cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sesotho
Mae Sesotho (a elwir hefyd yn Sotho, Sotho Deheuol, neu De Sotho ) yn iaith De Bantw o grŵp Sotho-Tswana (S.30, yn ôl tabl dosrannu'r ieithoedd Bantu), a siaredir gan mwyaf yn Ne Affrica, lle mae'n un o'r 11 iaith swyddogol ac yng ngwladwriaeth annibynnol Lesotho lle mae'n iaith genedlaethol. Dyma briod iaith y bobl Basotho sy'n trigo yn Ne Affrica a Lesotho.
Fel pob iaith Bantw mae Sesotho yn iaith dodiadol sy'n defnyddio amryw o dodiadau a rheolau deilliannol a ffurfroadau i adeiladu geiriau cyflawn.
Dosbarthiad Ieithyddol
bawd|Dosbarthid daearyddol Sotho yn Ne Affrica; canran y boblogaeth sy'n siarad Sotho gartref. bawd|Dosbarthiad daearyddiol y Sotho yn Ne Affrica: dwysedd siaradwyr Sotho fel iaith cartref. Mae Sesotho yn iaith o gangen y Sotho-Tswana (parth S.30) sy'n rhan o deulu ieithyddol y De Bantw sydd yn ei hun yn tarddu ac yn rhan o'r tylwyth ieithyddol, perthyn i'r teulu Niger-Congo.
Mae "Sotho" hefyd yn enw a roddi'r i'r cyfan o grŵp Sotho-Tswana, ac yn yr achos hynny gelwir Sesotho ei hun yn "De Sotho". O fewn grŵp Sotho-Tswana mae Sesotho yn perthyn agosaf at Lozi (a elwir hefyd yn Silozi), lle mae'n creu is-grŵp y Sesotho-Lozi o fewn Sotho-Tswana.
Mae'r grŵp Gogledd Sotho yn ddaearyddol ac yn cynnwys nifer o dafodieithoedd sy'n perthyn i'r Sesotho-Lozi. Adnewbir yr iaith Setswana hefyd fel "Gorllewin Sesotho".
Mae'r grŵp Sotho-Tswana yn ei hun yn perthyn yn agos i'r ieithoedd De Bantw eraill sy'n cynnwys Venda, Tsonga, Tonga, a'r ieithoedd Nguni (Zulu, Xhosa, Ndebele ayyb) ac, o bosib, yr ieithoedd Makua (parth P) yn Tanzania a Mozambique.
Mae'r gair Sotho yn olddodiad llwythol h.y. gelwir y bobl yn Sotho neu Basotho; tra bod Sesotho yn golygu "iaith y Basotho". Mae wedi dod yn gyffredin i arddel y term Sesotho am yr iaith yn hytrach na Sotho hyd yn oed ymysg siaradwyr ieithoedd tramor.
Dosbarthiad Daearyddol
Yn ôl Cyfrifiad Cenedlaethol De Affrica 2011, roedd bron i b4 miliwn o siaradwyr Sesotho iaith gyntaf wedi'u cofnodi yn Ne Affrica - oddeutu 8% o'r boblogaeth. Mae'r rhan fwyaf o siaradwyr Sesotho yn Ne Affrica yn byw yn nhaleithiau 'Free State' a Gauteng. Sesotho hefyd yw'r brif iaith a siaredir gan bobl Lesotho, lle, yn ôl data 1993, fe'i siaradwyd gan tua 1,493,000 o bobl, neu 85% o'r boblogaeth. Mae'r cyfrifiad yn methu â chofnodi gallu ieithyddol llawn pobl De Affrica lle gall fod Sesotho yn ail neu drydydd iaith iddynt. Mae siaradwyr o'r fath i'w gweld ym mhob ardal breswyl o Fusnesau Metropolitan - megis Johannesburg, a Tshwane - lle mae amlieithrwydd yn uchel iawn.
Gramadeg
Y nodweddion mwyaf trawiadol o ramadeg Sesotho, a'r priodweddau pwysicaf sy'n ei ddatgelu fel iaith Bantu, yw ei system cenedl enwau a concórd ("cytuno"). Yn y concórd Sesotho (fel y rhan fwayf o ieithoedd Bantw, bydd berfau a rhagenwau yn cytuno gydag enwau (nouns). Nid yw'r system enwau Sesotho (fel ieithoedd Bantw) yn adnabod cenedl enwau yn seiliedig ar ryw benywaidd a gwrywaidd (fel ieithoedd Indo-Ewropeaidd megis Cymraeg, Ffrangeg ayyb).
Eiddo arall adnabyddus yr ieithoedd Bantu yw eu morffoleg dodiadol. Yn ogystal, maent yn tueddu i fod heb unrhyw systemau cyflyrau gramadegol, rhaid, felly, nodi ystyr enwau drwy eu trefn yn y frawddeg.
Statws Iaith
dde|bawd|Dynes Mosotho yn dal arwydd mewn Sesotho mewnprotest yn erbyn trais yn erbyn menywod ar [[Ddiwrnod Cenedlaethol y Menywod ym Mhrifysgol Genedlaethol Lesotho. O'i gyfieithu, dywed, "os na wnewch chi wrando ar fenywod, byddwn yn colli'n amynedd gyda chi"]]
Mae Sesotho yn iaith gyntaf i 1.5 miliwn o bobl yn Lesotho, neu 85% o'r boblogaeth. Sesotho yw un o ddwy iaith swyddogol Lesotho (gyda Saesneg). Lesotho enjoys one of Africa's highest literacy rates, with 59% of the adult population being literate chiefly in Sesotho.
Defnyddir Sesotho mewn amrywiaeth o adnoddau addysgol fel pwnc a hefyd fel cyfrwng iaith. Fe'i defnyddir yn lafar ac yn ysgrifenedig ymhob haen o addysg o'r cyn-ysgol i astudiaethau doethurol yn y brifysgol. Nodir bod anhawsterau'n dal i'w cael ym maes datblygu geirfa dechnegol ym meysydd technoleg gwybodaeth, gwyddoniaeth, mathemateg a'r gyfraith gan nad yw'r corpws o ddeunydd technegol ar gael yn Sesotho, neu, mae'n fychan iawn.
Mae Sesotho wedi dabtlygu presenoldeb go helaeth ers diwedd Apartheid. Ceir Radio Lesedi sy'n orsaf radio 24 awr Sesotho fel rhan o ddarpariaeth Corfforaeth Ddarlledu De Affrica (SABC) sy'n darlledu'n unig yn yr iaith. Ceir hefyd gorsafoedd radio lleol yn ogystal ag ar draws Lesotho a'r Free State. DArlledir rhaglenni newyddion hanner awr Sesotho yn ddyddiol ar orsafoedd teledu y llywodraeth. Mae'r ddarlledwr teledu annibynnol, eTV, hefyd yn cynnwys bwletin newyddion hanner awr yn Sesotho yn ddyddiol. Ceir hefyd amrywiaeth o raglenni ar SABC a grŵp eTV sy'n cynnwys peth deialog yn Sesotho.
Mae'r rhan fwyaf o bapurau newydd yn Lesotho wedi eu hysgrifennu gan fwayf yn Sesotho neu, yn Sesotho a Saesneg. Ceir un cylchgrawn prif-ffrwd Sesotho yn Ne Affrica, Bona ond does dim papur dyddiol llawn yn yr iaith heblaw am gylchlythyrau yn Qwaqwa, Fouriesburg, Ficksburg ac, o bosib, rhai trefi eraill yn y Free State.
Dysgu drwy brofiadau
Dysgu drwy brofiadau yw'r proses o "ddysgu trwy adlewyrchu wrth wneud". Mae dysgu ymarferol yn ffurf o ddysgu drwy brofiadau ond nid yw o reidrwydd yn cynnwys myfyrwyr yn adlewyrchu ar eu gweithgaredd. Mae dysgu drwy brofiadau yn wahanol i ddysgu ar dafod leferydd neu ddidactig, ble mae'r dysgwr yn cymryd rhan gymharol oddefol. Mae'n perthyn i ffurfiau eraill o ddysgu gweithredol fel dysgu anturus, dysgu dewis-rhydd, dysgu cydweithredol, dysgu trwy wasanaeth, a dysgu sefyllfaol.
Mae dysgu drwy brofiadau yn aml yn cael ei ddefnyddio yn gyfystyr ag "addysg drwy brofiadau", ond mae dysgu drwy brofiadau yn ystyried proses ddysgu yr unigolyn tra bod addysg drwy brofiadau yn athroniaeth addysg ehangach.
