Dyddiadur_John_James,_Trenewydd,_Llanwnda,_Sir_Benfro
Crynodeb o’r tywydd
Materion ffermio Roedd mis Medi yn gyfnod prysur. Ar y 1af lladdodd John 3 petrisen. Nid yw’n glir pa un ai am hwyl, bwyd neu werthiant. Gall fod mai rhagweld gwledd y cynhaeaf oedd i ddod bu’r rheswm. Ar yr 2ail roeddent yn rhwymo ac aeth y certi i Hwlffordd am y coed yn yr iard longau. Ar y 3ydd roedd ‘ynghylch y rhwymo adref a dibennodd y rhwymo a chynhaliwyd y wledd’ Gwddf - yr ychydig bennau llafur a dorrwyd yn ystod y cynhaeaf ai hongian o nenfwd y gegin gyda chryn seremoni a gadael iddynt fod yno tan y cynhaeaf nesaf. Cyn gynted y torrwyd y dywysen byddai’r medelwyr yn gweiddi “Y dywysen/ y dywysen” a byddai rhaid i un ohonynt ei chludo yn gyfrwys i’r tŷ wedi iddynt gael eu clymu’n dwt. Os gellid dyfeisio i’w chael i mewn i’r tŷ byddai’r medelwyr yn mynnu cael swper arbennig y noson honno a elwir yn wledd y dywysen a’r dyn a gariai’r dywysen i mewn yn derbyn llond siwc o gwrw yn ychwaneg a darn arian yn ei waelod; os byddai’r morynion a oedd yn cadw golwg yn dal y dyn yma a thaflu dŵr drosto ni fyddai dim gwledd y dywysen iddo ac ni chai’r cludwr ei gwrw ychwaith. Arferiad Paganaidd a oedd yn gysylltiedig ag addoli duw Ceres. (O ‘Hanes Hwlffordd gyda rhai plwyfi sir Benfro’ gan John Brown gydag ychwanegidau gan J.W. Phillips & Fred J Warren. Cyhoeddwyd trwy danysgrifiadau 1914) Ar y 4ydd ‘dechreuwyd cario’r gwenith’, ar y 7fed ‘cario’r ceirch’ ac ar y 9fed a’r 10fed yn brysur yn cario i mewn y llafur a’r toi gwellt’. Erbyn yr 11eg roeddent wedi cwblhau cario i mewn (casglu?) popeth ac yn parhau i doi gwellt (ar y das wair?). Ar y 12fed roedd y ‘ceffylau yn drepio (?) braenar ar gyfer y gwenith. ‘Eraill’ yn ‘brysur yn teilo (?). Ar y 14eg roeddent yn dal i ‘doio Haggard’. Haggard yw’r gair a ddefnyddir yn sir Benfro i ddynodi’r bwlch caeëdig ger y tŷ fferm lle’n arferol y gosodwyd y das wair. Yn arferol byddai’r mydylau llafur wedi’i gosod yno hefyd. (B.E. Howells Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 1955) Gair lleol sir Benfro yn Gymraeg fyddai yr yglan – neu ‘ryglan. Mewn man arall cadlas byddai’r gair (Sian Evans, cyfieithydd). Ar yr 17eg aeth y certi i Hwlffordd i mofyn mwy o goed. Ar yr 21ain a’r 22ain roeddent yn ‘gyrru tir ar gyfer gwenith, ac ati’ (aredig?). Er gwaethaf mwy o’r tywydd gwlyb parhaent i ‘yrru tir’ o’r 24ain - 26ain tan iddynt gwblhau ar yr 28ain. Fel oedd y tywydd yn mynd yn fwy gwlyb roedd tridiau wedi mynd ar gyfer ‘gyrru cerrig’, un llwyth ar gyfer y Cartws, un ar gyfer y ‘Bwâu’ (?) a’r trydydd i glirio cerrig ymaith o gwmpas Salem. 18 Materion eraill Ar ddau wahanol achlysur noda John drwy’r mis nad oedd ‘yn dda’. Aeth i’r cyfarfod diolchgarwch yn Claire (Rhosycaerau - Capel Annibynnol Cymraeg) ar y 14eg ac ar y 18fed i Harmoni (Capel y Bedyddwyr) hefyd i’r diolchgarwch. Ar yr 21ain cafodd ymweliad gan W. Harries o ?ilton (Milton?) ‘ ynghylch cyfnewid tiroedd gyda Sevi Lloyd. Heb setlo gyda’r cybydd mowr. Hydref 1846 Crynodeb tywydd Roedd mis Hydref yn ansefydlog rhan fwyaf o’r dyddiau gyda ‘cawodydd trwm’, ‘ gwlyb iawn’ neu ‘stormus iawn’. O’r 16eg i’r 18fed roedd ‘yn fwy sych a thawel’ ond ar yr 21ain a’r 22nd fe’i dilynwyd gan stormydd a achosodd ‘colledion mawr o longau a bywydau yn Abergwaun.’ (Gweler Hydref - materion eraill). Daeth y mis i ben gyda 2/3 o ddyddiau sych a theg er bod y ddaear yn wlyb. Nodir 30 o ddyddiau sy’n dangos i 8 ohonynt fod yn sych - y gweddill (22) yn lawog ar adegau yn ystod y dydd. Dywed Kington i ‘storm enbyd’ ddigwydd ar yr 20fed a’r 21ain o Hydref gyda dirwasgiad dwys o’r Môr Iwerydd (is na 970mb, o bosibl corwynt cyn drofannol) yn symud tua’r dwyrain dros Ynysoedd Prydain gyda thymhestloedd gerwin deorllewinol i ddwyreiniol gan effeithio ar D.G. Iwerddon, D.G. Lloegr ac ar sianel yr arfordir. Gyda Phencaer yn y rhan eithaf o D.G. Cymru mae’n bosibl i’r ’run patrwm tywydd fod yno. Noda hefyd i’r 23ain-24th o Hydref fod yn stormus, gwyntoedd gerwin arfordirol a sawl llongddrylliad. Nododd John James i’r 24ain fod yn deg yn y bore, gyda gwyntoedd o’r de, yn troi’n stormus erbyn hanner dydd gyda glaw trwm a gwyntoedd o’r gogledd. Mae’r dyddiadau yma yn cyd-fynd yn dda gyda rhai Trenewydd er i John nodi i’r gwyntoedd ddod o’r de orllewin yn y bore ar yr 20fed, yna gogwyddo tua’r de ond yn symud i’r gogledd orllewin eto ar yr 21ain a’r 22ain. Daeth y gwyntoedd stormus o’r gogledd ar y 24ain. 19 Materion ffermio Roedd mis Hydref yn gyfnod prysur eto. Ar yr 17eg, diwrnod anghyffredin o braf, bu John yn ‘brysur yn plannu tato’. Aeth i Abergwaun ar y 19eg a dywedodd fod ‘Lamb yn disgwyl i hau’r gwenith’ a noda ei fod yntau ‘heb hau unrhyw wenith’ ar yr 20fed. Erbyn y 24ain roedd ‘wedi dechrau hau’r gwenith’ ond eto ar y 25ain dywed ‘ffaelu hau’r gwenith’. Beth bynnag. Heuwyd y gwenith ar y ddau ddiwrnod olaf o’r mis er i’r ddaear fod yn wlyb. Aeth i ffair gyflogi Abergwaun ar yr 8fed a chyflogi B Thomas... am £6-6. Roedd y diwrnod canlynol (9fed) yn ddiwrnod ffair moch, pris moch yn isel, ffaelu gwerthu dim un. Ar y 10fed aeth a’r fuwch dew i ffair Mathry ond ‘ni werthodd’ er iddo brynu swclyn am £6-11. Roedd ffair moch Mathry ar y 12fed yn ‘isel iawn’ ac aeth i’r ffair olaf yng Nghasnewydd ar yr 16eg a phrynu swclyn am £11-10. Ar y 3ydd noda John ‘heddiw cawsom Lwyth o flawd Culm yng Ngwdig’. Ar y pryd roedd Gwdig yn borthladd bychan yn union i’r gorllewin o Abergwaun - yn 1846 fe’i dewiswyd gan gwmni rheilffordd De Cymru i fod yn brif borthladd i Iwerddon. Ni ddigwyddodd hyn oherwydd i effaith y Newyn Tatws yn Iwerddon oedi’r cynllun. Mae Gwdig heddiw yn borthladd ar gyfer taith Stena i Rosslare. Culm, cymysgedd o lwch glo caled a cherrig mân, ai haenu gyda cherrig calch yn yr odyn galch a llosgwyd y cyfan i gynhyrchu calch amaethyddol a daenwyd ar draws y caeau i wella’r pridd. Yr angen i symud calch o’r porthladdoedd i’r ffermydd heibio’r tollbyrth a gorfod talu tollau i wneud hyn oedd y rheswm pennaf dros Derfysgoedd Beca. Ar yr 22ain o Ionawr ‘talodd Col