cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mae Jemison
Ganwyd yn Decatur, Alabama, a symudodd gyda'i theulu i Chicago yn 3 oed. Graddiodd o'r uwchysgol yn 16 oed ac enillodd raddau mewn peirianneg gemegol ac astudiaethau Affricanaidd-Americanaidd o Brifysgol Stanford. Astudiodd meddygaeth ym Mhrifysgol Cornell a bu'n teithio i Wlad Tai i wirfoddoli mewn gwersyll ar gyfer ffoaduriaid o Gambodia, ac i astudio yng Nghenia. Graddiodd o'r ysgol feddygol ym 1981, a gweithiodd am gyfnod fel meddyg yn Los Angeles. Ymunodd â'r Corfflu Heddwch fel swyddog meddygol yng Ngorllewin Affrica, ac yno gweithiodd ar sawl prosiect ymchwil gan gynnwys datblygu brechlyn ar gyfer hepatitis B.
chwith|bawd|Mae Jemison ym 2009. Dychwelodd Jemison i'w gwaith meddygol yn Los Angeles tra'n parhau a'i hastudiaethau peirianneg. Penderfynodd i ymuno â NASA, a hi oedd un o'r 15 o ofodwyr dan hyfforddiant a gawsant eu dewis allan o 2,000 o ymgeiswyr. Cafodd ei hyfforddi'n berwyl-arbenigwraig (mission specialist) a gweithiodd yng Nghanolfan Ofod Kennedy yn Cape Canaveral wrth wirio meddalwedd y wennol ofod a'i phrosesu ar gyfer ei lansio. Gweithiodd ar y berwyl ofod gyntaf rhwng yr Unol Daleithiau a Japan, STS-47 Spacelab J. Aeth Jemison ar ei thro cyntaf i'r gofod ym Medi 1992 ar y wennol Endeavour. Treuliodd mwy nag wythnos mewn orbit o amgylch y Ddaear.
Wickwar
Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy Wickwar. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol De Swydd Gaerloyw.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,978.
Brodorol
Ffilm gomedi llawn antur yw Brodorol a gyhoeddwyd yn 2021. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Родные ac fe’i cynhyrchwyd yn Rwsia. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Igor Matvienko.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Sergey Burunov, Irina Pegova, Semyon Treskunov a Monetochka.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2021. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Spider-Man: No Way Home sef ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr ffilm Jon Watts. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,700 o ffilmiau Rwseg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
El Crimen De Cuenca
Ffilm ddrama am drosedd gan y cyfarwyddwr Pilar Mercedes Miró Romero yw El Crimen De Cuenca a gyhoeddwyd yn 1980. Fe'i cynhyrchwyd yn Sbaen. Lleolwyd y stori yn Sbaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Antón García Abril.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Fernando Rey, Assumpta Serna, Mercedes Sampietro, Mary Carrillo, Héctor Alterio, Eduardo Calvo, Amparo Soler Leal, José Manuel Cervino, Antonio Canal, Daniel Dicenta, Félix Rotaeta, Nicolás Dueñas, José Vivó, Francisco Merino a Guillermo Montesinos.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1980. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Empire Strikes Back sef yr ail ffilm yn y gyfres Star Wars. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. Hans Burman oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Pilar Mercedes Miró Romero ar 20 Ebrill 1940 ym Madrid a bu farw yn yr un ardal ar 14 Ebrill 1979. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1976 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Pilar Mercedes Miró Romero nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Mercedes Matter
Arlunydd benywaidd o Unol Daleithiau America oedd Mercedes Matter (1913 - 2001).
Bu farw yn Long Island.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Elizabeth C. Crosby
Meddyg ac anatomydd nodedig o Unol Daleithiau America oedd Elizabeth C. Crosby  (25 Hydref 1888 - 28 Gorffennaf 1983). Neuroanatomegydd Americanaidd ydoedd. Derbyniodd y Fedal Genedlaethol Wyddonol gan yr Arlywydd Jimmy Carter ym 1979. Fe'i ganed yn Petersburg, Unol Daleithiau America ac fe'i haddysgwyd ym Mhrifysgol Chicago. Bu farw yn Birmingham.
Clai lloerol
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw clai lloerol, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy cleiau lloerol; yr enw Saesneg yw Setaceous Hebrew Character, a'r enw gwyddonol yw Xestia c-nigrum. Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd. Wedi deor o'i ŵy mae'r clai lloerol yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.
The Devil's Trail
Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Stuart Paton yw The Devil's Trail a gyhoeddwyd yn 1919. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America.
Y prif actor yn y ffilm hon yw Betty Compson. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (aspect ratio) o 4:3. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1919. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Broken Blossoms sef ffilm fud rhamantus o Unol Daleithiau America gan yr Americanwr o dras Gymreig D. W. Griffith.
The Man From U.N.C.L.E.
Ffilm gomedi llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Guy Ritchie yw The Man From U.N.C.L.E. a gyhoeddwyd yn 2015. Fe'i cynhyrchwyd gan David Dobkin, John Davis a Lionel Wigram yn Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Gyfunol. Lleolwyd y stori yn Berlin a Rhufain a chafodd ei ffilmio yn Llundain, Napoli, Goodwood Circuit, Brockwell Park a Drassana Històrica de Chatham. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Guy Ritchie a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Daniel Pemberton. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw John F. Kennedy, David Beckham, Christian Berkel, Sylvester Groth, Hugh Grant, Henry Cavill, Jared Harris, Armie Hammer, Alicia Vikander, Luca Calvani, Francesco De Vito, Simona Caparrini, Elizabeth Debicki, Cesare Taurasi, Joana Metrass a David Menkin. Mae'r ffilm The Man From U.N.C.L.E. yn 116 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2015. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Black Mass sef ffilm fywgraffyddol gan Scott Cooper. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. John Mathieson oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan James Herbert sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Guy Ritchie ar 10 Medi 1968 yn Hatfield. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1995 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Stanbridge Earls School.
Hanes Lloegr
Hanes Lloegr.
The Man From U.N.C.L.E.
Cyfarwyddwr
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Hanes Lloegr
Gweler hefyd
Lielbritānijas vēsture इङ्गल्याण्ड को इतिहास
The Man From U.N.C.L.E.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Guy Ritchie nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Delyn (etholaeth seneddol)
Mae Delyn yn etholaeth seneddol yn Sir y Fflint. Mae'r Wyddgrug a'r Fflint o fewn yr etholaeth. yw'r Aelod Seneddol presennol.
