cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brut y Brenhinedd
Fersiynau a thestunau
Yn ogystal â gwahaniaethu testunol, mae'r testunau Cymraeg Canol yn bwysig am eu bod yn rhoi enwau Cymraeg ar rai o'r cymeriadau amlycaf, yn arbennig yn yr ail ran o'r llyfr, sy'n ein cynorthwyo i wahaniaethu rhwng creadigaethau dychymyg Sieffre a chymeriadau sy'n perthyn i'r traddodiad Cymreig. Elfen amlwg hefyd yw'r ffordd yr ymhelaetha'r cyfarwyddiaid anhysbys a luniodd y testunau Cymraeg ar rai digwyddiadau: ceir ychwanegiadau pwysig nad ydynt yn y fersiynau Lladin.
Felinfach, Ceredigion
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan ac yn Senedd y DU gan.
Gŵyl San Steffan
Ar Ŵyl San Steffan y cynhelir gorymdaith Hela'r dryw yn Iwerddon ble caiff y diwrnod hwn ei alw'n Lá Fhéile Stiofán neu yn Lá an Dreoilín.
Sant Steffan yw nawdd sant cenedlaethol Serbia ac fe'i cynhelir, yn unol â'r hen galendr sef y Calendr Iwliaidd, ar 9 Ionawr. Mae'r eglwys uniongred Serbia'n parhau i ddilyn y calendr hwn.
Cyfeiriadau
Jul
Braunau am Inn
Dinas yn nhalaith Awstria Uchaf yn Awstria yw Braunau am Inn, Saif ar afon Inn, sy'n ffurfio'r ffîn a'r Almaen yma, tua 90 km i'r gorllewin o Linz a 60 km i'r gogledd o Salzburg. Mae'r boblogaeth tua 16,300.
Ceir y cofnod cyntaf am Braunau yn 810, a daeth yn ddinas yn 1260. Mae Braunau yn fwyaf adnabyddus fel tref enedigol Adolf Hitler.
Tancred (gwahaniaethu)
Gall yr enw Tancred gyfeirio at:
Gouenac'h
Mae Gouenac'h (Ffrangeg: Gouesnac'h) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
Poblogaeth
Population - Municipality code 29060
Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed
Gouenoù
Mae Gouenoù (Ffrangeg: Gouesnou) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Poblogaeth
Population - Municipality code 29061
Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed
Rod Stewart
Canwr roc Saesneg o Albanwr yw Syr Roderick David Stewart CBE (ganwyd 10 Ionawr 1945). Prif ganwr y Faces oedd Stewart cyn iddo ddechrau gyrfa unigol.
Cigydd helmog cribfelyn
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cigydd helmog cribfelyn (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cigyddion helmog cribfelyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Prionops alberti; yr enw Saesneg arno yw Yellow-crested helmet shrike. Mae'n perthyn i deulu'r Cigyddion (Lladin: Laniidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. alberti, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r cigydd helmog cribfelyn yn perthyn i deulu'r Cigyddion (Lladin: Laniidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Gwasg Dwyfor
Mae Gwasg Dwyfor yn gyhoeddwyr ac argraffwyr sydd wedi cyhoeddi nifer o lyfrau Cymraeg. Fe'i sefydlwyd yn 1980 ym Mhenygroes, Gwynedd.
Gouezeg
Mae Gouezeg (Ffrangeg: Gouézec) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
Poblogaeth
Population - Municipality code 29062
Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed
Thomas Pynchon
Nofelydd o Americanwr yw Thomas Ruggles Pynchon, Jr. (ganwyd 8 Mai 1937).
Mark Rothko
bawd|220px Arlunydd Rwsiaidd-Americanaidd oedd Mark Rothko (25 Medi 1903 – 25 Chwefror 1970).
Medimont, Idaho
Tref yn, yn nhalaith Idaho, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Medimont, gan gynnwys:
Bun-sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis
Dolen allanol
Gwefan Swyddogol
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1929
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1929 yn Lerpwl. Hon oedd yr Eisteddfod Genedlaethol olaf i'w chynnal tu allan i Gymru.
Hwn oedd y trydydd tro yn olynol i Caradog Prichard ennill y goron.
Dyffryn Aeron
Dalgylch Afon Aeron yng nghanolbarth Ceredigion yw Dyffryn Aeron. Mae'n ymestyn i'r de-ddwyrain o Aberaeron ar yr arfordir am tua deg milltir, hyd at Silian ger Llanbedr Pont Steffan. Pentrefi eraill y dyffryn yw Aberarth, Bethania, Ciliau Aeron, Cribyn, Cross Inn, Dihewyd, Felinfach, Ffos-y-ffin, Llanbadarn Odwyn, Llangeitho, Nebo, Pennant, Llwyncelyn ac Ystrad Aeron.
Boothgate
Pentref yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Boothgate. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Ripley yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Amber Valley.
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116 yw'r enw personol a geisiwyd ei roi ar blentyn, gan ei rieni, yn Sweden yn 1996. Fel 'Albin' ([ˈalbɪn]) yr ynganai'r rhieni yr enw.
Hanes yr enw
Roedd y rhieni wedi dewis peidio rhoi enw o gwbl ar eu plentyn mewn protest yn erbyn y gyfraith Swedaidd am enwau personol, a ddaeth i rym yn 1982. Ond, pan gyrhaeddodd y plentyn ei bumed pen-blwydd yn 1996 ac yntau heb enw, penderfynodd llys yn Halmstad, yn ne Sweden, y byddai'n rhaid i'r rhieni dalu dirwy o 5,000 coron Swedaidd (tua 525 Ewro) os na roddent enw ar eu plentyn.
Mewn ymateb i fygythiad y llys, cynigiodd y rhieni yr enw 43 llythyren Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, gan honni fod yr enw hwn yn "ddatblygiad mynegeiol a oedd, yn eu barn hwy, yn greadigaeth artistig" y gellid ei ddehongli yn nhermau pataffisegol. Gwrthododd y llys a gofynnodd iddynt dalu'r ddirwy. Mewn ymateb i hynny, cynigiodd y rhieni'r enw A, unwaith eto, gyda'r ynganiad 'Albin', ond gwrthodwyd hynny hefyd gan y llys.
Cefndir
Yn Sweden, mae'r gyfraith yn gorfodi rhieni i roi'r enw y dymunent roi i'w blentyn o flaen yr awdurodau, yn ffurf Asiantaeth Treth Sweden, er mwyn cael penderfynu os ydyw'r enw yn dderbyniol neu beidio.
Pasiwyd y Ddeddf Enwau Personol yn 1982 gyda'r bwriad o rwystro teuluoedd cyffredin rhag rhoi enwau teuluoedd bonheddig i'w plant. Ni dderbynnir enwau personol a ystyrir gan y llys yn debyg o "beri loes" i'r un sy'n ei ddwyn neu sy'n "anadddas am resymau eraill" fel enwau personol.
Seremoni briodas
bawd|250px|Ffotograff swyddogol o'r teulu agos ar ddiwrnod y briodas. Seremoni i uno dau berson mewn priodas yw seremoni briodas, neu yn syml priodas. Gall y seremoni ei hun wahaniaethu'n fawr o un diwylliant i'r llall, ac o ran: grwpiau ethnig neu grefydd, ac o fewn gwledydd e.e. dosbarthiadau cymdeithasol. Fel arfer, mae'r ddau berson yn tyngu llw o ffyddlondeb i'w gilydd. Rhoddir anrhegion i'r pâr priod gan gyfeillion, teulu ac yn aml o'r naill deulu i'r llall. Gelwir yr anrheg hwn yn agweddi (dowry) a chyflynir nifer o symbolau mewgis: modrwy, blodau, arian ayb. Yn aml, ceir hefyd cerddoriaeth, barddoniaeth a gweddiau fel rhan o'r seremoni.
Stéphane Mallarmé
Bardd a beirniad llenyddol Ffrengig oedd Stéphane Mallarmé (18 Mawrth 1842 – 9 Medi 1898). Mae'n cael ei gyfri'n un o fawrion llenyddiaeth Ffrangeg y 19g. Cafodd ei waith ddylanwad enfawr ar nifer o lenorion, artistiaid ac athronwyr yr 20g.
Robbie Fowler
Chwaraewr pêl-droed Seisnig ydy Robert Bernard "Robbie" Fowler (ganwyd 9 Ebrill 1975).
Felipe Calderón
Arlywydd Mecsico o 1 Rhagfyr 2006 hyd 30 Tachwedd 2012 oedd Felipe de Jesús Calderón Hinojosa (ganwyd 18 Awst 1962). Mae'n aelod o'r blaid Partido Acción Nacional (PAN), un o'r tri plaid mwyaf ym Mecsico, ac a sefydlwyd gan ei dad yn 1939.
Awstria Uchaf
Talaith yng ngogledd Awstria yw Awstria Uchaf (Almaeneg: Oberösterreich). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,376,797. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Linz, gyda phoblogaeth o 186,298.
bawd|dim|250px|Lleoliad Awstri Uchaf yn Awstria
Hyd 1918, roedd yr ardal yn rhan o Ymerodraeth Awstria dan yr enw Österreich ob der Enns. O 1938 hyd 1945, Oberdonau oedd ei henw. Mae'n ffinio a'r Almaen a Gweriniaeth Tsiec, a hefyd ar y taleithiau Awstria Isaf, Steiermark a Salzburg.
Rhennir y dalaith yn dair dinas annibynnol (Statutarstädte) a 15 ardal (Bezirke).
Mae gan Awstria Uchaf ddaerareg ddiddorol dros ben; gellir rhannu'r dalaith yn dair ardal o'r gogledd hyd y de:
Ceir dau lyn mawr: yr Attersee ac y Traunsee.
James Coburn
Actor ffilm a theledu o Americanwr oedd James Harrison Coburn III (31 Awst 1928 – 18 Tachwedd 2002).
Léon Cogniet
bawd|Léon Cogniet, ca.1865 Arlunydd rhamantaidd a neoglasurol o Ffrancwr oedd Léon Cogniet (29 Awst 1794 – 20 Tachwedd 1880) oedd yn peintio portreadau a golygfeydd hanesyddol.
Gourlizon
Mae Gourlizon (Ffrangeg: Gourlizon) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed
Gwengad
Mae Gwengad (Ffrangeg: Guengat) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Medina, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Gwengad
Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
Poblogaeth
Population - Municipality code 29066
Medina, Michigan
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Medina, gan gynnwys:
Gwengad
Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed
Goulc'hen
Mae Goulc'hen (Ffrangeg: Goulven) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
Poblogaeth
Population - Municipality code 29064
Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed
Goulien
Mae Goulien (Ffrangeg: Goulien) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Cigydd helmog torgoch
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cigydd helmog torgoch (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cigyddion helmog torgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Prionops caniceps; yr enw Saesneg arno yw Red-billed shrike. Mae'n perthyn i deulu'r Cigyddion (Lladin: Laniidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. caniceps, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r cigydd helmog torgoch yn perthyn i deulu'r Cigyddion (Lladin: Laniidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Goulien
Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
Poblogaeth
Population - Municipality code 29063
Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed
Naoto Kan
Cyn-Prif Weinidog Japan ac Arweinydd y Blaid Ddemocrataidd yn Japan yw Naoto Kan (菅 直人; ganwyd 10 Hydref 1946). Bu'n Brif Weinidog o 8 Mehefin 2010 hyd 2 Medi 2011. Ymddiswyddodd yn dilyn Trychineb Niwclear Fukushima. Yn 2015, ymwelodd â Chymru i rybuddio yn erbyn peryglon ynni niwclear.
Brian Blessed
Actor a mynyddwr o Sais yw Brian Blessed (ganwyd 9 Hydref 1936).
Abaty Llantarnam
Abaty Sistersaidd ger Llanfihangel Llantarnam yn Nhorfaen yw Abaty Llantarnam. Sefydlwyd yr abaty yn 1179 gan fynachod o Abaty Ystrad Fflur dan nawdd Hywel ap Iorwerth, arglwydd Caerllion. Efallai mai yng Nghaerllion y sefydlwyd y fynachlog gyntaf, ond cofnodir ei bod yn Llantarnam erbyn y 13g. 250px|bawd|chwith|Mynedfa plasdy 'Abaty Llantarnam'.
Hanes
Codwyd yr abaty yn Nant Teyrnon, enw sydd efallai'n gysyltiedig â chymeriad Teyrnon Twrf Fliant, arglwydd Gwent Is Coed yn y chwedl Pwyll Pendefig Dyfed, y gyntaf o'r Pedair Cainc.
Bun-sgoil Taobh na Pàirce
bawd|Bun-sgoil Taobh na Pàirce yng Nghaeredin
Cyhoeddiadau Barddas
Cwmni cyhoeddi sy'n cynhyrchu'r cylchgrawn llenyddol deufisol Cymraeg Barddas ydy Cyhoeddiadau Barddas. Ei nod yw hyrwyddo'r gynghanedd a cherddi Cymraeg. Cyhoedda'r cwmni gerddi Cymraeg, cyfrolau unigol o farddoniaeth, beirniadaethau llenyddol, hanes llenyddiaeth a bywgraffiadau o feirdd.
Bun-sgoil Taobh na Pàirce
Erbyn mis Mawrth 2021 mae gan Bun-sgoil Taobh na Pàirce 418 disgybl dros 16 dosbarth,[2] a meithrifa gyda  40:40 lle.
Abaty Llantarnam
Hanes
Roedd yr abad John ap Hywel yn un o brif gefnogwyr Owain Glyn Dŵr; lladdwyd ef ym Mrwydr Pwllmelyn yn 1405. Diddymwyd y fynachlog yn 1536; cofnodwyd yr adeg honno fod yno chwe mynach ac incwm blynyddol o £71.
Bun-sgoil Taobh na Pàirce
Dolen allanol
[1] Gwefan yr ysgol http://www.taobhnapairce.edin.sch.uk/   cyrchwyd 16/08/2022
[2]. https://www.edinburgh.gov.uk/downloads/file/22447/primary-school-roll-projections
Cyhoeddiadau Barddas
Cyhoeddiadau diweddar
Sefydlwyd y cwmni ym 1976 a dosberthir cylchgrawn "Barddas" gan Gyngor Llyfrau Cymru.
Abaty Llantarnam
Hanes
Yn y 1830au, trowyd yr abaty yn blasdy, ac mae'n awr yn gartref i Chwiorydd Sant Joseff. Credir fod y bwâu yn Eglwys Llanfihangel Llantarnam wedi dod o'r abaty.
Oriawr
180px|bawd|Oriawr [[Rolex.]] Amserydd symudol yw oriawr (lluosog: oriorau) neu watsh (lluosog: watshis) a wisgir ar yr arddwrn neu ar gadwyn a mewn poced.
Clo mortis
dde|bawd|Drws day glo, un ar belen y drws a chlo mortis ar wahân.
Dihewyd
Pentref a phlwyf yn Nyffryn Aeron yng nghanolbarth Ceredigion yw Dihewyd (hen enw: Llanwyddalis). Yr hen enw ar eglwys Dihewyd oedd Llanwyddalus, sy'n parhau i gael ei ddefnyddio mewn nifer o enwau lleoedd. Cyfeirir at y ffair yn 1570 fel "ffair Dalis" (Saesneg: "Llanvidales in Dyhewed", ond symudodd oddi yma i Ffair Dalis yno; symudodd y ffair oddi yma i Lanbedr Pont Steffan. Saif ar y ffordd B4342 rhwng pentrefi Ystrad Aeron a Llanarth.
