cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Castell Cwm Aron
Gwarchaeon 1195 ac 1215
Gwelir olion peiriannau gwarchae ychydig i'r de o'r castell, ac mae'r ardal hon hefyd (ers 1991) wedi'u cofrestru fel ardal gadwraethol. Hyd at 2018 ni fu unrhyw ymchwilio archaeolegol o'r castell na'r ardal yma. Yn 1858 cofnododd Jonathan Williams i belen canon (neu fagnel) gael ei ganfod yma. Mewn llun o'r awyr a gymerwyd yn 1990 gwelir dau fwnt a leolir i'r de o'r castell ar gopa bryncyn bychan. Mae'r castell ei hun 80m o'r naill fwnt a 130m o'r llall, ac felly o fewn tafliad carreg (neu belen canon).
Mannau eraill yn yr un cyfnod
Yn 1195, yn dilyn llwyddiant Llywelyn a'r fyddin Gymreig i gipio Castell Cwm Aron, cafwyd cryn lwyddiant yn ne Cymru gyda'r Arglwydd Rhys (1132 – 28 Ebrill 1197) tywysog teyrnas Deheubarth yn cymryd Castell Colwyn (SO 108540) a Chastell Maesyfed gan ei losgi'n ulw ac yr un diwrnod cafwyd brwydr enbyd rhwng yr Arglwydd Rhys a Roger Mortimer (a'i gyfaill Hugh de Sais) ychydig y tu allan i bentref Maesyfed. Y Cymry oedd yn fuddugol.
Yn Rhagfyr 1215 gwelwyd byddin Llywelyn Fawr yn cipio Castell Cwm Aron.
Shawboro, Gogledd Carolina
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Gogledd Carolina, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Shawboro, gan gynnwys:
Dahlgren, Virginia
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Dahlgren, gan gynnwys:
Llygoden ffyrnig
Cnofil cymedrol ei faint yw'r Llygoden ffyrnig (Rattus norvegicus), sy'n perthyn i'r grwp a elwir y 'Llygod mawr'; mae ganddi gynffon hir, ac mae'n perthyn i'r uwch-deulu Muroidea. Adnabyddir hi hefyd fel llygoden Ffrengig, llygoden fawr, llygoden Norwy, llygoden llwyd a llygoden winau. Mae'n un o'r llygod mawr mwyaf cyffredin heddiw ac yn un o'r mwyaf enwog yn y genws Rattus).
Y Llygod Mawr fel grwp
Yn gonfensiynol mae'r llygod yn llai, ond nid yw'r termau llafar hyn yn anhyblyg (gweler 'llygoden ddu' isod).
Aelodau'r genws Rattus yw'r llygod mawr sensu stricto, a'r pwysicaf ohonynt i'r ddynoliaeth yw'r llygoden ddu (Rattus rattus) a'r llygoden ffyrnig (R. norvegicus). Cyfeirir hefyd at lawer o deuluoedd a genera'r cnofilod eraill fel 'llygod mawr', gan iddynt rannu llawer o'r nodweddion â'r 'gwir' lygod mawr.
Pennington, Alabama
Tref yn, yn nhalaith Alabama, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Pennington, gan gynnwys:
Llygoden ffyrnig
Y Llygod Mawr fel grwp
Y llygoden ffyrnig yw un o'r mwyaf yn yr uwch-deulu, o ran ei maint, gyda hyd corff a phen o 28 cm (11 modfedd), a chynffon fymryn yn llai; mae'n frown neu lwydaidd ei lliw. Mae'n pwyso rhwng 140 a 500 g (5 a 18 owns). Credir iddi darddu'n wreiddiol o ogledd Tseina, ond mae'r cnofilyn hwn wedi ymledu i bob cyfandir ag eithrio'r Antarctig, a hon yw'r prif lygoden fawr o ran niferoedd yn Ewrop a llawer o ogledd America. Mae lle i ddadlau mai hon, ar y sail yma o leiaf, yw mamal mwyaf llwyddiannus ar y blaned gyfochrog a'r ddynoliaeth.
Ar wahan i eithriadau prin, mae'r llygoden ffyrnig yn byw'n agos at bobl, yn enwedig mewn ardaloedd trefol.
Enwau ac etymoleg
Pwyllgor Enwau a Thermau Cymdeithas Edward Llwyd fu'n gyfrifol yn 1994 am safoni enwau'r mamoliaid gan geisio rhoi trefn ar yr amryfal enwau rhanbarthol ar y grwp hwn o gnofilod. Mae'r rhestr hon hefyd ar lein trwy wefan Prosiect Llên Natur (Y Bywiadur).
Ni wyddys i sicrwydd paham yr enwyd y llygoden ffyrnig yn Rattus norvegicus gyda'i gyfeiriad at Norwy, gan na tharddodd o Norwy o gwbl ond credir mai'r naturiaethwr o Sais Berkenhout a roes yr enw arni gan dybio iddi ymfudo i Loegr ar longau Norwyaidd yn 1728. Erbyn 1748 roedd William Bulkeley o'r Brynddu, Llanfechell, Môn, yn cofnodi'n rheolaidd yn ei ddyddiadur sylwadau megis talu 6d to buy Arsenick for the Norway rats. Mae amseru'r cofnod hwn yn gyson a'r ddamcaniaeth mai Berkenhout gychwynnodd y myth am y tarddiad Norwyaidd - dengys hefyd o bosib dystiolaeth gyntaf o bresoldeb llygod ffyrnig ym Môn (gweler adran Hanes/Cymru).
Er i nifer o syniadau ynglŷn â tharddiadau'r rhywogaeth gylchredeg yn y cyfamser hyd at yr 20ed ganrif, parhaodd y myth am y tarddiad Norwyaidd nes ei ymwaredu o'r diwedd pan sylweddolwyd iddi yn hytrach darddu o Ganoldir Asia ac (mae'n debyg) Tseina.
Hanes
A hwythau o bosib yn tarddu o wastatiroedd Asia, gogledd Tseina a Mongolia, ymledodd llygod ffyrnig i fannau eraill y byd rhywbryd yn y Canol Oesoedd. Yn absenoldeb pobl mae llygod ffyrnig yn ffafrio cynefinoedd llaith fel glannau afonydd. Fodd bynnag, mae'r mwyafrif helaeth erbyn hyn yn gysylltiedig â chynefinoedd a greuwyd gan ddyn, megis systemau carthfosiaeth. Mae'n gwestiwn o hyd pa bryd y daeth y rhywogaeth yn gyd-drigol â dyn yn y lle cyntaf, ond dilyn llwybrau ymfudo dynol a wnaeth, ac erbyn hyn mae'n bodoli bron lle bynnag mae pobl yn bodoli.
Cymru
Yn 1762 cofnododd William Morris o Lanfihangel Tre'r Beirdd, Môn, mewn llythyr at ei frawd Lewis, i’r perwyl canlynol:
"Mi wranta eich bod yn cynhafa eich llafur yn ffwdanllyd. Cawsom yma'n ddiweddar wlaw trwm iawn a gwyntoedd, ond y mae'r hin yn oer ac yn wyntiog er llês yr ŷd sydd ar lawr. Dyw Llun y bu ganwyf finau dri dyn yn Medi fy holl ŷd, a mawr nid ychydig oedd y drafferth: llygod Norwy yn ei ysu oddiar ei draed. Nid oedd mo'r genedl honno pan oeddech yn taring yn y Gaer einom, nid hwyrach mae gweddill y Llychlyniaid fyddai yn gormesu arom [sic.] y dyddiau gynt i'w rhain."