Cigydd coed Lagden
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cigydd coed Lagden (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cigyddion coed Lagden) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Malaconotus lagdeni; yr enw Saesneg arno yw Lagden's bush shrike. Mae'n perthyn i deulu'r Cigyddion (Lladin: Laniidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn M. lagdeni, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r cigydd coed Lagden yn perthyn i deulu'r Cigyddion (Lladin: Laniidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Vestalis luctuosa
Mursen yn nheulu'r Calopterygidae yw'r Vestalis luctuosa. Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Anna Ancher
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Skagen, Denmarc oedd Anna Ancher (18 Awst 1859 – 15 Ebrill 1935). Ymysg eraill, bu'n aelod o: Paentwyr Skagen.
Enw'i thad oedd Erik Andersen Brøndum.Bu'n briod i Michael Peter Ancher ac roedd Helga Ancher yn blentyn iddynt.
Bu farw yn Skagen ar 15 Ebrill 1935.
John Nettles
Mae John Nettles (ganed 11 Hydref 1943) yn actor poblogaidd sy'n enwog am ei rannau yn y cyfresi ditectif Bergerac a Midsomer Murders fel DCI Tom Barnaby.
Bywyd cynnar
Ganwyd Nettles yn St Austell, Cernyw , ym 1943. Roedd ei fam naturiol yn nyrs Wyddelig a ddaeth i weithio ym Mhrydain Fawr yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cafodd ei fabwysiadu adeg ei eni gan y saer Eric Nettles a'i wraig Elsie. Mynychodd Ysgol Ramadeg St Austell. Ym 1962, astudiodd hanes ac athroniaeth ym Mhrifysgol Southampton. Yno fe berfformiodd gyntaf fel actor, ac ar ôl graddio ymunodd â Theatr y Royal Court.
Gyrfa actio
Wedi chware man rannau mewn ffilmiau a rhaglenni teledu megis A Family at War, The Liver Birds, Dickens of London a Robin of Sherwood enillodd Nettles y rhan arweiniol yn y rhaglen ditectif Bergerac ym 1981. Rhedodd Bergerac, oedd wedi ei osod ar Ynys Jersy, am 87 pennod hyd 1991. Ar ôl i'r gyfres dod i ben Bergerac gwnaeth Nettles bum tymor gyda'r Royal Shakespeare Company, yn ymddangos yn The Winter's Tale, The Merry Wives of Windsor, Julius Caesar, Richard III a The Devil is Ass. Ym 1992, ymddangosodd mewn pennod o Boon.
Ym 1995, dechreuodd Nettles chwarae rhan Tom Barnaby yn y gyfres ditectif Midsomer Murders. Ym mis Chwefror 2009, cyhoeddwyd bod Nettles wedi penderfynu gadael y gyfres Roedd ei ymddangosiad olaf ar y sgrin ar 2 Chwefror 2011, wedi ymddangos mewn 81 o benodau.
Teulu
Yn 1966, priododd Nettles â'i wraig gyntaf, Joyce. Ganwyd eu merch, Emma Martins, ym 1970 ac yn ddiweddarach symudodd i Jersey gyda'i thad. Priododd ei ail wraig, Cathryn Sealey, ym mis Gorffennaf 1995 yn Evesham, Swydd Gaerwrangon.
Anrhydeddau
Penodwyd Nettles yn Swyddog Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (OBE) yn Anrhydeddau Pen-blwydd 2010. [17] Ar 21 Medi 2012 dyfarnwyd doethuriaeth er anrhydedd iddo gan Brifysgol Plymouth. Cytunodd hefyd i fod yn noddwr elusen yn Nyfnaint The Mare and Foal Sanctuary ym mis Gorffennaf 2014.
Washington Township, Kansas
Treflan yn, yn nhalaith Kansas, yw .
Ffacbysen borffor
Llysieuyn blodeuol (neu legume) yw Ffacbysen borffor sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu Fabaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Vicia benghalensis a'r enw Saesneg yw Purple vetch.
Washington Township, Kansas
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Washington Township, gan gynnwys:
Ffacbysen borffor
Eraill yn yr un teulu yw: ffa soya (Glycine max), y ffa cyffredin (Phaseolus), pys gyffredin (Pisum sativum), chickpea (Cicer arietinum), cnau mwnci (Arachis hypogaea), pys per (Lathyrus odoratus) a licrs (Glycyrrhiza glabra).
Rothwell, Swydd Lincoln
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Rothwell. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Lindsey.
Riding The Bullet
Ffilm arswyd a seiliwyd ar lenyddiaeth gynharach gan y cyfarwyddwr Mick Garris yw Riding The Bullet a gyhoeddwyd yn 2004. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America a'r Almaen. Lleolwyd y stori yn Maine. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Mick Garris. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Cliff Robertson, Barbara Hershey, Erika Christensen, David Arquette, Chris Gauthier, Jonathan Jackson, Matt Frewer, Jeff Ballard a Nicky Katt. Mae'r ffilm Riding The Bullet yn 96 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (aspect ratio) o sgrin llydan (sef 1.85:1).
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2004. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Million Dollar Baby sef ffilm ddrama gan Clint Eastwood. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar waith cynharach, Riding the Bullet, sef gwaith llenyddol gan yr awdur Stephen King a gyhoeddwyd yn 2000.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mick Garris ar 4 Rhagfyr 1951 yn Santa Monica.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Mick Garris nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Clemens Maria Franz von Bönninghausen
Meddyg, economegydd, botanegydd nodedig o'r Iseldiroedd oedd Clemens Maria Franz von Bönninghausen (12 Mawrth 1785 - 26 Ionawr 1864). Roedd yn gyfreithiwr, yn weinidog sifil Iseldiraidd a Prwsiaidd, yn amaethwr, botanegydd, meddyg ac arloeswr ym maes homeopathi. Cafodd ei eni yn Yr Iseldiroedd, Yr Iseldiroedd ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Groningen. Bu farw yn Münster.
Gwobrau
Enillodd Clemens Maria Franz von Bönninghausen y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:
Clai mannog
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw clai mannog, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy cleiau mannog; yr enw Saesneg yw Dotted Clay, a'r enw gwyddonol yw Xestia baja. Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd. Wedi deor o'i ŵy mae'r clai mannog yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.
Beinn Narnain - A'Chrois
Mae Beinn Narnain - A'Chrois neu 'A' Chrois yn gopa mynydd a geir ar y daith o Inveraray i Crianlarich yn Ucheldir yr Alban;. Ceir carnedd enfawr ar y copa. Enw'r fam fynydd ydy Beinn Narnain. Mae'n un o Alpau Arrochar yn Swydd Argyll.
Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.
