cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amffibiad
Nodweddion
Fertebratau ectothermig (gwaed oer) yw amffibiaid ac nid ydynt yn cynnal tymheredd eu cyrff trwy brosesau ffisiolegol mewnol. Mae eu cyfradd fetabolig yn isel ac o ganlyniad, mae eu gofynion bwyd ac egni'n gyfyngedig. Yn y cyflwr oedolion, mae ganddyn nhw ddwythellau dagrau ac amrannau symudol, ac mae gan y rhan fwyaf o rywogaethau glustiau sy'n gallu canfod dirgryniadau yn yr awyr neu o'r ddaear. Mae ganddynt dafodau cyhyrog a hir, y gellir eu gwthio allan ac mae gan amffibiaid modern fertebra wedi'i osseiddio'n llawn gyda phrosesau articiwlar. Mae eu hasennau fel arfer yn fyr a gallant gael eu hasio i'r fertebra.
Nid yw eu crwyn yn cynnwys llawer o geratin ac nid oes ganddynt gennau, ar wahân i ychydig o gen tebyg i bysgod mewn rhai cesiliaid. Mae'r crwyn yn cynnwys llawer o chwarennau mwcaidd ac mewn rhai rhywogaethau, chwarennau gwenwyn. Rhennir calonnau amffibiaid yn dair siambr, dau atria ac un fentrigl. Mae ganddyn nhw bledren wrinol ac mae cynhyrchion gwastraff nitrogenaidd yn cael eu hysgarthu'n bennaf fel wrea. Mewn dŵr mae'r rhan fwyaf o amffibiaid yn dodwy eu hwyau ac mae'r larfa dyfrol yn mynd drwy metamorffosis i ddod yn oedolion tirol. Anadlant trwy gyfrwng gweithrediad pwmp lle mae aer yn cael ei dynnu am y tro cyntaf i'r rhan buccopharyngeal trwy'r ffroenau. Yna mae'r rhain yn cael eu cau a'r aer yn cael ei orfodi i'r ysgyfaint gan gyfangiad yn y gwddf. Ategir hyn gyda chyfnewid nwyon trwy'r croen.
Anura
Er bod y rhan fwyaf o rywogaethau'n gysylltiedig â dŵr a chynefinoedd llaith, mae rhai yn arbenigo mewn byw mewn coed neu anialwch. Fe'u ceir ledled y byd ac eithrio'r ardaloedd pegynol.
Caudata
alt=Japanese giant salamander|chwith|bawd|Salamander anferthol o Japan (Andrias japonicus), salamander cyntefig Mae'r urdd y Caudata (o'r Lladin cauda sy'n golygu "cynffon") yn cynnwys y salamandrau - anifeiliaid hirgul, isel sy'n ymdebygu i fadfallod yn bennaf o ran ffurf. Nid ydynt yn perthyn yn agosach i fadfallod nag ydynt i famaliaid. Nid oes gan y salamandrau grafangau, ac mae eu crwyn naill ai'n llyfn neu wedi'u gorchuddio â chloron, a chynffonau sydd fel arfer yn fflat o ochr i ochr. Maent yn amrywio o ran maint o Salamandr Mawr Tsieina (yr Andrias davidianus ), sy'n tyfu i hyd at 1.8 metr (5 tr 11modf) i'r Thorius pennatulus pitw o Fecsico nad yw'n fwy na 20 mm o hyd. Mae gan salamandriaid ddosbarthiad Lawrasaidd yn bennaf, gan eu bod yn bresennol mewn llawer o ranbarth Holarctig hemisffer y gogledd. Ceir y teulu Plethodontidae hefyd yng Nghanolbarth America a De America i'r gogledd o fasn yr Amason. Mae Urodela yn enw a ddefnyddir weithiau ar gyfer yr holl rywogaethau o salamandriaid sy'n bodoli.
Mae nifer o deuluoedd o'r salamandrau'n bedomorffig ac felly'n methu â chwblhau eu metamorffosis neu'n cadw rhai nodweddion larfal fel oedolion. Mae'r rhan fwyaf o salamandrau o dan 15 cm o hyd. Gallant fod yn ddaearol neu'n ddyfrol ac mae llawer yn treulio rhan o'r flwyddyn ym mhob cynefin. Pan fyddant ar y tir, maent gan amlaf yn treulio'r diwrnod yn cuddio o dan gerrig neu foncyffion neu mewn llystyfiant trwchus, gan ddod allan gyda'r hwyr a'r nos i chwilota am fwydod, pryfed ac infertebratau eraill.
Gymnophiona
alt=Siphonops paulensis|bawd| [[Siphonops paulensis caecilian o Dde America]] Mae'r urdd Gymnophiona (o'r Groeg gymnos sy'n golygu "noeth" ac ophis yn golygu "sarff") neu Apoda yn cynnwys y caeciliaid. Mae'r rhain yn anifeiliaid hir, silindrog, heb goesynnau gyda ffurf debyg i neidr neu lyngyr. Gall yr oedolion amrywio o 8 i 75 cm ond gall y Caecilia thompsoni dyfu i fod yn 1.5 metr (4.9 tr) o hyd.
Mae gan groen caecilian nifer fawr o blygiadau ardraws ac mewn rhai rhywogaethau mae'n cynnwys gen dermol bach wedi'u mewnosod. Mae ganddo lygaid elfennol wedi'u gorchuddio â chroen, sydd fwy na thebyg wedi'u cyfyngu i wahaniaethau rhwng dwyster golau'n unig. Mae ganddo hefyd bâr o tentaclau byr ger y llygad y gellir eu hymestyn ac sydd â swyddogaethau cyffwrdd ac arogli. Mae'r rhan fwyaf o gaesiliaid yn byw dan y ddaear mewn tyllau llaith, mewn pren pwdr ac o dan falurion planhigion, ond mae rhai yn ddyfrol. Gall y rhan fwyaf o rywogaethau ddodwy eu hwyau o dan y ddaear a phan fydd y larfa'n deor, maent yn nadreddu eu ffordd i byllau cyfagos o ddŵr. Mae eraill yn magu eu hwyau gyda'r larfa'n metamorffeiddio cyn i'r wyau ddeor. Gall ychydig o rywogaethau roi genedigaeth i rai ifanc byw, gan eu maethu â secretiadau chwarennau tra byddant yn yr wyffos (ofiduct). F'u ceir yn rhanbarthau trofannol Affrica, Asia a Chanolbarth a De America.
Croen
alt=Common reed frog|chwith|bawd| Mae lliwiau llachar y llyffant cyrs cyffredin (Hyperolius viridiflavus) yn nodweddiadol o rywogaeth wenwynig Mae strwythur amffibiaid yn cynnwys rhai nodweddion nodweddiadol sy'n gyffredin i fertebratau tirol, megis presenoldeb haenau allanol corniog iawn, a adnewyddir o bryd i'w gilydd trwy broses o fwrw croen, a reolir gan y chwarennau chwarren bitwidol a'r thyroid. Mae tewhau lleol (a elwir yn aml yn ddafadennau) yn gyffredin, fel y rhai a geir ar lyffantod. Bwrwr ymaith tu allan y croen o bryd i'w gilydd mewn un darn fel arfer, mewn cyferbyniad â mamaliaid ac adar lle mae'n cael ei ollwng bob yn hyn a hyn. Yn aml, mae amffibiaid yn bwyta'r croen hwn sydd wedi'i fwrw. Mae'r caeciliaid yn unigryw ymhlith amffibiaid oherwydd bod ganddynt gen dermal o fwynau wedi'i ymgorffori yn y dermis rhwng y rhychau yn y croen a cheir tebygrwydd rhyngddynt a physgod esgyrnog, ond tebygrwydd pur arwynebol i raddau helaeth. Mae gan fadfall a rhai brogaod osteodermau sy'n ffurfio dyddodion esgyrnog yn y dermis, ond mae hyn yn enghraifft o esblygiad cydgyfeiriol gyda strwythurau tebyg wedi codi'n annibynnol mewn llinachau asgwrn cefn amrywiol. bawd| Trawstoriad o groen broga. Mae croen amffibiaid yn athraidd i ddŵr. Gall cyfnewid nwy ddigwydd drwy’r croen (resbiradaeth drwy'r croen) ac mae hyn yn caniatáu i amffibiaid llawn dwf anadlu heb godi i wyneb y dŵr ac i aeafgysgu ar waelod pyllau. I wneud iawn am eu croen tenau a thyner, mae amffibiaid wedi datblygu chwarennau mwcaidd, yn bennaf ar eu pennau, eu cefnau a'u cynffonau. Mae'r secretiadau a gynhyrchir gan y rhain yn helpu i gadw'r croen yn llaith. Yn ogystal, mae gan y rhan fwyaf o rywogaethau o amffibiaid chwarennau gronynnog sy'n secretu sylweddau niweidiol neu wenwynig. Gall rhai tocsinau amffibiaid fod yn angheuol i bobl tra bod eraill yn effaith gwan. Mae'r prif chwarennau sy'n cynhyrchu gwenwyn, y parotoidau, yn cynhyrchu'r bwfotocsin niwrotocsin ac wedi'u lleoli y tu ôl i glustiau llyffantod, ar hyd cefnau brogaod, y tu ôl i lygaid salamandriaid ac ar wyneb uchaf caeciliaid.