Yn ôl y dystiolaeth hon, cyrhaeddodd llygod ffyrnig Fôn rhywbryd yn ystod y ddwy flynedd ar ôl i Lewis Morris ymadael a'r ynys yn barhaol yn 1746 a chyn 1748 pan roedd eisoes yn achosi problemau i William Bulkeley (gweler Enwau ac Etymoleg). Dyma felly ddyddiad tra manwl o ddyfodiad cyntaf rhywogaeth estron i Fôn. O ddiddordeb pellach i hyn, fe ddaeth i'r amlwg bod ynys oddiar pentref Moelfre, Môn, a elwir yn Ynys Swnt ar lafar heddiw ac a elwir yn Saesneg yn Rat Island, wedi ei henwi ar fap Lewis Morris (dyddiedig 1748) fel Ynys Lygod. Ceir cyfeiriad at Ynys Llygod, ym Môn, yn 1536-39 gan John Leland. Efallai ei bod yn berthnasol i hyn mai dim ond ar Ynys Lundy mae'r llygoden ddu yn dal ei thir bellach ym Mhrydain, ac mai un o'i henwau Saesneg yw ship rat.( angen ffynhonnell )
Disgrifiad
bawd|290px|Cymhariath rhwng y llygoden ddu (uchod) a'r llygoden ffyrnig (isod)
Mae blew y llygoden ffyrnig o ansawdd cwrs o liw brown neu lwyd, gyda'r tor yn oleuach. Mae'n fawr ei chorff o'i chymharu ag eraill yn ei theulu ac fe all bwyso cymaint ddwywaith â'r llygoden ddu Rattus rattus a llawer iawn mwy na llygoden y tŷ Mus musculus. Hyd y pen a'r corff yw 15 to 28 cm gyda hyd y gynffon yn mesur o 10.5 to 24 cm, ac felly yn fyrrach na gweddill y corff. Mae'r oedolyn yn pwyso o 140 to 500 g.
Gall unigolion eithriadol o fawr gyrraedd 900 to 1000 g, gan amlaf o blith sbesimenau dof. Mae straeon gorddweud amdanynt yn cyrraedd maintioli cathod, ond enghreifftiau o gam-adnabod am gnofilod mwy, fel coipiw neu fwsglygoden yw rhain. Mewn ffaith, mae'n gyffredin i lygod ffyrnig bwyso llai (weithiau yn sylweddol lai) na 300 g.
Bioleg ac Ymddygiad
bawd|chwith|Penglog llygoden ffyrnig
Creadur nosol yw'r llygoden ffyrnig, Mae'n nofiwr da, ar wyneb ac odditan y dŵr, ac yn ddringwr da: fe gafodd ei gweld yn dringo polion metal crwn sawl troedfedd i gyrraedd cewyll porthi adar( Delwedd i ddod ). Mae llygod ffyrnig yn dyllwyr, yn aml yn creu systemau labyrithaidd o dwneli. Darganfyddwyd mewn astudiaeth o 2007 bod y llygod hyn yn meddu ar feta-adnabyddiaeth, math o allu meddyliol a wyddys amdano mewn primadau yn unig (gan gynnwys dyn) ond bu'n rhaid bwrw amheuon ar y casgliadau yn hwyrach.
Bwyd
Sborionwr o fri, yn gallu byw ar unrhyw wastraff organig fel arfer ar gyrion gweithgareddau dyn.
Dosbarthiad a Chynefin
A hwythau o bosib yn tarddu o wastatiroedd Asia, gogledd Tseina a Mongolia, ymledodd llygod ffyrnig i fannau eraill y byd rhywbryd yn y Canol Oesoedd. Yn absenoldeb pobl mae llygod ffyrnig yn ffafrio cynefinoedd llaith fel glannau afonydd. Fodd bynnag, mae'r mwyafrif helaeth erbyn hyn yn gysylltiedig â chynefinoedd a greuwyd gan ddyn, megis systemau carthfosiaeth. bawd|Brown rat in a flower box in the [[East Village, Manhattan|East Village of New York City]]
Wrth iddi ymledu o Asia, disodlwyd y llygoden ddu gan y llygoden ffyrnig yng nghyffinau anheddau dyn. Yn ogystal â bod yn fwy o faint ac yn ymosodol, bu'r newid o adeiladau pren a thouau o wellt i adeiladau o fric a cherrig gyda tho o lechi neu deils yn ffafrio'r tyllwr, sef y llygoden ffyrnig, ar drael y prendrigol lygoden ddu. Yn ogystal mae'r llygoden ffyrnig yn bwyta ystod eang o fwyd, ac yn gwrthsefyll eithafion tywydd yn well.
Fu'n ddadl fawr ynglŷn â pha faint o lygod sydd yn Efrog Newydd gydag amcangyfrifon yn amrywio o 100 miliwn i chyn lleied â 250,000. Awgryma wybodusion bod Efrog Newydd yn ffafrio llygod ffyrnig yn arbennig oherwydd ei hisadeiledd heneiddiedig, lleithder uchel, a lefelau uchel o dlodi. Yn ychwanegol i dwneli carthffosiaeth, mae llygod ffyrnig yn gyffyrddus yn byw i mewn ac o gwmpas adeiladau anedd gan fod ffynhonnell parhaus a digonol o fwyd yn y parthau hynny.
Yn y Deyrnas Gyfunol, dengys rhai ffigyrau y bu'r boblogaeth llygod ffyrnig yn cynyddu gydag amcangyfrifon o 81 miliwn ohonynt yn ymgartrefu yma. Mae ffigyrau o'r fath yn awgrymu 1.3 llygoden i bob person. Priodolir poblogaethau uchel yn y DG i hinsawdd tyner sydd yn caniatau goroesiad uchel dros y gaeaf.
Heintiau
Yn debyg i nifer o gnofilod eraill gall llygod ffyrnig gario nifer o bathogenau all achosi salwch, gan gynnwys clefyd Weil, cryptosporidiosis a nifer o glefydau eraill.
Credir yn gyffredin bod y llygoden ffyrnig yn gronfa bwysig haint y nodau neu'r chwaren, achos posib y Pla Du. Fodd bynnag, mae'r bacteriwm sy'n gyfrifol, Yersinia pestis, yn endemig i ddim ond ychydig o rywogaethau cnofilaidd, ac sy'n cael ei drosglwyddo fel arfer trwy gyfryngwr anifeilaidd, sef y chwanen - ymysg y trosglwyddyddion cyffredin heddiw yw gwierod daear a llygod mawr y coed. Fodd bynnag, fe all llygod ffyrnig eu hunain ddioddef o'r pla, fel yn wir y gall llawer o rhywogaethau nad ydynt yn gnofilod o gwbl, megis cwn, cathod ac wrth gwrs pobl
Trosglwyddydd gwreiddiol chwain heintiedig y credir iddynt ledaenu'r Pla Du oedd y llygoden ddu Rattus rattus ac fe ddamcanieithid mai disodliad hon gan y llygoden ffyrnig fu'n gyfrifol am drai y pla du. Fodd bynnag fe ddilornid y ddamcaniaeth hon gan nad oes gyd-amseru agos rhwng y cyfryw ddisodliadau ac ymddangosiadau'r pla.
Mewn Caethiwed
Defnyddir y llygoden ffyrnig mewn tri math o gaethiwed: a) mewn gwyddoniaeth mewn labordai, b) fel anifeiliaid anwes (ffurfiwyd nifer o glybiau "Ffansi" dros y byd i hybu perchnogaeth yr anifail a chydlynu ymgyrchoedd bridio, ac yn olaf c) llygod gwaith sydd wedi eu hyfforddi i wneud tasgiau penodol. Yn yr ail gyswllt dywed Twm Elias mai Jack Black, llygotwr i'r Frenhines Fictoria, oedd y cyntaf i fridio llygod mawr o wahanol liwiau. Yn y trydydd cyswllt sonia am lygod mawr ar denyn yn cael eu defnyddio i ddarganfod ffrwydron tir.
