cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru
Mewnfudo y tu allan a thu mewn i Gymru
Y 18g oedd dechrau’r Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru wrth i gyfoeth mwynol y wlad gael ei ecsbloetio'n fwy systematig. Er mai Cymry oedd rhai o’r diwydianwyr cynnar, daeth llawer ohonynt hefyd o Loegr, gan ddod â gwybodaeth dechnegol a gweithwyr medrus gyda hwy i ddechrau busnesau newydd. Er enghraifft agorodd Dr John Lane o Fryste y gwaith copr cyntaf yn Abertawe yn 1714. Agorodd Isaac Wilkinson o Swydd Gaerhirfryn waith haearn yn y Bers ger Wrecsam yn 1753. Ym Merthyr, roedd y prif feistri haearn – Richard Crawshay, John Guest, Anthony Bacon a Samuel Homfray - i gyd yn Saeson. Symudodd pobl o bob rhan o Gymru i ardaloedd diwydiannol, wedi eu denu gan gyflogau da. Daeth gweithwyr hefyd o Iwerddon a Lloegr, a thros amser cyflwynodd hyn yr iaith Saesneg i lawer o gymunedau Cymraeg ar raddfa fawr am y tro cyntaf.
Wrth i brosesau diwydiannol yng Nghymru gyflymu ar ddiwedd y 18g, gwelwyd twf cynyddol drwy gydol y 19eg ganrif. Ar ddechrau’r 19eg ganrif, gweithfeydd haearn yng nghymoedd y De, gweithfeydd copr yng nghwm Tawe a chwareli llech i yn y Gogledd oedd y prif gyflogwyr. Fodd bynnag, erbyn diwedd y 19eg ganrif, glo oedd y diwydiant mwyaf. Erbyn dechrau’r 20g, roedd un o bob pedwar gweithiwr yng Nghymru yn löwr. alt=|bawd|220x220px|Merthyr Tudful yn ystod y chwyldro diwydiannol
Yn ystod y rhan fwyaf o’r 19eg ganrif, daeth y mwyafrif o ymfudwyr i’r ardaloedd diwydiannol hyn o siroedd gwledig Cymru, a Chymraeg oedd iaith bob dydd y gweithwyr yn y ffwrneisi haearn a chopr a’r chwareli llechi. Roedd ymfudwyr Saesneg eu hiaith hefyd, ond nid oeddent yn gyffredin. Gan fod y rhan fwyaf o’u cydweithwyr yn uniaith Gymraeg, roeddent yn dueddol o ddysgu’r iaith. Yn y 1840au, arweiniodd y Newyn Mawr yn Iwerddon at y don fawr gyntaf o fewnfudwyr i Gymru. Gwelwyd rhai mewnfudwyr o Iwerddon cyn hynny, ond gorfodwyd pobl i adael y wlad oherwydd y newyn. Fe wnaeth y swm mawr o bobl a fewnfudodd o Iwerddon yng nghanol y 19eg ganrif helpu i ddatblygu economi Cymru hefyd, er na chawsant eu croesawu i’r fath raddau i ddechrau. Roedd llawer o bobl yng Nghymru wedi dychryn wrth weld y niferoedd mawr o fewnfudwyr hanner newynog a oedd yn cyrraedd y wlad. Er bod cyfnodau ac ardaloedd penodol lle cafwyd gwrthwynebiad i bresenoldeb y Gwyddelod, roeddent yn weithwyr caled ar y cyfan ac felly’n ei chael hi’n gymharol hawdd dod o hyd i waith. Roeddent yn aml yn fodlon gwneud y math o waith brwnt, amhleserus nad oedd pobl eraill yn awyddus i’w wneud.
Erbyn 1861, roedd bron i 30,000 o Wyddelod yn byw yng Nghymru, y grŵp mwyaf o fewnfudwyr o bell ffordd. Fe wnaethant ymgartrefu’n bennaf yn y pedair tref fwyaf yn ne Cymru - Caerdydd, Abertawe, Casnewydd a Merthyr. Roeddent yn weithwyr caled a daethant o hyd i swyddi yn y diwydiant adeiladu - er enghraifft, adeiladu dociau Caerdydd, y rhwydwaith rheilffyrdd a oedd yn ehangu, yn ogystal â'r pyllau glo a’r gweithfeydd dur. Buont yn rhedeg tai llety hefyd, yn aml yn yr ardaloedd tlotaf o’r dref - er enghraifft, ardal Newtown yng Nghaerdydd a adeiladwyd gan yr Ardalydd Bute. Er bod y rhain yn aml yn orlawn, roeddent yn cynnig llety rhad iawn i’w cydwladwyr wrth i’r ymfudo o Iwerddon i Brydain barhau tuag at ddiwedd y 19eg ganrif. Erbyn 1881, roedd traean o drigolion Caerdydd yn Wyddelod.
Yn ystod ail hanner y 19eg ganrif, fe wnaeth poblogaeth Cymru fwy na dyblu o 1,163,000 yn 1851 i 2,421,000 erbyn 1911. Gwelwyd mewnlifiad enfawr o bobl i gymoedd y De lle’r oedd y diwydiant glo yn ehangu. Rhwng 1851 a 1911, amcangyfrifir bod 366,000 o bobl wedi ymfudo i’r ardal, gan gynnwys 129,000 rhwng 1901 a 1911. Roedd de Cymru yn denu mwy o ymfudwyr nag unrhyw le y tu allan i Unol Daleithiau America. Yn 1901, roedd y twf yn y boblogaeth yn y tair sir fwyaf diwydiannol – Clwyd, Gwent a Morgannwg – 10 gwaith yn fwy na’r cyfartaledd cenedlaethol.
Unigolion a diwydiannau Cymru
bawd|Allforio llechi o'r Felinheli yng ngogledd Cymru, 1875 Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol sefydlwyd a datblygwyd gwahanol ddiwydiannau mewn gwahanol ardaloedd yng Nghymru. Yng nghymoedd de a de-ddwyrain Cymru, haearn, glo a dur oedd y prif ddiwydiannau, gyda gweithfeydd copr yn Abertawe a thunplat yn cael ei gynhyrchu yn ardal y de-orllewin yn Llanelli. Yn ystod y 19eg ganrif gwelodd y diwydiant llechi yng ngogledd Cymru ‘oes aur’ yn y galw am ei chynnyrch, ac roedd glo hefyd yn cael ei gynhyrchu yng ngogledd-ddwyrain Cymru.
Roedd Cymru yn meddu ar yr adnoddau crai a'r gweithlu, a llwyddodd hefyd i ddenu buddsoddiad ariannol er mwyn sicrhau bod y Chwyldro Diwydiannol yn llwyddo yng Nghymru. Bu mentergarwch teuluoedd fel y Crawshays o Swydd Efrog a’r Guests o ardal Amwythig yn allweddol i lewyrch gweithfeydd haearn Cyfarthfa a Dowlais ym Merthyr, a bu sgiliau entrepreneuraidd Thomas Williams o gymorth i Fynydd Parys ennill ei blwyf fel canolfan gopr fyd-eang. Daeth gwyddonwyr a dynion busnes i Abertawe yn y 18g i fanteisio ar gyfoeth naturiol yr ardal - er enghraifft, bu cefnogaeth ariannol ac arbenigedd Henry Hussey Vivian mewn gwaith metelau a mwynau yn hollbwysig i lwyddiant Gwaith Copr Hafod.