Mae'r cysyniad cyffredinol o ddysgu drwy brofiadau yn hynafol. Tua'r flwyddyn 350 CC, ysgrifennodd Aristoteles "gyda'r pethau sydd rhaid i ni eu dysgu cyn eu gwneud, rydyn ni'n dysgu trwy eu gwneud". Fel dull addysgol, mae dysgu trwy brofiadau yn llawer mwy diweddar. Gan ddechrau yn y 1970au, cynorthwyodd David A. Kolb i ddatblygu theori fodern o ddysgu drwy brofiadau, yn seiliedig i raddau helaeth ar waith John Dewey, Kurt Lewin, a Jean Piaget.
Charlie Puth
Canwr Americanaidd yw Charles Otto Puth Jr (neu Charlie Puth) (ganwyd 2 Rhagfyr 1991). Mae hefyd yn gyfansoddwr a chynhyrchydd cerddoriaeth. Daeth i amlygrwydd drwy lwyddiant firaol fideos o'i ganeuon a uwchlwythwyd i YouTube.
Rhyddhawyd "See You Again" fel cân cyntaf Puth yn 2015, cân a gyd-ysgrifennodd, cydgynhyrchodd ac a berfformiodd gyda Wiz Khalifa ar gyfer trac sain Furious 7 fel teyrnged i Paul Walker. Aerth i rif un ar Billboard Hot 100 yr Unol Daleithiau am 12 wythnos. Ar ôl llwyddiant "See You Again", enillodd gydnabyddiaeth fyd-eang am lawer o weithiau pellach, gan gynnwys ei sengl gyntaf "Marvin Gaye", a oedd yn cynnwys Meghan Trainor, ac roedd ganddo ganeuon ar y siartiau yn Seland Newydd, Iwerddon a'r Deyrnas Unedig.
Bywyd Cynnar
Cafodd Charles Otto Puth Jr. ei eni ar 2ail o Ragfyr 1991, yn Rumson, New Jersey, i Debra, athro cerdd a oedd hefyd yn ysgrifennu hysbysebion ar gyfer HBO, a Charles Puth, adeiladwr. Mae ei dad yn babydd a'i fam yn Iddew. Mae ganddo un brawd ac un chwaer, sef efeilliaid Stephen a Mikaela.
Mynychodd ysgol Holy Cross, Rumson, ac yna ysgol Forrestdale Middle School, cyn graddio o Rumson-Fair Haven Regional High School yn 2010. Mynychodd hefyd Manhattan School of Music Pre-College. Graddiodd Puth yn 2013 o Goleg Cerddoriaeth Berklee.
Matthew Daddario
Mae Matthew Quincy Daddario (ganed 1 Hydref 1987) yn actor Americanaidd sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Alec Lightwood ar y rhaglen deledu Freeform Shadowhunters. Mae'n frawd i'r actores Alexandra Daddario.
Bywyd cynnar
Cafodd Daddario ei eni a'i fagu yn Efrog Newydd gan y cyfreithwyr Christina a Richard Daddario. Ei chwaer hun yw'r actores Alexandra Daddario ac mae ganddo chwaer iau, Catherine Daddario.
Mae Matthew Daddario o dras Eidaleg, Gwyddelig, Hwngaraidd, Slofacaidd, Almaenig a Saesneg.
Aeth i Ysgol Collegiate cyn astudio busnes yn Indiana University Bloomington. Graddiodd Daddario o'r brifysgol yn 2010.
Gyrfa
Yn Mai 2015, cyhoeddwyd fod Daddario am portreadu Alec Lightwood ar y rhaglen deledu Freeform Shadowhunters, a seilwyd ar y gyfres llyfrau The Mortal Instruments gan Cassandra Clare. Cychwynodd y rhaglen ar Ionawr 12, 2016.
Llithriwl
bawd|Hen lithriwl a wnaed yn [[Denmarc|Nenmarc, gyda'i orchudd lledr. Mae'r rhan canol yn llithro i'r chwith ac i'r dde.]]
Dyfais analog i gyfrifo yw'r llithriwl (Saesneg: slide-rule) sy'n air cyfansawdd: 'llithro' a 'riwl' (pren mesur). Mae'n ddyfais raddedig, gyda chanol symudol iddi, ac fe'i defnyddir fel canllaw i wneud cyfrifiadau mathemategol. Gellir ei hystyried fel rhagflaenydd y cyfrifiadur.
Fe'i defnyddir yn bennaf ar gyfer lluosi a rhannu, a hefyd ar gyfer ffwythiannau megis esbonyddion (exponents), ail-israddau, logarithmau a trigonometreg, ond nid fel arfer ar gefer adio neu dynnu. Er ei bod yn debyg o ran enw ac ymddangosiad i bren mesur, nid ar gyfer mesur hyd, neu i greu llinellau syth y bwriadwyd y ddyfais.
Fe'u cynhyrchwyd, dros y blynyddoedd, mewn gwahanol steil, ac mae'r manylion arnynt (y 'raddfa') yn newid, fel bo'r angen. Ceir rhai arbenigol e.e. arferid cynhyrchu llithriwliau ar gyfer y byd hedfan a chyllid, fyddai'n cyflymu'r broses o gyfrifo yn y meysydd hynny.
Ar ei symlaf, mae pob rhif sydd i'w luosi yn cael ei gynrychioli gan hyd ar y llithriwl. Ceir graddfa logarithmig ar bob un, mae'n bosibl halinio'r riwl canol (yr un sy'n llithro) i ddarllen swm y logarithmau, ac felly cyfrifo lluoswm y ddau rif.
frame|center|Mae'r llithriwl hon wedi'i gosod i greu nifer o werthoedd: O raddfa C i raddfa D (lluosi â 2), o raddfa D i raddfa C (rhannu gyda 2), graddfeydd A a B (lluosi a rhannu â 4), graddfeydd A a D (sgwario ac [[ail isradd).]]
Hanes
Datblygodd y Parchedig William Oughtred ac eraill y llithriwl yn yr 17g, yn seiliedig ar y gwaith a wnaed ar logarithmau gan John Napier. Cyn dyfodiad y cyfrifiannell electronig, dyma'r offeryn cyfrifo mwyaf cyffredin mewn gwyddoniaeth a pheirianneg. Parhaodd y defnydd o lithriwliau i gynyddu drwy'r 1950au a'r 1960au hyd yn oed wrth i gyfrifiaduron gael eu cyflwyno'n raddol; ond tua 1974 roedd y cyfrifiannell llaw, gwyddonol, electronig yn dirwyn i ben ac roedd y rhan fwyaf o gyflenwyr wedi peidio a'u cynhyrchu.
Swllt
bawd|Swllt o [[Sweden, a fathwyd o 1802 ymlaen.]] bawd|Swllt o 1853, a gynhyrchwyd yn Lloegr, brenhines [[Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig|Victoria.]] bawd|Swllt o 1948, a gynhyrchwyd yn Lloegr. Arian cyfred yw swllt, a arferid ei ddefnyddio yng Nghwledydd Prydain, Iwerddon, Awstralia, Awstria, Unol Daleithiau America, Seland Newydd a nifer o wledydd y Gymanwlad. Mae'n parhau i gael ei ddefnyddio fel arian cyfred yn Tansania (Swllt Tansanïa), Cenia, Wganda a Somalia.
Benthyciad o'r gair Lladin soldus yw 'swllt', a chofnodir y defnydd cyntaf o'r gair yn Gymraeg yn y 13g: Ef a anfones ugein swllt i eglwys Grist yn Dulyn. (Gwaith Gruffudd ap Cynan). Yn yr ieithoedd Celtaidd, ceir: 'sols' (Hen Gernyweg), 'solt' (Hen Lydaweg) a 'saout' (a olygai 'gwartheg' mewn Llydaweg Canol a Diweddar).
Gallai olygu unrhyw werth, ac yng ngwledydd Prydain, yn 1554, daeth i olygu un-ugeinfed (1/20ed) rhan o bunt, sef 12 ceiniog, gan olynu'r testoon. Arferid ei ddynodi gyda'r nodiant mathemategol s neu'r 'symbol 'solidus' / (y slash) e.e. 1/9 oedd "un swllt a naw ceiniog" a 11/– fydai "un-ar-ddeg swllt". Mae'r defnydd o'r symbol solidus yn dal i gael ei ddefnyddio yng Nghenia heddiw, a cheir cynlluniau yn nwyrain Affrica i greu arian cyfred cyffredin, rhwng y gwledydd; yr enw a fathwyd ar ei gyfer yw 'swllt dwyrain Affrica'.