System ysgerbydol a symudiad
bawd| Diagram o benglog Xenotosuchus, un o'r temnospondyl-iaid Mae gan amffibiaid system ysgerbydol sydd o ran strwythur yn homologaidd i detrapodau eraill, ond gyda nifer o amrywiadau. Mae gan bob un ohonynt bedair coes ac eithrio'r caeciliaid heb goesau ac ychydig o rywogaethau o salamandriaid â breichiau a choesau neu ddim coesau o gwbl. Ceir esgyrn gwag ac yn ysgafn ac mae'r system gyhyr-ysgerbydol yn gryf er mwyn cynnal y pen a'r corff.
Mae'r esgyrn wedi'u hosogi'n llwyr ac mae'r fertebra yn cyd-gloi â'i gilydd trwy brosesau gorgyffwrdd. Cynhelir y gwregys pectoral gan gyhyr, ac mae'r gwregys pelfig wedi'i gysylltu i'r asgwrn cefn gan bâr o asennau sacrol. Mae'r ilium yn gwyro ymlaen ac mae'r corff yn cael ei ddal yn nes at y ddaear nag sy'n wir mewn mamaliaid. [[Delwedd:Ceratophrys_cornuta_skeleton_front.jpg|alt=Frog skeleton|bawd| Sgerbwd y broga corniog Surinam
(Ceratophrys cornuta)]] Mae gan y rhan fwyaf o amffibiaid, bedwar digid ar y droed flaen a phump ar y droed ôl, ond dim crafangau o fath yn y byd ar y naill na'r llall. Mae gan rai salamandrau lai o ddigidau ac mae'r amffiwmau'n debyg i lyswennod gyda choesau bach tew. Mae genws y seirenau yn salamandrau dyfrol gyda blaenau bach tew a dim coesau ôl. Mae'r caeciliaid yn ddi-goes, er mwyn iddynt fedru tyrchu fel pryfed genwair gyda'r cyhyr yn symud ar hyd y corff. Ar wyneb y ddaear neu mewn dŵr maent yn symud trwy donni eu cyrff o ochr i ochr ar yn ail.
Mewn brogaod, mae'r coesau ôl yn fwy na'r coesau blaen, yn enwedig yn y rhywogaethau hynny sy'n symud yn bennaf trwy neidio neu nofio. Yn y cerddwyr a'r rhedwyr nid yw'r coesau ôl mor fawr, ac mae gan y tyllwyr, gan amlaf, goesau byr a chyrff llydan. Mae gan y traed addasiadau ar gyfer y ffordd o fyw, gyda gwe rhwng bysedd y traed ar gyfer nofio, padiau traed adlyn eang ar gyfer dringo, a chloronau ceratinaidd ar y traed ôl ar gyfer cloddio (mae llyffantod fel arfer yn tyllu am yn ôl i fewn i'r pridd). Mae gan y salamandrau, goesau byr sydd mwy neu lai yr un hyd ac yn ymestyn ar onglau sgwâr o'r corff. Symudir ar dir trwy gerdded ac mae'r gynffon yn aml yn troi o ochr i ochr neu'n cael ei defnyddio fel prop, yn enwedig wrth ddringo. Yn eu cerddediad arferol, dim ond un goes sy'n symud ymlaen ar y tro yn y modd a fabwysiadwyd gan eu hynafiaid, y pysgodyn llabedog. Mae rhai salamandrau yn y genws Aneides a rhai yn y plethodontids yn dringo coed ac mae ganddynt goesau hir a phadiau traed mawr. Mewn salamandrau dyfrol ac mewn penbyliaid y broga, mae gan y gynffon esgyll dorsal a thorrol (fentrol) a symuda o ochr i ochr fel modd o yrru'r corff ymlaen. Nid oes gan lyffantod llawndwf gynffonau a dim ond rhai byr iawn sydd gan y caesiliaid.
Keith Richards
Cerddor Saesnig, ysgrifennwr caneuon, ac aelod gwreiddiol o'r The Rolling Stones yw Keith Richards (ganwyd 18 Rhagfyr 1943).
Amffibiad
Atgynhyrchu
alt=Orange-thighed frogs in amplexus|bawd| Litoria xanthomera oren gwrywaidd yn gafael yn y fenyw ac yn [[cyplysu]] Er mwyn atgenhedlu mae angen dŵr croyw ar y rhan fwyaf o amffibiaid er bod rhai yn dodwy eu hwyau ar y tir ac wedi datblygu ffyrdd amrywiol o'u cadw'n llaith. Ychydig (ee Fejervarya raja) sy'n gallu byw mewn dŵr hallt, ond nid oes unrhyw amffibiaid morol go iawn. Fodd bynnag, ceir adroddiadau bod poblogaethau o rai amffibiaid sy'n mynd fewn i ddyfroedd morol am gryn amser ee yn y Môr Du ceir hybrid naturiol Pelophylax esculentus yn 2010.
Yn y trofannau, mae llawer o amffibiaid yn bridio'n barhaus, ar unrhyw adeg o'r flwyddyn. Mewn rhanbarthau tymherus, mae bridio'n dymhorol yn bennaf, fel arfer yn y gwanwyn, ac yn cael ei ysgogi gan hyd y dydd, tymheredd yn codi neu lawiad. Mae arbrofion wedi dangos pwysigrwydd tymheredd, ond gall y digwyddiad sy'n sbarduno'r cyplau i gyplysu, mewn rhanbarthau cras, fod yn storm o fellt a thranau neu'n fonswn. Mewn anwraniaid, mae gwrywod fel arfer yn cyrraedd y safleoedd bridio cyn y benywod a gall y corws lleisiol y maent yn ei gynhyrchu ysgogi ofyliad mewn benywod a gweithgaredd endocrin gwrywod.
Cylch bywyd
Mae'r rhan fwyaf o amffibiaid yn mynd trwy fetamorffosis, proses o newid morffolegol sylweddol ar ôl genedigaeth. Casif wyau eu dodwy mewn dŵr ac mae larfau'n cael eu haddasu i ffordd o fyw dyfrol. Mae brogaod, llyffantod a salamandrau i gyd yn deor o'r wy fel larfa gyda thagellau allanol. Rheoleiddir y metamorffosis mewn amffibiaid gan grynodiad o thyrocsin yn y gwaed, sy'n ysgogi metamorffosis, a phrolactin, sy'n gwrthweithio effaith y thyrocsin. Oherwydd bod y rhan fwyaf o ddatblygiad embryonig y tu allan i gorff y rhieni, mae'n destun llawer o addasiadau oherwydd amgylchiadau amgylcheddol penodol. Am y rheswm hwn gall penbyliaid gael cribau corniog yn lle Dannedd, estyniadau croen tebyg i wisger neu esgyll. Maent hefyd yn gwneud defnydd o organ llinell ochrol synhwyraidd tebyg i un pysgod. Ar ôl metamorffosis, gadewir yr organau hyn yn segur a byddant yn cael eu hail-amsugno gan farwolaeth celloedd a hynny dan reolaeth, gelwir hyn yn apoptosis. Mae amrywiaeth eang o addasiadau i amgylchiadau amgylcheddol penodol ymhlith amffibiaid, gyda llawer o ddarganfyddiadau'n dal i gael eu gwneud.
