Dyddiadur_John_James,_Trenewydd,_Llanwnda,_Sir_Benfro
Crynodeb o’r tywydd
Yn anffodus mae’r manylion maes am y cnydau ar goll. Mae’r mis yn parhau gyda pharti yn High Stiles ar y 5ed - gyda’r cyfrif am hyn yn cael ei dalu ar yr 22ain. Ar y 6ed cadwodd yr ‘hen ddiwrnod ’Dolig’. Daeth y ffidlwyr i Drenewydd a derbyn 1/6 (un swllt a chwecheiniog) am chwarae. Ar yr 8fed mae’n talu’r doll degwm. Lladdwyd y ‘mochyn cyntaf’ ar y 12fed - mae’n bosibl mai paratoad ar gyfer y dathlu ar gyfer y diwrnod dilynol. Ar y 13eg nododd John James ‘i’r Hen Sallam [sic] gael ei gadw.’ O’r 18fed hyd at y 29ain doedd John ‘ddim yn dda’. Roedd y 13eg o Ionawr (ac mae’n dal i fod) yn ddiwrnod arbennig yng Nghwm Gwaun - y rhan o sir Benfro rhwng gwaelod Abergwaun a mynydd y Preselau. Roedd dathliad yr Hen Galan yn dilyn y traddodiad cyn 1752 calendr Iwliws hytrach na’r calendr Gregoraidd cyfredol. Byddai’r plant yn cerdded o gwmpas y dyffryn yn canu caneuon traddodiadol gan ddymuno iechyd a hapusrwydd a chroesawu’r Flwyddyn 7 Newydd. Gwobrwywyd hwy gyda rhoddion (“calennig”) o losin ac arian. Mae safle Trenewydd tua chwe milltir dros y bryn i’r GG o Gwm Gwaun. Awgrymir i’r dathliadau cael eu cynnal mewn ardal ehangach yn 1846 i’r hyn efallai, sydd heddiw. Yn 2013 defnyddiwyd tractorau i dorri trwy’r lluwch annhebyg iawn i 1846 pryd oedd yn dyner a glawog! Chwefror 1846 Crynodeb o’r tywydd Er i beth gawodydd ysgafn ddisgyn yn gychwynnol roedd y tair wythnos gyntaf yn Chwefror yn sych/teg ac yn dyner iawn gyda pheth rhew o’r 9fed i’r 12fed. Ar yr 21ain roedd yn newid ac yn gyffredinol cafwyd tywydd gwlyb a stormus am weddill y mis. O’r 26 crynodeb tywydd roedd 20 cofnod yn gyfnodau sych, os oer, gyda 6 yn wlyb/stormus. Noda Kington iddynt gael cwymp eira ysgafn ar y 9fed a chyd-berthyna hyn yn dda gyda ‘peth rhew’ o’r 9fed i’r 12fed yn Nhrenewydd. Ni chofnodwyd y cyfnod tyner ddiwedd Chwefror fel un tyner gan John James ond iddi fod yn ‘stormus’. Materion ffermio Ar yr 2il o Chwefror, diwrnod sych ond heb setlo, John yn ‘ddiwyd yn ?Cay tir â cheirch - ac i fod yn fwy manwl roedd yn aredig y braenar am geirch ar y 10fed a’r 11eg - yn ystod y cyfnod rhewllyd. Cyfeiria ddwywaith at y gwenith - ar yr 16eg ‘es i Abergwaun ynghylch gwenith’ ac ar yr 17eg anfonwyd ’60 strikes i Wdig am 5/4’. Ar y 5ed o Chwefror gwerthwyd 5 mochyn am £1-14 yr un yn ffair Abergwaun ond roedd y farchnad yn ‘wael’ ar yr 18fed. Ar y 9fed aed a’r tarw i Benlan gyda’r posibilrwydd o’i werthu neu ei ladd oherwydd ar y 15fed aeth John ‘gyda Wili i Trebith??is i brynu Tarw’. Ar yr 28ain cyfeiria at ei gaseg sy’n sâl. (Ar ôl