Ceir ysgol gynradd yma, sef Ysgol Gynradd Dihewyd, ond nid oes siop bellach.
Gorwedd tarddle Afon Granell ym mhlwyf Dihewyd ger fferm Ynys-felen, yn y bryniau sy'n gorwedd rhwng Dyffryn Aeron i'r gogledd a Dyffryn Teifi i'r de.
Clo mortis
Clo sy'n cael ei osod i mewn i dwll neu "mortis" yn y drws yw clo mortis.
Kilmarnock a Loudoun (etholaeth seneddol y DU)
Mae Kilmarnock a Loudoun yn etholaeth Sirol yn yr Alban ar gyfer Tŷ'r Cyffredin, y DU, sy'n ethol un Aelod Seneddol (AS) drwy'r system etholiadol 'y cyntaf i'r felin'. Yn 1983 yr etholwyd yr aelod cyntaf i gynrychioli'r etholaeth hon, ond rhaid cofio fod y ffiniau wedi newid rhyw ychydig ers hynny. Mae rhan o'r etholaeth o fewn y siroedd canlynol: Dwyrain Swydd Ayr, Gogledd Swydd Ayr a De Swydd Ayr. Mae'r etholaeth yn cynnwys hanner gogleddol Dwyrain Swydd Ayr a'r trefi Kilmarnock a Loudoun. Ceir etholaeth arall, o'r un enw sy'n ethol cynrychiolydd ar gyfer Senedd yr Alban, ond nid yw'r ffiniau'n cydfynd yn union.
Clo mortis
Yng ngweddill y byd mae cloeon mortis lifer yn hen ffasiwn iawn, ac yn cynnig dim ond lefel isel o ddiogelwch. Yn y gwledydd yma, a fwyfwy ym Mhrydain oherwydd rheolau diogelwch tân, mae cloeon mortis efo silindr yn llawer mwy cyfarwydd.
Kilmarnock a Loudoun (etholaeth seneddol y DU)
Cynrychiolir yr etholaeth, ers Etholiad Cyffredinol, Mai 2015 gan Alan Brown, Plaid Genedlaethol yr Alban (yr SNP). Yn yr etholiad hon cipiodd yr SNP 56 o seddi yn yr Alban. Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017, daliodd ei afael yn y sedd. Gwnaeth yr un peth yn 2019.
James Oyebola
Paffiwr pwysau trwm Seisnig oedd James Oyebola (10 Gorffennaf, 1961 - 27 Gorffennaf, 2007).
Kilmarnock a Loudoun (etholaeth seneddol y DU)
Trefi
Mae'r trefi canlynol o fewn yr etholaeth:
David Crystal
Ieithydd, academydd ac awdur yw'r Athro David Crystal, OBE (ganwyd 6 Gorffennaf 1941).
James Oyebola
Enillodd Oyebola medal efydd am y Gemau Gymanwlad yn 1986.
David Crystal
Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Crystal yn Lisburn, Gogledd Iwerddon. Fe'i magwyd yn ddwyieithog yn y Gymraeg a'r Saesneg yng Nghaergybi ac yna Lerpwl lle mynychodd Goleg y Santes Fair o 1951. Astudiodd Saesneg yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain rhwng 1959 a 1962.
Gyrfa
Roedd yn ymchwilydd o dan Randolph Quirk rhwng 1962 a 1963, yn gweithio ar Arolwg o Ddefnydd y Saesneg. Ers hynny mae wedi darlithio yn Ngholeg y Brifysgol, Bangor ac rhwng 1965 a 1985 bu'n Athro Gwyddor Ieithyddiaeth ym Mhrifysgol Reading. Mae'n Athro Ieithyddiaeth er anrhydedd ym Mhrifysgol Bangor.
Ers ymddeol o waith academaidd llawn amser, bu'n gweithio fel awdur, golygydd ac ymgynghorydd ac mae'n cyfrannu i ddarllediadau radio a theledu. Mae ei gysylltiad gyda'r BBC yn amrywio o gyflwyno cyfres am faterion ieithyddol ar BBC Radio 4, i bodlediadau ar wefan y Gwasanaeth y Byd BBC ar gyfer pobl sy'n dysgu Saesneg.
Yn 1995 derbynnodd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig am wasanaethau i'r iaith Saesneg. Mae'n awdur dros 60 o lyfrau ar yr iaith Saesneg ac ieithyddiaeth, mae hefyd wedi golygu a chyfrannu at nifer o gyfeirlyfrau. Mae ef hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru.
Mae'n byw yng Nghaergybi gyda'i wraig, sy'n gyn-therapydd lleferydd a nawr yn awdur plant. Mae ganddo pedwar o blant. Mae ei fab Ben Crystal hefyd yn awdur a wedi cyd-ysgrifennu tri llyfr gyda'i dad.
Clo mortis
Dead bolt
Neil deGrasse Tyson
Astroffisegwr o Americanwr yw Neil deGrasse Tyson (ganwyd 5 Hydref 1958).
Abergwyngregyn
Pentref bychan a chymuned yng ngogledd-ddwyrain Gwynedd yw Abergwyngregyn, neu Aber. Saif tua hanner milltir o'r môr wrth geg ceunant dwfn sy'n arwain i mewn i'r Carneddau. Ceir gwarchodfa natur ger y traeth ac mae glannau Traeth Lafan ei hun yn warchodfa adar lle gwelir nifer o rywogaethau o adar môr. Roedd teithwyr i Ynys Môn yn arfer croesi Traeth Lafan i ddal y cwch fferi drosodd i Lanfaes tan i Bont y Borth gael ei chodi. Mae'r caeau rhwng y pentref a'r traeth yn dir porfa bras a lleolir Fferm Prifysgol Cymru, Bangor ar ymyl y pentref. Mae'r eglwys, sy'n gysegredig i Sant Bodfan, yn dyddio yn ôl i 1878 ac yn sefyll ar safle'r hen eglwys. Mae Llwybr y Gogledd yn gweu drwy'r pentref.
250px|bawd|dim|Abergwyngregyn
Cyfnod Rhufeinig
Mae gan Aber hanes hir. Ar y bryn uwchlaw'r pentref i'r de-ddwyrain ceir bryngaer Geltaidd Maes-y-gaer. O gyfeiriad Dyffryn Conwy mae'r hen ffordd Rhufeinig a redai o Gaer i Segontiwm yn dod i lawr o Fwlch-y-Ddeufaen ac yna'n dilyn y llethrau isel ger y pentref. Tua dwy filltir o'r pentref yn y bryniau mae olion nifer o gytiau cynhanesyddol i'w gweld yng Nghwm Anafon.
Oesoedd Canol
Yng Ghwm Anafon mae yna hen gapel cynnar sy'n dyddio o'r Oesoedd Canol. Ar ochor de-ddwyreiniol i'r pentref ceir Pen y Mwd, sef hen domen amddiffynnol o’r un cyfnod. 250px|bawd|Plasdy Pen y Bryn, Aber, safle tybiedig [[Garth Celyn, prif lys Arllechwedd Uchaf.]] Enw hynafol y pentref oedd 'Aber Garth Celyn'. Roedd yn gartref i brif lys cantref Arllechwedd yng nghwmwd Arllechwedd Isaf, a dyfodd i fod yn un o brif lysoedd tywysogion Gwynedd yn y 13g (ynghyd â llys Aberffraw a Llys Rhosyr ym Môn). Yma yn y llys roedd Llywelyn Fawr yn treulio llawer o'i amser. Yma hefyd y digwyddodd y bu ei wraig Siwan, merch y brenin John o Loegr, yn anffyddlon iddo oherwydd ei pherthynas gyda Gwilym Brewys: digwyddiad a fu'n sail i ddrama Saunders Lewis, Siwan. Bu farw Siwan yn Aber yn 1237; cludwyd ei chorff dros y Fenai i'w chladdu yn Llan-faes. Dywedir hefyd fod gan y tywysogion gastell yn Aber - naill ai ar safle castell mwnt a beili Pen y Mwd ar lan yr afon neu ar safle Garth Celyn yn uwch i fyny - ond mae hyn yn bwynt dadleuol.