Grifft (wyau)
alt=Frogspawn|bawd| Grifft, sef màs o wyau wedi'u hamgylchynu gan jeli Yn yr wy, mae'r embryo'n cael ei gynnal mewn hylif a'i amgylchynu gan gapsiwlau jeli lled-athraidd, gyda'r melynwy yn darparu maetholion. Wrth i'r larfa ddeor, mae'r capiwlau'n cael eu hydoddi gan ensymau sy'n cael eu secretu o'r chwarren ar flaenau'r trwyn. Mae wyau rhai salamanders a brogaod yn cynnwys algâu gwyrdd ungellog sy'n treiddio i'r amlen jeli ar ôl i'r wyau gael eu dodwy a gallant gynyddu'r cyflenwad ocsigen i'r embryo trwy ffotosynthesis. Ymddengys eu bod yn cyflymu datblygiad y larfa ac yn lleihau nifer y marwolaethau. Yn y llyffant coed (Rana sylvatica), darganfuwyd bod tu mewn y clwstwr wyau crwn hyd at 6 C-change yn gynhesach na'r hyn sydd o'i gwmpas, sy'n fantais yn ei gynefin gogleddol oer.
Caiff yr wyau eu dodwy'n unigol, mewn clwstwr neu mewn llinynnau hir. Ymhlith y cynefinoedd dodwy mae dŵr, mwd, tyllau, malurion ac ar blanhigion neu o dan foncyffion neu gerrig. Mae'r broga tŷ gwydr (Eleutherodactylus planirostris) yn dodwy wyau mewn grwpiau bach yn y pridd lle maent yn datblygu'n uniongyrchol mewn cyfnod o fythefnos yn frogaod ifanc heb gyfnod larfa. Mae'r broga tungara (Physalaemus pustulosus) yn adeiladu nyth arnofiol o ewyn i amddiffyn ei wyau. Yn gyntaf mae rafft yn cael ei adeiladu, yna mae wyau'n cael eu dodwy yn y canol, ac yn olaf cuddir y cyfan gan gap o ewyn. Mae gan yr ewyn briodweddau gwrth-ficrobaid a gaiff ei greu trwy chwipio proteinau a lectinau sy'n cael eu secretu gan y fenyw.
Penbyliaid (larfa)
alt=Frog spawn development|chwith|bawd| Camau cynnar yn natblygiad embryonau'r [[Broga|broga cyffredin (Rana temporaria)]] Mae wyau amffibiaid fel arfer yn cael eu dodwy mewn dŵr lle maent yn deor yn larfa rhydd; cwbwlheir eu datblygiad mewn dŵr ac yn ddiweddarach cant eu trawsnewid yn oedolion dyfrol neu tirol. Mewn llawer o rywogaethau o lyffantod ac yn y rhan fwyaf o salamandrau heb ysgyfaint (Plethodontidae), mae datblygiad uniongyrchol yn digwydd, gyda'r larfa'n tyfu o fewn yr wyau ac yn ymddangos fel oedolion bach. Mae llawer o Gaesiliaid a rhai amffibiaid eraill yn dodwy eu hwyau ar y tir, ac mae'r larfa sydd newydd ddeor yn symud i byllau dŵr. Mae rhai caeciliaid, ee y salamander alpaidd (Salamandra atra) a rhai o'r llyffantod Affricanaidd (Nectophrynoides spp.) yn fywesgorol. Mae eu larfa n bwydo ar secretiadau chwarennau ac yn datblygu o fewn yr ofiduct benywaidd, yn aml am gyfnodau hir. Mae'r genws llyffantod Nectophrynoides yn arddangos yr holl batrymau datblygiadol hyn ymhlith ei ddwsin o aelodau. Gelwir larfâu amffibiaid yn benbyliaid. Mae ganddyn nhw gyrff trwchus, crwn gyda chynffonau cyhyrog pwerus.
Llyffantod
Yn wahanol i amffibiaid eraill, nid yw penbyliaid y broga'n ymdebygu i oedolion. Mae'r larfa rhydd fel arfer yn gwbl ddyfrol, ond mae penbyliaid rhai rhywogaethau (fel Nannophrys ceylonensis) yn lled-dirol ac yn byw ymhlith creigiau gwlyb. Mae gan benbyliaid sgerbydau cartilagaidd, tagellau ar gyfer anadlu (tagellau allanol i ddechrau, tagellau mewnol yn ddiweddarach), systemau llinell ochrol a chynffonau mawr y maent yn eu defnyddio ar gyfer nofio. Cyn bo hir mae penbyliaid sydd newydd ddeor yn datblygu tegyll ar ffurf codenni. Mae'r ysgyfaint yn datblygu'n gynnar ac yn cael ei ddefnyddio fel organ anadlu, gyda'r penbyliaid yn codi i wyneb y dŵr ac yn cymeryd llond ysgyfaint o aer. Mae rhai rhywogaethau'n cwblhau eu datblygiad y tu mewn i'r wy ac yn deor yn uniongyrchol yn frogaod bach. Nid oes gan y larfâu hyn dagellau ond yn hytrach mae ganddynt ardaloedd arbenigol o'r croen y mae resbiradaeth yn digwydd drwyddynt. Er nad oes gan benbyliaid ddannedd go iawn, yn y rhan fwyaf o rywogaethau, mae gan y genau resi hir, cyfochrog o strwythurau bach ceratinaidd a elwir yn ceradontau wedi'u hamgylchynu gan big corniog. Ceir coesau blaen a ffurfir o dan y tagell a daw'r coesau ôl yn weladwy ychydig ddyddiau'n ddiweddarach.
26 Mehefin
26 Mehefin yw'r ail ddydd yr bymtheg a thrigain wedi'r cant (177ain) o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (178ain mewn blynyddoedd naid). Erys 188 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.
Genedigaethau
bawd|130px|dde|[[Salvador Allende]] bawd|130px|dde|[[Ariana Grande]]
Marwolaethau
bawd|130px|dde|Sior IV
Rhestr dinasoedd a threfi Latfia
Dyma rhestr o dinasoedd a threfi Latfia:
Monkey Business (ffilm 1931)
bawd|200px|Harpo Marx yn y ffilm Ffilm gomedi gyda Groucho, Chico, Harpo a Zeppo Marx ydy Monkey Business (1931).
Glas y Dwyrain
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Glas y Dwyrain (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gleision y Dwyrain) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Sialia sialis; yr enw Saesneg arno yw Eastern bluebird. Mae'n perthyn i deulu'r Brychion (Lladin: Turdidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn S. sialis, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.
Teulu
Mae'r glas y Dwyrain yn perthyn i deulu'r Brychion (Lladin: Turdidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Anisogomphus anderi
Gwas neidr o deulu'r Gomphidae (neu'r 'Gweision neidr tindrom') yw'r Anisogomphus anderi. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd.
Ashurst, Caint
Pentref yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy Ashurst. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Speldhurst yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Tunbridge Wells.
Gloria Ruyle-Douglas
Mae Gloria Ruyle-Douglas (ganwyd:  1946) yn fotanegydd nodedig a aned yn Canada. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Universidad de Maryland.