Daeth i ben yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain ar 15 Chwefror 1971, pan newidiwyd i system ddegol. Yr hen ddull, hyd at y degoliad, o nodi'r gwerthoedd oedd:
Gwerth a darnau eraill
Roedd darnau eraill ar gael, hefyd, cyn hynny, gan gynnwys:
Iwerddon
Rhwng 1901 ac 1825, gwerth y swllt Gwyddelig oedd 13c, a'i lysenw oedd black hog, oherwydd y gelwid y swllt Seisnig yn white hog. Roedd hyn, wrth gwrs yn rhan o ymdrech Lloegr i gyflyru'r Gwyddelod i gredu eu bod yn ddrwg a'r Saeson yn dda.
Coeden Ewropeaidd y Flwyddyn
bawd|Enillydd 2016 "Coeden hynaf Bátaszék", Hwngari bawd|Enillydd 2015 "Derwen ar gae pêl-droed", Estonia Cystadleuaeth flynyddol yw Coeden Ewropeaidd y Flwyddyn i ddod o hyd i goeden 'mwya hoffus' Ewrop.
Cynhelir y gystadleuaeth gan yr Environmental Partnership Association (EPA), corff a gefnogir gan y Comisiwn Ewropeaidd.
Fauda
Mae Fauda (فوضى; sy'n golygu "llanast" yn Arabeg) yn gyfres ddrama wleidyddol gignoeth a gynhyrchwyd gan deledu Israel ond sydd wedi ei dangos a bod yn hynod llwyddiannus ar draws y byd. Mae'r deialog yn Hebraeg ac Arabeg, neu ba' bynnag iaith sy'n weddus i'r cymeriad a'r sefyllfa.
Darlledwyd y gyfres 12 pennod yn Israel yn Chwefror 2015 ar sianel deledu lloeren y wlad yes (arddelir y gair Saesneg fel teitl y sianel). Yn ddiweddarach, ddarlledwyd y gyfres yn rhyngwladol trwy wasanaeth Netflix, a gyhoeddwyd fel rhaglen 'Netflix Original', gan ryddhau ar 2 Rhagfyr, 2016. Darlledwyd ail gyfres ar Netflix yn 28 Mai 2018.
Yn ôl sylfaenwyr y gyfres, Lior Raz a Dan Senor, defnyddiwyd y gair 'fauda' gan Balesteiniaid i ddisgrifio bywyd bob-dydd, neu bodoli, adeg yr Iail Intifada, rhwng 2000 - 2007. I'r lluoedd cudd Israeli, defnyddir 'fauda' fel côd ar gyfer y ffaith eu bod wedi eu darganfod neu mewn perygl.
Cefndir
bawd|[[Lior Raz, Chwefror 2018, cyd-sefydlydd a phrif actor Fauda]] bawd|Arlywydd Israel, Reuven Rivlin, gyda cynhyrchwyr 'Fauda', Chwefror 2018 Datblygwyd Fauda gan Lior Raz ac Avi Issacharoff o'u profiadau personol yn cyflawni eu gwasanaeth milwrol yn uned Duvdevan o Luo Amddiffyn Israel. Darlledwyd y gyfres am y tro cyntaf yn Israel ar 15 Chwefror 2015. Mae'n dilyn hanes a helynt 'Doron', a'r uned Mista'arvim (milwyr cudd-wybodaeth Israeli), a'i dîm wrth iddynt geisio dal un o brif ryfelwyr y mudiad annibyniaeth Palesteinaidd, Hamas a elwir yn "Y Panther".
Ffilmiwyd tymor cyntaf y gyfres yn ardal Kafr Qasim (sillefir hefyd, Kfar Kassem), tref fwyafrifol Arabaidd o fewn Israel, oddeutu 12 milltir i'r dwyrain o Tel Aviv ar y ffin gyda'r Glan Orllewinnol. Poblogaeth y dref yw 21,000 ac mae'n rhan o'r 'Triongl Fach', sef clwster o drefi a phentrefi Arabaidd o fewn tiriogaeth Israel.
Ym mis Mehefin 2016, enillodd y gyfres chwe Gwobr Ophir, gan gynnwys y "Cyfres Dramatig Gorau", yng Ngwobrau'r Academi Israel.
Dechreuwyd ffilmio'r gyfres gyntaf yn 2014 yn union fel roedd cyrch Operation Protective Edge yn erbyn Gaza yn dechrau, gan ychwanegu at y tensiwn. Penderfynodd y criw ffilmio a Maer Arabaidd tref Kfar Kassem barhau i ffilmio i ddangos bod mod cydweithio rhwng Iddewon ac Arabiaid.
Cymeriadau
Yn y gyfres a ddarlledir, mae'r cymeriadau yn siarad yn yr iaith naturiol i'r cymeriad neu'r cyd-destun. Gwelir, felly, milwyr Israeli yn siarad Arabeg wrth fynd ar gyrch. Darlledwyd y gyfres gydag is-deitlai ar Netflix. Does dim fersiwn Saesneg. Mae hyn yn ychwanegu at ddilyrwydd y gyfres a'r cymeriadau.
Ymateb
Mae'r ymateb i'r gyfres wedi bod yn bositif gan Iddewon ac Arabiaid. sy'n nodi bod yn anarferl i glywed Arabeg ar deledu Israeli ac i gael cymeriadau crwn. Mae'r Arabiaid yn nodi gymaint o'h hiaith sydd yn y gyfres.
Yn ôl James Delingpole yng nghylchgrawn The Spectator, "[Fauda] gives you a far clearer understanding of what’s really going on in the Middle East than anything you’ll ever see on the BBC."
Nodir bod y dref lle ffilmiwyd y gyfres, Kafr Qasim, wedi gweld twf economaidd a chydweithio rhwng Iddewon ac Arabiaid yn sgil y gyfres.
Ym mis Mawrth 2018 fe gipiwyd Llywydd Undeb Myfyrwyr Prifysgol Bir Zait ar y Glan Orllewinol (oedd yn aelod o Hamas) gan cudd-filwyr Israel. Disgrifiwyd y cyrch, lle roedd y milwyr wedi eu gwisgo mewn dillad cyffredin nid lifrau, "fel rhywbeth o'r gyfres 'Fauda'" gan y wasg.
Maes Awyr Rhyngwladol Christchurch
bawd|250px|Y lolfa ymadael Mae Maes Awyr Christchurch yn gwasanaethu Christchurch, ar Ynys y De, Seland Newydd. Mae’n 12 cilomedr i’r gogledd-orllewin o ganol y ddinas. Agorwyd y maes awyr ar 18 Mai 1940, a daeth yn faes awyr rhyngwladol, yr un cyntaf yn Seland Newydd, ar 16 Rhagfyr 1950. Erbyn hyn mae Christchurch yr ail brysurach o feysydd awyr Seland Newydd. Mae’n bosibl hedfan i Awstralia (Brisbane, yr Arfordir Aur, Sydney, Melbourne a Perth), a hefyd i Fiji a Singapore. Defnyddir y maes awyr gan Air New Zealand, China Airlines, Emirates, Fiji Airways, Jetstar, Qantas, Singapore Airlines a Virgin Australia. Mae Air New Zealand, Jetstar ac Air Chathams yn hedfan i lefydd tu mewn i Seland Newydd.
Tahini
Past yw tahini neu tahina (Arabeg: طحينية; Hebraeg: טחינה; Ffarsi: ارده, ardeh), Twrceg: tahini) wedi'i wneud o hadau sesame wedi eu malu (a elwir hefyd yn sesame) a ddefnyddir fel cynhwysyn mewn amryw o seigiau o'r Dwyrain Canol.
Etymoleg
dde|180px|jar o Tahini Daw'r gair tahini o'r Arabeg: طحينة‎ [tˤaħiːna], neu'n fyw cywir, ṭaḥīniyya طحينية, sy'n dod o'r gwraidd ط ح ن Ṭ-Ḥ-N a geir yn y ferf طحن ṭaḥana sy'n golygu "melino" (to grind yn Saesneg), yr un gwraidd â'r gair طحين [tˤaħiːn], "blawd" mewn rhai tafodieithoedd Arabeg.
