cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dyddiadur William Jones, Moelfre, Aberdaron
Y Caeau
Map degwm 1841, Moelfrearos hawlfraint
Map degwm 1841, Parc
Enwau caeau Moelfre oedd Cae canol, Cae mawr, Cae’r afon, Cae’r gate, Cae main, Bryn Capel, Cae tanlon, Cae gwlyb, Cae talcen, Lleiniau, yr Ystum, Parc y Weirglodd yr ardd gron a’r ardd newydd.
Gellir dyfalu mai cae 2431 (meadow ar y map Degwm) oedd Cae canol.
Tyfwyd tatws a cheirch ynddo yn 1885; yn 1886, mangolds, rwdins a thatws Magnus Bonus (gweler pennawd ‘Tatws’). Gwair, ceirch neu haidd a dyfwyd ynddo bob blwyddyn arall.
Rhif 2434 pasture, efallai
Rhif 2435, meadow, efallai.
Bu William yn hau halen ac yn cario pridd i Cae’r afon yn 1884 cyn tyfu ceirch ynddo, a’r flwyddyn ganlynol, tyfodd datws, mangolds, ceirch a cabbage ynddo. Yn rhyfedd iawn, cariodd bridd a thyfodd geirch ynddo wedyn yn 1895 gan ddilyn gyda tatws, mangolds, rwdins a ffa yn 1896; daliodd dri twrch daear yma yn y flwyddyn honno. Ceirch, gwair neu haidd oedd y cnydau am y blynyddoedd eraill i gyd.
Ni wyddys lleoliad y cae hwn. Yn 1887 tyfwyd rwdins, haidd a cheirch ynddo, ac yn 1888 ac 1889 tyfwyd mangolds, ceirch, rwdins, a chafwyd 19 llwyth o datws oddi yno. Gwair oedd yr unig gnwd a gafwyd trwy’r blynyddoedd eraill – 14 llwyth yn 1898. Daliodd bedwar twrch yn Cae’r gate yn 1896.
Cae rhif 2431, Meadow, efallai os yw Cae mawr yn 2434
27 Chwefror 1902, Cau rhwng Cae mawr a Cae Main. 14 Medi 1887, Teilo lludw i'r Cae Main Wil yn agor higol yn y weirglodd… mae’r Weirglodd (2430) yn terfynnu ar 2431. Bu rhaid iddo aredig yma deirgwaith cyn plannu’r tatws, mangolds a cheirch yn 1884; cafodd gnydau gwair ambell flwyddyn (90,91 a 92), “tatws Llundain” yn 1895; haidd a pompium yn 1896; ceirch yn 1902 a thatws a haidd yn 1903.
Cae rhif 1769, arable, ar y map degwm.
Bu William yn braenaru ym Mryn Capel fis Ionawr 1889 a chario pridd iddo fis Chwefror cyn ei aredig, llyfnu, rhychu, a hau had mangolds, rwdins a cheirch ynddo. Mae’n debyg ei fod angen gwella ansawdd y cae gan iddo gario pridd iddo drachefn am dridiau yn olynnol fis Tachwedd 1889 – chwe llwyth ar y diwrnod cyntaf ond nid yw’n dweud sawl llwyth a gariodd ar y dyddiau canlynol. Dyddiau wedi troad y flwyddyn 1990 dechreuodd aredig, teilo a llyfnu cyn dechrau planu tatws, hau haidd, rowlio at hadu (clover?) a hau had mangolds a rwdins. Y flwyddyn ganlynol, gwelwn mai gwair a haidd yn unig a dyfwyd yn y cae; gwair yn unig yn 1892 ond cariodd lawer o gerrig oddi yno fis Mai, cyn y cynhaeaf.
Mae’n bosib mai Cae 2436, arable ydoedd. 31 Mawrth 1867 mae’r sôn cyntaf amdano “..Gwartheg a defaid Bodwrdda yn Cae glyb”. Tyfodd wair ynddo hyd 1892 pan mae William yn ei aredig a hau haidd yno; aredig a hau ceirch yn 1893, ond yn 1894 “31 Mawrth, Aredig y trydydd tro yn Caegwlyb”, wedyn plannodd datws, ceirch, mangolds a rwdins ynddo. Yn 1896 daliodd 21 o dyrchod daear ynddo a bu’n hel cerrig cyn torri’r gwair; gwair fu yno yn flynyddol wedyn hyd 1903 pan dyfodd geirch a haidd ynddo.
Cae 1783 pasture yw Cae talcen – dyna yw yr enw hyd heddiw.
Porfa ydoedd yn ôl y map degwm ac mae’n debyg felly bu hyd 1899. Bu William yn “brigo clawdd cae talcen” yn 1886, torri asgell ynddo yn 1896, a dechreuodd ei aredig yn flynyddol yn 1899. Tyfodd geirch, haidd a thatws y flwyddyn honno; ceirch a haidd yn 1900 a thatws a haidd yn 1901. Roedd 1902 yn flwyddyn llafurus iawn ynddo gan i William deilo, aredig, torri eithin, hel cerrig a thyfu tatws, rwdins, gwair, haidd a chlover ynddo. Yn 1903 bu’n tynnu tafol, aredig a hau haidd ynddo.
Cae 1766 arable yw’r lleiniau – dyna yw yr enw hyd heddiw.
Gwair, ceirch neu haidd a dyfwyd ynddo ond nid oes sôn am unrhyw gynnyrch ohonno ambell flwyddyn – efallai mai yma oedd y prif borfa i’r gwartheg. Bu William yn llosgi gwraidd yno yn 1887 a chafodd 45 stwc o haidd oddi yno yn 1888.
Mae’n debyg mai un o’r caeau i’r gogledd o Cae talcen yw yr Ystum, 1780 neu 1784, pasture. Cafwyd eithin oddi yno yn 1892 a chodwyd tas rhedyn yno ddiwedd 1893,1894,1896 a 1900.
Cae 249, pasture oedd y Parc. Ychydig eithin a gwellt a gafwyd yno.
Cae 2430 meadow yw’r Weirglodd.
Roedd yn cynhyrchu gwair– rhwng 6 a 14 llwyth - yn flynyddol, a dyna’r cae olaf i gael ei gynhaeafu bob tro. Yn ychwanegol, tyfodd gnwd o faip ynddo yn 1884 a cheirch yn 1885. Chwalodd lludw ynddo yn 1890 a 1895 a chariodd gravel i’r afon yn y Weirglodd yn 1887; yn Ebrill 1896 agorodd yr afon ac yn Rhagfyr agorodd y ffôs yno.
Cae 1782, garden; efallai 1768 meadow
Tybiwn mai’r caeau mân o gwmpas y tŷ oedd y gerddi. Plannai William y tatws cynharaf yn yr ardd, tua’r Pasg yn aml, ac ambell dro, tyfai ffa ac “onions” yno.
Yn 1867 yn unig mae sôn am Cae fynnon pan dyfodd datws ynddo.
Caeau Moelfre Heddiw (Diweddariad i ddod) Mapiau diweddarach o Moelfre a‘r Parc
Rhai o enwau’r caeau heddiw yw Bryn Capel, Lleiniau, Cae Talcen, Cae Ffynnon, Cae Mawr, Cae Pella, Cae Canol, Cae Dan Lon, Cae Ochr, Cae’r Afon a Cae Penbryn.
bawd|Cyflwr y twll grafal yn 2012 Roedd twll gravel wrth ochr y lôn ger y fynedfa i Foelfre ac y mae llawer o gofnodion am godi, cario a malu gravel, a hefyd am fesur y twll a “rhoddi weiren a railings” o’i gwmpas. Yn 1888 mae’n nodi mesur y domen ravel fel hyn…
Erbyn heddiw mae tyfiant o ddrain a mieri yn llenwi’r twll.'' (Mae cofnodion am dwll gravel yn yr Hendre hefyd; (5 Tachwedd 1890) “Nol dau lwyth o rafel o’r Hendre”.
