cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fforiwr
Darganfod America
Mae chwedloniaeth yn cysylltu Cymru â darganfod America cyn i Columbus gael ei gysylltu â darganfod y cyfandir. Mewn llawysgrif a ysgrifennwyd gan Edward Williams, neu Iolo Morganwg (1747-1826), ceir traethawd sy’n dwyn y teitl, Some Account of an Ancient Welsh Colony in America, sy’n cynnwys adran ragarweiniol yn honni bod tywysog Cymru, Madog ab Owain Gwynedd, wedi darganfod America ddiwedd y ddeuddegfed ganrif. Roedd Iolo Morgannwg wedi casglu tystiolaeth gynhwysfawr o ffynonellau llafar, llawysgrif a phrint sy’n cyfeirio at fodolaeth Indiaid Cymreig Gogledd America a siaradai’r Gymraeg. Hyrwyddwyd stori Madog a thybiwyd bod ganddo ddisgynyddion, sef y Madogiaid, gan y seryddwr enwog o Gymru, sef John Dee, a oedd yn gynghorwr i’r frenhines Elisabeth I yn ystod y 16eg ganrif. Defnyddiwyd hanes Madog ganddo fel propaganda i gyfiawnhau’r syniad o ymerodraeth Brydeinig draw yng ngogledd America.
Ar ddiwedd y 18fed ganrif aeth y fforiwr o Waunfawr, ger Caernarfon, sef John Thomas Evans (1770–1799) draw i ogledd America i geisio profi bod yr ‘Indiaid Cymreig’ hyn wedi bodoli, a bod eu disgynyddion yn parhau i fyw yno a siarad Cymraeg. Fel rhan o’i ymdrechion i chwilio am yr "Indiaid Cymreig" bu’n teithio ar hyd Afon Missouri ac oherwydd hynny cynhyrchodd un o’r mapiau cynharaf o’r afon honno. Daeth Thomas Jefferson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, rhwng 1801 a 1809, o hyd i fap John Evans a’i drosglwyddo i Lewis a Clark wrth iddynt fforio tiroedd yn ardal Afon Missouri.
Mordeithiau pellach
alt=|chwith|bawd|Syr Walter Raleigh yn 1598. Ef a ddaeth â thatws a thybaco i Brydain. Fernão de Magalhães (1480-1521) oedd y mordwywr cyntaf i groesi'r Cefnfor Tawel, gan ddarganfod Culfor Magellan, ac fe wnaeth bron â chwblhau mordaith gyfan o gwmpas y
ddaear ar ffurf sawl mordaith. Cwblhawyd y gylchdaith gyfan gyntaf o gwmpas y ddaear gan Sebastian Elcano (1476-1526).
Cafodd Giovanni Caboto (c.1450-1498) ei noddi gan Harri VII i fynd ar fordaith er mwyn chwilio am lwybr newydd ar draws Cefnfor yr Iwerydd draw i Asia. Sylweddolai Harri VII bod cyfoeth mawr yn y Byd Newydd, ac felly roedd yn barod iawn i gefnogi’r fordaith. Hwyliodd Cabot o borthladd Bryste yn 1497 a chyrraedd tir Newfoundland, ar arfordir dwyreiniol Canada, ym Mehefin 1497. Hawliodd y tir newydd yn enw Lloegr.
Yn ystod ail hanner y 16eg ganrif a’r 17eg ganrif parhawyd i fforio yn Asia a'r Cefnfor Tawel. Darganfuwyd Ynysoedd Pitcairn gan Pedro Fernandes de Queirós (1565-1614) a darganfuwyd Ynysoedd Solomon ac Ynys Wake gan Álvaro de Mendaña (1542-1596).
Cofnodwyd mai Willem Janszoon (1570-1630) oedd yr Ewropead cyntaf i lanio yn Awstralia, a darganfuwyd dwyrain a gogledd Gini Newydd gan Yñigo Ortiz de Retez. Darganfuwyd Culfor Torres, rhwng Awstralia a Gini Newydd, gan Luis Váez de Torres (1565-1613) a bu Abel Tasman (1603-1659) yn fforio o gwmpas Awstralia, gan ddarganfod Tasmania, Seland Newydd a Tongatapu.
Un o’r fforwyr pwysicaf o ran fforio Gogledd America oedd y fforiwr a’r mordwywr enwog o Loegr, Henry Hudson (c.1565 – 1611). Roedd eisiau darganfod Tramwyfa’r gogledd–orllewin, a bu’n fforio Bae Hudson yng Nghanada gan ddarganfod Afon Hudson ar arfordir dwyreiniol America yn 1609. Yn ddiweddarach daeth Bae Hudson a Chulfor Hudson yn drefedigaethau Saesnig. Yn ystod ei fordeithiau draw i Ogledd America rhwng 1584 a 1587 ceisiodd Walter Raleigh sefydlu trefedigaeth yn Virginia, a enwyd ar ôl y Frenhines Elisabeth I, ar yr arfordir rhwng Florida a Gogledd Carolina. Methiant fu hynny ond daeth â thybaco a thatws yn ôl adref gydag ef i Loegr.
alt=|canol|bawd|1000x1000px|Mae planisffer Cantino (1502) yn un o'r mapiau mwyaf gwerthfawr erioed. Mae'n darlunio'r byd fel yr oedd yr Ewropeaid yn ei adnabod ar ôl y mordeithiau archwilio mawr ar ddiwedd y bymthegfed a dechrau'r unfed ganrif ar bymtheg i'r Amerig, Affrica ac India.
Mordeithiau o Ewrop i Affrica
bawd|Map Thomson o Affrica yn 1813 yn dangos nad oedd Ewropeaid yn gwybod fawr ddim am du mewn y cyfandir. Affrica yw man geni gwareiddiad. Roedd gan y cyfandir ddiwylliannau cyfoethog a oedd wedi ffynnu ers miloedd o flynyddoedd. Fodd bynnag, dim ond yn y 15fed ganrif y cychwynnodd archwiliadau Ewropeaidd o Affrica Is-Sahara. Canolbwyntiodd fforwyr yn bennaf ar sefydlu mannau masnachu ar hyd yr arfordir a hawlio tiroedd newydd i'w gwledydd. Roedd fforio Affrica hefyd yn nodi dechrau'r fasnach gaethweision.
Un o’r fforwyr Ewropeaidd cyntaf i fforio cyfandir Affrica oedd y fforiwr o Bortiwgal, sef Henrique’r Mordwywr. Cyrhaeddwyd Penrhyn Gobaith Da am y tro cyntaf gan Bartolomeu Dias ar Mawrth 12, 1488, a arweiniodd at agor y llwybr môr pwysig rhwng India a’r Dwyrain Pell. Er hynny, yn ystod yr 16eg a’r 17eg ganrif roedd Ewropeaid a oedd yn fforio Affrica yn eithaf cyfyngedig. Tueddai’r fforwyr o Ewrop ganolbwyntio ar sefydlu canolfannau masnach ar hyd arfordir Affrica tra eu bod nhw ar yr un pryd yn fforio ac yn coloneiddio’r Byd Newydd. Roedd fforio tir mewnol Affrica felly wedi cael ei wneud gan fwyaf gan fasnachwyr caethweision Arabaidd. alt=|chwith|bawd|249x249px|Henry Morton Stanley yn 1872 Hyd yn oed ar ddechrau’r 19eg ganrif, roedd gwybodaeth fforwyr o Ewrop am diroedd ac ardaloedd mewndirol Affrica yn eithaf cyfyngedig o hyd. Gwnaed rhywfaint o fforio yn ne Affrica yn ystod yr 1830au a’r 1840au ac roedd cychwyn yr Ymgiprys am Affrica ganol y 19eg ganrif gan ymerodraethau gwahanol Ewrop yn golygu mai ‘calon Affrica’, ynghyd â’r Arctig, yr Antartig a basn yr Amazon oedd rhai o’r ychydig ardaloedd yn y byd nad oedd wedi eu fforio. Erbyn y 1870au roedd fforwyr fel Syr Richard Burton, David Livingstone a Henry Morton Stanley wedi anturio i rannau o Affrica a oedd yn anadnabyddus cyn hynny. Yn sgil eu teithiau nhw roedd amlinelliad cyffredinol o ddaearyddiaeth Affrica wedi cael ei gwblhau erbyn diwedd y 19eg ganrif.