hynny ar y 7fed o Fawrth fe drigodd). Hefyd, ar y diwrnod hwn cyrhaeddodd pedwar llo. Cofnodion eraill Ar yr 2ail daeth y Parchedig R? i Drenewydd gyda W.L (W Lloyd) am y dreth incwm. Ar y 10fed gwelir cofnod yn y dyddiadur ‘talwyd y mis hwn i W Davies &c cymynrodd o £100 a adawyd gan fy nhad i Salem’. Mae hwn yn ddarn o dystiolaeth bwysig sy’n cysylltu’r cofnodydd (John James) gyda Chapel Salem a gofnodir mewn man arall fel ei bod wedi’i 8 ariannu gan y teulu James. Cyrhaeddodd y teilwriaid ar y fferm ar y 23ain gan adael ar y 25ain ac yn ôl pob tebyg gwnaed dillad newydd i’r teulu a’r gweithwyr. Ar yr 21ain aeth John i wneud rhaca/cribyn gyda’r Gof. Daeth pregethwr Baptist i’r tŷ a rhoddwyd 2/6 iddo ‘er mwyn cael ei wared’ Mawrth 1846 Crynodeb o’r tywydd Roedd y stormydd a gafwyd yn wythnos olaf Chwefror yn parhau am yr ychydig ddyddiau ym Mawrth ond erbyn y 5ed fe wellodd gan droi’n gawodydd ac yna’n ‘deg iawn’. Arweiniodd hyn at gyfnod tywydd sych ac oer a pharhaodd tan yr 16eg. Dilynwyd hyn gydag eira, rhew a thywydd oer iawn tan yr 21ain pryd newidiwyd i gyfnod gwlyb a chawodlyd eto. Erbyn y 23ain ysgrifenna John ...’tywydd cawodlyd iawn ... y ddaear yn wlyb iawn, ddim ffit i unrhyw weithiwr fferm’ ... Diweddwyd y mis gyda 5 diwrnod o dywydd sych a theg. Ar y cyfan roedd cofnod tywydd am 26 diwrnod gyda 9 diwrnod yn wlyb a chawodlyd, 3 gydag eira a’r gweddill yn sych/teg. Mynega Kington iddi fod yn fwyn gwlyb a dechrau gwanwyn cynnar. Ni chofnodwyd unrhywbeth penodol am fis Mawrth. Nid yw cofnodion Trenewydd yn gyffredinol yn cefnogi hyn pryd cofnodir llawer o’r mis fel un oer a sych. Materion ffermio Er gwaethaf y tywydd cawodlyd aeth John ati i aredig y ‘tir ceirch’ ac erbyn y 6ed gyda ‘gwellhad, ddim mor wlyb’ roedd yn llyfnu’r tir barlys. Heuwyd y ceirch drwy gydol y mis - cymerwyd mwy na 7 diwrnod i’w wneud, hyn efallai yn adlewyrchu ar y tywydd gwlyb. Ar y 9fed, yn ystod y cyfnod sych, dechreuodd John ar y tatws cynnar a’r diwrnod canlynol cyflogwyd ‘Job’ am ychydig o ddyddiau i setio’r tatws cynnar. Roedd John hefyd yn ‘edrych ar ôl y bobol oedd yn gosod seiliau’r clawdd ar y ffordd lan at y graig’. Ymddengys i’r clawdd cael ei orffen erbyn y 25ain. Ar yr 28ain heuodd ceirch gwyn ac ar y 30ain ceirch du. Mae ceirch du a cheirch bach du (Avena Strigosa - ceirch gwrychog) yn fathau o geirch traddodiadol gwydn ac fe’i tyfid ar ardaloedd ffiniol a’r ucheldir trwy’r D.U. (ac Ewrop). Roeddent yn eithriadol o ddefnyddiol oblegid ei gallu i wrthsefyll yn erbyn gwyntoedd cryfion ac mewn pridd gwael. Fe’i tyfid yn bennaf fel cnwd porthiant a oedd yn uchel mewn protin, ac