Llên Gwerin
Mae dyn wedi byw efo a chystadlu yn erbyn llygod mawr ers cychwyn gwareiddiad - ers inni ddechrau tyfu a storio bwyd a grawn at y gaeaf yn sicr. Denwyd llygod bach a mawr at ein tai, beudai a’n sguboriau byth ers hynny a bu i ninnau frwydro i geisio eu hatal rhag lladrata ein bwyd a bwyd ein hanifeiliaid. Yn sgil ein perthynas hir â'r cyd-drigolion hyn mae'n anochel i gyfoeth o straeon a dywediadau ddatblygu am y berthynas honno.
Tynnir yn helaeth yn yr adran hon ar waith Twm Elias. Yn aml dilynnir y dafodiaith arferol "llygoden fawr".
Mae'r straeon hyn yn hen neu yn ddiamser, yn fetafforau i adlewyrchu cyfres o nodweddion dynol arbennig, ac yn cael eu hailadrodd o'r newydd hyd ein hoes ni. Mae'r rhan fwyaf yn eithaf negyddol, ond nid pob tro chwaith:
Clyfrwch a chyfrwystra
Llwfdra:
Anlwc a gwae:
Trefn cymdeithas:
Dywedir mai llygoden fawr wen anferth yw ‘Brenin’ y llygod mawr ac mai hon fydd ar y blaen pan fydd yr haid yn symyd. Roedd hanesion am lygoden wen fawr yn arwain ei haid yn gyffredin iawn trwy Gymru ar un adeg. Ceir adroddiad am hyn yn Y Cymro, 1947:
A hanesyn cyfoes i berwyl tebyg; ai “llên gwerin“ yw’r canlynol?:
Dulliau o ladd:
Enwau Lleoedd
Mae yna 37 o enwau lleoedd yng Nghronfa Enwau Lleoedd Melville Richards sydd yn cynnwys yr elfen -lygod-. Mae yna le (lleoedd?) o'r enw "Y Llygoden" yn Nhudweiliog, Llŷn, a oedd, yn 1652, yn ôl llawysgrifau Cefnamwlch (Cronfa Enwau Lleoedd Melville Richards), yn dwyn yr enwau "y llygoden vawr" ac "y llygoden fach". Ni wyddys ba rywogaethau o lygod a ysgogodd yr enwau hyn? A oedd y llygoden ddu Rattus rattus (cyn y bu'n rhaid defnyddio'r lliw du i'w gwahaniaethu oddi wrth Rattus norvegicus) yn dwyn yr enw llygoden fawr (i'w wahaniaethau yn hytrach oddi wrth y rhywogaethau bychain).
Perthynas â Dyn
Y Cloriannydd, 1919: "LLYGOD LLWYD LEICESTER. Y tri mis diweddaf lladdwyd 65,153 o lygod mawr yn y sir uchod, a chostiodd hynny 814p Be 3o i'r Cyngor Sir - yn ol tair ceiniog y gynffon, sef dwbl y tal roddir ym Mon."
The Welsh Coast Pioneer, 1910: "Poeni Llygod Frengig. Am boeni nifer fawr o lygod ffrengig a'u clymu mewn sach dirwywyd dyn o'r enw Edward Brockwell, y diwrnod o'r blaen, dwy bunt a deuswllt o gostau yn Heddlys Old Street, Llundain."
Iliff, Colorado
Tref yn, yn nhalaith Colorado, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Iliff, gan gynnwys:
Shawnee Land, Virginia
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Virginia, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Shawnee Land, gan gynnwys:
Ariton, Alabama
Tref yn, yn nhalaith Alabama, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Ariton, gan gynnwys:
Central City, Arkansas
Tref yn, yn nhalaith Arkansas, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Central City, gan gynnwys:
David Hasselhoff
Actor, canwr, cynhyrchydd a dyn busnes Americanaidd yw David Hasselhoff (ganwyd 17 Gorffennaf 1952), sydd hefyd yn adnabyddus fel "The Hoff".
Daeth i sylw gyntaf ar opera sebon The Young and The Restless, yn chwarae Dr. Snapper Foster. Datblygodd ei yrfa yn yr 1980au gyda'r brif rhan o Michael Knight ar y gyfres Knight Rider ac yr achubwyr bywyd Mitch Buchannon ar y gyfres Baywatch. Mae wedi ymddangos yn y ffilmiau Click (2006), Dodgeball, ffilm SpongeBob Squarepants a Hop.
Yn 2000, ymddangosodd am y tro cyntaf ar Broadway yn y sioe gerdd Jekyll & Hyde. Yn dilyn hynny serennodd mewn mwy o sioeau cerdd yn cynnwys Chicago a The Producers.
Bywyd cynnar
Ganwyd Hasselhoff yn Baltimore, Maryland, yn fab i Dolores Therese (née Mullinex/Mullinix; bu farw 11 Chwefror 2009), gwraig tŷ, a Joseph Vincent Hasselhoff, gweithredwr busnes. Mae ei deulu yn Babyddion, o dras Almaenig, Gwyddelig a Saesnig. Ymfudodd ei hen-hen-fam-gu, Meta, gyda'i theulu i Baltimore o Völkersen, Yr Almaen, 30 km o Bremen, yn 1865.
Treuliodd ei blentyndod yn Jacksonville, Florida, ac aeth i fyw yn ddiweddarach yn Atlanta, Georgia, lle mynychodd Ysgol Uwchradd Marist. Perfformiodd Hasselhoff am y tro cyntaf ar lwyfan yn saith oed mewn sioe gerdd Peter Pan, ac ers hynny ei freuddwyd oedd cael gyrfa ar Broadway. Graddiodd o Ysgol Uwchradd Lyons Township yn La Grange, Illinois yn 1970. Roedd yn aelod o'r tîm siarad cyhoeddus, arweinwyr trafod, llywydd y côr, capten y tîm pêl foli a chwaraeodd rannau mewn sawl drama (yn cynnwys un prif ran fel Matt yn The Fantasticks). Astudiodd ym Mhrifysgol Oakland cyn cael gradd theatr yn California Institute of the Arts.
Bywyd personol
Roedd yn briod a'r actores Catherine Hickland o 24 Mawrth 1984 hyd 1 Mawrth 1989. Ail-grewyd eu priodas ym mhennod "The Scent of Roses" ym mhedwerydd cyfres Knight Rider a ddarlledwyd gyntaf ar 3 Ionawr 1986.
Priododd Hasselhoff yr actores Pamela Bach yn Rhagfyr 1989. Mae gan y cwpl ddwy ferch: Taylor Ann Hasselhoff, ganwyd 5 Mai 1990, a fynychodd Prifysgol Arizona ac oedd yng nghast cyfres Rich Kids of Beverly Hills yn 2015, a'r actores Hayley Hasselhoff, ganwyd 28 Awst 1992. Yn Ionawr 2006, cyhoeddodd Hasselhoff ei fod yn cofrestru am ysgariad, gan nodi anghytundeb digymod. Cwblhawyd yr ysgariad yn Awst 2006. Rhoddwyd gwarchodaeth un ferch i Bach a'r ferch arall i Hasselhoff, hyd nes i Hasselhoff gael gwarchodaeth o'r ddau yn ddiweddarach. Yn Rhagfyr 2010 roedd yn byw Ne Califfornia gyda'i ferched.
Ers 2013, mae Hasselhoff wedi caru gyda Hayley Roberts, o Glyn-nedd. Mae'n dilyn rygbi'r undeb Cymreig, ac maent wedi mynd i nifer o gemau rygbi yng Nghymru. Priododd y ddau ar 31 Gorffennaf 2018 yn yr Eidal.
