cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ystadegaeth gasgliadol
Cyflwyniad
Casgliad rhesymegol ystadegaeth gasgliadol yw'r gosodiad ystadegol. Ymhlith y ffurfiau mwyaf cyffredin o ystadegau casgliadol mae:
George Alfred Walker
Cefndir
Ganwyd Walker yn Nottingham yn ail fab i William Walker, plymwr, a'i wraig, Elizabeth Williamson, o Barton under Needwood, Swydd Stafford. Derbyniodd ei addysg gynharaf gan Henry Wild, Crynwr o Nottingham. Aeth i Lundain lle fu'n ddisgybl yn Ysgol Aldersgate. Ym 1829 daeth yn drwyddedog yng Nghymdeithas yr Apothecariaid, ac ym 1831, yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon. Ym 1835 bu'n astudio yn Ysbyty St Bartholomew, a'r flwyddyn ganlynol yn Hôtel Dieu ym Mharis.
Ni fu'n briod.
Gyrfa
bawd|Clawr Gatherings from Graveyards gan Walker Ym 1837 dychwelodd Walker i Lundain gan sefydlu practis meddygol yn 101 Drury Lane. O fewn tafliad carreg i'w feddygfa roedd saith o'r mynwentydd mwyaf gorlawn a heintus yn Llundain. Roedd y rhain yn cynnwys Ground Green yn Portugal Street ac Enon Chapel St Clement's Lane, lle claddwyd rhwng 10,000 a 12,000 o bobl o dan y lloriau mewn seler yn mesur dim ond 59 x 29 troedfedd yn unig. Roedd Walker yn argyhoeddedig bod yr arogl a oedd yn deillio o'r mynwentydd gorlawn hyn yn wenwynig ac y gallai gael effaith andwyol ar iechyd y rhai oedd yn byw gerllaw.
Cyhoeddodd nifer o lyfrau a llyfrynnau a oedd yn amlygu cyflwr arswydus mynwentydd trefol ac yn ceisio profi cysylltiad rhwng afiechydon ac ymarferion claddu. Roedd am weld gwaharddiad ar gladdedigaethau rhwng waliau a sefydlu mynwentydd newydd y tu allan i'r trefi.
Ym 1845 sefydlodd y Gymdeithas Diddymu Claddedigaethau mewn Trefi (the National Society for the Abolition of Burials in Towns)  i hyrwyddo ei achos. Rhoddwyd hwb sylweddol i ymgyrch Walker gan epidemig colera 1848. Wedi'r epidemig argyhoeddwyd y rhan fwyaf o bobl bod cysylltiad rhwng clefyd a chyflwr hylendid a glanweithdra cyhoeddus. Ymgyrchodd y Gymdeithas Diddymu Claddedigaethau mewn Trefi yn egnïol ym 1849.
Arweiniodd ymgyrch Walker at fesurau yn gwahardd unrhyw gladdedigaethau pellach ym mynwentydd canol ddinas Llundain ac i benodi arolygwyr claddu.
Ymddeoliad a marwolaeth
Ymddeolodd Walker i Ynysfaig, Arthog, Dolgellau ym 1855. Treuliodd ei flynyddoedd diwethaf yn ysgrifennu hunangofiant o'r enw Grave reminiscences: some experiences of a sanitary reformer, ond ni chafodd y gwaith ei gwblhau. Yn dilyn ymosodiad parlysol sydyn tuag wythnos yng nghynt, bu farw, yn ei gartref ar 6 Gorffennaf 1884, a chladdwyd ei weddillion ym Mynwent y Crynwyr, Llwyngwril.
Bara croyw
Mae bara croyw (Groeg: azymos artos; Saesneg: "unleaven bread") yn un sawl math o fara nad yw'n cynnwys burum (lefain). Mae bara croyw, yn fara dilefain, ac felly wedi'i bobi heb ychwanegu unrhyw beth sy'n cynorthwyo'r broses o eplesu. Mae bara croyw felly wedi ei goginio heb furum, surdoes, soda pobi, corn carw neu asiant eplesu arall. Pwrpas ychwanegu burum yn y toes yw er mwyn iddo godi, fel bod swigod yn y bara; mae bara croyw, ar y llaw arall, yn fflat, heb fod ynddo swigod.
Luigi Alamanni
Bardd a gwleidydd Eidalaidd oedd Luigi Alamanni (28 Hydref 1495 – 18 Ebrill 1556).
Bara croyw
Y prif gynhwysion fel rheol yw blawd, halen, braster a dŵr. Ceir sawl gair arall am fara croyw, sef 'bara crai', 'bara cri' a 'bara dilefain'.
Luigi Alamanni
Bywgraffiad
Ganwyd yn Fflorens i deulu nodedig. Ymddisgleiriodd yn ei astudiaethau athroniaeth a llenyddiaeth Roeg hynafol, a daeth yn gysylltiedig yn gynnar â'r teulu Medici. Bu'n rhaid iddo ffoi i Fenis yn 1522 am gynllwynio yn erbyn y Cardinal Giulio de' Medici (yn ddiweddarach y Pab Clement VII). Fe'i carcharwyd am gyfnod yn Brescia, ac wedi iddo gael ei ryddhau fe dreuliodd gyfnod alltud yn crwydro Ffrainc a Genoa. Dychwelodd i Fflorens yn 1527 yn sgil cwymp y Medici yn y ddinas honno, ond bu'n rhaid i adael unwaith eto pan ail-sefydlwyd llywodraeth y Medici yn 1532.
Bara croyw
Ar y cyfan, mae baraoedd cryow yn fara gwastad, o ran ei ffurf, ond nid yw pob bara fflat yn ddi-furum. Mae bara croyw, fel y tortilla a'r roti, yn fwydydd craidd yng Nghanolbarth America a De Asia.
Peilot morwrol
alt=|bawd|Peilot yn byrddio llong o gwch peilot Morwr sy'n llywio llongau trwy ddyfroedd peryglus neu brysur, fel porthladdoedd neu aberoedd afonydd, yw peilot morwrol neu beilot ar y môr. Byddai'r peilot yn arbenigwr mordwyol sy'n adnabod nodweddion dyfrffordd benodol, fel ei dyfnder, ei throlif, a'i pheryglon.