(Gweler "Cefndir Daearegol")
Caeau ffermydd eraill
Byddai William a Dafydd, fferm Yr Hendre yn helpu eu gilydd yn y cynhaeaf gwair ac i dynnu tatws a rwdins. Enwau rhai o gaeau’r Hendre oedd Cae eithin newydd, Cae fron, Gwasanddu, Cae pennant, Cae ysgubor, Cae canol a Cae mawr. Ym mysg caeau fferm Fachwen oedd Cae Llety, Cae tanybeudy, Cae bach a Cae o flaen drws. Yn Bogelus Bach oedd Cae cogan.
Plaoedd cysylltiedig â'r caeau
Ar 21 Chwefror 1888 mae William yn dweud ei fod wedi dal cyfanswm o 21 o dyrchod daear ym Moelfra; mae’n amlwg bod tyrchod daear yn bla yn yr ardal gan iddo fynychu cyfarfodydd Vestry tyrchod Chwefror a Mawrth 1888 a Mawrth 1891. Francis Longer oedd y tyrchwr yn yr ardal, a galwyd ar ei wasanaeth bum gwaith rhwng Ionawr ac Ebrill 1889 a thalodd William £3-10-0 iddo ar Ebrill 20; dychwelodd y tyrchwr fis Tachwedd y flwyddyn honno ac wedyn Mawrth 1890. Roedd o leiaf 26 o dyrchod wedi eu dal ar y fferm rhwng 13 Ionawr ac 11 Chwefror, 1891 – tybed ai yn Cae mawr oeddynt, gan iddo ei aredig dair gwaith cyn plannu’r tatws ynddo, (gweler pennod ‘Aredig’). Gosodwyd trapiau tyrchod fis Tachwedd 1892, a chwalwyd tocia twrch yn Chwefror 1894. Mae tyrchod yn bla ym Moelfre hyd heddiw, yn y cae a elwir Cae Penbryn.
Graff yn dangos sawl twrch a ddaliwyd ym mha fisoedd rhwng 1891 a 1896 [delwedd]
Dalwyd llwynog yn mynydd Anelog fis Ionawr 1899; talodd 6d at ladd llwynog yn 1903. Dalwyd llygoden fawr yng Nghae’r gate ddwywaith, a dalwyd dwy arall gan y cathod.
Gwaith yn y caeau
Yn ystod hanner cyntaf y flwyddyn oedd y rhan helaeth o’r teilo yn cymryd lle – byddai yn “teilo”, “teilo i (neu at) datws”, “teilo i rwdins” a “teilo i fangolds”. Teilo i datws sydd yn cael ei grybwyll o Ionawr i Ebrill, i fangolds yn Ebrill a Mai, ac i rwdins fis Mai a Mehefin; dyma’r drefn planwyd y cnydau. Tybiwn mai teilo porfa ydoedd pan nad oedd yn enwi’r cnwd bwriedid ei dyfu yn y cae. Ni fyddai tywydd rhewllyd yn ei atal rhag teilo - yn wir yn ei ffafrio. Byddai’n teilo drachefn wedi iddo glirio’r cnydau o’r caeau yn ystod yr Hydref.
Yn 1887, mae’n nodi ei fod wedi teilo lludw yn Cae main a chwalu lludw yn y weirglodd yn Awst 1890; gwair oedd y cnwd yn y caeau hyn ar y pryd. Heuodd 5 cant o halen yn Cae’r afon fis Mai 1884 cyn tyfu ceirch ynddo. Yn Chwefror 1885 mae’r cofnod cyntaf am hau llwch, a hynny yn yn Cae Bach. Nid oes sôn am lwch wedyn tan 1896, pan brynodd saith bag o lwch gan Thomas Williams am £2-12-6, wedyn yn hau chwe chant ohonno gyda’r ceirch yng nghae gwlyb. Mae’n dilyn yr un patrwm tan 1899 pan brynodd bedwar bag, 18 cant, hanner tunnell a thunnell oddi wrth Thomas Hughes, Thomas Williams a Thomas Jones. Mae’n debyg ei fod wedi medru storio rhan helaeth o’r llwch gan nad oes cofnod iddo brynu mwy nes iddo brynu dau fag yn 1901, a dau arall yn 1902. Ar 24 Awst 1903 prynodd wyth bag o lwch ac un bag o superphosphate o Aberdaron, a thunnell o lwch gan John Ty Isa am £2.5.0.
Dechreuai’r dasg o aredig, fel arfer, ym mis Chwefror, gydag ambell eithriad, fel diwedd Ionawr 1884, yn fuan wedi tridiau o eira, ac yn gynnar fis Mawrth 1895, ar ôl dyddiau o rew ac eira. Byddai’n darfod aredig yn ystod Mawrth neu Ebrill fel y byddai’r tir yn barod i ddechrau’r gwaith plannu. Bu’n aredig Cae mawr ar 12 Ionawr 1891, ac yn aredig sofl yno ddechrau Mawrth cyn ei ail-aredig i datws wythnos yn ddiweddarach.
Dyrnu oedd y dâsg fawr olaf o’r flwyddyn yn yr ardal. Dechreuai hyn yn ystod mis Medi ambell flwyddyn, ond yn hwyrach fel arfer. Byddai’n dyrnu drachefn yn ystod Ionawr, Chwefror ac ambell dro, Mawrth. Efallai mai’r rheswm am i hyn ddigwydd ym Mawrth yn 1895 oedd bod eira ar y ddaear bron drwy Ionawr, a rhew tan ganol Chwefror. Byddai Willaim yn dweud bod gwas Moelfra yn helpu gyda’r dasg o ddyrnu ar y ffermydd cyfagos, ond byth yn dweud pwy fyddai’n helpu ym Moelfre.
Enwai William y math o gnwd a ddyrnwyd ym Moelfra, ond nid felly pan fyddai’r dyrnwr yn y ffermydd cyfagos – dim ond “dyrnu yn yr Hendre” ayyb.
Ar yr 21 Chwefror 1867 dechreuodd ddyrnu ceirch, ac ar yr 8fed o Fawrth bu’n dyrnu gwenith. Yn 1886 roedd cyn hwyred â mis Mai arno yn gorffen dyrnu ceirch. Yn 1887, Mai 16 ''Owen Jones yn gorphen dyrnu yr haidd. Talais ddau swllt ar bymtheg a chwech iddo. Yn 1893 roedd yn dyrnu haidd ym Moelfra cyn symud ymlaen i Bogelus Bach a’r Gilfach; ar Dachwedd 6ed,1893, Wil yn sal, John Bogelus Bach yn y Fachwen yn dyrnu yn fy lle, Rhagfyr 14, 1893, Wil yn dyrnu yn yr Hendre''. Wil oedd gwas Moelfra, felly dengys hyn bod y ffermwyr yn helpu naill a’r llall gyda’r dyrnu. Ar Fedi 3ydd, 1895, Dyrnu haidd; dranoeth, Gwneyd pen y das haidd. Ar ddydd Iau, ddiwedd y mis, Bu Wil yn Tynrhos yn dyrnu, dranoeth, Dechreu dyrnu ceirch (yn Moelfre) ac ar y Llun canlynol, Engine yn dyrnu yn Penybryn, y fferm nesaf at Moelfre. Digon tebyg oedd y drefn yn 1897 – dyrnu haidd ym Moelfre ar Fedi 6ed a 7fed, wedyn, Richard (y gwas) yn helpu yn Tynrhos ac yn y Brychdir. Yn 1900, Rhagfyr 18fed “Dyrnu haidd”, 19fed “Dyrnu y ceirch”; 21ain Richard yn Llidiarda yn dyrnu. Yn Rhagfyr 1903, Moelfra oedd y seithfed fferm yn yr ardal i gael cwblhau’r dyrnu, a’r gwas wedi bod yn helpu yn y chwech cyntaf. Ni fyddai William yn enwi’r rhai a ddeuant i Foelfra i helpu.
Y Cnydau
Y cnydau gwraidd a dyfwyd yn ardal Aberdaron oedd tatws, rwdins (prynodd bwys o had yn 1891), mangolds (prynodd 93 phwys o had yn 1891) a maip. Cnydau arferol eraill oedd gwair, haidd, ceirch, ŷd, eithin i borthi ac ’eithin ar tân’, ynghyd âg ychydig ffa, ’cabbage’, camomile ac ‘onions’ o dro i dro; roedd ‘onions marvel’ ar ei restr neges unwaith. Cafodd sachaid o Indian meal yn lle ffa gan Robert Ellis yn 1901. Bu’n hau Pomprium (neu pompium)(?) ar 31 Mawrth 1896 ond nid oes sôn amdano wedyn. Mae’n bosib mai math o datws ydoedd oherwydd iddo aredig a hau pomprium yn Cae Main ar Fawrth 31, yna “tynu tatws Llundain” o Cae Main ar Hydref 2, a “cael llwyth o datw cochion” o Cae Main ar Hydref 9fed.
Bu'n hau Pupus yn 1887 ac 1888; torri a chario pupus yn 1899 a 1900. Prynodd sachaid o had llin gan Thomas Jones y Nant fis Mawrth 1898. Cafodd had shidins ac eyegrass (math cynnar o rygwellt, ryegrass) fis Mawrth 1887 a chafodd had marrows yn 1903 ond dim sôn pellach amdanynt.
Gwair
Byddai yn llifo’r pladuriau yn ystod yr wythnos cyn dechrau torri’r gwair, ym Mehefin 1889 y mae’n dweud ei fod wedi codi colsun dau lafn pladur [?]. Byddai’r cyfnod cynhaeaf yn dechrau yn ystod Mehefin neu Orffennaf ac yn darfod yn ystod Gorffennaf neu Awst, ond yn 1903 aeth ymlaen hyd 4ydd o Fedi (efallai am ei bod ychydig yn hwyrach arno yn planu’r tatws, a bod hynny wedi gwthio’r gwaith i gyd ymlaen?). Cae Gwlyb a ddefnyddiai amlaf i dyfu gwair, deuddeg gwaith rhwng 1880 a 1903. Cae Gate a Cae Main oedd nesaf, saith gwaith, Cae Canol chwe gwaith, Cae Canol a Cae’r Afon bum gwaith, Bryn Capel bedair gwaith, Cae Mawr a Cae Talcen ddwywaith.
Yd
Term sydd yn cyfuno holl gnydau grawn yw yd. Ychydig o sôn am ŷd sydd yn y dyddiaduron, hynny rhwng 1893 a 1900. Mae’n “chwalu syldremi ŷd” ym Medi 1892. Mawrth 1900, “Cario yr ŷd adref, haidd12, pupus 12…”, “cael sachaid o third (ai ŷd fyddai hyn)o Caerhos, talu 13/6 am dano” ar 17 Chwefror 1902; yn “danfon 5 sack o ail ŷd i’r Fachwen” ar 29 Rhagfyr 1903. Cafwyd nodyn yn cynnig Cynghorion i Ffermwyr rhwng cloriau'r dyddiadur 1893 i'r perwyl:
Haidd
Tyfai William haidd mewn un neu ddau o'r caeau bob blwyddyn, weithiau yn yr un cae am ddwy flynedd yn olynol, ond am bedair blynedd yn olynol yn Cae Talcen. Rhyw ddeuddydd a gymerai i fedi’r haidd, hynny yn ystod yr hanner olaf o fis Awst rhan amlaf.
Ar ôl darfod gyda’r haidd, âi ymlaen i fedi’r ceirch.
Ceirch
Mae'r patrwm o dyfu ceirch yn amrywio, ambell dro mewn un cae am un flwyddyn yn unig; dro arall mewn tri neu bedwar cae gan ddefnyddio yr un cae am dair blynedd mewn olyniaeth – efallai mewn rhan wahanol o’r cae. Mae'n cofnodi cario pridd a hau halen i Caer afon yn 1884, ac yna tyfu ceirch ynddo am dair blynedd. Medi 1894 y mae’n dweud ei fod yn cynnull 136 stwc a thair ysgub o ceirch yn Cae main. Yn 1895 y mae'n cario pridd i Cae’r afon cyn hau ceirch ynddo. Yn 1894 y mae'n aredig Cae main ddwywaith a Cae gwlyb deirgwaith cyn hau ceirch ynddynt. Ddiwedd Chwefror 1886, “Rhoddi helm geirch i mewn”.
Pupus
Mae’n cael pupus [ffacbys?] i’w hau o Glanrhyd yn 1887 ac o Gilfach yn 1888. Nid yw yn cofnodi hau pupus wedyn tan 1899 pan mae’n ei dorri ddiwedd Awst, ei gario ddiwedd Medi, ac yn ei gario adre fis Mawrth 1900.
Tatws
Y tatws oedd y cnwd cyntaf i fynd i’r ddaear gan ddechrau plannu yn yr ardd o gwmpas y Pasg. Mae William yn cofnodi iddo dyfu tatws yn un o'r gerddi, sef yr ardd newydd, yr ardd gron, yr ardd cefn tŷ, yr “ardd corddi”, ardd yr ŷd a’r ardd wair, Fis Ebrill 1886 cafodd phiolaid o datws o Penybryn, i’w plannu, mae’n debyg.
Hefyd, tyfai datws yn un o gaeau'r Hendre bron bob blwyddyn rhwng 1885 a 1903. Tyfai datws, gan aryneilio yn flynyddol, mewn un neu ddau o gaeau eraill. Defnyddiai Cae Canol, Cae Tanlon, Cae Main a Bryncapel yn amlach na'r lleill. Yn Hydref 1896 y mae'n cofnodi "tynu tatws Llundain".
Bu yn tynnu naw troliad o Magnabonus (tatws ffeirad) o Gaetanlon fis Hydref, 1887 ond nid oes hanes o ble cafodd y tatws.
Ebrill 5, 1889 bu Robert, Bogelus Bach ym Moelfra yn “ffeirio tatws” ac ar Ebrill 22, 1889, talodd 5/3 i Thomas Williams Penybryn (ei gymydog o’r fferm nesaf) am datws. Mae’n debyg bod y flwyddyn hon wedi bod yn llwyddiannus yn y caeau tatws oherwydd mae William yn dweud ei fod wedi cael 6 llwyth o Cae Main, 8 llwyth o Cae gwlyb, 8 llwyth o Cae mawr, 12 o Cae tanlon, 7 o’r Lleiniau, a 6 o’r Gilfach. Mae’n ymddangos i bethau fynd o chwith yn 1897 gan iddo gofnodi “cario tatws drwg” fis Hydref. (Gweler “Pomprium”)
Mangolds
O 1884 ymlaen i 1903, tyfodd fangolds mewn un cae bob blwyddyn, ac eithrio 1888 pan dyfodd o fangolds mewn tri o’r caeau, ond efallai mai ychydig ym mhob cae oedd ganddo, oherwydd tri llwyth yn unig a gariodd y flwyddyn honno. Ar gyfartaledd roedd ganddo das fangolds bob blwyddyn, a chymaint a thair tas yn 1903. Yn ystod y chwarter cyntaf 1888, 1892, 1899,a 1903 y mae’n dal i gario mangolds y flwyddyn flaenorol o’r caeau; mae’n debyg iddo orfod eu clirio er mwyn dechrau teilo erbyn y tymor newydd.
Maip
Gwelwn bod William yn tyfu Maip yn ysbeidiol dros y blynyddoedd, hynny yn y "tylarau" (talarau) fel rheol. Nid oes sôn amdanynt ar ôl 1898.
maip erbyn y gauaf, moron (carrots) erbyn y gwanwyn, a bresych (cabbage) ar ôl cnwd o bytatws.''