Bu farw'r Tywysog Dafydd ap Llywelyn o Wynedd yn y llys yn 1246. Ar 19 Mehefin, 1282, bu farw Eleanor de Montfort, Arglwyddes Cymru, gwraig Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, wrth iddi roi genedigaeth i ferch, Y Dywysoges Gwenllian. Rhai misoedd yn ddiweddarach gwnaed un o'r penderfyniadau mwyaf tyngedfennol yn hanes Cymru yn Aber yn Nhachwedd 1282 pan wrthododd Llywelyn Ein Llyw Olaf neges John Pecham, Archesgob Caergaint ar ran Edward I o Loegr a fuasai'n troi Llywelyn yn arglwydd dan y brenin Seisnig. Mae ateb balch a herfeiddiol Llywelyn a'i lys ymhlith y datganiadau pwysicaf o genedlgarwch Cymreig a gafwyd erioed.
Yr Ail Ryfel Byd
Mae cof lleol yn Abergwyngregyn bod y cadwyni sydd i'w gweld yma o flaen y gwesty yn y pentre wedi eu cymryd fel "sgrap" ar orchymyn y llywodraeth dan argyfwng y rhyfel. Dyma un cofnod hefyd gan Owain T. Griffiths, Rhosyffordd, Llangristiolus, Bodorgan, Môn dyddiedig 21 Mehefin 1940: "Y mae mudiad ar droed i hel y Scrap Iron sydd gennym ym mhob man hyd y wlad". Gellir dyfalu felly bod y llun hwn sydd ar gerdyn post sydd heb ei ddyddio, wedi ei dynnu cyn y dyddiad hwn (neu efallai tua'r dyddiad hwn gan sylwi bod y coed ar Faes y Gaer - y bryn y tu ol i'r gwesty yn y llun yn dangos olion o gael eu clirio. (Cafodd coed eu cynaeafu hefyd ar gyfer y War Effort).
Daearyddiaeth
Mae'r pentref yn sefyll ar bwys gwibffordd yr A55. Ychydig uwchlaw'r pentref mae'r Rhaeadr Fawr, lle mae'r Afon Goch yn plymio 120 troedfedd i'r dyffryn is-law. Mae'r rhaeadr a'r tiroedd gerllaw yn gyrchfan i gerddwyr ac adarwyr, ond pentref distaw yw hwn heddiw, yn wahanol i'w hanes.
Peilonnau
Dywed hen daflen tywys y Cyngor Gwarchod Natur bod rhychwant y ceblau sy’n croesi‘r dyffryn gyda’r hwyaf yng ngwledydd Prydain. Amheuir hyn gan fod rhychwant arall o geblau yn croesi’r Hafren ger y pontydd sy’n cyrraedd milltir o hyd. Gyda’i hyd o 730m. Prin bod rhychwant dyffryn Aber yn cyrraedd gwaelod y rhestr.
Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:
Gwerliskin
Mae Gwerliskin (Ffrangeg: Guerlesquin) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
Poblogaeth
Population - Municipality code 29067
Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed
Peiriant tanio mewnol
Injan neu peiriant sy'n llosgi tanwydd oddi fewn iddo ydy peiriant tanio mewnol (Saesneg: internal combustion engine). Tanwydd ffosil a ddefnyddir fel arfer a hwnnw'n llosgi mewn aer oddi fewn i siambr losgi. Mae'r nwyon dan wasgedd a thymheredd uchel yn chwyddo a thrwy hynny yn gwthio ar ran arbennig o'r peiriant e.e. y pistonnau neu lafnau twrbein. Mae'r grym hwn yn symud y darn ac felly'n creu egni mecanyddol defnyddiol dros ben.
Erbyn heddiw, mae'r term peiriant tanio mewnol yn cael ei ddefnyddio am y peiriannau 2-stroc a 4-stroc, ac ambell amrywiad tebyg i beiriant Wankel, yn unig. Maent yn gwbwl wahanol i'r peiriannau tanio allanol e.e. peiriannau stêm ayb.
Ceir peiriannau tanio mewnol mewn ceir, peiriannau torri gwair, cychod ac awyrenau.
Doug Hayward
Teiliwr o Sais oedd Douglas Frederick Cornelius Hayward (5 Hydref 1934 – 26 Ebrill 2008).
Gwiglann
Mae Gwiglann (Ffrangeg: Guiclan) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed
Nicotin
bawd|230px|Clwb ysmygu; cyhoeddwyd y llun cyn 1859. Alcaloid ydy nicotin a ganfyddir yn nheulu'r planhigyn Solanum, sydd o ran pwysau, yn 0.6 - 3.0% o dybaco. Mae'n gweithio fel cemegolyn 'herbivore' sy'n effeithiol i ladd pryfaid; oherwydd hyn, cafodd nicotin ei ddefnyddio mewn pryfleiddiaid yn y gorffennol. . Ceir gronyn bach ohono mewn planhigion eraill megis planhigyn ŵy a thomato.
Mewn crynodiadau isel (ar gyfartaledd bydd sigaret yn rhyddhau tua 1 mg o nicotîn a amsugnir), gweithreda'r sylwedd fel symbylydd mewn mamaliaid a dyma yw'r prif briodwedd sy'n gwneud person yn ddibynol ar ysmygu tybaco. Yn ôl yr American Heart Association, mae dibyniaeth ar nicotîn yn un o'r dibyniaethau anoddaf i'w ildio, tra bod y nodweddion fferyllegol ac ymddygiadol yn nodi fod rhoi'r gorau i tybaco yn debyg i'r nodweddion o roi'r gorau i heroin a chocên. Mae cynnwys nicotîn wedi raddol gynyddu dros y blynyddoedd, a darganfu un astudiaeth fod cynnydd blynyddol o 1.6% ar gyfartaledd rhwng y blynyddoedd 1.6% rhwng 1998 a 2005. Gwlewyd hyn ym mhrif gategorïau po math o sigarennau.
Cigydd helmog Gabela
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cigydd helmog Gabela (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cigyddion helmog Gabela) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Prionops gabela; yr enw Saesneg arno yw Rand's red-billed helmet shrike. Mae'n perthyn i deulu'r Cigyddion (Lladin: Laniidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. gabela, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r cigydd helmog Gabela yn perthyn i deulu'r Cigyddion (Lladin: Laniidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Disgyrrwr caled
bawd|Disgyrrwr caled; tua 2006
Teclun bychan i gadw neu storio gwybodaeth (DASD) digidol ydy'r disgyrrwr caled. Mae ganddo un neu ragor o adrannau (Saesneg: platter) ar droell-fodur trydan (motor driven spindle) o fewn cas metel caled. Caiff y data (sydd wedi ei storio'n fagnetaidd arno ei ddarllen gyda teclun tebyg i nodwydd hen droellwr recordiau sy'n arnofio ar glustog o aer uwch ei ben.
Crewyd y ddisg storio gwybodaeth cyntaf gan IBM yn 1956. Ers hynny dyma'r dull mwyaf poblogaidd i storio data gan idduynt fod yn rhan allweddol a mewnol o bob cyfrifiadur a grewyd, bron. Mae eu gallu i storio mwy a mwy o wybodaeth wedi cynyddu ers y pumdegau drwy systemau RAID ayb - a hynny yn aruthrol. Maen nhw'n troelli'n gynt hefyd, a'r data'n cael ei ddarllen a'i sgwennu'n gyflym iawn drwy Serial ATA (SATA) neu Serial attached SCSI (SAS).