Mesopotamia (gwahaniaethu)
Rhanbarth hanesyddol yn y Dwyrain Canol yw Mesopotamia. Gallai gyfeirio hefyd at:
Mark Pembridge
Cyn chwaraewr pêl-droed Cymreig yw Mark Anthony Pembridge (ganed 29 Tachwedd 1970) chwaraeodd 333 o gemau ym mhrif adran Lloegr i Luton Town, Sheffield Wednesday, Everton a Fulham, gan sgorio 25 gôl a llwyddodd i ennill 54 cap dros Gymru rhwng 1991 a 2004.
Gyrfa clwb
Dechreuodd Pembridge ei yrfa gyda Luton Town yn Adran Gyntaf Y Gynghrair Bêl-droed gan ymuno â'r clwb pan yn 18 mlwydd oed. Roedd wedi ei argymell i'r clwb gan y sgowt o dde Cymry, Cyril Beach, oedd hefyd wedi bod yn gyfrifol am chwaraewyr fel John Hartson a Ceri Hughes yn ymuno â Luton.
Ym 1992 ymunodd â Derby County am £1.2m ond wedi tair blynedd ar y Baseball Ground, symudodd Pembridge i Sheffield Wednesday am £900,000.
Michael Williams, Barwn Baglan
Gyrfa ddiplomyddol a pholisi tramor
Danfonwyd yn hwyrach i'r cyn-Iwgoslafia, yng nghyfnod chwalu'r wladwriaeth honno, fel llefarydd dros Unprofor (Llu Amddiffyn y CU). Roedd y swydd honno yn anoddach o lawer, o ganlyniad i ddiffyg adnoddau'r llu a'r feirniadaeth ohono. Yn ystod argyfwng Goražde ym 1994, fe wynebodd torf o newyddiadurwyr dig. Wrth i'r rhyfel mynd yn ei flaen, llwyddodd Williams i ennill parch y wasg drwy "ryddhau gwybodaeth yn strategol". Yn hwyrach fe dystiodd yn erbyn Slobodan Milosevic pan oedd yr hwnnw, cyn-Arlywydd Serbia, yn y doc yn yr Hâg.
Mark Pembridge
Gyrfa clwb
Chwaraeodd Pembridge am dri tymor yn Uwch Gynghrair Lloegr cyn ymuno â'i gyd Gymro, Dean Saunders yn Benfica lle roedd yr Albanwr, Graeme Sounness wedi cymryd yr awenau. Methodd â chanfod ei draed ym Mhortiwgal a dychwelodd i Uwch Gynghrair Lloegr gan ymuno ag Everton am £800,000.
Michael Williams, Barwn Baglan
Gyrfa ddiplomyddol a pholisi tramor
Aelod o'r Blaid Lafur oedd Williams, a symudodd i Lundain yn 2000 i weithio gyda'r llywodraeth. Gwasanaethod yn Swyddfa Dramor dan y prif weinidogion Blair a Brown, yn gynghorydd arbennig i'r ysgrifenyddion tramor Robin Cook, Jack Straw, ac yn ddiweddarach yn gynghorydd ar y Dwyrain Canol i David Miliband.
Froid, Montana
Tref yn, yn nhalaith Montana, yw .
Michael Williams, Barwn Baglan
Gyrfa ddiplomyddol a pholisi tramor
O ganlyniad i'w brofiad yn y maes a hefyd yn y broses bolisi, penodwyd Williams i sawl swydd yn ymwneud â'r Dwyrain Canol ym mhencadlys y CU yn Efrog Newydd. Bu'n gynghorydd i'r Uchel Gomisiynydd dros Ffoaduriaid ac yn gyfarwyddwr y Swyddfa dros Blant a Gwrthdaro Arfog, ac yn gyfarwyddwr dros Asia a'r Dwyrain Canol yr Ysgrifenyddiaeth yn y cyfnod 2005–07.
Mark Pembridge
Gyrfa clwb
Dioddefodd Pembridge anafiadau lu yn ei gyfnod ar Barc Goodison ac er dychwelyd i chwarae'r rhan fwyaf o dymor 2002-03 symudodd i Fulham ar ddiwedd y tymor gan ymuno â'i gyd Gymro, Chris Coleman, oedd yn rheolwr ar y clwb.
Michael Williams, Barwn Baglan
Rhyfel Libanus 2006
Cyrhaeddodd ei yrfa ei hanterth yn 2008 pan penodwyd Williams yn gydlynydd arbennig y CU dros Libanus. Dwy flynedd wedi Rhyfel Libanus 2006, rhwng lluoedd Israel ac Hizballah, nod Williams oedd i gadw'r heddwch ar y ffin rhwng Libanus ac Israel. Ystyrir Hizballah yn fudiad terfysgol gan yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig, a sawl gwlad arall, ond yn rhinwedd ei swydd gyda'r CU roedd gan Williams y gallu i gyfathrebu â'r grŵp a'r hawl i groesi'r goror yn rhydd. Ei swyddogaeth oedd bod yn gyfryngwr rhwng llywodraeth a byddin Israel yn y de ac Hizballah i'r gogledd. Llwyddodd, gyda'i synnwyr digrifwch, i fagu perthynas gyda Hajj Wafiq Safa, pennaeth diogelwch Hizballah. Sefydlai "ymddiriedaeth ddechreuol" rhwng y ddwy ochr, a chyfnewidai carcharorion rhyngddynt, ac o ganlyniad bu'r goror yn sefydlocach nag ar unrhyw adeg ers y 1970au. Dywedodd Jean-Marie Guéhenno, cyn-bennaeth heddgeidwaid y CU, taw Williams oedd "y CU ar ei orau: gostyngeiddrwydd, gonestrwydd, doethineb". Daeth y swydd honno i ben yn 2011.
Froid, Montana
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Froid, gan gynnwys:
Michael Williams, Barwn Baglan
Arglwydd am oes
Penodwyd yn arglwydd am oes gan y llywodraeth Lafur yn 2010, gan ddewis y teitl Barwn Baglan. Yn 2011 fe drodd yn groesfeinciwr er mwyn cydymffurfio â thelerau amhleidioldeb ei swydd newydd yn aelod o Ymddiriedolaeth y BBC. Y flwyddyn honno, cafodd ei benodi hefyd yn gymrawd gan y felin drafod Chatham House.
Mark Pembridge
Gyrfa clwb
Cafodd ddechrau da i'w yrfa gyda Fulham gan sgorio yn y gêm ddarbi yn erbyn Chelsea ond gydag anafiadau yn golygu mai pum gêm yn unig chwaraeodd Pembridge mewn dau dymor rhwng 2005 a 2007, cafodd ei ryddhau gan Fulham a cyhoeddedd ei ymddeoliad o bêl-droed.
VPS28
Protein sy'n cael ei godio yn y corff dynol gan y genyn VPS28 yw VPS28 a elwir hefyd yn VPS28, ESCRT-I subunit a Vacuolar protein sorting 28 (Yeast), isoform CRA_a  (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig. Mae'r genyn yma wedi ei leoli ar yr edefyn ôl o gromosom dynol 8, band 8q24.3.
Mark Pembridge
Gyrfa ryngwladol
Cafodd Pembridge ei gap cyntaf dros Gymru tra'n chwarae gyda Luton Town. Chwaraeodd mewn buddugoliaeth 1-0 dros Frasil ar Barc yr Arfau, Caerdydd. Casglodd yr olaf o'i 54 cap yn erbyn Lloegr yn Hydref 2004 cyn cyhoeddi ei ymddeoliad o bêl-droed rhyngwladol yn dilyn penodiad John Toshack fel rheolwr newydd Cymru.
Michael Williams, Barwn Baglan
Arglwydd am oes
Yn Rhagfyr 2016, ar ôl iddo symud o Steyning, Gorllewin Sussex, i'r Cotswolds, bu'n dioddef o boen yn ei gefn a'i stumog. Cafodd diagnosis o ganser y pancreas deufis yn ddiweddarach, ac er ei afiechyd fe barhaodd i deithio i'w waith yn Llundain. Bu farw yn ei gartref yn Swydd Rydychen yn 67 oed yn Ebrill 2017.