Unigolyn pwysig yn nhwf Caerdydd oedd John Crichton-Stuart, ail Ardalydd Bute, a fuddsoddodd arian enfawr yn natblygiad Caerdydd fel porthladd. Bu'n allweddol o ran adeiladu Dociau Bute yng Nghaerdydd ganol y 19eg ganrif, a ddaeth yn brif borthladd de Cymru ac yn un o brif borthladdoedd glo’r byd. Yn yr un modd David Davies, Llandinam, y diwydiannwr a anwyd yn Llandinam, Sir Drefaldwyn, a sefydlodd Ddociau'r Barri a gwblhawyd yn 1889. Roedd David Davies, fel diwydiannwr pwysig arall o’r cyfnod, sef D.A. Thomas, yn berchen ar gwmni glo enfawr. Roedd Davies yn berchen ar yr Ocean Coal Company Ltd ac roedd Thomas yn berchen ar Gwmni Cyfunol y Cambrian a oedd yn berchen ar sawl pwll glo yn ne Cymru ac a oedd yn cyflogi miloedd o lowyr. bawd|[[David Davies (Llandinam)|David Davies, Llandinam yn pori drwy gynlluniau ar gyfer Dociau'r Barri]]
Haearn -  Mae Merthyr yn cael ei hystyried fel ‘crud’ y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru. Buddsoddwyd yn adnoddau naturiol ardal Merthyr gan ddynion busnes a welodd eu cyfle i wneud eu ffortiwn yn y gweithfeydd haearn. Erbyn dechrau’r 19eg ganrif roedd meistri haearn fel y Crawshays, y Guests, yr Homfrays a’r Hills wedi creu ymerodraethau haearn ym Merthyr wrth sefydlu gweithfeydd fel Cyfarthfa, Dowlais, Penydarren a Plymouth, a oedd yn cyflogi miloedd o weithwyr yn ddynion, menywod a phlant. I’r dwyrain o Ferthyr agorwyd gweithfeydd haearn yn Nant-y-glo, Blaenafon a Thredegar yn Sir Fynwy. Erbyn 1830 roedd Sir Fynwy a dwyrain Morgannwg yn cynhyrchu 50% o’r haearn a gynhyrchid ym Mhrydain gyfan.
Copr - Yn ôl Cyfrifiad 1801 Abertawe oedd un o drefi mwyaf Cymru, gyda thros 10,000 o bobl yn byw yno. Yn ystod y 18g hyd at gychwyn y 19eg ganrif daeth y dref a’r ardal gyfagos yn enwog fel canolfan gopr y byd, ac yn adnabyddus fel ‘Copperopolis’. Mewnforiwyd copr o Gernyw, Gogledd America a Chiwba i gael ei fwyndoddi yng Nghwm Tawe ac allforiwyd ef ar draws cyfandiroedd y byd i Affrica, Ewrop, Siapan a Tsieina.
Roedd gan Gymru hefyd ganolfan bwysig gopr arall yng ngogledd Cymru. Erbyn diwedd y 18g, roedd gwaith copr Mynydd Parys, ger Amlwch ar Ynys Môn, yn cynhyrchu’r mwyafrif o gopr y byd. Credwyd bod pobl wedi bod yn cloddio am gopr yno yng nghyfnod y Rhufeiniaid, ac erbyn 1778 roedd y gwaith copr yn cael ei reoli gan Thomas Williams, Llanidan, twrne o Lundain. O dan arweinyddiaeth Thomas Williams datblygodd Mynydd Parys i fod yn waith gyda thros 1,000 o weithlu ar ei anterth a datblygwyd porthladd Amlwch er mwyn cludo’r cynnyrch copr i Lerpwl. Roedd y copr o Amlwch yn cael ei gludo draw mewn llongau i weithfeydd copr a phres Thomas Williams yn Nhreffynnon, a byddai’r llongau hefyd yn mynd â’r copr i lawr i’r smeltrau naill ai yn Abertawe neu yn swydd Gaerhirfryn, a oedd hefyd wedi eu hadeiladu dan gyfarwyddyd Thomas Williams. Roedd y gwaith yn galed, gyda phlant bach yn cael eu cyflogi yn y gwaith, ac achosodd budreddi yn y gwaith niwed i’r amgylchedd yn ardal Amlwch. Erbyn canol y 19eg ganrif roedd y nifer a gyflogwyd yn y gwaith wedi lleihau’n sylweddol ac fe’i caewyd ar ddechrau’r 20g.
Diwydiant Gwlân - Yn ystod degawdau cyntaf y 19g datblygodd ‘trefi gwlân’ yn y Canolbarth – y Drenewydd, y Trallwng a Llanidloes. Roedd y melinau gwlân niferus a ymddangosodd yn Nyffryn Hafren yn gallu manteisio ar y system gamlesi gyfagos a fyddai’n cludo nwyddau gwlân i Fanceinion. Yn y Drenewydd roedd 35 o ffatrïoedd nyddu ac 82 o weithdai gweu. Erbyn canol y ganrif roedd llewyrch y diwydiant yn prysur ddiflannu, ac un o’r rhesymau am hynny oedd diffyg cyflenwad o lo yn agos at y gweithdai a'r ffatrïoedd gwlân.
Llechi gogledd Cymru - Bu pobl yn cloddio am lechi yng ngogledd Cymru ers dros 1,800 o flynyddoedd. Yn ystod y chwyldro diwydiannol daeth galw mawr am lechi ac fe dyfodd y diwydiant llechi yn syfrdanol. Yn 1898 cyrhaeddodd y fasnach lechi yng Nghymru ei hanterth pan gynhyrchodd 17,000 o ddynion 485,000 tunnell o lechi. Cymru a gynhyrchai dros bedwar rhan o bump o holl lechi Prydain yn y cyfnod hwn, a Sir Gaernarfon oedd ar y brig o blith holl siroedd Cymru. Roedd Chwarel y Penrhyn ger Bethesda a Chwarel Llanberis wedi eu lleoli yn sir Gaernarfon ac yn enwog ar draws y byd am safon y llechi roedden nhw’n eu cynhyrchu. bawd|Pwll Glo Morgannwg, Llwynypia, y Rhondda yn 1905 Glo - Erbyn 1913 glo oedd prif ddiwydiant Cymru. Roedd cymoedd de Cymru yn mwyngloddio glo a oedd yn cael ei ddefnyddio ar draws y byd. Roedd y diwydiant haearn wedi tyfu ochr yn ochr â’r diwydiant glo. Erbyn 1913 roedd traean o weithwyr Cymru yn gweithio yn y pyllau glo ac roedd yn waith peryglus a brwnt.
Yn 1913, fe gyrhaeddodd pyllau glo Cymru uchafbwynt cynhyrchu glo. Cynhyrchwyd mwy o lo yn y flwyddyn hon nag ar unrhyw adeg arall yn ein hanes. Glo oedd tanwydd trenau, llongau a ffatrïoedd. Daeth de Cymru yn fan pwysig iawn ym Mhrydain a’r byd oherwydd y glo a gynhyrchwyd yno.
Cyfraniad glo ati dwf Caerdydd - Erbyn dechrau’r 20g, Caerdydd oedd un o’r cymunedau amlddiwylliannol mwyaf ym Mhrydain, gyda’r fasnach lo ryngwladol yn denu ymfudwyr o fwy na 50 o wledydd gwahanol i’r ddinas. Cafodd glo o Gymru, yn enwedig glo stêm o’r Rhondda, ei allforio i bob cwr o’r byd. Yn wir, anfonwyd y llwyth cyntaf erioed o lo o Gaerdydd i ynysoedd bach Cape Verde oddi ar arfordir Gorllewin Affrica, ac roedd morwyr o’r ynysoedd hynny yn cyrraedd Tiger Bay mor gynnar â'r 17g. Gwelwyd cynnydd mawr yn y glo a allforiwyd o Gaerdydd yn ystod y 19eg ganrif. Yn aml, câi’r llongau glo eu criwio gan bobl o wahanol rannau o’r ymerodraeth Brydeinig, yn enwedig y Caribî, Iemen, Somalia a Gorllewin Affrica, felly nid yw’n syndod bod rhai o’r morwyr hyn wedi ymgartrefu yn y porthladd. Roedd y rhan fwyaf ohonynt yn byw yn Tiger Bay neu Dre-biwt, ger y porthladd.