William Herbert, 3ydd Iarll Penfro (1580–1630)
Mab ac etifedd Henry Herbert, 2il Iarll Penfro (1534-1601) a Mary Sidney oedd William Herbert, 3ydd Iarll Penfro (8 Ebrill 1580 – 10 Ebrill 1630). Bu farw heb blant cyfreithlon a throsglwyddwyd ei deitl i'w frawd, Philip Herbert, 4ydd Iarll Penfro. Sefydlodd Goleg Penfro, Rhydychen pan oedd yn Ganghellor Prifysgol Rhydychen gyda Iago, brenin Lloegr (I) a'r Alban (VI). Bu'n Arglwydd Ganghellor o 1615 hyd at 1625. Cyflwynodd William Shakespeare y First Folio o ddramâu iddo ef a'i frawd Philip.
Priodi a phlant
Priododd Mary Talbot, merch fechan o ran corff, gydag anabledd, a merch Gilbert Talbot, 7fed Iarll Shrewsbury, ar 4 Tachwedd 1604. ni chawsant blant. Cafodd fab anghyfreithlon gyda Mary Fitton cyn hynny, a charchar am gyfnod gan iddo wrth ei phriodi. Cafodd blant anghyfreithlon wedi affer gyda'i gyfneither cyntaf yr Arglwyddes Mary Wroth, hefyd. Roedd hi'n ferch i Robert Sidney, brawd i fam William. The relationship produced at least two illegitimate children, a daughter, Catherine, and a son, William. Ond gan fod y rhain y tu allan i'r briodas, ni throsglwyddwyd y teitl i'r mab ychwaith. Ac ar ei farwolaeth, i'w frawd Philip yr aeth yr iarllaeth.
Occupy London
bawd|250px|Pabell y tu allan i Eglwys Gadeiriol Sant Paul Gwrthdystiad cyfredol yn Llundain, y Deyrnas Unedig, yw Occupy London (Saesneg am "Meddiannwch Llundain") sy'n protestio yn erbyn anghydraddoldeb economaidd, anghyfiawnder cymdeithasol, llygredigaeth yn y sector ariannol, bariaeth corfforaethau, a dylanwad cwmnïau a lobïwyr ar lywodraeth. Cychwynnodd ar 15 Hydref 2011 gan efelychu protestiadau Occupy Wall Street yn Ninas Efrog Newydd, yr Unol Daleithiau. Sefydlwyd dau wersyllfan yn Ninas Llundain, un y tu allan i Eglwys Gadeiriol Sant Paul a'r llall yn Sgwâr Finsbury.
Gorsaf reilffordd Tywyn
Mae Gorsaf reilffordd Tywyn yn orsaf reilffordd sydd yn gwasanaethu tref fechan Tywyn yng Ngwynedd, Cymru. Mae'r orsaf ar y Rheilffordd Arfordir y Cambrian gyda gwasanaethau teithwyr yn cael eu darparu gan Trafnidiaeth Cymru.
Byddin Pobl Fietnam
300px|bawd|Baner Byddin Pobl Fietnam Lluoedd arfog Fietnam yw Byddin Pobl Fietnam. Mae'n cynnwys Lluoedd Tir Pobl Fietnam (gan gynnwys yr Ôl-luoedd Strategol a Lluoedd Amddiffyn y Goror), Llynges Pobl Fietnam (gan gynnwys Corfflu'r Môr-filwyr), Awyrlu Pobl Fietnam, ac Heddlu Morol Fietnam.
Occupy London
Ar 28 Hydref 2011 cychwynnwyd cais gyfreithiol gan Eglwys Gadeiriol Sant Paul a Chorfforaeth Dinas Llundain i ddadfeddiannu'r protestwyr y tu allan i'r Eglwys Gadeiriol. 1000px|centre|alt=A panorama of the protest outside St Paul's Cathedral|A panorama of the protest outside St Paul's Cathedral
Byddin Pobl Fietnam
Yn ystod Rhyfel Cyntaf Indo-Tsieina, cyfeiriwyd at Fyddin Pobl Fietnam yn aml fel y Việt Minh. Yn ystod Rhyfel Fietnam, galwyd weithiau yn Fyddin Gogledd Fietnam er mwyn gwahaniaethu o luoedd y Viet Cong yn Ne Fietnam, er yr oedd y Viet Cong yn rhan o strwythur Byddin y Gogledd.
Caniedydd pigfawr
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Caniedydd pigfawr (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: caniedyddion pigfawr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Gerygone magnirostris; yr enw Saesneg arno yw Large-billed flyeater. Mae'n perthyn i deulu'r Dreinbig (Lladin: Acanthizidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn G. magnirostris, sef enw'r rhywogaeth.
Samuel Levi Phillips
Banciwr a gemydd Cymreig oedd Samuel Levi Phillips (c.1730 – 1812). Mae'n debyg fe'i anwyd yn Frankfurt am Main, yr Almaen, a daeth i Lundain gyda'i frawd Moses. Yna daethant i Hwlffordd, Sir Benfro, ac yno cymerodd yr enw Phillips o ŵr oedd yn gyfaill iddynt. Iddewon oedd y brodyr ond bedyddiwyd y ddau yn eglwys Fair, Hwlffordd (Moses ar 23 Mehefin 1755). Sefydlodd Samuel Banc Hwlffordd a Banc Milffwrd. Priododd ei ferch, Sarah (1757–1817) â'r emynydd David Charles.
Tancred
Croesgadwr o Normaniad a Thywysog Galilea oedd Tancred (c.1078 - 1112). Arweiniodd y Groesgad Gyntaf yn y Lefant.
Ei hanes
Cymerai ran flaenllaw yng ngwarchae Antioch a chwncwest Jeriwsalem yn 1099.
Am gyfnod bu'n Regent Antioch (1101 - 1103; 1104-1112) ar ran Bohemond I, Tywysog Antioch.
Llên
Ceir portread cofiadwy a dylanwadol o Dancred yn arwrgerdd fawr Torquato Tasso, Gerusalemme liberata (1575), lle y'i portreadir fel y Croesgadwr sifalriaidd delfrydol.
Anthony Caro
Cerflunydd o Sais oedd Syr Anthony Alfred Caro (8 Mawrth 1924 – 23 Hydref 2013).
Tancred
Llên
Mae carwriaeth Tancred a'r rhyfelferch Fwslemaidd Clorinda yn cael ei bortreadu mewn sawl opera a phaentiad.
Anthony Caro
Fe'i ganwyd yn New Malden. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Charterhouse.
Cemeg organig
bawd|400px| Strwythur [[moleciwl o fethan (methane): y cyfansoddyn hydrocarbon symlaf un.]] Isddisgyblaeth o fewn cemeg sy'n ymwneud â'r astudiaeth wyddonol o strwythurau, priodweddau, cyfansoddiadau ac adweithiau cemegol ydy cemeg organig. Gall hefyd gynnwys paratoi drwy synthesis neu unrhyw ffordd arall gyfansoddion carbon eu sail, hydrocarbon a deilliadau eraill.
Gall y cyfansoddion hyn gynnwys unrhyw nifer o elfennau eraill gan gynnwys hydrogen, nitrogen, ocsigen a'r halogenau yn ogystal â ffosfforws, silicon a swlffwr
Mae yna gant a mil o wahanol fathau o gyfansoddion organig ac felly gellir eu cymhwyso ar gyfer y byd real ar raddfa fawr iawn. Dyma sail plastig ei hun yn ogystal â cyffuriau, petrocemegolion, bwydydd, ffrwydron a phaent o bob lliw a llun. Dyma ydy sail prosesau bywyd ei hun.
