cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kasimov
Ers y 13g mae Kasimov yn ganolfan Islamaidd yn yr ardal. Roedd y ddinas yn rhan o ranbarth y Mishar Yort yn y Llu Euraidd.
Hırsız
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Zafer Davutoğlu yw Hırsız a gyhoeddwyd yn 1965. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Hırsız ac fe’i cynhyrchwyd yn Nhwrci. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tyrceg.
Whispering Ghosts
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1942. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Casablanca sy’n glasur o ffilm Americanaidd am ramant a rhyfel, gan y cyfarwyddwr ffilm Michael Curtiz. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Lucien Ballard oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Alex Troffey sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Alfred L Werker ar 2 Rhagfyr 1896 yn Deadwood, De Dakota a bu farw yn Orange County ar 5 Mai 1970.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Alfred L. Werker nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Hırsız
Y prif actor yn y ffilm hon yw Sadri Alışık.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1965. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Sound of Music sef ffilm fiwsical rhamantus a leolir yn Awstria yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gan Robert Wise. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,660 o ffilmiau Tyrceg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Zafer Davutoğlu nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Kasimov
200px|bawd|chwith|Mawsolewm [[Shahgali]] Poblogaeth:
Swydd Renfrew
Cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1975 roedd Swydd Renfrew, gyda ffiniau gwahanol, yn un o siroedd yr Alban.
Kasimov
Poblogaeth Kasimov yn siarad Tatareg:
Adeiladau hanesyddol:
Swydd Renfrew
200px|bawd|canol|Lleoliad Swydd Renfrew yn yr Alban
Kasimov
Cysylltiadau
Cyfieithiwyd yr erthygl hon o'r wreiddiol yn y tt:Tatar Encyclopaedia.
Mae erthygl hon yn cynnwys testun o'r Brokgaus-Efron Encyclopedia.
Tusmørkemændene
Ffilm fud (heb sain), ffuglenol yw Tusmørkemændene a gyhoeddwyd yn 1916. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Tusmørkemændene ac fe'i cynhyrchwyd yn Nenmarc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Daneg.
Orddu
Mae Orddu yn gopa mynydd a geir yn Arenig rhwng Betws-y-Coed a'r Bala;. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 34 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Saif Orddu yn rhannol yng nghymuned Llangwm, Conwy.
Tusmørkemændene
Y prif actor yn y ffilm hon yw Luzzy Werren. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.
Orddu
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 555 metr (1821 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Tachwedd 2008.
Tusmørkemændene
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1916. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Intolerance sef ffilm fud o Unol Daleithiau America gan y cyfarwyddwr o dras Gymreig, D. W. Griffith.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Verschwende Deine Jugend.Doc
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwyr Jürgen Teipel a Sigrid Harder yw Verschwende Deine Jugend.Doc a gyhoeddwyd yn 2005. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2005. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd V for Vendetta sef ffilm wyddonias, ddystopaidd llawn cyffro gan James McTeigue.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Jürgen Teipel nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Big Town Girl
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Alfred L. Werker yw Big Town Girl a gyhoeddwyd yn 1937. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Lou Breslow. Dosbarthwyd y ffilm gan 20th Century Studios.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Claire Trevor, James Flavin, Alan Baxter, Jonathan Hale, Creighton Hale, Donald Woods, Alan Dinehart, Robert Lowery, George Chandler, Irving Bacon, Spencer Charters, Ray Walker, Frank Darien a Charles Pearce Coleman. Mae'r ffilm Big Town Girl yn 66 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1937. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Life of Emile Zola sef ffilm Americanaidd hanesyddol gan y cyfarwyddwr William Dieterle. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Lucien Andriot oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Alfred L Werker ar 2 Rhagfyr 1896 yn Deadwood, De Dakota a bu farw yn Orange County ar 5 Mai 1970.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Alfred L. Werker nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Bachelor's Affairs
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Alfred L. Werker yw Bachelor's Affairs a gyhoeddwyd yn 1932. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1932. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Tarzan The Ape Man ffilm Americanaidd gan W.S. Van Dyke. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Norbert Brodine oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Alfred L Werker ar 2 Rhagfyr 1896 yn Deadwood, De Dakota a bu farw yn Orange County ar 5 Mai 1970.
Cum E Sfatul E Și Satul
Ffilm wleidyddol yw Cum E Sfatul E Și Satul a gyhoeddwyd yn 1953. Fe'i cynhyrchwyd yn Rwmania. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Rwmaneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1953. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Roman Holiday sy’n ffilm ramant Americanaidd gan y cyfarwyddwr ffilm William Wyler. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,650 o ffilmiau Rwmaneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Disbaddiad cemegol
Disbaddiad gan ddefnyddio cyffuriau er mwyn lleihau libido a gweithgarwch rhywiol neu i reoli a thrin cancr ydy disbaddiad cemegol. Yn wahanol i disbaddiad llawfeddygol lle ceir gwared ar y ceilliau neu'r ofari drwy endoriad i'r corff, nid yw disbaddiad cemegol yn cael gwared ar organau, nac ychwaith yn fodd o sterileiddio.
Gellir dad-wneud effeithiau disbaddiad cemegol trwy beidio a pharhau gyda'r driniaeth, er weithiau gwelir effeithiau parhaol yng nghemeg y corff, megis lleihad yn nwysedd esgyrn gyda defnydd hir dymor o Depo Provera.
ARHGAP35
Protein sy'n cael ei godio yn y corff dynol gan y genyn ARHGAP35 yw ARHGAP35 a elwir hefyd yn Rho GTPase activating protein 35 (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig. Mae'r genyn yma wedi ei leoli ar yr edefyn blaen o gromosom dynol 19, band 19q13.32.
Cyfystyron
Yn aml mae gan enynnau lawer o gyfystyron. Mae hyn oherwydd eu bod yn aml yn cael eu darganfod gan nifer o bobl mewn cyd-destunau gwahanol heb wybod mai'r un genynnau oeddyn nhw. Hefyd mae gan wahanol gymunedau gwyddonol safonau gwahanol ar gyfer enwi genynnau. Dyma restr o gyfystyron ar gyfer y genyn ARHGAP35.
The Jesus Lizard
Grŵp roc amgen yw The Jesus Lizard. Sefydlwyd y band yn Austin yn 1987. Mae The Jesus Lizard wedi cyhoeddi cerddoriaeth ar label recordio Touch and Go Records.