Trafnidiaeth
alt=|chwith|bawd|180x180px|Rhan o ddyfrbont y Waun, 1795. Gyda thwf diwydiant daeth gwelliannau o ran ffyrdd o deithio, gan fod angen cludo cynnyrch o un lleoliad i’r llall ar draws y wlad. Bu camlesi yn gam mawr ymlaen o gymharu â cheffyl a chert, fel yr oedd pethau ar ddechrau’r Chwyldro Diwydiannol ganol y 18g. Adeiladwyd Camlas Sir Forgannwg yn ystod y 1790au a oedd yn cysylltu Merthyr â Chaerdydd, ac roedd hyn yn ddull llawer mwy cyflym na chario nwyddau ar yr hewl. Gyda phŵer stêm a glo daeth cyfnod y rheilffyrdd ac roedd y datblygiad hwn yn rhoi mynediad at farchnadoedd ehangach.
Newidiodd trenau ffordd o fyw ac arferion gwaith pobl yn y 19eg ganrif. Erbyn 1850 roedd tua 5,000 milltir o gledrau rheilffyrdd wedi eu gosod ym Mhrydain. Defnyddiodd cwmnïau mawr fel y rhai glo a haearn y rheilffyrdd i fynd â nwyddau o un lle i’r llall. Trawsnewidiwyd y dull o gludo glo o Ferthyr i Gaerdydd yn sgil agor Rheilffordd Cwm Taf yn 1841.
Amodau gwaith a byw yn y trefi diwydiannol
bawd|Tai i weithwyr yn Elliot's Town, Tredegar Newydd. Un datblygiad arall a ddigwyddodd o ganlyniad i’r Chwyldro Diwydiannol oedd ymddangosiad trefi diwydiannol. Roedd amodau byw yn wael iawn mewn trefi diwydiannol. Symudodd pobl i fyw mewn trefi lle'r oedd ffatrïoedd. Gan fod y datblygiad hwn yn digwydd mor gyflym, adeiladwyd tai yn sydyn, yn agos i’r ffatrïoedd, heb fawr o sylw yn cael ei roi i’w hansawdd, a gan amlaf heb gyflenwad o ddŵr glân na system garthffosiaeth.
Doedd dim deddfau cynllunio pan gafodd y trefi eu hadeiladu ac oherwydd hyn roedd y tai'n aml wedi eu hadeiladu'n agos iawn at ei gilydd heb fawr o ystyriaeth i'r bobl a fyddai'n byw ynddyn nhw. Fe'u hadeiladwyd gan ddefnyddio deunyddiau adeiladu o ansawdd gwael - er enghraifft, tywodfaen, a oedd yn golygu bod lleithder yn dod i mewn i’r tŷ gan ei fod mor fandyllog. Doedd y tai ddim yn cael eu hadeiladu'n ddigon cyflym i'r nifer cynyddol o weithwyr, a byddai pobl yn aml yn symud i fyw at berthnasau a theuluoedd, ac roedd hyn yn arwain at orlenwi.
Canlyniad arall tai wedi eu hadeiladu'n wael a gorlenwi oedd bod heintiau'n gallu lledu'n gyflym. Lladdodd clefydau fel y frech goch a'r frech wen lawer o bobl, yn enwedig ymysg y rhai ifanc iawn a'r henoed. Anfonodd y llywodraeth arolygwyr o gwmpas y wlad i ymchwilio i amgylchiadau'r trefi diwydiannol newydd am ei bod yn poeni am haint o'r enw colera. Pan ledaenodd achosion o'r colera yn 1849, ym Merthyr Tudful y cafwyd yr ail gyfradd farwolaeth uchaf ym Mhrydain. Dim ond yn Hull yn Lloegr y bu farw rhagor o bobl.
Tensiynau a therfysgoedd
bawd|'Ludiaid' yn dinistrio peiriannau mewn melin wlân Achosodd y Chwyldro Diwydiannol lawer o ddioddefaint. Rhan bwysig o’r chwyldro oedd bod peiriannau yn cael eu dyfeisio, a byddai’r rhain yn gwneud y gwaith yr arferai gweithwyr ei wneud. Golygai hyn bod pobol yn colli eu gwaith, neu ar y lleiaf yn gweld gostyngiad sylweddol yn eu cyflogau. Achoswyd Terfysgoedd y Ludiaid (The Luddite Riots) yn Lloegr rhwng 1811 a 1817 ar ôl i nifer o weithwyr amaethyddol golli eu gwaith yn sgil dyfodiad peiriannau i fyd amaeth. Dechreuodd y protestwyr falu’r peiriannau o dan arweinyddiaeth Ned Ludd. Cosbwyd y protestwyr yn llym, gyda rhai yn cael eu crogi yn 1813.
Yng nghanolbarth Cymru roedd y Chwyldro Diwydiannol yn cael effaith ar y gweithlu yn y diwydiant gwlân. Roedd amodau yn y melinau gwlân yn llym, ac roedd yr amodau byw yr un mor wael. Yn ogystal, arweiniodd yr anfodlonrwydd cyffredinol tuag at gyflwyno Deddf Newydd y Tlodion yn 1834 at ffurfio canghennau o’r Siartwyr yn y Canolbarth. Sefydlwyd y gangen gyntaf yn y Drenewydd yn 1837.
Roedd cefnogwyr y Teirw Scotch yn gweithredu yn ne-ddwyrain maes glo de Cymru ac yn cael eu hystyried yn fath o undeb llafur cyntefig. Gweithwyr yn y diwydiannau trwm oedd trwch yr aelodau ac roedd wedi dod i fodolaeth oherwydd y gwrthdaro rhwng cyflogwyr a gweithwyr. Bwriad y ‘Teirw’ oedd sicrhau undod ymhlith y gweithwyr. alt=|chwith|bawd|231x231px|[[Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful|Terfysg Merthyr yn 1831.]] Ym Merthyr arweiniodd cyfuniad o effeithiau’r Chwyldro Diwydiannol at Derfysg Merthyr yn 1831. Roedd yr amodau byw ffiaidd a’r amodau gwaith annheg wedi gyrru’r gweithwyr haearn i brotestio yn erbyn anghyfiawnderau ac annhegwch eu sefyllfa. Roedd yn gas ganddynt hefyd y System Dryc, sef system a ddefnyddiwyd gan y meistri haearn i dalu’r gweithwyr â thocynnau yn hytrach nag arian parod. Achosodd hyn iddynt fynd i ddyled yn aml, ac oherwydd hynny byddai sawl un yn cael ei hun o flaen Llys y Deisyfion, a oedd yn atgas yng ngolwg llawer. Yn ychwanegol at hyn, roedd y ffaith nad oedd ganddynt bleidlais i ddangos eu hanfodlonrwydd yn rhwystredigaeth arall oedd yn gwaethygu eu sefyllfa.