Ysbyty Ifan
Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Ysbyty Ifan. Lleolir y pentref ar lannau Afon Conwy ifanc, rhai milltiroedd i'r de o Bentrefoelas ar lôn y B4407 (sy'n cysylltu Pentrefoelas ar yr A5 â Ffestiniog). Hen enw Ysbyty oedd "Dolgynwal".
250px|bawd|dim|Ysbyty Ifan
Hanes
Yn yr Oesoedd Canol, roedd yr ardal yn rhan o gwmwd Is Aled, cantref Rhufoniog. Daw enw'r pentref o un o ysbytai Marchogion yr Ysbyty a sefydlwyd yno tua'r flwyddyn 1190 gan Ifan ap Rhys o Drebrys, yn ôl traddodiad; does dim olion o'r safle i'w gweld heddiw. Er bod Ysbyty Ifan yn ymddangos yn lle digon diarffordd heddiw, yn yr Oesoedd Canol safai ar ffordd bwysig a gysylltai Llŷn ac Eryri i'r gorllewin ac ardaloedd y Gororau i'r dwyrain. Cafodd yr Ysbyty nawdd gan Llywelyn Fawr a Llywelyn Ein Llyw Olaf ac yn y 13g roedd gan y sefydliad enw da am ei letygarwch. Roedd gan yr ysbyty (hosbis), a godwyd ar gyfer teithwyr a phererinion i Ynys Enlli, yr hawl gyfreithiol i fod yn noddfa ac yn ddiweddarach arweiniodd hynny at sawl herwr guddio yno neu yn y cyffiniau. Parhaodd y sefyllfa felly hyd y 15g pan roddodd yr uchelwr lleol Maredudd ap Ieuan derfyn arno.
Adeiladau hanesyddol
200px|bawd|Melin dŵr Ysbyty Ifan. 200px|bawd|Eglwys Sant Ioan
Pont a melin
Mae pont ddeniadol sy'n dyddio o'r 18g yn croesi Afon Conwy yn y pentref. Gerllaw ceir bythynnod traddodiadol sy'n nodweddiadol o bensaernïaeth werinol Eryri a'r cylch. Ar lan yr afon saif hen felin a adeiladwyd yn yr 17g. Am gyfnod defnyddid olwyn dŵr y felin i gynhyrchu trydan (hyd 1961).
Yr eglwys
Codwyd yr eglwys bresennol, Eglwys Sant Ioan, yn 1861 ar safle'r hen eglwys. Ynddi cedwir tair cofeb o'r hen eglwys, o Rys Fawr ap Maredudd o Fryn Gwyn, a ddygodd faner Harri Tudur ar Faes Bosworth, ei wraig Lowri, a'u trydydd fab Robert, a fu'n gaplan i'r Cardinal Thomas Wolsey.
Ym mynwent yr eglwys mae bedd Sion Dafydd Berson neu Sion Dafydd Glocsiwr oedd yn berson yn hen gapel yr Owen ym Mhentrefoelas; ef oedd athro Twm o'r Nant ac ef a'i dysgodd i ddarllen gyntaf. Ar ei garreg fedd mae englyn gan Twm o'r Nant i'w hen athro: "Galar, i'r ddaear ddu - aeth athraw..."
Hen anheddau
Bu Helga Martin yn tynnu lluniau hen fyrddynnod y plwyf yn 2012-13. Fe‘u cyhoeddwyd ym Mwletinau Llên Natur :
Mur Poeth
Enghreifftiau eraill o luniau i’w gweld ar wefan Llên Natur (chwilier am Ysbyty Ifan gan ddewis Oriel) yw Bryniau Defaid, Hafod Uddig, Moelfryn, Trawsnant, Gwernhywel Bach, Graig Ddu, Bryn Tirion, Bryn Gwyn, Y Fedw, Cefn Gwyn, Cefn Garw, Ty Cipar, Rhyd Goch, Ty Bach Mynydd, Rhyd yr Uchain [sic.] a Beudy Ty’n Coed.
Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:
Jack Kerouac
Awdur, bardd a darlunydd Americanaidd oedd Jack Kerouac (ynganer /ˈkɛruːæk, ˈkɛrəwæk/; 12 Mawrth 1922 – 21 Hydref 1969). Ynghyd â William S. Burroughs ac Allen Ginsberg, caiff ei ystyried fel un o arloeswyr Cenhedlaeth y Bitniciaid.
Roedd gweithiau Kerouac yn hynod boblogaidd, ond ychydig iawn o gydnabyddiaeth a dderbyniodd tra'r oedd yn fyw. Erbyn heddiw, caiff ei ystyried yn ysgrifennwr pwysig a dylanwadol a ysbrydolodd ysgrifenwyr eraill, yn cynnwys Hunter S. Thompson, Tom Robbins, Lester Bangs, Richard Brautigan, Ken Kesey, Haruki Murakami a Tom Waits.
Mae Kerouac yn fwyaf adnabyddus am ei lyfrau On the Road, The Dharma Bums, Big Sur, The Subterraneans, a Visions of Cody.
Julie, ou la Nouvelle Héloïse
250px|bawd|Tudalen teitl yr argraffiad cyntaf Nofel Ffrangeg ar ffurf cyfres o lythyron rhwng cymeriadau, neu nofel epistolaidd, gan Jean-Jacques Rousseau ydyw Julie, ou la Nouvelle Héloïse. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn Amsterdam yn 1761 dan y teitl Lettres de deux amans, habitans d'une petite ville au pied des Alpes. Er i’r nofel wefreiddio darllenwyr Ewrop pan ymddangosodd yn 1761, gan newid bywydau a ffasiynau, a’n hagewdd tuag at natur, am byth, ychydig iawn o ddarllen sydd arni heddiw, er y gwelir crybwll ei theitl yn fynych. Neges Rousseau yw bod trigolion y wlad yn gwbl wahanol i bobl y dref. Dywed yn blaen yn ei ragymadrodd "ffowch o'r trefi".
Cynllun
Cnewyllyn y plot yw bod Julie, fel Eloisa gynt, yn cwympo mewn cariad â’i thiwtor Saint-Preux, ond mae tad Julie yn gwrthod iddynt briodi oherwydd nad yw Saint-Preux yn uchelwr. Felly mae Julie yn priodi Wolmar, ac yn byw bywyd rhinweddol a duwiol gyda’i gwr ar ystad yn Clarens, yn magu ei phlant, yn ffurfio syniadau am ‘natur’ ac addysg, yn gorychwilio bywyd a gwaith yr ystad gyda’i gwr, ac yn creu gardd arbennig. Cawn wybod am hyn oll trwy’r disgrifiadau o’r ystad, o’r ardd, ac o fywyd Julie, yn llythyron Saint-Preux, sydd wedi dychwelyd i’r ardal wedi sawl blwyddyn o deithios, ac yn ymweld â Clarens. Mewn un llythyr (Rhan 4 llythyr 10) ceir disgrifiad manwl o sut mae’r ystad yn Clarens yn gweithio: manylion y trefniadau, yn amaethyddol, yn economaidd. Pwysleisir yr arloesi, h.y. arbrofi amaethyddol a hefyd y ffyrdd o drin a gofalu ar ôl staff. E.e. yn Clarens cynigir gwobr wythnosol i’r gweithwyr am waith caled. Maent yn derbyn tâl arferol, ond hefyd ychwaneg o arian am waith da, ynghyd â chynyddiad blynyddol [increment]. Yn Clarens mae’r meistri yn arwain trwy esiampl. Yn y llythyr nesaf ceir disgrifiad enwog o ardd Julie, ei ‘Elysée’, ei hoff le. Dysgwn mai Julie yn unig fu’n gyfrifol am y gwaith i gyd (gydag ychydig o arddwyr), er bod y canlyniad yn edrych yn gwbl naturiol, yn ôl honiad Saint-Preux. Ateb Julie yw ‘Natur wnaeth pob peth, ond o dan fy ngorychwiliaeth’. Â Julie ymlaen i esbonio iddi ddewis planhigion brodorol, ac iddi daflu planhigion dringo fel garlant o goeden i goeden. Er mwyn rhoi’r argraff bod dwr yn ffrydio’n naturiol drwy’r ardd, roedd hi wedi dargyweirio’r dwr o’r ffynon ffurfiol yng ngardd ei thad. A thrwy hyn mae’n tanseilio ffurfioldeb gardd ei thad, a thraddodiad garddio’r Ffrancwyr. Mae’r coed yn ei gardd yn llawn o adar, oherwydd plennir cnydau yn unswydd er mwyn denu’r adar sy’n llenwi’r ardd a’u trydar, ac mae Julie yn darparu deunydd adeiladu nythod er mwyn eu cadw yno. Meddai Saint-Preux am y lle: ‘Nid yw ôl llaw’r garddwr i’w weld’. Pwysleisir hefyd bwysigrwydd hunan-gynhaliaeth: dylid bwyta bwyd lleol, syml, a chynhyrchu gwin a gwlân. Ond trasiedi sy’n cloi’r nofel, wrth i Julie farw wedi iddi neidio i’r llyn i achub un o’i phlant, ac wrth inni ddeall nad oedd hi, wedi’r cyfan, wedi concro ei theimladau tuag at Saint-Preux.
