Dyddiadur_John_James,_Trenewydd,_Llanwnda,_Sir_Benfro
Crynodeb o’r tywydd
Yr Ardd Gaerog Tai Allan Gorffennaf 1846 Crynodeb Tywydd 14 Parhaodd y tywydd ansefydlog o Fehefin i Orffennaf tan y 9fed pryd oedd ‘braidd yn wlyb’, ‘ddim yn gynnes’, ‘gwlyb trwy’r dydd’ ac yn y blaen. Yna trodd yn sych am y 12 diwrnod nesaf oedd yn ei galluogi i wneud llawer o waith fferm i’w orffen. Roedd gweddill y mis yn gyfnewidiol - sych gan amlaf ond yn gawodlyd weithiau yn ystod y dydd gyda gwyntoedd cyfnewidiol. Noda fod ‘stormydd o fellt a tharanau canol dydd a glaw trwm’ ar y 29ain, y 30ain yn ‘wlyb trwy’r dydd’ gyda ‘gwyntoedd ymhobman’. Roedd bore 31ain yn ‘sych’ gyda ‘chawodydd, mellt, ac ati ganol dydd. Diwedd stormus i’r mis! Roedd 28 cofnod tywydd gyda 7 yn wlyb, 8 yn sych a’r gweddill yn gymysgedd. Dywed Kington fod Gorffennaf yn dwym iawn. Am Awst, beth bynnag, dechreuodd gyda ‘llifogydd yng Nghymru’ cyn symud ymlaen at storm o gesair a achosodd niwed sylweddol i rannau o Loegr. Mae cymariaethau a gwybodaeth bellach wedi nodi gyda sylwadau Awst. Materion ffermio Ar y 1af o Orffennaf dechreuodd John (ynghyd â'i weithwyr) ‘adeiladu’r cartws’ a’r diwrnod canlynol gorffennwyd y calchu. (O bosibl 5/6 diwrnod gwaith er pan gyrhaeddodd y calch y fferm ar y 23ain o Fehefin.) Ar y 4ydd aeth ati i baratoi lladd y gwair ‘ar ddydd Llun’ ac fe’i dibennwyd ar y 7fed. Ar y 5ed bandiwyd olwynion y Gert Farchnad - gosod haearn ar yr olwynion er mwyn diogelu’r pren. Er mawr siom nid yw’n glir a wnaed y gwaith gyda’r gof lleol neu ar y fferm. Roedd y gwair ‘mas’ ar y 9fed ac erbyn y 14eg roeddent yn ‘cael y gwair mewn trefn dda heddiw’. Ar yr 17eg roedd John o gwmpas y cartref ond nodir fod ‘Trehowel yn torri gwair’ a mae’n parhau i nodi’r cynnydd yno gyda ‘bobl wrth y gwair’ ar yr 20fed. ‘Roedd y bobl hefyd yn gyrru cerrig i’r Cartws’ ar y 24ain. Ar yr 28ain ‘cafodd Mr Mortimer ei wair i mewn.’ Roedd Mr Mortimer yn ffermio yn Nhrehowel yn 1841 ac 1851. Bu farw yn 1860. Cofnodion eraill 15 Ar y 10fed aeth John i Abergwaun. Cydnabyddiad derbyn £40 oddi wrth L Evans ‘Ints+’. Mae ystyr hyn yn aneglur ond byddai’n achlysurol yn defnyddio’r symbol + wrth gyfeirio at fusnes y capel. Ar yr 20fed roedd yn atgyweirio ‘Tŷ Miss Fisher’ yn Abergwaun. Ar y 27ain a’r 30ain roedd adref gyda W Lloyd, ymwelydd hwyrach? Awst 1846 Crynodeb tywydd Mae’r cofnodion am ran fwyaf o fis Awst yn nodi cyfnodau byr o dywydd sych / gwlyb / braf / cawodlyd ar rai dyddiau - gellir crynhoi iddi fod yn gyfnewidiol. Er hynny, mae’r patrwm yn cynnwys cyfnodau gwlyb iawn. Cychwynnodd gyda ‘ gwlyb iawn hanner dydd’ ar y 17eg gan ddilyn gyda ‘glaw mawr’ ar y 18fed pan ‘ataliwyd y cynhaeaf’. Roedd y 19eg a’r 20fed yn ‘wlyb iawn’. Er iddi fod yn ‘sych’ ar yr 20fed a’r 21ain roedd John yn parhau i ysgrifennu ar yr 22ain ei fod yn ‘neud dim gyda’r cynhaeaf’ sy’n awgrymu fod cawodydd hwyr yr haf yn achosi problemau? Daeth yr wythnos olaf yn y mis yn ‘deg iawn’ a sych. Yng