Roedd Henry Morton Stanley (1841-1904) yn anturiaethwr o Gymru oedd yn enwog am ei deithiau i’r Affrig. Yn 1869, cafodd ei gomisiynu gan y New York Herald i fynd i’r Affrig i chwilio am yr anturiaethwr a’r cenhadwr o’r Alban, David Livingstone. Teithiodd 700 milltir dros gyfnod o 236 diwrnod cyn darganfod Dr Livingstone ar ynys Uiji. Caiff ei gofio’n aml am yr ymadrodd “Dr Livingstone, I presume?” sef y modd, mae’n debyg, iddo gyfarch David Livingstone wedi iddo ei ddarganfod. Aeth ati i deithio ar draws ardaloedd eang yng nghanolbarth yr Affrig a theithiodd ar hyd Afon Lualaba a’r Congo, cyn cyrraedd yr Iwerydd ym mis Awst 1877, wedi taith epig a ddisgrifiwyd ganddo yn ddiweddarach yn Through the Dark Continent (1878). Roedd Livingstone yn arwr yn ystod y 19eg ganrif oherwydd archwiliodd ardaloedd enfawr yn Affrica, a oedd yn cynnwys teithiau ar draws y Kalahari, a 4 blynedd ar draws de Affrica. Fe ddaeth ar draws ac enwi Rhaeadr Victoria er anrhydedd i'r Frenhines Victoria yn 1855. Helpodd i lunio darlun gwell o Affrica i bobl y gorllewin. Daeth y Cymro Henry Morton Stanley i gwrdd â Livingstone ac ymchwiliodd ardaloedd o Affrica ei hunan.
Yr Oes Fodern
bawd|James Cook yn glanio yn Botany Bay, Awstralia yn 1770. Erbyn dechrau'r 18fed ganrif roedd holl fasau tir mawr y byd wedi eu darganfod, ond roedd llawer o ynysoedd, dyfrffyrdd a thiroedd mewnol i'w harchwilio o hyd. Roedd llawer i'w ddysgu hefyd am hanesion, ieithoedd a diwylliannau'r byd heb sôn am y byd naturiol.
Ar wahân i’r fforwyr a fu’n anturio yn ystod Oes y Darganfod, bu fforwyr eraill yn mentro i rannau eraill o’r byd - er enghraifft, fforwyr Rwsiaidd yn cyrraedd arfordir Siberiaidd y Cefnfor Tawel a Chulfor Bering, a oedd wedi ei leoli ar gyrion Asia ac Alaska (gogledd America). Bu Vitus Bering (1681-1741), tra bu’n gwasanaethu yn Llynges Rwsia, yn fforio drwy Gulfor Bering, Môr Bering, arfordir Alaska ar arfordir gogledd America a thiroedd eraill yn ardaloedd gogleddol y Môr Tawel; a bu Capten James Cook yn fforio arfordir dwyreiniol Awstralia, ynysoedd Hawaii ac o gwmpas cyfandir Antartica.
Hilary Jenkinson
Archifydd Seisnig oedd Syr Charles Hilary Jenkinson (1 Tachwedd 1882 – 5 Mawrth 1961). Fe'i ganwyd yn Streatham, Llundain. Fe'i addysgwyd yng Ngholeg Dulwich ac wedyn, Coleg Penfro, Caergrawnt. Ymunodd â staff yr Archifdy Gwladol ym 1906, ac ar wahân i wasanaeth milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a chyfnod byr yn Swyddfa Ryfel y Llywodraeth Brydeinig, yno y bu hyd ei ymddeoliad ym 1954. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n ymgynghorydd Swyddfa'r Rhyfel ar faterion archifol, yn cynghori ar dynged archifau y daethpwyd o hyd iddynt wrth i'r fyddin Brydeinig oresgyn tiroedd eu gelynion.
Fforiwr
Fforio i'r gofod
de|bawd|Roced ofod yn cael ei lansio Yn ystod yr 20fed ganrif, symudodd awydd dyn i ddarganfod ac anturio y tu hwnt i’r ddaear. Dechreuwyd fforio i’r gofod yn ystod yr 20fed ganrif, gyda dyfeisio'r roced yn rhoi’r cyfle i ddynoliaeth deithio i’r lleuad ac anfon peiriannau robotig i fforio planedau eraill yn y bydysawd. Tra bod astudio’r gofod yn cael ei gynnal ar y naill law gan seryddwyr sy’n defnyddio telesgopau, mae fforio ymarferol yn digwydd drwy ddefnyddio chwiliedyddion robotig di-griw a theithiau gofod gan ddyn, er enghraifft, Yuri Gagarin a Neil Armstrong yn ystod y 1960au. Roedd dyfeisio'r roced ganol yr ugeinfed ganrif wedi golygu bod fforio’r gofod mewn ffordd ymarferol a ffisegol wedi dod yn realiti.
Hilary Jenkinson
Prif gyfraniad Jenkinson oedd i waith ymarferol ac athronyddol i ddatblygu ymarfer a theori archifol, ac fe'i ystyrir yn dad y proffesiwn o archifydd ym Mhrydain a gwledydd Y Gymanwlad. Fe osodwyd yr egwyddorion archifol hyn yn ei lyfr A Manual of Archive Administration, a gyhoeddwyd yn wreiddiol ym 1922, gyda mân adolygiadau ym 1937. Hwn oedd y testun safonol a ddefnyddid i roi seiliau i hyfforddiant archifyddion hyd yn gymharol ddiweddar.
Fforiwr
Fforio i'r gofod
Mae nifer o resymau pam mae dyn eisiau fforio’r gofod - er enghraifft, er mwyn hyrwyddo ymchwil gwyddonol, statws i’r wlad sy’n noddi’r fforio, uno gwahanol wledydd ar draws y byd, ceisio sicrhau parhad y ddynoliaeth a datblygu manteision milwrol a strategol yn erbyn gwledydd eraill.
Hilary Jenkinson
Prif bwyntiau ei weledigaeth parthed natur archifau a'r gorchwyl o'u gwarchod oedd:
Fforiwr
Fforio i'r gofod
Cafwyd trobwyntiau pwysig yn hanes fforio i’r gofod yn ystod y 1950au a’r 1960au pan oedd y rhyfel oer ar ei anterth. Lansiwyd y lloeren gyntaf a gylchdeithiodd o gwmpas y ddaear gan yr Undeb Sofietaidd ar 4 Hydref 1957, sef Sputnik 1. Glaniwyd ar y lleuad am y cyntaf erioed pan gyrhaeddodd y daith ofod o America, sef Apollo 11, yno ar 20 Gorffennaf 1969.
Hilary Jenkinson
Erbyn hyn mae theori archifol ym Mhrydain wedi datblygu dan ddylanwad archifyddion damcaniaethol mewn gwledydd eraill megis yr Unol Daleithiau, Canada ac, yn arbennig efallai, Awstralia. Mae ei egwyddorion yn rhai absoliwt, ac maent yn fwy addas ar gyfer archifdy gwladol neu lywodraethol, neu archifau busnes fawr. Gyda thwf archifdai lleol, mae anghenion pragmataidd a'r galw am ddefnyddio archifau, ynghyd â'r pwysau am werth am arian, diffyg lle a gofynion strategol arianwyr sefydliadau archifol o gyrff fel Llyfrgell Genedlaethol Cymru hyd at archifdai sirol bach, wedi arwain at rai arferion mwy ymarferol er y telir sylw o hyd at egwyddorion sylfaenol Jenkinson. I ddisgrifio agweddau athronyddol neu ymarferol sy'n seiliedig ar waith Jenkinson, defnyddir yr ansoddair "Jenkinsonaidd".
Fforiwr
Fforio i'r gofod
Llwyddodd rhaglen ofod y Sofietiaid i gyrraedd sawl carreg filltir bwysig, er enghraifft, yr unigolyn cyntaf i gylchdeithio'r ddaear yn y gofod yn 1957; y daith ofod gyntaf gan unigolyn, sef Yuri Gagarin ar fwrdd Vostok 1, yn 1961; y cyntaf i gerdded yn y gofod pan wnaeth Alexei Leonov hynny ym mis Mawrth 1965, a lansio’r orsaf ofod gyntaf, sef Salyut 1, yn 1971.
Yn dilyn yr ugain mlynedd gyntaf o fforio i’r gofod, symudodd y sylw o lansio un daith ar y tro i’r gofod i lansio mentrau newydd fel Rhaglen Ofod y Wennol Ofod, ac o gystadleuaeth rhwng y gwledydd i gydweithio - er enghraifft, pan sefydlwyd yr Orsaf Ofod Rhyngwladol (International Space Station – ISS).