Ted Breeze Jones
bawd|280px|Clawr Ted: Dyn yr Adar (Gwasg Gomer, 2000)
Athro, naturiaethwr ac awdur oedd Ted Breeze Jones (8 Mawrth 1929 – 3 Gorffennaf 1997).
Bywyd cynnar
Ganwyd Ted yn ardal Cae Clyd, Manod o Flaenau Ffestiniog. Bu farw ei fam pan oedd yn 10 oed a bu farw ei dad yn fuan wedyn. Symudodd rhyw filltir i fyny'r ffordd i Flaenau Ffestiniog, lle cafodd ei fagu gan ei fodryb a'i ewythr.
Addysg
Mynychodd yn blentyn Ysgol Maenofferen, Blaenau Ffestiog. Yn 1946 aeth ymlaen i astudio yng Ngholeg y Normal, Bangor. Bu yno hyd 1948, pryd yr ymunodd â’r Llu Awyr i gwblhau ei ddwy flynedd o "wasanaeth cenedlaethol".
Gyrfa
Cychwynodd ar ei yrfa fel athro, gan ddechrau am ychydig yn Ysgol Ramadeg Ffestiniog, cyn symud i ysgol gynradd Trawsfynydd am ddwy neu dair blynedd. Oddi yno symudodd i Ysgol y Bechgyn, Maenofferen; ac yna, ym 1963, i ysgol gynradd y Manod. Yno y bu nes iddo ymddeol, yn gynnar, tua 1983. Priododd ag Anwen yng nghapel y Wesleaid, Talsarnau ym 1974 a symudasant i fyw i Landecwyn, ger Talsarnau.
Roedd Ted yn un o naturiaethwyr amlycaf Cymru gan ymddangos yn gyson ar y cyfryngau. Roedd hefyd yn adarydd, ffotograffydd, darlithydd ac awdur. Roedd yn aelod o banel rhaglen BBC Radio Cymru Seiat Byd Natur a chyfrannodd i nifer o raglenni teledu.
Yn dilyn ei farwolaeth yn 68 mlwydd oedd, daeth criw o'i ffrindiau ynghyd â phenderfynu sefydlu Cymdeithas Ted Breeze Jones, er budd adar a bywyd gwyllt er cof amdano ac mewn gwerthfawrogiad o'i gyfraniad i fyd natur.
Dyddiadur
Fe gadwodd ddyddiadur lle cofnododd ei anturiaethau adaryddol a'r bobl (dynion i gyd) o'r un anian ag o. Dyma un cofnod doniol a dadlennol o safbwynt naturiathol, o 1945 pan oedd yn 17 mlwydd: "30 Mawrth 1945: Pleser o’r mwyaf oedd gweld y “Brimstone Butterfly” i’r Domen Ludw [Trawsfynydd?]. Ceisiais ei ddal gyda badell ffrio [sic.] ond heb lwyddiant. Ni welais y glöyn yma o’r blaen. Sylwais ar y “Peacock” a’r “Tortoiseshell” yn mwynhau y tywydd tyner a gawsom yn ystod yr wythnos." Yn ôl y rhannau o'r dyddiadur a godwyd hyd yma o'r papurau sydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, cryn syndod i'r rhai ohonom oedd yn ei adnabod fel person canol oed fel Cymro glân Cymraeg, yw darganfod mai yn Saesneg, a hynny'n Saeneg coeth iawn, y bu'n cadw ei ddyddiadur am ryw hyd o 1949 ymlaen. Patrwm tebyg sydd i'w weld yng ngwaith ei gyfaill T.G. Walker. Dylanwad oedd hyn mae'n debyg o Prydeindod Seisnig y cyfnol ôl-ryfel.
Brand New Day
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Amos Gitai yw Brand New Day a gyhoeddwyd yn 1987. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1987. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Last Emperor sef ffilm gan Bernardo Bertolucci. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Amos Gitai ar 11 Hydref 1950 yn Haifa. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1973 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul> Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Amos Gitai nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Gorsaf reilffordd Tonfanau
Mae gorsaf reilffordd Tonfanau yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref bychan Tonfanau yng Ngwynedd, Cymru. Mae'r orsaf ar Reilffordd Arfordir y Cambrian gyda gwasanaethau teithwyr yn cael eu darparu gan Trafnidiaeth Cymru.
Miwtini
Cynllwyn gan aelodau'r lluoedd arfog i wrthryfela yn erbyn awdurdod yw miwtini. Mae miwtini yn drosedd o fewn cyfraith filwrol. Yn y Lluoedd Arfog Prydeinig, os yw sifiliad yn rhan o'r cynllwyn yna mater i gyfraith trosedd arferol yw honno.
Pyramidau'r Aifft
Pyramidau'r Aifft yw'r enwocaf o byramidau'r byd, ac maent yn un o brif symbolau gwareiddiad yr Hen Aifft. Cawsant ei hadeiladu fel beddrodau i'r brenhinoedd o'r Hen Deyrnas yn bennaf, er y gall bod rhai yn dyddio o'r Deyrnas Ganol.
bawd|canol|200px|Map o byramidau Giza
Mae rhwng 80 a 111 o byramidau yn yr Aifft heddiw. Y prif safleoedd yw:
Abu Sir
Mae cyfanswm o 57 pyramid yma, gan mai'r safle yma oedd prif gladdfa'r Bedwaredd Frenhinllin. Mae'r rhain yn llai na phyramidau Giza. Y prif rai yw pyramidau Niuserre, Neferirkare Kakai a Sahure. .
Saqqara
Ymhlith y pyramidau yma mae Pyramid Djoser, yr hynaf o byramidau'r Aifft. Mae'r pyramid yma wedi ei adeiladu ar ffurf grisdiau, yn wahanol i'r rhai diweddarach. Mae Pyramid Unas yma hefyd.
Meidum
Adeiladodd Sneferu byramid yn Meidum hefyd, ond mae wedi ei ddifrodi'n ddifrifol. Cred rhai archaeolegwyr mai dyma'r ymgais gyntaf i adeiladu pyramid gydag ochrau syth yn hytrach na grisiau; a'i fod wedi ei ddilyn gan byramidau mwy llwyddiannus o'r math yma yn Dahshur.
Tolar
Uned arian Slofenia o 1991 tan 2006 oedd y tolar. Rhennid yn 100 stotin.