Bara croyw
Arwyddocâd Crefyddol
Mewn Cristionogaeth ac Iddewiaeth mae gan fara croyw bwysigrwydd symbolaidd iawn. Mae Iddewon yn bwyta bara heb furum, fel matzo yn ystod y Pasg - a cheir traddodiadau amrywiol yn egluro'r defnydd hwn. Mae bara croyw hefyd yn nodweddiadol mewn rhai litwriaethau Cristnogol Gorllewinol yn ystod cymundeb, cyfraith a ddeilliodd o'r Swper Olaf pan dorrodd Iesu'r bara, yn naturiol yn credu ei fod hefyd wedi bod yn matzo, gyda'i ddisgyblion yn ystod Seder Pasg.
Mae'r Eglwys Gatholig yn mynnu defnyddio bara croyw ar gyfer y 'Gwesteiwr', a thafellau tennau ar gyfer 'cymundeb y ffyddlon'. Mae'r eglwysi Protestanaidd mwy litwrgig yn dueddol o ddilyn yr arfer Catholig Lladin, tra bod eraill yn defnyddio bara neu dafellau dilefain neu fara cyffredin (ar wahân), yn dibynnu ar draddodiadau eu henwad penodol neu'r defnydd lleol.
Ar y llaw arall, mae'r rhan fwyaf o'r Eglwysi Dwyreiniol yn gwahardd y defnydd o fara croyw (Groeg: azymos artos) ar gyfer y Cymun. Mae Cristnogion Dwyreiniol yn credu bod bara croyw yn perthyn i'r Hen Destament yn unig a chanitaeir bara gyda burum fel symbol o'r Cyfamod Newydd yng ngwaed Crist wrth dathlu Cristnogaeth. Yn wir, mae'r defnydd hwn yn ffigwr fel un o'r tri phwnc o gyhuddiad a draddodwyd yn draddodiadol fel achosion (ynghyd â materion goruchafiaeth Petrine a'r filioque yn y Credo Niceno-Cysoninopolitan) o Sesiwn Fawr 1054 rhwng eglwysi Dwyrain a Gorllewinol.
Amrywiaethau o Fara Croyw
bawd|Bara croyw, Pesaha Appam Cristnogol o Karelia, De'r India
Etymoleg Cymraeg
Daw'r gair 'lefain' fel benthyciad o'r Saesneg Diweddar Cynnar sydd yn rhoi i ni 'leaven' mewn Saesneg cyfoes. Mae'r cofnod cynharaf cydnabyddiedig o 1547.
Daw'r term 'bara croyw' o'r gair cri, sydd hefyd yn rhoi y term 'bara cri' neu 'fara crai'. Ystyr crai/cri/croyw yw "pur, digymysg, ir, newydd, peraidd, heb fod yn hallt, plaen (llais cri)". Dyma o le gawn ni'r term 'dŵr croyw' am ddŵr di-halen neu heb ychwanegiad arall. Ceir y cyfeiriad cynharaf o "fara croyw" yn Nhestament Newydd 1567 a cheir y cyfeiriad cynharaf i'r term "bara crai" gan William Salesbury yn 1551.
Peilot morwrol
Daw'r gair 'peilot' o'r Ffrangeg pilot, pillot, yr Eidaleg piloto, a'r Lladin pillottus; ac o bosib yn wreiddiol o Hen Roeg πηδόν (pēdón, "llafn rhwyf, neu rwyf"). Mae swyddogaeth y peilot yn mynd yn ôl i'r Hen Roeg a chyfnod y Rhufeinaid, pan fyddai capteiniaid profiadol, pysgotwyr lleol fel arfer, yn cael eu cyflogi i longau oedd yn cyrraedd eu porthladd i'w cludo yn ddiogel i'r harbwr.
Parc Gwledig Talkin Tarn
Mae Parc Gwledig Talkin Tarn yn barc gwledig, 9 milltir i’r dwyrain o Gaerliwelydd a 2 milltir i’r de o Brampton. Mae’n cynnwys Talkin Tarn, sydd yn llyn 65 acer ynghanol 120 acer o dir fferm a choestir. Perchnogion y parc yw Cyngor Dinas Caerliwelydd.
Caniateir hwylio, rhwyfo a physgota ac mae cychod a beiciau mynydd ar log. Mae maes carafannau a phebyll ac ystafell te. Mae llwybr 1.3 milltir o hyd o gwmpas y tarn, addas i gadeiriau olwyn. Defnyddir y tarn gan Glwb Hwylio Brampton a Chlwb Rhwyfo Amatur Talkin Tarn
Peilot morwrol
Daeth y gair hefyd i'w ddefnyddio yn ddiweddarach i gyfeirio at berson sy'n llywio awyren, ac yn y cyd-destun hwnnw y mae'n cael ei glywed amlaf erbyn hyn.
Yn ei hemyn adnabyddus "Wele'n sefyll rhwng y myrtwydd", disgrifiodd Ann Griffiths yr Iesu fel y "peilot ar y môr".
Brenhines Sheba
bawd|Brenhines Sheba a'r Brenin Solomon, o Hanes y Wir Groes gan [[Piero della Francesca]] Person a grybwyllir gyntaf yn y Beibl Hebraeg yw Brenhines Sheba (Musnad: 𐩣𐩡𐩫𐩩𐩪𐩨𐩱). Yn y stori wreiddiol, mae'n dod â charafan o roddion gwerthfawr i'r Brenin Solomon. Mae'r hanesyn wedi cael ei ddatblygu'n helaeth mewn cyd-destunau Iddewig, Islamaidd ac Ethiopaidd, ac wedi dod yn destun i un o'r cylchoedd chwedlonol ehangaf a mwyaf ffrwythlon yn y Dwyrain.
Mae haneswyr modern yn cysylltu Sheba gyda theyrnas Saba yn Ne Arabia, yn Iemen heddiw. Mae bodolaeth y frenhines yn destun dadl a heb ei gadarnhau gan haneswyr.