Owen £17 – 6 – 6 am Culm’ mwy na thebyg am archeb 1845 ond mae hyn yn dynodi’r gost am anfon nwyddau yn 1846. Cofnodion eraill Ar y 6ed, 7fed a’r 8fed nid oedd John ‘yn teimlo’n dda iawn’. Nid oedd hyn yn annisgwyl ond ar y 6ed dywed ‘ddim yn dda iawn oblegid y tato’. Dyweder mai’r malltod tato a’r newyn oedd yn dilyn yn Iwerddon (a’r Alban) a gychwynnodd yn 1845 ac a gyrhaeddodd Cymru* y flwyddyn honno, a yw hi’n bosibl i John wybod hyn ac yna ei ddehongli bod rhywbeth o’i le ar y tato eu hunain yn hytrach nag ar fethiant y cnwd a achosodd y newyn? Nghymru 1845, (yn Abertawe ynghylch y diogelwch a gynigiwyd wrth y mwg o’r gweithfeydd copr), ond nid yw John James yn cynnig unrhyw gyfeiriad uniongyrchol ato. (O’r The Untold History of the Potato by John Reader, 2009 p206) Effeithiodd stormydd 21ain a’r 22ain yn eang ar yr arfordir yng ngorllewin Prydain a noda John yr achlysuron hyn - ar yr 21ain ‘stormus iawn 19 llong yng Ngwdig mewn trallod’ a’r diwrnod canlynol - ‘Stormus iawn Colledion mawr o longau a bywydau yn Abergwaun Gwyntoedd G.Go. Colledion ymhobman. 20 ........ Ar fore’r 21ain Hydref 1846, tua phump o’r gloch roedd y Margaret, o Fiwmares, yn dilyn yn ofer yr ergydion gyda’r storm, yn glanio o dan bwynt Penmaen-y-for ym mae Abergwaun. Roedd y criw, capten, mêt, ac un morwr, yn chwilio am sicrwydd dros dro ar y rigin; tra yn y sefyllfa enbydus o boenus ac anobaith cafwyd nerth o rywle a gwaeddwyd am gymorth - ac ni anwybyddwyd eu taerineb. Wedi i Margaret Llewelyn, o ran isaf tref Abergwaun, glywed eu cri dros oernadau’r storom, sylweddolodd eu sefyllfa druenus. Gyda chymorth ei chwaer Martha Llewellyn, William Griffiths a Thomas Phillips, meddiannwyd rhaff o rywle, a chlymwyd y rhaff ar eu cyrff, ac yna yn eofn, wynebwyd crib y morynnau gwynion tymhestlog, a oedd cyn uched â pha rai bynnag a olchwyd dros Ynysoedd Fern, a llwyddwyd i ddod a’r trueiniaid hyn, a ymddangosai eu bod yn wynebu eu tynged drist, yn ddiogel i’r lan. Gwobrwywyd Margaret a Martha Llewellyn gan yr R.N.L.I. a chyflwynwyd medal arian iddynt ynghyd ag un sofren yr un, tra gwobrwywyd Griffiths a Phillips 10 swllt yr un. Cyflwynodd Y Gymdeithas Dyneiddiol Frenhinol medal efydd yr un i’r chwiorydd, ynghyd a £3 i Margaret a £2 i Fartha..... (O fanylion catalog gwerthiant medalau 1998) Achosodd tymhestloedd Hydref 22nd, 1846 golledion dirfawr, chwythwyd ugain llong i’r lan yn un lle (Abergwaun) ac roeddent i gyd nail ai’n yfflon racs neu wedi’u difrodi. (O HC Deb (dadl Tŷ Cyffredin) 12 Chwefror 1856 cyf140 cc668-77 – Hansard) Tachwedd 1846 Parhaodd Tachwedd i gael cyfnodau sych tebyg i’r tywydd ym mis Hydref ond newidiwyd i ‘wlyb’ ar y 3ydd hyd at yr 8fed. Dilynwyd gyda thywydd sych tan y 15fed. O’r 16eg hyd at 28ain yn gynwysedig, nodwyd i’r gwynt fod yn dod o’r De ac i’r tywydd fod yn ‘wlyb’ neu’n ‘wlyb iawn’. Ar yr 20fed nodir ‘eithaf corwynt’ a hefyd ar yr 22ain roedd yn stormus a gwlyb. Erbyn yr 28ain newidiodd y gwynt i’r Gogledd gyda ‘cawod drom o eira’ a barhaodd gyda ‘rhew gerwin iawn’ ac ‘eira dros y ddaear’ tan y 31ain a achosodd lluwchfeydd - ac roedd yn ‘parhau i fwrw eira!’ Cofnodwyd cyfanswm o 30 cofnod, 9 diwrnod sych, 17 o ddyddiau gwlyb a’r 4 olaf o’r mis gydag eira trwm a rhew. Y sylwad olaf a gafwyd gan ‘Hinsawdd a Thywydd’ am 1846 oedd bod yr 20fed o Dachwedd yn ‘stormus, terfysgoedd arfordirol gerwin a nifer o longddrychiadau. Noda John i’r 20fed fod yn wirioneddol ‘gwlyb iawn a chorwyntoedd cryfion’ a hefyd fod yr 22ain yn ‘stormus iawn a gwlyb’. Mae hyn yn cyd-fyd â chofnod Kington. 21 Materion ffermio Ni nodir llawer am waith ar y fferm ym mis Tachwedd. Heuwyd gwenith ar yr 2il ac o’r 9fed - 13eg yn y tywydd sychach a diweddwyd ar y Sadwrn (14eg). Aeth i ffair Abergwaun ar yr 17eg and nid yw’n sôn dim amdano. Cofnodion eraill Aeth John i Abergwaun ar y 12fed a bu’n ciniawa gyda’i fodrybedd*. Ar y 14eg ‘gwario’r dydd yn mwynhau o gwmpas’ mwy na thebyg ‘hela’. (Gweler Medi 1af a Rhag 14eg). Aeth i Felindre ar yr 21ain ‘setlo’r noson honno gyda thenantiaid ac weithiau iddo’ drwy’r flwyddyn. Nid yw’n ymddangos fod cysylltiad rhwng y ddau ddatganiad yma. Maent yn cyd-fynd a’r amryw ddogfennau les a morgais yn archifau sir Benfro sy’n dangos fod John James yn berchen eiddo a thir a weithiwyd arno gan eraill yn ogystal â Threnewydd a oedd ef ei hunan yn ffarmio. Abergwaun yn 1841 gyda’i mab John Vincent (g 1805) Capten Llong, ac yn briod ag Ann Griffiths (g 1808). Byddai John yn ciniawa yno yn weddol aml. Rhagfyr 1846 1af o Ragfyr a daeth y meirioli cyflym ac yna’n sych am nifer o ddyddiau, er bod yr ‘eira yn parhau yn drwch ar y mewndir’. Trodd Trenewydd i fod yn gawodlyd ar y 6ed ac aros yn gawodlyd tan yr 11eg pan oedd eto yn oer iawn gyda ‘cawodydd eira trwm yn (y) nos’. Parhaodd yr eira ‘dros y ddaear gyfan’ ac yn ‘drwchus iawn’ tan y 18fed a ddaeth a glaw trwm gyda’r ‘eira yn ymadael’. Ar y 19eg roedd yn ‘meirioli’n gyflym’. Daeth yn stormus a gwlyb tan Ddydd Nadolig pryd datblygwyd ‘rhew caled’ eto. Diweddodd y mis gyda gwyntoedd deheuol gan roi cyflwr mwynach a llaith. 29 cofnod tywydd yn nodi i 6 fod yn sych, 10 diwrnod o eira neu rew a 3 diwrnod yn meirioli a’r gweddill yn gawodlyd neu wlyb. 22 Materion ffermio Caniataodd tywydd sych yn gynnar yn y mis i aredig y tir ar gyfer barlys, a John yn dweud ei fod yn ‘dal yr aradr’ ar y 7fed a’r 8fed. Doedd dim mwy o gofnodion aredig am weddill y mis fel efallai mai ef oedd yn aredig ei hunan neu iddo ohirio’r gwaith? Ar y 12fed oeddent ond yn ‘neud dim ond golchi a bwydo’r da/gwartheg’. Cofnodion eraill Ar y 1af daeth ‘Mr Davies Lanwnda [sic] i dalu’r rhent, ac ati’ ac, mwy o incwm, ar y 4ydd ‘talodd Carwyn £500.’ Hefyd ar y 4ydd aeth John i Abergwaun ‘ynghylch glo’ ac archebu ‘2 dunnell o lo.’ Gwariwyd dau ddiwrnod arall yn hela - gyda J Evans Cule (yr) a ddaeth i hela a lladd un ysgyfarnog’ ar yr 8fed ac ar yr 16eg aeth i ‘gwrdd perkins Beynon &c yn Trevasser i edrych am gadno’. Daeth y teilwriaid yma eto ar yr 22ain. Mae ymweliad y teilwriaid yn nodi diwedd y cofnodion yn y dyddiadur am y flwyddyn – ni sonnir am Nadolig na’r Flwyddyn Newydd fel y disgwylir gan fod pobl yr ardal ddim yn dathlu tan yr ‘hen ddyddiadau’ yn Ionawr (gweler cofnodion eraill yn Ionawr.) Mae John yn parhau i gofnodi manylion tywydd tan 31 Rhagfyr 1846. 