Walls of Fire
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwyr Herbert Kline a Edmund Penney yw Walls of Fire a gyhoeddwyd yn 1971. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Diego Rivera, David Alfaro Siqueiros a Jose Clemente Orozco. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1971. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd A Clockwork Orange sef ffim wyddonias, ddistopaidd am drosedd gan y cyfarwyddwr ffilm Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Herbert Kline ar 13 Mawrth 1909 yn Davenport a bu farw yn Los Angeles ar 10 Mai 1985.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Herbert Kline nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
The Hat Goes Wild
Ffilm ffuglen gan y cyfarwyddwr Guy Sprung yw The Hat Goes Wild a gyhoeddwyd yn 2013. Fe'i cynhyrchwyd gan Yanick Létourneau yng Nghanada. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Guy Sprung.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Ryan Robertson, Mackenzie Rio Davis, Matthew Raudsepp, Astrid Hédou, Vanessa Matsui a Monroe Black. Mae'r ffilm The Hat Goes Wild yn 93 munud o hyd.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd 12 Years a Slave sef ffilm fywgraffyddol gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Golygwyd y ffilm gan François Valcour sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Guy Sprung ar 1 Ionawr 1947 yn Ottawa. Derbyniodd ei addysg yn Conservatoire d'art dramatique de Montréal.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Guy Sprung nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Acha Acha Cucaracha: Cucaño Ataca Otra Vez
Ffilm ddogfen yw Acha Acha Cucaracha: Cucaño Ataca Otra Vez a gyhoeddwyd yn 2017. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Ariannin. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Blade Runner 2049 sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Siwsann George
Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Siwsann yn Ysbyty Gorllewin Morgannwg ym Mhentre'r Eglwys ger Pontypridd. Fe'i magwyd yn Nhreherbert, Y Rhondda, ac roedd yn rhan o'r genhedlaeth gyntaf i gael ei haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg yn Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyswen a Ysgol Gyfun Rhydfelen. Dechreuodd ganu yn ifanc, yng ngwersi sol-ffa’r capel ac yn Eisteddfodau’r Urdd.
Aeth i astudio ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth ac ar ôl graddio aeth ymlaen i Goleg Cerdd a Drama Caerdydd.
Gyrfa
Cychwynnodd ganu gyda'i brawd, Roland, cyn ffurfio Mabsant yn 1978. I gychwyn roedd y grŵp yn chwarae caneuon gwerin Cymreig a Gwyddelig yn nhafarndai Caerdydd. Yn 1981 enillodd Siwsann y gystadleuaeth canu unigol yn yr Ŵyl Ban-Geltaidd gyda chân o'r enw "Aberfan". Trodd Mabsant yn grŵp proffesiynol yn 1984 a teithiodd y grŵp i bedwar ban byd.
Cyhoeddwyd goreuon Mabsant ar label Recordiau Sain ac yn eu broliant maent yn dweud fod Siwsann "wedi ennill clod am ei llais 'cyfoethog llawn emosiwn' ac am ei chyflwyniadau cyffrous o'r caneuon. Roedd ganddi ddyfnder o ddealltwriaeth am y caneuon oedd heb ei debyg ymysg cantorion eraill ei chenhedlaeth".
Yn ddiweddarach, roedd Siwsann yn chwarae gyda ei grŵp ei hun - Sioe Gymreig Werinol Siwsann George.
Bywyd personol
Roedd yn briod a Roger Plater a roedd ganddynt un mab, Osian. Symudodd y teulu o Lantrisant i Abercynon yn 1994. Bu farw yn 49 oed yn dilyn brwydr hir yn erbyn cancr.
Louisa Garrett Anderson
Meddyg, cofiannydd, llawfeddyg nodedig o'r Deyrnas Unedig oedd Louisa Garrett Anderson (28 Gorffennaf 1873 - 15 Tachwedd 1943). Roedd yn arloeswraig ym maes meddygaeth, yn aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol Menywod, yn swffragét ac yn ddiwygiwr cymdeithasol. Fe'i ganed yn Aldeburgh, Y Deyrnas Unedig ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol St Leonards ac Ysgol Feddygaeth i Fenywod Llundain. Bu farw yn Swydd Buckingham.
Gwobrau
Enillodd Louisa Garrett Anderson y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w gwaith:
Vestalis lugens
Mursen yn nheulu'r Calopterygidae yw'r Vestalis lugens. Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Barwnigaeth Hamlyn-Williams
bawd|200px|Arfbais Hamlyn Roedd barwnigaeth Hamlyn, wedyn Hamlyn-Williams, o Clovelly yn Nyfnaint, yn deitl ym marwnigaeth Prydain Fawr.
Cafodd ei greu ar 7 Gorffennaf 1795 ar gyfer James Hamlyn (ganwyd James Hammett), etifedd ei hen ewythr Zachary Hamlyn (1677-1759) o Clovelly. Priododd Arabella Williams, merch ac aeres Syr Thomas Williams (bu farw.1792), ail farwnig Rhyd Edwin, Llandeilo Ychwanegodd eu mab, yr ail Barwnig, yr enw ychwanegol Williams at gyfenw'r teulu ym 1798. Daeth y teitl i ben ar farwolaeth ei fab ef, y trydydd Barwnig, ym 1861. Bu'r tri Barwnig yn cynrychioli Sir Gaerfyrddin yn San Steffan. Bu Charles Hamlyn-Williams, mab ieuengaf yr ail Barwnig, yn ôl-lyngesydd yn y Llynges Frenhinol.
Susan Hester Hamlyn-Williams, merch hynaf y trydydd Barwnig, etifeddodd y sedd deuluol, Clovelly Court; priododd hi Henry Fane, a gymerodd y cyfenw Hamlyn-Fane.
Clai plaen
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw clai plaen, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy cleiau plaen; yr enw Saesneg yw Plain Clay, a'r enw gwyddonol yw Eugnorisma depuncta. Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd. Wedi deor o'i ŵy mae'r clai plaen yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.
Morgrugyn
Grŵp llwyddiannus iawn o bryfed yw morgrug. Mae 11,844 o rywogaethau wedi'u cofnodi ledled y byd, yn enwedig mewn hinsoddau poeth. Mae llawer o forgrug yn ffurfio cytrefi o filiynau o unigolion.
Mae morgrug yn bryfed cymdeithasol o'r teulu Formicidae ac, ynghyd â'r gwenyn meirch a gwenyn cysylltiedig, maent yn perthyn i'r urdd Hymenoptera. Mae morgrug yn ymddangos yn y cofnod ffosil ar draws y byd gan amrywio'n sylweddol yn ystod y cyfnod Cretasaidd Cynnar a'r Cretasaidd Diweddar, sy'n awgrymu tarddiad cynharach. Esblygodd morgrug gan arallgyfeirio ar ôl esblygiad a thwf planhigion blodeuol. Amcangyfrifir fod dros13,800 o 22,000 o rywogaethau wedi'u dosbarthu a'u cofnodi. Cant eu hadnabod yn hawdd drwy eu teimlyddion a'u canol main.