Saws Tahini
Mae saws Tahini yn cynnwys:
Gwybodaeth Maeth
Mae tahini yn gyfoethog iawn mewn fitaminau yn enwedig Fitamin B1, Fitamin B2 a Fitamin B6 ac mae'n cynnwys llawer o galsiwm ac haearn. Mae felly yn fwyd a chynhwysyn poblogaidd gan lyseiwyr a figaniaid. Caiff hefyd ei werthu fel taenyn bwyd amgen i menyn cnau mwnci mewn siopau bwyd iach neu llyseiol, yn ogystal â siopau bwyd Twrcaidd ac Arabaidd.
Fauda
Cerddoriaeth
Mae caneuon oddi ar y gyfres wedi bod yn boblogaidd. Mae'r arwydd-gan i'r ail gyfres, מנסים (Menasim, 'Ceisio') wedi denu dros 2 filiwn o hits hyd at Hydref 2018. Cyfansoddwyd y gân gan Idan Amedi sydd yn actio rhan 'Sagi', ac mae Lior Ras ('Doron') yn trosleisio mewn Arabeg ar ddechrau'r gân. Mae golygfa lle bydd 'Naor' (Tzachi HaLevy) yn canu'r gân Arabaidd, Tamelly Maak, i gysuro ei gyd-filwyr yn dilyn cyrch, yn un sy'n sefyll yn y cof. Mae'n dangos, er gwaethaf yr ymladd, bod cydnabyddiaeth a gwerthfawrogiad o'r diwylliant Arabaidd.
Penhelyg
bawd|chwith|260px|Machlud haul o Benhelyg chwith|bawd|260px Mae Penhelyg yn gymuned ar gyrion Aberdyfi ar lan Afon Dyfi, yng Ngwynedd. Gwasanaethir yr ardal gan orsaf reilffordd Penhelyg ar hen Reilffordd y Cambrian rhwng Cyffordd Dyfi ac Aberdyfi. Adeiladwyd 2 dwnnel yn ymyl Gorsaf reilffordd Penhelyg, a gadawyd y pridd ohonynt ym Mhenhelyd, ac adeiladwyd Teras Penhelig ar y safle tua 1865. Roedd rhaid adeiladu 4 pont i gario’r rheilffordd trwy’r pentref.
Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan a'r Aelod Seneddol yw.
Deuddegol
Mae deuddegol (neu 'dwodegol') yn cyfeirio at system bôn 12, lle cyfrifir bob yn 12, yn hytrach na'r 10 arferol. Arferid defnyddio'r system hon yng ngwledydd Prydain tan yn ddiweddar (1971) ar y ffurf "dwsin" yn enwedig i gyfrif arian a wyau: roedd deuddeg (neu un-deg-dau) ceiniog mewn swllt.
Yn y system deuddegol, ysgrifennir 10 fel "2" wedi'i gylchdroi (<span style="display:inline-block; ">2 ) a'r rhif 11 wedi'i gylchdroi (<span style="display:inline-block; ">3 ). Cyflwynwyd y nodiant hwn gan Isaac Pitman. Ers Mehefin 2015, ceir fersiwn Unicode o'r digidau hyn, sef ↊ (Pwynt Cod 218A) a ↋ (Pwynt Cod 218B), yn ôl eu trefn. Cylchdroir nodiannau eraill hefyd: "A", "T", neu "X" am ddeg a "B" neu "E" am 11. Mae'r rhif 12 (yn ein system ddegol ni heddiw) yn cael ei ddynodi fel "10" sef "1 lot o 12 a dim uned"; gair arall am ddeuddeg yw "dwsin"; gros yw deuddeg dwsin. Mae'r nodiant "12" yn golygu "1 grwp o 12 a 2 uned" (h.y. "14" yn y system ddegol). Felly, mewn deuddegol, ystyr "100" yw "un gros (sef 144)"; "1000" yw "1 gros-mawr", a "0.1" yw "1 deuddegfed" (sef fel degolion: "1 canfed", "1 milfed", ac "1 degfed").
Tarddiad
Cofnodwyd y gair 'gros' am ddwsin yn gyntaf yn y 16g, yn Llawysgrif Elis Gruffydd. Mae 'gros' a 'dwsin' yn fenthyciadau o'r Saesneg.
Ychydig o ieithoedd sy'n defnyddio'r system deuddegol; ceir iaeithoedd yn Nigeria e.e. Janji, Gbiri-Niragu (Gure-Kahugu), Piti, a thafodiaith Nimbia o'r iaith Gwandara; yr iaith Chepang yn Nepal a Mahl o Ynys Minicoy, India. Mae gan yr Ieithoedd Germanaidd eiriau arbennig am "11" a "12", ond benthyciadau yw'r rhain o'r Proto-Germanaidd.
Nodiant sylfaennol
Ceir sawl cynnig er mwyn gwahaniaethu rhwng y system deuddegol a'r system degol, a rhwng y systemau bôn eraill. Maent yn cynnig:
Dyma'r cynigion: Mae hyn yn ein galluogi i sgwennu "54z = 64d," "54twelve = 64ten" neu "doz 54 = dec 64." Mewn rhaglennu cyfrifiadurol, mae'r deuol, yr wythol a'r hecsadegol yn aml yn defnyddio cynllun tebyg. Mae'r deuol yn dechrau gyda, wythol gyda  , a hecsadegol gyda.
Sabich
Cynnwys
Gweinir y Sabich mewn bara pita a'r cynnwys traddodiadol, craidd yw tafelli wylys, ŵy wedi'i ferwi'n galed, saws tahini tenau, sudd lemwn a garlleg, salad Israeli, persli ac amba. Mae rhai fersiynau yn cynnwys tatws wedi'u berwi. Yn draddodiadol fe'i gwneir gydag wyau haminados, sef wyau wedi'u berwi'n araf nes iddynt droi'n frown. Gellir ychwanegu schwg gwyrdd neu goch yn ôl chwaeth y bwytawr gyda winwns wedi eu torri'n fân hefyd.
Etymoleg
Ceir gwahanol esboniadau am enw'r bwyd. Yn ôl rhai, enwir y bwyd ar ôl sefydlydd y ciosg byr-bryd cyntaf yn Israel, Sabich Tsvi Halabi, Iddew a anwyd yn Irac.
Yn ôl etymoleg boblogaidd, daw'r gair sabich o'r Arabeg, صباح (IPA Arabeg: sˤaˈbaːħ), sy'n golygu "bore" gan fod y cynhwysion yn nodweddiadol o frecwast Iddewon Irac.
Hanes
Daeth y Sabich i Israel gydag Iddewon o Irac a ymfudodd i'r wlad yn yr 1940au a'r 1950au. Ar y Saboth, pan waherddid coginio yn ôl eu crefydd, byddai Iddewon Irac yn bwyta pryd oer o fwyd wedi'i baratoi'n barod - wylys, tatws ac wyau wedi'u berwi. Yn Israel yn yr 1950au ac 1960au rhoddid y cynhwysion hyn mewn bara pita ac fe'i gwerthid yn gludfwyd - fel sy'n gyffredin yno gyda chludfwyd ffelaffel a siawarma - a gwerthu mewn ciosg bwyd awyr agored.
Salad Sabich
Ceir fersiwn wledig o'r enw Salad Sabich, Salat Sabich yn Hebraeg. Cynnwys y salad yma yw wylys, wyau wedi eu berwi'n galed, salad Israeli, tatws, persli ac amba. Caiff y cynhwysion eu cymysgu ar blât gyda swmac neu za'atar ar ei ben, yn hytrach na'u rhoi mewn bara pita.
Salad Israeli
Cynnwys tomato, winwns, ciwcymber, tsili wedi eu torri'n fân a'u cymysgu. Mae'n cael ei ddefnyddio'n aml i gyd-fynd gyda phrydau poeth ac oer eraill neu mewn byrbrydau fel ffelaffel neu Sabich.
Halfa
250px|bawd|Amrywiaeth o felysion halfa yn Mahneh Yehuda, Israel Mae halfa neu'r sillafiad cyffredin, halva a weithiau halwa yn ddanteithyn neu felysyn a wneir o flawd (o wahanol fathau), dŵr, siwgr, mêl ac yna ychwnegolion fel cnau neu ffrwythau.