Eithin
Yn 1887 talodd 2/- am eithin i Ellin, Park y Brenin ac yn 1888 mae cofnod iddo hau eithin ar glawdd Cae’r gate. Yn 1891 prynodd o leiaf 31 baich o eithin gan Martha Cefn Coch. Cariodd 27 llwyth yn ystod 1892, 16 ohonnynt o’r Lleiniau. Bu’n llifo cyllyll y felin eithin ddiwedd Hydref 1892 a dechreuodd falu eithin ym mis Tachwedd y flwyddyn honno; yn Ionawr 1893 bu’n llifo’r cyllyll eto. Mae’n sôn am das eithin yn 1893, 1895 ac 1897, felly tybiwn ei fod wedi tyfu cnydau gweddol dda a phrynodd o leiaf naw baich yn Hirwaen yn Ionawr 1897. Yn 1901 mae cofnod iddo dorri eithin i frigo.
Byddai eithin yn borthiant pwysig i’r anifeiliaid gan ffermwyr Sir Fôn a Sir Gaernarfon yn y cyfnod yma. Roedd yn nodweddiadol bod ‘sglein’ ar gôt y gwartheg a cheffylau o’r siroedd hyn. Allan o’r 21 baich a gasglodd yn 1902, mae’n mynd âg un llwyth i’r Hendre ac yn 1903 mae’n “torri bona” fis Mawrth ac yn ‘llosgi eithin gyda’r cloddia” yn Ebrill; yna, fis Hydref aeth i “nôl gwaith malu a melin eithin. Talais £14-0-0 am danynt” (roedd William yn sôn am “gwaith malu” a “gwaith corddi” yn ei ddyddiaduron – mae’n debyg mai'r peirianwaith a olygai gyda “gwaith” yn yr ystyr yma.
Eithin ar tan: Y mae’n cyfeirio at dorri ‘eithin ar tân’ yn weddol gyson o 1887 ymlaen. Mae’n nodi iddo gael pedwar llwyth yn 1899 ac wyth llwyth yn 1901; tybed a yw hyn yn arwydd o duedd neu ddull newydd o ffermio.
Ffa
Yn 1892 mae’r cofnod cyntaf am ffa;
Gwiail
Tachwedd neu Ragfyr oedd yr amser iddo dorri a chasglu gwiail; roedd yn ei gael yma ac acw yn flynyddol, wedyn gwneud basgedi neu gewyll ar ddiwrnod glawog ym mis Chwefror neu Mawrth. Tybed a ydoedd yn eu gwneud gogyfer y pysgotwyr i ddal cimychiaid?
Rhedyn
Rhoddwyd rhedyn yn sylfaen i’r dâs ŷd rhag i damprwydd ddifetha’r hyn oedd agosaf at y ddaear; efallai defnyddid hyn i doi teisi eraill hefyd. Gwnaed tâs ohonno i’w ddefnyddio yn wely i’r anifeiliaid yn y cytiau dros y gaeaf, yna, wedi ei garthu o’r cytiau defnyddid fel gwrtaith i dyfu tatws, gan ei fod yn gyfoethocach na thail mewn mineralau a ffosffat.[ffynhonnell]
Mi oedd rhedyn yn gallu bod yn broblem os nad oeddech yn cadw ar ei gefn o. Yma gwelwn gyfuniad o gadw rheolaeth ar chwynyn plagus a gwneud defnydd ohono ar yr un pryd. Troi anfantais yn fantais, dyna ddull rhywun darbodus. Defnyddid i'w losgi mewn odyn rhedyn i wneud potash i'w gario i Gaergwrle yn bennaf (yn ol y son) ar gyfer gwneud sebon. Roedd hyn efallai yn fwy cyffredin na'r dybiaeth - enghreifftiau o odynnau yn Llaneilian, Môn a Llanfachraeth, Dolgellau. (Llun ynghlwm). Dyna pam "rhedyn sych" hwyrach? Efalllai hefyd y lludw ar gyfer gwrtaith.ffynhonnell.
Geirfa William Jones
Cyflwynir yma yr ystyron safonol agosaf y mae cyd-destun cofnodion WJ yn eu hawgrymu mor belled ag y bo modd. Lle na bo cyfeiriad, awgrym yn unig a gynigir nes derbyn gwybodaeth amgenach.
Termau cydnabyddedig hynafol neu lleol
Termau lled anesboniadwy
Bol llo bach;third ail-yd; Pomprium neu pompium; ...Frics botiau (tystiolaeth lafar o Lyn mai cawell i ddal a potyn i gadw. Meddai Sharon Ray cawell gadw; keep pot yn Saesneg ; Emes fruit salt; Rhaff rwyon [aerwyon?]; Mwrthwl warehouse; adgyfarfod wedi taro y ceffyl neithiwr; troed caip[caib?]; deunydd trosau;
Gweithgareddau
<!--Mae sôn am Roshirwaen yn llyfr Gwallter Mechain, (Tud 270) “In Caernarvonshire, Acts of Enclosure have of late been numerous. About the year 1803, an Act was obtained to enclose Rhos Hirwen, a waste of improvable soil, in Lleyn, consisting of about 3000 acres. It is inhabited by scores of cottagers, who have made encroachments thereon, and consider themselves as tenants in fee; so much so, that the opposition shewn by them has hitherto frustrated the execution of the Act. Upon this subject, a correspondent writes in the following terms. “I confess I am no advocate for the enclosure of Rhos Hirwen. Its poor inhabitants support themselves by the fisheries on the coast, without being burdensome to the parishes; and are ready hands for the farmers in the labouoring seasons. If these are ejected out of their residencies, which I find will be attempted, where will they move to? – To the trading towns, navy, army, and particularly to America. The old and infirm must remain, and live upon the scanty allowance of the parishes. By thus enclosing, the landed proprietors will enlarge their bounds; but it will not conduce to add a handful of corn to the stock of provisions. There are here in Lleyn, in other parts of this county, and in Anglesey, many thousands of acres, not less I believe than two-thirds of the whole, lying in an uncultivated waste state. Were the proprietors to compel, or rather to encourage, their tenants to cultivate these already enclosed wastes, I am confident the produce would be much more than double what it is at present, both in corn and cattle, without any further enclosure of wastes.”