Mae morgrug yn ffurfio cytrefi, neu nythod, sy'n amrywio o ran maint o ychydig ddwsin o unigolion rheibus sy'n byw mewn ceudodau naturiol bach i gytrefi hynod o drefnus a all gynnwys miliynau o unigolion. Mae'r cytrefi mwy yma'n cynnwys mathau amrywiol o fenywod diffrwyth, heb adenydd, y rhan fwyaf ohonynt yn weithwyr, yn ogystal â milwyr a grwpiau arbenigol eraill. Mae gan bron bob nythfa o forgrug hefyd rai gwrywod ffrwythlon o'r enw "gwenyn gormesol" (Sa: drones) ac un neu fwy o fenywod ffrwythlon a elwir yn "freninesau". Disgrifir y cytrefi fel uwch-organebau oherwydd ymddengys bod y morgrug yn gweithredu fel un, gan gydweithio i gynnal y nythfa. Mae morgrug wedi gwladychu bron pob rhan o'r Ddaear. Yr unig leoedd sydd heb forgrug cynhenid yw'r Antarctig ac ychydig o ynysoedd anghysbell. Mae morgrug yn ffynnu yn y rhan fwyaf o ecosystemau a gallant ffurfio 15-25% o fio-màs anifeiliaid daearol. Mae eu llwyddiant mewn cymaint o amgylcheddau wedi'i briodoli i'w rhinweddau cymdeithasol, a'u gallu i addasu cynefinoedd, defnyddio adnoddau lleol, ac amddiffyn eu hunain. Mae eu cyd-esblygiad hir â rhywogaethau eraill wedi arwain at berthnasoedd dynwaredol, parasitig, a chydfuddiannol.
Mae gan gymdeithasau morgrug raniad llafur ac mae'r unigolion yn cyfathrebu a'i gilydd gan ddatrys problemau cymhleth. Mae'r tebygrwydd hyn â chymdeithasau dynol wedi bod yn ysbrydoliaeth ac yn bwnc astudio ers tro: gw. yr adran Prysurdeb diarhebol, isod. Defnyddir morgrug mewn bwyd, mewn meddyginiaeth, a defodau. Mae rhai rhywogaethau'n cael eu gwerthfawrogi yn eu rôl fel cyfryngau biolegol i reoli plâu. Gall eu gallu i ymelwa ar adnoddau ddod â morgrug i wrthdaro â bodau dynol, fodd bynnag, gan y gallant niweidio cnydau a thanseilio adeiladau. Mae rhai rhywogaethau, fel y morgrug tân coch (Solenopsis invicta), yn cael eu hystyried yn rhywogaethau ymosodol, ymledol, gan sefydlu eu hunain mewn ardaloedd lle maent wedi'u cyflwyno'n ddamweiniol.
Enw ac etymoleg
Yn achos rhai aelodau o ddosbarth mawr y pryfetach yr enw lluosog ddaw gynta’ pan fyddwn yn cyfeirio atynt, e.e. gwenyn, llau, llyslau, gwybed a morgrug. Cydnabyddiaeth, mae’n debyg, mai yn eu niferoedd y gwelwn ni y rhain fel arfer yn hytrach na fesul un, boed yn wenynen, lleuen, gwybedyn neu forgrugyn. Does dim yn rhyfeddol yn hynny oherwydd creaduriaid torfol ydy nhw beth bynnag – y llau (os cânt lonydd) a’r gwybed yn medru bod yn niferus iawn am eu bod yn bridio mor gyflym tra bod y gwenyn a’r morgrug yn byw yn dorfol mewn nythfeydd anferth o gannoedd a miloedd o unigolion.
e.ll. (un. g. morgrugyn) ll. dwbl morgrugion, morgrugiaid. ants, also fig.
Enghraifft gynharaf:
Ymddengys felly bod ein gair modern yn cynnwys mor- (= gair gwreiddiol am forgrug) a -crug (bryn). Onid gair am y twmpath, nid y trychfilyn, oedd morgrug yn wreiddiol?
Morgrug hedegog
bawd|Dyddiadau hedfan morgrug, Cymru yn bennaf 1933-2010 Credir mai tywydd arbennig syth yn sbarduno i freninesau gymryd i'r awyr yn eu miloedd ddiwedd yr haf. Bydd gwylannod, wenoliaid ac adar eraill yn manteisio ar gyflenwad parod o fwyd. Dyma gofnod gan Gwyn Williams, Rhuthun:
Dyma ddyddiadau eraill enghreifftiol o hedfan morgrug (yn nhrefn amser) yn Nhywyddiadur Llên Natur (mae'n debyg mai'r morgrugyn melyn Lasius flavusoedd y rhan fwyaf ohonynt):
Sylwer mai ym mis Gorffennaf mae'r cofnodion diweddaraf.
Y Cylch-bywyd
Ym mis Awst mi allwn ni ddisgwyl gweld y sioe ryfeddol honno o forgrug asgellog yn codi o’u nythod i hedfan ar eu dawns garwriaethol. Mae’r olygfa hon yn un o ryfeddodau byd natur, a dim ond dan amodau penodol iawn y bydd yn digwydd – ar brynhawn tawel a phoeth pan fydd lleithder yr awyr yn weddol uchel. Mi fydd gan pob un o’r 42 o wahanol rywogaethau o forgrug yng ngwledydd Prydain eu hamodau eu hunain, o ran tymheredd a lleithder, cyn y gwnân nhw heidio fel hyn. Mae hyd yn oed 1⁄2° o wres yn gwneud gwahaniaeth – â’r rheswm pam, ydi, i sicrhau, yn un peth, mai dim ond y rhywogaeth honno fydd ar ei hediad – i osgoi mynd ar draws rhai eraill. Rheswm arall ydi i sicrhau bod morgrug gwryw a brenhinesau o wahanol nythod, ond o’r un math, yn dod at ei gilydd ar yr adeg iawn – a hynny’n gymylau trwchus o forgrug o nythod dros ardal eang. Mae raid i’w cyd amseru nhw fod yn berffaith, am mai un cyfle sydd yna yn y flwyddyn – i gael y dyddiad, yr awr, a’r amodau i’r dim. I ni, pan fydd heidiau o forgrug ar eu hediad, mi fydd yn arwydd o dywydd braf, ond bod yna hefyd siawns dda o derfysg cyn bo hir. Mae trefn dorfol y nythfa, efo’i chyfundrefn gymdeithasol gyd-ddibynnol ac i gyd yn gynnyrch brenhines, sy’n fam i’r nythfa gyfan, yn hanfodol i lwyddiant y cyfan. Mi roddodd cydweithredu fel hyn fantais aruthrol i’r morgrug i reoli ag egsploetio’u cynefin ac i amddiffyn eu hunain, neu’r nyth yn hytrach, rhag gelynion. Fel y dywedodd rywun: ‘go brin y llwydda un morgrugyn i ’neud llawer, ond mi fedr cant godi twmpath a miliwn godi mynydd’ (o bridd).