Ers troad yr unfed ganrif ar hugain, mae Gweriniaeth Ddemocrataidd Tsieina wedi lansio rhaglen ofod lwyddiannus gyda chriw, tra bod yr Undeb Ewropeaidd, Siapan ac India wedi cynllunio teithiau criw llawn i’r gofod. Mae Tsieina, Rwsia, Siapan ac India wedi dangos cefnogaeth i lansio teithiau criw llawn i’r lleuad yn ystod y 21ain ganrif tra bod yr Undeb Ewropeaidd wedi dangos diddordeb a chefnogaeth i lansio teithiau criw llawn i’r lleuad ac i'r blaned Mawrth yn ystod y 21ain ganrif.
Dringo Mynydd Chomolungma
Mae dringo i gopa mynydd uchaf y byd, a enwyd hefyd yn 1856 ar ôl George Everest, y syrfëwr geodesig o Grucywel, wedi bod yn un o orchestion mwyaf anhygoel pobl yn ystod yr 20fed ganrif. link=https://cy.wikipedia.org/wiki/Delwedd:Everest_kalapatthar_crop.jpg|alt=|chwith|bawd|220x220px|Copa [[Mynydd Everest]] Bu rôl Cymru yn yr ymdrech i gyflawni hynny yn amlwg. Roedd Robert Charles Evans (1918 – 1995) yn fynyddwr ac yn llawfeddyg a oedd yn enedigol o Sir Ddinbych. Gydag Edmund Hillary a Tenzing Norgay roedd yn aelod o’r ymgyrch i gyrraedd copa Mynydd Chomolungma ym 1953. Ef oedd is-arweinydd y cyrch ar y mynydd. Ni lwyddodd ef ei hun i gyrraedd y prif gopa ond mi wnaeth gyrraedd Copa De y mynydd. Llwyddodd Hillary a Norgay i gyflawni’r ymgais lwyddiannus gyntaf erioed i gyrraedd copa Mynydd Chomolungma ym 1953.
Y Cymro cyntaf erioed i gyrraedd prif gopa Mynydd Everest oedd y Cymro o Bontrhydfendigaid, Ceredigion, sef Caradog 'Crag' Jones (g. 1958) a gyflawnodd y gamp ym 1995. Y Gymraes gyntaf i ddringo a chyrraedd copa Everest oedd Tori James o Sir Benfro, a gyrhaeddodd y copa yn 2007.
Dylanwad y Dadeni Dysg
link=Delwedd:%22The_School_of_Athens%22_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg|bawd|Dysgwyr yn Athens yng nghyfnod y Dadeni Dysg Roedd cyfnod y Dadeni Dysg yn gyfnod pan oedd pobl yn dangos mwy o ddiddordeb mewn darganfod a dysgu mwy am y byd o’u cwmpas. Mae gwreiddiau’r term yn yr iaith Ffrangeg (renaissance) ac yn golygu ‘ail-eni’. Dyma gyfnod pan oedd pobl yn ailddarganfod beth oedd dysgu pethau newydd ac yn edrych yn ôl at gymdeithas glasurol y Rhufeiniaid a’r Groegiaid am ysbrydoliaeth. Roedd yn gyfnod cyffrous o ddarganfyddiadau a dyfeisiadau newydd, adeiladau crand a chelfyddyd gywrain. Roedd agweddau pobl tuag at eu hunain a’r byd o’u cwmpas yn newid. Roedd datblygu'r wasg argraffu yn yr Almaen yn golygu bod modd lledaenu syniadau’r Dadeni Dysg yn gyflym drwy Ewrop. Cyn cyfnod y Dadeni Dysg dim ond tua thraean o wledydd y byd oedd wedi cael eu darganfod. Ychydig iawn o wybodaeth oedd gan bobl yn Ewrop am y byd y tu hwnt i gyfandir Ewrop heblaw am India neu Tsieina, gan fod gwledydd Ewrop wedi bod yn masnachu gyda nhw ers blynyddoedd.
Llwybrau masnach newydd
Roedd Ewropeaid yn awyddus i ddarganfod llwybrau teithio masnach mwy diogel draw i’r Dwyrain ar y môr er mwyn cludo sbeisys fel sinsir, sinamon a phupur yn ôl i Ewrop.
Gwyddoniaeth
bawd|David Livingstone yn pregethu Cristnogaeth i bobl Affrica Roedd pobl eisiau dysgu mwy am y byd, ei drigolion a’r llwythau brodorol, diwylliannau newydd a hefyd am rywogaethau gwahanol o flodau ac anifeiliaid. Roedd dyfeisiadau newydd fel y cwmpawd ac adeiladu llongau gwell yn golygu bod mapiau yn fwy cywir a bod fforwyr yn medru teithio i diroedd newydd.
Crefydd
Roedd yr Eglwys Gristnogol yn awyddus i ledaenu dylanwad Cristnogaeth ar draws y byd. Wrth ddarganfod tiroedd newydd, roedd gwledydd Catholig, fel Sbaen a Phortiwgal yn sefydlu dylanwad yr Eglwys Gatholig yn y gwledydd hynny.
Arian, antur ac enwogrwydd
Roedd fforwyr yn medru dod yn gyfoethog iawn wrth ddarganfod a fforio mewn gwledydd newydd, yn ogystal â dod â phŵer a statws i’r gwledydd roedden nhw’n eu cynrychioli. Gwelai llawer ef hefyd fel cyfle i weld y byd ac anturio i rannau hollol anghyfarwydd o’r byd. Roedd gwledydd fel Sbaen a Phortiwgal a Phrydain yn hawlio’r tiroedd newydd fel eu heiddo nhw, gan sefydlu ‘Ymerodraeth’ yn eu henwau nhw. Roedd gan Sbaen a Phortiwgal Ymerodraeth yn y Byd Newydd - er enghraifft, ym Mecsico.
Silindr
bawd|upright|Tun ffa-pob gwag. Mae silindr (enw gwrywaidd) yn siâp geometrig solid eitha cyffredin. Fe'i ceir o'n cwmpas o ddydd i ddydd e.e. tun ffa pob, bwrn mawr o wair neu'r rhan hir o'r gwn. Daw o'r gair Groeg am 'rholiwr', sef κύλινδρος – kulindros.
Arferid dweud fod silindr yn hollol solid, ee y tun ffa-pob heb ei agor (gyda chaead a gwaelod) ond mae'r diffiniad mathemategol wedi newid i edrych ar y silindr fel arwyneb cromlinog anfeidraidd. Yn yr erthygl hon disgrifir y ddau ystyr i silindr: y solid a'r arwyneb, ac at dryddydd, sef y silindr crwn gydag ongl sgwâr.
Uchder y silindr yw hyd y perpendicwlar sydd rhwng ei sylfaeni (y top a'r gwaelod).
Cyfaint
Os yw radiws
r
sylfaen y silindr cylch a'i uchder yn h, yna gellir cyfrifo'r cyfaint gyda'r hafaliad]]:
Siâp
bawd|400px|Gwahanol fathau o siapau
Silindr
Cyfaint
V = πr2h
Siâp
Yn fathemategol, ffin allanol gwrthrych, neu ei amlinelliad, yw siâp.
Dosbarthu siapau
Gellir rhoi rhai siapiau syml mewn categorïau bras. Er enghraifft, mae polygonau yn cael eu dosbarthu yn ôl nifer eu hymylon e.e. trionglau, pedrochrau, pentagonau, ac ati. Rhennir pob un o'r rhain yn gategorïau llai; gall trionglau fod yn hafalochrog, isosceles, lem ac aflem, anghyfochrog, ac ati, tra y gall pedrochrau fod yn betrual, rhombws, trapesoid, sgwâr, ac ati. Ymhlith siapau geometrig eraill y mae: pwyntiau, llinellau, planau a thrychiadau conig megis elipsau, cylchoedd a pharabolâu.
O ran gofod tri dimensiwn, y siapau mwyaf cyffredin yw polyhedra, sef siapau gydag arwynebau fflat, elipsoidau, sef ffurfiau siâp wy neu siâp sffêr, silindrau a conau.
Carmen - Disgyddiaeth
bawd Dyma ddisgyddiaeth o recordiadau sain a fideo o opera Georges Bizet Carmen. Perfformiwyd yr opera am y tro cyntaf yn y Opéra-Comique Paris ar 3 Mawrth 1875.