Dolen allanol
Gwefan swyddogol
La Dame Dans L'auto Avec Des Lunettes Et Un Fusil
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Anatole Litvak yw La Dame Dans L'auto Avec Des Lunettes Et Un Fusil a gyhoeddwyd yn 1970. Fe'i cynhyrchwyd gan Raymond Danon yn Unol Daleithiau America a Ffrainc Cafodd ei ffilmio ym Mharis. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Anatole Litvak a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Michel Legrand.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Stéphane Audran, Edmond Ardisson, Samantha Eggar, Oliver Reed, Bernard Fresson, Claude Vernier, Marcel Bozzuffi, John McEnery, André Oumansky, Georges Lycan, Gilberte Géniat, Henri Czarniak, Jacqueline Porel, Jacques Fabbri, Jacques Legras, Maria Meriko, Martine Kelly, Monique Mélinand, Paule Noëlle, Philippe Mareuil, Philippe Nicaud, Pierre Mirat, Raoul Delfosse, Roger Lumont, Yves Pignot a Jacques Portet. Mae'r ffilm La Dame Dans L'auto Avec Des Lunettes Et Un Fusil yn 105 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1970. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Patton sef ffilm ryfel gan y cyfarwyddwr ffilm Franklin J. Schaffner. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. Claude Renoir oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Peter Thornton sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Anatole Litvak ar 10 Mai 1902 yn Kyiv a bu farw yn Neuilly-sur-Seine ar 5 Hydref 2015. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1930 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Anatole Litvak nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Gardd Majorelle
Gardd fotanegol ym Marrakech, Moroco yw Gardd Majorelle (Arabeg: حديقة ماجوريل, Ffrangeg: Jardin Majorelle). Cafodd ei chynllunio gan yr artist Ffrengig alltud Jacques Majorelle (1886-1962), mab yr arlunydd Art Nouveau Louis Majorelle o Nancy, yn 1924, yn ystod y cyfnod trefedigaethol pan fu Moroco yn wlad dan awdurdod Ffrainc. Fel arlunydd, mae paentiadau dyfrliw orientalaidd Majorelle wedi mynd yn anghof bron erbyn heddiw (ceir nifer o angreifftiau yn y casgliad yn ei villa yn y gerddi), ond ystyrir y gerddi a greodd ym Marrakech fel ei gampwaith creadigol. Enwir y lliw glas cobalt a ddefnyddiodd yn helaeth yn ei ardd a'i adeiladau ar ei ôl, sef bleu Majorelle ('Glas Majorelle').
Mae'r ardd wedi bod ar agor i'r cyhoedd er 1947. Yn 1980, prynwyd yr ardd gan y cynllunydd Yves Saint-Laurent a Pierre Bergé. Ar ôl i Yves Saint Laurent farw yn 2008 cafodd ei lwch ei wasgaru yng Ngardd Majorelle.
Ceir mwy na 15 rhywogaeth o adar Gogledd Affrica yn yr ardd.
Cyfeiriadau
Oriel
Eog Llyn Llyw
250px|bawd|Cai a Bedwyr ar gefn Eog Llyn Llyw yn cyrraedd carchar Mabon fab Modron
Eog Llyn Llyw yw'r hynaf a'r doethaf o'r Anifeiliaid Hynaf a nodir yn chwedl Culhwch ac Olwen.
Un o'r Anoethau (tasgau amhosibl) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yn y chwedl yw rhyddhau Mabon fab Modron o'i garchar. Cais Culhwch gymorth Arthur. Anfona'r brenin Bedwyr, Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel ar neges i geisio gwybodaeth am Fodron gan yr Anifeiliaid Hynaf. Mae Eryr Gwern Abwy yn eu tywys i Eog Llyn Llyw. Mae'r Eog yn esbonio fel ei fod yn arfer nofio ar hyd yr afon bob nos hyd daw i furiau Caerloyw lle mae'n clywed griddfan ofnadwy yn dod o dŵr y castell. Mae'n cynnig cludo Gwrhyr ac Eidoel ar ei ysgwyddau i weld drostynt eu hunain. Llwyddant i siarad â'r carcharor sydd neb llai na Mabon fab Modron.
Dychwelant i lys Arthur. Gwysia Arthur holl filwyr a machogion y deyrnas ato a chychwyn am Gaerloyw. Tra bod Arthur a'i lu yn ymosod ar y castell, gan ddilyn cyngor Mabon, aiff Cei a Bedwyr ar hyd yr afon ar ysgwyddau Eog Llyn Llyw. Cyrhaeddent y tŵr ar lan yr afon ac mae Cei yn rhwygo'r muriau ac yn rhyddhau Mabon.
Gellir dosbarthu Eog Llyn Llyw gyda'r sawl enghraifft o eogiaid goruwchnaturiol ym myd y Celtiaid. Cysylltir yr eog â gwybodaeth a doethineb. Mae'r arwr Gwyddelig Finn mac Cumaill er enghraifft yn cael dawn proffwyd a doethwr ar ôl rhoi ei fawd yn ei geg ar ôl cyffwrdd eog arbennig.
Mae lleoliad Llyn Llyw yn ansicr, ond mae'r ffaith fod yr Eog yn nofio i fyny'r afon i Gaerloyw yn awgrymu ei fod o gwmpas rhan isaf Afon Hafren.
La Prigioniera Di Amalfi
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Giorgio Cristallini yw La Prigioniera Di Amalfi a gyhoeddwyd yn 1954. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Giorgio Cristallini.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Paul Müller, Marisa Merlini, Linda Sini, Alberto Sorrentino, Dina Sassoli, Narciso Parigi a Piero Palermini. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1954. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Rear Window sy’n ffilm llawn dirgelwch, gan y cyfarwyddwr ffilm enwog Alfred Hitchcock.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Giorgio Cristallini ar 26 Mehefin 1921 yn Perugia a bu farw yn Tavernelle ar 23 Medi 2021. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1942 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Giorgio Cristallini nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Cymraeg
bawd|Map o Gymru yn 1891, gan ddangos dosbarthiad y Gymraeg yn ôl ardal mewn pum categori (o dan 10% i dros 80%)
Swydd Aberdeen
Mae Swydd Aberdeen (Gaeleg yr Alban: Siorrachd Obar Dheathain, Saesneg: Aberdeenshire) yn un o awdurdodau unedol yr Alban, a leolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad.
Cymraeg
Aelod o'r gangen Frythonaidd o'r ieithoedd Celtaidd a siaredir yn frodorol yng Nghymru, gan Gymry a phobl eraill ar wasgar yn Lloegr, a chan gymuned fechan yn Y Wladfa, yr Ariannin yw'r Gymraeg (hefyd Cymraeg heb y fannod).
Swydd Aberdeen
200px|bawd|canol|Lleoliad Swydd Aberdeen yn yr Alban
Cymraeg
Yng Nghyfrifiad y DU (2011), darganfuwyd bod 19% (562,000) o breswylwyr Cymru (tair blwydd a throsodd) yn gallu siarad Cymraeg. O'r ffigwr hwn, darganfuwyd bod 77% (431,000) yn gallu siarad, darllen, ac ysgrifennu'r iaith; dywedodd 73% o breswylwyr Cymru (2.2 miliwn) fod dim sgiliau yn y Gymraeg ganddynt. Gellir cymharu hwn â Chyfrifiad 2001, a ddarganfu fod 20.8% o'r boblogaeth yn gallu siarad Cymraeg, gyda 57% (315,000) o'r ffigwr hon yn dweud eu bod yn rhugl yn yr iaith.
Swydd Aberdeen
Nid yw'r Swydd Aberdeen bresennol yn cynnwys Dinas Aberdeen, sy'n awdurdod unedol ynddi ei hun. Fodd bynnag, mae pencadlys Swydd Aberdeen, Woodhill House, yn ninas Aberdeen. Mae Swydd Aberdeen yn ffinio ag Angus a Perth a Kinross i'r de, a'r Ucheldir a Moray i'r gorllewin.