Prysurdeb diarhebol
Mae morgrug, am eu bod yn gweithio mor drefnus, diwyd a diflino, wedi ennyn edmygedd pobl ar draws y byd ac yn batrwm o weithgarwch cynhyrchiol inni ei efelychu. Yn Llyfr y Diarhebion yn y Beibl ceir yr adnod: “Cerdda at y morgrugyn, tydi ddiogyn; edrych ar ei ffyrdd ef, a bydd ddoeth”. Ym Moroco, ystyrid bod bwyta nifer o forgrug yn fodd i gael gwared o ddiogi. Yn Ewrop esgorodd y ddelwedd hon o’r morgrug gweithgar ar sawl dameg neu foeswers. Y mwyaf adnabyddus yw Chwedlau Æsop. Caethwas (ond yn un breintiedig) yng Ngroeg yn y 6g CC oedd Æsop a chyhoeddwyd sawl fersiwn Gymraeg o rai ohonynt dros y ddwy ganrif ddiwethaf.
Tacsonomeg ac esblygiad
Mae'r teulu Formicidae'n perthyn i'r urdd Hymenoptera, sydd hefyd yn cynnwys llifbryfed, gwenyn, a gwenyn meirch. Datblygodd morgrug o linach o fewn y gwenyn meirch pigog, ac mae astudiaeth yn 2013 yn awgrymu eu bod yn chwaer grŵp i'r Apoidea. Ym 1966, cofnododd E.O. Wilson a'i gydweithwyr weddillion ffosil morgrugyn Sphecomyrma a oedd yn byw yn y cyfnod Cretasaidd. Mae'r sbesimen, yn sownd mewn ambr ac yn dyddio'n ôl i tua 92 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP). Roedd ganddo nodweddion a ddarganfuwyd mewn rhai gwenyn meirch, ond nad ydynt i'w cael mewn morgrug modern. Mae'n bosibl bod Sphecomyrma yn chwiliwr tir, tra bod Haidomyrmex a Haidomyrmodes, genera cysylltiedig yn yr is-deulu Sphecomyrminae, yn cael eu disgrifio fel ysglyfaethwyr coedydd. Mae morgrug hŷn yn y genws Sphecomyrmodes wedi’u canfod mewn ambr 99 miliwn oed o Myanmar. Awgrymodd astudiaeth yn 2006 fod morgrug wedi codi ddegau o filiynau o flynyddoedd ynghynt nag a dybiwyd yn flaenorol, hyd at 168 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Ar ôl cynnydd planhigion blodeuol tua 100 miliwn o flynyddoedd CP fe wnaethant arallgyfeirio a chredir iddyn nhw gyrraedd goruchafiaeth ecolegol tua 60 miliwn o flynyddoedd CP. Awgrymir bod rhai grwpiau, fel y Leptanillinae a'r Martialinae, wedi arallgyfeirio oddi wrth forgrug cyntefig cynnar a oedd yn debygol o fod yn ysglyfaethwyr o dan wyneb y pridd. de|bawd| Morgrug wedi'u ffosileiddio yn ambr y Baltig Yn ystod y cyfnod Cretasaidd, roedd rhai rhywogaethau o forgrug cyntefig yn amrywio'n eang ar uwchgyfandir Lauras (Hemisffer y Gogledd). Mae eu cynrychiolaeth yn y cofnod ffosil yn wael, o'i gymharu â phoblogaethau o bryfed eraill, gan gynrychioli dim ond tua 1% o dystiolaeth ffosil o bryfed y cyfnod. Daeth morgrug yn rhywogaeth grymus ar ddechrau'r cyfnod Paleogen ac erbyn yr Oligosen a'r Mïosen, roedd morgrug wedi dod i gynrychioli 20-40% o'r holl bryfed a ddarganfuwyd mewn ffosiliau. O'r rhywogaethau a oedd yn byw yn yr epoc Eocen, mae tua un o bob 10 genera wedi goroesi hyd heddiw.
Dosbarthiad ac amrywiaeth
Mae gan forgrug ddosraniad cosmopolitan ac maent i'w cael ar bob cyfandir ac eithrio Antarctica, a dim ond ychydig o ynysoedd mawr, megis yr Ynys Las, Gwlad yr Iâ, rhannau o Polynesia ac Ynysoedd Hawaiaidd sydd â diffyg rhywogaethau brodorol o forgrug. Fe'u ceir mewn cilfachau ecolegol gan fanteisio ar lawer o wahanol adnoddau bwyd fel llysysyddion uniongyrchol neu anuniongyrchol, ysglyfaethwyr a sborionwyr (scavengers). Mae'r rhan fwyaf o rywogaethau morgrug yn gyffredinolwyr hollysol, ond mae rhai'n borthwyr arbenigol. Mae eu biomas yn dangos eu goruchafiaeth ecolegol: amcangyfrifir bod morgrug yn cyfrannu 15–20 % - ar gyfartaledd a bron i 25% yn y trofannau - o fiomas anifeiliaid daearol, sy'n fwy na'r fertebratau.
Mae morgrug yn amrywio mewn maint o 0.75 i 52 mm ; y rhywogaeth fwyaf oedd y ffosil Titanomyrma giganteum, sef brenhines a oedd yn 60 mm o hyd ac yn 150 mm o adain i adain. Gall lliw morgrug amrywio, gyda'r rhan fwyaf o yn goch neu'n ddu, ond mae rhai rhywogaethau'n wyrdd ac mae gan rai trofannol liw metelaidd. Ceir dros 13,800 o rywogaethau wedi'u cofnodi, ar hyn o bryd, gydag amcafswm posibl o tua 22,000, gyda'r amrywiaeth mwyaf yn y trofannau. Mae astudiaethau tacsonomig yn parhau i ddatrys dosbarthiad a thacson y morgrug. Ymhlith y cronfeydd data ar-lein o rywogaethau morgrug, mae AntWeb a Hymenoptera Name Server, sy'n cynorthwyo i gadw cofnod o'r rhywogaethau hysbys a'r rhai sydd newydd eu disgrifio. Mae rhwyddineb cymharol samplu ac astudio morgrug mewn ecosystemau wedi eu gwneud yn ddefnyddiol fel rhywogaethau dangosol mewn astudiaethau bioamrywiaeth.