Roedd papurau 10, 20, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000 a 10,000 tolar mewn cylchrediad. Darluniwyd ffigyrau enwog o hanes, diwylliant a gwyddoniaeth Slofenia arnynt, gan gynnwys y diwygiwr Protestannaidd a chyfieithydd y Beibl Primož Trubar, y mathemategydd Jurij Vega, y pensaer Jože Plečnik, yr awdur Ivan Cankar a'r bardd France Prešeren.
Diddymwyd y tolar ym mis Ionawr 2007, pryd cyflwynyd yr ewro fel arian cyfredol Slofenia gyda chyfradd cyfnewid o 239.640 tolar i'r ewro.
Lanark a Dwyrain Hamilton (etholaeth seneddol y DU)
Mae Lanark a Dwyrain Hamilton yn etholaeth sirol yn yr Alban ar gyfer Tŷ'r Cyffredin, y DU, sy'n ethol un Aelod Seneddol (AS) drwy'r system etholiadol 'y cyntaf i'r felin'. Yn 2005 yr etholwyd yr aelod cyntaf i gynrychioli'r etholaeth hon; cyn hynny bu yma sawl etholaeth seneddol gan gynnwys: Clydesdale, Gogledd Hamilton a Bellshill, a De Hamilton. Mae rhan o'r etholaeth o fewn y siroedd: Dumfries a Galloway, Gororau'r Alban a De Swydd Lanark.
Cynrychiolir yr etholaeth, ers Etholiad Cyffredinol, Mai 2015 gan Angela Crawley, Plaid Genedlaethol yr Alban (yr SNP). Yn yr etholiad hon cipiodd yr SNP 56 o seddi yn yr Alban. Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017, daliodd ei gafael yn y sedd. Gwnaeth yr un peth yn 2019.
Kansas, Alabama
Tref yn, yn nhalaith Alabama, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Kansas, gan gynnwys:
Botany Bay, Swydd Derby
Pentref yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Botany Bay. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Rosliston yn ardal an-fetropolitan De Swydd Derby.
William Cowper
Bardd Seisnig oedd William Cowper (26 Tachwedd 1731 – 25 Ebrill 1800).
Fe'i ganwyd yn Berkhamsted, Lloegr, yn fab i'r rheithor John Cowper a'i wraig. Cafodd ei addysg yn Ysgol Westminster.
ZZ Top
bawd|ZZ Top yn perfformio yn 2008 Band roc o Texas a sefydlwyd ym 1969 yw ZZ Top. Aelodau'r band yw Billy Gibbons (gitâr a llais), Dusty Hill (gitâr fas a llais), a Frank Beard (drymiau).
Horace Lyne
Roedd lyne yn fab i Charles Lyne, maer Casnewydd yn 1856 ac eilwaith yn 1884. Addysgwyd ef yn Plymouth a'r Royal Naval College cyn gweithio fel cyfreithiwr. Bu farw 1 Mai 1949 yng Nghasnewydd.
Rygbi
Chwaraeodd fel cefnwr i Glwb Rygbi Casnewydd pan oedd yn 18 oed, ac yna fel blaenwr; daeth yn gapten y clwb rhwng 1883 a 84, ac enillodd 6 chap dros Gymru rhwng 1883 a 1885.
Fel cynrychiolydd y gêm yng Nghymru, bu'n un o sylfaenwyr y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol yn 1886-87. Bu'n Llywydd Undeb Rygbi Cymru am gyfnod hirach na neb. Ef a Walter E. Rees a roddodd drefn ar faterion rygbi yng Nghymru yn hanner cyntaf yr 20g.
Anrhydeddau
Urddwyd ef â rhyddfraint y dref yn 1934 a phenodwyd ef yn ganghellor Esgobaeth Mynwy yn 1938. Bu hefyd yn aelod o Gorff Llywodraethol yr Eglwys yng Nghymru.
Gorsaf reilffordd Pen-sarn
Mae gorsaf reilffordd Pen-sarn yn gwasanaethu pentref bychan Pen-sarn yn ardal Ardudwy yng Ngwynedd, Cymru. Mae'r orsaf ar y Rheilffordd Arfordir y Cambrian gyda gwasanaethau teithwyr yn cael eu darparu gan Trafnidiaeth Cymru.
Khufu
dim|400px|bawd|Pyramid Mawr Khufu
Khufu oedd yn gyfrifol am adeiladu Pyramid Mawr Giza, y mwyaf o byramidau'r Aifft a'r unig un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd sy'n dal mewn bodolaeth.
Roedd Khufu yn fab i'r brenin Sneferu a'i frenhines Hetepheres. Yn wahanol i'w dad, dywedir ei fod yn deyrn creulon. Bu ganddo naw mab, a dilynwyd ef ar yr orsedd gan un ohonynt, Djedefre.
Bohemond I, Tywysog Antioch
Ei hanes
Yn ystod y Groesgad Gyntaf, rhwng 1080 a 1085, ymladdai Bohemond â'i dad Robert Guiscard yn erbyn Alexius I Commenius, ymerodr Bysantaidd Caergystennin. Yn ddiweddarach cipiodd ddinas gyfoethog Antioch yn 1098.
Am gyfnod bu'r Croesgadwr enwog Tancred yn llywodraethwr Antioch (1101 - 1103; 1104 - 1112) ar ran Bohemond. Yn ystod cyfnod cyntaf Tancred yn Antioch roedd Bohemond yn garcharwr gan y Twrciaid.
Ar ôl cyfnod arall o ymladd yn erbyn Alexius cytunodd i ddal Antioch ar ei ran fel deiliad iddo, ond mewn effaith fe'i gadawyd yn rhydd i ddilyn ei drwydded ei hun yn y Lefant. Bu farw yn 1111.
Edmwnd Prys
bawd|Cofeb i Edmwnd Prys yng [[Coleg Sant Ioan, Caergrawnt|Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt.]] Bardd, dyneiddiwr a chyfieithwr oedd Edmwnd Prys (1544-1623). Roedd yn frodor o Lanrwst ac yn berthynas i William Salesbury. Ysgrifennai yn Gymraeg a Lladin. Fe'i cofir yn bennaf am ei gyfieithiad mydryddol o rai o'r salmau yn Llyfr y Salmau a'i ymryson barddol â Wiliam Cynwal ynglŷn â natur a swyddogaeth yr Awen.
John Bonham
Cerddor o Sais oedd John Henry Bonham (31 Mai 1948 – 25 Medi 1980) oedd yn canu drymiau yn y band Led Zeppelin.
Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth
Ysgol gynradd gymunedol yn Ysbyty Ystwyth, Ceredigion oedd Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth. Mae'n gwasanaethu cymunedau gwledig Ysbyty Ystwyth, Pontrhydygroes a'r cyffiniau. Disgynodd y nifer o ddisgyblion yn yr ysgol o 49 i 22 rhwng 1997 a 2002. Daeth 30% o'r disgyblion o gartrefi lle siaradwyd y Gymraeg yn 2002.
Aith disgyblion yr ysgol ymlaen i Ysgol Uwchradd Tregaron ar ôl cwblhau blwyddyn 6 yn y system addysgol.
Agorwyd yr Ysgol ym 1878, roedd llun o ddisgyblion yr ysgol ym mhapur bro Y Barcud yn 1925 ac 1945. Caewyd Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth yn 2008, gyda ond 11 o ddisgyblion yn weddill yn yr ysgol.
Allen Ginsberg
Bardd Americanaidd oedd Irwin Allen Ginsberg (yngenir/ˈɡɪnzbərɡ/) (3 Mehefin 1926 – 5 Ebrill 1997). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gerdd 'Howl' (1956), a ddathlai ei ffrindiau a oedd yn aelodau o Genhedlaeth y Bitniciaid ac yn beirniadu'r hyn yr ystyriai fel grymoedd dinistriol materoliaeth a chydymffurfiaeth yn yr Unol Daleithiau.