Cymraeg
Mae Mesur y Gymraeg 2011 (Cymru) yn rhoi statws swyddogol i'r Gymraeg yng Nghymru, lle mai'r Gymraeg yw'r unig iaith Geltaidd sydd yn swyddogol de jure mewn unrhyw ran o'r Deyrnas Unedig.
Swydd Aberdeen
bawd|dim|Aberdeenshire
Cymraeg
Hanes
Tarddodd y Gymraeg o'r Frythoneg yn y 6g, hynafiad cyffredin y Gymraeg, Llydaweg, Cernyweg, a'r iaith farw, Cymbreg.
Fel y mwyafrif o ieithoedd, mae cyfnodau canfyddadwy o fewn hanes y Gymraeg, ond mae'r ffiniau rhwng y rheiny yn aneglur fel arfer.
Pikehall
Pentref yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Pikehall. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Ballidon yn ardal an-fetropolitan Dyffrynnoedd Swydd Derby.
Cymraeg
Hanes
Tarddodd yr enw Saesneg ar yr iaith, sef Welsh, o'r enw a roddwyd i'w siaradwyr gan yr Eingl-Sacsoniaid, sy'n golygu "iaith estron" (gweler Walha). Yr enw brodorol ar yr iaith yw Cymraeg, a'r enw brodorol ar y wlad yw Cymru wrth gwrs.
Dosraniad o siaradwyr Cymraeg
bawd|chwith|200px|Marciau ffyrdd dwyieithog ar bwys [[Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd, Bro Morgannwg.]] Ceir dadansoddiad cynhwysfawr o sefyllfa'r Gymraeg yng Nghymru yn adroddiad 5-mlynedd Comisiynydd y Gymraeg, ", sy'n gwneud defnydd o arolwg ynghyd â ffynonellau eraill. Yn ôl Cyfrifiad 2011 roedd 19.0% yn gallu siarad Cymraeg, gostyngiad o 1.8% ers Cyfrifiad 2001, ond yn uwch na'r 18.7% ym 1991. Dangosodd cyfrifiad 2011 y ganwyd tua 25% o breswylwyr Cymru y tu allan i Gymru. Nid oes ystadegau ar faint o bobl sy'n siarad Cymraeg yng ngweddill Prydain ond adroddodd Cyfrifiad 2011 fod 8,248 o bobl (3 oed a throsodd) yn Lloegr yn ystyried y Gymraeg yn brif iaith iddynt. Ym 1993, cyhoeddodd S4C ganlyniadau arolwg ar faint o bobl a allai siarad neu ddeall Cymraeg. Darganfu'r arolwg yma fod tua 133,000 o siaradwyr Cymraeg yn byw yn Lloegr, gyda thua 50,000 ohonynt yn byw yn Llundain Fawr. Amcangyfrifodd Bwrdd yr Iaith Gymraeg fod 110,000 o bobl yn 2001 a oedd yn gallu siarad Cymraeg ar ddyddiad cynharach yn byw yn Lloegr.
Yn sgil mudo a thwf yn nylanwad y Saesneg ar fröydd Cymraeg, cafwyd lleihad yn y niferoedd sy'n siaradwyr uniaith Cymraeg. Bellach nid oes siaradwyr uniaith y Gymraeg i gael. Ar y cyfan, mae siaradwyr Cymraeg hefyd yn siarad y Saesneg (yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, Sbaeneg yw iaith y mwyafrif - gweler Y Wladfa). Serch hynny, mae llawer o siaradwyr Cymraeg iaith gyntaf yn fwy cyffyrddus yn mynegi eu hunain drwy gyfrwng y Gymraeg na'r Saesneg. Gall yr iaith y mae siaradwyr yn ei dewis amrywio yn ôl yr angen, pwnc, cyd-destun cymdeithasol, ac o fewn mynegiant (a elwir yn ieithyddiaeth yn cyfnewid côd).
Caiff y Gymraeg ei siarad yn iaith gyntaf yng Ngogledd a Gorllewin Cymru yn bennaf, yng Ngwynedd, Conwy, Sir Ddinbych, Ynys Môn, Sir Gâr, gogledd Sir Benfro, Ceredigion, ardaloedd ym Morgannwg, a gogledd-ddwyrain a de-ddwyrain eithafol Powys, ond canfyddir siaradwyr iaith gyntaf a siaradwyr rhugl ar draws Cymru gyfan.
Ymgyrchu dros y Gymraeg
Trefnodd Cymdeithas y Cymmrodorion sesiynau yng Nghapel Penlan yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925 i drafod "Cadwraeth yr Iaith". Roedd y Parchedig Ddr. G Hartwell Jones, Elfed a Phedrog yn pwysleisio creu ewyllys da tuag at y Gymraeg tra roedd Thomas Gwynn Jones a J.H. Jones, golygydd Y Brython, yn mynnu nad oedd gobaith ei chynnal heb wleidyddiaeth ymosodol o'i phlaid.
Roedd Syr John Morris-Jones yn cyfiawnhau darlithio i'w fyfyrwyr yn Saesneg am ei fod am weld y Cymry yn genedl ddwyieithog ac nad oedd ar y Gymraeg angen termau ar gyfer trafod y byd cyfoes. Mynnai Prosser Rhys, Edward Morgan Humphreys a'r Parch D. Tecwyn Evans y dylid hyrwyddo'r Gymraeg mewn storïau poblogaidd i'r ifanc, mewn drama a ffilm a rhaglenni radio.
Statws swyddogol
Er mai iaith leiafrifol ydyw'r Gymraeg, cynyddodd y gefnogaeth iddi yn ystod ail hanner y 20g, ynghyd â chynnydd mewn sefydliadau megis y blaid wleidyddol genedlaethol, Plaid Cymru ers 1925, a Chymdeithas yr Iaith Gymraeg ers 1962.
Yn ôl Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 a Deddf Llywodraeth Cymru 1998, roedd yn rhaid i'r sector gyhoeddus drin y Gymraeg a'r Saesneg yn gyfartal, cyn belled ag oedd hynny'n rhesymol ac ymarferol. Roedd yn rhaid i gyrff cyhoeddus ysgrifennu Cynllun yr Iaith Gymraeg, oedd yn rhaid ei gymeradwyo ymlaen llaw, oedd yn nodi ymrwymiad i drin y Gymraeg yn gyfartal. Anfonwyd y drafft hwn am ymgynghoriad cyhoeddus am gyfnod o dri mis, lle gellid cynnwys sylwadau awgrymedig yn y fersiwn derfynol. Wedyn, roedd angen ar Fwrdd yr Iaith ei gymeradwyo cyn iddo gael ei dderbyn yn derfynol gan y cwmni dan sylw. Ar ôl hynny, roedd yn rhaid i'r corff cyhoeddus weithredu ei rwymedigaethau yn unol â'i Gynllun.