Luigi Alamanni
Bywgraffiad
Penderfynodd Alamanni ymsefydlu yn Ffrainc ac yno bu'n ymwneud â nifer o gystadlaethau barddoni. Fe'i galwyd i lys y Brenin Ffransis I, a chafodd ei ddanfon ar sawl taith swyddogol i Rufain ac i Napoli. Derbyniodd Urdd Sant Mihangel am ei wasanaeth i'r goron, ac er ei hanes â'r Medici fe'i penodwyd i swydd o bwys yng ngosgordd Catrin de Medici. Cafodd ei ddanfon yn llysgennad i'r Ymerawdwr Siarl V yn 1544
Bu farw yn Amboise yn 1556. Roedd yn dad i ddau fab, a daeth un ohonynt yn Esgob Maçon.
Barddoniaeth
Cyhoeddwyd y casgliad cyntaf o'i farddoniaeth yn Lyons yn 1532–33, gan gynnwys galarganeuon, bugeilgerddi, dychangerddi, sonedau, emynau, salmau, a chyfieithiad o Antigone Soffocles. Cyfansoddodd gerdd ddidactig ddiodl ar bwnc amaeth, Della Coltivatione, a gyhoeddwyd ym Mharis yn 1546. Cyhoeddodd hefyd gerdd hir o'r enw Girone il Cortefe (1548), ar sail rhamant Ffrangeg. Ymhlith ei weithiau eraill, sydd yn llai enwog, mae'r arwrgerdd l'Avarchide a'r comedi La Flora. Mae'n debyg taw cyfraniad mwyaf Alamanni at lenyddiaeth Eidaleg yw cyfansoddi'r epigramau cyntaf yn nhafodiaith Tysgani. Roedd hefyd yn llythyrwr amlwg.
Myfi Morris, y Faciwî
Nofel i blant gan Gwenno Hughes, a gyhoeddwyd yn 2014, yw Myfi Morris, y Faciwî. Stori ydyw am Myfi, merch o Lerpwl, yn adeg yr ail ryfel byd.
Ysgol Uwchradd y Dwyrain, Caerdydd
Ysgol uwchradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Tredelerch, Caerdydd yw Ysgol Uwchradd y Dwyrain (Saesneg: Eastern High). Mae'n gwasanaethu ardaloedd Tredelerch, Llanrhymni, Trowbridge a Llaneirwg yn nwyrain y ddinas.
Agorwyd Ysgol Uwchradd y Dwyrain ym Medi 2014 yn sgil cau Ysgol Uwchradd Tredelerch; roedd yr ysgol honno eisoes wedi derbyn disgyblion o hen Ysgol Uwchradd Llanrhymni a gaeodd yn haf 2013.
John Green
Mae John Michael Green (ganed 24 Awst 1977) yn awdur, cynhyrchydd ac addysgwr Americanaidd o Indianapolis, Indiana. Enillodd Wobr Printz yn 2006 am ei nofel gyntaf, Looking for Alaska. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei nofel The Fault in Our Stars, a aeth yn syth i frig rhestr gwerthwyr gorau y New York Times yn Ionawr 2012.
Lansiwyd addasiad o'r ffilm yn 2014, a aeth hefyd i frig y rhestr gwerthiant swyddfa docynnau.
Gwaith
Llyfrau
Dadansoddi data
Ystyrir technegau cloddio data yn rhan anhepgor o ddadansoddi data sy'n canolbwyntio ar fodelu a darganfod gwybodaeth ar gyfer rhagfynegi yn hytrach nag yn ddisgrifiadol yn unig. O fewn cymhwyso ystadegau, gellir rhannu dadansoddi data yn ystadegaeth ddisgrifiol, ymchwilio'r data (EDA, neu exploratory data analysis) a chadarnhau'r ymchwil hwnnw (CDA, neu confirmatory data analysis). Y gwahaniaeth pennaf rhwng EDA a CDA yw fod y naill yn canolbwytio ar ddarganfod nodweddion newydd a bod y llall (CDA) yn canolbwytio ar gadarnhau (neu beidio) damcaniaethau cyfoes.
Mae dadansoddiadau rhagfynegol yn canolbwyntio ar gymhwyso modelau ystadegol ar gyfer rhagfynegi neu ddosbarthu rhagfynegol, tra bod 'dadansoddi testun' yn defnyddio technegau ystadegol, ieithyddol a strwythurol i dynnu a dosbarthu gwybodaeth. Mae'r rhain yn fathau gwahanol o ddadansoddi data.
Ystadegaeth gasgliadol
Ystadegaeth gasgliadol yw'r broses o ddefnyddio dadansoddi data i ddidynnu priodweddau sy'n sail i ddosbarthiad, o fewn tebygolrwydd. Mae'n cyfeirio at boblogaeth yng nghyd-destun dadansoddi'r ystadegau; er enghraifft, trwy brofi damcaniaethau a chanfod amcangyfrifon. Gellir cyferbynnu ystadegau gasgliadol ag ystadegaeth ddisgrifiol, sydd yn ymwneud yn unig â phriodweddau'r data dan sylw, ac nid yw'n gorffwys ar rwyfau'r rhagdybiaeth bod y data'n dod o boblogaeth fwy.
Cwmni Dawns Werin Caerdydd
Mae Cwmni Dawns Werin Caerdydd yn grŵp dawnsio gwerin Cymreig amatur a lleolid yng Nghaerdydd.
Hanes
Sefydlwyd Dawns Werin Caerdydd yn 1968. Arferent ymarfer yn Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd, a oedd ar Heol Conwy yn ardal Pontcanna o'r brifddinas ac arferwyd ei galw'n Cwmni Dawns Werin Aelwyd Caerdydd. Ymysg y sylfaenwyr oedd Christine a Rhodri Jones.
Sefydlwyd cwmni Dawnswyr Nantgarw gan aelodau cwmni Dawns Caerdydd oedd yn gweithi yn ardal Pontypridd.
Mae'r cwmni yn aelodau o Gymdeithas Ddawns Werin Cymru.
Gŵyl Ifan
Yn 1977 sefydlodd y cwmni ddathliadau Gŵyl Ifan a gynhelir yn flynyddol ar 24 Mehefin (diwrnod yr Ŵyl) neu ddyddiad cyfagos cyfleus. Bydd y Cwmni, ynghŷd â grwpiau dawns a gwerin eraill o Gymru, yn gorymdeithio drwy ganol Caerdydd er mwyn codi'r 'Pawl Haf' o flaen Neuadd Dinas Caerdydd.