roedd y grawn a’r gwellt yn eithriadol o 9 werthfawr fel porthiant i’r ceffylau gweithiol. Ceirch gwyn (Avena sativa) yw’r rhai sy’n parhau i’w cynhyrchu hyd heddiw. Erbyn yr 21ain ganrif roedd y ceirch duon ond yn bresennol ar Ynysoedd Heledd, y Fair Isles, Shetlands a dau leoliad yng Nghymru - am wybodaeth bellach cliciwch ar http://archive.bsbi.org.uk/WBull55.pdf Cofnodion eraill Ar yr 11eg o Fawrth aeth John i Aberteifi gyda’r ‘bws’ am 4/6. Roedd yn ymweld â’i gefnder Henry J Vincent, ficer Llandudoch. Dychwelodd ar y 13eg gyda’i gyfnither Mari, ac am 3/5 y tro hwn. Ar y 26ain cerddodd John i Abergwaun a phrynodd ‘10 casgen ar gyfer ymenyn am 1/6’ Ebrill 1846 Crynodeb o’r tywydd Roedd wythnos gyntaf Ebrill yn stormus a gwlyb ond newidiodd ar y 7fed am ychydig ddyddiau gan ddod yn sych ac oer. Erbyn yr 11eg roedd yn wlyb eto gyda chawodydd hyd yr 17eg ac yna sych neu llaith ac oer tan i ryw ychydig ddyddiau tynerach at ddiwedd y mis. Cafwyd gwyntoedd gogleddol yn ystod y cyfnodau sychach (6ed-9fed a’r 21ain-27ain) o’r mis. O’r 27 crynodeb tywydd roedd 11 diwrnod yn wlyb neu gawodlyd, a 3 gydag eira, ac 13 yn sych neu ‘llaith’. Noda Kington i’r 4ydd o Ebrill ddod a gwyntoedd gogleddol, eira a chesair. Roedd yn stormus gyda gwyntoedd gogleddol yn Nhrenewydd ar y 5ed ac iddynt barhau ond gyda chyfnodau sych ar y 6ed a’r 7fed. Materion Ffermio Roedd prynhawn tynerach yn caniatáu i’r barlys gael ei hau ar y 3ydd o’r mis ond ar y 6ed ysgrifennodd John ‘mae hi’n dymor gwael i’r barlys’. Daliodd ati i hau’r barlys ar ddyddiau 10 sychach am 4 diwrnod arall yn y mis. Roedd Ffair Pasg Abergwaun ar y 13eg o Ebrill. Gwerthodd John 8 mochyn am 12/6c yr un - llawer llai nag yn y ffair ym mis Chwefror. Ar y 26ain rhoddwyd y gwartheg ‘i mewn’. Mae’r dyddiad yma yn cyd-daro gyda diwedd y mis diweddar a gwyntoedd Gogleddol ac mae’n bosibl bod awgrym yma i’r gwartheg cael ei ‘rhoi mewn’ yn y caeau, h.y. nid yn y siediau? Cofnodion eraill Ar y 6ed gadawyd papur pleidleisio i John James er mwyn ethol gwarcheidwad. Dynoda hyn ei safle yn y gymdeithas ar y pryd fel trethdalwr a oedd yn rhwymedig i ethol cynrychiolydd ar y Bwrdd Gwarcheidwaid. Y diwrnod canlynol casglwyd pleidlais John ac mae’n datgan iddo bleidleisio i Mr Williams. Roedd y trethdalwyr yn rhwymedig i ethol Bwrdd Gwarcheidwaid i oruchwylio’r wyrcws, i gasglu trethi’r tlodion ac i adrodd i’r Comisiwn Canolog Deddf y Tlodion. Hyn yn ganlyniad i Ddeddf Newydd y Tlodion 1834 a fynegodd nad oedd unrhyw berson abl a chryf i dderbyn cymorth gan yr awdurdodau oni bai iddynt fod mewn wyrcws. Roedd amgylchiadau yn y Wyrcws yn fwriadol llym er mwyn digalonni’r ymgeiswyr. Adeiladwyd wyrcws yr Union yn Hwlffordd yn 1837-39 am y gost o £4000 a thalwyd amdano gan y gymuned leol trwy gyfradd y tlodion. Hwyrach yn y mis (29ain) mynychodd gyfarfod yn ‘y festri yn Llanwnda tua 10 ynglŷn â’r gwerth newydd i’r Dreth nifer wedi mynychu.’ Gosodir treth y tlodion bob Pasg yn y cyfarfod yn y Festri ac am nifer penodedig o sylltau/ceiniogau yn y bunt gyda’r swm a delir gan berson yn seiliedig ar y gwerth o’r eiddo oeddynt yn ei berchen neu yn ei brydlesu. Os oedd angen mwy o arian ar y plwyf i gynnal y tlodion, roedd yn cynyddu’r nifer o weithiau'r flwyddyn iddynt gasglu treth y tlodion. Mynychodd John yr ail gyfarfod yn y flwyddyn ar yr 28ain o Hydref. Rhwng 1838 ac 1843 bu Sir Benfro hefyd ar flaen y gad gyda therfysgoedd Rebeca pan fu tenantiaid y ffermydd yn yr ardal godi mewn protest yn erbyn y tollau a drethwyd arnynt at ddefnyddio’r ffyrdd. Yn ystod y terfysgoedd, ymosodai’r dynion a wisgwyd mewn dillad merched, er mwyn ymosod ar y tollbyrth. Fe’i galwyd yn Ferched Beca mwy na thebyg o’r dyfyniad yn y Beibl pryd mae Rebeca yn datgan am yr angen i ‘etifedded dy had borth dy gaseion’ (Genesis XXIV adn.60). Erbyn 1843 roedd peth o’r anniddigrwydd wedi ymarllwys i’r siroedd cyfagos ac ymosodwyd ar y wyrcws yng Nghaerfyrddin. Ychwanegwyd at frwydr y ffermwyr druan a’r gweithwyr gan y system degymu a newidiwyd o daliad mewn nwyddau i arian yn 1835. Gwnaed taliad i’r Eglwys Anglicanaidd er bod nifer y boblogaeth yng Ngorllewin Cymru yn anghydffurfwyr’ Ystyrid sustem y wyrcws yn annynol a llym ond nid yw John yn gwneud unrhyw sylw ar y mater. Nid yw hyn yn golygu nad yw’r gymuned leol yn ddigydymdeimlad tuag at y rhai mewn angen - er enghraifft, yng nghyfrifiad 1851 rhoddwyd i ‘gardotyn crwydrol’ 14 mlwydd oed loches yn Nhrehowel gan David a Mary Mortimer, cymdogion agos a chyd-aelodau i John James yng nghapel Salem. Manylion pellach: http://www.nationalarchives.gov.uk/education/lesson48.htm Mae hefyd yn ddiddorol i ddarganfod i John James fel aelod o Fwrdd y Gwarcheidwaid yn Hwlffordd, er enghraifft, 1872, pryd nodir iddo gyfrannu tuag at benderfyniadau a wnaed tuag at redeg y Wyrcws. Welsh Newspapers Online - The Pembrokeshire Herald and General Advertiser – Llyfrgell Genedlaethol Cymru Mai 1846 Crynodeb Tywydd Roedd y 10 niwrnod cyntaf o’r mis yn bennaf yn braf a sych. Ar y 10fed cododd y gwynt ac erbyn yr 11eg, pryd oedd John i fod i adael Abergwaun am Gaerdydd, roedd y llong yn 11 methu gadael y porthladd. Parhaodd y gwyntoedd uchel o’r Dwyrain tan y 15fed. Roedd ei ymweliad ag ardal Caerdydd am wythnos (15fed-23ain) yn gawodlyd ac ansefydlog ar y dechrau ond daeth yn sychach a braf gan ddod yn ‘braf iawn’ pan oedd ym Mryste (23ain26ain). Parhaodd i fod yn braf tan iddo ddychwelyd adref ar yr 28ain gan barhau i fod yn ‘boeth iawn’ tan ddiwedd y mis. Haf sych 1846 a gofnodir yng ngwaith Kington ac a ddynodir hefyd yn nyddiadur Trenewydd er bod John James yng Nghaerdydd / Bryste pan gychwynnodd. Wedi iddo ddychwelyd ar yr 28ain roedd yn ‘boeth iawn’ Materion ffermio Ar y 1af o Fai nododd John iddo gwblhau hau’r holl hadau heblaw’r tato. Daliodd ati i weithio ar ‘teilo tato’ (carthu a phlannu) hyd nes iddo adael Trenewydd ar yr 11eg. Bu’n mydylu gwenith ar yr 2il. Gwerthodd i J Lamb (siopwr yn Abergwaun?) wenith am 5/10. Torrodd ei wallt. Cofnodion eraill Fel nodwyd uchod hwyliodd John James, gyda’i gefnder John Vincent, i Gaerdydd ar y 13eg, am ddiwrnod, wedi’r oedi yn Abergwaun, trwy’r gwyntoedd cryfion. Noda John James i’r gwynt fod yn G.Dd. hyd nes iddynt gyrraedd Helwek (?), yna ‘roedd yn eu herbyn’. Cyrhaeddwyd Nash Sound ar y 14eg gyda’r gwyntoedd eto ‘yn eu herbyn’. Mae Nash Point yn nodi’r mynediad i Fôr Hafren felly byddai gwyntoedd G.Dd. wedi atal iddynt symud ymlaen. Roedd y môr yn ‘gynhyrfus iawn wrth angori heno ger Caerdydd’. Mae’n rhaid ei bod yn rhyddhad iddynt gyrraedd Caerdydd ar y 15fed. Ar y 18fed cerddodd y ddau gefnder i Landaf a phrynodd John James got newydd. Ar y 19eg aeth i weld ‘Gweithfeydd Merthyr wrth y rheilffordd’ a chysgodd yn Nowlais ‘lle brwnt iawn’. Arosasant yng Nghaerdydd tan y 23ain pryd hwyliodd ‘Margaret John’ ymlaen i Fryste ac arhosodd yng ngwesty Gloster [sic]. O’r diwedd gadawodd John James Fryste ar y 26ain ar y paced ‘Star’ (stemar) a chyrhaeddodd Aberdaugleddau am 10 y noson honno. Cafodd gwyntoedd y gorllewin ar y 26ain tipyn llai effaith ar bŵer y llong gan hwyluso a chyflymu’r siwrne adre! Cyrhaeddodd Hwlffordd ganol dydd ar y 27ain ac o’r diwedd i Abergwaun, gyda’r bws, ar yr 28ain a chyrraedd adre a deall ‘fod pawb yn iawn. 12 Cychwynnodd ei gefnder John Vincent (g.1805) ei yrfa gyda’r Llongau Masnach fel prentis yn 1820. Symudodd ymlaen gan ddod yn llongwr, mêt ac yn 1830 yn feistr ar long hwylio. Yn 1830 daeth yn feistr ar y ‘Margaret John’, llong 128 tunnell a gofrestrwyd yng Nghorc a hwylio i’r Canoldir. Cyflwynwyd Tystysgrif Gwasanaeth John Vincent iddo yn y Custom House yn Abergwaun yn 1851. Nodwyd ei wasanaeth ar y Margaret John fel ‘amser presennol’ h.y. 1850). Golyga hyn i siwrne John James fynd i fyny’r Môr Hafren ar y Margaret John. (DU ac Iwerddon, Tystysgrifau Meistri a Mêts, 1850-1927 Cofnod am John