Anturiodd nifer o drigolion yr ardal i’r America; yn eu mysg oedd: (Ionawr 19,1884) Catherine, merch Brynbadell (Hydref 4, 1884), merch Ty Topyn (26 Chwefror 1886), William ac Evan a Margaret Llynygelod 12/11/1886 Clywed fod Thomas y Brychdir wedi marw ymhen naw diwrnod ar ol cychwyn o Liverpool a’i gladdu yn y môr (Ebrill 8, 1886), Dafydd y Fachwen. Bythefnos ynghynt roedd William wedi ysgrifennu llythyr i Dafydd i’w anfon i Liverpool – hyn i drefnu’r daith, efallai? Derbyniodd William lythyr o’r America gan Janet y Fachwen Mehefin 7, 1889. (Rhagfyr 9, 1887), “Robert Davies Shop Sarn wedi diangc i ffwrdd i America”. (Mawrth 1, 1889), Roland a Mary, Llynygelod, (Ionawr 1, 1890), Rolant Llynygelod wedi syrthio a thori ei wddf yn America. (Ionawr 2, 1890), Rolant wedi marw. (Mawrth 21, 1889), Thomas, mab Pencaera a Hugh, mab Ty’r Efail. (Mawrth 14, 1890), “Daeth Jane y Fachwen adre o’r America”. (Ebrill 12, 1890), “John brawd Thomas Penybryn wedi dyfod o’r America”. Dyma rai cymhariaethau rhwng dyddiaduron William Jones a llyfr Log Ysgol Deunant: 23/10/1889 Wil yn yr Hendre yn tynu tatws 23/10/1889 Attendance suffers a little owing to the children being kept from school to gather potatoes 27/08/1895 Dechreu tori ceirch. Dysgu Dairy yn Ysgol Deunant; 5/9/1895 Bum yn ysgol Deunant yn yr ysgol Gorddi. 02/09/1895 The school was to have been reopened today, but the trav. Dairy school in connection with the Union Coll. of N.Wales, Bangor had the use of the schoolroom the last week and this. 6/01/1890 Wm Meillionydd bach yn sal 9/02/1890 Mr John [y gweinidog]yn sal 23/02/1890 Roeddwn [WJ] yn sal
Marwolaethau Ionawr a Chwefror: Gwraig tynewydd; F W Ll Edwards, Nanhoron; mab Bronyfoel; gwraig Efail Bach; Samuel Pwllmelyn; Ann Geyfronbach; gwraig Wm Thomas; gwraig Efailbach; gwraig John Tirmawr; John Jones, Shop Aberdaron; merch Lleiniau; Wm Parry, Shop y Rhos; Griffith Ty Tanyfron; [13 o bobl]. 6/01/1890 School re-opened after Xmas holidays. Many children suffer from influenza and consequently the attendance of this week is very meagre. Only 12 met on Monday morning [dros 100 o blant ar y cofrestr]. 7/02/1890 More than a dozen of the scholars are still suffering. 18/03/1899 Aredig. Planu tatws yn yr ardd 17/03/1899 Child labour on the increase 25/03/1899 Gwlaw 24/03/1899 Snow 27/03/1899 Rhoddais 3/ at y Genhadaeth i Arthur 30/03/1899 A few children have the chickenpox. More are kept away “to collect Easter eggs” 1,3,4,5,6 8 a 9 Mai 1899. Llyfnu yn y Fachwen 05/05/1899 Chickenpox – planting potatoes – harrowing – poor attendance. 23/06/1899 Dim cofnod 23/06/1899 …the beautiful rain so much needed kept away a few of the children this morning. 09/02/1900 Eira 09/02/1900 Snow storm this afternoon. 12/02/1900 Eira mawr 16/02/1900 The blizzard and snow storm mentioned last week continued to rage on Saturday and Sunday but although it had abated by Monday the attendance was not nearly what it ought to be even after allowing for the weather and illness Enlli 29 Mawrth 1887 “Cael dau hobed o haidd o Enlli a gyru chwech sachaid o had gwair i Enlli” 24 Mai 1888 “Cael y sachau o Enlli” 6 Gorffennaf 1891 “ Bu Moris Nant Enlli yma yn prynu moch bach pedwar” 20 Gorffennaf 1892 “Pedwar o foch bach yn myned i Enlli” 16 Ebrill 1895 “Nol saith Bag o lwch o'r Pentre a dau Hobed o haidd o Enlli Talais” 2 Gorffennaf 1895 “Gwerthu yr Hwch i G.Roberts am 2¼ y pwys Gwerthu 6 o foch bach i G.Ty pella Enlli am 12/6 yr un Talodd am danynt” Castell Odo a Charreg Samson Ar gopa mynydd Yr Ystum mae man a elwid Castell Odo, Mae dau gylch o gwmpas yr annedd sydd yn dyddio o’r Oes Haearn; bu archaeolegwyr yno yn cloddio yno yn 1929 ac yn 1958 a 59. Mae olion Tai Crynion o bren yno, a rhai diweddarach o gerrig. Ar Awst 9, 1890 dywed William, “Cyfarfod Geo yn pen y mynydd Rystum”. Tybed ai cyfarfod geological ydoedd? Mae’r eithin yn dal i fod yn amlwg ar ochrau’r mynydd, fel ydoedd yn nyddiau William Jones. Nepell mae Carreg Samson – dywedir bod Samson wedi taflu’r garreg hon o Uwchmynydd i Fynydd yr Ystum, gan adael olion ei fysedd fel tyllau ynddi. Mae pot o aur oddi tani, yn ôl y sôn.
1889 “Barn Barwnig Seisnig Toriaidd am y Gymraeg Rhoddodd Sir George Russell A.S. dros ddwyrainbarth Berk y canlynol fel ei reswm dros bleidleisio yn erbyn cynygiad Mr Dillwyn dros ddadgysylliad yr Eglwys yng Nghymru:- Nid yw Cymru yn genedl ond dadleuir fod ganddi iaith. Mae’n wir fod ganddi ddull o ynghaniad yr hwn a ddadleuir gan y bobl Gymreig Ond nid yn fwy o iaith, yn ngwir ystyr y gair na chyfarthiad ci, gwerhyriad ceffyl, neu frefiad asyn. Deallai y creaduriaid hyn seiniau y naill y llall ind nid yw hyny yn….” Mae’n amlwg i William fethu darfod ysgrifennu’r sarhâd. “Holl werth y Sir yn ôl prisiad yr Unadon yw £505,440 yn cynwys y Palasau a’r Bythynod Y mae treth y tlodion mewn dwy adran yn 4s a 3/8 yn y flwyddyn a’r dreth ffordd fawr tua 4d yn y flwyddyn. Heblaw y trethi hyn y mae eraill yn gysylltiol a’r bwrdeisdrefi sef y Bwrdd ysgol treth y dwfr a’r nwy.”
Cefn 1891 Pwysau yr Heffer Chwarter 100-13 Eto 100-14 Eto 100-17 Eto 100-14 401-18 Cefn 1892 Bill i Wm Saer Ionawr 28 – 1890 Llidiart ar yr Hovel 0-10-0 Post drws cwt tatws 0- 1- 6 Talais am danynt 0-11-6 Tachwedd 12 – 1892Evan y saer yma Trwsio stall ystabl Trwsio dor cwt gwair 0-2-9 ‘Bill Thomas Williams Penybryn Gwneyd polyn ingian Gwneyd tinbren Gosod llidiard yr ardd Trwsio llidiard y lôn Cylchio pwced’
1895 Gorffennaf 20, 1895 Etholwyd D Ll. George Criccieth yn Aelod Seneddol Mwyafrif Collodd Mr Ellis Nanney ei wrthwynebydd Mr W Jones Rhydychain a etholwyd dros Arfon Mwyafrif Proffessor Hughes o Caerdydd oedd ei wrthwynebydd 1901
.-->
Herbert Henry Asquith
Bywyd Cynnar
bawd|chwith|Asquith (chwith) gyda'i chwaer Emily a'i brawd hyn William, c. 1857 Ganwyd Asquith yn Morley Swydd Efrog yn ail fab Joseph Dixon Asquith, perchennog melin wlân fychan ac Emily née Willans ei wraig. Roedd y teulu yn un oedd a thraddodiad hir o gefnogi enwad y Cynulleidfawyr (yr Annibynwyr). Fe'i cofrestrwyd ei enw ar ôl ei eni fel Herbert Asquith, ac yn cael ei alw'n Bertie yn y teulu; ymddengys bod yr enw Henry yn un a roddwyd iddo gan ei ail wraig. Yn gyhoeddus cyfeiriwyd ato fel arfer fel H H Asquith. Cafodd ei addysgu gartref gan ei rieni hyd i'w dad marw pan oedd Herbert yn wyth mlwydd oed. Bu ei daid mamol wedyn yn gyfrifol am y teulu ac fe drefnodd ef le i Herbert a'i frawd yn Ysgol y Morafiaid ger Leeds. Wedi i'w daid marw ym 1864 aeth y plant i fyw at eu hewyrth John, brawd eu mam, yn Llundain. Symudodd John yn ôl i swydd Efrog i redeg busnes ei ddiweddar dad gan adael y plant yng ngofal gwarcheidwaid yn Llundain. Yn Llundain mynychodd y plant Ysgol Dinas Llundain fel efrydwyr dydd lle profodd Herbert i fod yn ysgolor galluog.
Ym 1869 enillodd Asquith ysgoloriaeth i astudio'r Clasuron yng Ngholeg Balliol Rhydychen gan raddio ym 1874 gyda gradd dosbarth cyntaf dwbl yn y Clasuron a'r Mawrion. Wedi graddio fe wnaed yn gymrawd o'i goleg.