Perfformio
Maent wedi teithio ar draws Cymru a thu hwnt yn dawnsio gan gynnwys i; Iwerddon, Yr Iseldiroedd, Yr Almaen, Llydaw, Gwlad Belg a Sbaen a hyd yn oed wedi teithio cyn belled ar Unol Daleithiau, Siapan ac Wcráin.
Anrhydeddau a Gwobrau
Cydnabyddwyd cyfraniad y Cwmni i ddiwylliant gwerin Ewrop yn 1983 pan ddyfarnwyd Gwobr Ewropa am gelfyddyd werin - yr unig grŵp o Gymru i dderbyn yr anrhydedd hon.
Mae'r Cwmni wedi ennill prif wobr dawnsio gwerin yn yr Eisteddfod Genedlaethol sawl gwaith, y tro diwethaf yn 2012.
Rachel Barrett
Roedd mewn perthynas a'r awdur Awstraliaidd I. A. R Wylie; cefnogodd y ddau ohonyn nhw Radclyffe Hall yn ystod treial anlladredig llyfr Hall, The Well of Loneliness.
Cefndir
Ganwyd Barrett yng Nghaerfyrddin ym 1874 i Rees Barrett, syrfëwr tir a ffyrdd, a'i ail wraig Anne Jones, y ddau yn siaradwyr Cymraeg. Fe'i magwyd yn nhref Llandeilo gyda'i brawd hynaf Rees a chwaer iau, Janette. Erbyn Cyfrifiad 1881, ei mam Anne oedd yr oedolyn sengl yn byw yn eu cyfeiriad ar Alan Road; bu farw ei thad ym 1878. Addysgwyd Barrett mewn ysgol breswyl yn Stroud, ynghyd â'i chwaer, a enillodd ysgoloriaeth i Brifysgol Aberystwyth. Graddiodd yn 1904 gyda gradd BSc yn Llundain a daeth yn athro gwyddoniaeth. Addysgodd yn ysgolion Llangefni, Caerfyrddin a Phenarth.
Creision
Yn Saesneg Unol Daleithiau America, defnyddir yr enw potato chips neu chips, ond crisps yw'r gair Saesneg yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon.
Dyfeisio
Dyfeisiwyd y creision cyfoes ar hap wedi i gwsmer gwyno wrth George Crum mewn bwyty yn Saratoga Springs (Talaith Efrog Newydd) ar 24 Awst 1853 bod y sglodion oedd yn cael eu gweini yn rhy drwchus. Aeth Cruma ati i'w tafellu'n deneuach, ond roedd y cleient yn parhau i'w gwrthod. Ar ôl sawl ymgais, torrodd Cruma rhai tatws tenau a ffrio mewn olew poeth iawn, gan ychwanegu llawer o halen ar y diwedd, yn benodol ar gyfer y cwsmer oedd yn hoff o fwyd hallt. Roedd y cwsmer mor hapus gyda'r tatws ar eu newydd wedd fel iddo hysbysu gweddill y bwyty gyda sawl un arall yn gofyn amdanynt, yr un pryd. O'r adeg honno daeth y bwyty'n enwog am y "Saratoga Chips", a sefydlodd y cogydd ei le ei hun, gan eu cynnig fel arbenigedd y tŷ.
Coginio creision gartref
Fel arfer mae'r tatws yn cael eu tafellu ar ffurf disgiau, fel arfer gyda tafellydd, ac mae'r daten yn fflat neu'n donnog. Yna, mae angen eu rhoi mewn rhidyll fel gall dŵr basio drwyddo a chael gwared ar y startsh. Yna, rhaid sychu'r tatws gyda thywelion papur neu liain, er mwyn osgoi iddynt dasgu wrth ffrio. Wedi cynhesu'r olew rhoddir y tatws fesul un yn yr olew, nes eu bod yn melynu a chrimpio. Pan fyddant wedi'u gorffen, fe'u rhoddir ar bapur i amsugno'r olew, tra bont yn oeri.
Creision a Chymru
bawd|250px|Casgliad o greision 'Jones o Gymru' ar werth yn Aberystwyth bawd|250px|Creision siap unffurf, Pringles
Geirdarddiad
Daw'r gair Cymraeg "creision" o'r gair "crasu", sef pobi neu dostio bwyd gan ddefnyddio tân neu wres uniongyrchol, uchel. Fel hyn, mae'r bwyd yn sychu ac yn crimpio. Ceir yr ymadrodd yn Chwedl Llyn y Fan, pan ddywed y ferch wrth y bugail, "Cras dy fara, nid hawdd fy nala!" Ceir y cofnod cynharaf o'r llusog 'creision' o 1335, llygat bugiliat bogelyn ystaen yn ystym creissyonyn.
Nid yw'n glir pryd dechreuwyd arddel y gair "creision" yn ei gyd-destun ar gyfer "crisps". Yn ôl trafodaeth ar Twitter ar 14 Ionawr 2019 yn ymateb i ymholiad ar y pwng gan @MarchGlas, nododd un ymatebydd, Amelia Davies (@AmeliaAber), "O’dd criw Glanllyn yn dweud 'creision' nôl yn y 60au hwyr ac yn bendant yn y 70au cynnar. Yn absenoldeb awgrym arall, yr unigryw Gwilym Roberts weda’i." Roedd Gwilym Roberts yn athro a thiwtor Cymraeg yng Nghaerdydd ers yr 1950au ac yn un o arloeswyr dysgu Cymraeg fel ail iaith ac yn weithgar gyda'r Urdd.
Grŵp pop 'Y Creision Hud'
Roedd band pop Cymraeg o'r enw Creision Hud yn y 2000au.
Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd
de|bawd|300px|Safle Hen Ganolfan yr Urdd ar Heol Conwy, Caerdydd Lleolwyd Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd (neu Aelwyd yr Urdd Heol Conwy) ar Heol Conwy yn ardal Pontcanna o ddinas Caerdydd a bu am bron i 40 mlynedd yn ganolfan Gymraeg gan gynnal swyddfeydd a gweithgareddau'r Urdd a digwyddidau Cymraeg eraill. Mae'r safle bellach yn safle fflatiau a does dim ar ôl o'r hen adeilad.
Hanes
Perthyna'r adeilad yn wreiddiol i gapel Fethodistaidd Conway Road (capel Saesneg ei hiaith) sydd ar waelod Heol Conway a gyferbyn â'r adeilad. Fe'i adeiladwyd yn 1893 a dyna oedd adeilad Ysgol Sut y capel.