Morffoleg
Mae morffoleg morgrug yn wahanol i bryfed eraill oherwydd bod ganddynt deimlyddion (antennae), chwarennau metaplewrol, a chyfyngiad (gwasgiad) cryf o'u hail segment abdomenol sy'n debyg i nodau (nodes). Gellir rhannu'r corff yn dair rhan: y pen, y mesosoma, a'r metasoma, y tri segment gwahanol (tagmata yn ffurfiol). Mae'r petiol yn ffurfio gwasg gul rhwng eu mesosoma (ythoracs ynghyd â'r segment abdomenol cyntaf, sy'n cael ei asio iddo) a gaster (abdomen llai'r segmentau abdomenol yn y petiol). Gall y petiol gael ei ffurfio gan un neu ddau nod (yr ail yn unig, neu'r ail a'r trydydd segment abdomenol).
Fel pryfed eraill, mae gan forgrug allsgerbwd, gorchudd allanol sy'n darparu tarian amddiffynnol o amgylch y corff a man i angori'r cyhyrau, yn gwbwl wahanol i sgerbydau mewnol bodau dynol a fertebratau eraill. Nid oes gan bryfed ysgyfaint; mae ocsigen a nwyon eraill, fel carbon deuocsid, yn mynd trwy eu hallsgerbydau trwy falfiau bach o'r enw sbiraglau. Nid oes gan bryfed bibellau gwaed caeedig, ond mae ganddynt diwb hir, tenau, tyllog ar hyd pen y corff (a elwir yn "aorta ddorsal") sy'n gweithredu fel calon, ac yn pwmpio haemolymff tuag at y pen, gan yrru cylchrediad yr hylifau mewnol. Mae'r system nerfol yn cynnwys llinyn nerf fentrol sy'n rhedeg ar hyd y corff, gyda nifer o ganglia a changhennau ar hyd y ffordd yn ymestyn i eithafion yr atodiadau (ee y coesau).
Pen
bawd| Morgrugyn gwrywaidd yn dangos y asgwrn yr ên (y mandiblau) pwerus a'r llygaid cyfansawdd cymharol fawr sy'n darparu golwg ardderchog bawd| Manlylun o'r pen Mae gan ben y morgrugyn lawer o organau synhwyro. Fel y rhan fwyaf o bryfed, mae gan forgrug lygaid cyfansawdd wedi'u gwneud o nifer o lensys bach ynghlwm wrth ei gilydd. Mae llygaid morgrug yn dda ar gyfer canfod symudiadau acíwt, ond nid ydynt yn cynnig delwedd cydraniad uchel. Mae ganddyn nhw hefyd dri ocelli bach (llygaid syml) ar ben y pen sy'n canfod lefelau a chyfeiriad golau a pholareiddio. O'u cymharu â fertebratau, mae golwg y morgrug yn dueddol o fod yn fwy aneglur, yn enwedig mewn rhywogaethau llai, ac mae rhai tacsa tanddaearol yn gwbl ddall. Fodd bynnag, mae gan rai morgrug, megis y Myrmecia o Awstralia, olwg ardderchog a gallant wahaniaethu ar bellter a maint gwrthrychau sy'n symud bron i fetr i ffwrdd.
Mae dwy deimlydd (ll. teimlyddion) ynghlwm wrth y pen; mae'r organau hyn yn canfod cemegau, cerrynt aer a dirgryniadau; maent hefyd yn cael eu defnyddio i drosglwyddo a derbyn signalau trwy gyffwrdd. Mae gan y pen ddwy ên gref, y mandiblau, a ddefnyddir i gludo bwyd, i drin gwrthrychau, adeiladu nythod, ac amddiffyn. Mewn rhai rhywogaethau, mae poced fach (y siambr infrabuccal) y tu mewn i'r geg lle gellir storio bwyd er mwyn ei drosglwyddo i forgrug eraill neu eu chwiler.
Cylch bywyd
Mae'r larfa'n tyfu trwy fwrw eu crwyn pedwar neu bump o weithiau ac yn mynd i mewn i'r cyfnod chwiler. Mae gan y chwiler yr atodiadau'n rhydd ac nid ydynt wedi'u hasio i'r corff fel mewn chwiler glöyn byw. Mae'r gwahaniaeth i freninesau a gweithwyr (a'r ddwy'n fenywaidd), a gwahanol fathau (cast) o weithwyr, yn cael ei ddylanwadu mewn rhai rhywogaethau gan y maeth a gaiff y larfa. Mae dylanwadau genetig yn gymhleth ac mae pennu cast yn parhau i fod yn destun ymchwil. Mae morgrugyn gwryw asgellog, a elwir yn wenynen ormes ('drone'), yn dod allan o'r chwiler, ynghyd â'r benywod sydd, fel arfer, magu adenydd. Mae gan rai rhywogaethau, fel morgrug y fyddin (y marabunta), freninesau heb adenydd. Mae angen cadw'r larfa a'r chwilerod ar dymheredd gweddol gyson er mwyn sicrhau datblygiad priodol, ac felly'n aml mae nhw'n cael eu symud o gwmpas o siambr i siambr yn y nythfa.
Mae'r ergate newydd yn treulio ychydig ddyddiau cyntaf ei fywyd fel oedolyn yn gofalu am y frenhines a'r ifanc. Yna mae'n graddio i gloddio a gwaith nythu, ac yn ddiweddarach i amddiffyn y nyth a chwilota. Mae'r newidiadau hyn weithiau'n weddol sydyn. Yr esboniad am y dilyniant hwn yw y ceir nifer fawr o anafiadau sy'n gysylltiedig â chwilota am fwyd, sy'n ei wneud yn risg dderbyniol dim ond i forgrug hŷn sy'n debygol o farw o achosion naturiol.
Gall cytrefi morgrug fod yno am amser hir. Gall y breninesau fyw hyd at 30 mlynedd, a gweithwyr rhwng 1 a 3 blynedd. Mae gwrywod, fodd bynnag, yn fyrhoedlog, gan oroesi am ychydig wythnosau'n unig. Amcangyfrifir bod breninesau morgrug yn byw 100 gwaith cyhyd â phryfed unigol o faint tebyg.