Priodasau
Ym 1875 priododd Helen Melland, merch meddyg o Fanceinion, bu iddynt 4 mab ac un ferch. Bu farw Helen ym 1891 o teiffoid gan gadael Asquith yn ŵr weddw efo llawn tŷ o blant. Ym mhen llai na thair blynedd yn ddiweddarach, syfrdanodd y byd cymdeithasol a gwleidyddol trwy briodi Margot Tennant, a oedd yn 12 mlwydd oed yn iau na fo ac yn troi mewn cylchoedd cymdeithasol a deallusol gwahanol iawn i'r rhai yr oedd Asquith a'i wraig gyntaf yn gyfarwydd a hwy. Bu iddynt un fab ac un ferch.
Daeth nifer o'i ddisgynyddion yn bobl amlwg gan gynnwys y Bardd Rhyfel Raymond Asquith, yr actorion Anna Chancellor a Helenah Bonham Carter a'r gwneuthurwr ffilmiau Anthony Asquith.
Gyrfa
Ei swydd gyntaf wedi ymadael a Rhydychen oedd fel tiwtor i Ardalydd Lymington, mab Iarll Portsmouth. Wedyn, a'i bryd ar y gyfraith, ymunodd â Lincoln's Inn gan gael ei alw i'r bar yno ym 1876. Ni fu ei yrfa fel bargyfreithiwr yn llwyddiannus iawn ar y cychwyn a bu'n ychwanegu at ei incwm trwy ysgrifennu erthyglau i'r Spectator a'r Economist a thrwy weithio fel gwiriwr papurau arholiad allanol. Gwellodd ei gyrfa gyfreithiol o 1883 ymlaen pan aeth i weithio i siambrau R.S. Wright yn y Deml Ganol. Roedd Wright yn gwnsler i'r Trysorlys a bu Asquith wedyn yn paratoi cyngor cyfreithiol i'r Prif Weinidog Gladstone a'r Twrnai Cyffredinol Syr Henry James. Cododd ei waith seneddol ei broffil a dechreuodd cael cyfarwyddiadau gan nifer o gyfreithwyr pwysig.
Ymysg yr achosion pwysig bu Asquith yn dadlau o flaen y llysoedd oedd
Codwyd Asquith yn Gwnsler y Frenhines ym 1890.
Aelod Seneddol East Fife
Ym mis Mehefin 1886, gyda'r Blaid Ryddfrydol wedi rhannu ar y mater o hunan rheolaeth i'r Iwerddon, galwodd Gladstone etholiad cyffredinol. Yn etholaeth East Fife cafodd yr Aelod Seneddol Rhyddfrydol, John Boyd Kinnear, ei dad ddewis gan ei blaid am wrthod cefnogi polisïau Gwyddelig yr Arweinydd. Gofynnwyd i Asquith i sefyll dros y Rhyddfrydwyr a llwyddodd i gael ei ethol. Cadwodd y sedd am y 32 mlynedd nesaf.
Er i Asquith ennill ei sedd Collodd y Rhyddfrydwyr yr etholiad ym 1886, ac ymunodd Asquith â Thŷ'r Cyffredin fel un o feinciwr cefn yr wrthblaid. Arhosodd hyd fis Mawrth 1887 i wneud ei araith wyryfol, a oedd yn gwrthwynebu cynnig gweinyddiaeth y Ceidwadwyr i roi blaenoriaeth arbennig i Fesur Troseddau Iwerddon. O ddechrau ei yrfa seneddol, fe wnaeth Asquith argraff ar ASau eraill gyda'i hyder â'i chwilfrydedd mynegiant. Am weddill y Senedd, a barodd hyd 1892, bu Asquith yn siarad yn achlysurol ond yn effeithiol, yn bennaf ar faterion Iwerddon.
Ym 1889 mewn araith i Gymdeithas Palmerston Prifysgol Rhydychen, cyhoeddodd Asquith bwriad y Blaid Ryddfrydol i gyflwyno mesurau o ymreolaeth (datganoli) i Gymru a'r Alban pe bai'r blaid yn ennill mwyafrif yn yr etholiad nesaf. Er i'r blaid ffurfio llywodraeth leiafrifol wedi etholiad cyffredinol 1891 methodd cadw at yr addewid. .
Ysgrifennydd Cartref
Wedi etholiad cyffredinol 1892 dychwelodd Gladstone a'r Rhyddfrydwyr i lywodraeth, gyda chefnogaeth ysbeidiol gan ASau Cenedlaethol yr Iwerddon. Er nad oedd Asquith erioed wedi gwasanaethu fel gweinidog iau, fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd Cartref, swydd uwch yn y Cabinet. Roedd gan y Ceidwadwyr a'r Unoliaethwyr Rhyddfrydol mwy o ASau na'r Rhyddfrydwyr yn Nhŷ'r Cyffredin, a oedd, ynghyd â mwyafrif parhaol yr Unoliaethwyr yn Nhŷ'r Arglwyddi, yn cyfyngu ar allu'r llywodraeth i roi mesurau diwygio ar waith. Methodd Asquith i sicrhau mwyafrif am fil i ddatgysylltu'r Eglwys yng Nghymru, er mawr siom i ryddfrydwyr anghydffurfiol Cymru. Methodd hefyd i basio deddf byddai'n diogelu gweithwyr cawsant eu hanafu yn y gweithle.
Roedd ei dair blynedd fel ysgrifennydd cartref, er yn gyfnod anodd i'r Rhyddfrydwyr ar y cyfan, wedi sefydlu enw da Asquith fel gweinyddwr a dadleuwr. Erbyn 1895 roedd yn cael ei gydnabod yn un o brif ffigurau ei blaid.
Aelod o'r wrthblaid 1895–1905
bawd|Asquith yn cyflwyno cyllideb 1907 i'r Tŷ Wedi colli etholiadau 1895, treuliodd y blaid yr 11 mlynedd nesaf fel yr wrthblaid. Enillodd Asquith incwm mawr yn y bar yn ystod y cyfnod hwn, ond roedd diffyg unrhyw incwm preifat, nad oedd rhaid gweithio amdano, yn ei rhwymo i wrthod arweinyddiaeth y blaid pan gafodd ei gynnig iddo yn 1898. Daeth Syr Henry Campbell-Bannerman yn arweinydd.
Ni welodd Asquith lygad yn llygad gyda'r arweinydd newydd ar bob cwestiwn o bolisi tramor ac ymerodrol. Daeth eu gwahaniaethau yn agored ac yn gyhoeddus yn ystod Rhyfel De Affrica (1899-1902), pan wnaeth Asquith, ynghyd â'r Arglwydd Rosebery, Syr Edward Gray, a R.B. Haldane, ffurfio'r Gynghrair Ryddfrydol i gefnogi polisïau ehangu'r ymerodraeth y llywodraeth. Cafodd y gwrthdaro ei wella dros dro ar ôl diwedd y rhyfel ac yn dilyn buddugoliaeth y Rhyddfrydwyr yn yr etholiadau ym 1906.
Canghellor y Trysorlys
Ym 1905 ymddiswyddodd y Prif Weinidog Arthur Balfour. Gwahoddodd y Brenin Edward VII Campbell-Bannerman i ffurfio llywodraeth leiafrifol. Cafodd Asquith ei benodi yn Ganghellor y Trysorlys. Bu yn y swydd am dair blynedd gan gyflwyno tair cyllideb. Mis ar ôl ddod yn Brif Weinidog galwodd Cambell-Bannerman etholiad cyffredinol ac enillodd y Blaid Ryddfrydol buddugoliaeth ysgubol gyda mwyafrif o 132 aelod. Yn ei gyllidebau bu Asquith yn ceisio ailddosbarthu cyfoeth a chyflwyno cymorth i'r tlodion. Cyflwynodd cyfraddau treth incwm oedd yn amrywio yn ôl lefel incwm am y tro cyntaf gan gynnwys ardreth ychwanegol ar incwm o fwy na £5,000 y flwyddyn. Gwnaeth hefyd cyflwyno gwahaniaeth rhwng incwm a enillwyd ac incwm heb ei ennill, gan drethu'r incwm heb ei ennill ar gyfradd uwch. Defnyddiodd y refeniw ychwanegol o'r trethi i ariannu pensiynau henoed, y tro cyntaf i lywodraeth Prydain eu darparu.