Ar 7 Rhagfyr 2010, cymeradwyodd y Cynulliad yn unfrydol set o fesurau i'w defnyddio er mwyn datblygu defnydd y Gymraeg yng Nghymru. Ar 9 Chwefror 2011, derbyniodd y mesur hwn Gydsyniad Brenhinol a chafodd ei gymeradwyo, a chan hynny yn gwneud y Gymraeg yn iaith a gydnabyddir yn swyddogol yng Nghymru. Mae Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 yn:
O ganlyniad i gymeradwyo'r mesur hwn, y mae'n rhaid i gyrff cyhoeddus a rhai cwmnïau preifat ddarparu gwasanaethau Cymraeg, ond ni wyddys eto'r pa gwmnïau a fydd yn gorfod cydymffurfio. Meddai’r Gweinidog Treftadaeth, Alun Ffred Jones, "Mae’r Gymraeg yn destun balchder i bobl Cymru, p’un a ydynt yn ei siarad neu beidio ac rwy’ wrth fy modd felly bod y Cynulliad Cenedlaethol wedi cymeradwyo’r Mesur. Rwy’n falch fy mod wedi cael llywio’r ddeddfwriaeth trwy’r Cynulliad sy’n cadarnhau statws swyddogol yr iaith; sy’n creu eiriolydd cryf dros siaradwyr y Gymraeg ac a fydd yn cynyddu’n sylweddol nifer y gwasanaethau fydd ar gael trwy gyfrwng y Gymraeg. Rwy’n credu dylai pawb sydd eisiau derbyn gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg, gael y cyfle i wneud hynny, a dyna beth mae’r llywodraeth yma wedi bod yn gweithio tuag ato. Mae’r ddeddfwriaeth hon yn gam pwysig a hanesyddol ymlaen i’r iaith, eu siaradwyr ac i’r genedl." Ni dderbyniwyd y mesur gan bawb; ysgogodd Bethan Williams, cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, ymateb cymysg, gan ddweud, "''Through this measure we have won official status for the language and that has been warmly welcomed. But there was a core principle missing in the law passed by the Assembly before Christmas. It doesn't give language rights to the people of Wales in every aspect of their lives. Despite that, an amendment to that effect was supported by 18 Assembly Members from three different parties, and that was a significant step forward''."
Ar 5 Hydref 2011, penodwyd Meri Huws, Cadeirydd Bwrdd yr Iaith Gymraeg, yn Gomisiynydd newydd dros y Gymraeg. Mewn datganiad a ryddhawyd ganddi, dywedodd ei bod "wrth ei bodd" i gael ei phenodi i'r "rôl bwysig bwysig," hon, gan ychwanegu, "Bydda i'n adeiladu ar y gwaith da sydd eisoes wedi'i wneud gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg ac eraill er mwyn cryfhau'r Gymraeg a sicrhau ei bod yn parhau i ffynnu." Dywedodd Carwyn Jones, Prif Weinidog Cymru, y byddai Meri yn "eiriolwr ardderchog dros y Gymraeg," ond roedd pryderon gan ambell i berson; dywedodd Bethan Jenkins o Blaid Cymru, "I have concerns about the transition from Meri Huws's role from the Welsh Language Board to the language commissioner, and I will be asking the Welsh government how this will be successfully managed. We must be sure that there is no conflict of interest, and that the Welsh Language Commissioner can demonstrate how she will offer the required fresh approach to this new role." Cychwynnodd Meri ei gwaith fel Comisiynydd Iaith ar 1 Ebrill 2012.
Defnyddia cynghorau lleol a Chynulliad Cenedlaethol Cymru y Gymraeg yn iaith lled-swyddogol, gan ddosbarthu deunydd llenyddol a hyrwyddol yn y Gymraeg yn ogystal â'r Saesneg (e.e., llythyron at rieni o'r ysgol, gwybodaeth llyfrgelloedd, gwybodaeth cynghorau ac ati) ac mae'r mwyafrif o arwyddion ffyrdd yng Nghymru yn y Gymraeg a'r Saesneg, gan gynnwys enwau lleoedd. Serch hynny, defnyddir yr enw Saesneg yn unig am leoedd mewn rhai mannau yn Lloegr er bod enwau Cymraeg arnynt ers llawer dydd (e.e. London: Llundain; The [English] Midlands: Canolbarth Lloegr).
Ers 2000, mae hi'n orfodol i addysgu'r Gymraeg fel ail iaith mewn ysgolion hyd at 16 oed, ac mae hyn wedi cyfrannu at sefydlogi ac i ryw raddau at wrthdroi dirywiad yr iaith mewn rhai mannau.
Er bod arwyddion ffyrdd dwyieithog yng Nghymru, mae'r geiriad ar arian o hyd yn uniaith Saesneg. Yr unig eithriad i hyn fu'r arysgrif ar bunnoedd Cymru yn 1985, 1990, a 1995, a ddywedai, Pleidiol wyf i'm gwlad o anthem genedlaethol Cymru, Hen Wlad fy Nhadau. Nid yw'r Gymraeg ar y ceiniogau Prydeinig newydd (2008 ymlaen), er iddynt gael eu dylunio gan Ogleddwr a'u bathu yn y Bathdy Brenhinol yn Llantrisant, yn ne Cymru. Er bod llawer o siopau yn arddangos arwyddion dwyieithog, prin ydy'r defnydd o'r Gymraeg ar ddeunydd pacio a chyfarwyddiadau.
Geirfa
Mae geirfa'r Gymraeg yn tarddu o eiriau'r Frythoneg yn bennaf (megis wy a carreg), gydag ambell i air benthyg o'r Lladin (megis ffenestr < Lladin fenestra a gwin < Lladin vinum), a'r Saesneg (megis silff a gât). Mae'r Gymraeg, fel ieithoedd eraill y byd, yn benthyca geirfa oddi ar ieithoedd eraill. Benthyciwyd i'r Gymraeg o'r Lladin, yr Wyddeleg, y Ffrangeg, a'r Saesneg yn bennaf. Ceir rhai geiriau Cymraeg sy'n tarddu o'r Hen Norseg, y Roeg, a'r Hebraeg. Ar hyn o bryd, o'r Saesneg y benthycir gan fwyaf, ac o ieithoedd eraill y byd drwy'r Saesneg.
Orgraff
Yn wahanol i'r Saesneg, ystyrir "w" ac "y" yn llafariaid yn y Gymraeg, ynghyd ag "a", "e", "i", "o" ac "u".
Sin Mapa
Ffilm ddogfen yw Sin Mapa a gyhoeddwyd yn 2009. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg.
Star of Texas
Ffilm am y Gorllewin gwyllt gan y cyfarwyddwr Thomas Carr yw Star of Texas a gyhoeddwyd yn 1953. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Texas. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Daniel B. Ullman a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Raoul Kraushaar.
Sin Mapa
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2009. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Inglourious Basterds sef ffilm gan Quentin Tarantino. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
John Brooks, Barwn Brooks o Dremorfa
Gwleidydd a gweinyddwr bocsio Cymreig oedd John Edward "Jack" Brooks, Baron Brooks o Dremorfa DL (12 Ebrill 1927 – 4 Mawrth 2016).
Cymraeg
Ffonoleg
Nodweddir ffonoleg y Gymraeg gan nifer o synau nad ydynt yn bodoli yn y Saesneg ac sy'n deipolegol brin mewn ieithoedd Ewropeaidd. Mae'r acen bwys fel arfer yn disgyn ar y goben (y sillaf olaf ond un) mewn geiriau aml-sillafog.