Seiclo yng Nghymru
bawd|upright|Geraint Thomas, y Cymro cyntaf i ennill y Tour de France (llun: 2017) Gellir olrhain hanes seiclo yng Nghymru yn ôl i ail hanner y 19eg ganrif. Wrth i feiciau ddod yn fwy cyffredin fel ffurf o drafnidiaeth o'r 1870au ymlaen, dechreuodd seiclo hefyd ddatblygu fel chwaraeon.
Bu cyflwyno’r ‘Beic Diogelwch’ (Saesneg: Safety Bicycle) yn y 1880au yn gam mawr tuag at boblogeiddio seiclo, a gwelwyd cynnydd enfawr yn y defnydd o feiciau yng Nghymru y 1890au a’r 1900au, fel yng ngweddill gwledydd Ewrop. Gwelwyd traciau rasio cynnar mewn parciau ac ystadau fel Gerddi Sophia yng Nghaerdydd, Parc Penydarren ym Merthyr Tudful, Sain Helen yn Abertawe a Pharc Wynnstay yn Wrecsam.
Sefydlwyd clybiau seiclo ledled Cymru hefyd, fel yng ngwledydd eraill Ynysoedd Prydain, a byddai rheini yn cynnal cystadlaethau ar gyfer eu haelodau. Roedd un clwb yng Nghaerdydd, er enghraifft, yn herio beicwyr i seiclo o Gaerdydd i Lanfair-ym-Muallt ac yn ôl. Byddai gan glybiau eu pencadlys ac yn aml fathodyn penodol. Roedd gogledd Cymru hefyd yn prysur ddatblygu yn lleoliad poblogaidd ar gyfer seiclwyr, gyda rhai yn dod o bell ac agos i fwynhau’r golygfeydd yn ogystal â phrofi eu ffitrwydd. Hybwyd seiclo o’r math hwn gan y Cyclists’ Touring Club (CTC) a sefydlwyd yn wreiddiol fel y Bicycle Touring Club yn Lloegr yn 1878. Sefydlwyd cangen ym Morgannwg yn 1900, ac estynnwyd honno i dde Cymru yn 1920, ac yng ngogledd Cymru yn 1929. Byddai aelodau yn cael prydau am brisiau gostyngiedig, llety a gofal o’u beiciau mewn mannau penodol trwy’r wlad. Defnyddiwyd arwyddlun y Clwb, sef olwyn ag adennydd, i ddangos pa leoliadau oedd yn cynnig y gwasanaethau hynny.
chwith|300px|bawd|Vélodrome Caerfyrddin. 1908
Agorwyd trac seiclo concrid yng Nghaerfyrddin - y vélodrome cyntaf o’i fath yng Nghymru - ar ddydd Llun y Pasg 1900. Ystyriwyd Parc Caerfyrddin yn drac safonol, ac er i draciau seiclo eraill ymddangos mewn sawl rhan arall o Gymru yn ystod y blynyddoedd hynny, ni chafwyd yr un a allai gymharu â hwnnw agorwyd Canolfan Maendy, Caerdydd, ym Mai 1951. Datblygodd seiclo yn faes hynod gystadleuol, gyda rasys yn cael eu cynnal mewn trefi a phentrefi, a phobl yn ymgynnull i wylio’r cyffro. Rhoddid gwobrau hael i enillwyr y rasys, i’r fath raddau â bod yr Undeb Seiclo Cenedlaethol wedi dod i’w hystyried yn broblem gan ei bod yn groes i’r ysbryd amatur yr oedd yn ceisio ei hyrwyddo.
Gyda chynnydd mawr yn y nifer a oedd yn seiclo ar ddiwedd y 19eg ganrif, daeth rhai unigolion yn dra adnabyddus fel pencampwyr yn y maes. Yr enwocaf oedd Jimmy Michael a’r brodyr Linton - Arthur, Samuel a Thomas. Daeth Arthur Linton o Aberaman, ger Aberdar, a Jimmy Michael yn bencampwyr byd - y naill yn 1894 a’r llall yn 1895. Buont yn rasio ar draciau yn Ffrainc, crud seiclo fel chwaraeon, ynghyd â gwledydd eraill ar draws y byd, a byddai’r hanes am eu llwyddiannau yn cael ei rannu â’u cefnogwyr adref ar dudalennau’r papurau newydd.
bawd|Y seiclwr Arthur Linton o Aberaman, Pencampwr y Byd 1894
Ganrif yn ddiweddarach roedd cyfnod euraidd arall ar wawrio i seiclo yng Nghymru. Un garreg filltir i’r chwaraeon, a chanlyniad buddsoddiad ariannol yn ei ddatblygiad, oedd agor y vélodrome yng Nghasnewydd yn 2003. Fe’i defnyddiwyd gan seiclwyr i baratoi ar gyfer Gemau Olympaidd 2008, a Gemau Olympaidd yr Haf yn 2012 a 2016.
Yn Tour de France 2017, daeth Geraint Thomas yn y Cymro cyntaf erioed i wisgo'r siwmper felen wedi iddo ennill y cymal cyntaf. Llwyddodd i’w chadw tan y pumed cymal, a daeth ei gyfraniad i'r ras i ben pan gafodd ddamwain ar Gymal 9 gan dorri pont ei ysgwydd.
Ar 29 Gorffennaf 2018, daeth Geraint Thomas yn y Cymro cyntaf i ennill y Tour de France, gorchest sy’n cael ei hystyried yn un o uchafbwyntiau hanes chwaraeon yng Nghymru.
Woodland, Maine
Tref yn, yn nhalaith Maine, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Woodland, gan gynnwys:
Shenandoah Shores, Virginia
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Virginia, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Shenandoah Shores, gan gynnwys:
Cheyenne Wells, Colorado
Tref yn, yn nhalaith Colorado, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cheyenne Wells, gan gynnwys:
Hemingway, De Carolina
Tref yn, yn nhalaith De Carolina, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Hemingway, gan gynnwys:
Ladinwyr
bawd|Map o gymunedau'r Ladinwyr yng ngogledd yr Eidal. Grŵp ethnig sydd yn byw'n bennaf yn rhanbarth Trentino-Alto Adige yng ngogledd yr Eidal yw'r Ladinwyr. Maent yn siarad Ladineg, iaith neu dafodiaith Raetieg o deulu'r ieithoedd Romáwns, ac felly maent yn perthyn yn ieithyddol i'r Ffriwliaid a'r Románsh.
Gellir olrhain y llwyth a roddwyd enw'r grŵp ieithyddol, sef y Rhaetiaid, yn ôl i'r 2g CC. Ers hynny mae sawl pobl a fu'n byw yn yr ardal, gan gynnwys yr Etrwsgiaid, yr Ilyriaid, y Rhufeiniaid, a'r Germaniaid. Ansicr felly mae tras y Ladinwyr.
Babbie, Alabama
Tref yn, yn nhalaith Alabama, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Babbie, gan gynnwys:
Shipman, Virginia
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Virginia, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Shipman, gan gynnwys:
Hollywood, Alabama
Tref yn, yn nhalaith Alabama, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Hollywood, gan gynnwys:
Sheltontown, Gogledd Carolina
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Sheltontown, gan gynnwys:
Brookside, Alabama
Tref yn, yn nhalaith Alabama, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Brookside, gan gynnwys:
Firefox OS
Roedd Firefox OS yn system gweithredu cod agored ar gyfer ffonau. Cafodd ei datblygu gan Mozilla yn seiliedig ar y porwr Firefox. Cafodd ei ryddhau yn gyntaf yn 2013 a stopiodd Mozilla gweithio ar y prosiect yn 2016. Firefox OS oedd y system gweithredu ffonau cyntaf i fod ar gael yn Gymraeg.
Torra di Diana
Mae Tŵr Diana (Corseg:Torra di Diana Ffrangeg: Tour de Diane) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Aléria ar arfordir dwyreiniol Corsica. Mae'n sefyll ar darn o dir sy'n ffurfio mynedfa deheuol yr Etang de Diane.