Prif Weinidog cyn y rhyfel
Yn gynnar ym mis Ebrill 1908 ymddiswyddodd Campbell-Bannerman fel prif weinidog a bu farw rai dyddiau'n ddiweddarach. Daeth Asquith, a oedd yn cael ei ystyried yn gyffredinol fel ei olynydd anochel, yn brif weinidog gan dal y swydd am bron i naw mlynedd. Penododd David Lloyd George i'r Trysorlys a gwnaeth Winston Churchill yn llywydd y Bwrdd Masnach.
Y brif broblem bu'n wynebu ei weinyddiaeth o ran polisi cartref oedd gwrthwynebiad Tŷ'r Arglwyddi i ddiwygiadau Rhyddfrydol, a'r perygl o wrthryfel gan radicaliaid rhwystredig yn ei blaid ei hun. Tramor y brif broblem oedd cystadlu barhaus gyda'r Almaen parthed pa wlad byddai'n berchen ar y llynges gryfaf. Pan wnaeth Lloyd George ymdrechu i godi arian ar gyfer buddsoddi yn y lluoedd arfog a'r gwasanaethau cymdeithasol yn ei "gyllideb radical" ym 1909, fe wnaeth Tŷ'r Arglwyddi defnyddio feto ar y gyllideb.
Ym 1910 cyhoeddodd gynllun i gyfyngu ar bwerau Tŷ'r Arglwyddi ac, ar ôl dau etholiad cyffredinol, perswadiodd Asquith y Brenin Siôr V i fygwth creu digon o Arglwyddi newydd oedd o blaid ei ddiwygiadau i foddi'r gwrthwynebiad yn y siambr. Pasiwyd Deddf y Senedd, ym mis Awst 1911, gan ddod i ben a gallu'r Arglwyddi i wrthwynebu deddfwriaeth ariannol a basiwyd gan Dŷ'r Cyffredin.
Roedd y tair blynedd rhwng y bennod hon a dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf yn anghyffyrddus dros ben i Asquith a'i lywodraeth. Roedd yr ymgyrch am bleidlais i fenywod yn mynd yn gynyddol filwriaethus a fu swffragetiaid yn aflonyddu ar ei gyfarfodydd preifat a chyhoeddus, gan gynnwys tarfu ar araith roedd yn ei draddodi yn Eisteddfod Genedlaethol Llundain 1909. Tramor, roedd y sefyllfa ryngwladol wedi dirywio'n gyflym. Bu cyhuddiadau o lygredd yn erbyn ei lywodraeth yn y cartref. Bu ei ail ymdrech i basio deddf i ddatgysylltu'r Eglwys yng Nghymru yn wynebu trafferthion wrth i'r Arglwyddi ei flocio dwywaith. Yn y pen draw bu'n rhaid defnyddio pwerau newydd Ddeddf y Senedd i orfodi ei basio. Derbyniodd Cydsyniad Brenhinol ym mis Medi 1914. Erbyn hynny roedd y Rhyfel Byd Cyntaf wedi cychwyn a phenderfynwyd gohirio gweithredu cynnwys y ddeddf hyd ddiwedd y Rhyfel. Parhaodd y gwrthdaro rhwng Cenedlaetholwyr a'r Unoliaethwyr yn yr Iwerddon, bu bron ag arwain at ryfel cartref ym 1914. Ni wnaeth polisïau Asquith fawr ddim i wella'r sefyllfa yn Iwerddon.
Prif Weinidog adeg rhyfel
Bu 1916 yn flwyddyn waeth byth i lywodraeth Aasquith: achosodd Gwrthryfel y Pasg yn Nulyn argyfwng domestig, a wnaeth Brwydr y Somme arwain at golledion ofnadwy i Brydain ar y Ffrynt Gorllewinol. Wedi dadlau hir a ffyrnig cyflwynwyd gorfodaeth filwrol. Erbyn mis Hydref 1916 roedd agwedd o anfodlonrwydd cyffredinol yn erbyn y Prif Weinidog. Ymosodwyd ar Asquith a'i arweinyddiaeth o'r rhyfel mewn ffordd filain yn y wasg. Ym mis Rhagfyr ymddiswyddodd fel Prif Weinidog ac fe'i disodlwyd gan Lloyd George. Ni fu mewn swydd wleidyddol wedyn, ac eithrio parhau fel arweinydd y Blaid Ryddfrydol hyd 1926. Fel arweinydd y Blaid Ryddfrydol, roedd yn aml yn gwrthwynebu polisïau ei olynydd.
Wedi'r Rhyfel
O dan Ddeddf y Senedd 1911, roedd etholiad cyffredinol i fod i gael ei gynnal cyn Rhagfyr 1915. Gohiriwyd yr etholiad oherwydd y rhyfel. Roedd Andrew Bonar Law, arweinydd y Ceidwadwyr a David Lloyd George yn credu bod angen cadw'r glymblaid a enillodd y rhyfel am gyfnod er mwyn trafod yr heddwch. Gan nad oedd modd ohirio etholiad newydd dyfeisiodd y ddau gynllun lle byddai ymgeiswyr o'r ddwy blaid yn derbyn cymeradwyaeth y glymblaid ac yn cytuno i beidio sefyll ymgeiswyr yn erbyn ei gilydd. Fel arweinydd swyddogol y Blaid Ryddfrydoli gwrthododd Asquith y cynllun a fu ambell i ymgeisydd swyddogol y Blaid Ryddfrydol yn ymgiprys yn erbyn Ceidwadwyr a Rhyddfrydwyr y Glymblaid. Penderfynodd ymgyrch y Glymblaid i beidio gwrthwynebu ymgeisyddiaeth Asquith yn East Fife, er nad oedd yn fodlon sefyll ar docyn y glymblaid. Er gwaethaf hyn penderfynodd Unoliaethwyr East Fife i sefyll ymgeisydd yn ei erbyn. Collodd Asquith ei sedd. Cafodd ei ail ethol i'r senedd fel yr ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Paisley mewn isetholiad ym 1920. Gan gadw ei sedd yn etholiadau cyffredinol 1922 a 1923 ond ei golli i'r Blaid Lafur yn etholiad cyffredinol 1924. Roedd yn amlwg yn gynnar yn yr ymgyrch nad oedd gobaith iddo gadw sedd Paisley ym 1924, a chynigwyd cyfle iddo sefyll etholiad yn un o'r etholaethau Cymreig, yr unig darn o Brydain lle'r oedd y Rhyddfrydwyr yn parhau yn gryf. Ei ymateb i'r cynnig oedd I'd rather go to Hell than to Wales
Derbyniodd Asquith cynnig i gael ei ddyrchafu i'r bendefigaeth fel iarll Rhydychen ac Asquith ym 1925 ac fe'i crëwyd yn farchog y gardys yn fuan wedyn. Yn ystod blynyddoedd olaf ei fywyd, roedd yn gymharol dlawd ac ysgrifennodd nifer o lyfrau i wneud arian, y rhai mwyaf llwyddiannus oedd Genesis of the War (1923), Fifty Years of Parliament (1926), a Memories and Reflections (1928).
Marwolaeth
bawd|Bedd Asquith yn Sutton Courtney Bu farw o strôc yn Sutton Courtney, Berkshire yn 75 mlwydd oed  a rhoddwyd ei weddillion i orwedd yn Eglwys yr Holl Saint yn yr un plwyf.
Deddf Gwasanaeth Milwrol 1916
Deddf a basiwyd gan Senedd y Deyrnas Unedig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf oedd Deddf Gwasanaeth Milwrol 1916. chwith|bawd| Poster i hysbysu'r cyhoedd am Ddeddf Gwasanaeth Milwrol 1916 Cyflwynwyd y bil a arweiniodd at y Ddeddf gan y Prif Weinidog H. H. Asquith yn Ionawr 1916. Daeth i rym ar 2 Mawrth 1916. Tan hynny roedd Llywodraeth Prydain wedi dibynnu ar ymrestru gwirfoddol, ac yn ddiweddarach ar fath o orfodaeth foesol o'r enw Cynllun Derby.