Cyfathrebu
bawd| Dau weithiwr Camponotus sericeus yn cyfathrebu trwy gyffwrdd a pheromonau Mae morgrug yn cyfathrebu â'i gilydd gan ddefnyddio fferomonau, synau a chyffyrddiad. Mae'r defnydd o fferomonau fel signalau cemegol wedi'u datblygu'n fwy mewn morgrug, fel y cynaeafwr coch (Pogonomyrmex barbatus), nag mewn grwpiau hymenopteraidd eraill. Fel pryfed eraill, mae morgrug yn canfod arogleuon gyda'u teimlyddion hir, tenau a symudol. Mae'r parau o deimlyddion yn darparu gwybodaeth am gyfeiriad a dwyster yr arogleuon. Gan fod y rhan fwyaf o forgrug yn byw ar y ddaear, maen nhw'n defnyddio wyneb y pridd i adael llwybrau fferomon y gall morgrug eraill eu dilyn. Mewn rhywogaethau sy'n chwilota mewn grwpiau, mae chwiliwr sy'n dod o hyd i fwyd yn marcio'r llwybr ar y ffordd yn ôl i'r nythfa; dilynir y llwybr hwn gan forgrug eraill, mae'r morgrug hyn wedyn yn atgyfnerthu'r llwybr pan fyddant yn mynd yn ôl gyda bwyd i'r nythfa. Pan fydd y ffynhonnell fwyd wedi dod i ben, ni chaiff unrhyw lwybrau newydd eu nodi gan forgrug sy'n dychwelyd ac mae'r arogl yn diflannu'n araf. Mae hyn yn helpu'r morgrug i ymdopi â newidiadau yn eu hamgylchedd. Er enghraifft, pan fydd llwybr sefydlog at ffynhonnell fwyd yn cael ei rwystro mae'r chwilwyr yn gadael y llwybr i archwilio llwybrau newydd. Os bydd morgrugyn yn llwyddiannus, mae'n gadael llwybr newydd sy'n nodi'r llwybr byrraf ar ôl iddo ddychwelyd. Mae llwybrau llwyddiannus yn cael eu dilyn gan fwy o forgrug, gan atgyfnerthu llwybrau gwell ac yn raddol nodir y llwybr gorau.
Amddiffyniad
bawd| Plectroctena yn ymosod ar un arall o'i fath i amddiffyn ei diriogaeth Mae morgrug yn ymosod ac yn amddiffyn eu hunain trwy frathu ac, mewn llawer o rywogaethau, trwy bigo, gan chwistrellu'n cemegau, fel asid fformig yn achos morgrug y teulu Formicinae, alcaloidau a piperidinau mewn morgrug tân yn y genws Solenopsis, ac amrywiaeth o gydrannau protein mewn morgrug eraill. Ystyrir mai gan y morgrug bwled (Paraponera clavata), a leolir yng Nghanolbarth a De America,mae'r pigiad mwyaf poenus o unrhyw bryfyn, er nad yw'n angheuol i bobl. Mae'r pigiad hwn yn cael y sgôr uchaf ar fynegai poen pigiad Schmidt.
Gall pigiad morgrug Jac y Neidiwr (Myrmecia pilosula) fod yn angheuol i oedolyn, ac mae gwrthwenwyn wedi'i ddatblygu ar ei gyfer.
Mae hunanladdiad gan weithwyr i'w weld mewn morgrug o Brasil, sef y Forelius pusillus, lle mae grŵp bach o forgrug yn gadael diogelwch y nyth ar ôl selio'r fynedfa o'r tu allan.
Gall nythod gael eu hamddiffyn rhag bygythiadau ffisegol megis llifogydd a gorboethi drwy bensaernïaeth cywrain y nythod. Mae gweithwyr Cataulacus muticus, rhywogaeth goed sy'n byw mewn pantiau llawn planhigion, yn ymateb i lifogydd trwy yfed dŵr y tu mewn i'r nyth, a'i ysgarthu y tu allan. Mae Camponotus anderseni, sy'n nythu yn y ceudodau o bren mewn cynefinoedd mangrof, yn delio â boddi o dan ddŵr trwy newid i resbiradaeth anaerobig.
Perthynas â bodau dynol
bawd| Defnyddir morgrug gwehydd (y genws Oecophylla) i reoli sitrws yn ne Tsieina. Mae morgrug yn gwneud llawer o waith ecolegol sydd o fudd i bobl, gan gynnwys atal poblogaethau o blâu ac awyru’r pridd. Ystyrir mai defnyddio morgrug gwehydd i dyfu sitrws yn ne Tsieina yw un o'r cymwysiadau hynaf y gwyddys amdanynt o ran rheolaeth fiolegol. Ar y llaw arall, gall morgrug ddod yn niwsans pan fyddant yn goresgyn adeiladau neu'n achosi colledion economaidd.
Mewn rhai rhannau o'r byd (Affrica a De America yn bennaf), mae morgrug mawr, yn enwedig morgrug y fyddin (tua 200 o rywogaethau o fewn y marabunta) sy'n cael eu defnyddio fel pwythau llawfeddygol. Mae'r clwyf yn cael ei wasgu gyda'i gilydd a morgrug yn cael eu rhoi ar ei hyd. Mae'r morgrugyn yn gafael yn ymylon y clwyf gydag asgwrn ei en (y mandiblau) ac yn ei gloi yn ei le. Yna torrir pen y morgugyn o'i gorff, a'i adael ar ôl i gau'r clwyf. Defnyddir y morgrugyn torri dail, yr Atta cephalotes hefyd gan lawfeddygon brodorol i gau clwyfau.
Yn feddygol, mae gan rai morgrug wenwyn hynod o bwysig; ymhlith y rhywogaethau a ddefnyddir y mae'rParaponera clavata (tocandira) a Dinoponera spp. (y tocandiras ffug) o Dde America a morgrug Myrmecia o Awstralia.
Mae EO Wilson wedi amcangyfrif bod cyfanswm y morgrug unigol sy'n fyw yn y byd ar unrhyw un adeg rhwng un a deg pedwarliwn ( graddfa fer ) (hy, rhwng 10 15 a 10 16 ). Yn ôl yr amcangyfrif hwn, mae cyfanswm biomas holl forgrug y byd fwy neu lai yn hafal i gyfanswm biomas yr hil ddynol gyfan. Yn ôl yr amcangyfrif hwn, mae yna hefyd tua 1 miliwn o forgrug ar gyfer pob bod dynol ar y Ddaear.