Hanes
Adeiladwyd Tŵr Diana tua 1582 o dan gfarwyddyd gŵr nodedig o Bastia, Mariano de Murato. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoarhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Mae cofrestr o'r tyrau arfordirol a gynhyrchwyd gan yr awdurdodau Genoese ym 1617 yn rhestru Tŵr de Diana fel un oedd yn cael ei warchod gan dau filwr o gaer Aléria (Ffort Matra) ond erbyn tua 1670 roedd y tŵr mewn cyflwr a adfeiliedig
Leroy, Michigan
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Leroy, gan gynnwys:
Elko, De Carolina
Tref yn, yn nhalaith De Carolina, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Elko, gan gynnwys:
Môr-ladron Barbari
bawd|Brwydr Môr gyda Corsairs Barbari  gan Laureys a Castro, c. 1681 bawd|Morwyr prydeinig fynd ar fwrdd llong môr-ladron o Algeria bawd|Môr-leidr Barbari, Pier Francesco Mola 1650 bawd|Bu'r môr-ladron Barbari yn aml yn ymosod ar [[Corsica, gan arwain at adeiladu llawer o dyrau Genoa ar yr ynys.]] Roedd y Môr-ladron Barbari, a elwir weithiau yn Corsairs Barbari neu Corsairs yr Otomaniaid , yn fôr-ladron o Ymerodraeth yr Otomaniaid a phreifatiriaid bu'n gweithredu o Ogledd Affrica.
Ardal Gweithgaredd
Roedd y môr-ladron Barbari yn weithredol yn bennaf o borthladdoedd Salé, Rabat, Alger, Tiwnis, a Tripoli. Roedd yr ardal hon yn cael ei hadnabod yn Ewrop fel yr Arfordir Barbari, term sy'n deillio o enw ei drigolion y Berber. Roedd eu hardal ysglyfaethu yn ymestyn drwy gydol Y Môr Canoldir, ar hyd arfordir Gorllewin Affrica ac ar hyd Gogledd yr Iwerydd mor bell â Gwlad yr Iâ. Eu prif faes gweithredu oedd gorllewin y môr Canoldir. Yn ogystal â chipio llongau masnach, roeddynt hefyd yn gwneud Razzias, cyrchoedd ar drefi a phentrefi arfordirol, yn bennaf yn yr Eidal, Ffrainc, Sbaen, a Phortiwgal, ond hefyd yn Ynysoedd Prydain, yr Iseldiroedd ac mor bell i ffwrdd â gwlad yr Iâ. Prif bwrpas eu hymosodiadau oedd dal Cristnogion yn gaethweision ar gyfer masnach caethwasanaeth yr Otomaniaid â'r fasnach caethwasanaeth Arabaidd yng Ngogledd Affrica a'r Dwyrain Canol.
Hanes
Er bod cyrchoedd o'r fath wedi digwydd ers yn fuan wedi'r goncwest Fwslimaidd o Iberia, mae'r termau "Môr-ladron Barbari" fel arfer yn cyfeirio at y gwylliaid oedd yn weithredol o'r 16 ganrif ymlaen, pan gafodd ystod ac amlder yr ymosodiadau eu cynyddu. Yn y cyfnod hwnnw daeth Algiers, Tunis a Tripoli o dan sofraniaeth Ymerodraeth yr Otomaniaid, un ai fel taleithiau neu fel dibyniaethau a oedd yn cael eu hadnabod fel y Taleithiau Barbari. Bu cyrchoedd tebyg yn deillio o Salé a phorthladdoedd eraill Moroco hefyd.
Bu i fôr-ladron Barbari dal miloedd o longau masnach ac ymosod yn barhaus ar drefi arfordirol. O ganlyniad, bu trigolion yn gadael eu hen bentrefi ar hyd darnau hir o arfordir Sbaen a'r Eidal. Cafodd rhwng 100,000 a 250,000 o Iberiaid eu caethiwo gan y cyrchoedd.
Roedd cyrchoedd o'r fath yn broblem i aneddiadau arfordirol hyd y 19 ganrif. Rhwng 1580 a 1680 honnir bod y mor-ladron wedi dal  850,000 o bobl fel caethweision ac o 1530 i 1780 cymaint â 1,250,000. Fodd bynnag, mae'r niferoedd hyn wedi cael eu hamau gan yr hanesydd David Earle. Bu rhai o'r mor-ladron yn alltudion o dras Ewropeaidd megis John Ward,  Zymen Danseker, Hayreddin Barbarossa ac Oruç Reis. Daeth y môr-ladron Ewropeaidd hyn â thechnegau hwylio ac adeiladu llongau gwell i Arfordir Barbari yn y 1600au, a oedd yn galluogi'r corsairs i ehangu eu gweithgareddau i Gefnfor yr Iwerydd. Cyrhaeddodd cyrchoedd y Barbari eu huchafbwynt o ddechrau i ganol yr 17 ganrif.
Diwedd y môr-ladron
Ymhell wedi i'r Ewropeaid rhoi'r gorau i longau rhwyfo o blaid llongau hwylio oedd yn gallu cario tunnell o fagnelau pwerus, bu'r Barbari yn parhau i ddefnyddio rhwyflongau yn cario cant neu fwy o ddynion wedi eu harfogi gyda cytlasau ac arfau bychain. Pan fyddant yn dod ar draws ffrigad Ewropeaidd byddent yn ffoi.
Dechreuodd gweithgaredd y mor-ladron Barbari leihau yn y rhan olaf y 17g, wrth i'r llyngesau Ewropeaidd mwy pwerus gorfodi'r gwladwriaethau Barbari i wneud heddwch a rhoi'r gorau i ymosod ar eu llongau. Fodd bynnag, bu llongau ac arfordiroedd gwledydd Cristnogol heb y fath amddiffyniad morwroll yn parhau i ddioddef hyd yn gynnar yn y 19 ganrif. Yn dilyn y Rhyfeloedd yn erbyn Napoleon a Chyngres Fienna ym 1814-15, cytunodd y pwerau Ewropeaidd bod angen atal y môr-ladron Barbari yn gyfan gwbl a daeth y bygythiad, i bob pwrpas, i ben. Bu ambell i ddigwyddiad achlysurol, gan gynnwys dau ryfel rhwng y Barbari a'r Unol Daleithiau. Daeth cyfnod y môr ladron i ben yn gyfan gwbl gyda choncwest Ffrainc o Algiers ym 1830
Ymosodiadau ar Gymru
Yn y 16g a’r 17g cododd Syr Thomas Mostyn o ardal Llandudno bedwar tŵr ar arfordir gogledd Cymru, ar gynllun tyrau Genoa yng Nghorsica, fel mannau gwylio, rhag ymosodiadau y Berberiaid (neu'r 'Barbari') o Ogledd Affrica a'r Twrc. Dyma'r pedwar: Tŵr Bryniau (neu 'Cadair Freichiau Nain'), Cadair y Rheithor (Llandrillo yn Rhos), Bryn Tŵr (Abergele) a Thŵr Chwitffordd.
Norwyaid
Cenedl Nordig a grŵp ethnig yw'r Norwyaid sydd yn frodorol i Norwy ac yn siarad yr iaith Norwyeg. Maent yn bobl Germanaidd ac yn perthyn yn agos i'r Swediaid, y Daniaid, a'r Islandwyr. Maent yn disgyn o'r hen Lychlynwyr neu Northmyn, a chawsant eu huno'n gyntaf yn Norwy yn y 10g.