Cyn dechrau’r Chwyldro Diwydiannol, roedd y nifer fach o fewnfudwyr a ddaeth i Gymru wedi integreiddio’n hawdd i mewn i’w cymunedau lleol. Fodd bynnag, adeg y Chwyldro Diwydiannol, pan gyrhaeddodd nifer fawr o Wyddelod yn y 1840au, achosodd hyn densiynau, ac arweiniodd at y terfysgoedd hiliol cyntaf yng Nghaerdydd yn 1848, ar ôl i Gymro, Thomas Lewis, gael ei drywanu gan Wyddel, John Conners. Achosodd y mewnfudo o Iwerddon broblemau am nifer o resymau - er enghraifft, cyrhaeddodd y mewnfudwyr yn ystod dirwasgiad economaidd. Roedd gweithwyr lleol yn ei chael hi’n anodd dod o hyd i waith ac yn honni bod y Gwyddelod yn barod i weithio am gyflog llai. Fe wnaethant gyrraedd mewn niferoedd mawr ac mewn cyflwr enbydus. Pan gafwyd achosion o golera yng Nghaerdydd yn 1849, y Gwyddelod, a oedd yn byw yn slymiau tlotaf a mwyaf gorlawn y ddinas, gafodd y bai am ledaenu’r clefyd. Roedd papurau newydd lleol yn wrthwynebus ac yn cyfeirio atynt yn aml fel “Mud Crawlers” (oherwydd y ffaith eu bod yn cael eu gollwng weithiau wrth y draethlin gan gapteiniaid llongau, yn frwnt ac yn gorfod dod o hyd i’w ffordd eu hunain i’r dref agosaf.)
Roedd Cymru yn wlad Brotestannaidd, anghydffurfiol gan fwyaf, ac roedd y rhan fwyaf o’r mewnfudwyr Gwyddelig yn Gatholigion Rhufeinig. Yn ystod y 19eg ganrif, bu cynifer ag 20 o derfysgoedd gwrth-Wyddelig ledled y wlad, mewn lleoedd mor bell oddi wrth ei gilydd â Chaerdydd a Chaergybi. Roedd tensiynau ethnig yn eithriadol o wael yn Sir Fynwy a Morgannwg, lle cafodd y newydd-ddyfodiaid eu cyhuddo o weithio am gyflogau is. Fodd bynnag, wrth i’r economi gryfhau, daeth yn haws i fewnfudwyr Gwyddelig ddod o hyd i waith. Roeddent yn fodlon gwneud gwaith anodd, yn aml o dan yr amodau mwyaf brwnt a pheryglus. Ledled Cymru, fe’u gwelwyd yn gweithio ar brosiectau adeiladu - er enghraifft, adeiladu dociau Caerdydd a’r rhwydwaith rheilffordd a oedd yn ehangu, yn ogystal ag yn y pyllau glo a’r gweithfeydd dur. Nid oes unrhyw dystiolaeth gadarn ychwaith bod y Gwyddelod wedi tandorri cyflogau gweithwyr lleol. Mae’n debygol mai bychod dihangol cyfleus oeddent pan fyddai pethau’n wael. link=https://cy.wikipedia.org/wiki/Delwedd:Senghenydd_pit_disaster_18.jpg|alt=|bawd|180x180px|Agnes May Webber (13 oed) a'i chwaer fach yn chwilio ac yn aros am newyddion am eu tad yn Senghennydd.
Trychinebau
Un o’r digwyddiadau sy’n dangos pa mor beryglus oedd amodau gwaith y pyllau glo oedd Tanchwa Senghennydd ar 14 Hydref 1913. Lladdodd y danchwa 439 glöwr yn siafft Lancaster, a oedd yn eiddo i Bwll Glo Universal, yn Senghennydd, ger Caerffili. Roedd perchnogion y pwll glo wedi anwybyddu rhybuddion am y peryglon yn y pwll yn ddiweddar iawn cyn y trychineb. Roedd Senghennydd yn adnabyddus am fod yn bwll lle'r oedd llawer o nwy a llwch. Cymaint oedd nerth y ffrwydrad fel y cafodd pen y banciwr a oedd yn sefyll ar ben y pwll ei dorri i ffwrdd gan blanc o bren a oedd wedi ei yrru am i fyny gan gryfder y ffrwydrad. Teimlodd y pentref cyfan y ffrwydrad a thorrwyd ffenestri tua hanner milltir i ffwrdd. Roedd llawer o'r glowyr wedi cael eu llosgi mor ddrwg fel mai dim ond drwy eitemau fel esgidiau, tuniau baco neu oriawr yr oedd modd i'r achubwyr a'r teuluoedd adnabod eu perthnasau. Dinistriodd y trychineb y gymuned, a oedd yn un Gymraeg ei hiaith ar y cyfan. Collwyd cenhedlaeth o weithwyr, yr oedd llawer ohonynt yn ddynion ifanc ac yn fechgyn. Cymerodd dros fis i'r mwyafrif o'r cyrff ddod i wyneb y pwll. O safbwynt nifer y colledion Tanchwa Senghennydd yw'r trychineb gwaethaf yn hanes y diwydiant glo ym Mhrydain.
Jakob Eduard Polak
Meddyg nodedig o Ymerodraeth Awstria oedd Jakob Eduard Polak (12 Tachwedd 1818 – 8 Hydref 1891). Chwaraeodd rôl bwysig yn y broses o gyflwyno meddyginiaeth fodern yn Iran. Cafodd ei eni yn Mořina, Ymerodraeth Awstria ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Prague. Bu farw yn Fienna.
Y Coll
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Lee Kang-sheng yw Y Coll a gyhoeddwyd yn 2003. Fe'i cynhyrchwyd yn Taiwan. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieineeg Mandarin.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2003. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl sef ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr ffilm Gore Verbinski. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,550 o ffilmiau Tsieineeg Mandarin wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Lee Kang-sheng ar 21 Hydref 1968 yn Taipei. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1989 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Bimboland
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Ariel Zeitoun yw Bimboland a gyhoeddwyd yn 1998. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Bimboland ac fe'i cynhyrchwyd gan Alain Goldman yn Ffrainc; y cwmni cynhyrchu oedd Gaumont Film Company. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg.
Jakob Eduard Polak
Gwobrau
Enillodd Jakob Eduard Polak y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:
Bimboland
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Gérard Depardieu, Judith Godrèche, Aure Atika, Amanda Lear, Dany Booooon, Armelle, Michel Modo, Christian Charmetant, Pascal Elbé, Sophie Forte, Élizabeth Macocco a Évelyne Buyle. Mae'r ffilm Bimboland (ffilm o 1998) yn 90 munud o hyd.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ariel Zeitoun ar 26 Medi 1949 yn Tiwnis.
Derwen mes di-goes
Math o goeden yw'r derwen mes digoes (Q. petraea) a rhywogaeth sy'n perthyn i deulu'r Fagaceae. Coeden hynod o debyg iddi, ond sy'n rhywogaeth ar wahân yw'r derwen mes cosynnog (Q. robur).
Gelwir ffrwyth y dderwen yn 'fes' (unigol: 'mesen'). Mae'r Quercus robur yn ymestyn o arfordir yr Iwerydd i'r Wralau yn y dwyrain ac o ogledd pellaf yr Alban yn y gogledd i fasn Môr y Canoldir yn y de. Mae dosbarthiad Q. petraea yn debyg ond ddim yn ymestyn mor bell i'r de na'r dwyrain
Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Quercus petraea a'r enw Saesneg yw Sessile oak. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Derwen Ddigoes, Crach Dderw, Derwen Fawr Ganghennog.
Hanes yng Nghymru
Ymddangosodd y dderwen yn gyntaf tua 6,000cc (8,000 o flynyddoedd yn ôl) ar y tir yr ydym heddiw yn ei adnabod fel 'Cymru', mewn cyfnod pan oedd 'Prydain' yn rhan annatod o dir Ewrop yn dilyn enciliad olaf y rhew ar ôl Oes y Iâ. Dyma dystiolaeth ddigamsyniol y cofnod paill - cyfnod hanner ffordd trwy Oes Ganol y Cerrig (y 'Mesolithig') pan oedd pobl yn cynnal eu hunain trwy hela, pysgota a ffowla. Fel y bu i'r hinsawdd raddol gynhesu disodlwyd coed pin fel prif goeden, a'r dderwen oedd y goeden a oedd yn cynhyrchu mwyafrif llethol yr holl baill (sef yr hyn a greodd y dystiolaeth) tan ddechrau'r Oes Haearn tua 1,500cc. . Mae'n bur debyg mai anghenion pobl yr oes hon am ynni i gynhyrchu celfi ac offer haearn yn bennaf oedd i gyfri am drai cymharol y coed derw ynghyd ag effeithiau'r celfi hynny yn enwedig aradrau haearn.