Wsbeceg
Enw
Yn ei hiaith ei hun, sillafir Wsbeceg fel o'zbek tili neu oʻzbekcha, ac yn sgript Arabeg, اوزبیک تیلیاوزبیک تیلی a اوزبیکچهاوزبیکچه.oʻzbek tili
Deddf Gwasanaeth Milwrol 1916
Creodd y drafodaeth ar orfodaeth filwrol hollt yn y Blaid Ryddfrydol gan gynnwys y Cabinet. Ymddiswyddodd Syr John Simon fel Ysgrifennydd Cartref ac ymosododd ar y llywodraeth yn anerchiad ei ymddiswyddiad yn Nhy'r Cyffredin, ble pleidleisiodd 35 o Ryddfrydwyr yn erbyn y bil, ynghyd ag 13 o ASau Llafur a 59 o Genedlaetholwyr Gwyddelig.
Roedd y Ddeddf yn ei gwneud dynion rhwng 18 a 41 mlwydd oed yn agored i alwad i wasanaeth milwrol oni bai eu bod yn briod, yn weddw gyda phlant, yn gwasanaethu yn y Llynges, yn weinidog yr Efengyl, neu'n gweithio mewn rhai galwedigaethau penodol eraill. Cyflwynwyd ail Ddeddf ym Mai 1916 yn ymestyn gorfodaeth filwrol i gynnwys dynion priod, a thrydydd Deddf yn 1918 i ymestyn yr uchafswm oedran i 51.
Wsbeceg
Hanes
Mwyaf tebyg bu i siaradwyr Twrceg sefydlu ym masanau'r afonnydd yr Amu Darya, Syr Darya a'r Zarafshan o gwmpas o leiaf 600-700 CE, gan yn raddol ddisodli neu gymathu siaradwyr ieithoedd dwyreiniol Iraneg a arferai fyw'n flaenorol yn Sogdia, Bactria a Khwarezm. Brenhinllyn Twrceg gyntaf y rhanbarth oedd Khanaeth Kara-Khanid yn y 9fed–12g, a oedd yn gydffederasiwn rhwng Karlukiaid, Chigiliaid, y Yaghma a llwythau eraill.
Gellir ystyried Wsbeceg yn ddisgynnydd uniongyrchol neu'n ffurf ddiweddarach o Cibak, iaith ddylanwadol ar ddatblygiad llenyddol Twrceg Ganolbarth Asia yn  ystod teyrnasiad Cibak Khan, Timur (Tamerlane), a llinach Timurid (gan gynnwys y llywodraethwyr y Mughal cynnar o'r India). Fe feistrolwyd yr iaith gan Ali-Shir Nava'i yn y 15fed a'r 16g. Nava'i oedd  cynrychiolydd mwyaf o lenyddiaeth iaith Cibak. Cyfrannodd yn sylweddol tuag at ddatblygiad yr iaith Cibak a'i ddisgynnydd uniongyrchol, Wsbeceg ac fe gaiff ei ystyried yn eang i fod yn y sylfaenydd o lenyddiaeth Wsbeceg. Yn y bôn yn seiliedig ar yr amrywiad Karlukaidd o ieithoedd Twrceg, mae Cibak yn cynnwys nifer fawr o  fenthygiadau ieithyddol Perseg ac Arabeg. Erbyn y 19g anaml iawn eu'i ddefnyddwyd ar gyfer cyfansoddiadau llenyddol, ond dim tan yn gynnar yn ystod yr 20g bu iddi ddiflannu'n llwyr.
Deddf Gwasanaeth Milwrol 1916
Oherwydd ystyriaethau gwleidyddol nid oedd y Ddeddf yn berthnasol i Iwerddon, a oedd bryd hynny'n rhan o'r Deyrnas Gyfunol. Cafwyd Argyfwng Gorfodaeth Filwrol yn 1918 pan geisiodd Llywodraeth Prydain gyflwyno gorfodaeth filwrol yn Iwerddon, gan arwain at gynnydd yn y gefnogaeth i Sinn Féin.
Wsbeceg
Hanes
Bu i'r term Wsbeceg fel y'i cymhwysir i iaith olygu gwahanol bethau ar wahanol adegau. Cyn 1921 ystyriwyd fod "Wsbeceg" a "Sart" i fod yn wahanol dafodieithoedd:
Yn Khanaeth Khiva, siaradwyd  ffurf hynod o Oguz Twrcegaidd o Dwrceg Karluk gan y Sarts. Ar ôl i'r gyfundrefn Sofietaidd ddiddymu'r term ' Sart' fel difrïol,  dyfarnwyd byddai holl boblogaeth Twrceg Twrcestan yn cael eu hadnabod fel Wsbeciaid, er nad oedd i lawer dreftadaeth lwythol Wsbeceg.
Deddf Gwasanaeth Milwrol 1916
Gweler hefyd
Gorfodaeth filwrol yn y Deyrnas Unedig
Wsbeceg
Hanes
Fodd bynnag, nid yr "Wsbeceg" cyn-chwyldroadol oedd yr iaith ysgrifenedig safonol a ddewiswyd ar gyfer y weriniaeth newydd yn 1924, er gwaethaf protestiadau'r Bolsieficiaid Wsbecaidd megis Fayzulla Khodzhayev, ond yn hytrach yr iaith Sart o ranbarth Samarkand. Dadlai  Edward A. Allworth bod hyn yn "ystumio hanes llenyddol y rhanbarth yn ofnadwy" a  ddefnyddwyd hyn i roi awduron megis Ali-Shir Nava'i o'r 15g hunaniaeth Wsbecaidd. Mae'r dair dafodieithoedd yn parhau i fodoli o fewn Wsbeceg lafar fodern.
Systemau ysgrifennu
bawd|Ysgrifen o 1911 yn yr Uwyddor Arabeg Uyghuraidd. Mae Wsbeceg wedi cael ei hysgrifennu mewn amrywiaeth o sgriptiau drwy gydol hanes:
Er gwaethaf statws swyddogol yn y sgript Lladin yn Wsbecistan, mae'r ddefnydd o Syrilig yn parhau i fod yn eang, yn enwedig mewn hysbysebion ac arwyddion. Mewn papurau newydd, gall sgriptiau fod yn gymysg, gyda phenawdau mewn Lladin ac erthyglau mewn Syrilig. Nid yw'r sgript Arabeg yn cael ei ddefnyddio bellach yn Wsbecistan ac eithrio'n symbolaidd mewn rhai testunau neu ar gyfer astudiaethau academaidd o Chagatai (Hen Wsbeceg).
Yn rhanbarth gorllewin Tseiniaidd Xinjiang, lle mae poblogaeth leiafrifol Wsbeceg, mae'r Arabeg yn parhau iw chael ei defnyddio.
Yn Affganistan, mae'r orgraff Arabeg draddodiadol yn parahau iw gael ei ddefnyddio.
Llafariaid
Mae i Wsbeceg safonol chwe llafariad ffonem:
Morffoleg a cystrawen
Fel iaith Twrceg, mae i Wsbeceg  lythrennau gweigion (null subject), cyflynol a does iddi unrhyw erthyglau na dim enwau dosbarthol "noun classes") (rhywedd neu fel arall). Trefn geiriau yw goddrych-gwrthrych–ferf (GGF) (SOV). Fel arfer geiriau llymsain (h. y. y sillaf olaf sy'n cael eu pwysleisio) sydd yn Wsbeceg, ond nid oes pwyslais ar rai terfyniadau a geirynnau atodol.
Mewn Wsbeceg, mae dau brif gategori o eiriau:
Mae Wsbeceg yn defnyddio'r atodiadau llafar canlynol: Caiff amserau presennol a'r dyfodol eu mynegu gydag atodiadau - a -ac y.
Cymerir enwau yr atodiad -us  fel bannod amhenodol. Caifff enwau diatodiadol eu deall fel bannod benodol.