Five Points, Alabama
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Five Points, gan gynnwys:
Môr-ladron Barbari
Ymosodiadau ar Gymru
Felly, roedd gan Deulu Mostyn bedwar tŵr i gadw golwg ar fôr-ladron Barbari ac roedd yn bosib anfon neges o'r naill i'r llall (drwy gynnau coelcerth, rhan amlaf) pan oedd angen. Er hynny, does yna ddim tystiolaeth bod ‘Môr-ladron Barbari’ wedi ymosod ar Ogledd Cymru.
Norwyaid
Y Norwyaid ethnig yw'r bobl fwyaf niferus yn Norwy, ac maent yn rhannu'r gwlad â lleiafrifoedd hirsefydlog gan gynnwys y Sami, y Kveeni, Ffiniaid y Goedwig, Teithwyr Norwyaidd, a Roma, yn ogystal â mewnfudwyr diweddar o bob rhan o'r byd.
Lemington, Vermont
Tref yn, yn nhalaith Vermont, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Lemington, gan gynnwys:
Colony, Alabama
Tref yn, yn nhalaith Alabama, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Colony, gan gynnwys:
Sibleyville, Kansas
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Kansas, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Sibleyville, gan gynnwys:
Bluff City, Tennessee
Dinas yn, yn nhalaith Tennessee, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Bluff City, gan gynnwys:
Sibley, Kansas
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Kansas, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Sibley, gan gynnwys:
Guntown, Mississippi
Dinas yn, yn nhalaith Mississippi, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Guntown, gan gynnwys:
Tyrau Genoa yng Nghorsica
bawd|Tŵr Genoa ar y Capu di Maru Mae Tyrau Genoa yng Nghorsica (Ffrangeg Tours génoises de Corse, Corseg Torri ghjinuvesi di a Corsica) yn gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan y môr-ladron Barbari.
Roedd Corsica wedi cael ei reoli gan Genoa ers 1284 wedi iddynt sefydlu eu goruchafiaeth dros Weriniaeth Pisa yn y frwydr forol, Brwydr Meloria. Tua diwedd y 15g, roedd  Ymerodraeth yr Otomaniaid yn ehangu ei reolaeth o'r môr Canoldir i'r gorllewin, a daeth yn rym morwrol amlwg yn y rhanbarth. Ym 1480 gwnaethant anrheithio Otranto yn ne'r Eidal ac ym 1516 bu iddynt drechu a dechrau rheoli Alger. Yn negawdau cyntaf y 16 ganrif dechreuodd corsairs Twrcaidd ymosod ar bentrefi o amgylch arfordir Corsica. Cafodd llawer o gannoedd o bentrefwyr eu cipio i gael eu gwerthu fel caethweision. Bu i Weriniaeth Genoa ymateb drwy adeiladu cyfres o dyrau o amgylch yr arfordir. Roedd y rhan fwyaf yn cael eu cynllunio ar ffurf gron gyda theras to wedi ei amddiffyn gyda rhyngdyllau (tyllau i daflu pethau megis cerrig, olew berw ac ati ar ben ymosodwr). Cafodd bron i gant eu hadeiladu cyn i Genoa penderfynu tua 1620 nad oeddynt yn llwyddo i amddiffyn yr ynys a rhoi'r gorau i'r rhaglen adeiladu.
Ym 1794, yn ystod Rhyfeloedd Chwyldroadol Ffrainc, methodd llynges Prydain i gipio tŵr Genoa ger y Punta Mortella, un o'r ddau dŵr oedd yn warchod y fynedfa i borthladd Saint-Florent. Wedi i effeithiolrwydd a dylunio syml y tŵr creu argraff arnynt, penderfynodd gweinyddiaeth amddiffyn Prydain i godi llawer o adeiladau tebyg ar arfordiroedd Prydain gan eu galw'n Dyrau Martello.
Mae adfeilion y tyrau Genoa bellach yn nodwedd amlwg o arfordir Corsica. Mae llawer wedi cael eu rhestru'n swyddogol fel Henebion Hanesyddol gan Weinyddiaeth Diwylliant Ffrainc.
Adeiladwaith
Dechreuodd y gwaith o adeiladu'r tyrau yn dechrau'r 16g, ar gais y cymunedau er mwyn iddynt gael diogelu eu hunain yn erbyn y môr-ladron. Ym 1531 Danfonodd Banc San Siôr Genoa dau gynrychiolydd arbennig, Paolo Battista Calvo a Francesco Doria, i archwilio'r modd roedd yr ynys yn cael ei amddiffyn rhag y Môr-ladron Barbari. Penderfynwyd cychwyn ar y gwaith o adeiladu naw deg o dyrau ar arfordir Corsica.
Dechreuodd y gwaith o dan oruchwyliaeth Sebastiano Doria a Pietro Filippo Grimaldi Podio. Y nod oedd ymestyn i Gorsica y system gwyliadwriaeth oedd eisoes mewn grym mewn rhannau eraill o'r môr Canoldir. Roedd y tyrau i berfformio tair swyddogaeth: amddiffyn y pentrefi a phorthladdoedd; gweithredu fel tirnodau ar gyfer llywio llongau a chaniatáu i newyddion am ymosodiad lledu'n gyflym i gymunedau eraill ar hyd yr arfordir.
Mae cofrestr o'r tyrau a gynhyrchwyd gan yr awdurdodau ym 1617 yn cofnodi bodolaeth 86 tŵr. Cafodd dau dŵr ychwanegol  eu hadeiladu ar ôl creu'r gofrestr a rhoi'r gorau i'r cynllun adeiladu. Y ddau oedd Torra di Sponsaglia (a gwblhawyd ym 1619) a Torra di Sant'Amanza (a gwblhawyd ym 1620) y ddau yn ne Corsica rhwng Bonifacio a Porto-Vecchio. O 88 tŵr, mae ugain lle mae ychydig iawn neu ddim olion wedi goroesi. Roedd dau dŵr ar y rhestr oedd eisoes mewn cyflwr adfeiliedig ym 1617: y Torra di Vignale a Torra di Travo, y ddau ar arfordir y dwyrain.
Swyddogaeth
Roedd garsiwn tŵr yn cynnwys rhwng dau a chwech o ddynion (Corseg torregiani), wedi eu recriwtio o blith y trigolion ac yn cael eu talu o drethi lleol. Roedd y gwarchodwyr yn byw yn barhaol yn y tŵr. Roedd ganddynt ganiatad i adael y tŵr am ddim mwy na deuddydd ar y tro er mwyn casglu eu cyflogau a phrynu cyflenwadau. Dim ond un gwarcheidwad oedd yn gallu ymadael ar y tro. Dyletswydd y gwarchodwyr oedd cadw golwg am elynion a  gosod tanau a signalau rhybudd. Bob bore a gyda'r nos roeddent  yn ymgynnull ar y llwyfan, gan roi gwybod i fugeiliaid, morwyr a ffermwyr am ddiogelwch.
bawd|[[Tŵr di Capiteddu|Torra di Capiteddu: yn dangos y rhyngdyllau amddiffynnol]]
O weld môr-ladron, roedd signal yn cael ei ddanfon o'r teras ar ben y tŵr, ar ffurf mwg, tân neu sain o culombu (trymped cregyn mawr). O glywed neu weld signal rhybudd o berygl byddai'r trigolion yn symud eu teuluoedd ac anifeiliaid i ffwrdd o'r arfordir. O weld signal o un tŵr byddai'r tyrau agos yn danfon signal hefyd gan ei wneud yn bosibl i roi rhybudd o ymosodiad i'r ynys gyfan mewn ychydig iawn o amser.
Doedd yr awdurdodau dim yn rhoi digon o arfau i warchodwyr y tyrau. Roedd y gwarchodwyr yn aml yn esgeuluso eu rôl filwrol ac yn defnyddio eu tyrau i godi tollau ar longau masnachol.