10:07, 19 Medi 2018 (UTC)10:07, 19 Medi 2018 (UTC)10:07, 19 Medi 2018 (UTC)10:07, 19 Medi 2018 (UTC)10:07, 19 Medi 2018 (UTC)10:07, 19 Medi 2018 (UTC)10:07, 19 Medi 2018 (UTC)10:07, 19 Medi 2018 (UTC)Sian Efans (sgwrs) 10:07, 19 Medi 2018 (UTC) 23 1846 Crynodeb o weithgareddau’r fferm trwy gydol y flwyddyn Ionawr Aredig tir braenar. Gweithio yn yr ardd. ‘Gyrru Bacs’. (?) Chwefror Aredig tir braenar ar gyfer ceirch. Gwerthiant gwenith. Amryw drafodion anifeiliaid - Gwerthu moch yn y ffair; Gwerthu tarw neu ei ladd (?) a phrynwyd un arall, pedwar llo yn cyrraedd. Mawrth Aredig tir ceirch. Llyfnu tir barlys. Hau ceirch duon a gwynion trwy gydol y mis. Dechrau setio tato cynnar (chitted?). Gosod perthi. Ebrill Heuwyd barlys trwy’r mis. Gwerthwyd moch yn y ffair. Gwartheg ‘i mewn’ (i’r caeau?) Mai Gorffennwyd hau’r hadau heblaw am y tato. Tynnu dom tato (teilo a phlannu?) Alerio (?) mydylau gwenith. Gwerthu gwenith. Mehefin Prynwyd buwch a llo a 3 buwch ‘I fwydo’. Aredig tir braenar. Cynnal a chadw’r adeiladau - ‘hela cerrig a ‘torri’ cerrig’. Dod a chalch i’r fferm [Hadau gwair yno yn Trehowel] Gorffennaf Lladd gwair a rhoi mewn. Adeiladu cartws. Dibennu calchu. Bandio olwynion cert. [Trehowel yn lladd gwair ai gael mewn.] Awst Paratoi am y cynhaeaf - torri a rhwymo, yna cwblhau’r barlys. Dibennu’r gwenith. ‘Gyda’r’ rhaffau ar gyfer y mydylau (gwneud rhaffau ac / neu rhwymo’r mydylau?). Gwerthwyd y fuwch dew. Prynu swclyn. Parhau i weithio’r cerrig. [Llafur ddim yn aeddfed yn Nhrehowel] Medi Rhwymo’r barlys - dibennwyd a chafwyd gwledd. Casglu’r gwenith, ceirch a llafur (dod ynghyd?). Toi’r gwellt - mydylu yn Haggard. (?). Ceffylau’n ‘trepian’ (?) braenar ar gyfer gwenith. Dodi tail (?)Priddo at y gwenith. Hela/Casglu cerrig. Certi wedi mynd i Hwlffordd ar gyfer coed o’r iard longau. Lladdwyd 3 petrisen - hela (?)* Hydref Codi tato. Dechrau hau gwenith. Methu gwerthu’r moch ac eto, y fuwch dew. Prynu 2 swclyn. Ffair gyflogi Abergwaun. Tachwedd Parhau i hau’r gwenith. Diwrnod ‘difyrru’ - mwy na thebyg hela.* Rhagfyr Aredig y tir ar gyfer barlys. ‘Gwneud dim byd ond golchi a bwydo’r gwartheg. Hela – lladdwyd un ysgyfarnog a ‘chwilio am’ gadno. 24 Y Dyddiadur 25 Trwyddi draw yn y dyddiadur mae’r dyfyniadau Beiblaidd a’r ysgrifau crefyddol yn ffurfio mwyafrif y cofnodion. Mae’r detholiad uchod yn nodweddiadol - y cofnod dyddiol yn datgan bywyd ar y fferm a dyfyniadau Beiblaidd yn cloi’r dydd gyda darnau ysgrifenedig ysbrydol hwy a mwy personol, (ar y ddalen cyfrifon) sy’n nodi diwedd yr wythnos. Mae presenoldeb y capel ar y ddalen yma yn nodi I John fynd I ‘Lanwnda [sic] yn y bore, hanner dydd yn Salem, a min nos yn Trehowel’ gyda’r adnod ‘Ac efe a fydd fel pren wedi ei blannu ar lan afonydd dyfroedd’.