John Brooks, Barwn Brooks o Dremorfa
Gyrfa
Rhwng 1966 a 1984, roedd Brooks yn Ysgrifennydd Y Blaid Lafur i etholaeth De-ddwyrain Caerdydd. Yn etholiad cyffredinol Chwefror 1974 a Hydref 1974, ymgeisiodd dros Lafur yn etholaeth Y Barri. Bu'n asiant i'r cyn prif-weinidog Jim Callaghan a gynrychiolodd sawl etholaeth yng Nghaerdydd.
Cymraeg
Cymraeg ysgrifenedig
dde|bawd|200px|[[Arwyddion dwyieithog yng Nghaerfyrddin]]
John Brooks, Barwn Brooks o Dremorfa
Gyrfa
Etholwyd Brooks fel cynghorydd yn ward Splott yng Nghaerdydd. Daeth yn arweinydd Cyngor Sir De Morgannwg (CSDM), ac roedd yn adnabyddus am ei "arweinyddiaeth gadarn" a'i reolaeth effeithiol o grŵp y Blaid Lafur yn yr 1980au Daeth Brooks i'w weld fel dylanwad mawr ar Russell Goodway a fyddai'n dod yn arweinydd y Cyngor Sir a Chyngor Chaerdydd yn ddiweddarach.
Cymraeg
Cymraeg ysgrifenedig
Aethpwyd ati i ysgrifennu Cymraeg yn gynnar o’i chymharu ag ieithoedd eraill canolbarth a gogledd Ewrop (heblaw am Ladin a Groeg), efallai cyn gynhared ag OC 600, er nad oes ysgrifau wedi goroesi o’r adeg honno. Ar garreg yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn y ceir y geiriau Cymraeg cynharaf i oroesi, carreg a naddwyd tua’r flwyddyn OC 700.
John Brooks, Barwn Brooks o Dremorfa
Gyrfa
Ar 17 Gorffennaf 1979, daeth yn Arglwydd am oes, fel Barwn Brooks o Dremorfa, o Dremorfa yn Sir Forgannwg. Cafodd anrhydedd pellach gyda Chymrodoriaeth er Anrhydedd yn Athrofa Prifysgol Cymru (UWIC). Fel Dirprwy Gadeirydd Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd (a chynrychiolydd y Cyngor), roedd yn allweddol yn ail-ddatblygu ardal y Dociau yng Nghaerdydd a adnabyddir heddiw fel Bae Caerdydd.
Roedd Brooks yn Is-gadeirydd Bwrdd Rheoli Bocsio Prydain rhwng 1999 a 2000 a daeth yn llywydd y bwrdd yn 2004. Yn 2001 enillodd y cyn-focsiwr Michael Watson achos o esgeulustod yn erbyn y Bwrdd, roedd yn rhaid iddynt dalu £400,000 o iawndal ac roedd yn rhaid gwerthu ei phencadlys yn Llundain. I osgoi methdaliad roedd yn rhaid i'r bwrdd arbed arian ac roedd Brooks yn allweddol i'r cynnig i symud pencadlys y bwrdd i swyddfeydd newydd yng Nghaerdydd. Roedd Brooks yn gyn-gadeirydd Oriel Enwogion Chwaraeon Cymru o 1988, a Sportsmatch Cymru ers 1992. Yn 1994, fe'i gwnaed yn Ddirprwy Raglaw dros Dde Morgannwg.
Bywyd personol
Priododd Brooks gyntaf yn 1948 ond fe ysgarodd yn 1956. Yn 1958, priododd Margaret Pringle. Roedd ganddo fab a merch o'r briodas gyntaf a dau fab gyda Margaret. Bu farw ar 4 Mawrth 2016 yn 88 mlwydd oed.
Cymraeg
Tafodieithoedd ac iaith lafar
Cymraeg llafar yw'r iaith fel y'i siaredir yn hytrach na'i hysgrifennu. Mae hi'n wahanol i'r iaith ysgrifenedig o ran geirfa, gramadeg a morffoleg. Ceir ynddi sawl cywair ieithyddol tra gwahanol, a sawl tafodiaith.
Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg
Credir bod tua 90% o boblogaeth Cymru yn Gymry Cymraeg ddechrau'r 19g a rhyw 70% yn Gymry uniaith. Erbyn 2001, mae rhyw 20.5% o bobl yn siarad Cymraeg (un mewn pump), sef rhyw 580,000 o bobl yn ôl y cyfrifiad.
Allwedd: • Cymraeg • Dwyieithog • Saesneg
Y Wladfa
bawd|Arwydd dwyieithog yn y Gymraeg a'r Saesneg yn [[Trelew|Nhrelew, yr Ariannin.]]
Mae cymuned fechan o ddisgynyddion i Gymry Cymraeg wedi goroesi yn y Wladfa, ym Mhatagonia, yr Ariannin. Siaredir Cymraeg ym Mhatagonia er 1865 pan aeth grŵp o ymsefydlwyr o Gymru yno i fyw, i chwilio am fywyd gwell ac i gael byw eu bywydau drwy gyfrwng y Gymraeg, yn rhydd o orthrwm.
Diwylliant Cymraeg
Adeg twf Anghydffurfiaeth yn ystod y 19g, daeth y capeli yng Nghymru yn ganolbwynt bywyd Cymraeg. Ymysg y llu o weithgareddau cymdeithasol a drefnwyd gan y capeli ceid eisteddfodau, corau a theithiau gwib. Ond erbyn diwedd y 19eg ganrif yn yr ardaloedd diwydiannol roedd gan y boblogaeth arian yn eu pocedi a'r gallu i dalu am adloniant y tu allan i furiau'r capel. Roedd difyrrwch ar gael yn y theatr, yn y trefi gwyliau, ac yn ddiweddarach mewn ffilm, ar y radio ac ar y teledu. Tanseiliwyd lle'r capeli Cymraeg, a fu'n ganolbwynt cymdeithas, gan yr adloniant newydd hudolus. Erbyn dechrau'r 20g, cyrhaeddai'r diwylliant Eingl-Americanaidd y byd a'r betws drwy ffilm, radio a theledu gan gystadlu ag adloniant a diwylliant traddodiadol y cartref a'r gymuned leol.
Sefydlwyd rhai mudiadau cenedlaethol Cymraeg eu cyfrwng yn ystod yr 20g, sydd i raddau yn llenwi'r bwlch a adawyd wrth i weithgaredd cymdeithasol y capeli ddihoeni. Mudiad yr Urdd a ffurfiwyd ym 1922 yw'r pwysicaf o'r rhain. Mae Merched y Wawr a'r Ffermwyr Ifainc hefyd yn fudiadau o bwys yn cynnal gweithgareddau trwy gyfrwng y Gymraeg. Ceir nifer o fudiadau cenedlaethol eraill Cymraeg eu hiaith megis Undeb Cenedlaethol y Cymdeithasau Cymraeg, Cymdeithas Edward Llwyd, a'r Gymdeithas Wyddonol. Sefydlwyd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ym 1751 gan Forrisiaid Môn yn gymdeithas lenyddol i amddiffyn y Gymraeg.