Wrath of Man
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jason Statham, Laz Alonso, Josh Hartnett, Jeffrey Donovan, Lyne Renée, Scott Eastwood, Holt McCallany, DeObia Oparei, Alex Ferns, Chris Reilly, Raúl Castillo, Josh Cowdery a Niamh Algar. Mae'r ffilm Wrath of Man yn 118 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2021. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Spider-Man: No Way Home sef ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr ffilm Jon Watts. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Alan Stewart oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan James Herbert sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, Cash Truck, sef ffilm gan y cyfarwyddwr Nicolas Boukhrief a gyhoeddwyd yn 2004.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Guy Ritchie ar 10 Medi 1968 yn Hatfield. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1995 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Stanbridge Earls School.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Guy Ritchie nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Endrum Anbudan
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1991. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Silence of the Lambs sef Jonathan Demme ffilm Americanaidd gan a oedd yn serennu’r Cymro Anthony Hopkins a’r actores Jodie Foster. Hyd at 2022 roedd o leiaf 6,100 o ffilmiau Tamileg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Wigan
Tref ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy Wigan.
Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 81,203.
Mae Caerdydd 232.4 km i ffwrdd o Wigan ac mae Llundain yn 283 km. Y ddinas agosaf ydy Salford sy'n 23 km i ffwrdd.
Glaw Gwahanol
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Isabel Prahl yw Glaw Gwahanol a gyhoeddwyd yn 2017. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd 1000 Arten Regen zu beschreiben ac fe'i cynhyrchwyd gan Melanie Andernach yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Karin Kaçi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Hauschka.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Bibiana Beglau, Janina Fautz, Bjarne Mädel, Louis Hofmann, Emma Bading, David Hugo Schmitz a Béla Gabor Lenz.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Blade Runner 2049 sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. Andreas Köhler oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Isabel Prahl ar 1 Ionawr 1978 ym Münster.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Isabel Prahl nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Burj Khalifa
Tŵr uchaf y byd yw Burj Khalifa (Arabeg: برج خليفة "Tŵr Khalifa"). Fe'i lleolir yn Dubai yn Yr Emiradau Arabaidd Unedig. Dechreuwyd ei adeiladu ar 21 Medi, 2004, a chafodd ei orffen ar 1 Hydref 2009. Burj Dubai oedd enw'r adeilad cyn ei agoriad swyddogol ar 4 Ionawr 2010.
Ar 12 Medi 2007, cyrhaeddodd Burj Dubai 555.3 medr, ddan ddod yn uwch na Tŵr CN yn Toronto, yr uchaf yn y byd hyd hynny. Ar 9 Mehefin 2008, roedd Burj Dubai wedi cyrraedd uchder o 638 medr, gyda 160 o loriau. Mae ei uchder terfynol yn 828 medr.
230px|bawd|chwith|Uchder cymharol tyrau uchaf y byd.
Stob Coire Creagach
Mae Stob Coire Creagach neu Binnein an Fhidhleir yn gopa mynydd a geir ar y daith o Inveraray i Crianlarich yn Ucheldir yr Alban;. Ceir carnedd ar y copa.
Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.
Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.
Rhestr o lynnoedd mwyaf Ewrop
Dyma restr o'r llynnoedd mwyaf yn Ewrop. Mae gan pob un ohonynt arwynebedd o fwy na 100 km². Er mwyn cymhariaeth, mae arwynebedd llyn naturiol mwyaf Cymru, Llyn Tegid, yn 4.84 km².
Breuddwyd Hapus
Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Paul L. Stein yw Breuddwyd Hapus a gyhoeddwyd yn 1924. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen.
Widnes
Tref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy Widnes. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Bwrdeistref Halton.
Breuddwyd Hapus
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Agnes Esterhazy, Harry Liedtke, Harry Hardt, Jakob Tiedtke, Fritz Kampers, Claire Rommer, Ferdinand von Alten, Camilla von Hollay a Max Kronert. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.
Widnes
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Widnes boblogaeth o 61,464.
Mae Caerdydd 211.5 km i ffwrdd o Widnes ac mae Llundain yn 272 km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 15.2 km i ffwrdd.
Breuddwyd Hapus
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1924. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Die Nibelungen sef ffilm ffantasi Almaenig mewn dwy ran, gan Fritz Lang.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Paul L Stein ar 4 Chwefror 1892 yn Fienna a bu farw yn Llundain ar 29 Medi 1972. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1918 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
David Bruce
Meddyg, pryfetegwr, patholegydd nodedig o Awstralia oedd David Bruce (29 Mai 1855 - 27 Tachwedd 1931). Patholegydd a microbiolegydd Albanaidd ydoedd ac archwiliodd yn benodol achosion y dwymyn Malta a'r trypanosomiasis Affricanaidd. Cafodd ei eni yn Melbourne, Awstralia ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caeredin. Bu farw yn Llundain.
Breuddwyd Hapus
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Paul L. Stein nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
David Bruce
Gwobrau
Enillodd David Bruce y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:
Ein bisschen bleiben wir noch
Ffilm ddrama a seiliwyd ar lenyddiaeth gynharach gan y cyfarwyddwr Arash T. Riahi yw Ein bisschen bleiben wir noch a gyhoeddwyd yn 2020. Fe'i cynhyrchwyd gan Veit Heiduschka a Michael Katz yn Awstria; y cwmni cynhyrchu oedd Wega Film. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Arash T. Riahi a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Karuan.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2020. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Run. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. Enzo Brandner oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Julia Drack sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Arash T Riahi ar 22 Awst 1972 yn Iran. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 2001 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Arash T. Riahi nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Chrome and Hot Leather
Y prif actor yn y ffilm hon yw William Smith. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1971. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd A Clockwork Orange sef ffim wyddonias, ddistopaidd am drosedd gan y cyfarwyddwr ffilm Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Lee Frost ar 14 Awst 1935 yn Globe, Arizona a bu farw yn New Orleans ar 6 Awst 2016.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Lee Frost nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Alaska
49fed talaith yr Unol Daleithiau (UDA) yw Alaska neu yn Gymraeg Alasga. Fe'i derbyniwyd i'r undeb ar 3 Ionawr 1959. Yn 2000 roedd poblogaeth y dalaith yn 626,932.
Daeth pobl i Alaska gyntaf dros Pont Tir Bering. Yn raddol cyfaneddwyd hi gan lwythau Esgimo fel yr Inupiaq, yr Inuit a'r Yupik, a brodorion Americanaidd fel yr Aleut. Mae'r cofnod ysgrifenedig cyntaf yn awgrymu i'r Ewropeaid cyntaf gyrraedd Alaska trwy Rwsia.
canol|bawd|350px|Lleoliad Alaska yn yr Unol Daleithiau