Tynnwyd sylw llawer dros y canrifoedd i olion derw yn y corsydd mawnog ymhell uwchlaw'r llinell goed fel mae hwnnw heddiw. Cofnododd Plot (1677, rhagflaenydd Edward Llwyd fel curadur Amgueddfa'r Ashmolean yn Rhydychen) hwy yn Swydd Rydychen ac yn Sir Benfro, ond nododd bod coed na ellid eu gwerthu wedi eu claddu yng Nghaint.
Yn y 17g soniodd Robert Bulkeley, Dronwy, Môn am timber newly come from Ireland i borthladd (ar y pryd ar aber Afon Alaw). Awgryma hyn nad oedd coed yn gyffredinol, na derw efallai yn benodol, yn lluosog iawn yng ngorllewin Cymru yn y cyfnod hwn.
Bu pren y dderwen yn ffynhonnell bwysig ar gyfer tanwydd, golosg, adeiladu llongau ac ar gyfer polion cynnal i'r pyllau glo. Bu derw yn amrywio o ran ei bwysigrwydd o safbwynt defnydd ond bu'n arbennig o bwysig i'r diwydiant trin crwyn er enghraifft, oherwydd y lefelau uchel o daninau yn y rhisgl.
Nodweddion gwahaniaethu'r ddwy rywogaeth
bawd|de|Ffrwyth y dderwen mês coesynnog yn dangos coesyn neu bedyncl y fesen bawd|chwith|Ffrwyth y dderwen mês digoes Mes: Q. robur gwelw gyda stribedi gwyrdd a phroffil mwy hirsgwar; Q. petraea, brown tywyll heb stribedi, llai ac yn fwy crwn.
Chihuahua
Un o 31 talaith ffederal Mecsico, sy'n gorwedd yng ngogledd-orllewin y wlad am y ffin ag yr Unol Daleithiau (UDA), yw Chihuahua. Mae ganddi arwynebedd o 244,938 km sgwar (94,571.1 milltir sgwar). Fe'i amgylchynnir gan daleithiau Sonora, Sinaloa, Durango a Coahuila ym Mecsico ei hun a gan Texas a New Mexico dros y ffin i'r gogledd, yn UDA. Chihuahua yw'r dalaith fwyaf ym Mecsico, ffaith sydd wedi ennill iddi'r llysenw "El Estado Grande" ('Y Dalaith Fawr').
Derwen mes di-goes
Nodweddion gwahaniaethu'r ddwy rywogaeth
Rhisgl y goeden aeddfed: Q. robur, tew gydag agennau dwfn iawn yn rhedeg at i lawr i ffurfio blociau hirsgwar; Q. petraea, teneuach gydag agennau basach.
Chihuahua
250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Chihuahua ym Mecsico
Derwen mes di-goes
Ffenoleg
Mae'r dderwen yn blodeuo ym mis Mai tua 7-14 diwrnod ar ôl i'r blagur ddechrau agor. Ar unrhyw un goeden mae'r cyfnod o fwrw paill yn amrywio rhwng 5-11 niwrnod neu fwy. Mae yna ystadegau yn bodoli (Hyde 1944, 1950 yn Linnard yn awgrymu bod paill derw yn bresennol ar yr awel am gyfnod o 3-4 wythnos.
Yn Nhywyddiadur Llên Natur cofnodir bod maint y cnwd o flodau yn amrywio o flwyddyn i flwyddyn. Cofnodwyd rhai blynyddoedd (megis 1990)angen ffynhonnell fel blwyddyn o gnwd eithriadol gan wahanol sylwedyddion yng ngogledd Cymru.
Chihuahua
Mae ei thirffurfiau amlwg yn cynnwys Anialwch Chihuahua, y Barranca del Cobre ('Canyon Copr') a'r Sierra Madre Occidental. Ceir nifer o fforestydd a hefyd wastadeddau eang (yn ardaloedd Casas Grandes, Cuauhtémoc a Parral).
Derwen mes di-goes
Ffenoleg
Mae'r deri ymysg yr hwyraf o'n coed i golli eu dail. Nid yw'n anarferol mewn hydref tamp a mwyn iddynt ddal eu gafael ar y dail melynol tan ddiwedd Tachwedd (noder ers i hyn o eiriau gael eu hysgrifennu yn 1958 (Jones 1958) ninnau'n rhyfeddu heddiw (2016) at hydrefau hwyr fel petai hynny'n ffenomenon diweddar iawn o achos Newid Hinsawdd. Yng ngaeaf mwyn 1956-7 cadwodd goed derw Wytham Wood, Swydd Rydychen, eu dail gydol y gaeaf nes cael eu disodli o'r diwedd gan flagur y flwyddyn olynol.
Chihuahua
Yn 2005, roedd 3.2 miliwn o drigolion yno. Y ddinas fwyaf yw Ciudad Juárez, ar y ffin ag UDA, gyda 1,301,452 o bobl. Chihuahua, gyda 748,518 o drigolion, yw prifddinas y dalaith.
Derwen mes di-goes
Ffenoleg
Ddiwedd Medi mae'r derw'n dechrau bwrw eu mes er nad ydi'r rhai cyntaf fel arfer yn iach iawn a hwythau â'u prifiant wedi ei atal gan barasitau. Yn ail a thrydedd wythnos mis Hydref mae'r cwymp mwyaf o fês cyfan yn digwydd.
Amrywia mes yn eu maintioli cyfartalog o goeden i goeden ac o flwyddyn i flwyddyn. Roedd mes 1949 er enghraifft 150% yn fwy eu maint cyfartalog na rhai 1943.
Chihuahua
Gwelwyd sawl brwydr rhwng y pobloedd Apache brodorol a'r Mecsicanwyr yn y dalaith yn y 19eg ganrif; lladdwyd Victorio a llawer o'i fand ger Tres Castillos yn 1880, er enghraifft. Bu gan Chihuahua rhan allweddol yn Chwyldro Mecsico pan fu'n dyst i ymladdfeydd mawr rhwng y chwyldroadwyr dan Pancho Villa a'r fyddin ffederal.
250px|bawd|dim|Cefn gwlad Chihuahua yn y gaeaf
Derwen mes di-goes
Ffenoleg
[Mae'r adran hon yn tynnu'n drwm am y wybodaeth ar un ffynhonnell, sef
Morffoleg
Mae'r egin goeden yn cynhyrchu tap-wreiddyn cryf a hir sy'n parhau am gyfnod hir o'i oes.
Mae "Q. robur" yn ôl pob tebyg yn hunan-steril. Ychydig iawn (<2%) o groesiadau "Q. robur" x "Q. petraea" sy'n llwyddiannus.
Nid yw'r sylwadau cyffredin am boblogaethau o dderi o dras cymysg neu fwyafrif a goed canol-raddol wedi eu seilio ar dystiolaeth ond yn hytrach ar ddealltwriaeth amherffaith o'r nodweddion.
Dosbarthiad
Cymru: Q. petraea yw'r prif math o dderwen yn y gorllewin ac yn yr ucheldir, gyda Q. robur yn cymryd ei le yn y dwyrain ac ar y gwastadeddau and yn llawer prinach. Fe adlewyrchir patrwm tebyg ar lefel Prydeinig and yn Lloegr "Quercus robur" sydd ar y blaen.