Bu'n briod dwywaith: cafodd merch o'r enw Rhiannon gyda'i wraig gyntaf, Margaret Rigby; a mab o'r enw Ben gyda'i ail wraig, Isobelle Jaques.
Augustin, Roi Du Kung-Fu
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Anne Fontaine yw Augustin, Roi Du Kung-Fu a gyhoeddwyd yn 1999. Fe'i cynhyrchwyd gan Alain Sarde, Philippe Carcassonne a César Benítez yn Sbaen a Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Anne Fontaine.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Fanny Ardant, Maggie Cheung, Paulette Dubost, Pascal Bonitzer, André Dussollier, Bernard Campan, Darry Cowl a Jean-Chrétien Sibertin-Blanc. Mae'r ffilm Augustin, Roi Du Kung-Fu yn 89 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1999. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Matrix sef ffilm wyddonias gan Lana Wachowski a Lilly Wachowski. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. Golygwyd y ffilm gan Luc Barnier sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Anne Fontaine ar 15 Gorffenaf 1959 yn Lwcsembwrg. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1980 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Lycée Molière.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Anne Fontaine nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Aylesford
Pentref a phlwyf sifil yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy Aylesford. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Tonbridge a Malling.
Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 11,671.
Dråpslag
Ffilm drosedd yw Dråpslag a gyhoeddwyd yn 1998. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Dråpslag ac fe’i cynhyrchwyd yn Sweden. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Swedeg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1998. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Saving Private Ryan sef ffilm ryfel gan Steven Spielberg a enillod 5 Oscar. Hyd at 2022 roedd o leiaf 3,400 o ffilmiau Swedeg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Neville Powell
Rheolwr pêl-droed a chyn chwaraewr pêl-droed proffesiynol Cymreig yw Neville Powell (ganed 2 Medi 1963) sy'n rheoli Tref Aberystwyth yn Uwch Gynghrair Cymru.
Gyrfa chwarae
Dechreuodd Powell ei yrfa gyda Tranmere Rovers, gan sgorio ar ei ymddangosiad cyntaf i'r clwb yn 17 mlwydd oed ar 1 Mawrth 1981. . Gwnaeth 86 ymddangosiad i'r clwb cyn gadael ym 1984 er mwyn ymuno â Dinas Bangor oedd, ar y pryd, yn chwarae yn Uwch Gynghrair Gogledd Lloegr (Saesneg: Northern Premier League). . Treuliodd wythn mlynedd gyda'r Dinasyddion gan chwarae yn erbyn Atlético Madrid yng Nghwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop ym 1985 ac yn nhymor cyntaf un Uwch Gynghrair Cymru.
Ym 1993 cymerodd yr awennau fel chwaraewr-reolwr gyda Chei Connah, ond daeth ei yrfa chwarae i ben ar ddiwrnod agoriadol tymnor 1996-97 wedi iddo dorri ei goes mewn gêm yn erbyn Llansantffraid.
Gyrfa rheoli
Wedi 14 mlynedd wrth y llyw gyda Chei Connah cafodd Powell ei benodi'n reolwr ar Dinas Bangor yn 2007.
Llwyddodd Powell i ennill Uwch Gynghrair Cymru gyda Bangor yn 2010-11 yn ogystal ag arwain y clwb ar rediad hynod o 22 gêm heb golli gêm yng Nghwpan Cymru welodd Bangor yn ennill Cwpan Cymru yn 2007-08, 2008-09 a 2009-10 a chyrraedd rownd derfynol 2010-11
Ar 11 Gorffennaf 2017, cyhoeddwyd mai Powell fyddai rheolwr newydd Tref Aberystwyth.
Mae Powell wedi ei anfarwoli yn Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru.
Ron Stitfall
Pêl-droediwr Cymreig oedd Ronald Frederick "Ron" Stitfall (14 Rhagfyr 1925 – 22 Mehefin 2008).
Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.
Roedd Stitfall yn cefnogi Dinas Caerdydd fel bachgen ifanc, gwyliodd e nhw ym Mharc Ninian yn aml cyn ymuno â’r clwb ym 1939. Chwaraeodd ei gêm gyntaf yn erbyn Abertawe yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Chwaraeodd e mewn gemau cyfeillgar cyn ymuno â’r fyddin yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dechreuodd ei gêm broffesiynol gyntaf e ym mis Hydref yn lle Alf Sherwood a oedd i ffwrdd ar ddyletswydd rhyngwladol dros Gymru yn erbyn Bradford City. Gorffennodd y gêm yn 0-0 ar ôl i Stitfall flocio’r bêl ar y llinell yn hwyr yn y gêm. Aeth Ron Stitfall ymlaen i chwarae mewn nifer o safle yn ystod ei yrfa cynnar. Yn nhymor 1949/1950 chwaraeodd fel ymosodwr blaen a sgoriodd e 5 gôl. Er gwaethaf y sbel hwn aeth e ymlaen i sgorio dim ond 8 gôl yn ystod ei yrfa. Chwaraeodd e 402 gêm dros Ddinas Caerdydd. Chwaraeodd ei frawd e Albert yn yr un tîm Caerdydd gyda Ron a chwaraeodd eu brawd nhw Bob dros yr ail dîm.
Gyrfa ryngwladol
Dros Cymru, chwaraeodd Ron 2 waith, y tro cyntaf yn erbyn Lloegr, collon nhw 5-2. Daeth ei gêm olaf e dros Cymru 5 mlynedd yn ddiweddarach yn erbyn Tsiecoslofacia. Pan ymddeolodd o chwarae hyfforddodd dîm ieuenctid Caerdydd a oedd y cynnwys John Toshack, yna hyfforddodd dîm ieuenctid Casnewydd a thîm ieuenctid Cymru hefyd.
Aderyn paradwys Huon
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Aderyn paradwys Huon (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar paradwys Huon) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Astrapia rothschildi; yr enw Saesneg arno yw Huon bird of paradise. Mae'n perthyn i deulu'r Aderyn Paradwys (Lladin: Paradisaedae) sydd yn urdd y Passeriformes.
The Prince of The Mountains
Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Harry Piel yw The Prince of The Mountains a gyhoeddwyd yn 1921. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen.
Aderyn paradwys Huon
Teulu
Mae'r aderyn paradwys Huon yn perthyn i deulu'r Aderyn Paradwys (Lladin: Paradisaedae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
The Prince of The Mountains
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Harry Piel a Charly Berger. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1921. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Kid sef ffilm gomedi a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Harry Piel ar 12 Gorffenaf 1892 yn Düsseldorf a bu farw ym München ar 25 Tachwedd 1967. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1912 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Harry Piel nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Pam Gofynwch am Fy Ngorffennol?
Ffilm ddrama yw Pam Gofynwch am Fy Ngorffennol? a gyhoeddwyd yn 1976. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd 과거는 왜 물어 ac fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1976. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Rocky gan y cyfarwyddwr ffilm John G. Avildsen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Cwningen
Mae'r gwningen (llu. cwningod) yn famolyn bychan yn y teulu Leporidae a'r urdd Lagomorpha, sydd i'w cael mewn sawl rhan o'r byd. Mae yna saith gwahanol genera yn y teulu a ddosberthir fel cwningod, yn cynnwys y Cwningod Ewropeaidd (Oryctolagus cuniculus) (Oryctolagus cuniculus), Cwningod Cynffon Cotwm (genws Sylvilagus; 13 rhywogaeth), a'r Gwningen Amami (Pentalagus furnessi, sydd mewn peryg o ddarfod, o Amami Ōshima, Japan). Mae'r gwningen, y picas a'r ysgyfarnog oddi fewn i'r urdd Lagomorpha. Yn wahanol i'r sgwarnog, mae'r gwningen yn byw mewn twll yn y ddaear, a elwir yn 'dwll gwningen'.