Clipiau o ganeuon unigol gan Gwmni Sain cyf
bawd
Cyfeiriadau
Nodiadau
Ffynonnhellau
Barbwr Sevilla - Disgyddiaeth
Dyma ddisgyddiaeth rannol o Opera Barbwr Sevilla, gan Gioachino Rossini. Perfformiwyd y gwaith am y tro cyntaf ar 20 Chwefror 1816, yn y Teatro Argentina yn Rhufain.
Recordiadau fideo
bawd|André Cluytens 1965
Cyfeiriadau
Nodiadau
Don Giovanni
Mae Don Giovanni yn opera dramma giocoso mewn dwy act a gyfansoddwyd gan Wolfgang Amadeus Mozart  ym 1787. Ystyr y teitl yw cosbi'r oferwr. Mae'r opera yn adrodd hanes Don Juan oferwr a merchetwr chwedlonol a oedd wedi caru, yn ôl y son, gyda 1003 o ferched yn Sbaen yn unig. Mae'r opera hon yn son am berthynas Don Giovanni a thair ohonynt.
Perfformiad cyntaf
Perfformiwyd Don Giovanni am y tro cyntaf yn Prag ar 29 Hydref 1787 o dan arweiniad Mozart. Chwaraewyd rhan Don Giovanni gan Luigi Bassi, rhan Don Pedro gan Giuseppe Lolli a rhan Donna Anna gan Teresa Saporiti yn y perfformiad cyntaf.
Act 1
Wedi ei osod yn Sbaen y 17 ganrif. Don Giovanni yw'r arwr chwedlonol, Don Juan. Dyn sy'n ceisio ei lwc efo unrhyw fenyw, ond yn ymadael a'i gariadon yr eiliad mae merch ddeniadol arall yn troi fyny. Mae Don Giovanni wedi rhoi cyfarwyddyd i Leporello ei was, i warchod drws wrth iddo geisio cropian i mewn i ystafell wely Donna Anna. Ond, mae hi'n sgrechian. Wedi clywed y sgrech mae ei thad, y Commendatore Don Pedro, yn dod i'w chymorth. Mae Don Giovanni yn ei drywanu i farwolaeth gyda dagr, ac mae'n ffoi o'i anfadwaith gyda Leporello.
Does gan Don Giovanni dim teimlad o edifeirwch am ladd Don Pedro. Wrth iddo ffoi mae'n trio ei lwc efo dynes arall mae o'n mynd heibio ar y stryd. Donna Elvira un o'i gyn cariadon yw'r ddynes ar y stryd. Mae hi'n flin efo'i ymddygiad yn ceisio ei hudo eto wedi iddo ei rhoi hi heibio am fenyw arall. Mae Don Giovanni yn ei gwthio hi at Leporello ac yn ffoi eto. Mae Leporello yn ddweud wrth Elvira i beidio â gwastraffu teimladau ar Giovanni gan ei fod yn anffyddlon i bawb. Yn y gân Madamina, il catalogo è questo ("Madam dyma'r catalog") mae Leoprello yn ddweud bod ei feistr wedi caru 640 merch yn yr Eidal, 231 yn yr Almaen, 100 yn Ffrainc, 91 yn Nhwrci a 1,003 yn Sbaen.
Y targed nesaf yw'r priodferch, Zerlina, gwerinwraig sydd ar fin priodi'r ffermwr, Masetto. Mae Don Giovanni yn hidio dim am geisio caru efo Zerlina ar ei ddiwrnod priodas. Mae Donna Anna a Don Ottavio, ei chariad, yn cyrraedd. Mae Don Ottavio a Donna Anna yn chwilio am lofrudd Don Pedro. Heb sylwi ei bod hi'n siarad gyda'r llofrudd, mae hi'n gofyn am gymorth Don Giovanni i'w canfod. Mae, Donna Elvira yn cyrraedd ac yn ddweud wrth Donna Anna a Don Ottavio bod Giovanni yn ferchetwr ffiaidd. Mae Don Giovanni yn ceisio perswadio Don Ottavio a Donna Anna bod Donna Elvira yn wallgof Non ti fidar, o misera - ("paid â choilio'r un truenus").
Wrth i Don Giovanni ymadael, mae Donna Anna yn ei adnabod fel yr un a ymosododd arni hi a'i thad.
Wedi clywed am ymgais Giovanni i hudo Zerlina mae Masetto yn llawn eiddigedd. Mae Zerilina yn ceisio ei dawelu ond mae Giovanni yn eu canfod ac yn beio Zerlina am beidio â gwarchod Zerlina. Mae'n perswadio'r ddau i fynychu dawns yn ei gastell. Mae tri gwestai mewn mygydau yn troi fyny i'r ddawns. Sef Don Ottavio, Donna Anna, a Donna Elvira yn chwilio am ddial.
Mae, Leporello yn tynnu sylw Masetto trwy ddawnsio gyda fo. Mae Don Giovanni yn arwain Zerlina i ystafell wely er mwyn ei threisio. Pan mae Zerlina yn gweiddi am gymorth mae Giovanni yn tynnu Leporello allan o'r ystafell ac yn ei feio ef am y trais. Dydy ei dwyll ddim yn gweithio ac mae Don Ottavio yn anelu dryll at Don Giovanni. Mae'r tri gwestai yn tynnu eu mygydau ac yn datgan pob dim maent yn gwybod am Don Giovanni. Mae Don Giovanni yn llwyddo ffoi eto.
Act 2
Mae Leporello yn bygwth Don Giovanni, ond mae ei feistr yn ei dawelu gyda chynnig arian iddo (Deuawd: Eh via buffone - "Dos y ffŵl"). Mae Giovanni am hudo morwyn Donna Elvira. Mae Donna Elvira yn dod i'r ffenest ac yn gweld Leporello yng ngwisg Giovanni ac yn ei ddilyn. Tra bod hi'n dilyn Leporello mae Don Giovanni yn serenadu'r forwyn gyda'i fandolin.
Cyn i Don Giovanni llwyddo i hudo'r forwyn mae Masetto a'i gyfeillion yn troi fyny yn chwilio am Don Giovanni er mwyn ei ladd. Gan barhau i gogio mae Leporello ydyw, mae Giovanni yn ymuno gyda'r ymgais i chwilio amdano. Mae'n llwyddo i wasgaru ffrindiau Masetto (Don Giovanni aria: Metà di voi qua vadano - " Ewch hanner ohonoch acw"), mae Don Giovanni yn ymosod ar Masetto ac yn rhedeg i ffwrdd gan chwerthin.
Mae Leporello yn cael ei ddal yng ngwisg ei feistr ac yn cael ei gamgymryd am Giovanni. Mae o'n cael ei fygwth gan Donna Anna a Don Ottavio ac yn ffoi am ei fywyd.
Mae Leporello yn taro fewn i Don Giovanni mewn mynwent. Yn y fynwent mae cofeb ar ffurf cerflun o'r Commendatore Don Pedro. Mae'r gofeb wedi ysgythru a'r geiriau Rwyf yma yn disgwyl dial ar yr un a'm lladdodd. Mae Giovanni yn chwerthin ar y geiriau ond mae'r cerflun yn dechrau siarad gan ddweud wrth Giovanni na fydd ei chwarddi yn para hyd godiad yr haul. Mae Leporello yn brawychu ond mae Giovanni yn parhau i wawdio ac yn ddweud wrth y cerflun i ddod draw am ginio.
Gyda'r hwyrnos mae Don Giovanni yn mwynhau cinio ysblennydd. Mae'r cerflyn yn cyrraedd gan ganu ''Don Giovanni! A cenar teco m'invitasti'' - ("Don Giovanni! Cefais wahoddiad i giniawa gyda chi"). Mae'r cerflyn yn rhoi siawns arall i Giovanni i edifarhau a newid cwrs ei fywyd. Mae Giovanni yn gwrthod. Mae'r cerflun yn diflannu ac mae Don Giovanni yn bloeddio mewn poen ac ofn wrth i gorws o gythreuliaid ei amgylchynu ac yn ei arwain i  lawr i'r Uffern.
Mae Leporello, sy'n cuddio o dan y bwrdd, hefyd yn sgrechian mewn ofn. Mae Donna Anna, Don Ottavio, Donna Elvira, Zerlina, and Masetto yn cyrraedd yn chwilio am y dihiryn. Mae Leporello yn ddweud be ddigwyddodd ac yn eu sicrhau na fydd neb yn gweld Don Giovanni eto.
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
250px|bawd|Sinema'r Commodore, Aberystwyth, 2018 Mae Sinema'r Commodore yn sinema annibynnol deuluol yn Aberystwyth. Dyma'r unig sinema bellach ynghannol y dref.
Safa'r sinema ar Stryd y Baddon, sy'n gorwedd yn gyfochrog i Promenad y dre. Perchennod cyfredol y sinema yw Michael Davies, mab y cyn-berchennog, D.M. Davies.
Tafarn yr Hen Lew Du, Aberystwyth
300px|bawd |Yr Hen Lew Du, 2014 Yr Hen Lew Du (neu, ar lafar, y Llew Du neu'r Llew, ac weithiau gan drigolion hŷn, Y Blac Leion Fach) yw un o dafarnhau hynaf a mwyaf enwog Aberystwyth. Saif ar dop Heol y Bont ynghannol y dref. Iestyn Evans yw'r rheolwr.
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
Technegol
Mae'r adeilad pwrpasol yn cynnwys un sgrîn sinema a thros 400 sedd, gan ei gwneud yn un o ystafelloedd sinema fwyaf yng Nghymru.
Trapesiwm
bawd|Rhai o nodweddion y trapesiwm, gan gynnwys: O fewn system [[geometreg Ewclidaidd, pedrochr amgrwm, gydag o leiaf un pâr o linellau paralel (cyfochrog) yw trapesiwm (ceir hefyd 'trapesoid').
Gelwir yr ochrau paralel yn "sylfaen" (weithiau "seiliau") a'r ddwy linell arall yn "goesau", pan nad ydynt yn gyfochrog. Os ydynt yn gyfochrog yna gelwir hwythau'n "sylfaen". Mewn trapesiwm anghyfochrog, ni cheir dwy neu ragor o linellau o'r un hyd.
Mae'r diffiniad o'r trapesiwm wedi ei newid yn yr 50 mlynedd diwethaf; arferid ei ddiffinio fel "pedrochr heb bâr o linellau cyfochrog" - yn gwbwl groes i'r hyn ydyw heddiw.
Geirdarddiad
Dawr'r term trapesiwm o'r Groeg τραπέζιον (trapézion), sef "bwrdd bychan", bachigol y gair τράπεζα (trápeza), "bwrdd", sydd ei hun yn tarddu o iτετράς (tetrás), "pedwar" + πέζα (péza), "troed; ymyl".
Ceir y defnydd cyntaf o'r gair yng ngwaith Marinus Proclus (412 - 485 ÔC), wrth iddo drafod Yr Elfennau, gan Euclid.
Diffiniadau
Mae'r diffiniad o'r trapesiwm wedi ei newid yn yr 50 mlynedd diwethaf; arferid ei ddiffinio fel "pedrochr heb bâr o linellau cyfochrog.
Ceir anghytuno a ddylid cyfri'r paralelogramau, sydd a dau bâr o linellau cyfochrog (paralel), hefyd yn drapesoidau. Mae rhai mathemategwyr yn diffinio'r trapesiwm fel "pedrochor gyda dim ond un pâr o linellau paralel. Dyma'r diffiniad anghynhwysol, sydd yn eithrio'r paralelogramau. Mae eraill yn diffinio'r trapesiwm fel pedrochr gydag o leiaf un pâr o linellau paralel, sef y diffiniad cynhwysol (inclusive). Mae hyn yn caniatau i'r paralelogramau gael eu hystyried yn fath arbennig o drapesoidau.
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
Technegol
Mae'r sinema yn defnyddio taflunydd digidol a system amgylchsain (surround sound) Dolby 7.1. Gall ddangos ffilmiau 3D hefyd.
Y Cymundeb Anglicanaidd
Hanes
Sefydlwyd yr eglwysi Anglicanaidd cyntaf y tu allan i Brydain ac Iwerddon yn yr 17g yn sgil gwladychiaeth Seisnig yn yr Amerig. Ffurfiwyd y Gymdeithas er Hyrwyddo Gwybodaeth Gristionogol yn 1698 i ddanfon llyfrau gweddi i'r Anglicaniaid a ymsefydlasant yn y Byd Newydd. Sefydlwyd y Gymdeithas er Taenu'r Efengyl yn 1701 i ddarparu gweinidogion ar gyfer y gwladychwyr. Cafodd esgob cyntaf yr Eglwys Americanaidd (bellach yr Eglwys Esgobol Brotestannaidd) ei gysegru yn 1784, ac esgob cyntaf Canada yn 1787.
Tafarn yr Hen Lew Du, Aberystwyth
Ceir sawl cofnod am y dafarn ar hyd ei hoes:
Y Cymundeb Anglicanaidd
Hanes
Wrth i diriogaeth yr Ymerodraeth Brydeinig ymledu ar draws y byd, bu galw am ragor o eglwysi Anglicanaidd tramor. Sefydlwyd Cymdeithas Genhadol yr Eglwys yn 1799 i daenu'r efengyl i frodorion Affrica ac Asia. Danfonwyd esgob i Calcutta yn yr India yn 1814 i oruchwylio caplaniaid Cwmni Prydeinig India'r Dwyrain. Yn ddiweddarach aeth esgobion o Loegr i Affrica, Awstralia a'r Dwyrain Pell, ac erbyn diwedd y 19g cawsant Indiaid, Affricanwyr, a Tsieineaid brodorol eu cysegru'n esgobion Anglicanaidd.
Tafarn yr Hen Lew Du, Aberystwyth
Ceir rhai dyfyniadau difyr am yr Hen Lew Du ar wefan 'A Pint of History':
Y Cymundeb Anglicanaidd
Hanes
Datblygai'r eglwysi tramor yn gyrff annibynnol a chanddynt nodweddion unigryw a thraddodiadau eu hunain, er eu bod i gyd yn dal i edrych ar Eglwys Loegr yn yr Hen Fam. Er enghraifft, mae gan bob eglwys yn y Cymundeb Anglicanaidd ei llyfr gweddi ei hun, ond maent i gyd yn seiliedig ar y Llyfr Gweddi Gyffredin. Archesgob Caergaint ydy arweinydd primus inter pares y Cymundeb Anglicanaidd, ac yn ei breswylfa Palas Lambeth cynhelir cyfarfodydd rhyngwladol o esgobion yr holl eglwysi. Dywed taw 1867, blwyddyn Cynhadledd gyntaf Lambeth, yw dyddiad sefydlu'r Cymundeb Anglicanaidd.
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
Technegol
Mae'n dangos ffilmiau poblogaidd Hollywood gan fwyaf. Gall cynulleidfa sydd yn ymddiddori mewn ffilmiau tramor neu mwy arbenigol y dewis o wylio ffilmiau felly yn sinema Canolfan y Celfyddydau, Aberystwyth sy'n ran o gampws Prifysgol Aberystwyth ar Rhiw Penglais.
Triongl isosgeles
bawd|130px|Triongl Isosgeles. Mae'r [[Cymesuredd|llinell cymesuredd yn rhedeg yn fertig (i lawr y canol).]] Mewn geometreg, triongl isosgeles yw triongl sydd â dwy ochr o hyd cyfartal. Gellir ei ddisgrifio fel triongl gyda dwy linell yr un hyd, neu fel triongl gydag o leiaf dwy linell yr un hyd. Mae'r triongl hafalochrog yn ffitio'n daclus o fewn y ddau ddifiniad yma, felly gellir dweud, hefyd, bod triongl hafalochrog hefyd yn driongl isosgeles, ac weithiau gellir ei alw'n "driongl iscosceles sgwâr". Mae enghreifftiau eraill o drionglau isosgeles yn cynnwys y triongl euraidd, ac arwynebau bipyramidau a rhai solidau Catalan.
Astudiwyd trionglau isosgeles ers o leiaf cyfnod hynafol yr Aifft a Babilon. Defnyddiwyd hwy'n aml fel addurniadau ac fel rhan allweddol o fewn pensaerniaeth.
Gelwir y ddwy ochr gyfartal yn "goesau", a'r trydydd yn "sylfaen". Gellir cyfrifo nodweddion eraill y triongl ee arwynebedd, perimedr a'r uchder drwy fformiwlâu syml. Mae gan bob driongl isosgeles echelin cymesuredd. Mae'r ddwy ongl gyferbyn a'r coesau'n ongl lem, sgwâr neu aflem, yn ddibynol ar yr ongl rhwng coesau'r triongl.