Daeth Canolfan Aelwyd yr Urdd Caerdydd yn symbol o fwrlwm bywyd Cymraeg y brifddinas ar ddechrau'r 1960au a'r 1970au.
Yn dilyn sawl Eisteddfod a chyngerdd llwyddiannus fe gyfrannodd y Côr Aelwyd Caerdydd £2,000 at gost prynu cartref parhaol ar gyfer gweithgareddau Cymraeg yng Nghaerdydd. Talwyd £14,000 i'r capel am brynu'r adeilad gan y Capel yn 1968.
Codwyd hefyd £14,000 i'r Ganolfan gan gêm rygbi olaf Barry John. sef Gêm Jiwbili yr Urdd yn 50 oed yn 1972.
Yn ôl Gwilym Roberts, oedd yn athro a thiwtor Cymraeg ail-iaith yng Nghaerdydd roedd "... yr aelwyd yn cyfarfod yno, ond roedd y parti dawns yn cyfarfod yno, dosbarthiadau Cymraeg, pob math o weithgareddau, ysgol feithrin hefyd." Daeth y lle, maes o law, yn swyddfa rhanbarthol i'r Urdd a bu siop lyfrau Cymraeg, 'Taflen' yno yn ystod yr 1980au.
Ymysg nifer o'r gweithgareddau a chymdeithasau a ddefnyddiau'r Ganolfan fel canolfan i'w clwb oedd Cwmni Dawns Werin Caerdydd a sefydlwyd yn 1968 a bu'n ymarfer yn y Ganolfan ac yn y clwb hwnnw y penderfynwyd sefydlu Dawnswyr Nantgarw yn 1980. Yma hefyd y cynhaliwyd y cwrs dysgu dwsg i ddysgu Cymraeg, Wlpan yn 1973. Athrawon y cwrs cyntaf hwn oedd Chris Rees a Gwilym Roberts.
Dirywiad
Mae'n amlwg erbyn 1988 fod cost rhedeg y Ganolfan a llai o ddefnydd o'r lle. Mewn erthygl yn Y Dinesydd, papur bro Caerdydd, ysgogodd John Albert Evans i siaradwyr Cymraeg y ddinas ymaelodu a chyfrannu i gronfa 'Pwyllgor Rheoli Canolfan yr Urdd' er mwyn cynorthwyo gyda'r costau o gadw'r lle ar agor. Fel nodwyd yn yr erthygl (ar dudalen 8) roedd siop lyfrau 'Taflen' wedi symud i 11, Arcêd Styd y Dug, ynghannol dinas Caerdydd. Yn wir, ar dudalen 12 o'r un rhifyn ceir hysbyseblen i lwyddiant y siop yn y lleoliad newydd.
Gwerthu
Gwerthwyd yr adeilad yn Hydref 2003. Dymchwelwyd yr hen adeilad gan adeiladu oddeutu 15 o rhandai newydd yn ei le.
Canolfan Newydd
Yn dilyn gwerthu'r adeilad, symudwyd gweithgareddau i sefydlu Gwersyll yr Urdd Caerdydd yn rhan o adeilad Ganolfan y Mileniwm a agorwyd yn fuan wedyn. Yn ogystal â darparu swyddfeydd dyma bellach bencadlys genedlaethol yr Urdd, ond, yn wahanol i'r hen aelwyd, ni chynhelir gweithgareddau gwirfoddol gan grwpiau megis grwpiau dawns werin neu gorau yno.
Siloa, Aberdâr
Siloa, Aberdâr yw capel Annibynnol mwyaf Aberdâr. Cynhelir gwasanaethau y capel yn y Gymraeg. Wedi'i sefydlu ym 1844, Siloa yw un o'r ychydig gapeli Cymraeg yn yr ardal sy'n parhau ar agor heddiw. Roedd Siloa yn nodedig am wasanaeth hir ei weinidogion. Rhwng 1843 a 1964 dim ond tri fu'n gweinidogaethu yno: David Price (1843-78), D. Silyn Evans (1880-1930) ac R. Ifor Parry (1933-64).
Sefydliad
Ym 1841, dechreuodd Thomas Rees, gweinidog Ebeneser, Trecynon gynnal ysgol Sul yn yr hyn oedd yna bentref cyfagos i Aberdâr ar y pryd. Dechreuodd bregethu yn Saesneg yno hefyd, gyda'r bwriad o sefydlu achos Saesneg. Pan ymadawodd Rees i ddod yn weinidog Siloah, Llanelli, yn gynnar ym 1842, daeth ei gynlluniau i ben ond bu i grŵp bach o aelodau Ebeneser barhau i gynnal cyfarfodydd, ond yn yr iaith Gymraeg. Y ffigwr blaenllaw oedd David Price, a oedd wedi symud i Aberdâr yn ddiweddar o Fro Nedd. Ar gynnig Price ddechreuwyd cynnal oedfaon yn ystafell hir Tafarn y Boot, Aberdâr. Ym 1843 gwnaed cais gan bedwar ar ddeg o aelod Ebeneser, Trecynon, yr eglwys annibynnol hynaf yn yr ardal, i gael eu rhyddhau i sefydlu eglwys newydd. Er gwaethaf amheuon rhai o'r aelodau hŷn, cymeradwywyd y cais a chafodd yr eglwys newydd ei enwi'n Siloa, er anrhydedd i eglwys newydd y cyn gweinidog yn Llanelli. Ymhlith yr aelodau gwreiddiol oedd David Price, a chwaraeodd rôl weithredol ac uniongyrchol yn y gwaith o adeiladu'r adeilad gwreiddiol. Roedd yr adeilad cyntaf yn costio £600.
Gofalaeth David Price, 1843-78
Yn fuan wedi cychwyn yr achos ordeiniwyd David Price fel gweinidog Siloa, a bu'n gwasanaethu fel trysorydd yr achos am sawl blwyddyn hefyd. Bu David Price gynt yn gweithio fel glowr. Yn ystod Streic Aberdâr 1857-8 fe ymddangosodd ar lwyfan ochr yn ochr â Henry Austin Bruce, gan gyfieithu ei sylwadau i'r Gymraeg a gan adrodd ei brofiadau ei hun fel glöwr ifanc ar streic flynyddoedd lawer cynt, mewn ymgais i berswadio'r glowyr i ddychwelyd i'r gwaith. Roedd ei farn yn adlewyrchu agwedd llugoer arweinwyr anghydffurfiol tuag at undebaeth llafur ar y pryd.