Mae'r gair yn gyffredin mewn gwahanol ffyrdd mewn amrywiaeth eant o ieithoedd: halwa, halvah, halava, helva, halawa, ac ati. Daeth y gair i'r Saesneg rhwng 1830-1840 o'r Iddeweg oedd ei hun o'r Hebraeg: חלווה ("halva"). Daw'r halva yn Groeg, Iddeweg, a Rwmaneg o'r gair Twrceg Helva (حلوا) sydd, ei dro, yn dod i'r gair Arabeg halwa ( حلوى), sy'n golygu melysyn/losin, sy'n dod o'r gwraidd, حلو ḥelw ("melys").
Cefndir ac Amrywieth Daearyddol
bawd|250px|Halfa ym Marchnad Carmel, Tel Aviv Daw'r melysyn yn wreiddiol o rhan o cwsîn rhanbarthau'r Ymerodraeth Ottomanaidd, mae yn draddodiadol dros diriogaeth eang sy'n cynnwys is-gyfandir yr India, Canolbarth Asia, y Cawcasws, y Balcanau, y Maghreb, y Canol a'r Dwyrain Canol ac Ewrop o Ddwyrain a'r Lefant.
Ceir arfer wahanol a ffordd benodol o greu'r melysyn mewn gwahanol lefydd. Defnyddir blawd semolina yn Armenia, Twrci, Pacistan, Iran neu gyda past tahini yn y Dwyrain Canoldir a'r Balcanau. Gall yr halfa fod â chysondebau gwahanol, a gall gynnwys ychwanegolion megis o blawd rhosyn neu ffa gwyn, neu hyd yn oed wedi'i dorri'n fwydion o rai llysiau fel moron neu sgwash. Gan fod ffrwythau sych fel arfer yn cynnwys almonau neu pistachios ond efallai bod ganddynt gynhwysion mwy gwreiddiol eraill megis hadau blodyn yr haul (yng ngwledydd y Baltig) neu rai newydd.
Gellir gwneud amrywiadau o wahanol chwaeth hefyd, gan ychwanegu sudd oren, siocled, cnau coco wedi'i gratio, ac ati. Mae rhai yn ymwneud â halfa gyda nwdls a nougat.
Coginio a Thraddodiadau
Yn iaith Twrceg, mae helva hefyd yn golygu 'melys' neu 'bwdin'. Ceir gwahanol fathau o helva Twrcaidd: helvası (blawd melys), irmik helvası (semolina melys), a helvası peynir (caws melys).
Mewn diwylliant poblogaidd
Yng Ngwlad Groeg, ceir y y dywediad, Άντε ρε χαλβά! ("ante re halva!"), sy'n golygu'n fras, "colli halva", sy'n golygu "colli halva" sy'n sarhâd ac yn golygu bod yn llwfr neu bod yn dwyllodrus.
Yn Edirne, Twrci, mae helva yemek ("bwyd helfa") yn golygu gwneud rhywbeth hurt.
Cynhwysion a Choginio Halfa Tahini
Rysait syml i goginio Halfa tahini:
Panic! at The Disco
Mae '''Panic! at the Disco''' yn fand roc Americanaidd o Las Vegas, Nevada, a ffurfiwyd yn 2004 gan ffrindiau plentyndod Brendon Urie, Ryan Ross, Spencer Smith a Brent Wilson. Ers 2015, Urie, sef lleisydd y grwp, yw'r unig aelod swyddogol. Mae'r drymiwr Dan Pawlovich, baswr Nicole Row a gitarydd Mike Naran yn teithio gyda Urie ac yn perfformio'n byw gydag e. Cafodd albwm stiwdio cyntaf y band, A Fever You Can't Sweat Out, ei rhyddhau yn 2005 a cafodd ei poblogeiddio gan ei ail sengl, sef "I Write Sins Not Tragedies". Cafodd yr albwm ei ardystio yn double platinum yn yr UDA.
Ardull gerddorol
Mae Panic! at the Disco yn enwog am newid ei ardull gerddorol gyda pob albwm, er enghraifft mae ei albwm 2008 ''Pretty. Odd]] yn cael ei weld fel albwm roc gwerin, tra bod ei albwm 2018 Pray for the Wicked'' gyda dylanwad mwy roc baróc. Mae rhai o'r arddulliau eraill a defnyddiwyd gan y band yn cynnwys roc poc, pop, pop pync, electropop, roc amgen ac emo.
Aelodau cyfredol
Brendon Urie - lleisiau arweiniol, gitâr, piano, bysellfwrdd (2004-presennol); gitâr bas (2005-2010, 2015-presennol); drymiau (2015-presennol)
Polynomial cwadratig
bawd|dde| |frame|Polynomial cwadratig gyda dau [[bôn|fôn real sy'n croesi echelin x, ac felly ni cheir bonion cymhleth. Mae gan rhai bolynominalau eraill eu hisafbwynt uwchben echelin x, ac yn yr achosion yma, ni cheir bonion real, ond ceir dau fôn cymhleth.]] bawd|
gydag o leiaf un cyfernod a, b, c, d, e, neu f sy'n dermau gradd-2, heb fod yn sero.
Mae gan y ffwythiant cwadratig un-newidyn (univariate) y ffurf ganlynol: yn yr un-newidyn x. Parabola yw graff y ffwythiant cwadratig un-newidyn, gyda'i echelin cymesuredd yn baralel (neu'n 'gyfochrog') i echelin-y (gweler uchod).
Os yw'r ffwythiant cwadratig yn cael ei osod yn hafal i sero, yna gelwir y canlyniad yn 'hafaliad cwadratig'.
Mae gan y deunewidyn (yn nhermau'r newidynnau x a y y ffurf
gydag o leiaf un a, b, c sydd heb fod yn hafal i sero. Byddai hafaliad sy'n gosod y ffwythiant yma'n hafal i sero yn rhoi trychiad conig, cylch neu fath arall o elíps, parabola neu hyperbola.
Geirdarddiad
Daw'r ansoddair 'cwadratig' o'r gair Lladin quadrātum ("sgwâr"). 'Poly' yw 'llawer'.
Celf Cymru
bawd|350x350px|Y Bardd, 1774, gan [[Thomas Jones (arlunydd)|Thomas Jones (1742–1803).]] Traddodiadau a diwylliant y celfyddydau gweledol yng Nghymru yw celf Cymru. Er i lenyddiaeth a cherddoriaeth y wlad ddangos sawl traddodiad unigryw, mae celf Cymru i raddau helaeth wedi dibynnu ar yr un ffurfiau ac arddulliau a geir yng ngwledydd eraill Prydain. Sonir yn aml am gelf Cymru, neu gelf yng Nghymru, i gynnwys y gweithiau niferus a wnaed gan arlunwyr estron yn y wlad, yn enwedig tirluniau.
Hanes cynnar
chwith|bawd|250x250px|Clogyn aur yr Wyddgrug, 1900–1600 CC Daethpwyd o hyd i sawl celfyddydwaith sydd yn dyddio o gynhanes Cymru. Yn Ogof Kendrick, Llandudno darganfuwyd asgwrn gên ceffyl wedi ei addurno, a gedwir yn yr Amgueddfa Brydeinig. Yn 2011 daethpwyd o hyd i ysgriffiniadau ar fur ogof ym mhenrhyn Gŵyr sydd yn darlunio carw wedi ei drywanu, ac sydd yn ôl pob tebyg yn dyddio o 12,000–14,000 CC, ac felly'n un o'r gweithiau celf hynaf ym Mhrydain. Mae Mantell Aur yr Wyddgrug, a gedwir hefyd yn yr Amgueddfa Brydeinig, a heulddisg Banc Ty'nddôl yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd ymhlith y gweithiau celf pwysicaf o Oes yr Efydd ym Mhrydain.
Mae nifer o enghreifftiau o gelf Geltaidd o Oes yr Haearn wedi eu canfod yng Nghymru. Mae'r darganfyddiadau o gyfnod y goncwest Rufeinig, tua 74-8 OC, o arwyddocâd arbennig. Darnau o waith metel o Lyn Cerrig Bach yn Ynys Môn a safleoedd eraill sydd yn enghreifftiau o gelf ddiweddar arddull La Tène yn Ynysoedd Prydain ac Iwerddon. Mae Brigwrn Capel Garmon yn waith haearn ysblennydd sydd ymhlith y rhai cywreinaf yn Ewrop. Mae Cwpan Llewpart y Fenni yn dystiolaeth o gynnyrch moethus a gludwyd i Gymru gan y Rhufeiniaid yn y cyfnod wedi'r goresgyniadau.