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
Technegol
Yn ogystal ag ystafell daflunio ceir hefyd bar bychan a siop melysion yn yr adeilad. Ceir hefyd ciosg bychan tu fewn ystafell y sinema.
Triongl isosgeles
Uchder
Os mai uchder y triongl yw h, ac os os yw hyd y coesau yn a a'r sylfaen yn b, yna y fformiwla cyffredinol ar gyfer hyd y segmentau hyn yw Gellir hefyd canfod y fformiwla hwn drwy Theorem Pythagoras gan ddefnyddio'r ffaith fod yr uchder yn croestorri'r sylfaen ac yn dosrannu'r triongl yn ddau driongl ongl sgwâr cyfath.
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
Technegol
Yn ogystal â dangos ffilmiau mae'r Commodore hefyd yn cael ei defnyddio'n achlysurol ar gyfer cynadleddau.
Triongl isosgeles
Arwynebedd
Gellir cyfrifo arwynebedd triongl isosgeles, fel bob triongl arall, drwy luosi'r sylfaen gyda'r uchder, a haneru'r cyfanswm:
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
Technegol
Mewn erthygl yn y Western Mail yn 2018 nodwyd bod y Commodore ymysg sinemâu rhataf Cymru. Gyda thocynnau ar y pryd yn £6 (neu £5 ar nos Lun).
Triongl isosgeles
Arwynebedd
Os gwyddus maint ongl yr apig (yr ongl rhwng y ddwy goes, ac os gwyddus hefyd hyd y coesau, yna arwynebedd y triongl yw:
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
Hanes
Agorwyd Sinema'r Commodore yn 1976. Mae'r adeilad bresennol yn adeilad newydd at bwrpas sinema a saf ar safle hen sinemâu y Celtic a'r Conway.
Triongl isosgeles
Perimedr
Yr hafaliad syml ar gyfer y perimedr, ble mae'r coesau yn a a'r sylfaen yn b yw:
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
Hanes
Agorwyd Sinema'r Conway yn 1961. Dechreuodd yr adeilad fel pwll nofio i fenywod yn yr 1880au hwyr - gan roi rheswm dros enwi'r stryd yn 'Stryd y Baddon'. Daeth yn theatr yn 1946 o dan yr enw the Little Theatre. Dangosa'r ffoto yma o Gasgliad y Werin y sinema ychydig cyn ei dymchwel yn 1976 i wneud lle i adeilad newydd pwrpasol Sinema'r Commodore.
Triongl isosgeles
Perimedr
Fel pob triongl, mae'r arwynebedd T a'r perimeter p yn perthyn drwy anhafaledd isoperimetrig
Trapesiwm
Diffiniadau
Dan y diffiniad olaf yma, y diffiniad cynhwysol, ystyrir pob paralelogram, rhombws, petryal a sgwâr yn drapesoidau.
Sinema'r Commodore, Aberystwyth
Hanes
Y Commodore oedd prif sinema Gŵyl Ffilm Rygnwladol Cymru pan cynhaliwyd hi yn y dref yn yr 1990au. Cafwyd Gworb D.M. Davies yn yr Ŵyl ar gyfer y ffilm fer orau o Gymru.
Trapesiwm
Y segment canol, a'r uchder
Llin (neu segment) ganol y trapesiwm yw'r segment hwnnw sy'n uno pwynt canol y coesau. Mae'n baralel i'r sylfaen (neu'r 'seiliau'). Mae ei hyd m yn hafal i gyfartaledd hyd sylfaeni a a b y trapesiwm,
Gŵyl Gomedi Aberystwyth
250px|dde|Aberystwyth Comedy Festival 2018, poster Mae Gŵyl Gomedi Aberystwyth (neu Aberystywth Comedy Festival) yn ddigwyddiad gomedi sy'n cynnwys comedïwyr Saesneg a Chymraeg eu hiaith yn perfformio mewn lleoliadau ar hyd tref Aberystwyth. Cynhaliwyd yr ŵyl gyntaf ym mis Hydref 2018.
Gŵyl Gomedi Machynlleth
Mae Gŵyl Gomedi Machynlleth (neu Machynlleth Comedy Festival) yn ddigwyddiad gomedi sy'n cynnwys comedïwyr Saesneg a Chymraeg eu hiaith yn perfformio mewn lleoliadau ar hyd tref Machynlleth. Cynhaliwyd yr ŵyl gyntaf ym mis Mai 2008.
Triongl isosgeles
Perimedr
Mae hyn yn anhafaledd llym, pan fo'r coesau o hyd gwahanol i'r sylfaen, a thry'n gywir hefyd am y triongl hafalochrog. Nodir y berthynas rhwng yr arwynebedd, y perimedr a'r sylfaen gan yr hafaliad
Trapesiwm
Y segment canol, a'r uchder
ble dangosir hyd y coesau gan c a d.
Gŵyl Gomedi Machynlleth
Sefydlu
bawd|250px|Rhod Gilbert Cynhaliwyd Gŵyl Gomedi Machynlleth am y tro cyntaf ym mis Mai 2009. Fe'i cynhyrchir gan gwmni Little Wander.
Mae'r Ŵyl yn canolbwyntio’n bennaf ar sioeau o waith ar y gweill mewn lleoliadau dros dro yn barod am Ŵyl Caeredin.
Ers 2010 mae'r Ŵyl wedi tyfu o 30 sioe yn denu 500 o ymwelwyr i’n digwyddiad yn 2018 gyda 250 o berfformiadau a chynulleidfa o dros 7,000!
Trapesiwm
Arwynebedd
Rhoddir arwynebedd K y trapesiwm gan
Gŵyl Gomedi Machynlleth
Sefydlu
Mae'r diddanwyr wedi cynnwys rhai o enwogion byd comedi iaith Saesneg. Ceir hefyd gigs comedi yn y Gymraeg gan berfformwyr megis Elis James, Tudur Owen, Steffan Alun, Steffan Evans, Dan Thomas, Calum Stewart, a Esyllt Sears.
Trapesiwm
Arwynebedd
ble dangosir hyd y coesau paralel gan a a b, a h yw'r uchder, ac m yw cymedr rhifyddol hyd y ddwy ochr cyfochrog (paralel).
Gŵyl Gomedi Machynlleth
Sefydlu
Ymysg yr enwogion Saesneg bu; Mark Watson, Joe Lycett, Rhod Gilbert a llawer mwy.
Ar raglen ar BBC Radio 6, disgrifiwyd yr Ŵyl gan y comedïwr Nish Kumar fel "the comedy fans comedy festival"
Triongl isosgeles
Radii
[[Delwedd:Isosceles-triangle-more.svg|bawd|300px|Nodir: Radiws mewngylch y triongl isosgeles, gyda hyd ei ochrau yn a, y sylfaen yn b, a'i uchder yn h yw: Mae canol y triongl yn gowrwedd ar linell echelin cymesuredd y triongl.
Gŵyl Gomedi Machynlleth
Sefydlu
Yn 2018 cafwyd partneriaeth gyda'r Ŵyl a BBC Radio Wales.
Triongl isosgeles
Radii
Radiws yr amgylch yw:
Gŵyl Gomedi Machynlleth
Lleoliadau
Cynhelir yr ŵyl mewn gwahanol leoliadau ar draws tref Machynlleth gan gynnwys lawnt Y Plas, Clwb Bowlio Machynlleth, Clwb Rygbi Machynlleth, Canolfan Owain Glyndŵr, Ysgol Bro Hyddgen a Gwesty'r Wynnstay.
Gŵyl Gomedi Aberystwyth
Ym mis Hydref 2018 lansiwyd Gŵyl Gomedi Aberystwyth gan yr un trefnwyr. Ond pwysleisiwyd na fyddai hyn yn tanseilio'r digwyddiad ym Machynlleth. Nodwyd bod y digwyddiad yn Aberystwyth ar gyfer sioeau gorffenedig, yn barod i fynd ar daith mewn lleoliadau perfformio ac sydd eisoes yn bodoli eisoes.
Nodwyd, "Byddwn yn dathlu ein pen-blwydd yn 10 oed ym Mach yn 2019 ac yn edrych ymlaen at ddod â’r digwyddiad i’r dref am flynyddoedd lawer i ddod."