Ar lefel byd-eang mae Quercus robur yn ymestyn o arfordir yr Iwerydd i'r Wralau yn y dwyrain ac o ogledd pellaf yr Alban yn y gogledd i fasn Môr y Canoldir yn y de. Mae dosbarthiad Q. petraea yn debyg ond ddim yn ymestyn mor bell i'r de na'r dwyrain
Tacsonomeg
Llysieuyn blodeuol (neu legume) yw Derwen mes di-goes sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu Fagaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Quercus petraea a'r enw Saesneg yw Sessile oak. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Derwen ddigoes, Crach dderw, Derwen fawr ganghennog.
Trychfilod
Mae'n debyg bod mwy o rywogaethau o drychfilod yn cael eu cynhaliaeth ar goed derw nag ar unrhyw blanhigyn arall ym Mhrydain. Y prif ymborthwyr yw lindys dad-ddeilio fel brychan y gaeaf (Operophtera brumata) bawd|chwith|Gwyfyn y gaeaf: un o reibiwyr dail y deri y dad-ddeiliwr Erannis defoliaria a Tortrix viridana. Deora wyau'r tair hyn tuag amser agor blagur y dail, ac mae'r larfau yn ymborthi ym misoedd Mai a Mehefin. Maent yn troi yn chwiler ym mis Gorffennaf.
Mae'r dderwen yn anemoffilaidd (hy. mae'n cael ei pheillio gan y gwynt) ond mae peth tystiolaeth bod y gwenyn Andrena haemorrhoa hefyd yn casglu paill o'r blodau. Ystyrir yr amryfal rywogaethau o chwilod Mai ar y cyfandir hefyd yn rheibys mewn rhai blynyddoedd, yn enwedig Melontha vulgaris ond ychydig o ddifrod a wna.
Cynhyrchir paill helaethlawn sy'n gallu teithio cryn bellter. Paill derw yw'r rhywogaeth mwyaf helaeth sy'n bresennol ar yr awel ym mis Mai.
Adar
bawd|Caiff y mes eu gwasgaru gan [[Ysgrech y coed|sgrechod coed sydd yn dethol y mes mwyaf y gallant eu llyncu]]. Sgrechod coed, ydfrain ac ysguthanod yw'r anifeiliaid mwyaf barus o fes yng ngwledydd Prydain ac ysguthanod sy'n bwyta fwyaf ohonynt yn Lloegr heddiw. Ceir heidiau mawr ohonynt yn cyrchu gwigoedd pan fo'r mes yn aeddfed, gan aros yno tra phair y cyflenwad. (Mae'n debyg bod hyn yn wir hyd heddiw (2017) mewn rhai mannau ond yn ddios mae niferoedd 'sguthannod wedi gostwng yn sylweddol). Gall ysguthan gadw yn ei chrombil hyd ar 60-70 mesen yn pwyso hyd at 200g. Mae sgrechod yn codi had-blanhigion er mwyn bwyta'r cotelydonau.
Mamoliaid
O blith mamoliaid, gwiwerod llwyd oedd y mwyaf barus am fes, yn Lloegr yn 1958 er iddynt ffafrio cnau castanwydd a ffawydd pan fo dewis. Mae gwiwerod hefyd yn dad-risglo deri ieuanc ond ddim cymaint â rhisgl coed eraill. Felly hefyd llygod a llygod pencrwn.
Mae derbynioldeb mes fel bwyd yn amrywio yn fwy rhwng coed unigol na rhwng y ddwy rywogaeth. Mae'n bosibl canfod coed ar bwys ei gilydd, mes y naill heb eu cyffwrdd a mes y llall wedi'i dihysbyddu.
Mae mes hefyd yn fwyd pwysig i geirw ac i foch gwyllt. Yn wir mae'n well gan yr hychod fwyta mes na chnau ffawydd. Bydd ceirw yn tyrchu yn y pridd am fes sydd wedi'u plannu. Roedd casglu mes i'r moch yn orchwyl i ffermwyr mor ddiweddar a 1958.
Ffactorau ffisegol
Mae dail Q. petraea yn araf i bydru ond yn gynt na dail ffawydd.
Nid yw'r dderwen wedi ei chyfaddasu i ledaenu ei had ymhellach na chyffiniau y rhiant goeden. Fe'u chwenychir serch hynny gan amrywiol adar a mamoliaid sydd yn difetha'r rhai maent yn eu bwyta, ond yn cario a chladdu ambell un ar hap a damwain. Gwelwyd ydfrain a chigfrain yn claddu mes mewn glaswellt neu lawntiau nid nepell o'r coed o ble y daethant. Yn yr un modd, yn Essex fe gladd sgrechod coed mes mewn pridd o dan goed 3/4 milltir i ffwrdd o'r rhiant o dan ddail meirw. Mae gwiwerod hefyd yn symyd a chladdu mes, hyd at 30 llath. Felly hefyd llygod a llygod pencrwn.
O ganlyniad i hyn ceir egin goed derw yn tyfu 200-300 llath o'r goedwig agosaf yn y glaswellt. Weithiau ceir tystiolaeth o symyd llawer pellach - bu'n rhaid i'r egin blanhigyn a gafwyd ar Hoy (Ynysoedd Erch) fod wedi symyd o leiaf 10 milltir, dros y dŵr o Caithness cyfagos, llawer pellach efallai, ag ystyried cyn lleied o goed sydd yn y fan honno.
Cafwyd bod 4-8% a fes aeddfed yn arnofio am ddiwrnod neu ddau oherwydd crebachu a gwacter mewnol, ond ni chredir i'r rhain feddu ar hyfywedd arbennig.
Hyd yn oed mewn blwyddyn o hadu da, difrodir hyd at 25% o fes gan bryfed, yn bennaf y gwiddonyn (Curculio) a'r Tortricidae.
Bondocio
Mae'r ddwy rywogaeth yn taflud yn rhwydd o'r bôn ar ôl eu torri, ond nid yw'r eildwf yn ddigon nerthol i fôndocio ar gylchdro o ragor na 30 mlynedd. Mae Q. petraea yn ymateb yn well i hyn na'i chwaer rhywogaeth.
Tân
Gallant wrthsefyll tan ar yr wyneb diolch i'r rhisgl tew y rhywogaeth
Pori
Angen sylw
Oerfel gaeaf
Ni leddir coed derw, hyd yn oed yr egin, mewn tywydd oer ym Mhrydain. Caiff niwed mawr ar dymheredd o c.-30C. Mae mês yn fwy agored i niwed o'r fath.
Yn ôl dywedodd Baker (1863) mai'r dderwen oedd yr unig goeden gynhenid yn Swydd Efrog, Lloegr, i ddioddef yn nhywydd heger Nadolig 1860.
Oerfel hwyr y gwanwyn
Mae niwed i dderw oherwydd barrug hwyr y gwanwyn yn waeth na'r niwed a achosir gan oerfel gaeaf. Lleddir yr egin ieuanc gan dymheredd o -30C ym mis Mai.
Trychfilod a llau
TRYCHFILOD AR DDERW (Rhestr gynhwysfawr wedi ei chodi o Jones 1958). Yr ychydig iawn o rywogaethau hefyd ar Q. ilex a Q. cerris yn cael eu dynodi gan 'i' ac 'c'. Diweddarwyd rhai enwau Lladin mewn cromfachau petrual.
ACARINA Tetranychidae: Metatetranychus quercinus Berlese.
Phytoseiidae (p): Typhlodromus tiliae Oud., T. rhenanus (Oud.), T. finlandicus (Oud.), T. bakeri (Garman), Seiulus simplex Chant.
Phytoptidae: Phytoptus quercinus (Can.), chwydd wedi ei ffurfio o glytiau o flew hir o dan y dail; P. ilicis (Can.), var. quercinus (Nal.), chwydd yn codi ar ochr uchaf y ddeilen, pantiog ar yr ochr isaf.