Eisteddfodau
Mae gan eisteddfodau le canolog yn niwylliant Cymru a'r Gymraeg. Wedi nychdod yr hen gyfundrefn eisteddfodol yn y canrifoedd wedi'r Deddfau Uno adnewyddwyd yr eisteddfod gyda chyfarfodydd taleithiol yn ystod y 19eg ganrif. Sefydlwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y 1860au ond defnyddiwyd mwy a mwy o Saesneg yn yr Eisteddfod Genedlaethol gyda threigl y blynyddoedd. Erbyn 1931 Saesneg oedd prif iaith y llwyfan, y beirniadaethau a seremonïau gorsedd y Beirdd, sefyllfa annerbyniol i lawer. Gwnaethpwyd y Gymraeg yn iaith swyddogol yr Eisteddfod ym 1937 ond parhau wnaeth y defnydd o'r Saesneg ar lwyfan yr eisteddfod tan 1952 pan gyflwynwyd y Rheol Gymraeg. O hyn ymlaen, y Gymraeg yn unig a glywid ar lwyfan yr Eisteddfod (heblaw am rai anerchiadau gan westeion gwadd). Mae'r Rheol Gymraeg hithau'n bwnc llosg sydd wedi peri i rai awdurdodau lleol atal eu cyfraniad ariannol tuag at yr Eisteddfod Genedlaethol. Beirniedir yr Eisteddfod Genedlaethol gan rai am safon anwastad y llenyddiaeth a wobrwyir. Ar y llaw arall, clodforir yr Eisteddfod am ei bod yn ŵyl ddiwylliannol i'r werin, am roi llwyfan cenedlaethol i artistiaid Cymru, am feithrin barddoni, ac am hybu dysgu Cymraeg.
Trefnir eisteddfodau gan gymdeithasau megis yr Urdd, Mudiad y Ffermwyr Ifainc, ac Undeb Cenedlaethol y Glowyr. Cynhelir rhai eisteddfodau taleithiol o hyd, megis eisteddfod Pontrhydfendigaid ac ambell eisteddfod drefol neu bentrefol, ond nid oes cymaint o fri ar y rhain ag a fu ac nid yw'r capeli'n trefnu eisteddfodau fel ag y buont ychwaith.
Llyfrau argraffedig Cymraeg
bawd|chwith|160px|Dyfyniadau Ynglŷn â'r Iaith Gymraeg Argraffwyd llyfrau Cymraeg yn gynnar o gymharu â llawer o ieithoedd eraill Ewrop nad oeddent yn ieithoedd gwladwriaeth. Nifer fechan o lyfrau a gyhoeddwyd, cyfanswm o 116 rhwng 1546 a 1670. Crefydd oedd pwnc mwyafrif y llyfrau hyn. Yna cynyddodd nifer y llyfrau a gyhoeddwyd i gyfartaledd o 4 y flwyddyn rhwng 1670 a 1700 a 14 y flwyddyn rhwng 1700 a 1730, yn rhannol drwy nawdd y Welsh Trust a'r SPCK. Erbyn y 18g, roedd pris llyfr wedi disgyn yn sylweddol, ac o fewn cyrraedd y werin. Ymhlith y llyfrau a gyhoeddwyd yr oedd rhai o glasuron y Dadeni Dysg a llenyddiaeth grefyddol Cymru: Cannwyll y Cymry gan y Ficer Prichard (1681) a Gweledigaetheu y Bardd Cwsc gan Ellis Wynne (1703). Esgorodd cynnydd aruthrol llythrennedd yn ystod y 18g yn esgor ar alw am lyfrau o bob math, yng Nghymru fel ag yn Lloegr. Sefydlwyd nifer o argraffdai yng Nghymru i gyflenwi'r farchnad newydd â llyfrau. Cyhoeddwyd dros 2,500 o lyfrau Cymraeg yn ystod y 18g.
Heddiw, cyhoeddir 500-600 llyfr Cymraeg yn flynyddol, llawer ohonynt yn lyfrau i blant. Ymysg y cyhoeddwyr pennaf mae Gwasg Gomer, Gwasg Prifysgol Cymru a'r Lolfa (rhestr gyflawn o gyhoeddwyr llyfrau Cymraeg). Ariennir y gwaith o gyhoeddi llawer o lyfrau Cymraeg a Chymreig gan y Llywodraeth drwy Gyngor Llyfrau Cymru a sefydlwyd fel y Cyngor Llyfrau Cymraeg ym 1961. Mae Cyngor Llyfrau Cymru hefyd yn dosbarthu llyfrau Cymreig yn Saesneg.
Ceir casgliad helaeth o lawysgrifau, cyfnodolion a llyfrau Cymraeg yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Un o swyddogaethau Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw rhoi ar gadw copi o bob llyfr gaiff ei gyhoeddi ym Mhrydain. Yn ogystal â deunydd ar bapur cesglir yno ddeunydd ar gyfryngau sain a llun.
Llenyddiaeth am y Gymraeg
Mae'r Gymraeg wedi bod yn elfen flaenllaw yn yr ymwybyddiaeth o'r hunaniaeth Gymreig. Mae'r ymwybyddiaeth hon yn treiddio i waith llenorion Cymru, yn Gymraeg ac yn Saesneg. Efallai mai'r man lle mae'r Gymraeg yn fwyaf amlwg yw'r anthem genedlaethol 'Hen Wlad fy Nhadau': 'a bydded i'r heniaith barhau.' Mae'r Gymraeg, Cymreictod a cholli iaith yn themâu i nifer o weithiau llenyddol. Ymhlith y mwyaf amlwg o'r rhain yw nofel Islwyn Ffowc Elis Wythnos yng Nghymru Fydd, a cherddi Gerallt Lloyd Owen gan gynnwys 'Etifeddiaeth', cerdd Gwyneth Lewis Y Llofrudd Iaith, cerddi Jac Glan-y-gors 'Dic Siôn Dafydd', a cherddi Waldo Williams 'Yr Heniaith' a 'Cymru a Chymraeg'. Dylid hefyd grybwyll cerdd arall gan Waldo Williams, 'Cofio', sy'n alarnad i ieithoedd a phobloedd golledig y ddaear gyfan.
Yn ogystal â cherddi sy'n moli'r Gymraeg neu weithiau yn galaru amdani neu'n ymgyrchu trosti, ceir hefyd weithiau sy'n mynegi'r profiad o fod yn Gymro Cymraeg. Mae'r profiad hwn yn annatod glwm wrth ddylanwad cenedligrwydd, cenedlaetholdeb, galar, cymhleth israddoldeb, rhamant y gorffennol, gwawd y Sais, ymgecru ymysg y Cymry, perthyn i draddodiad hir a gwerthfawr, a pherthyn i fro.
Ceir ymateb cymhleth i'r Gymraeg a'r ymwybyddiaeth o Gymreictod hefyd yng ngweithiau rhai llenorion Cymreig yn ysgrifennu yn Saesneg yn enwedig o'r 1930au ymlaen. Yn eu plith mae gweithiau Caradoc Evans, Cymro Cymraeg, megis My People, gweithiau R. S. Thomas a ddysgodd Gymraeg (megis 'Reservoirs' yn ei Collected Poems 1945-1990), a Gwyn Thomas, yn Gymro di-Gymraeg o'r union genhedlaeth na fagwyd yn Gymry Cymraeg. Rhoddwyd mynegiant am y tro cyntaf i ymdeimlad o Gymreictod di-Gymraeg gan rai o'r llenorion hyn. Ffenomenon yn perthyn i Gymru'r 20g yw'r diwylliant Cymreig di-Gymraeg a dyfodd yn sgil y mewnlifiad mawr i'r cymoedd diwydiannol yn ystod y ddau ddegawd cyntaf o'r ganrif. Diddorol sylwi bod T. Llew Jones, a hanai o'r un ardal â Caradoc Evans, wedi galw ei hunangofiant o fwriad yn Fy Mhobol i ; ynddo mae'n trafod ymateb Caradoc Evans i'r Gymraeg.
Er mai digon gelyniaethus oedd rhai o'r llenorion Cymraeg a Saesneg tuag at ei gilydd ar ddechrau'r 20g, ond erbyn diwedd y ganrif roeddynt yn tueddi i gymodi yn lle ymgecru. Llwyddwyd i gyhoeddi casgliad o farddoniaeth yn The Oxford Book of Welsh Verse in English ym 1977 a gynhwysai gerddi Saesneg a cherddi a gyfieithwyd o'r Gymraeg mewn un gyfrol. Ym 1986 cyhoeddwyd Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru ar y cyd â The Oxford Companion to the Literature of Wales. Erbyn hyn, ceir nifer o gyfrolau a gyhoeddir yn Saesneg a Chymraeg ar y cyd, megis llyfrau yn adrodd hanes bro neu'n dathlu digwyddiad hanesyddol.
Cymraeg a'r cyfryngau
Yn gyffredinol mae datblygiadau technolegol yn y cyfryngau cyfathrebu wedi hyrwyddo'r Saesneg yng Nghymru, fel ag yn y byd yn gyffredinol. Galluogai'r dechnoleg newydd, yn bapur newydd ac yna'n radio, teledu a'r rhyngrwyd, i'r Saesneg dreiddio i aelwydydd Cymraeg, lle na chlywsid erioed Saesneg gynt. Dylanwadai'r radio a'r teledu, a gyrhaeddai aelwydydd Prydain gyfan, ar agweddau ac arferion gwrandawyr a gwylwyr.
Ym mhob un o'r cyfryngau newydd fe geisiai rhai sicrhau bod y Gymraeg yn ennill ei phlwyf yn wyneb y gystadleuaeth Saesneg, weithiau'n llwyddiannus ac weithiau'n aflwyddiannus.
Papurau newydd
Yn ystod y 19g tyfodd diwydiant papur newydd ffyniannus yng Nghymru. Erbyn 20au a 30au'r 20g, fodd bynnag, roedd y farchnad papurau newydd drwy Brydain yn mynd yn fwy-fwy canolog dan bwysau'r farchnad a bu cwymp yn nifer y papurau newydd a gyhoeddid. Peidiodd Y Darian ym 1934, traflyncwyd Y Genedl Gymreig gan gwmni'r Herald ym 1932, a pheidiodd Y Faner ym 1992.
Heddiw, mae nifer o bapurau a chylchgronau Cymraeg wythnosol neu fisol ar gael megis Golwg, Y Cymro a Barn ond does dim un papur dyddiol. Cafwyd ymdrech i lansio papur wythnosol o'r enw 'Y Byd', ond yn 2007 rhoddwyd y gorau i'r syniad oherwydd diffyg nawdd cyhoeddus. Noddir nifer o gylchgronau arbenigol gan Gyngor Llyfrau Cymru. Erbyn heddiw, mae'r galw am newyddion lleol trwy gyfrwng y Gymraeg yn cael ei ddiwallu gan y papurau bro. Mae'r papurau bro yn aelodau o'r Gymdeithas Papurau Bro, ac yn derbyn nawdd o'r llywodraeth i ariannu'r papurau hyn. Mae dau gylchgrawn ar gyfer dysgwyr ar gael - Lingo (Golwg) ac Acen ar gyfer dysgwyr ar y lefelau isaf.
Teledu
Darlledwr sy'n darparu gwasanaethau teledu yn y Gymraeg yw Sianel Pedwar Cymru neu S4C. Dechreuodd ddarlledu ar y 1af Tachwedd 1982. Ei gyfrifoldeb yw darparu gwasanaeth yn yr iaith Gymraeg. Cyn sefydlu S4C roedd Cymry Cymraeg yn ddibynnol ar raglenni achlysurol ar BBC Cymru a HTV Cymru, yn aml yn hwyr yn y nos neu ar adegau amhoblogaidd eraill. Roedd hyn yn annerbyniol i'r Cymry Cymraeg ac i'r di-Gymraeg hefyd am fod rhaglenni Saesneg o weddill Prydain yn cael eu disodli neu'n cael ei darlledu ar amseroedd gwahanol.
Cymraeg ar y rhyngrwyd
Yn ôl ymchwil diweddar, postiwyd y neges gyntaf ag unrhyw destun Cymraeg ynddi ar Usenet ar 15 Awst 1989 Ar 13 Tachwedd 1992, agorwyd y rhestr e-bost WELSH-L, sef y Welsh Language Bulletin Board. Hwn oedd y man trafod cyntaf penodedig ar gyfer yr iaith Gymraeg. Ers hynny, gwelwyd defnydd o'r Gymraeg mewn nifer fawr o feysydd ar y rhyngrwyd, ac yn arbennig felly ar y we. Yn sgil goblygiadau Deddf Iaith 1993, mae'r sector gyhoeddus yng Nghymru yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog. Mae rhai busnesau a chymdeithasau, yn enwedig y rhai mawrion a'r rhai sy'n ymwneud yn uniongyrchol â'r Gymraeg hefyd yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog, yn ôl eu polisi iaith unigol eu hunain.
O ran y cyfryngau cymdeithasol Cymraeg, mae dros 300 o flogiau Cymraeg erbyn 2015, a thros 4,500 o gyfrifon yn defnyddio Cymraeg ar Twitter. Nid yw'n glir beth yn union yw'r defnydd o Facebook, ond adnabu ymchwil a gynhaliwyd yn 2008 bod 238 grŵp Facebook lle roedd defnydd o'r Gymraeg.
Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011
Ar gael yn y Gymraeg a'r Saesneg.
Anifeiliaid Hynaf
250px|bawd|Cai a Bedwyr ar gefn Eog Llyn Llyw yn cyrraedd carchar Mabon fab Modron
Ceir stori yr Anifeiliaid Hynaf mewn nifer o wahanol fersiynau yn chwedloniaeth Cymru. Yn chwedl Culhwch ac Olwen y ceir y fersiwm gynharaf. Un o'r Anoethau (tasgau amhosibl) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yn y chwedl yw rhyddhau Mabon fab Modron o'i garchar. Cais Culhwch gymorth Arthur. Anfona'r brenin Bedwyr, Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel ar neges i geisio gwybodaeth am Fabon gan yr Anifeiliaid Hynaf.
Y cyntaf o'r anifeiliaid a holant yw Mwyalchen Cilgwri. Er hyned ydyw, ni ŵyr y fwyalchen lle mae Mabon, ond mae'n eu gyrru at anifail hŷn, sef Carw Rhedynfre. Ni ŵyr y carw chwaith, ac mae'n eu gyrru ar Dylluan Cwm Cowlyd. Cyfarwydda'r dylluan hwy at Eryr Gwern Abwy. Ni ŵyr yr eryr, ond mae'n eu tywys at Eog Llyn Llyw. Mae'r Eog yn esbonio fel ei fod yn arfer nofio ar hyd yr afon bob nos hyd daw i furiau Caerloyw lle mae'n clywed griddfan ofnadwy yn dod o dŵr y castell. Mae'n cynnig cludo Gwrhyr ac Eidoel ar ei ysgwyddau i weld drostynt eu hunain. Llwyddant i siarad â'r carcharor sydd neb llai na Mabon fab Modron. Wedi galw Arthur a'i fyddin i ymosod ar y castell, mae Cei yn rhwygo'r muriau ac yn rhyddhau Mabon.