Gŵyl Gomedi Aberystwyth
Sefydlu
bawd|Mark Thomas, un o'r comedïwyr yn yr ŵyl gyntaf bawd|Poster tu fâs Canolfan Arad Goch Trefnir Gŵyl Gomedi Aberystwyth gan Little Wander, y tîm sy’n gyfrifol am Ŵyl Gomedi Machynlleth.
Tra bod gŵyl Machynlleth yn canolbwyntio’n bennaf ar sioeau o waith sy'n paratoi ar gyfer Gŵyl Caeredin, mae'r ŵyl yn Aberystwyth yn arddangos dewis y trefnwyr o’r sioeau gorffenedig, rhai sy'n barod i fynd ar daith mewn lleoliadau perfformio ac sy’n bodoli eisoes yn Aberystwyth.
Cynhaliwyd yr wyl gyntaf yn Aberystwyth gyda tua 40 sioe o nos Wener i nos Sul, 5-7 Hydref 2018.
Yn ôl y trefnwyr ni fydd y digwyddiad yn Aberystwyth yn darostyngi Gŵyl Gomedi Machynlleth. Noda'r wefan i'r cwestiwn rhethregol yma, "Na fydd wir! Bydd hunaniaeth wahanol iawn i’r ddwy, ar ddau ben y calendr comedi."
Noddwyd yr Ŵyl gyntaf gan Canolfan y Celfyddydau, Aberystwyth, Gronfa Arloesi Cynnyrch Twristiaeth Llywodraeth Cymru a Croeso Cymru - corff twristiaeth Cymru sy'n rhan o'r Llywodraeth (yr hen Fwrdd Croeso Cymru).
Gŵyl Gomedi Aberystwyth 2018
Ymysg yr artistiaid oedd Tudur Owen yn perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg, y comedïwr Cymreig, Lloyd Langford; y comedïwyr Saesneg Paul Newman, Mark Thomas a Paul Foot.
Roedd y lleoliadau'n cynnwys: Hen Goleg Prifysgol Aberystwyth, Canolfan Theatr Arad Goch, Bandstand Aberystwyth, Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth, Sinema'r Commodore, y Coliseum o fewn Amgueddfa Ceredigion, Pier Aberystwyth a Theatr y Castell.
FC Twente
Tîm pêl-droed o ddinas Enschede, yn yr Iseldiroedd yw FC Twente. Maent yn chwarae yn y Eerste Divisie. Sefydlwyd y clwb ym 1965 drwy uno pencampwyr yr Iseldiroedd yn 1926, Sportclub Enschede ac Enschedese Boys. Nhw oedd deiliaid y Gwpan KNVB yn 2011 a'r tlws Johan Cruijff Schaal. Roeddynt hefyd yn bencampwyr Eredivisie yn y tymor 2009–10. Daeth FC Twente yn ail yng nghwpan UEFA 1974–75.
Neuadd y Brenin, Aberystwyth
250px|bawd|Hen Neuadd y Brenin ar fwydlen bwyty Baravin sydd ar safle'r hen neuadd Roedd Neuadd y Brenin (Saesneg: The King's Hall) yn ganolfan adloniant a chyngherddau sylweddol yng nghanol tref Aberystwyth a adeiladwyd yn 1934 a'i dymchwel yn 1989. Roedd yn sefyll rhwng Ffordd y Môr (Promenâd Aberystwyth) a Stryd y Baddon.
Hanes
bawd|Lleoliad Llys-y-Brenin, 2001 Adeiladwyd Neuadd y Brenin yn 1934 a'i dymchwel yn 1989. Fe'i hagprwyd yn swyddogol ar 27 Mehefin 1934.
Cynlluniawyd y neuadd mewn arddull Art Deco trawiadol a'i phaentio'n lliwiau pastel a gwyn.
Enw gwreiddiol y neuadd oedd y Municipal Hall neu Municipal Pavilion. Newidiwyd yr enw yn swyddogol i'r King's Hall ym mis Ionawr 1937. Mae'r enw'n cyfeirio at Siôr VI, brenin Lloegr a oedd newydd ei wneud yn frenin yn Rhagfyr 1936, ychydig wythnosau ynghynt. Fe reolwyd yr adeilad a threfnwyd yr adloniant gan reolwr a 'phwyllgor hyrwyddo ac hdloniant' hen gyngor Bwrdeistref Aberystwyth.
Defnydd
Yn ystod ei oes, cynhaliwyd digwyddiadau o bob math yno gan gynnwys eisteddfodau, ceir clatsio a ffair hap (amusements), gornestau reslo a chyngherddau pop. Canodd sawl band roc poblogaidd, Saesneg yno, gan gynnwys; Led Zeppelin, Slade, Free a'r The Rolling Stones Roedd yno hefyd gaffi o fewn yr adeilad.
Atgof
Mae'r hen King's Hall yn dal yn atgof bwysig ymysg trigolion Aberystwyth. Wedi dymchwel yr hen adeilad enwyd y man ymgasglu a'r fflatiau a adeiladwyd yn ei le yn "Llys-y-Brenin" er cof am y neuadd. Cynhelir digwyddiadau torfol cyhoeddus yn Llys-y-Brenin o bryd i'w gilydd gan gynnwys seremoni Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth.
Ceir llun mawr o'r hen Neuadd y Brenin y tu fewn i fwyty 'Baravin' sy'n sefyll ar gornel ogledd-orllewinnol lle safai'r hen neuadd.
Pyjamas
Gall pyjamas ( / p <span title="/ə/: 'a' in 'about'">ə <span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ <span title="/dʒ/: 'j' in 'jam'">dʒ <span title="/ɑː/: 'a' in 'father'">ɑː m <span title="/ə/: 'a' in 'about'">ə z ,  p <span title="/ɪ/: 'i' in 'kit'">ɪ  -, - <span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ <span title="/dʒ/: 'j' in 'jam'">dʒ <span title="/æ/: 'a' in 'bad'">æ  -/ ) gyfeirio at sawl dilledyn o fathau penodol sy'n tarddu o isgyfandir India. Yn y byd Gorllewinol, pyjamas yw'r dillad llac sy'n deillio o'r dilledyn gwreiddiol ac sy'n cael eu gwisgo yn bennaf i gysgu,  ac weithiau ar gyfer hamddena hefyd,  a hynny gan y ddau ryw. Yn fwy cyffredinol, gall pyjamas gyfeirio at nifer o ddillad, ar gyfer dydd a nos, sy'n tarddu o'r pyjamas gwreiddiol ac yn amrywio yn eu steil a deunydd.
Benthycwyd y gair pyjama    o gwmpas troad y 19g o'r Hindwstaneg pāy-jāma (پاجامہپاجامہ पाजामापाजामा), sydd yn ei dro wedi'i fenthyg o'r Perseg pāy-jāmeh پايجامهپايجامه sef, yn llythrennol, 'dilledyn coes'. Trowsus llac ac ysgafn yw'r pyjāmā gwreiddiol, gyda llinyn rownd y canol i'w dynhau. Mae'n cael ei wisgo gan nifer o Foslemiaid Indiaidd, yn ogystal â Siciaid a Hindwiaid. Dechreuodd Ewropeaid eu gwisgo yn ystod teyrnasiad yr British East India Company yn India.
Meddwl grŵp
Ffenomen seicolegol sy'n digwydd o fewn i grŵp o bobl yw  meddwl grŵp (Saesneg: groupthink); mae'r dyhead am harmoni neu gydymffurfiaeth yn arwain at wneud penderfyniadau afresymol neu gamweithredol. Mae aelodau'r grŵp yn ceisio lleihau effaith gwrthdaro a chyrraedd penderfyniad ar y cyd heb asesiad beirniadol o wahanol safbwyntiau. Gwneir hynny trwy atal safbwyntiau anghydsyniol ac ynysu eu hunain rhag dylanwadau allanol.
Nodweddion
Mae meddwl grŵp yn gwneud i unigolion osgoi codi materion dadleuol neu gynnig datrysiadau amgen, ac mae'n arwain at golli creadigrwydd, unigrywiaeth a meddwl annibynnol mewn unigolion. Mae deinameg camweithredol y grŵp ("y grŵp mewnol") yn creu "rhith o anhyglwyfedd" (gor-sicrwydd bod y penderfyniad cywir wedi'i wneud). Mae gan y grŵp lawer gormod o feddwl o'i allu ei hun wrth wneud penderfyniadau ac yn meddwl yn rhy isel o allu ei wrthwynebwyr ("y grŵp allanol"). Ymhellach, gall meddwl grŵp arwain at weithredoedd dad-ddyneiddiol yn erbyn y grŵp allanol.