Nid yw'r gwningen yn frodorol o wledydd Prydain ond credir iddynt gael eu cyflwyno i'r gwyllt yng nghyfnod y Normaniaid.
Cymraeg
Fel y disgwyliad nid oes gair brodorol, Frythoneg na Chymraeg am gwningen. 'Ewig' yw'r fenyw (fel gyda charw) a 'bwch' yw'r gair am y gwryw (fel gyda 'bwch gafr' neu garw: 'bwch danas'). 'Lefren' yw'r gwningen fechan a 'lefrod' yw'r lluosog. Tarddiad y gair cwningen yw'r Saesneg Canol konyng sy'n tarddu o'r Ffrangeg Normanaidd, fel y benthyciwyd rabbette hefyd i'r Saesneg, yn eitha diweddar. Yn Rhuthun, Sir Ddinbych ceir hen lwybr a elwir yn Cunning Green, gyda'r gair cyntaf a 'chwningen' o'r un tarddiad. Gelwir y tir wedi ei neilltuo neu wedi ei amgáu, lle megir cwningod, yn 'gwninger' neu'n 'gwningar, sef 'caer y gwningen.
Ewrop
Fel y sonnir uchod, nid oes air cynhenid yn y Gymraeg na’r Saesneg am gwningen. Dim syndod gan mai anifail a gyrrhaeddodd ynys Prydain gyda’r Normaniaid ydi’o. O’r gair ‘’conyng’’ Ffrangeg Normanaidd mae cwningen yn tarddu. Ond geiriau benthyg sydd amdani yn y Llydaweg hefyd. Ai arwydd mai anifail “dwad” ydi hi yn Llydaw hefyd?
Iepure yw'r gair Rwmaneg am gwningen yn ogystal â sgwarnog; mae'r gair yn deillio'n hollol reolaidd o ffurf Ladin megis iepore (m), sy'n digwydd ymhob un o'r ieithoedd romanaidd eraill yn eu hamrywiol ffurfiau (Ffr. lièvre, Sb. liebre) ond y cwbl yn golygu sgwarnog yn unig gan fod y rhan fwyaf ohonynt wedi cadw'r gair Lladin fel y Gymraeg ar gyfer y gwningen. Ni wyddys beth fydd Rwmaniaid yn galw cwningen wyllt, ond iepure de casa ydi un ddof, h.y. 'sgwarnog ty'. Yn ôl y Geiriadur Beiblaidd, Hyrax Syriacus [sic] yw "cwningen" y Beibil, creadur digon tebyg i fochyn cwta. Mae'n debyg fod yr enw rock badger hefyd ac mae llyfr Henriette Walter Les Noms des mammifères yn dangos fod elfen sy'n golygu craig neu garreg yn rhan o'i enw yn yr Almaen a gwledydd Llychlyn.
Hanes
Dengys tystiolaeth archeolegol ar ffurf esgyrn cwningen o Lynford, Norfolk mai y Rhufeiniaid gyflwynodd y cwningen i ynysoedd Prydain gyntaf, rhai dof ar gyfer eu cig mae’n debyg. ’Does dim tystiolaeth eu bod wedi dianc i’r gwyllt yn y cyfnod hwnnw. Fe’u hail-gyflwynwyd gan y Normaniaid rywdro ar ôl 1066 ar gyfer eu cig a’u crwyn ac roeddent yn eu magu mewn llefydd pwrpasol – un ai ar ynys, neu mewn lle a elwid yn wning-gaer, neu warrin a oedd, fel arfer, ar dir tywodlyd, hawdd i’r cwningod dyllu iddo, fel twyni tywod ger yr arfordir. Byddid yn gwarchod y gwning-gaerydd hyn yn ofalus i arbed eu preswylwyr rhag adar sglyfaethus, llwynogod, carlymod a lladron deudroed – roedd cwningod yn greaduriaid gwerthfawr. Fe welwn “Gwningar” a “Warin” yn enwau lleoedd mewn sawl ardal hyd heddiw. Sonia Gerallt Gymro am fagu cwningod ym Mhenfro yn y 12fed ganrif. Parhaodd yr arfer o fagu cwningod fel hyn am ganrifoedd ac, yn y 18fed ganrif, byddai amryw o stadau cefn gwlad yn cadw gwning-gaerydd. Er y byddai ambell wningen yn dianc i diroedd amaethyddol cyfagos o bryd i’w gilydd, wnaethon nhw ddim cynyddu’n ormodol bryd hynny am fod digon o lwynogod, cathod gwylltion (rhai go iawn!), ffwlbartod, carlymod, bele goed ac adar fel y bwncath a’r barcud i’w cadw dan reolaeth.
Cynllun ar un o deils a ddaeth i’r fei wrth gloddio yng nghadeirlan Bangor yw'r llun a welir yn Archaeologia Cambrensis 1895. Mae’n dyddio mae’n debyg o’r 13eg ganrif, sef cofnod o gwningen yn fuan iawn ar ôl ei chyflwyniad yma. Mae’r gwningen (chwith uchaf yn y llun) fel petai’n dod allan o dwll, ond beth tybed yw’r bwystyfil i’r dde
Gwelir “Gwningaer” a “Warin” mewn enwau lleoedd. Yn y 18g cadwai amryw o stadau gwledig eu gwning-gaerydd, ond er i gwningod ddianc i diroedd amaethyddol cyfagos ni ddaethant yn niferus iawn tra parhâi'r gath wyllt, yffwlbart, y bele ac adar ysglyfaethus yn gyffredin. Yna, wrth i'r creaduriaid hyn gael eu difa gan giperiaid yn yr 19g, cynyddodd y cwningod yn bla erbyn dechrau'r 20g. Daliai cwningwyr proffesiynnol hwy gyda ffureti, trapiau, a “rhwyd fawr” mewn cae yn ystod nos. Allforiwyd 3 miliwn o wningod o Ddyfed bob blwyddyn yn y 1940au, ar drenau i Lundain a dinasoedd eraill.
Cwningod ar gynnydd
Gwelwyd cynnydd enfawr yn niferoedd cwningod drwy’r 19eg ganrif am ddau brif reswm. Yn gyntaf, aeth ciperiaid y stadau ati i ddifa yr anifeiliaid ac adar ysglyfaethus fu’n rheoli eu niferoedd hyd hynny. Yn ail, wrth i diroedd gael eu cau a niferoedd gwartheg a defaid gynyddu, arweiniodd hynny at greu llawer mwy o’r porfeydd byr y mae cwningod mor hoff ohonynt a byddai codi cloddiau newydd yn darparu cynefin magu perffaith iddynt. O ganlyniad, cynyddu wnaeth y cwningod gan ddod yn bla go iawn erbyn dechrau’r 20fed ganrif.
Eisoes, erbyn diwedd y 19eg ganrif roedd difrod i gnydau yn broblem fawr i ffermwyr ar hyd a lled y wlad. Ond mewn sawl ardal roedd angen bod yn ofalus rhag tramgwyddo yn erbyn ciperiaid y stadau lleol a ystyriai cwningod yn eiddo preifat ac yn rhan o helwriaeth y tirfeddiannwr. Ceid cosb lem am ‘botshio’ cwningen.
Llwyd y Gwrych
Mae Llwyd y Gwrych, Prunella modularis, yn gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a rhan o Asia. Hwn yw'r unig aelod o'r teulu Prunellidae sydd i'w gael ar dir isel - mae'r gweddill yn adar mynydd. Mae tua'r un faint a Robin Goch, 13.5–14 cm o hyd.
Mae bywyd rhywiol yr aderyn hwn yn gymhleth a diddorol. Gall yr iar baru gyda dau geiliog neu hyd yn oed fwy na dau, ac mae'r un peth yn wir am y ceiliogod. Gall fod yn aderyn mudol mewn rhai gwledydd lle ceir gaeafau oer, ond yng Nghymru mae'n aros trwy'r flwyddyn.