Sefydlwyd Siloa ar yr adeg pan oedd Aberdâr yn datblygu'n gyflym fel anheddiad diwydiannol o ganlyniad i dwf yn y fasnach glo stêm. Yn ystod y weinidogaeth Price, roedd nifer fawr o fewnfudwyr i'r ardal, yn enwedig o siroedd gwledig Caerfyrddin, Ceredigion, Penfro a Brycheiniog. Ysgogodd y twf yn y boblogaeth twf tebyg yn aelodaeth Siloa. Cododd i dros 600, gan ei wneud yr eglwys fwyaf niferus yn y dyffryn yn nhermau aelodaeth yn y 1860au. Yn ogystal â'r cynnydd aelodaeth o ganlyniad i ddatblygiad diwydiannol, cafodd yr aelodaeth hwb sylweddol o ganlyniad i ddiwygiad 1849 a chafodd Siloa ei hailadeiladu a'i ehangu ym 1855 am gost o £719. Ar ôl diwygiad pellach ym 1859, roedd hwb arall i'r aelodaeth a chliriwyd y dyledion adeiladu erbyn 1860.
Lithograffeg
bawd|500px|Maen gyda'r ddelwedd negatif (chwith) a'r print positif ar bapur (dde) sy'n dangos hen fap o ddinas München. Proses brintio ar wyneb gwastad yw lithograffeg neu faenargraffiad sydd yn manteisio ar y ffaith na ellir cymysgu sylweddau seimllyd ac olewaidd â dŵr. Caiff yr arwyneb ei drin mewn modd sy'n peri i'r hyn y bwriedir ei brintio dderbyn inc a'r gweddill yn ei wrthod. Yna argraffir y llun ar bapur gan ddefnyddio gwasg arbennig i greu print cain, neu ar silindr rwber mewn achos printio masnachol.
Siloa, Aberdâr
Gofalaeth David Price, 1843-78
Roedd Siloa yn chwarae rhan bwysig yn y cynnydd o radicaliaeth wleidyddol yn y 19g, sef mudiad a oedd yn gysylltiedig yn agos â diffyg cydymffurfiaeth. Ym 1848 cynhaliwyd cyfarfod nodedig yn Siloa, dan gadeiryddiaeth David Williams (Alaw Goch) i brotestio yn erbyn y dystiolaeth a gyflwynwyd i'r comisiynwyr oedd yn paratoi Adroddiadau Addysg 1847 gan ficer Aberdâr, John Griffith. Chwaraeodd Thomas Price, gweinidog cyfagos Calfaria, ran amlwg yn y cyfarfod hwn.
Lithograffeg
Hanes
Dyfeisiwyd y broses yn 1796 gan Alois Senefelder ym München, yr Almaen. Defnyddiodd galchfaen mandyllog, felly'r enw Almaeneg Lithographie o'r geiriau Groeg λίθος (líthos, "carreg") a‎ γράφειν (gráphein, "ysgrifennu"). Ni ddaeth y broses yn hysbys nes 1818, pan gyhoeddodd Senedfelder Vollständiges Lehrbuch der Steindruckerey ("Cwrs Cyflawn mewn Lithograffeg"). Bellach, defnyddir platiau metel neu blastig yn y broses fasnachol yn hytrach na charreg.
Siloa, Aberdâr
Gofalaeth David Price, 1843-78
Sefydlwyd sawl eglwys fel canghennau o Siloa drwy weinidogaeth Price, gan gynnwys Bethesda, Abernant, lle bu hefyd yn weinidog, a Bryn Seion, Cwmbach. Roedd aelodau Siloa hefyd yn ymwneud â ffurfio eglwysi yn Aberpennar, Aberaman, Cwmaman a Chwmdâr.
Ym 1866, cyflwynodd yr eglwys anerchiad i Price a rhodd o £170, a godwyd gan aelodau'r eglwys, i gydnabod ei wasanaeth.
Bu farw Price ym 1878 yn 68 oed.
Gofalaeth Silyn Evans, 1880–1930
Silyn Evans fu olynydd David Price i weinidogaeth Siloa, ac yn ddiweddarach ysgrifennodd bywgraffiad er cof amdano.
Roedd gan Siloa 661 o aelodau ym 1899 ac, yn sgil y Diwygiad 1904-1905, roedd hyn wedi cynyddu i 761 erbyn 1907.
Ym 1918, cafwyd dadl dros benderfyniad gan yr eglwys i atal cyfraniadau i Goleg Diwinyddol Bala-Bango r oherwydd agweddau heddychlon ei brifathro, Thomas Rees ar adeg y Rhyfel Byd Cyntaf.
Erbyn 1923 roedd yr aelodaeth wedi gostwng i 645.
20 Ganrif
Roedd yr aelodaeth yn Siloa yn 501 ym 1933 pan ddechreuodd R. Ifor Parry ei weinidogaeth. Erbyn 1954 roedd yr aelodaeth wedi gostwng i 363, gyda dirywiad pellach i 191, pan ymddiswyddodd Parry o'r weinidogaeth.
O 1980 cynhaliwyd gwasanaethau yn y festri oherwydd dirywiad sylweddol yn yr aelodaeth. Yn wahanol i eglwysi eraill yn y dyffryn, fodd bynnag, mae Siloa wedi parhau i weithredu fel eglwys Gymraeg. Fe ddaeth yr achos i ben yn 2021.
Bara fflat
Mae bara fflat yn fara syml, os nad y baraf mwyaf elfennol. Mae'n cynnwys blawd ŷd fel gwenith, halen a dŵr ac yn aml heb furum. Gelwir bara heb furum yn fara croyw neu fara crai neu bara dilefain (ac er bod bara fflat fel arfer heb furum, nid dyna'r sefyllfa bod tro). Un math o fara fflat yw bara pita sy'n cynnwys rhywfaint o furum. Gan fod toes bara fflat yn codi ond ychydig yn unig, mae'n cael ei bobi bron fel crempog tenau - dim ond milimetrau o drwch drwchus sydd i'r bara gorffenedig.