Mae ffactorau rhagflaenol fel undod grŵp, strwythur grŵp diffygiol, a chyd-destun amgylchiadol (e.e. panig cymunedol) yn dylanwadu ar y tebygolrwydd o feddwl grŵp yn effeithio ar y proses o wneud penderfyniadau.
Dyfais seicoleg gymdeithasol yw meddwl grŵp, ond mae'n ymestyn yn eang ac yn dylanwadu ar lenyddiaeth ym meysydd astudiaethau cyfathrebu, gwyddor gwleidyddiaeth, rheolaeth, a theori trefniadaethol,  yn ogystal ag agweddau pwysig o ymddygiad gwyrdröedig cwltiau crefyddol.
Dywedir weithiau bod meddwl grŵp yn digwydd o fewn i grwpiau naturiol yn y gymdeithas. Gall esbonio, er enghraifft, gwahaniaethau gydol oes yn ffordd o feddwl pobl sy'n arddel gwahanol safbwyntiau gwleidyddol (e.e. "ceidwadaeth" a "rhyddfrydiaeth" yng nghyd-destun gwleidyddol yr UDA  )  neu fuddion tybiedig gweithio fel aelod o dim neu weithio yn unigol. Fodd bynnag, nid yw'r cydymffurfiaeth sahbwyntiau hwn o fewn i grwp yn gysylltiedig gyda gwneud penderfyniadau bwriadol ar y cyd, ac efallai bod y duedd i gytuno rhwng aelodau unigol o'r grŵp yn well esboniad ohono.
Cafodd y rhan fwyaf o'r ymchwil cychwynnol ar feddwl grŵp ei gynnal gan Irving Janis, seicolegydd o Brifysgol Yale. Cyhoeddodd Janis gyfrol ddylanwadol yn 1972, a adolygwyd yn 1982. Defnyddiodd Janis drychineb Bae'r Moch (y methiant i gipio Ciwba Castro yn 1961) a'r ymosodiad Siapaniaidd ar Pearl Harbor yn 1941 fel y ddwy brif astudiaeth achos. Mae astudiaethau diweddarach wedi asesu ac ailffurfio ei fodel meddwl grŵp.
Tyler Roberts
Pêl-droediwr Cymreig yw Tyler D'Whyte Roberts (ganwyd 12 Ionawr 1999). Mae'n chwarae fel blaenwr i Leeds a Chymru.
Fe raddiodd o academi West Brom gan wneud ei ymddangosiad cyntaf i'r clwb ym mis Mai 2016. Bu ar fenthyg i dimau Rhydychen Unedig, Amwythig ac Walsall cyn ymuno gyda Leeds yn Ionawr 2018.
Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru ar 6 Medi 2018, pan ddaeth ymlaen yn ystod ail-hanner y fuddugoliaeth 4 - 1 yn erbyn Iwerddon, gan eilyddio Gareth Bale.
David Brooks
Mae David Robert Brooks (ganwyd 8 Gorffennaf 1997) yn chwaraewr pêl-droed rhyngwladol dros Gymru sy'n chwarae hefyd i glwb AFC Bournemouth. Ganwyd Brooks yn Warrington a gallai fod wedi chwarae dros ei wlad enedigol Lloegr neu dros Gymru, gan fod ei fam yn dod o Langollen. Yn wir, chwaraeodd i dimau ieuenctid cenedlaethol Lloegr (dan-20) a Chymru (dan-21) yn 2017 cyn chwarae ei gêm gyntaf dros dim dynion Cymru pan ddaeth ar y cae fel eilydd yn y gêm yn erbyn Ffrainc ar 10 Tachwedd 2017.
Cafodd Brooks ei arwyddo gan Bournemouth yng Ngorffennaf 2018 ar gytundeb pedair blynedd a ffi o £11.5 miliwn yn dilyn ei berfformiadau disglair dros Sheffield United yn nhymor 2017-18. Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Bournemouth yn y fuddugoliaeth gartref o 2-0 yn erbyn Dinas Caerdydd
Afon Pripyat
Yr afon fwyaf sy'n llifo fewn i Afon Dnieper yw Afon Pripyat, neu hefyd yn Gymraeg, Pripiat (Wcreineg Прип'ять, Belarwseg Прыпяць neu Prypjaz, Rwsieg Припять neu Pripyat, Pwyleg Prypeć, Lithwaneg Pripetė, Almaeneg Pripetz). Mae'n llifo drwy Belarws ac Wcráin yn Nwyrain Ewrop.
Nodir hefyd, y geir tref o'r enw Pripyat yn Iwcrain. Dyma oedd y dref lle ffodd y trigolion yn dilyn tanchwa niwclear Chernobyl yn 1985.
400px|bawd|dim|Cwrs Afon Pripyat drwy Belarws ac Iwcrain
Hanes
Mae'r afon 775 km o hyd yn tarddu o'r ogledd-orllewin eithafol Wcráin ger y ffin â Gwlad Pŵyl. O'r mynydd-dir hwn mae'n llifo i'r dwyrain am 200 km nes bydd yn croesi'r ffin â Belarws. Yno, mae'n llifo trwy'r diroedd isel Palessje a Chorsydd Pinsk, lle mae'n trawsnewid y tirlun wedi i'r eira doddi i dirlun o lynnoedd, corsydd ac ynysoedd goedwiog. Mae 50 cilomedr olaf y Pripyat llifo nôl fewn i Wcrain, yna ychydig o gilometrau islaw hen atomfa niwclear Chernobyl fewn i gronfa ddŵr dinas Kiev ac i mewn i'r Dnepr ac yn y pendraw i mewn i'r Môr Du.
Y dref fwyaf ar yr Pripyat yw Pinsk ym Melarws, lle bydd camplas Dnieper-Bug yn cwrdd ag Afon Pina. Mae'r trefi Prypjats a Chernobyl sydd yn dalgylch y Pripyat wedi eu heffeithio ddrwg gan drychineb Chernobyl a tanchwa yr orsaf niwclear yn 1985.
Y Pripyat mewn Diwylliant
Credir mai ardal y Pripyat yw mamwlad yr ieithoedd Slafig gan rai fel Polish botanist Józef Rostafiński am fod geiriau cynnar o'r iaith proto-Slafic yn brin o eiriau sy'n cyfeirio ar dirwedd, planhigion a choed nad sydd yng nghorsydd Prityat.
Mae'r afon yn chwarae rhan mewn caneuon o'r ardal, megis y gân Pripyat Polka gan Yad Kalashnikov Band. a cheir cyfeiriad i'r afon a'i hardal yn y gân Klezmer Iddewig Chernobyl gan y band Brave Old World.
Fitamin B12
Mae Fitamin B12 (gelwir hefyd yn cobalamin) yn fitamin sy'n toddi mewn dŵr ac yn chwarae rhan allweddol yng ngwaith yr ymennydd, system nerfus a ffurfiad gwaed. Mae'n un o'r 8 fitaminau B ac mae'n angenrheidiol ar gyfer matabolieg pob cell yn y corff dynol, yn enwedig ym maes rheoli a synthesis DNA, asidau brastereg a chreu egni.
Afon Pripyat
Etymoleg
Gall y gair hefyd ddeillio o'r gair lleol pripech a ddefnyddir i ar gyfer afon gyda glan tywodlyd.
Fitamin B12
Yn gemegol, Fitamin B12 yw'r fitamin fwyaf a'r mwyaf cymhleth yn strwythurol a gall dim ond gael ei greu drwy eplesiad bacteriayddol.
Biocemeg
Mae Fitamin B12 yn cynnwys cobalt, sy'n elfen biogemegol prin sy'n cynnwys grŵp o gyfansoddion cemegol sy'n perthyn. Gall y rhain i gyd cael eu trawsnewid i fewn i'w gilydd ac mae ganddynt i gyd weithredoedd fitamin. Mae bacteria fel rheol yn cynhyrchu hydroxocobalamin, gall gael ei gynhyrchu'n ddiwydiannol yn synthetiaidd i cyanocobalamin. Dydy cyanocobalamin ddim yn ymddangos ym myd natur ond dyma'r Fitamin B12 mwyaf ei ddefnydd. Wrth ei dreilio fe'i drawsnewidir few i methylcobalamin ac adenosylcobalamin. Gall Hydroxocobalamin, methylcobalamin, ac adenosylcobalamin hefyd ymddangos mewn cynnyrch ac ychwanegolion fferyllyddol.