Ceir nifer o fersiynau eraill o chwedl yr Anifeiliaid Hynaf mewn gwahanol lawysgrifau. Mewn fersiwn yn llaw Thomas Wiliems o Drefriw, yr un pump anifail yw'r anifeiliaid hynaf, ond y ddylluan yw'r hynaf ohonynt. Mewn rhai llawysgrifau, ychwanegir Llyffant Cors Fochno at y rhestr. Y thema fel rheol yw priodas y dylluan ag aderyn arall.
Yn y Trioedd, enwir Tri Hynaif Byd fel Tylluan Cwm Cowlyd, Eryr Gwern Abwy a Mwyalchen Gelli Gadarn.
Gay Talese
Llenor o Americanwr yw Gay Talese (ganwyd 7 Chwefror 1932). Ysgrifennodd i Esquire a The New York Times yn y 1960au fel rhan o fudiad y Newyddiaduraeth Newydd. Ei weithiau enwocaf yw ei bortreadau o Frank Sinatra a Joe DiMaggio.
Star of Texas
Mae'r ffilm Star of Texas yn 68 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1953. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Roman Holiday sy’n ffilm ramant Americanaidd gan y cyfarwyddwr ffilm William Wyler. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Ernest Miller oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Thomas Carr ar 4 Gorffenaf 1907 yn Philadelphia a bu farw yn Ventura ar 15 Ebrill 2020. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1912 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Thomas Carr nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Two Yanks in Trinidad
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Janet Blair, Brian Donlevy, Pat O'Brien a Walter Sande. Mae'r ffilm Two Yanks in Trinidad yn 84 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1942. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Casablanca sy’n glasur o ffilm Americanaidd am ramant a rhyfel, gan y cyfarwyddwr ffilm Michael Curtiz. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Gregory Ratoff ar 20 Ebrill 1897 yn St Petersburg a bu farw yn Solothurn ar 18 Rhagfyr 1993. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1921 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Gregory Ratoff nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Doris Zinkeisen
Nyrs ac arlunydd benywaidd a anwyd yn Rosneath, y Deyrnas Unedig oedd Doris Zinkeisen (31 Gorffennaf 1898 – 3 Ionawr 1991).
Bu farw yn Badingham ar 3 Ionawr 1991.
Cylch Cerrig Llyn y Tarw
Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy cylch cerrig Llyn y Tarw, ger Aberhafesb, Powys;. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: MG258.
Mae yma 39 o gerrig i gyd mewn cylch sydd a'i ddiamedr bron yn 20 metr. Yn fwy na thebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw. Gerllaw mae Llyn y Tarw ei hun.
Milton, Michigan
Tref yn yn nhalaith Michigan,  yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Milton, gan gynnwys:
L'inconnu D'un Soir
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Hervé Bromberger yw L'inconnu D'un Soir a gyhoeddwyd yn 1949. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg.
Y prif actor yn y ffilm hon yw Raymond Rouleau. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1949. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd White Heat sy’n ffilm drosedd ac antur gan cyfarwyddwr ffilm oedd yr actores Raoul Walsh.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hervé Bromberger ar 11 Tachwedd 1918 ym Marseille a bu farw ym Mharis ar 7 Ionawr 1955.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Hervé Bromberger nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Dead Men Walking
Ffilm arswyd a ffilm sombi gan y cyfarwyddwr Peter Mervis yw Dead Men Walking a gyhoeddwyd yn 2005. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs a thrwy fideo ar alwad.
Y prif actor yn y ffilm hon yw Chriss Anglin. Mae'r ffilm Dead Men Walking yn 82 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (aspect ratio) o sgrin llydan (sef 1.85:1).
Gerddi Menara
Lleolir Gerddi Menara i'r gorllewin o ddinas Marrakech, Moroco, wrth droed mynyddoedd yr Atlas. Cawsant eu creu yn y 12g (tua 1130) gan Abd al-Mu'min, swltan Almohad Moroco.
Tardda'r enw menara o'r pafiliwn Mwraidd gyda'i tho gwyrdd bychan o ffurf byramidaidd (menzeh). Adeiladwyd yn pafiliwn yn y 16g gan reolwyr y freninllin Saadi a chafodd ei atgyweirio yn 1869 gan y Swltan Abderrahmane, a arferai aros yno yn ystod yr haf.
Dyfrhau
Amgylchynir y pafiliwn a'r basn neu lyn artiffisial gan berllannau a llwyni olewydd. Yr amcan wrth adeiladu'r basn oedd gally dyfrhau y gerddi a pherllannau o'i gwmpas trwy ddefnyddio system soffistigedig o sianeli tanddaearol a elwir yn qanats. Caiff y basn ei ddŵr diolch i hen system hydrolig sy'n cyfleu dŵr o droedfryniau'r Atlas, tua 30 km i ffwrdd o Marrakech ei hun.
GRM1
Protein sy'n cael ei godio yn y corff dynol gan y genyn GRM1 yw GRM1 a elwir hefyd yn Glutamate metabotropic receptor 1 (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig. Mae'r genyn yma wedi ei leoli ar yr edefyn blaen o gromosom dynol 6, band 6q24.3.
Cylch Cerrig Y Capel
Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy cylch cerrig Y Capel, ger Dwyriw, Powys; cyfeirnod OS: SH999000. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: MG179.
GRM1
Cyfystyron
Yn aml mae gan enynnau lawer o gyfystyron. Mae hyn oherwydd eu bod yn aml yn cael eu darganfod gan nifer o bobl mewn cyd-destunau gwahanol heb wybod mai'r un genynnau oeddyn nhw. Hefyd mae gan wahanol gymunedau gwyddonol safonau gwahanol ar gyfer enwi genynnau. Dyma restr o gyfystyron ar gyfer y genyn GRM1.
Cylch Cerrig Y Capel
Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.
Gwalch shikra Nicobar
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Gwalch shikra Nicobar (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gweilch shikra Nicobar) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Accipiter butleri; yr enw Saesneg arno yw Nicobar shikra. Mae'n perthyn i deulu'r Eryr (Lladin: Accipitridae) sydd yn urdd y Falconiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn A. butleri, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r gwalch shikra Nicobar yn perthyn i deulu'r Eryr (Lladin: Accipitridae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Hotel For Women
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Gregory Ratoff yw Hotel For Women a gyhoeddwyd yn 1939. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Darrell Ware a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan David Buttolph.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Joyce Compton, Linda Darnell, Ann Sothern, Lynn Bari, Elsa Maxwell, Amanda Duff, Jean Rogers, Sidney Blackmer, John Halliday, Alan Dinehart, Charles Trowbridge, Ivan Lebedeff, Kay Aldridge, Ruth Terry, James Ellison, Mary Healy a Chick Chandler. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.