Dyddiadur_William_Jones,_Moelfre,_Aberdaron
Tywydd "eithafol"
Cysoni’r clociau Duncan Brown ''Mae'n debyg y bu William Jones yn eistedd o dan y cloc mawr wrth fwrdd gegin fferm Y Moelfre, Aberdaron am ddeuddeg munud wedi deg ar y 19ain Mehefin, 1903 pan glywodd y "ddaeargrynfa" gan mai dyna a ddywed ei ddyddiadur. Roedd WJ yn ffermwr, yn ofalus o'i bethau, yn biler ei gymdeithas ac yn hen lanc ceidwadol ei ffordd. Yn 1895, wyth mlynedd ynghynt, prynodd gloc ail law gan Dafydd Griffith a daeth un James Thomas heibio bum niwrnod wedyn i’w lanhau. Glanhaodd James y cloc flwyddyn wedyn hefyd ac yn 1898 daeth “James y saer”(yr un James tybed?) i’w drwsio. Daeth James yn ôl yn 1901 i’w lanhau unwaith eto. Roedd cloc William Jones felly yn y cyflwr gorau posibl, er nad yw’n glir o’i ddyddiaduron p’un ai peirianwaith y cloc ynteu ei gloriau oedd pwrpas sylw’r saer. Yn y North Wales Chronicle yr wythnos honno cofnodwyd cryndod "about 10 o'clock". Yn ôl y papur clywyd y sioc dros ardal eang, o Feirionnydd trwy Gaernarfon i Fangor, a hyd yn oed mor bell i ffwrdd ag Ynys Manaw. Yng Nghaernarfon ymdebygodd y cryndod i ffrwydriad fawr, neu grwmian tren (ydyn nhw’n synau tebyg deudwch?), ac fe ysgwydodd y tai at eu seiliau gan ratlo'r ffenestri. Parhaodd y grynfa am ddeg eiliad meddai’r papur. Yn y Gadeirlan ym Mangor tynnwyd y gwasanaeth i ben cymaint oedd braw y gynulleidfa (er mai dydd Gwener oedd y diwrnod hwnnw a dim byd wedi ei nodi ar y calendr Eglwysig i deilyngu addoliad!). Ym Mhwllheli credai'r trigolion bod saethu mwy na'r cyffredin yn cymryd lle yn chwarel Carreg yr Imbill, ac yn chwarel Moel y Gest dechreuodd y gweithwyr ymadael â'r safle yn eu dychryn. Cymylodd yr wybren yn dywyll cyn y grynfa – meddai’r papur… Bedyddwyd y ddaeargryn hon yn " The Caernarvonshire Earthquake" gan y Gymdeithas Ddaearegol Brydeinig. Meddai'r gymdeithas ddysgedig hon "It [y cryndod] occurred at 10h. 04m. and had a magnitude of 4.9ML. Digwyddodd y cryndod yn swyddogol am bedwar munud wedi deg y bore felly. Yn ôl WJ digwyddodd am ddeuddeg munud ar ôl deg? Sylwn nad "10 o'r gloch", na "chwarter wedi deg" a gofnodwyd yn y naill achos na’r llall - dim hyd yn oed y ffigwr taclus crwn rhwng cyffredinoliaeth a chysactrwydd "10 munud wedi deg". Na, mae'r ddwy adroddiad yn mesur i'r funud, ag wyth munud o wahaniaeth rhyngddynt. Pwy oedd yn iawn - yr hen ffermwr duwiol dibynadwy a brofodd y cryndod yn bersonol, ynteu gwybodusion y gymdeithas ddysgedig yn eu tŵr ifori bell a dynnodd mae’n siwr ar dystiolaeth rhwydwaith o gofnodwyr gwyddonol lleol, os nad peiriannau. Beth allai gyfri am y gwahaniaeth? Oedd y grynfa yn teithio fel ton o Feirion i Fanaw, a’r naill dyst wedi ei "ddal" cyn iddo gyrraedd lleoliad y llall. Digon o waith. A gymerodd WJ wyth munud i ddod ato'i hun ar ôl y braw cyntaf? Ynteu a oedd cloc mawr William Jones, er gwaethaf yr holl ofal, 8 munud yn fuan. Sut oedd pobl yn gwirio eu clociau ym 1903 a chynt heb na radio na ffôn? Bu Marconi wrthi'n datblygu dulliau o drosglwyddo negeseuon o Gefn Du, Waunfawr ers blwyddyn cyntaf y ganrif ond technoleg yn ei fabandod oedd hwn ar y pryd. Roedd Almanaciau yn hynod gyffredin a phoblogaidd yn y cyfnod ac yn cynnwys gwybodaeth crefyddol, chwedlonnol a ffuglennol yn ogystal â gwybodaeth ffeithiol am amseroedd gwawr a machlud, y penllanw a’r trai, wedi eu clandro gan wybodusion eraill yn eu tyrrau hwythau. Oni fuasai'n bosibl sincroneiddio clociau i'r funud ar sail amseroedd machlud yr Almanaciau? Mae’r problemau ynghlwm wrth gysoni amser yn britho hanes, rhwng yr ymrafael rhwng y calendrau Jiwliaidd a Gregoraidd ar y naill law i ymdrechion Albert Einstein i ddatblygu ei Ddamcaniaeth Perthnasedd (Theory of Relativity) ar y llaw arall, trwy gysoni ei “gloc” rhwng dau le i gysactrwydd o fili-eiliadau. Efallai bod William Jones yn ei ffordd, fel Einstein, yn hen law ar fyfyrio yn y capel ddydd Sul ar ei berthynas yntau â’r bydysawd a’i dduwdod. Ond heb iddo feistroli’r gamp o gysoni amser ei gloc gyda chloc y fferm drws nesa – heb sôn am Greenwich bell – mae union amseriad y ddaeargrynfa y bore Gwener hwnnw yn 1903 yn ddirgelwch o hyd .''