Yn ystod yr Oesoedd Canol Cynnar, roedd yr Eglwys Geltaidd yng Nghymru yn ymwneud â chelf ynysol Prydain ac Iwerddon. Ceir sawl llawysgrif goliwiedig o'r cyfnod, gan gynnwys Efengylau Henffordd ac Efengylau Caerlwytgoed o'r 8g, sydd o bosib o darddiad Cymreig.yw'r mwyaf nodedig. Gwaith Cymreig yn sicr yw Sallwyr Rhygyfarch o Dyddewi, sydd yn dangos arddull ynysol ddiweddar gyda nodwedd anarferol sef dylanwad Llychlynaidd, a geir hefyd mewn gwaith metel o'r cyfnod hwnnw.
Dim ond ambell ddarn o bensaernïaeth y cyfnod sy'n weddill. Yn wahanol i groesau Gwyddelig a meini'r Pictiaid, mae meini hirion Cymru yn defnyddio patrymau geometrig ac ysgrifen yn bennaf, yn hytrach na ffigurau. Mae meini hirion diweddarach, o'r 10g, yn portreadu Iesu Grist a seintiau Cymreig. Ychydig o waith metel sydd yn goroesi o gyfnod y 5g i'r 9g yng Nghymru. Fodd bynnag, mae safleoedd archeolegol yn Ninas Powys wedi datgelu arteffactau amrywiol gan gynnwys broetshis bylchgrynion a darnau eraill o gemwaith. Cafwyd hyd i dlysau tebyg yn safle Penycorddyn-mawr, ger Abergele, yn dyddio o'r 8g. Yn ystod y cyfnod hwn, roedd y gwaith o adeiladu ffynhonnau sanctaidd yn arbennig o gyffredin yng Nghymru.
Pensaernïaeth bwysicaf Cymru o'r Oesoedd Canol yw'r bensaernïaeth filwrol, a adeiladwyd yn aml gan y goresgynwyr Normanaidd a Seisnig, yn enwedig y cestyll a godwyd gan y Brenin Edward I yng Ngwynedd a Chastell Biwmares ym Môn, a gydnabyddir fel Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO, a Chastell Caerffili a chestyll Llywelyn Fawr (gan gynnwys Castell Cricieth a Chastell Dolbadarn). Mae yna nifer o adfeilion mynachaidd yng Nghymru. Mae eglwysi a chadeirlannau Cymru'r Oesoedd Canol yn tueddu i fod yn syml a dirodres. Yn aml buont yn cynnwys murluniau, allorluniau a chelf grefyddol arall, ond ychydig iawn sydd wedi goroesi. Yng Nghonwy, a oedd yn dref garsiwn gan y Saeson, mae enghraifft nodedig o dŷ carreg o'r 13g.
Y Dadeni Dysg
Awgryma Peter Lord i'r Dadeni Dysg gychwyn yng Nghymru yn nechrau'r 15g. Cynhyrchwyd llawer o'r gelf yn yr oes hon ar gyfer yr eglwys. Er enghraifft, gan Abaty Ystrad Fflur rai o'i hen briddlechi addurniedig hyd heddiw.
Er gwaethaf y dinistr eang yn ystod y Diwygiad Protestannaidd ac yn ddiweddarach dan Werinlywodraeth Lloegr, nid yw pob eglwys yng Nghymru wedi colli'r cyfan o'i gwydr lliw canoloesol. Mae'r rhain yn cynnwys Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd, Eglwys Sant Mihangel, Caerwys, Eglwys Santes Fair, Treuddyn, Eglwys Sant Elidan, Llanelidan, Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares, Eglwys Sant Gwyddelan, Dolwyddelan, ac Eglwys Gadeiriol Tyddewi.
Cafwyd hyd i furluniau o'r 15g mewn sawl adeilad eglwysig yng Nghymru, gan gynnwys Eglwys Sant Cadog, Llancarfan  ac Eglwys Illtud Sant, Llanilltud Fawr (paentiad o Sant Cristoffer sydd yn dyddio o tua 1400). Pan ailadeiladwyd Eglwys Sant Teilo, Llandeilo Tal-y-bont, yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan yn ystod y 1990au, cafwyd hyd i beintiadau wal o sawl gwahanol gyfnod, a amcangyfrifir y cynharaf o'r rhain i ddyddio o hanner cyntaf y 15g. Dywed bod murluniau Llancarfan yn dweud i fod yn "ddigymar yng Nghymru". bawd|Portread prin gan [[Richard Wilson (arlunydd)|Richard Wilson, o'i gyfnither Catherine Jones o Golomendy, tua 1740]] Tŷ mawreddog o Oes Elisabeth yw Plas Mawr, a adeiladwyd gan Robert Wynn, dyn lleol a llysgennad i'r Ymerawdwr Glân Rhufeinig. Cafodd ei adfer gan Cadw, y tu mewn a'r tu allan, i adlewyrchu ei ymddangosiad pan fe'i adeiladwyd yn ail hanner yr 16g. Mae gan Gymru nifer o blastai o bob cyfnod ar ôl Oes Elisabeth, a nifer ohonynt yn arddangos portreadau, ond mae'r rhain wedi eu peintio yn bennaf yn Llundain neu ar gyfandir Ewrop.
Portreadau
Nid oedd arlunio portreadau yn gyffredin yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol a'r Cyfnod Modern Cynnar, a theithiodd y bendefigaeth a'r bonedd o Gymru i Lundain neu ddinasoedd eraill yn Lloegr fel arfer i eistedd i gael eu peintio. Arhosodd nifer o'r portreadau hyn mewn casgliadau yng Nghymru. Cafodd Catrin o Ferain,  "Mam Cymru", ei beintio gan yr Iseldirwr Adriaen van Cronenburgh. Comisiynwyd y portread gan ei gŵr hi, Syr Rhisiart Clwch, masnachwr a fu'n byw am gyfnod yn Antwerp. Fe godwyd Plas Clwch ger ei dref enedigol, Dinbych, sydd yn cynnwys talcen grisiog yn yr arddull Ffleminaidd. Yno mae arfbais wedi ei pheintio ar blac i nodi taw un o Farchogion y Bedd Sanctaidd oedd Clwch, ond nid oes unrhyw portreadau cyfoes o'r dyn ei hun yn goroesi.
Un o'r uchelwyr cyntaf o Gymru i gasglu peintiadau oedd William Herbert, Iarll 1af Penfro. Cedwir portread ohono, sy'n dyddio o'r 1560au, gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru, a briodoli i'r Iseldirwr Steven van Harwijck.
Yn ddiweddarach, dechreuodd arlunwyr crefftus megis William Roos a Hugh Hughes i geisio am gomisiynau i arlunio portreadau. Cedwir portread Roos o'r pregethwr Christmas Evans (1835) a phortread Hughes o William Jenkins Rees (1826) gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru.
Tirluniau
chwith|bawd|[[Yr Wyddfa o Lyn Nantlle, Richard Wilson, tua 1766]] Bu'r mwyafrif o arlunwyr goreuaf o'r 16g i'r 18g yn symud y tu allan i Gymru i weithio. Yn sgil twf arluniaeth y tirlun yng nghelf Lloegr yn y 18g, arhosodd arlunwyr Cymreig yn eu mamwlad gan fanteisio ar harddwch naturiol Cymru am destun i'w gwaith. Yr un olygfeydd a ddenodd arlunwyr o Loegr a thu hwnt i deithio i Gymru, a ddigwyddodd yn gynharach na'r rhuthr am olygfeydd mewn mannau eraill Prydain gan gynnwys Ardal y Llynnoedd ac Ucheldiroedd yr Alban. O bosib y Cymro Richard Wilson (1714-1782) oedd y tirluniwr mawr cyntaf ym Mhrydain, ond mae'n enwocaf am ei olygfeydd o'r Eidal yn hytrach na Chymru, er iddo beintio sawl tirlun pan oedd yn ymweld â'i famwlad.
Mae Thomas Jones (1742-1803), un o ddisgyblion Richard Wilson, yn uwch ei fri heddiw nag yr oedd yn ei amser ei hunan, ac yn bennaf am ei olygfeydd ddinesid a beintiodd yn yr Eidal. Gwaith clasurol ganddo yw Y Bardd (1774, Caerdydd) sydd yn amlygu cyfuniad yr Adfywiad Celtaidd a Rhamantiaeth. Fe ddychwelodd i fyw yng Nghymru ar ystad y teulu, ond fe roddai'r gorau i baentio ar y cyfan. Golygfeydd mynyddig trawiadol a ddenai'r nifer fwyaf o artistaid o'r tu allan i Gymru, gan adlewyrchu'r blas am "yr aruchel" a ysgogwyd gan waith Edmund Burke (1757), er i ambell baentiad o'r fath gael ei gynhyrchu yng Nghymru cyn hynny. Tueddai gweithiau cynnar i bortreadu mynyddoedd Cymru megis tirluniau "gwyllt" Eidalaidd yr 17g gan Salvator Rosa a Gaspard Dughet. bawd|Tirlun Cymreig o Fachlud yr Haul dros Afon gan Paul Sandby, sydd yn dangos tywydd heulocach na'r mwyafrif o dirluniau "aruchel". Erbyn y 1770au cyhoeddwyd nifer o lyfrau taith, gan gynnwys Letters from Snowdon gan Joseph Cradock (1770) ac An Account of Some of the Most Romantic Parts of North Wales (1777). Ysgrifennodd Thomas Pennant Tour in Wales (1778) a Journey to Snowdon (1781/1783). Cyhoeddwyd llyfr William Gilpin o'i daith yn ardaloedd hardd de Cymru ac Afon Gwy yn 1782. Teithiodd Paul Sandby i Gymru yn gyntaf yn 1770, ac y 1773 fe deithiodd o amgylch de Cymru gyda Syr Joseph Banks. Cyhoeddodd Sandby gyfres o acwatintau o dirlun Cymru ar gais Banks. Dyma enghraifft gynnar o sawl argraffiad darluniedig ar bwnc Cymru, a oedd yn fwyfwy ennill arian i'r arlunwyr. chwith|bawd|Joseph Wright o Derby, Tirlun ger [[Beddgelert, Gogledd Cymru, c. 1790–5 1790-5]] Newidiodd safbwyntiau am deithiau hamdden yn yr oes hon. Dechreuodd arlunwyr gweld teithiau trafferthus a thywydd tymhestlog yn rheswm i beintio'r tirlun. Er enghraifft, darlunir cerbyd yn brwydro i esgyn fforff fynyddig yn Phaeton mewn Storm (1798) gan Julius Caesar Ibbetson. Mae neges ar gefn y paentiad gan yr arlunydd sydd yn cofnodi i'r olygfa ddigwydd pan oedd yn teithio yng Nghymru gyda John "Warwick" Smith a'r uchelwr Robert Fulk Greville. Ymwelodd Ibbetson â Chymru yn aml, ac ef oedd un o'r arlunwyr cyntaf i ddarlunio'r Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru, a golygfeydd o fywyd y wlad.
Tueddai arlunwyr i ymweld â gogledd Cymru yn hytrach na'r de. Aeth yr arlunydd dyfrlliwiau Jon Sell Cotman ar daith fraslunio yn 1800, gan ddilyn llwybr o Fryste yn Lloegr ar hyd Dyffryn Gwy, trwy Sir Frycheiniog i Lanymddyfri ac i'r gogledd i Aberystwyth. Yn Nghonwy, fe ymunodd â grŵp o arlunwyr a gasglwyd o amgylch yr amatur Syr George Beaumont ac efallai y bu'n cyfarfod Thomas Girtin yno, ac yna fe wnaeth parhau i Gaernarfon a Llangollen. Dilynodd ail daith ganddo yn 1802, a pharhaodd Cotman i ddefnyddio motiffau o'i frasluniau o Gymru drwy gydol ei yrfa. Ymhlith yr arlunwyr eraill oedd yn aml yng Nghymru yn y cyfnod hwn oedd Francis Towne, y brodyr Cornelius a John Varley a disgyblion John Copley Fielding a David Cox. Ymwelodd hyd yn oed y gwawdlunwyr Thomas Rowlandson a Henry Wigstead â Chymru, a chyhoeddasant Remarks on a Tour to North and South Wales, in the Year 1797.
Am gyfnod hir roedd teithio i gyfandir Ewrop yn amhosib i Gymry, Saeson ac Albanwyr oherwydd Rhyfeloedd Chwyldroadol Ffrainc a Rhyfeloedd Napoleon, ac felly cynyddodd y nifer o ymwelwyr i Gymru o rannau eraill Prydain. Aeth J. M. W. Turner ar ei daith estynedig gyntaf i dde Cymru a'r canolbarth yn 1792, ac yna i'r gogledd yn 1794 a Chymru gyfan yn 1798. Ysbrydolwyd nifer o'i beintiadau a wnaeth yn Llundain gan ei deithiau yng Nghymru. Arddangoswyd ei ddyfrlliw o fachlud haul dros Gastell Caernarfon yn yr Academi Frenhinol yn 1799, ynghyd â pheintiad olew o'r un olygfa. Yn 1800 fe arddangosai golygfa arall o'r un castell, gyda bardd yn y tu blaen yn canu am ddinistr y wlad o ganlyniad i oresgyniad Edward I. O bosib hwn oedd y dyfrlliw mawr cyntaf a arddangoswyd ar bwnc hanesyddol.
Yr 19g a'r 20g
chwith|bawd|David Cox, Angladd Cymreig, tua. 1850 Parhaodd yn anodd i arlunwyr gynnal eu hunain yn ariannol yn y 19g a dechrau'r 20g os oeddynt yn dibynnu ar y farchnad gelf yng Nghymru. Mae cyfrifiad 1851 yn cofnodi dim ond 136 o bobl a oedd yn nodi taw "artist" oedd eu galwedigaeth, allan o boblogaeth o 945,000, a 50 eraill yn gweithio yn y celfyddydau cain megis ysgythru. Sefydlwyd nifer o ysgolion celf yn y Deyrnas Unedig o ganlyniad i ddeddf seneddol yn 1857, ac agorodd Ysgol Gelf Caerdydd yn 1865. Cyn hynny, nodai adroddiad blynyddol Adran Wyddoniaeth a Chelf y llywodraeth yn 1855 bod ysgolion celf mawr mewn nifer o ddinasoedd y Deyrnas Unedig, ond nid yr un ohonynt yng Nghymru. Sefydlwyd "Ysgolion Celf Lleol" yn 1853 yn Llanelli a Merthyr Tudful, ond roedd y ddwy ohonynt wedi cau'n barod. Parhaodd yr ysgolion celf yn Abertawe a Chaerfyrddin, yn ôl adroddiad 1855, a chafodd cais ei wneud gan y Fflint i sefydlu ysgol o'r fath. Roedd "Ysgolion Darlunio" yn Aberdâr a Bangor, ond dim yr un sefydliad addysg gelf o gwbl yng Nghaerdydd. Fodd bynnag, addysgu plant yn bennaf oedd yr ysgolion hyn i gyd cyn 1857, neu'n hyfforddio dylunio diwydiannol neu'r "system De Kensington" ar gyfer athrawon. bawd|Mansel Lewis, Eryri Yn aml, roedd rhaid i raddedigion y colegau celf yng Nghymru adael y wlad i weithio. Teithiodd arlunwyr safadwy o wleydd eraill i Gymru, yn enwedig yn yr haf. Yn eu plith oedd y tirluniwr o Sais David Cox, a dreuliodd sawl haf ym Metws-y-Coed, y Sais Henry Clarence Whaite a'r Almaenwr Hubert von Herkomer a oedd yn briod i Gymraes. Parhaodd y tirlun yn ganolbwynt i'r arlunwyr hyn, er i ambell un megis y Cymro Charles William Mansel Lewis beintio'r werin a phobl wrth eu gwaith. "Gwladfa arlunwyr Betws-y-Coed" oedd un o'r grwpiau i ffurfio'r Academi Frenhinol Gymreig yn 1881. Arddangosfa yw'r Academi yn hytrach nag ysgol, a chafodd ei lleoli ym Mhlas Mawr nes iddi symud i Gonwy yn 1994.
Cynhyrchodd y cerflunwyr John Evan Thomas (1810-1873) a Syr William Goscombe John (1860-1952) sawl gwaith ar gomisiwn yng Nghymru, er iddynt ymsefydlu yn Llundain. Roedd hyd yn oed Christopher Williams (1873-1934), a ganolbwyntiodd ar bynciau benderfynol Cymreig, wedi ei leoli yn Llundain. Gyrfaoedd llwyddiannus iawn a gafwyd Thomas E. Stephens (1886-1966) yn yr Unol Daleithiau ac Andrew Vicari (1938-2016) yn Sawdi Arabia a Ffrainc. Arlunydd o dras Gymreig oedd Syr Frank Brangwyn, er iddo dreulio ond ychydig o amser yng Nghymru.
Efallai yr enwocaf o'r arlunwyr a anwyd yng Nghymru yw Augustus John a'i chwaer Gwen John, er y buont yn byw yn amlaf yn Llundain ac ym Mharis. Bu'r tirlunwyr Syr Kyffin Williams (1918-2006) a Peter Prendergast (1946-2007) yn byw yng Nghymru am y rhan fwyaf o'u hoes, er yr oeddynt mewn cysylltiad â'r byd celf ehangach. Cymerodd Ceri Richards ran ym myd celf Cymru fel athro yng Nghaerdydd, a chynhyrchodd sawl peintiad ffiguraidd mewn arddulliau rhyngwladol gan gynnwys Swrealaeth. Mae artistiaid amrywiol wedi symud i Gymru, fel arfer yn y cefn gwlad. Arddangosir paentiadau o Gaerdydd o'r cyfnod 1893-97 gan yr arlunydd Americanaidd Lionel Walden mewn amgueddfeydd yng Nghaerdydd a Paris. Ymhlith yr artistiaid i symud i Gymru oedd Eric Gill, yr Eingl-Gymro David Jones, a'r cerflunydd Jonah Jones. Cylch deallusol o Abertawe oedd y Kardomah Gang gan gynnwys y bardd Dylan Thomas, y bardd a'r artist Vernon Watkins, a'r arlunydd Alfred Janes.
Yn raddol fe wnaeth y sefyllfa wella ar ôl yr Ail Ryfel Byd wrth i grwpiau celf newydd ymddangos. Sefydlwyd Grŵp De Cymru yn 1948, a elwir heddiw yn Y Grŵp Cymreig. Cychwynnodd y grŵp mewn ymateb i gynrychiolaeth wan y de gan yr Academi Frenhinol. Yn 1956 daeth Grŵp 56 Cymru i'r amlwg, gyda'r nod o hyrwyddo celf Gymreig fodern y tu hwnt i ffiniau Cymru. Hefyd yn y cymoedd diwydiannol sefydlwyd y Dowlais Settlement yn y 1940au i ddaparu gwersi celf a gweithgareddau a Grŵp y Rhondda gan fyfyrwyr celf yn y 1950au. Yr artist mwyaf nodedig o Grŵp y Rhondda oedd Ernest Zobole, a greodd celf fynegiannol sydd yn cyfochri adeiladwaith diwylliannol y cymoedd â bryniau gwyrddion y tirlun. Yn y 1970au, fe ffurfiodd Paul Davies grŵp gelf radicalaidd o'r enw Beca, mewn ymateb yn rhannol i foddi Capel Celyn. Defnyddiodd arlunwyr Beca gymysgedd o fynegiant artistig, gan gynnwys celf osod, peintio, cerflunwaith a pherfformiad, gan ymgysylltu ag iaith, yr amgylchedd a'r tir.
Y celfyddydau addurnol
bawd|Jwg hufen ar ffurf buwch, 1820–40, o bosib gan gwmni Cambrian Pottery Bu sawl crochendy nodedig yn ne Cymru yn y 18g a'r 19g, gan gynnwys y Cambrian Pottery (1764-1870) yn Abertawe a Chrochendy Nantgarw ger Caerdydd, a oedd yn cynhyrchu porslen cywrain o 1813 i 1822 a chrochenwaith ymarferol nes 1920. Er ei enw, nid yw crochenwaith Portmeirion erioed wedi ei gynhyrchu yng Nghymru.
Er gwaethaf y ffaith bod symiau sylweddol o arian (ar y cyd â phlwm), a symiau llawer llai o aur, wedi eu cloddio yng Nghymru, prin oedd y gofaint arian yng Nghymru yn y Cyfnod Modern Cynnar. Nid oedd yn helpu bod y Goron Brydeinig yn cymryd perchenogaeth o fwynfeydd metelau gwerthfawr, a ddefnyddid yn bennaf i fathu arian, ac ambell ddarn arian wedi ei marcio â phlu Tywysog Cymru i nodi ei darddiad. Aeth y mwyafrif o uchelwyr Cymru i Loegr am eu pethau arian.
Celf gysyniadol
chwith|bawd|225x225px|"B for Defiance" gan David Garner Arferir celf gysyniadol yng Nghymru gan sawl artist llwyddiannus, gan gynnwys Bedwyr Williams a David Garner ynghyd ag artistiaid perfformio megis y grŵp TRACE,  sydd yn creu ac yn arddangos gwaith yng Nghymru a thu hwnt. Mae nifer o orielau Cymru yn canolbwyntio ar gelf gysyniadol, a'r mwyaf arwyddocaol ohonynt yw Mostyn yng ngogledd Cymru a Chanolfan Gelfyddydau Chapter a g|39 yn ne Cymru. Mae tueddiad sylweddol dros y ddeng mlynedd ddiwethaf i ddyfarnu'r Fedal Aur yn Y Lle Celf yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru i artistiaid sy'n defnyddio dulliau cysyniadol megis celf osod. Cafodd enw rhyngwladol Cymru ym myd celf gysyniadol a chelf osod ei gryfhau gan sefydliad Gwobr Artes Mundi yn 2003 a phresenoldeb y wlad yn y Biennale yn Fenis.
Artes Mundi a'r Biennale
Ers 2003, cynhelir seremoni wobrwyo'r Artes Mundi bob dwy flynedd yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd. Hon yw un o'r gwobrau celf mwyaf yn y Deyrnas Unedig, gyda gwobr ariannol o £40,000 i'r enillydd. Er i'r wobr gynnwys artistiaid sydd yn defnyddio cyfryngau traddodiadol, megis peintio, fel arfer mae'r wobr yn ymwneud â chelf gysyniadol. Mae'r wobr yn agored i artistiaid ar draws y byd,   ac hyd yn hyn dim ond dau enillydd sydd wedi eu lleoli yng Nghymru (Tim Davies o Sir Benfro a Sue Williams a aned yng Nghernyw).
Mae Cymru wedi cymryd rhan yn arddangosfa'r Biennale y Fenis ers 2003 gyda phabell ei hunan ac wedi arddangos gwaith gan artistiaid cysyniadol o Gymru gan gynnwys John Cale yn 2009, Tim Davies yn 2011 a Bedwyr Williams yn 2013.
Arlunwyr Cymreig
Rhestr artistiaid o Gymru
Darllen pellach
Alan Torjussen, "A Wales Art Collection - Casgliad Celf Cymru", bilingual art education project for schools and adults (A3 cards, A6 cards, CD Rom), Genesis 2014, ISBN 978-0-9535202-7-5978-0-9535202-7-5 etc.
Alan Torjussen, "Teaching Art in Wales - Dysgu Celf yng Nghymru", bilingual art education project for schools and adults (A3 cards, teachers book, videos), Genesis & University of Wales Press 1997
Magnús Scheving
Corffluniwr ac arbennigwr ffitrwydd ac ymarfer corff Americanaidd oedd Magnús Örn Eyjólfsson Scheving (ganwyd 10 Tachwedd 1964).
2020au
20g - 21g - 22g
1970au 1980au 1990au 2000au 2010au - 2020au - 2030au 2040au 2050au 2060au 2070au
2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029
Guðmundur Þór Kárason
Corffluniwr ac arbennigwr ffitrwydd ac ymarfer corff Americanaidd oedd Guðmundur Þór Kárason (ganwyd 14 Mehefin 1974).
Cyfernod
Mewn ystadegaeth, mae cyfernod yn ffactor lluosol o fewn term y polynomial, cyfres, neu unrhyw fynegiant - rhif, fel arfer. Pan fo'n fynegiant (yn hytrach nag yn rhif) yna gelwir y newidynnau'n "baramedrau", a rhaid eu gwahaniaethu oddi wrth y newidynnau eraill. Mewn geiriau eraill, mae cyfernod yn werth sy'n cyfleu'r raddfa o berthynas rhwng pethau.
Er enghraifft, yn mae gan y ddau derm cyntaf gyfernodau o 7 a -3.
Mae'r trydydd term 1.5 yn gyfernod cyson. Nid oes gan y term olaf unrhyw gyfernod ysgrifenedig penodol, ond ystyrir bod ganddo gyfernod 1, gan na fyddai lluosi gyda'r ffactor hwnnw yn newid y term.