Rod Taylor
Actor Awstralaidd oedd Rodney Sturt "Rod" Taylor (11 Ionawr 1930 – 7 Ionawr 2015).
Cwningen
Cwningod ar gynnydd
Yn y diwedd roedd cwningod wedi dwad yn gymaint o bla nes bu raid caniatau i wningwyr proffesiynnol eu dal efo ffureti, maglau ac yn arbennig y ‘rhwyd fawr’ oedd yn cael ei gosod mewn cae yn ystod nos a honno’n ymestyn am ugeiniau o lathenni. Adeg y ddwy Ryfel Byd roedd gwningod yn cael eu dal yn eu miliynnau i fwydo pobol y dinasoedd. Er enghraifft yn y 1940au mi fyddai 3 miliwn o wningod yn cael eu gyrru o siroedd Dyfed bob blwyddyn ar drenau i Lundain a dinasoedd eraill. Ar ddechrau 1954 amcannir bod hyd at 500 o ddalwyr cwningod llawn amser ar waith ym Môn, Eifionydd a Llŷn
Rod Taylor
Fe'i ganwyd yn Lidcombe, Sydney, yn fab i William Sturt Taylor a'i wraig Mona Taylor (née Thompson). Cafodd ei addyg yn yr Ysgol Parramatta ac yng Ngholeg East Sydney.
Cwningen
Cwningod ar gynnydd
Yn nhywyn Niwbwrch, fel sawl man arfordirol arall, roedd y bobol leol yn "trapio cwningod" yn ôl tymor a alwyd yn "sesyn gwningod". Y sesyn gwningod oedd rhwng dechrau Medi a diwedd Chwefror. Bob nos Sadwrn roeddynt yn mynd i gau'r trapiau fel nad oedd dal cwningen yn digwydd ar ddydd Sul. Yna bob dydd Llun roeddynt yn mynd i godi a symud y trapiau i ddarn newydd o'r tywyn gan symud tuag at y môr. Yn aml, byddent yn dal 80 o gwningod bob dydd. Yn 1945 ar gyfartaledd roeddynt yn cael 30 swllt yr wythnos am y gwaith yma.
Haint
Wedi’r llanw, y trai! Er gwaetha’r holl hela, roedd niferoedd y gwningod yn dal yn uchel – am eu bod yn magu mor eithriadol o gyflym! Yna, yn ystod haf gwlyb 1954, fe newidiodd pethau’n llwyr pan ledodd y clwy gwningod, Myxomatosis, neu’r micsi, drwy’r wlad. Erbyn 1955 roedd 98% o wningod Cymru yn gelain. Yn 1897 y canfyddwyd y micsi gyntaf, yn Uruguay, pan fu i stoc o wningod Ewropeaidd, mewn labordy ym Montevideo, farw bron i gyd efo’r symptomau ddaeth yn adnabyddus fel y Myxamatosis. Cludwyd y feirws a achosai’r clwy i’r cwningod Ewropeaidd dof gan fosgitos o wningod gwyllt de America – sy’n eitha imiwn i’r afiechyd.
Sylweddolwyd, cyn gynhared a 1927, bod potensial mawr i’r micsi i reoli pla gwningod a chynhaliwyd treialon i ymchwilio i hynny, yma yng Nghymru a Lloegr yn 1936 ac Awstralia yn 1938. Yn Awstralia, gyda llaw, gwelwyd fod y micsi yn gweithio’n iawn yn y de, lle roedd digon o fosgitos i’w ledu, ond yn fethiant ar y paith sych, sy’n rhydd o fosgitos.
Ar Ynys Sgogwm yn Sir Benfro y cynhaliwyd y treialon Cymreig, ac mae disgrifiad y naturiaethwr RM Lockley o’r arbrawf yn glasur Methiant oedd y treialon Cymreig oherwydd, er gwaetha cyflwyno ac ail gyflwyno’r clwy, ychydig iawn o wningod a laddwyd – heblaw y rhai oedd wedi eu heintio yn fwriadol yn y lle cyntaf. Ond roedd y clwy’n gwneud ei waith yn iawn yn ne Lloegr. A’r rheswm pam? Chwain oedd yn gwneud gwaith y mosgitos ac yn ei ledu ym Mhrydain, a thra ceid digon o’r rheiny yn Lloegr ac ar y tir mawr, roedd Sgogwm yn ynys ddi-chwain.
Pan gyflwynwyd y micsi o Ffrainc yn anghyfreithlon i dde Lloegr yn 1953-1954 lledodd fel tân gwyllt. Mae’n wir y bu adferiad graddol yn eu niferoedd ers hynny wrth i wningod fagu imiwnedd yn raddol bach ond go brin y cynyddan nhw byth i’w niferoedd plagus blaenorol.
Magu a hela
Yng ngwledydd Prydain, am ganrifoedd, a hyd heddiw i raddau, magwyd cwningod er mwyn eu crwyn a'u cig, fel arfer ar ynys neu gwningar mewn twyni tywod e.e. Bodorgan, Ynys Môn. Erbyn y 18g roedd gan lawer o ystadau gwningaroedd arbennig ar eu cyfer. Nid oeddent, fodd bynnag, yn niferus gan fod cynifer o anifeiliaid eraill o gwmpas i'w hela, gan gynnwys y cath wyllt, y ffwlbart, bele'r coed a sawl math o adar ysglyfaethus. Ond wrth i'r anifeiliaid ysglyfaethus hyn gael ei difa gan giperod, cynyddodd y cwningod nes iddynt ddod yn bla. Ar ddechrau'r 20g gwelwyd helwyr proffesiynol yn eu dal i'w bwyta. Yn y 1950 ymledodd clefyd y mycsomatosis drwy wledydd Prydain gan ddifa 99% o'u poblogaeth. Ar lafar, dywedir fod rhai pob yn 'magu fel cwningod'.
Poblogaeth
Mae hanner cwningod y byd yng Ngogledd America. Maen nhw hefyd yn frodorol o Ewrop, de-ddwyrain Asia, Swmatra a rhai o ynysoedd Japan a rhannau o Affrica a De America.
Blwyddyn y gwningen
Yn Tsieina mae hi’n flwyddyn y wningen [2011] a phan ddaeth yn flwyddyn newydd, ar y 3ydd o Chwefror, mi gafodd groeso mwy nag arfer. Yno, mae’r blynyddoedd yn cael eu cysylltu â ryw ’nifail, neu’i gilydd mewn cylch o 12, sy’n golygu mai 1999 oedd blwyddyn y wningen dd’wytha a 2023 fydd y nesa. Pam y croeso?
Wel, am fod y wningen yn greadures ddigynnwrf ac yn arwydd o sefydlogrwydd. Ac yn Tsieina mae angen hynny yn dilyn llynedd, oedd yn flwyddyn y teigar – sy’n greadur go ffyrnig – pryd cafwyd blwyddyn go hegar o ran yr economi a thrychinebau naturiol, fel daeargrynfeydd a llifogydd. Mi oedd pobol mor falch o weld blwyddyn y wningen nes y cododd yr indecs Feng Shui – sef eu mesur nhw o werth cyfranddaliadau ar y gyfnewidfa stoc. Ond, mi ddylsen ni gofio un peth (ac e’lla mod i’n hollti blew yn fa’ma rwan) – mai nid blwyddyn y wningen ydi hi go iawn, ond blwyddyn y sgwarnog – oherwydd does na’m gw’ningod gwyllt yn Tsieina! Ond mae ’na 7 math o sgwarnog. Mi gyflwynwyd gwningod dof, ar gyfer eu b’yta, i Tsieina, o Ewrop ryw 2 – 3 canrif yn ôl. Ac am nad oedd enw gwahanol yn yr iaith Tsineaidd am wningen, dydyn nhw ddim yn gwahaniaethu rhwng y naill na’r llall. Felly, blwyddyn y sgwarnog ydi hi i’r Tsieinêaid. Ond am fod delwedd y sgwarnogod bach ar eu calendrau nhw mor wningllyd mae pobol y gorllewin yn cymryd mai blwyddyn y wningen ydi hi. Mae gwningod, lle bynnag maen nhw i’w cael ar draws y byd, wedi procio dychymyg pobol – yn destyn straeon di-ri, a chorff mawr o goelion a llên gwerin. Ro’n i wrth fy modd yn Ysgol Bach Clynnog ers talwm pan fydda’ Mr Wilias Sgŵl yn darllen straeon Br’er Rabbit â’i gyfrwystra yn dianc rhag B’rer Fox neu B’rer Bêr. Straeon caethweision America oedd y rhain yn wreiddiol, ac yn seiliedig ar straeon o Affrica am y sgwarnog ddireidus, sy’ o hyd yn chwarae triciau ar yr eliffant a’r llew a’r haîna. Y bychan yn trechu’r mawr ynde? ‘Os na fyddi gryf, bydded gyfrwys’. I Geltiaid y cyfandir, mi fydda cwninen, am ei bod yn bridio mor doreithiog, yn symbol grymus o ryw, ffrwythlondeb, ac atgyfodiad bywyd yn y gwanwyn o farwolaeth oerllyd y gaeaf.
Ac mi barhaodd y wningen, a’r ŵy – sy’n symbol cry arall o ail-enedigaeth y gwanwyn, yn boblogaidd hyd heddiw, fel ryw ychwanegiadau seciwlar, siocledaidd, i ddathliadau’r Pasg. Mi aeth rhai, yn Mericia, ati i ecsploetio’r cyswllt symbolaidd rhwng y wningen â rhyw, i’w dibenion ariangar eu hunnain a sefydlu cylchgrawn o’r enw ‘Playboy’ (’dwi ar dd’allt ei fod o ar gael yma hefyd) a chadwen o Glybiau Byni i ddennu pobl (dynion ran fwya), i weld rhyw sioeau go bedachingalwfo, ond diniwed ’fyd, a lle maen nhw’n cyflogi merched ifanc deniadol iawn i weithio tu ôl i’r bar ac i weinyddu’r byrddau – a rheiny heb ryw lawer iawn amdanyn nhw a pishyn o fflyff gwyn, fatha cynffon gwningen, ar eu penola nhw! Rhain ydi’r 'Byni Gyrls’. Hm!?
Mi fydda hen Geltiaid y cyfandir yn ystyried bod y wningen, am ei bod hi’n tyllu dan y ddaear, yn medru mynd a dod rhwng ein byd ni âg Annwfn, neu’r arall-fyd. Dyma pam y gwaherddid byta cig gwningen, rhag ofn mai un o’ch perthnasau marw chi (eich nain chi, e’lla) oedd wedi dwad i’n byd ni ar ymweliad – ar ffurf gwningen. Na, doedd y Celtiaid ddim yn credu mewn canibaliaeth. Ond mi oedden nhw’n credu y gallasai gwrach newid ei ffurf a throi’n wningen (h.y. ar y cyfandir), a sgwarnog yma – oherwydd doedd dim gwningod yng Nghymru tan i’r Normaniaid eu cyflwyno nhw, ryw 900 mlynedd yn ôl. Mi awn ni ar ôl hynny y tro nesa...
Home Sweet Hell
Ffilm drama-gomedi gan y cyfarwyddwr Anthony Burns yw Home Sweet Hell a gyhoeddwyd yn 2015. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Cafodd ei ffilmio yn New Orleans. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw A. J. Buckley, Catherine Ashton, Jim Belushi, Katherine Heigl, Jordana Brewster, Kevin McKidd, Patrick Wilson, Chi McBride, Bryce Johnson, Madison Wolfe, Aiden Flowers, Alyshia Ochse a Johnny Hawkes. Mae'r ffilm Home Sweet Hell yn 98 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2015. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Black Mass sef ffilm fywgraffyddol gan Scott Cooper. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Anthony Burns ar 13 Medi 1975 yn Tampa.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Anthony Burns nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Aurillac
Aurillac yw prif dref département Cantal yn région Auvergne yn ne canolbarth Ffrainc.
Saif Aurilliac ar uchder o 600 m ger troed y monts du Cantal ac ar lan afon Jordanne, sy'n ymuno ag afon Cère gerllaw. Dyddia'r dref o'r cyfnod Rhufeinig, pan oedd ei henw yn Aureliacum. Tua 885, sefydlodd Géraud d'Aurillac abaty yma.
bawd|canol|Panorama o Aurillac
Llyn Coron
Mae Llyn Coron yn llyn ar Ynys Môn tua milltir a hanner o Aberffraw. Diddorol yw'r enw ac ystyried mor agos yw'r llyn i lys brenhinol Aberffraw, cartref tywysogion Gwynedd.
Mae Afon Ffraw yn llifo trwy'r llyn ac yn rhedeg allan ohoni yn y de-orllewin.
Llyn gweddol fâs yw Llyn Coron, ac mae'n boblogaidd gan bysgotwyr. Mae hefyd gryn nifer o adar yn gaeafu arno.
Weiße Stille
Ffilm ffuglen gan y cyfarwyddwr Philip Haucke yw Weiße Stille a gyhoeddwyd yn 2004. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2004. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Million Dollar Baby sef ffilm ddrama gan Clint Eastwood.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Philip Haucke ar 1 Ionawr 1978 yn Düsseldorf. Mae ganddo o leiaf 5 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.
HSD17B11
Protein sy'n cael ei godio yn y corff dynol gan y genyn HSD17B11 yw HSD17B11 a elwir hefyd yn Hydroxysteroid 17-beta dehydrogenase 11 (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig. Mae'r genyn yma wedi ei leoli ar yr edefyn ôl o gromosom dynol 4, band 4q22.1.
Weiße Stille
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Philip Haucke nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
HSD17B11
Cyfystyron
Yn aml mae gan enynnau lawer o gyfystyron. Mae hyn oherwydd eu bod yn aml yn cael eu darganfod gan nifer o bobl mewn cyd-destunau gwahanol heb wybod mai'r un genynnau oeddyn nhw. Hefyd mae gan wahanol gymunedau gwyddonol safonau gwahanol ar gyfer enwi genynnau. Dyma restr o gyfystyron ar gyfer y genyn HSD17B11.
Trac
Mudiad Datblygu Gwerin Cymru yw trac; mae’n gweithio i hyrwyddo ac i ddatblygu traddodiadau cerdd a dawns Cymru yng Nghymru a thu hwnt, ac yn eirioli ar ran y Traddodiad gyda chyrff cyhoeddus a mudiadau eraill.
Mae ffurfiau cerdd, canu, cerdd dant, dawns a chwedleua Cymru yn rhan annatod o’n diwylliant, ac yn draddodiadau nodweddiadol sy’n sylfaen i hunaniaeth ein gwlad. Mae gwerthoedd cynhenid ein dulliau traddodiadol o fynegi ein hunain yn ein clymu at ein gilydd; yr her at y dyfodol yw i barhau i adnewyddu ac ailfywiogi’r ffurfiau hyn ar fynegiant, a chyffroi ac ysbrydoli y cenedlaethau iau, tra’n parchu crefft cynheiliaid ein traddodiad.
Er mwyn gwneud hyn mae trac yn datblygu sîn cerdd a dawns Cymru drwy ennyn diddordeb, meithrin talent a chyflwyno’r goreuon o gerddorion gwerin Cymru ar draws y byd. Byddwch yn dod o hyd i trac yn gweithio mewn ysgolion, mewn lleoliadau cymunedol, ar gaeau Gwyliau ac mewn digwyddiadau arddangos ryngwladol, yn helpu sicrhau bod celfyddydau traddodiadol Cymru yn dal i gyfoethogi bywydau, ni waeth beth yw oedran, cefndir, hil neu iaith y bobl dan sylw.