HEMIPTERA Jassidae (nomenclatur China 1950): Jassus lanio (L.), Allygus mixtus (Fab.); Loepotettix dilutior (Kbm.), Eupteryx pulchellus (Germ.), E. concinna (Germ.) Typhlocyba aurovittata Dougl., T. quercus (Fab.), Alebra albostriella (Fall), ar dderw yn bennaf.
Psyllidae: Trioza remota Foerst.
Aphididae (enwau yn ôl Borner 1952): Schizodryobius longirostris (Mordv.) Lachnus roboris (L.), Stomaphis quercus (L.) ar risgl, S. longirostris (Fab.) ar risgl derw yn bennaf (y ddau olaf ond gyda morgrug o'r genws Lasius). Myzocallis castanicola Baker (hefyd ar gastan; dau eto i'w cyhoeddi [1958] Myzocallis spp. live on i and c) Tuberculoides annulatus(Htg.), Tuberculatus querceus (Kalt), Thelaxes dryophila (Schrk.).
Phylloxeridae: Phylloxera glabra (von Heyd.).
Aleyrodidae: Pealius quercus (Sign.) weithiau ar Corylus a Carpinus.
Coccidae: Quadraspidiotus zonatus (Frnfldt.) and c, Asterolecanium variolosum (Ratz.)* and c and i, Eulecanium ciliatum (Doug.), Kermes quercus (L.). K. robori, (Geoffr. in Fourcr.) and c and i.
Pentatomidae: Pentatoma rufipes (L.) ar dderw yn bennaf.
Miridae: Phytocoris dimidiatus Kbm. ar dderw yn bennaf. Megacoelum infusum (H.-S.) p, Calocoris ochromelas (Gmel.) Miris striatus (L.), hefyd cyll Corylus p, Campyloneura virgula (H.-S.), hefyd drain gwynion Crataegus p Pilophorus perplexus Doug. and Scott p, Cyllecoris histrionicus (L.) p, C. flavoquadrimaculatus Orthotylus nassatus, hefyd ar piswydd Tilia O. tenellus, hefyd ar onnen; Harpocera thoracica Phylus palliceps P. melanocephalus
THYSANOPTERA
Aeolothripidae: Aeolothrips metaleucus Hal. p.
Phlaeothripidae: Haplothrips subtilissimus (Hal.) p.
LEPIDOPTERA
Nolidae: Nola strigula (Schiff.), de Lloegr.
Eric Freeman
Actor a digrifwr Americanaidd yw Eric Freeman (ganwyd 13 Gorffennaf 1965).
Derwen mes di-goes
Trychfilod a llau
Cymbidae: Pseudoips bicolorana (Fuessl.), yn y dwyrain yn bennaf; Sarrothripus revayana (Scop.), weithiau Salix atrocinerea.
Caradrinidae: Diphthera alpium (Osb.), de Lloegr, prin ar goed eraill. Dicycla oo (L.), de ddwyrain Lloegr; Jodia croceago (Schiff.), de Lloegr; Grapholitha ornitopus (Hufn.); Griposia aprilina (L.), Dyrobota protea (Schiff.); Orthosia miniosa (Schiff.), cymalau hwyrach y larfáu yn aml ar blanhigion eraill.
Plusiidae: Zanclognatha nemoralis (Fab.), Catocala sponsa (L.), de Lloegr. Catocala promissa (Schiff.), de Lloegr.
Selidosemidae: Boarmia roboraria (Schiff.), Lloegr, y de yn bennaf; B. puncti-alis (Scop.), hefyd bedw Betula a llai aml yr helyg Salix atrocinerea; Erannis leucophaearia (Schiff.); Apocheima hispidaria (Schiff.), Lloegr; Deuteronotnos erosaria (Schiff), weithiau ar goed eraill.
Polyplocidae: Asphalia dilutes (Schiff.), Polyploca ridens(Fab.), Lloegr.
Lycaenidae: Thecla quercus [= Neozephyrus quercus (L.), anaml yr helyg Salix atrocinerea.
Drepanidae: Drepana binaria
Phycitidae: Phycita spissicella (Fab.); Nephopteryx similella (Germ. and Zinck.), re, de Lloegr; Cryptoblabes bistriga (Haw.), Lloegr, hefyd gwern Alnus; Acrosis consociella (Hb.), A. tumidella (Zinck.), de Lloegr; A. tumidana (Schiff.), de Lloegr.
Heterogeneidae: Cochlidion avellana (L.).
Tortricidae: Tortrix loeflingiana (L.), weithiau Carpinus; T. viridana (L.), ely other trees; Tortricodes tortricella (Hb.), Peronea fissurana Prce. and Metc., sometirnes Salix atrocinerea.
Eucosmidae: Ancylis mitterbacheriana (Schiff.), Eucosma isertana (Fab.), Argyroploce pontedaxana Prce. and Metc., also Malus; A. profundana (Schiff.), , Pammene nitidana (Fab.), Lloegr P. splendidulana (Gn.), P. inquilina Fletch. ar chwyddiadau Biorhiza pallida, (Ol), P. argyrana (Hb.) ar chwyddiadau derw; P. amygdalana (Dupl.) ar chwyddiadau Biorhiza; P. fasciana (L.) ar fes, weithiau ar Castanea; Ernarmonia splendana (Hb.) ar fês ac weithiau ar Castanea a Juglans.
Gelechiidae: Stenolechia gemmella (L.), Lloegr, mewn blagur ac egin; Xenolechi, humeralis (Zell.), anaml coed eraill; X. triparella (Zell.); X. luculella (Hb.), Lloegr; Hypatima gibbosella (Zell.), Lloegr.
Cosmopterygidae: Mompha stephensi (Stt.) yn y rhisgl, de Lloegr.
Oecophoridae: Diurnea phryganella (Hb.).
Sesiidae: Aegeria vespiformis (L.) mewn bonion, hefyd gwern Alnus.
Coleophoridae: Coleophora lutipennella (Zell.), Lloegr, hefyd bedw Betula, Coleophori flavipennella (Dupl.), C. ardeaepennella Scott, de Lloegr; C. palliatelk (Germ. & Zinck.), Lloegr, weithiau coed eraill; C. currucipennella Zell., Lloegr, weithiau coed eraill.
Gracillariidae: Lithocolletis roboris Zell. Mae hon a'r pum rhywogaeth nesaf yn gwneud turiadau fel blotiau o dan y dail: L. harrisella (L.), L. heegeriella Zell., L. messaniellt Zell. ac weithiau ar goed eraill, L. quercifoliella Zell., L. distentella Zell. swydd Henffordd; Acrocercops brogniardella (Fab.) larfa mewn turiad ar ffurf blot, Gracillaria sulphurella (Haw.), G. alchimiella (Scop.).
Plutellidae: ''Ypsolophus lucellus (Fab.), Y. alpellus (Schiff), Y. sylvellus (L.), Y. ustellus (Clerck), Argyresthia glaucinella Zell. larfa mewn rhisgl, hefyd Aesculus.
Lyonetiidae: Tischeria complanella (Hb.) larfa mewn turiad ffurf blotyn; T. dodonaea Stt., Lloegr, larfa mewn blotyn; Bucculatrix ulmella Zell. larfa mewn turiad pan yn ieuanc.
Heliozelidae: Heliozela sericiella (Haw.), Lloegr, larfa yng nghoesau'r dail ac yn yr asennau canol, Lloegr; H. stanneella (Fisch.), Lloegr, yn y deilgoesau.
Stigmellidae: Stigmella atricapitella (Haw.) turiadau; S. ruficapitella (Haw.) turiadau; S. basigutella (von Hein.), Lloegr, turiadau; S. quinquella (Bed.) Lloegr, turiadau; S. subbimaculella (Haw.), Lloegr, mewn blotiau dail; S. albifasciella (von Hein.) blotiadau; S. suberivora (Stt.), Ynys Wyth, turiadau, i
Eriocraniidae: ''Mnemonica subpurpurella (Haw.) mewn blotyn deilen.