Gellir cynnwys cynhwysion eraill unai wrth bobi'r bara neu wedi gwneud. Er enghraifft winwns, hadau, cnau, powdwr tsili, llysiau'r bara, pupur.
Hanes
Y bara fflat yw'r cam cynharaf o ddatblygiad y bara ac mae'n deillio'n uniongyrchol o rysáit y grawnfwyd hynaf, sef, uwd - un o brydau pwysicaf ers dechrau amaethyddiaeth. Roedd yr Aifftiaid a'r Swmeriaid yn gyfarwydd â coginio math o fara fflat, hynny yw, uwd wedi'u pobi o garreg, o leiaf ers y 5ed mileniwm cyn Crist. Yn 2018 darganfuwyd briwsio bara wedi eu rhan-losgi mewn safle o gyfnod diwylliant y Natwffi ("Natufian") a elwir yn Shubayqa 1, yn Harrat ash Sham yn yr Anialwch Ddu yng Ngwlad yr Iorddonen yn dyddio'n ôl i 14,400 CC, sef 4,000 o flynyddoedd cyn cychwyn amaethyddiaeth yn y rhanbarth. Dadansoddwyd bod y bara fflat wedi ei wneud, mwy na thebyg, â barlys gwyllt, ŷd "einkorn", ceirch a Bolboschoenus glaucus sef math o diwber (tuber).
Gwyddys a bwyteir bara fflat ym mhob cwr o'r byd, ac mae'n yn dal i fod y ffordd fwyaf cyffredin o baratoi bara hyd heddiw.
Nodweddion Rhanbarthol
Yn India a Phacistan, ceir bara fflat (a elwir yn roti) mewn sawl amrywiaeth, megis yn feddwl a thrwchus fel y bara nân neu naan; popadom papur-denau; chipati tenau a fwyteir mewn bwytai Indiaidd yng Nghymru (ystyd "nân" yw bara mewn Persieg نان, wrth archebu "bara nân" rydym yn gofyn am bara bara). Ceir hefyd y paratha menynog; y puri gyda blawn grawn cyflawn. Ym Malaysia ceir bara fflat Roti Canai.
Mae bara fflat Arabaidd, y chubz fel arfer yn denau ac yn cynnwys ond cwstyn uchaf ac isaf. Gellir eu hagor felly fel cwdyn â'u llenwi â chig neu lysiau i'w bwyta. Fel rheol ychwanegi pinsied o halen fel fod y burum yn chwyddo'n well.
Yn Iran a Thwrci, pobir y bara mewn ffwrn o gerrig poethion. Ceir bara tenau lavash (gelwir hefyd yn yufka mewn Twrceg) a bara fflat tewach gyda burum o'r enw pide yn Nhwrci.
Yn Israel, bara pita yw'r bara mwyaf poblogaidd. Mae'r matze yn fath o bara fflat neu fara croyw arbennig a ddefnyddir ar gyfer gŵyl Pesach yr Iddewon; o'r bara yma y daw bara cymun.
Yn yr Eidal o'r bara focaccia y datbygodd y pizza enwog ac rhanbarth Romagna ceir bara fflat y piadina. Yn ardal mynyddoedd yr Alpau yng ngogledd y wladwriaeth ceir tyrth Almaenig y Schüttelbrot a'r Vinschgauer.
Pobir y podpłomyk yng Ngwlad Pwyl sy'n fara syml gall hefyd gael ei gorchuddio gyda bwydydd neu flasau eraill.
Ceir tunnbröd yn Sweden sy'n fara caled. Yng Ngwlad yr Iâ ceir dau fath o fara fflat: y laufabrauð ("bara deilen", bara collddail"), a breir wrth ffrio mewn braster dafad ac a fwytir adeg y Nadolig. Mae'n fara brai a chaled fel creision ac addurnir hi â phatrymau cain. Y bara fflat arall yw: flatbrauð sy'n fara amrwd a ddefnyddir yn aml ar gyfer brachdannau. Yn Norwy ceir gwahaniaeth rhwng lefts, bara meddal crempogllyd a'r flatbrød sy'n denau a brai.
Mae pobl y Sami yn draddodiadol yn cynhyrchu bara fflat meddal o'r enw gáhkko a gresir yng ngwres tân agored.
Yn yr Amerig, mae bara fflat tenau y tortilla sydd wedi eu gwneud y corn neu yd bellach yn fyd-enwog ac yn boblogaidd iawn yng Nghymru mewn bwytau neu fel bwyd archfarchnadoedd gyda bwydydd Mecsiacanaidd.
Bwyri bara fflat meddal injera yn Ethiopia a ddefnyddir fel ffordd o fwyta pryd o fwyd, gyda'r bara fflat yn gweithredu fel fforc neu gadach bwytadwy wrth gasglu'r bwyd ynghyd i'w fwyta.
Gwneir yr hallulla yn Chile sy'n fara fflat crwn gwyn o flawd gwenith, burum, llaeth, dŵr, halen a menyn.
Bara Fflat a Chymru
Arddelir y term "bara fflat" ac nid 'bara gwastad' neu ffurf arall ar y dorth gan Gyd-bwyllgor Addysg Cymru yn ei llenyddiaeth.
Ceir sawl bopty a bwyty yng Nghymru bellach sy'n pobi bara fflat fel rhan o'i darpariaeth. Yn ei plith mae bwyty Baravin yn Aberystwyth sy'n arbenigo mewn pizza pobi ar y safle ac yn cynnig bara fflat gyda halen a pherlysiau fel byr-bryd. Ceir hefyd Becws yn Aberteifi sy'n pobi ei bara amrywiol ei hunain.
Garfield Owen
Chwaraewr rygbi Cymreig oedd Garfield David Owen (20 Mawrth 1932 – Ionawr 2019).
Ysgythru
bawd|Gwasg ysgythru yn Amgueddfa Tŷ [[Rembrandt.]] Proses brintio drwy endorri'r ddelwedd ag asid ar wyneb metel, copr gan amlaf, yw ysgythru. Câi'r plât ei orchuddio'n gyntaf gyda sylwedd diddos rhag asid, gan amlaf cyfansawdd o gwyr gwenyn, bitwmen, a resin. Tynnir llun y dyluniad ar y grwnd ysgythru hwn gyda nodwydd neu offeryn miniog arall. Yna, rhoddir asid nitrig neu Dutch mordant (toddiant o asid hydroclorig a photasiwm clorad) i gael gwared ar y rhannau na amddiffynir gan y grwnd, ac o ganlyniad mae patrwm o linellau cilfachog ar hyd y dyluniad. Rhoddir yr inc yn y llinellau hwn, a gwasgir y plât ar bapur i drosglwyddo'r dyluniad a chreu'r print.