nghofnodion Kington am fis Awst nodir iddi fod yn fis stormus iawn, gan ddechrau gyda difrod oherwydd cesair a mellt yn taro yn N.Dd. Lloegr, ac arwain ymlaen at lifogydd eithafol yn ddiweddarach yng Ng.Dd. Lloegr. Fflachlifoedd yng Ng. Lloegr ac yna difrod gan stormydd cesair eto yn Surrey ar y 15fed o Awst ‘gan ddiweddu gydag ysbeidiau o stormydd haf’. Nid yw hyn yn cymharu gyda chofnodion Pencaer lle'r oedd y glawogydd trymaf gan effeithio ar y fferm yn bennaf rhwng 17eg a’r 20fed o’r mis. Yn gychwynnol noda Kington hefyd y ‘llifogydd yng Nghymru’ heb ddim manylion pellach ond bod y llifogydd yn ddifrifol yng Ngheredigion yn dilyn stormydd o fellt a tharanau rhwng 30ain Gorffennaf a’r 2il o Awst. Canlyniad hyn oedd colledion bywyd, nifer yn ddigartref a golchwyd ymaith pontydd rhwng Aberaeron a Llanrhystud. (Cerys Jones PhD astudiaeth achos. Athrofa Daearyddol, a Gwyddor Gwlad, Prifysgol Aberystwyth, Ceredigion, Cymru) Mae’r gwyntoedd yn Awst yn disgyn i 2 set arwahanol. Chwythodd y gwyntoedd o’r G a’r G.Dd. yn unig o’r 22ain i’r 29ain Awst yn gynhwysol tra i’r rhai o’r G. A’r G.Dd. chwythu o’r 5ed i’r 19eg yn gynhwysol. Mae 16 nifer o’r cofnodion yn gyfnewidiol – (e.e. D a D.Dd) neu’n absennol ond mae’r amrywiadau rhwng ‘Gog’ a ‘De’ yn glir a chyson. Materion ffermio Ar y 5ed o Awst aeth John i ffair ?? a gwerthwyd buwch dew am £12-12 a phrynodd swclen am £12-10. Ar y 7fed a’r 8fed, dau ddiwrnod sych, roedd ‘o gwmpas adre wrth y cerrig’ naill ai yn eu clirio o’r caeau neu eu casglu at ddibenion adeiladu efallai. Ar yr 11eg ‘dechrau’r Cynhaeaf’ a’r diwrnod canlynol roeddent ‘gyda’r barlys’. Ar y 18fed ‘glaw trwm iawn’ yn rhwystro’r cynhaeaf. Roedd y diwrnod canlynol yn wlyb ac erbyn 20fed roedd ‘yn rhaffo’r mydylau’ ac er iddi fod yn sych ar yr 21ain nododd nad oedd y corn yn aeddfed yn Nhrehowel a ‘gwnaed dim byd yno’. Digon tebyg eto ar yr 22ain ond erbyn y 24ain roeddent ‘wedi torri a chlymu’r barlys’. Cafwyd cyfnod braf iawn oedd yn golygu iddynt fod ‘yn brysur gyda’r gwenith’ a 4 diwrnod yn ddiweddarach roeddent wedi ‘cwblhau’r gwenith’. Ar y 29ain ‘torri gwddf (gweler 3ydd Medi) ac yn rhwymo’r barlys. Cofnodion eraill Ar y 3ydd aeth John a W.D. Lloyd (ei ymwelydd) i’r ‘iard longau i brynu ychydig o goed tua gwerth £6’. Dychwelodd gyda’r hwyr i Hwlffordd a chyrhaeddodd adre’r diwrnod canlynol sy’n awgrymu iddo fod yn yr iard longau yn Hwlffordd yn hytrach nag Abergwaun, (gweler 2il a’r 17eg Medi). Medi 1846 Crynodeb tywydd Ar wahân i un bore gwlyb (8fed) roedd y tair wythnos gyntaf ym Medi yn deg a sych - gyda 2 ddiwrnod hefyd yn glos. Ar yr 22ain dechreuodd fwrw’n drwm yn y prynhawn a pharhau’n wlyb neu gawodlyd tan ddiwrnod olaf y mis pryd oedd hi’n sych. Noda’r 29 diwrnod cofnod tywydd iddi fod yn hyrddio gyda’r gweddill yn deg. Mae cofnodion Kington ond yn nodi bod y cyfnod sych a chynnes iawn wedi para o Fai hwyr tan tua 22ain o Fedi - sy’n cyd-fynd yn dda gyda chofnod Trenewydd. 17