DIPTERA
Cecidomyiidae: Arnoldiana quercicola (Kieff.), blagur chwyddedig; A. gemmae (Rubs.) A. quercus (Binnie) c, Dasyneura libera (Kieff.), ymchwydd o uwchben a phant o dan y ddeilen, y larfa yn rhydd; D. malpighii (Kieff.), ymchwydd bychan ar lafn y ddeilen; D. pante (Kieff.), ymchwyddiadau afreolaidd ar hyd wythiennau ochrol y ddeilen; D. squamosa (Tay.), o dan fês corachaidd ac c; Contarinia quercina (Rubs.), dail ddim yn agor; Macrodiplosis dryobia (F. Lw.), llabedau ymylol dail yn plygu i lawr ac yn dew; M. volvens Kieff., ymylon y dail rhwng dy labed yn plgu i lawr ac yn dew. Other species are found in galls of Cynipids, in acorn cups (Barnes 1955, Ent. mon. Mag., 91, 86) and in freshly cut oak-wood (Barn 1951, Ent. mon. Mag., 86, 241).
HYMENOPTERA Pamphiliidae: Neurotoma mandibularis (Zadd.), Lloegr, larga wedi ei lapio mewn deilen Pamphilius sylvarum (Steph.), Lloegr.
Cephidae: Janus femoratus Curt., Lloegr, larfa mewn mân frigau.
Argidae: Arge rustica (L.), Lloegr.
Cynipidae: Mae pob un o'r teulu hwn sydd yn byw ar dderw yn creu chwyddiadau (galls) neu (heb eu rhestru yma) yn dibynnu ar wneuthurwyr chwyddiadau. Trigonaspis megaptera (Pz.), T. synaspis (Hart.), Andricus kollari (Hart.) (= circulans Mayr), un genhedlaeth ar c, A. testaceipes Hart., A. corruptor (Schlecht.), A. rhizomae (Hart.), A. quercus-radicis (Fab.), A. quercus-corticis (L.), A. fecundator (Hart.), A. ostreus (Hart.), A. inflator Hart., A. curvator Hart., A. callidoma (Hart.), ''A. quercus-ramuli (L.), A. nudes Adler, A. albopunctatus (Schlecht.), A. marginalis (Schlecht.), A. seminationis (Gir.), A. quadrilineatus Hart., A. clementinae (Gir.), A. solitaries (Fonsc.), A. glandulae (Schenck), A. lucidus (Hart.), A. trotteri Kieff., A. sufflator Mayr, A. gemmicola Kieff., A. occultus Tschek, A. amenti Gir., A. aestivalis Gir. c, Callirhytis glandium (Gir.), Cynips quercus-folii L., C. longiventris Hart., C. divisa Hart., C. agama Hart., C. disticha Hart., Neuroterus tricolor (Hart.), N. albipes (Schenck), N. quercus-baccarum (L.), N. numismalis (Geoffr. yn Fourcr.), N. aprilinus (Gir.), N. punctatus Bign.
COLEOPTERA
Buprestidae: Agrilus pannonicus (Pill. and Mitt.), de Lloegr, yn y rhisgl.
Curculionidae: Attelabus nitens (Scop.) larfau wedi eu lapio mewn 'casgenni' dail. Curculio venosus (Gray.), Lloegr, mewn mês, C. glandium Marsh., England, probably also i, c C. villosus Fab., Lloegr, mewn chwyddiadau Biorhiza, Curculio pyrrhoceras Marsh., de Lloegr, mewn chwyddiadau derw, Coeliodes erythroleucus (Gmel.) ar dderw ieuanc, y largau mae'n debyg ar wreiddiau planhigyn arall, C. dryados (Gmel.), fel y flaenorol, C. ruber Marsh., fel y flaenorol, Rhynchaenus quercus (L.) larfa mewn turiad, R. pilosus (Fab.) larfa mewn turiad.
LEPIDOPTERA aml-borthiant (poliffagws) sydd yn gyffredin ar dderw. (Llunwyd y rhestr hon gan yr Athro Professor G. C. Varley o gofnodion a wnaethpwyd ar Quercus robur in Wytham Wood, Berkshire).
Kurów
Pentre yn ne-ddwyrain Gwlad Pwyl yw Kurów, rhwng Puławy a Lublin, ar Afon Kurówka. Mae ganddo 2811 o drigolion (ers 2005).
Ym 9 Medi, 1939, gafodd y dre ei fomio yn drwm gan y Luftwaffe. Gafodd yr ysbyty (wedi ei farcio gyda chroesau coch) ei ddinistrio, lle bu farw llawer. Yn ystod y rhyfel, Gwnaeth y Natsïaid sefydlu dau wersyll lafur caethweision yn y dref.
Derwen mes di-goes
Trychfilod a llau
Notodontidae Phalera bucephala
Tokyo Psycho
Ffilm arswyd gan y cyfarwyddwr Ataru Oikawa yw Tokyo Psycho a gyhoeddwyd yn 2004. Fe'i cynhyrchwyd yn Japan. Lleolwyd y stori yn Tokyo.
Derwen mes di-goes
Trychfilod a llau
Tortricidae Ditula angustiorana (Hw.) t (gaeaf) Cacoecia spp., llawer o rywogaethau Pandemis corylana (F.) P. cerasana (Hb.) Peronea literana (L.)
Planhigion uwch
Viscum album
Tokyo Psycho
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2004. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Million Dollar Baby sef ffilm ddrama gan Clint Eastwood.
Derwen mes di-goes
Parasitau ffyngol
Microsphaera alphitoides [= Erysiphe alphitoides Sylwyd gyntaf ar y parddu blodiog derw yn Ewrop yn Colmar (Alsace) yn 1907. Tybir iddo gael ei gyflwyno o ogledd America am iddo ledaenu yn gyflym iawn; yn 1908 fe'i cofnodwyd ar draws Ewrop ac fe sylwyd arno yn tyfu'n helaeth mewn mannau na welwyd mohono ynghynt. Rosellinea quercina, Uredo quercus, Armillaria mellea, Sclerotinia candolleana, Diplodia quercina, Colpmoma quercinum, Endosia parasitica, Dioporthe taleola,
Tokyo Psycho
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ataru Oikawa ar 5 Medi 1957 yn Tokyo. Mae ganddi o leiaf 32 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Ataru Oikawa nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Derwen mes di-goes
Haint; cancr
Caudispora teleola
The Killing Jar
Ffilm arswyd yw The Killing Jar a gyhoeddwyd yn 1997. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1997. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Titanic sef ffilm ramant Americanaidd gan y cyfarwyddwr James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Derwen mes di-goes
Mesobr
Yn y canoloesoedd roedd system y "mesobr" (pannage) oedd yn caniatau rhyddhau moch i'r coed yn yr hydref i bori'r mes ar y ddaear. Dyna yn ôl y son yw tarddiad yr elfen hobyderidando yn y gân werin boblogaidd "xxxxxx", sef yr arferiad a ddwyn yr hob (mochyn) ô'r goedwig derw (deri) ac ar ôl ei ladd a'i halltu, ei gadw yn crogi dan y to fel stôr at y gaeaf.
Gwerth ariannol
Codai coeden dderwen yn ei gwerth os cafodd ei heintio gan y ffwng xxxxx sydd yn lliwio'r pren â gwawr goch. Yr anfantais oedd mai erbyn i'r ffrwyth y ffwng ymddangos a hysbysebu ei bresenoldeb mae'r difrod gan yr haint wedi mynd yn rhy bell gan felly golli unrhyw fantais [angen ffynhonnell]
A Fear of Strangers
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Herbert Wise yw A Fear of Strangers a gyhoeddwyd yn 1964. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Leon Griffiths.