Pensaernïaeth
bawd|Croesolwg o'r Torra di a Parata Roedd y tyrau yn cael eu hadeiladu o flociau carreg yn cael eu dal at ei gilydd gan forter. Roedd y rhan fwyaf o'r tyrau ar siâp cylch er bod ychydig yn sgwâr, megis y Torra di Portu a Torra di Pinareddu. Roedd y tyrau crwn fel arfer yn 12 metr (39 troedfedd) mewn uchder a 10 metr (33 troedfedd) o ddiamedr ar y gwaelod yn gostwng i 7 metr (23 troedfedd) ar lefel y llawr cyntaf. Roedd y sylfaen yn cynnwys seston a oedd yn cael ei lenwi â dŵr glaw trwy bibellau yn rhedeg o'r teras. Roedd ystafell gromennog  ar y llawr cyntaf. Roedd modd mynd o'r ystafell gromennog i'r teras trwy ddringo grisiau oedd wedi eu hadeiladu ar y wal allanol a'u diogelu ar ben y tŵr gan dyred (darn o dŵr mwy o led na'r tŵr oddi tano). Roedd y teras yn cael ei amgylchynu gan ryngdyllau amddiffynnol roedd y gwarchodwyr yn gallu defnyddio i daflu pethau megis cerrig neu saim berw ar ben ymosodwyr. Roedd drws mynediad y tŵr ar lefel y llawr cyntaf ac yn cael ei gyrraedd trwy ddefnyddio ysgol bren  symudadwy. Roedd rhai o'r tyrau yn dalach ar tua 17 metr (56 troedfedd) o uchder ac yn cynnwys ail ystafell gromennog uwchben y cyntaf. Enghreifftiau o dyrau talach yw y Torra di a Parata ger Ajaccio a'r Torra di Santa Maria Chjapella yn Capicorsu. Roedd y gwarchodwyr yn cynnwys  swyddog a dau neu dri o filwyr a oedd yn byw yn yr ystafell ar y llawr cyntaf. Roedd  cilfachau yn  waliau'r ystafelloedd cromennog a lle tân.
Dirywiad
Achosodd y tyrau problemau lluosog i awdurdodau Genoa. Roedd eu lleoliadau ynysig yn eu gwneud yn brif dargedau ar gyfer môr-ladron. Roedd diffygion yn y gwaith adeiladu yn achosi iddynt ddymchwel yn hawdd. Bu'n rhaid i Weriniaeth Genoa hefyd  delio gyda llawer o wrthdaro ariannol, ffraeo rhwng gwahanol gymunedau, gwarchodwyr yn ffoi neu'n cynorthwyo'r gelyn i achub eu crwyn eu hunnain, dyledion heb eu talu a cheisiadau parhaus ar gyfer cyflenwadau ac arfau.
Treftadaeth
Heddiw, mae tyrau Genoa yn cynrychioli rhan bwysig o dreftadaeth ynys Corsica. O'r 85 o dyrau oedd yn sefyll ar ddechrau'r 18 ganrif mae 67 yn dal i sefyll heddiw. Mae rhai yn adfeilion; mae eraill mewn cyflwr gweddol dda. Mae llawer ohonynt wedi cael eu dynodi yn  fel Monuments historiques.
Osetiaid
Cenedl a grŵp ethnig Indo-Iranaidd sydd yn frodorol i ardal Osetia yn y Cawcasws yw'r Osetiaid. Maent yn disgyn o'r Alaniaid, nomadiaid hynafol a ymfudodd ar draws y stepdiroedd. Eu hiaith yw Oseteg a siaradir gan oddeutu 600,000 o bobl yn Ne a Gogledd Osetia, er bod pryder am hyfywder yr iaith o du pwysau'r iaith Rwseg.
Tyrau Genoa yng Nghorsica
Treftadaeth
Mae rhywfaint o waith pwysig wedi ei wneud i adfer rhai o'r tyrau wedi ei ariannu gan yr awdurdodau lleol. Ond o herwydd diffyg moddion i warchod y cyfan mae llawer o'r symbolau hyn o hanes yr ynys yn parhau i ddirywio.
Paonia, Colorado
Tref yn, yn nhalaith Colorado, yw .
Basshunter
Cantorion, chynhyrchydd recordiau, a Troellwr o Sweden oedd Jonas Erik Altberg a oedd yn fwy adnabyddus dan ei enw llwyfan Basshunter (ganes 22 Rhagfyr 1984 yn Halmstad).
Osetiaid
Datblygodd hunaniaeth yr Osetiaid yn y 13g, pan symudodd yr Alaniaid i'r mynyddoedd yn sgil goresgyniadau'r Mongolwyr. Siaradent yr iaith Oseteg, sydd yn tarddu o'r ieithoedd Sgytheg a Sarmateg, ac mae ganddynt draddodiad llenyddol o arwrgerddi sy'n traddodi hanesion rhyfelwyr y Narts. Cawsant eu troi'n Gristnogion dan ddylanwad eu cymdogion, y Georgiaid.
George Blagden
200px|bawd|George Blagden Actor o Sais yw George Paul Blagden (ganwyd 28 Rhagfyr 1989).
Osetiaid
Rhennir mamwlad yr Osetiaid yn wleidyddol yn yr 21g: un o weriniaethau Ffederasiwn Rwsia yw Gogledd Osetia-Alania, a thiriogaeth ddadleuol yw De Osetia a hawlir gan Georgia ond cydnabyddir gan Rwsia ac ychydig o wledydd eraill yn wladwriaeth annibynnol.
George Blagden
Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Louis XIV, brenin Ffrainc, yng nghyfres deledu Versailles (2015-2018).
Silver Creek, Washington
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Washington, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Silver Creek, gan gynnwys:
Triathlon Ironman
300px|bawd|Ironman Cymru, 2011 Mae Triathlon Ironman yn un o gyfres o rasys triathlon pellter-hir sydd wedi’u trefnu gan Gorfforaeth Triathlon y Byd. Mae’r ras yn cynnwys nofio am 2.4 milltir (3.6 cilomedr), seiclo am 112 milltir (180.25 cilomedr) a marathon 26.22 milltir (42.2 cilomder); y tri yn y drefn honno ac yn syth ar ôl ei gilydd heb doriad. Mae’n cael ei ystyried fel un o’r campau chwaraeon undydd mwyaf heriol yn y byd.
Mae’r rhan fwyaf o rasys Ironman yn gorfod cael eu cyflawni o fewn 17 awr. Mae ras fel arfer yn dechrau am 7:00a.m. Rhaid cwbhau’r nofio erbyn 9:20a.m. (2 awr 20 munud), y seiclo erbyn 5:30p.m. (8 awr 10 munud), a’r marathon erbyn hanner nos (6 awr 30 munud). Mae rhai sy’n llwyddo i gwblhau’r triathlon o fewn i’r cyfyngiadau amser hyn yn cael eu galw yn ‘Ironman’.
Mae ras Triathlon Ironman Cymru yn cael ei chynnal yn Ninbych-y-Pysgod ym mis Medi bob blwyddyn.
Mae’r enw "Triathlon Ironman" hefyd yn gysylltiedig â’r triathlon Ironman gwreiddiol, sydd bellach yn Bencampwriaeth Byd Ironman. Mae wedi’i gynnal yn Kailua-Kona, Hawaii, bob blwyddyn ers 1978 (gyda ras ychwanegol yn 1982). Cafodd ei gynnal yn Oahu yn gyntaf, cyn symud i Kailua-Kona yn 1981, ac yno mae’n dal i gael ei gynnal heddiw. Mae Pencampwriaeth Byd Ironman wedi dod yn adnabyddus am hyd a amodau heriol y ras, ac mae’r sylwebaeth deledu wedi ennill Gwobr Emmy.
Mae rasys eraill yn bodoli sydd yr un pellter â thriathlon Ironman, ond heb eu creu, perchnogi na’u trwyddedu gan Gorfforaeth Triathlon y Byd. Mae’r rasys hynny yn cynnwys cyfres Challenge Roth  a Triathlon Norseman.
