Dyddiadur_D.O._Jones,_Tŷ_Uchaf,_Padog
Rheolaeth y Wernydd
Ar ôl i'r rhyfel orffen, bu agor ffosydd yn y Wern Uchaf, Mawrth, 1950, a'r Wern Ganol, Ionawr, 1954. Nid ydym yn gwybod sut y ffoswyd: ffôs bas efallai efo caib a phal, ond y byddai ffosydd dyfnion angen peiriant. Byddai peiriant trwm wedi cywasgi'r pridd, a'r planhigion. Yn lle y taflid y 'gwastraff? Fel arfer dros yr ardal cyfagos i'r ffôs gan fygu'r llystyfiant. Mae gwasgaru tail ar lefel isel yn helpu cadw ffrwythlondeb yn y pridd. Er hynny, rhaid cofio, ni ymatebir llawer o blanhigion y borfa 'wyllt' i lefelau uchel o faetholion megis nitrogen. Ar gyfer lefelau uwch o dail ac wrth ddefnyddio rhywogaethau 'nitrofile' megis y rhygwellt parhaol, fe geir fwy o drwch, ac o bosibl gwell ansawdd gwair hefyd. Byddai teilo yn drwm ar gaeau gwlyb yn debyg o arwain at olchiad y maetholion i mewn i gyrff o ddwr: colled felly i'r ffarmwr, a chodi'r bosibiliad o 'eutrification' o'r dyfroedd. Efo'r rheolaeth cywir, ceir gnwd trymach pan ddefnyddir lefelau uwch o dail, ond y byddai'r gweiriau agronomaidd yn all-gystadlu'r hen amrywiaethau a'r 'fforbiaid' ac yn gwaredu'r diddordeb lled-naturiol a fodolir cynt. Mae torri gwair wedi bod yn rhan annatod o fywyd cefn gwlad ers cyn gof. Gwelir tynnu cnwd o wair ysgafn o borfa lled-naturiol, isel ei chynhyrchiad yn draddodiadol, ac yn dechneg sydd wedi creu'r dolydd, a'r gweirgloddiau llawn o flodau a fodolir yn eang cyn yr ail-rhyfel byd. (Rhaid cynwys rhywle esboniad o gysyniad lled-naturiol) Ers hynny, fe gollwyd yr rhan fwyaf o'r rheiny i ddwyshád amaethyddol, ac i newidiadau yn ddefnydd y tir: ystadau o dai, ffatrioedd, traff-ffyrdd, archfarchnatoedd, elldynnu mwynau. Fe fyddai'r hen arfer, 'traddodiadol' o wneud gwair yn cychwyn ar ôl i'r gwair cael ei wneud a'i cludo ymaith: byddai'r ffarmwr yn gadael i'w stoc pori caeau'r gwair trwy'r hydref ac os bosibl i mewn i'r gaeaf. Daw'r gwanwyn, byddai'r anifeiliaid cael eu symud ymaith, a fe deilir y caeau efo tail o'r domen. Nid oedd yr hen ffarmio yn cynhyrchu pentyrrau o dail: llai o wartheg, llai o dail, ac felly digon tenau oedd y teilo. Gadawyd y glaswellt a'r blodau i dyfu. Fel arfer fe dorrwyd y gwair ym mis Gorffennaf, neu fis Awst dibynnol ar swmp y cnwd ac yn bennaf oll, y tywydd. Fe droiïd y gwair i'w sychu ar y cae nifer o weithiau, cyn ei gludo o'r cae. Petai amgylchiadau tywydd a thwf y glaswellt yn caniatáu, fe dorid adladd. Wedyn byddai'r porwyr yn dychwelyd. Roedd y susdem hon yn gadael i ddigon o amser i blanhigion blynyddol blodeu a gosod eu hadau. Byddai troi'r gwair yn gwasgaru hadau o gwmpas y cae. Mae'r arfer o wneud gwair neu sylwair yn fuan yn yr haf gyda nifer o adladdau wedi torri ar draws cylch yr hen blanhigion blodeuol. Hyd yn oed i blanhigion lluosflwydd, ni allent gystadlu efo'r 'nitrofiles' uchel eu twf ac sydd yn mygu'r hen weiriau byrach. Ffarwel felly, i'r gribell felyn, a welir beth bynnag fel chwyn. Yn anffodus, nid oes genym fawr o wybodaeth am swmp nag ansawdd y gwair a wnaed ar gaeau'r Wernydd yn ystod yr amser dan sylw. Mae'r golygiad sydd genym o gofnodion DO Jones yn sôn am ladd gwair ym mis Medi yn 1939, mis Awst 1940, eto Awst yn 1942. Mae bwlch yn y cofnodion tan 1950; fe dorrwyd gwair yn y Wernydd ym mis Gorffennaf y flwyddyn honno, a gorffenai'r cofnodion efo torri gwair ym mis Gorffennaf, 1951. Yn amlwg, mae gwneud gwair yn holl ddibynnol ar gyfnod o dywydd sych a chynnes iawn. Felly, y tywydd byddai'n ffactor mawr pryd gaiff y gwair ei dorri, ac mae hyn yn esbonio'r amrywiaeth yn amserau cynhaeafu gwair. Cyn i ragolygon tywydd dibynadwy,a pheiriannau lladd gwair, yr oedd lladd gwair yn orchwyl llafurus, â llefel uchel o ansicrwydd am ganlyniadau da: y byddai tywydd drwg yn difetha'r cnwd â goblygiadau am y da byw gallu goroesi gaeaf caled. Y byddai cynhaeaf sal o wair yn effeithio'n sylweddol ar gynhyrchiad llaeth dros y gaeaf, efo goblygiadau ar incwm a bywoliaeth y ffarmwr. Yn anffodus, nid oes genym fawr dim syniad am union leoliad yn y Wernydd lle dorrid wair. Mae DO Jones yn sôn am weithgareddau gwneud/cario gwair yn wern uchaf unwaith yn 1940, ac yn bennaf yn wern ganol: 1939, 1941, 1942, 1951; bu dorri gwair unwaith (o'r cofnodion sydd genym) yn wern isaf yn 1951. Mae DO yn manylu at dorri gwair yn 'top wern ganol' a top wern isa' dim ond yn 1950, ac 1951 yn ôl eu trefn. Er hynny, mae'r cynllun cynefinoedd a fapwyd gan Cyngor Cefn Gwlad Cymru / CCW, yn dangos bod lleoliad dwy ardal 'glastir wedi'i wella'n rhannol' ar rannau uchaf y wern uchaf a'r rhan fwyaf o'r wern ganol: