cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diablo, Familia y Propiedad
Ffilm ddogfen yw Diablo, Familia y Propiedad a gyhoeddwyd yn 1999. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Ariannin. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1999. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Matrix sef ffilm wyddonias gan Lana Wachowski a Lilly Wachowski. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Anderson, De Carolina
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Anderson, gan gynnwys:
Ar Bwys y Ffald
Atgofion gan Gwilym Jenkins yw Ar Bwys y Ffald: Atgofion Amaethwr o Ogledd Ceredigion. Dinas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.
Disgrifiad byr
Cyfrol o atgofion Gwilym Jenkins a fu'n ffermio yng Ngogledd Ceredigion trwy gydol ei oes, yn cynnwys darlun cynnes o gymdeithas glos cefn gwlad a'r diwylliant a oedd yn cylchdroi o gwmpas y capel a gweithgareddau'r Ffermwyr Ifanc, ynghyd â sylwadau am y newidiadau sylweddol a welodd y byd amaeth yn ystod yr 20g. 83 o luniau du-a-gwyn. Cyhoeddwyd gyntaf yn 2001.
Hi, My Name Is Dicky
Ffilm ddogfen am chwaraeon gan y cyfarwyddwr Haris Usanovic yw Hi, My Name Is Dicky a gyhoeddwyd yn 2020. Fe'i cynhyrchwyd yng Nghanada. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2020. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Run. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Haris Usanovic nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
STAM
Protein sy'n cael ei godio yn y corff dynol gan y genyn STAM yw STAM a elwir hefyd yn Signal transducing adaptor molecule (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig. Mae'r genyn yma wedi ei leoli ar yr edefyn blaen o gromosom dynol 10, band 10p12.33.
I, Madman
Ffilm arswyd sy'n llawn gwaed a thrywanu gan y cyfarwyddwr Tibor Takács yw I, Madman a gyhoeddwyd yn 1989. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Michael Hoenig.
Afon Ysgir
bawd|Afon Ysgir ym Mhont-faen Afon fynyddig yn ardal Brycheiniog, de Powys, yw Afon Ysgir (llurguniad Saesneg: Yscir). Mae'n un o ledneintiau Afon Wysg. Ei hyd yw tua 12 milltir.
I, Madman
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Christopher Kriesa, Clayton Rohner, Jenny Wright, Stephanie Hodge, Bruce Wagner a Mary Pat Gleason. Mae'r ffilm I, Madman yn 89 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
STAM
Cyfystyron
Yn aml mae gan enynnau lawer o gyfystyron. Mae hyn oherwydd eu bod yn aml yn cael eu darganfod gan nifer o bobl mewn cyd-destunau gwahanol heb wybod mai'r un genynnau oeddyn nhw. Hefyd mae gan wahanol gymunedau gwyddonol safonau gwahanol ar gyfer enwi genynnau. Dyma restr o gyfystyron ar gyfer y genyn STAM.
I, Madman
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1989. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Batman (ffilm o 1989) sef ffilm drosedd llawn cyffro gan Tim Burton. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Afon Ysgir
Gorwedd prif darddle'r afon yn uchel ar Fynydd Epynt ger copa Drum-ddu (474 m), i'r de o bentrefi Maesmynys a Llangamarch. Am y rhan gyntaf o'i chwrs ei henw yw Afon Ysgir Fawr. Llifa i gyfeiriad y de gan ymuno ag Afon Ysgir Fechan ar ôl mynd heibio i bentref Merthyr Cynog. Wedi i'r ddwy afon ymuno ger pentref Pont-faen, llifa'r Ysgir i lawr i'w chymer yn Afon Wysg ger pentref Aberysgir, tua 2 filltir i'r gorllewin o Aberhonddu.
Natalija Šeruga Golob
Arlunydd benywaidd o Slofenia yw Natalija Šeruga Golob (29 Mai 1971).
Afon Ysgir
Mae'r afon yn rhoi ei enw i gymuned Ysgir.
I, Madman
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Tibor Takács ar 11 Medi 1954 yn Budapest.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Tibor Takács nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Natalija Šeruga Golob
Fe'i ganed yn Maribor a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Slofenia.
Bu'n briod i Milan Golob.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Erna Walter
Roedd Erna Walter (11 Awst 1893 – 2 Ionawr 1992) yn fotanegydd nodedig a aned yn yr Almaen. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Prifysgol Wisconsin-Madison.
Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (International Plant Names Index) yw . Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef .
Bu farw yn 1992.
Gwennol yddfwen y Gogledd
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Gwennol yddfwen y Gogledd (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: gwenoliaid gyddfwyn y Gogledd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Hirundo nigrita; yr enw Saesneg arno yw White-throated blue swallow. Mae'n perthyn i deulu'r Gwenoliaid (Lladin: Hirundinidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Andrew Stanton
Cyfarwyddwr ffilmiau wedi eu hanimeiddio, sgriptiwr ac actor llais Americanaidd yw Andrew Christopher Stanton Jr. (ganwyd 3 Rhagfyr 1965). Mae ei weithiau amlycaf yn cynnwys ysgrifennu a chyfarwyddo WALL-E a Finding Nemo gyda Pixar Animation Studios. Derbyniodd Finding Nemo Wobr yr Academi am y ffilm animeiddiedig orau yn 2004. Graddiodd Andrew Stanton o CalArts ym 1987 lle astudiodd animeiddio cymeriad.
Mewn cyfweliad gyda Megan Basham o World Magazine, esboniodd Stanton ei weledigaeth bersonol ar gyfer y ffilm WALL-E. Dywedodd "(W)hat really interested me was the idea of the most human thing in the universe being a machine because it has more interest in finding out what the point of living is than actual people. The greatest commandment Christ gives us is to love, but that's not always our priority. So I came up with this premise that could demonstrate what I was trying to say—that irrational love defeats the world's programming. You've got these two robots that are trying to go above their basest directives, literally their programming, to experience love..."
Materion Infernal
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Andy Lau, Shawn Yue, Elva Hsiao, Kelly Chen, Tony Leung, Edison Chen, Anthony Wong, Eric Tsang, Sammi Cheng, Chapman To, Wan Chi Keung, Gordon Lam, Berg Ng, Dion Lam, Eric Li, Tony Ho a Hui Kam Fung. Mae'r ffilm Materion Infernal yn 97 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (aspect ratio) o 2.35:1.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2002. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Harry Potter and the Chamber of Secrets sef ffilm ffantasi Americanaidd-Seisnig i blant gan Chris Columbus. Hyd at 2022 roedd o leiaf 200 o ffilmiau 200 wedi gweld golau dydd. Andrew Lau hefyd oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Danny Pang Phat a Curran Pang sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Andrew Lau ar 4 Ebrill 1960 yn Hong Cong. Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul> Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Lingnan.
Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd
Cymeriad chwedlonol Cymreig yw Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd sy'n ymddangos fel un o farchogion y brenin Arthur yn y chwedl Gymraeg gynnar Culhwch ac Olwen.
Materion Infernal
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Andrew Lau nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd
Ystyr y gair Hen Gymraeg gwalstawd (gwalstod) yw 'lladmerydd, cyfieithydd, dehonglydd', a phrif ran Gwrhyr yn y chwedl yw bod yn lladmerydd a chyfieithydd ar ran Culhwch neu Arthur.
Yn y chwedl, mae Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd yn cael ei ddisgrifio gan Arthur fel gŵr sy'n deall pob iaith, yn cynnwys iaith yr adar a'r anifeiliaid. Ef sy'n annerch y cawr Custennin Heusor a'i wraig ar ran Culhwch. Yn nes ymlaen, gyda Bedwyr, Cai ac Eidoel, mae Gwrhyr yn cael ei anfon ar neges gan Arthur i holi'r Anifeiliaid Hynaf. Ef hefyd sy'n holi Mabon fab Modron yn ei garchar yng Nghaerloyw. Yn yr hanesyn enwog am hela'r Twrch Trwyth mae Gwrhyr yn cael ei yrru gan Arthur i ymddiddan gyda'r Twrch er mwyn darganfod ei hanes. Mae'n ymrithio yn aderyn ac yn glanio ar ysgwydd y Twrch i'w holi.
Melysor tagellog coch
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Melysor tagellog coch (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: melysorion tagellog coch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Anthochaera carunculata; yr enw Saesneg arno yw Red wattle bird. Mae'n perthyn i deulu'r Melysorion (Lladin: Meliphagidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn A. carunculata, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r melysor tagellog coch yn perthyn i deulu'r Melysorion (Lladin: Meliphagidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Pont-faen
Enwir y pentref ar ôl yr hen bont ar Afon Ysgir Fawr. Fymryn yn nes i lawr mae'r Ysgir Fawr yn ymuno â'r Ysgir Fechan i ffurfio Afon Ysgir, un o ledneintiau Afon Wysg.
Cynffondaenwr du
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn R. atra, sef enw'r rhywogaeth.
Pont-faen
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan ac yn Senedd y DU gan.
Cynffondaenwr du
Teulu
Mae'r cynffondaenwr du yn perthyn i deulu'r Brenhinoedd (Lladin: Monarchidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Pont-faen
bawd|dim|Afon Ysgir ym Mhont-faen
Patul Lui Procust
Ffilm ramantus yw Patul Lui Procust a gyhoeddwyd yn 2001. Fe'i cynhyrchwyd yn Moldofa. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Rwmaneg.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Maia Morgenstern, Oleg Yankovsky, Medeea Marinescu, Adrian Titieni a Tania Popa.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2001. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd A Beautiful Mind sef ffilm fywgraffyddol gan Ron Howard. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,650 o ffilmiau Rwmaneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Somerford Keynes
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy Somerford Keynes. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cotswold.
Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 481.
Kajra Mohabbat Wala
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2013. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Wolf of Wall Street gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12 o ffilmiau Bhojpuri wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Harish Jaiswal nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Braint absoliwt
Enghreifftiau o hyn yw datganiadau a wneir yn y Senedd neu a gyhoeddir ganddi, yn ogystal â datganiadau a wneir yn ystod achosion cyfreithiol a gohebiaeth rhwng swyddogion gwladol penodol, yn ogystal ag adroddiadau cyfredol teg a chywir o achosion yn llysoedd y DU a thribiwnlysoedd goruwchgenedlaethol. Mae'n deillio o'r Mesur Hawliau 1688 yn wreiddiol, ond yn ddiweddar fe'i gosodwyd ar sylfaen statudol pellach yn Neddf Difenwi 1996.
Soudley
Pentref yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy Soudley. Fe'i rhennir yn Upper Soudley a Lower Soudley. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Ruspidge and Soudley yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena.
Alma May Waterman
Roedd Alma May Waterman (1893 – 1977) yn fotanegydd nodedig a aned yn Unol Daleithiau America. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Brown University. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Arolwg Daearegol UDA.
Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (International Plant Names Index) yw . Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef .
Fy Hanner Canrif I
Hunangofiant Cymraeg gan Emyr Price yw Fy Hanner Canrif I. Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.
Hunangofiant Emyr Price, hanesydd a newyddiadurwr a chyn-olygydd Y Faner, yn olrhain cefndir ei fagwraeth yn Eifionydd Ryddfrydol ar drothwy marwolaeth David Lloyd George, gan asesu'r newidiadau a welwyd yng ngwleidyddiaeth Cymru yn ystod ail hanner yr 20g.
Hin Helgu Vé
Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hrafn Gunnlaugsson ar 17 Mehefin 1948 yn Reykjavík. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1974 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Stockholm.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Hrafn Gunnlaugsson nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Chi L'ha Visto?
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Goffredo Alessandrini yw Chi L'ha Visto? a gyhoeddwyd yn 1945. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Federico Fellini.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Alberto Sordi, Valentina Cortese, Carlo Campanini, Aroldo Tieri, Giovanni Grasso, Ada Dondini, Dina Perbellini, Guglielmo Sinaz, Pina Renzi, Tino Scotti a Virgilio Riento. Mae'r ffilm Chi L'ha Visto? yn 81 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1945. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Anchors Aweigh ffilm ysgafn, fflyffi ar ffurf miwsigal gyda Fran Sinatra, gan y cyfarwyddwr ffilm George Sidney. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. Golygwyd y ffilm gan Mario Serandrei sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Goffredo Alessandrini nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Cealaltă Irina
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Andrei Gruzsniczki yw Cealaltă Irina a gyhoeddwyd yn 2009. Fe'i cynhyrchwyd yn Rwmania. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Rwmaneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2009. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Inglourious Basterds sef ffilm gan Quentin Tarantino. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,650 o ffilmiau Rwmaneg wedi gweld golau dydd.
South Cerney
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy South Cerney. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cotswold.
Cealaltă Irina
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Andrei Gruzsniczki ar 1 Ionawr 1953.
Albany, Oregon
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Albany, gan gynnwys:
Cealaltă Irina
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Andrei Gruzsniczki nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Avalakki Pavalakki
Ffilm gomedi yw Avalakki Pavalakki a gyhoeddwyd yn 2019. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ಅವಲಕ್ಕಿ ಪವಲಕ್ಕಿ ac fe'i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Kannada.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2019. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Parasite sef ffilm gomedi-arswyd gan Bong Joon Ho. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,200 o ffilmiau Kannada wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Trout Lake, Michigan
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Trout Lake, gan gynnwys:
Ramayya Vasthavayya
Ffilm yn yr iaith Telugu o India yw Ramayya Vasthavayya gan y cyfarwyddwr ffilm Harish Shankar. Fe'i cynhyrchwyd yn India. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan S. Thaman. Cafodd y ffilm hon ei chynhyrchu gan Dil Raju a’r cwmni cynhyrchu a’i hariannodd oedd Sri Venkateswara Creations a chafodd ei saethu yn Udagamandalam.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2013. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Wolf of Wall Street gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,800 o ffilmiau Telugu wedi gweld golau dydd.
Darth Vader
Cymeriad ffuglennol ym mydysawd Star Wars yw Darth Vader, a elwid hefyd yn Anakin Skywalker.. Mae Vader yn ymddangos yn y drioleg Star Wars wreiddiol fel ffigwr canolog gyda'i weithredoedd yn gyrru plot y tri ffilm cyntaf tra fod ei orffennol fel Anakin Skywalker, a stori ei lygriad, yn ganolog i'r drioleg rhaghanes.
Ramayya Vasthavayya
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Harish Shankar nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Darth Vader
Creuwyd y cymeriad gan George Lucas a mae wedi ei bortreadu gan sawl actor. Mae'n ymddangos ar draws y chwe ffilm Star Wars a mae'r cymeriad yn cael ei grybwyll nifer o weithiau yn Star Wars: The Force Awakens. Mae e hefyd yn gymeriad pwysig ym mydysawd estynedig Star Wars mewn cyfresi teledu, gemau fideo, nofelau, llenyddiaeth a llyfrau comics. Yn wreiddiol roedd yn Jedi oedd wedi ei broffwydo i ddod a chydbwysedd i'r 'Force', mae'n syrthio i ochr dywyll y 'Force' ac yn gwasanaethu yr Ymerodraeth Galaethol ddieflig yn llaw dde i'w feistr Sith, Ymerodwr Palpatine (hefyd adwaenid fel Darth Sidious). Fe hefyd yw tad Luke Skywalker a Princess Leia, tad-cu Kylo Ren a gŵr cyfrinachol Padmé Amidala.
Mikhail Fradkov
Gwleidydd Rwsiaidd yw Mikhail Yefimovich Fradkov (Rwsieg: Михаи́л Ефи́мович Фрадко́в) (ganed 1 Medi 1950). Prif Weinidog Rwsia oedd ef o 5 Mawrth 2004 tan 14 Medi 2007.
Yn enedigol o ardal Kuybyshev (heddiw Oblast Samara), daliodd Fradkov swyddi Darpar Weinidog Perthnasau Economaidd Tramor (1992-1993), Prif Ddarpar Weinidog Perthnasau Economaidd Tramor (1993-1997), Gweinidog Perthnasau Economaidd a Masnach Tramor (1997-1999), a Gweinidog Masnach (1999-2001), cyn cael ei benodi fel Darpar Ysgrifennydd y Cyngor Diogelwch. Daeth yn bennaeth dros Heddlu Ffederal dros Drethi yn 2001, ac wedyn cynrychiolydd Rwsia i'r Undeb Ewropeaidd. Cafodd ei enwebu fel prif weinidog gan Arlywydd Vladimir Putin ar 1 Mawrth 2004, a'i enwebiad yn cael ei gadarháu gan y Duma ar 5 Mawrth.
Clwstwr cytiau Llethr Ddu
Olion math o gytiau hynafol sy'n dyddio'n ôl i Oes yr Efydd yw clwstwr cytiau Llethr Ddu, yng nghymuned Llanaelhaearn, Gwynedd;. Enw arall ar y math hwn o heneb yw Cytiau'r Gwyddelod, sy'n enw camarweiniol.
Cofrestrwyd yr olion hyn gan Cadw a chânt eu hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN106.
Cychwynwyd codi cytiau crynion tua 1,500 C.C. a daethant i ben tua'r adeg y daeth y Rhufeiniaid i Ynys Prydain. Mae'r brodorion a'u cododd hefyd yn gyfrifol am godi carneddau, beddrodau siambr, twmpathau, cylchoedd cerrig, bryngaerau a meini hirion. Maen nhw i'w canfod yng Ngwynedd, Môn, Sir Conwy a Sir Gaerfyrddin.
20fed ganrif
Yn ystod yr 20g bu newidiadau pellgyrhaeddol a thrawsnewidiol yn hanes y byd. Cafwyd nifer o ddigwyddiadau pwysig a newidiodd y byd am byth, gan gynnwys y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd, twf pŵer niwclear, teithiau i’r gofod, twf cenedlaetholdeb a gwledydd yn dod yn annibynnol o drefedigaethau, y Rhyfel Oer, datblygiadau mewn trafnidiaeth a thechnoleg cyfathrebu, twf enfawr yn y boblogaeth ledled y byd, ymwybyddiaeth o ddirywiad yn amgylchedd ac ecoleg y byd, a’r Chwyldro Digidol. Roedd yn gyfnod lle gwelwyd cynnydd a datblygiad ar raddfa gyflym, yn enwedig ym meysydd technoleg feddygol. Cafwyd darganfyddiadau geneteg a oedd yn trawsnewid hanes y ddynoliaeth ac fe wnaeth y defnydd o gyfrifiaduron weddnewid bywyd ar draws y byd.
Dwi'n Deud Dim, Deud Ydw I...
Hunangofiant Cymraeg, ffeithiol gan Stewart Whyte McEwan Jones (Ifans y Tryc) yw Dwi'n Deud Dim, Deud Ydw I.... Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres Cyfres y Cewri a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.
Hunangofiant un o gewri actio Cymru yn ystod ail hanner yr 20g, yn cynnwys manylion am ei gefndir teuluol Albanaidd, y personoliaethau a ddylanwadodd arno yn ystod ei yrfa ym meysydd dramâu llwyfan a theledu a byd y ffilm, ynghyd â'i sylwadau di-flewyn-ar-dafod am gyflwr y byd perfformio yn yr iaith Gymraeg heddiw. 40 ffotograff du-a-gwyn.
20fed ganrif
Rhyfeloedd a Gwleidyddiaeth
Bu farw miliynau o bobl yn ystod y ganrif ar raddfa na welwyd erioed mo’i debyg. Achoswyd y marwolaethau hyn gan ryfeloedd, hil-laddiad, cyfundrefnau gwleidyddol, milwrol ac unbenaethol a llofruddiaethau ar raddfa eang. Amcangyfrifir bod rhwng 50 ac 80 miliwn wedi marw oherwydd sgil effeithiau'r ddau ryfel byd yn unig. Amcangyfrifir bod 70 miliwn o Ewropeaid wedi marw oherwydd rhyfel, trais a newyn rhwng 1914 a 1945.
Gwelodd yr 20g ddau ryfel diarbed byd-eang rhwng arch-bwerau’r byd. Gwasgarwyd meysydd ymladd y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd ar draws cyfandiroedd a moroedd ledled y byd. Roedd hon yn ganrif lle gwelwyd twf cenedlaetholdeb mewn gwahanol wledydd, gyda gwledydd yn hawlio hunanlywodraeth, a phan gafodd ymerodraethau eu chwalu. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf cafodd ymerodraethau Otoman ac Awstria-Hwngari eu diddymu, diorseddwyd Tsar Nicholas II gan y Chwyldro Rwsiaidd yn 1917 a chafodd y wladwriaeth Gomiwnyddol gyntaf ei sefydlu yn Rwsia. alt=|chwith|bawd|Cafodd [[Dryll awtomatig|drylliau awtomatig eu defnyddio ar raddfa fawr am y try cyntaf yn y Rhyfel Byd Cyntaf a arweiniodd at nifer fawr o anafusion]] Dynododd y Rhyfel Byd Cyntaf drobwynt o ran dulliau rhyfela. Achosodd datblygiadau technolegol newidiadau mawr yn y ffordd roedd rhyfel yn cael ei ymladd a sut roedd yn effeithio ar sifiliaid. Defnyddiwyd dyfeisiadau newydd fel y tanc, arfau cemegol fel clorin a nwy mwstard, llongau tanfor, a chyflwynwyd awyrennau i faes y gad yn ystod hanner cyntaf yr 20g. Achosodd y rhain newidiadau yn nhactegau ymladd rhyfeloedd modern. Nododd y defnydd o arfau niwclear yn Hiroshima a Nagasaki yn Awst 1945 gychwyn cyfnod newid o ryfela modern.
Bu rhyfeloedd cartref mewn llawer o wledydd. Bu rhyfel cartref treisgar yn Sbaen yn 1936 pan arweiniodd y Cadfridog Franco wrthryfel yn erbyn Ail Weriniaeth Sbaen, sef y llywodraeth ddemocrataidd a fu’n rheoli’r wlad rhwng 1931 a 1939. Gwelwyd y gwrthryfel fel arwydd o’r tensiynau cynyddol oedd yn Ewrop cyn cychwyn yr Ail Ryfel Byd. Bu Dirwasgiad Mawr y 1930au yn ffactor pwysig a arweiniodd at dwf ym mhoblogrwydd Ffasgaeth a Natsïaeth yn Ewrop.
Effeithiodd yr Ail Ryfel Byd (1939-1945) ar Ddwyrain Asia a’r Cefnfor tawel oherwydd ymosodiad Siapan yn erbyn Tseina a’r Unol Daleithiau. Cafodd sifiliaid eu heffeithio yn llawer mwy yn ystod yr Ail Ryfel Byd oherwydd bomio o’r awyr ar ardaloedd poblog fel dinasoedd a threfi gan y ddwy ochr, er enghraifft, Brwydr Prydain a’r Blitz gan yr Almaen yn erbyn Prydain a’r dacteg bomio carped a ddefnyddiwyd gan Brydain ar ddinasoedd fel Dresden, Cologne a Berlin yn yr Almaen; a hil-laddiad yr Iddewon gan yr Almaen, sef yr Holocost.
Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, gwelwyd sefydlu Comiwnyddiaeth fel cyfundrefn wleidyddol mewn llawer o wledydd ar draws y byd. Yn sgil y Chwyldro Comiwnyddol yn Rwsia yn 1917 llofruddiwyd teulu brenhinol y Romanovs gan y Bolsieficiaid a chrëwyd llywodraeth Gomiwnyddol newydd o dan arweinyddiaeth Vladimir Lenin. Roedd 300 mlynedd o deyrnasiad brenhinol wedi dod i ben ac yn lle hynny crëwyd gwladwriaeth Gomiwnyddol gyntaf y byd. Ar ôl rôl yr Undeb Sofietaidd yn yr Ail Ryfel Byd, daeth comiwnyddiaeth yn bŵer pwysig mewn gwleidyddiaeth fyd-eang. Sefydlwyd llywodraethau comiwnyddol, er enghraifft yn Nwyrain Ewrop (er enghraifft, Hwngari, Dwyrain yr Almaen, Rwmania), Tseina, Indo-Tsieina, a Chiwba. Roedd gan Gomiwnyddiaeth bŵer absoliwt, bron, yn llawer o’r gwledydd a’r ardaloedd hyn. bawd|Gollwng y ddau fom atomig ar Siapan Trechwyd yr Almaen yn 1945 wedi iddi gael ei goresgyn gan yr Undeb Sofietaidd a Gwlad Pwyl o gyfeiriad y dwyrain a’r Unol Daleithiau, Prydain, Canada a Ffrainc o’r gorllewin. Wedi buddugoliaeth y Cynghreiriaid yn Ewrop daeth y rhyfel yn Asia yn erbyn Siapan i ben yn sgil gollwng dau fom atomig gan yr Unol Daleithiau ar Hiroshima a Nagasaki. Ar ôl y rhyfel rhannwyd yr Almaen rhwng y Pwerau Gorllewinol a’r Undeb Sofietaidd.
O hynny ymlaen daeth Dwyrain yr Almaen a gweddill gwledydd dwyrain Ewrop yn llywodraethau Comiwnyddol. Yng Ngorllewin yr Almaen sefydlwyd llywodraeth ddemocrataidd debyg i’r gwledydd gorllewinol. Ail-adeiladwyd gorllewin Ewrop gyda chymorth ariannol Cynllun Marshall America ac felly daeth America yn gyfaill agos i’r gorllewin. alt=|chwith|bawd|268x268px|Sifiliad benywaidd o Fietnam, tua 1967. Gan y ffotograffydd Cymraeg [[Philip Jones Griffiths|Phillip Jones Griffiths]] Ar ôl yr Ail Ryfel Byd trodd y cydweithio rhwng yr Unol Daleithiau a’r Undeb Sofietaidd yn berthynas fwy gelyniaethus a drwgdybus. Dyma gyfnod y Rhyfel Oer. Roedd yn ffactor yn achosi’r rhyfeloedd yng ngwledydd Corea (1950-53) a Fietnam (1957-1975).
Cynrychiolai’r ddau arch-bwer syniadau gwleidyddol gwahanol rhwng cyfalafiaeth a democratiaeth, a chafodd Ewrop ei rhannu gan y Llen Haearn. Rhannwyd Berlin gan Fur Berlin oedd yn gwahanu’r rhanbarth gorllewinol, democrataidd oddi wrth y rhanbarth dwyreiniol, comiwnyddol. Ffurfiodd y ddwy ochr gynghreiriau milwrol, sef NATO a Chytundeb Warsaw; datblygodd ras arfau gyda phwyslais ar ddatblygiad arfau niwclear a bu cystadleuaeth rhwng y ddau arch-bwer yn y ras i’r gofod.
Dymchwelwyd Wal Berlin adeg Chwyldroadau 1989 yn Ewrop gan greu Almaen unedig yn 1990, a chwalodd yr Undeb Sofietaidd yn 1991. Roedd 1989 yn flwyddyn lle gwelwyd dymchwel llywodraethau comiwnyddol ar draws y byd. Chwalwyd llawer o’r llywodraethau comiwnyddol roedd yr Undeb Sofietaidd wedi eu cefnogi ar draws y byd heblaw am Tsiena, Gogledd Corea, Ciwba, Fietnam a Laos. Roedd Protestiadau Sgwâr Tiananmen yn 1989 yn brotestiadau treisgar lle lladdwyd cannoedd o brotestwyr yn Sgwâr Tiananmen, Beijing, Tseina mewn ymdrech i ddymchwel y llywodraeth gomiwnyddol.
Rudolf Hess
Un o arweinyddion llywodraeth Natsïaidd yr Almaen oedd Rudolf Walter Richard Hess (26 Ebrill 1894 - 17 Awst 1987).
20fed ganrif
Rhyfeloedd a Gwleidyddiaeth
Methodd y Rhyfel Byd Cyntaf neu’r ‘rhyfel i orffen pob rhyfel’ sicrhau heddwch. Disgrifiwyd yr Ail Ryfel Byd fel busnes anorffenedig y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn dilyn y ddau ryfel byd ffurfiwyd Cynghrair y Cenhedloedd ac yna'r Cenhedloedd Unedig. Sefydlwyd Cynghrair y Cenhedloedd yn 1919 ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf ac yna disodlwyd ef gan y Cenhedloedd Unedig yn 1945 ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Roedd hwn yn fforwm rhyngwladol lle gallai gwledydd y byd drafod materion a oedd yn peryglu heddwch byd-eang; trafod materion diplomyddol, trafod canllawiau ynghylch rheolau rhyfel, sut i amddiffyn yr amgylchedd, sofraniaeth gwledydd a hawliau dynol. Roedd lluoedd cadw heddwch y Cenhedloedd Unedig (oedd yn cynnwys milwyr gwahanol aelodau’r Cenhedloedd Unedig) ac asiantaethau eraill y Cenhedloedd Unedig yn rhoi cymorth mewn gwahanol ardaloedd argyfyngus ar draws y byd. Roeddent yn helpu i leihau newyn, afiechydon a thlodi. Methodd sefydliadau fel Cynghrair y Cenhedloedd a’i olynydd y Cenhedloedd Unedig ag atal rhyfeloedd. Ers 1945, fodd bynnag, does dim rhyfel wedi bod rhwng y pwerau mawr gan fod y syniad o Gyd–ddinistr Sicr (MAD: Mutually Assured Destruction) wedi llwyddo i atal rhyfel. Yn y cyfnod ar ôl 1945 mae 9 rhyfel o bob 10 wedi digwydd mewn gwledydd gwan, ansefydlog yn y Trydydd Byd.
Arweiniodd mwy o gydweithrediad rhwng y gwledydd at ddatblygiad yr Undeb Ewropeaidd yn ystod y 1950au. Roedd hwn yn grŵp o wledydd yn Ewrop a oedd yn cydweithio yn wleidyddol, yn economaidd ac yn fasnachol. bawd|Mahatma Gandhi
Roedd dulliau heddychlon Gandhi a’r mudiad i sicrhau annibyniaeth i India oddi ar Ymerodraeth Prydain yn ddylanwad mawr ar ddulliau protestio mudiadau gwleidyddol eraill ar draws y byd, er enghraifft, y Mudiad Hawliau Sifil yn America a’r mudiadau rhyddid yn ne Affrica a Burma. Bu mudiadau cenedlaetholgar yn bwysig yn yr ymgyrch i sicrhau annibyniaeth i India a Phakistan yn 1947. Yn y Dwyrain Canol yn 1948 crëwyd gwladwriaeth Iddewig newydd, Israel. Roedd chwalfa llawer o ymerodraethau wedi arwain at annibyniaeth i lawer o wledydd yn Affrica ac Asia.
Superheroine Chronicles Battle of Heaven
Ffilm tokusatsu yw Superheroine Chronicles Battle of Heaven a gyhoeddwyd yn 2010. Fe'i cynhyrchwyd yn Japan.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2010. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Inception sef ffilm wyddonias llawn cyffro ac antur gan Christopher Nolan.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
20fed ganrif
Rhyfeloedd a Gwleidyddiaeth
Yn ystod y 1950au a’r 1960au heriodd y Mudiad Hawliau Sifil yn America dan arweiniad Martin Luther King a’r mudiad yn erbyn apartheid yn ne Affrica o dan arweiniad Nelson Mandela yr arwahanu hiliol a oedd yn digwydd yn y gwledydd hynny. Bu’n ymgyrch a barhaodd ar hyd gweddill y ganrif yn y ddwy wlad. Un o’r cerrig milltir pwysig ym mrwydr de Affrica oedd ethol Nelson Mandela yn Arlywydd du cyntaf De Affrica rhwng 1994-1999. Etholwyd ef yn yr etholiad democrataidd llawn cyntaf yn hanes de Affrica.
Bu farw degau o filiynau o daeogion Tsieineaidd rhwng 1959 a 1962 oherwydd Newyn Mawr Tsieina. Credir mai hwn oedd y newyn mwyaf yn hanes y ddynoliaeth.
Achosodd y Rhyfel Sofietaidd yn Affghanistan rhwng 1979 a 1989, dros filiwn o farwolaethau, ac roedd yn un o’r rhesymau pam chwalodd yr Undeb Sofietaidd.
Cerddoriaeth
bawd|[[The Beatles oedd un o fandiau enwocaf yr 20fed ganrif]] Daeth cerddoriaeth blues a jazz yn boblogaidd yn yr Unol Daleithiau yn ystod y 1910au a’r 1920au.
Yn y 1950au daeth Roc a Rôl yn boblogaidd yn yr Unol Daleithiau, a Jerry Lee Lewis ac Elvis Presley yn dod yn rhai o eiconau’r cyfnod. Yn ystod y 1960au daeth The Beatles yn fyd-enwog am eu caneuon poblogaidd wedi eu dylanwadu gan roc a rôl.
Ffilm, theatr a theledu
bawd|232x232px|Poster ar gyfer 'The Jazz Singer' 1927 Cafodd ffilm ei greu fel cyfrwng artistig yn ystod yr 20g. Agorwyd y sinema gyntaf yn Pittsburgh yn 1905.
Datblygodd Hollywood yn Los Angeles i fod yn ganolfan ar gyfer y diwydiant ffilmiau. Tra bod y ffilmiau cyntaf yn rhai du a gwyn, erbyn y 1920au datblygwyd ‘Technicolor’ i greu ffilmiau lliw. Rhyddhawyd y ffilm hir gyntaf gyda sain, sef The Jazz Singer, yn 1927. Sefydlwyd Gwobrau Academi yr Oscars yn 1929.
Yn y theatr, daeth Broadway yn Efrog Newydd yn ganolfan bwysig yn fyd-eang ar gyfer awduron drama ac ar gyfer theatr gerddorol. Cafodd gwaith awduron fel Arthur Miller a Tennessee Williams ei berfformio ar Broadway ac roedd cyfansoddwyr fel Rodgers and Hammerstein, Lerner and Loewe ac Irving Berlin yn ddylanwadau pwysig ar y diwydiant a’r diwylliant ffilm.
Gemau Fideo
Gyda datblygiadau technolegol mewn cyfrifiaduron ers yr Ail Ryfel Byd, crëwyd math newydd o adloniant yn yr 20g – sef y gêm fideo. Tra bod y syniad o gemau fideo wedi cael eu llunio yn ystod y 1940au a'r 50au, ni wnaeth gemau fideo ddatblygu fel diwydiant a busnes tan y 1970au. Roedd hwn yn ffenomenon cymdeithasol a diwylliannol ac yn gychwyn ar oes aur gemau fideo arcêd – dyma’r cyfnod pan ryddhawyd Space Invaders gan Taito, Asteroids gan Atari a Pac-Man gan Namco.
Cafodd cwmni Nintendo lwyddiant ysgubol gyda gwerthiant gêm Super Mario Bros ar draws y byd. Yn ystod y 1990au rhyddhawyd pecyn gêm fideo PlayStation gan Sony gyda gwerthiant yn cyrraedd 100 miliwn. Roedd gemau fideo mor boblogaidd fel bod y diwydiant wedi creu swyddi newydd - er enghraifft, cynllunwyr gemau fideo.
Celf a Phensaernïaeth
Yn Ewrop, datblygodd pensaernïaeth fodern mewn ffurf wahanol iawn i steiliau addurniadol oes Fictoria. Roedd datblygiadau mewn defnyddiau adeiladu a thechnoleg yn golygu bod ffurfiau newydd o bensaerniaeth fwy syth ac onglog yn bosibl.
Mathemateg
Datblygwyd meysydd newydd o fathemateg yn yr 20g. Yn ystod hanner cyntaf yr 20g lluniwyd theori mesur, dadansoddiad swyddogaethol (Saesneg:functional analysis), a thopoleg (Saesneg:topology). Bu datblygiadau pwysig hefyd mewn meysydd fel algebra haniaethol, a syniadau tebygolrwydd (Saesneg:probability).
Yn nes ymlaen yn y ganrif, fe wnaeth datblygiad cyfrifiaduron arwain at greu theori gyfrifiadurol. Dyma’r ganrif pan wnaeth Alan Turing ddod i’r amlwg fel un o benseiri gwyddoniaeth gyfrifiadurol.
Chwaraeon
Yn yr ugeinfed ganrif, daeth chwaraeon yn weithgaredd hamdden boblogaidd a hefyd yn fath o adloniant, yn enwedig ar y teledu. Cynhaliwyd y Gemau Olympaidd modern cyntaf yn 1896 a daeth yn un o ddigwyddiadau chwaraeon pwysicaf yr oes fodern. Cynhaliwyd Cwpan y Byd FIFA am y tro cyntaf yn 1930, ac fe'i cynhaliwyd bob 4 mlynedd ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Dyma’r ganrif a welodd ddechrau Cwpan Rygbi'r Byd a llu eraill o dwrneimantau chwaraeon byd-eang yn cael eu darlledu.
Ffiseg
Yn ystod hanner cyntaf y ganrif datblygwyd meysydd newydd o ffiseg, fel perthynoledd arbennig, perthynoledd cyffredinol a mecaneg cwantwm. Drwy astudio’r meysydd hyn ym maes ffiseg cafwyd gwell dealltwriaeth o strwythur yr atom. Roedd y ffisegwr Albert Einstein yn hollbwysig yn profi ei bod hi’n bosibl rhannu atom.
Darganfuwyd adweithiau niwclear, ac yn arbennig ymasiad niwclear. Roedd y ddeubeth hyn yn allweddol i ddeall gwreiddiau egni'r haul.
Darganfuwyd dyddio radiocarbon, a ddaeth yn dechneg bwerus a chywir wrth benderfynu oedran anifeiliaid a phlanhigion cynhanesyddol, ac arteffactau ac eitemau hanesyddol.
Seryddiaeth
alt=|bawd|220x220px|Cysawd yr Haul Datblygwyd dealltwriaeth well o sut oedd y bydysawd wedi datblygu a beth oedd ei oedran. Amcangyfrifwyd ei fod tua 13.8 biliwn o flynyddoedd. Cyflwynwyd Damcaniaeth y Glec Fawr a oedd yn cynnig syniadau ynghylch sut oedd y byd wedi dod i fodolaeth. Cafodd y syniad hwn ei dderbyn yn gyffredinol.
Daeth seryddwyr i gasgliadau mwy pendant ynghylch oedran Cysawd yr Haul, gan gynnwys y Ddaear. Roedd y ddaear yn llawer hynach na'r hyn a gredwyd ynghynt – mae ei hoedran tua 4 biliwn o flynyddoedd yn hytrach na’r 20 miliwn o flynyddoedd a grybwyllwyd gan seryddwyr blaenorol.
Dechreuwyd arsylwi planedau Cysawd yr Haul a’r lleuadau yn llawer mwy manwl drwy ddefnyddio chwiliedyddion gofod. Darganfuwyd y blaned Plwton yn 1930 ar gyrion Cysawd yr Haul, ond cafodd ei hail-gategoreiddio ar ddechrau'r 21ain ganrif fel ‘plutoid’ yn hytrach na phlaned go iawn. Golyga hyn mai dim ond 8 planed sydd yng Nghysawd yr Haul.
Bioleg
Gwnaed cynnydd pwysig ym maes geneteg a phwysigrwydd gwyddonol y maes hwnnw. Yn 1953 cyhoeddodd James Watson, Francis Crick, Rosalind Franklin a Maurice Wilkins eu darganfyddiad bod gan DNA strwythur pendant. Bu hyn o gymorth mawr wrth ddatblygu technegau a fyddai’n medru darllen dilyniant DNA (DNA sequences) ac a arweiniodd at Brosiect Genom Dynol (Saesneg:Human Genome Project) fel y bu modd clonio mamal am y tro cyntaf yn 1996.
Meddygaeth
bawd|220x220px|Plentyn yn dioddef o'r frech wen Darganfuwyd penisilin gan Alexander Fleming yn 1928. Roedd darganfyddiad Gwrthfiotig tebyg i hyn yn gweddnewid y byd meddygaeth modern. Byddai Gwrthfiotig yn arf pwysig wrth leihau marwolaethau oherwydd afiechydon bacteriol.
Datblygwyd brechiad ar gyfer Poliomyelitis. Datblygwyd brechiadau effeithiol ar gyfer nifer o afiechydon heintus eraill, gan gynnwys y ffliw, Melyn mannog, y pâs, tetanws, y frech goch, clwy’r pennau (mumps), brech ieir, hepatitis A a hepatitis B. Arweiniodd mwy o ymchwil ym maes brechiadau at ddileu feirws y frech wen yn gyfan gwbl mewn pobl. Mae brechiadau, gwell safonau glendid a chyflenwadau dŵr glân wedi lleihau achosion marwolaethau, yn enwedig ymhlith babanod a phlant.
CUL5
Protein sy'n cael ei godio yn y corff dynol gan y genyn CUL5 yw CUL5 a elwir hefyd yn Cullin 5 (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig. Mae'r genyn yma wedi ei leoli ar yr edefyn blaen o gromosom dynol 11, band 11q22.3.
Cyfystyron
Yn aml mae gan enynnau lawer o gyfystyron. Mae hyn oherwydd eu bod yn aml yn cael eu darganfod gan nifer o bobl mewn cyd-destunau gwahanol heb wybod mai'r un genynnau oeddyn nhw. Hefyd mae gan wahanol gymunedau gwyddonol safonau gwahanol ar gyfer enwi genynnau. Dyma restr o gyfystyron ar gyfer y genyn CUL5.
Rudolf Hess
Ar 10 Mai, 1941, hedfannodd Hess i'r Alban, gyda'r bwriad o geisio cynnal trafodaethau heddwch rhwng yr Almaen a'r Deyrnas Unedig. Roedd hyn heb awdurdod Hitler. Cymerwyd ef i'r ddalfa, a chadwyd ef am y rhan fwyaf o weddill cyfnod y rhyfel yn ysbyty filwrol Maindiff Court, Llandeilo Bertholau ger Y Fenni.
Ar ddiwedd y rhyfel, roedd Hess yn un o'r diffinyddion ym mhrif achos Treialon Nuremberg, er fod rhai arbenigwyr yn credu nad oedd ei iechyd meddyliol yn ddigon da i'w roi ar brawf. Cafwyd ef yn euog, a'i ddedfrydu i garchar am oes. Cadwyd ef yn Ngharchar Spandau hyd ei farwolaeth yn 1987. Y farn gyffredinol yw iddo ladd ei hun, ond cred rhai iddo gael ei lofruddio.
20fed ganrif
Meddygaeth
Sefydlwyd y clinig atal cenhedlu cyntaf ym Mhrydain gan Marie Stopes yn 1920. Bu datblygiadau ym maes dulliau atal cenhedlu yn hollbwysig o ran lleihau twf ym mhoblogaeth gwledydd diwydiannol y byd. alt=|chwith|bawd|241x241px|pelydr-x o ben-glin dynol
Bu darganfyddiad inswlin meddygol yn ystod y 1920au yn bwysig o ran gwella disgwyliadau oedran cleifion diabetig gymaint â thair gwaith.
Daeth pelydr-X yn rhan bwysig o wneud diagnosis wrth drin cleifion – o dorri asgwrn i ganser. O’r 1960au ymlaen datblygwyd offer diagnostig eraill, er enghraifft, sonograffi, ac o’r 1970au ymlaen defnyddiwyd MRI (magnetic resonance imaging).
Yn ystod y 1950au profodd ymchwil bod cysylltiad uniongyrchol rhwng ysmygu tybaco a chanser. Datblygwyd dulliau newydd o drin canser, er enghraifft, cemotherapi, therapi ymbelydrol ac imiwnotherapi. O ganlyniad roedd modd gwella’n llwyr o ganser neu wella am ysbaid.
Dechreuwyd categoreiddio gwaed a sefydlwyd banciau gwaed. Golygai hyn bod trawsarllwysiad gwaed yn fwy diogel ac yn dod yn fwy cyffredin. Cynhaliwyd y trawsblaniad calon cyntaf lle llwyddwyd i ddod â'r claf yn ôl yn ymwybodol yn 1967 gan Dr Christiaan Barnard. Bu dyfeisiadau a datblygiadau mewn meddyginiaethau gwrthimiwnaidd a sut roedd meinwe yn cael ei gategoreiddio, a golygodd hynny bod trawsblaniadau organau a meinwe yn dod yn fwy cyffredin. Datblygwyd triniaethau newydd ar gyfer llawdriniaethau ar y galon – er enghraifft, datblygu amseriaduron calon a chalonnau artiffisial.
Afiechydon
Lladdwyd rhwng 20 a 100 miliwn o bobl rhwng 1918 a 1919 gan bandemig ffliw y Ffliw Sbaenaidd.
Darganfuwyd feirws newydd, sef HIV, a gychwynnodd yn Affrica. Roedd y feirws HIV yn arwain at gyflwr AIDS a lledaenodd y feirws ar draws y byd, gan ladd miliynau o bobl. Datblygwyd brechiadau a meddyginaethau i drin y cyflwr.
Gan fod cyfraddau oedran wedi cynyddu mae afiechydon fel canser, Clefyd Alzheimer a Chlefyd Parkinson wedi dod yn fwy cyffredin.
Egni a'r amgylchedd
bawd|Gwaith dur yn yr Iseldiroedd Yn ystod yr 20g defnyddiwyd mwy o adnoddau ffosil fel glo, olew a phetrol. Gwnaed mwy o ddefnydd o bŵer niwclear hefyd.
Achosodd y defnydd cynyddol o danwydd ffosil drafodaeth fyd-eang am ei effaith ar lygredd awyr, cynhesu byd-eang a’r newid oedd yn digwydd yn nhymheredd yr hinsawdd.
Roedd plaladdwyr, chwynladdwyr a chemegau gwenwynig eraill yn crynhoi yn yr amgylchedd, yng nghyrff pobl ac mewn anifeiliaid.
Peirianneg a thechnoleg
Un o nodweddion pennaf yr 20g oedd twf a dylanwad technoleg. Cafodd yr ymchwil a wnaed ym maes technoleg effaith ar feysydd eraill fel cyfathrebu, electroneg, peirianneg, teithio, meddygaeth a rhyfel. Dechreuwyd defnyddio offer sylfaenol technolegol yn y cartref o’r 1920au ymlaen, gan ennill mwy o boblogrwydd o’r 1950au ymlaen: er enghraifft, peiriant golchi, sychwyr dillad, rhewgelloedd, rhewgistiau, ffyrnau trydan a sugnwyr llwch. Poblogeiddiwyd y radio fel ffurf o adloniant o’r 1920au ymlaen. Defnyddiwyd y radio hefyd ar adegau o argyfwng cenedlaethol i gyfathrebu gyda chynulleidfa eang. Daeth F. D. Roosevelt, Arlywydd America, yn enwog yn ystod ei gyfnod fel Arlywydd am ei ‘sgyrsiau ger y tân’ ar y radio gyda phobl America. Roedd Winston Churchill hefyd yn defnyddio’r radio fel arf propaganda wrth iddo geisio codi morâl pobl Prydain adeg yr Ail Ryfel Byd. Daeth y teledu yn fwyfwy cyffredin yn ystod y 1950au a’r 1960au hefyd.
Hedfanwyd yr awyren gyntaf yn 1903. Dyfeisiwyd yr injan jet gyflymach yn ystod y 1940au ac oherwydd hynny daeth teithio drwy'r awyr o fewn cyrraedd i filiynau o bobl. Daeth cwmnïau teithio masnachol oedd yn darparu gwyliau drwy deithio drwy'r awyr yn fwy cyffredin.
Roedd datblygiad y ‘llinell gynhyrchu’ yn caniatáu adeiladu ceir ar raddfa gyflymach. Ar ddechrau’r 20g cwmni ceir Henry Ford yn America oedd yr un cyntaf yn y byd a fedrai gynhyrchu car ar raddfa eang oherwydd y defnydd o’r llinell gynhyrchu. Ceir Ford oedd y rhain.
Dyfeisiwyd a defnyddiwyd defnyddiau newydd fel dur gloyw, felcro, silicon, tefflon. Daeth plastigau fel polystyren, PVC, polyethylen a neilon yn fwy cyffredin a dechreuwyd eu defnyddio ar gyfer sawl pwrpas gwahanol. Roedd y defnyddiau newydd hyn yn cynnig cryfder, yn medru goddef tymheredd uchel, ac yn medru gwrthsefyll gwahanol gemegau roedd llawer o ddefnyddiau cyn yr 20g yn methu eu gwrthsefyll. Daeth alwminiwm yn fwyfwy cyffredin ac yn ail o ran defnydd i haearn. Datblygwyd miloedd o gemegau ar gyfer cael eu prosesu mewn diwydiant neu ar gyfer defnydd yn y cartref.
Y Chwyldro Digidol
alt=|bawd|199x199px|Cyfrifiadur personol 'SPARCstation' o'r 90au cynnar Ar ddiwedd yr 20g bu chwyldro digidol a oedd hefyd yn cael ei adnabod, ymhlith enwau eraill, fel yr ‘oes wybodaeth’ neu'r ‘chwyldro gwybodaeth’.
Dyfeisiwyd y microsglodyn ar ddechrau’r 1960au. Datblygwyd y microsglodyn ymhellach yn y 1970au ac erbyn dechrau'r 1980au roedd y chwyldro microsglodion wedi dechrau. Arweiniodd hyn at y cyfrifiaduron personol yn y 1980au, yna at ddyfeisio ffonau symudol a’r rhyngrwyd byd-eang yn ystod y 1990au.
Llyn Teyrn
Llyn ar yr Wyddfa yn Eryri yw Llyn Teyrn, hefyd Llyn y Coblynod. Saif ar ochr ddwyreiniol yr Wyddfa yng Nghwm Dyli, fymryn i'r dwyrain o Lyn Llydaw. Mae Llwybr y Mwynwyr i gopa'r Wyddfa yn mynd heibio iddo ychydig ar ôl cychwyn o Pen-y-pass.
20fed ganrif
Y Chwyldro Digidol
Erbyn y 1980au a’r 1990au roedd teledu lloeren yn dod yn fwy poblogaidd ac roedd cyfrifiaduron wedi dechrau cael eu defnyddio yn nhai pobl yn ystod y 1970au a’r 1980au. Daeth camerâu digidol yn fwy cyffredin yn ystod y 1980au a’r 1990au.
Llyn Teyrn
Gellir gweld gweddillion barics ar gyfer mwynwyr copr ger glan y llyn. Llyn gweddol fychan ydyw, gydag arwynebedd o 5 acer.
20fed ganrif
Y Chwyldro Digidol
Bu radio transistor, traciau 8 sain a thapiau casét yn ystod y 1960au yn gamau pwysig yn natblygiad chwaraewyr cerddoriaeth symudol. Yn raddol disodlodd y rhain chwaraewyr recordiau, gyda’r Sony Walkman yn cael ei gyflwyno yn y 1970au. Wedyn daeth Cryno-ddisgiau yn ystod y 1980au a’r 1990au. Fe wnaeth dyfodiad yr MP3 ar y we yn ystod canol a ddiwedd y 1990au y broses o ddosbarthu cerddoriaeth yn ddigidol yn bosib. Roedd chwaraewyr tapiau fideo (VCRs) yn boblogaidd yn ystod y 1970au ond erbyn diwedd yr 20g roeddent wedi dechrau cael eu disodli gan chwaraewyr DVD. Erbyn diwedd degawd cyntaf yr 21ain ganrif roedd VHS wedi dod i ben fel cyfrwng hyfyw.
Bu twf enfawr hefyd yn y diwydiant telegyfathrebu tuag at ddiwedd yr 20g, gyda chyfathrebu di-wifr yn dod yn gyffredin. Gwelwyd twf mewn rhwydweithiau a chwmnïau ffonau symudol yn sgil hynny.
Fforio yn y gofod
Teithiau dyn i’r gofod
Yn nes ymlaen lansiodd rhaglen ofod yr Undeb Sofietaidd yr orsaf ofod gyntaf.chwith|bawd|150x150px|Llun o nifwl Tarantula gan delesgop Hubble.|alt=
1981 – yr Unol Daleithiau yn datblygu’r system ofod adnewyddadwy gyntaf. Hon oedd Rhaglen y Space Shuttle.
Roedd lloerenni Di-griw hefyd yn hanfodol ar gyfer parhau i fforio a darganfod pethau am y gofod. Lansiwyd lloeren Sputnik 1 yn 1957 gan yr Undeb Sofietaidd, sef y lloeren gyntaf erioed i gael ei lansio i’r gofod. Roedd y lloeren hon yn teithio'n gyson i wahanol fannau yn y gofod. Lansiwyd nifer o loerenni yn ddiweddarach oedd yn teithio o gwmpas y ddaear. Erbyn diwedd yr 20g roedd nifer o loerenni wedi ymweld â’r lleuad, planedau Mercher, Fenws, Mawrth, Iau, Sadwrn, Wranws a Neifion yn ogystal ag asteroidau a chomedau eraill. Lansiwyd Telesgop Gofod Hubble yn 1990 a oedd yn galluogi darlledu lluniau o’r bydysawd ar gyfrifiaduron a theledu ar draws y byd. Roedd hyn yn ddatblygiad pellach o ran faint o wybodaeth oedd yn medru cael ei chasglu am y bydysawd a dealltwriaeth dyn o’r bydysawd.
Yr 20fed ganrif yng Nghymru
Daeth dechrau canrif newydd â chyfnod cyffrous o dwf economaidd a newidiadau gwleidyddol pellgyrhaeddol yng Nghymru. Dyma ganrif hefyd a welodd Cymru yn magu mwy o ymwybyddiaeth o’i hunaniaeth fel gwlad ac o ran ei hiaith a’i diwylliant.
Ar ddechrau’r ganrif roedd cymoedd y de a’r diwydiant glo yn ffynnu ac yn cynhyrchu traean o holl allforion glo'r byd. Ar y llaw arall, roedd 1900-1913 yn gyfnod o anghydfod diwydiannol gyda streic Chwarel y Penrhyn, a therfysgoedd Tonypandy a Llanelli yn ddiweddarach. Mewn materion gwleidyddol clywid llais y merched am y tro cyntaf gyda chychwyn ymgyrch y Swffragetiaid. Roedd yn gyfnod o lwyddiant ac optimistaeth mawr, ond buan y tarfwyd ar hynny gyda dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914. Yn ei sgil daeth un o brif ffigurau gwleidyddol amlycaf Cymru’r 20g i’r amlwg, sef David Lloyd George. Amlygodd y Cymro ei hun fel arweinydd medrus ac adnabuwyd ef fel ‘y dyn a enillodd y rhyfel’.
Ond er mor deyrngar oedd Cymru i’r Rhyddfrydwyr ar ddechrau’r ganrif gwelwyd newidiadau mawr ym map gwleidyddol Cymru yn ystod yr ugeinfed ganrif. Erbyn y 1920au a’r 1930au roedd de Cymru wedi dod yn gadarnle i’r Blaid Lafur, gyda hyd yn oed rywfaint o gefnogaeth i’r Blaid Gomiwnyddol. Er enghraifft, roedd y Rhondda yn cael ei hadnabod fel ‘Moscow Fach’ yn ystod y cyfnod hwn. Sefydlwyd Plaid Genedlaethol Cymru yn 1925, ac yn ystod y degawdau dilynol enillodd y blaid dir newydd yng Nghymru.
Ym myd gwaith symudodd Cymru o fod yn wlad a oedd yn ddibynnol ar y diwydiannau trwm traddodiadol i fod yn wlad ag economi fwy amrywiol, gyda symudiad tuag at waith cynhyrchu ceir, swyddi gweinyddol a byd twristiaeth. Roedd hon yn ganrif lle gwelwyd y gwerthoedd traddodiadol crefyddol yn crebachu, ac roedd yr hen Gymru Anghydffurfiol, a fu’n ddylanwad mor hollbwerus ym mywyd Cymru ar ddechrau’r ganrif, wedi colli ei hapêl i genedlaethau newydd erbyn diwedd y ganrif.
Magodd Cymru hyder cynyddol yn ei hunaniaeth yn ystod y ganrif, gyda sefydliadau cenedlaethol yn cael eu sefydlu fel Prifysgol Cymru, y Llyfrgell Genedlaethol a’r Amgueddfa. Meithrinwyd hefyd ymwybyddiaeth a balchder cynyddol yn ei hiaith a’i diwylliant, gyda thwf mewn addysg Gymraeg, deddfau iaith yn cael eu pasio a hefyd mudiadau yn cael eu sefydlu er mwyn amddiffyn a hyrwyddo hawliau’r iaith. Cryfhawyd yr ymdeimlad hwn o genedlaetholdeb yn sgil profiadau Cymru yn ystod y ganrif - er enghraifft, y cronfeydd dŵr a agorwyd ar draul dinistrio cymunedau Cymraeg eu hiaith, Boddi Tryweryn a’r defnydd a wnaed o’i thir ar gyfer pwrpas milwrol. Roedd y 1960au yn gyfnod lle gwelwyd newid mewn agweddau tuag at werthoedd traddodiadol y genhedlaeth hŷn. Roedd y genhedlaeth ifanc yn herio’r hen drefn. Dyma’r cyfnod pan ddatblygodd ‘Y bwlch rhwng cenedlaethau’. Adlewyrchwyd y newid hwn mewn cerddoriaeth boblogaidd Cymraeg. Ysbrydolwyd nhw gan gynnwrf protestiadau gwleidyddol y cyfnod - er enghraifft, Dafydd Iwan yn cyfansoddi caneuon adeg Arwisgiad 1969. Wedi i’r Blaid Lafur ennill etholiad 1974, ailgydiwyd yn y drafodaeth ynghylch ymreolaeth i Gymru, ac roedd sefydlu mudiadau fel mudiad ysgolion meithrin yn dyst i’r ffaith nad iaith i’r henoed yn unig oedd y Gymraeg.
Coronwyd diwedd y ganrif gyda sefydliad gwleidyddol newydd i Gymru. Etholwyd llywodraeth newydd i Brydain, ac mewn refferendwm yn 1997 pleidleisiodd pobl Cymru dros ddatganoli. Trawsnewidiwyd Bae Caerdydd gydag adeiladau trawiadol y Senedd a Chanolfan y Mileniwm.
Bettina Sellmann
Arlunydd benywaidd o'r Almaen yw Bettina Sellmann (1971).