Vincent. Rhif 48,121. Ancestry.co.uk) Mehefin 1846 Crynodeb tywydd Parhaodd y tywydd sych a phoeth, a gychwynnodd ym mis Mai trwy fis Mehefin gyda’r 8 diwrnod cyntaf yn sych a phoeth neu boeth iawn. Ar y 9fed a’r 10fed roedd yn ‘dywydd llaith’ gyda ‘chawodydd ysgafn’. Yna dychwelodd i fod yn gyflwr sych a phoeth tan yr 21ain ac yna daeth ‘fel taranau’ er na ddaeth y glaw tan hanner dydd yr 22ain pan oedd yn ‘law trwm a tharanau’ a oedd yn ‘dderbyniol iawn’. Roedd gweddill y mis yn gyffredinol wyntog gyda glaw/cawodydd. O’r 26 cofnod bu 9 yn lawog, gan amlaf yn drwm, a’r gweddill yn sych a phoeth. Cofnododd Kington i Fehefin fod yn gynnes iawn, un o’r cynhesaf a gofnodir, gydag antiseiclonig deorllewin. Erbyn y 24ain cafwyd stormydd o fellt a tharanau trymion. Cymerwyd y manylion o DO Lloegr (Suffolk a Llundain) ond yn lled debyg i’r rhai a nodwyd gan JJ yn DO Cymru. Materion ffermio Bu John yn Ffair Abergwaun Llungwyn ar Fehefin 1af a thalodd £8 – 4 am fuwch a llo. Gwariodd tridiau ar ddechrau’r mis yn aredig braenar. Ar y 27ain aeth i ffair Casnewydd gan ‘brynu 3 buwch i fwydo’. Cofnododd i Drehowel gael ‘hadau gwair’ ar yr 17eg. Roedd hefyd yn fis prysur o gwmpas y fferm, y cyfrwywr (sadler) yn ymweld am ddiwrnod (19eg). Cyflogwyd Ben Thomas i ‘yrru cerrig i’r Cartws’ am £1 yr wythnos a nododd John ei fod yn gweithio gyda Ben Thomas ‘ynghylch y cerrig’ ar y 23ain. Ar y 30ain aeth John i 13 Felindre i ‘ymofyn am y felin’. Pa un a alwodd i weld ei ddarpar wraig Jane (a oedd yn byw gyda’i chwiorydd ar y fferm drws nesa’ i’r felin) ni nodwyd hynny. Parhaodd i ‘falu cerrig’ ar y 31ain. Materion eraill O’r 8fed i’r 13eg o Fehefin roedd Ja? Evan ‘yma’n paentio’. Mwy na thebyg mai tu fewn i’r tŷ oedd hyn gan fod y tu allan o gerrig. Mae ffermdy Trenewydd yn dyddio nôl i’r 4g a phymtheg cynnar, ac fe’i hadeiladwyd o gerrig rwbel gyda tho llechi a wal gerrig. Mae felly’n bosibl i John James, ganwyd 1814, fod yn rhan o’r teulu cyntaf i fyw yn y tŷ a welir heddiw. Mae’r tai mas (mwy na thebyg gan gynnwys y cartws) wedi eu cydosod i’r ochr orllewinol o’r tŷ. Mae’r ardd gaerog ar yr ochr ogledd dwyreiniol. Dangosir yr ardd ar fap OS 1907 25 modfedd o’r ardal, Gwerthwyd fferm gyfagos (Cwrt) yn 1874/5 i’r Parch. Thomas Gwynne Mortimer a dywedir iddo ddod nôl a thoriadau ffigysbren o’r Wlad Sanctaidd ai plannu yn yr ardd gaerog yng Nghwrt a Threnewydd ac iddynt ffynnu’ (o A Pembrokeshire Squarson, gan Francis Jones, Hanes Sir Benfro 1974) Roedd y ffigysbren yn parhau i fod yn ffyniannus yn 1904 yn ôl Western Morning Mail cofnod diddorol om hirhoedledd a goroesiad! Ffermdy Trenewydd