Torra d'Elbu
Mae Tŵr Elbu (Corseg:Torra d'Elbu Ffrangeg: Tour d'Elbo) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Osani ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Fe'i lleolir ar dir sy'n perthyn i'r Conservatoire du Littoral
Hanes
Roedd y tŵr yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Mae'r tŵr yn gorwedd ychydig i'r tu allan i ffin Gwarchodfa Natur Scandola. Mae Gwarchodfa Scandola wedi bod ar Restr Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1983.
Mae tŵr Elbu wedi goroesi'n weddol gyflawn, mae'n adeilad crwn gyda gwregys hardd o friciau coch rownd ei channol. Mae'r amddiffynfa ar y teras yn cynnwys rhyngdyllau amlwg ac mae'r parapet yn ffurfio coron gastellog.
Matthew Sweeney
Bardd Gwyddelig oedd Matthew Sweeney (6 Hydref 1952 – 5 Awst 2018).
Torra d'Erbalunga
Mae Tŵr Erbalunga (Corseg:Torra d'Erbalunga) yn dŵr Genoa adfeiliedig ger Erbalunga wedi ei leoli yn commune Brando (Haute-Corse) ar arfordir dwyreiniol ynys Cap Corse, Corsica. Mae'n sefyll ar bwynt caregog ger mynediad deheuol porthladd Erbalunga.
Matthew Sweeney
Fe'i ganwyd yn Donegal, Iwerddon.
Torra d'Erbalunga
Hanes
Roedd twr yn sefyll yn Erbalunga ym 1488. Cafodd ei ddinistrio gan luoedd Ffrainc wrth iddynt ymosodiad ar Corsica ym 1553 fel rhan o'r rhyfel rhwng Ffrainc a'r Eidal 1551 - 1559. Adferwyd y tŵr ym 1560 i fod yn un o'r gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Ar 24 Ionawr 1995 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (Monument historique) Ffrainc.
Taflod (nodwedd bensaernïol)
de|bawd|240x240px|Taflod pentref Chereshovitsa, [[Bwlgaria]] Taflod yw'r gofod uwchben ysgubor neu stabl sy'n draddodiadol yn cael ei ddefnyddio i storio gwair neu fwyd arall ar gyfer anifeiliaid. Mae cadw'r gwair oddi ar y ddaear yn ei atal rhag amsugno lleithder o'r tir, a throi yn wrtaith.
Byddai taflodydd i'w cael bron ar bob fferm ar un adeg. Mae rhai ffermydd sy'n defnyddio bêls sgwar yn dal i i'w storio mewn taflod, ond mae nifer o ffermwyr yn defnyddio bêls sydd mor fawr fel bod angen peiriannau i'w symud, ac felly mae'r rhain fel arfer yn cael eu storio mewn adeiladau mwy agored neu y tu allan. Mae rhai ffermwyr wedi rhoi'r gorau yn gyfan gwbl i gadw gwair a bellach yn defnyddio silwair neu rawn.
Mae hen daflodydd hefyd yn cael eu hailbwrpasu i storio pethau eraill neu fel ystafelloedd byw neu wely.Mae'r gair taflod hefyd yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio to ceg bod dynol neu anifeiliaid eraill.
Torra di Ferringule
Mae Tŵr Ferringule (Corseg:Torra di Ferringule Ffrangeg: Tŵr de Farinole) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Farinole (Haute-Corse) ar arfordir gorllewinol ynys Cap Corse.
Hanes
Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari Adeiladwyd y twr Ym 1562. Mae'n cael ei gynnwys mewn rhestr a luniwyd gan awdurdodau Genoa ym 1617 sy'n cofnodi bod y tŵr yn cael ei warchod yn y nos gan ddau ddyn a dalwyd gan bentref Farinole.
Ym 1993 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (Monument historique) Ffrainc.
Siloam, Gogledd Carolina
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn Surry County, yn nhalaith Gogledd Carolina, yw .
Dathliadau Geraint Thomas yn Tour de France 2018
bawd|Geraint Thomas yn y Crys Melyn Yn sgîl llwyddiant Geraint Thomas yn ennill Tour de France yn 2018 cafwyd don o ddathlu ar draws Cymru.
Champion, Michigan
Cymuned heb ei hymgorffori (unincorporated community) yn Marquette County, yn nhalaith Michigan, yw .
Dathliadau Geraint Thomas yn Tour de France 2018
Titw Tomos Las (cân)
bawd|Cerdd i Geraint Thomas gan Cwrw Llŷn Yn sgil llwyddiant cynyddol Geraint Thomas yn ystod Tour de France 2018 rhannwyd clip fideo ar Facebook o ffans Geraint Thomas yn canu fersiwn hwyliog ohonynt yn canu cân Hogia'r Wyddfa, Titw Tomos Las gyda Geraint yn dod allan o'i bws teithio i'w harwain yn y canu.
Torra di Fautea
Mae Tŵr Fautea (Corseg:Torra di Fautea Ffrangeg: Tour de Fautea) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Zonza (Corse-du-Sud) ar arfordir dwyreiniol ynys the French island of Corsica. Mae'r tŵr yn sefyll ar uchder o 32 metr (105 troedfedd) ar y Punta di Fautea.
Hanes
Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Fe'i hadeiladwyd cyn 1601, dyddiad sy'n ymddangos ar ddogfen sy'n cofnodi taliad a wnaed i un o'r milwyr oedd yn gyfrifol am warchod y twr. Ymosodwyd ar y tŵr a'i losgi ym 1650 gan Ymerodraeth yr Otomaniaid. Fe'i hadferwyd rhwng 1988 a 1991 ac eto rhwng 1994 a 1995.
Dathliadau Geraint Thomas yn Tour de France 2018
Titw Tomos Las (cân)
Ynghanol holl hwyl llwyddiant Geraint yn y Tour, recordiodd BBC Radio Cymru fersiwn newydd o Titw Tomos Las ar gyfer rhaglen foreuol Aled Hughes. Canwyd y fersiwn newydd gan ddau o aelodau Hogia'r Wyddfa, y bandi Siddi, Band Pres Llarebbug a phlant lleol. a bu sylwi iddi ar Radio Cymru a'r we.
Cân Rap Tour de France gan grŵp Llwybr Llaethog
I ddathu llwyddiant Geraint Thomas yn ennill y ras, ail-recordiodd cân Llwybr Llaethog 'Tour de France', cân a recordiwyd yn wreiddiol yn 1987, o dan teitl newydd, 'I Won the Tour Man', sef dyfyniad o araith Geraint Thomas ar y Champs-Élysées ym Mharis.
Cerddi Mawl i Geraint Thomas
dde|250px|Tour de France 2018
Cerdd Iwan Rhys
Iwan Rhys, @anoracyracen ar Twitter, oedd 'Bardd y Mis' ar BBC Radio Cymru ym mis Gorffennaf 2018. Ysgrifennodd gerdd ar gyfer yr orsaf
Cerdd i Geraint Thomas
Cerdd Aneirin Karadog
Cyhoeddwyd englyn gan brifardd Eisteddfod 2016, Aneirin Karadog, @NeiKaradog ar Twitter.
Cerdd Annes Glynn
Englyn gan Priflenor Eisteddfod Casnewydd 2004, Annes Glynn, @Yr_Hen_Goes ar Twitter.
I ddathlu buddugoliaeth Geraint Thomas yn y Tour de France
Champion, Michigan
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Champion, gan gynnwys:
Dathliadau Geraint Thomas yn Tour de France 2018
Cerdd Huw Dylan Owen
Englyn gan Huw Dylan Owen, @Gurfal ar Twitter. Geraint Thomas
Cerdd Alwyn Jones
Geraint Thomas