John Rice Jones
Barnwr o Fallwyd oedd John Rice Jones (11 Chwefror 1759 – 1 Chwefror 1824). Ei dad oedd John Jones. Priododd Eliza Jones. Roedd Jones yn arloeswr yng ngorllewin canol yr Amerig.
Cefndir
Roedd John Jones yr hynaf allan o bedwar o blant. Yn ôl traddodiad teuluol aeth i Brifysgol Rhydychen, ond does neb wedi cadarnhau hyn. Priododd yn Ionawr 1781 i merch Richard a Mary Powell yn Aberhonddu.
Thomas Wynford Rees
Is-gadfridog o Gaergybi oedd Thomas Wynford Rees (12 Ionawr 1898 – 15 Hydref 1959). Ei dad oedd T.M. Rees.
Rowland Williams (clerigwr)
Clerigwr o Fallwyd oedd Rowland Williams (bedyddiwyd 27 Mawrth 1779 – 28 Rhagfyr 1854). Ei rieni oedd Catherine Williams a Richard Williams. Priododd Jane Wynne Williams. Roedd ganddo ddau o blant - Emily Pryce a Rowland Williams.
Cefndir
Cafodd Rowland Williams ei addysg mewn ysgol a gynhelid yn eglwys Mallwyd, Wedyn yn Metws-yn-Rhos gyda Peter Williams, ficer y plwyf, ac yna yn ysgol Rhuthun. Ymaelododd yng Ngholeg yr Iesu, Prifysgol Rhydychen ar 24 Mai 1798, a graddio gyda B.A. yn 1802 ac M.A. yn 1805. Priododd Jane Wynne Jones o Dre-iorwerth, ger Bodedern yn sir Fôn, a bu iddynt dri mab a phum merch. Un o'i feibion oedd Rowland Williams (1817 - 1870).
Iestyn Tyne
Bardd, llenor, a cherddor yw Iestyn Tyne (ganwyd 3 Gorffennaf 1997). Ef yw un o sylfaenwyr a golygyddion cylchgrawn llenyddol Y Stamp, ac mae'n aelod o'r bandiau gwerin Patrobas a Pendevig. Mae'n byw yn Twthill, Caernarfon.
Bywyd cynnar ac addysg
Mae Iestyn yn fab ffarm o Foduan ym Mhen Llŷn. Saesneg oedd iaith ei aelwyd adref, ond dysgodd siarad Cymraeg yn gyflym iawn yn yr ysgol. Mynychodd Ysgol Gynradd Pentreuchaf ac Ysgol Uwchradd Botwnnog. Aeth ymlaen i wneud ei lefelau A yng Ngholeg Meirion Dwyfor, Pwllheli gan astudio amrywiaeth o'r creadigol a'r ymarferol - Cymraeg, Celf, Daearyddiaeth a Busnes. Yn ystod ei amser yn y coleg, bu'n chwarae mewn band a ddaeth i'w adnabod wedyn fel Patrobas, sydd wedi ryddhau EP (Dwyn y Dail, 2015) ac albwm (Lle awn ni nesa'?, 2017). Mae wedi teithio i berfformio yn Iwerddon, Llydaw a Gwlad y Basg. Mae'n perfformio'n rheolaidd fel rhan o fand Gwilym Bowen Rhys.
Wedi hynny aeth i astudio ym Mhrifysgol Aberystwyth a graddiodd yn y Gymraeg yn 2018. Roedd am gyfnod yn aelod o'r ddeuawd, Gwawn, yn perfformio cerddoriaeth acwstig yn ardal Aberystwyth. Mae hefyd yn aelod o'r siwpyr-grŵp gwerin arbrofol, Pendevig.
Gyrfa
Mae'n gweithio fel cyfieithydd i Gyngor Gwynedd yn rhan amser.
Barddoni
Yn 2016, enillodd goron Eisteddfod yr Urdd a chadair Eisteddfod Ffermwyr Ifanc Cymru. Hunan-gyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o gerddi, Addunedau, yn 2017; a chyhoeddodd ei ail gyfrol, Ar adain, drwy Gyhoeddiadau'r Stamp yn 2018.
Yn 2019, enillodd gadair Eisteddfod yr Urdd Caerdydd a’r Fro 2019, gan ddod y cyntaf erioed i ennill coron a chadair yr Urdd. Fe'i penodwyd yn yr un flwyddyn yn fardd preswyl cyntaf yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Llŷn ac Eifionydd 2021.
Ar y cyd â Grug Muse, roedd yn gyfrifol am olygu Dweud y Drefn pan nad oes Trefn, blodeugerdd o 100 o gerddi cyfoes gan feirdd Cymraeg, a gyhoeddwyd yn 2020.
Mae hefyd yn gyfrifol am y blog Casglu'r Cadeiriau sy'n olrhain cadeiriau eisteddfodol sydd naill ai ar goll neu wedi mynd yn angof.
Cadwaladr Jones
Gweinidog gyda'r Annibynnwyr oedd Cadwaladr Jones (Mai 1783 –5 Rhagfyr 1867). Rodd yn fab i John a Dorothy Cadwaladr. Adnabyddid ef fel ‘Yr Hen Olygydd’ gan iddo olygu'r cylchgrawn Y Dysgedydd o 1821 tan 1852
Cefndir
Roedd yn unig blentyn. Dechreuodd bregethu yn 1806.
Model ystadegol
Set o dybiaethau ystadegol yw model ystadegol sy'n ymwneud â chynhyrchu rhywfaint o ddata sampl, ei drafod a dod i gasgliadau.
George Griffith
Offeiriad o'r Penrhyn, Llandegai oedd George Griffith (30 Medi 1601 – 28 Tachwedd 1666). Ei rhieni oedd Anne Griffith a Robert Griffith.
Model ystadegol
Hynny yw, o ddydd i ddydd, gall y gair "model" gyfeirio at fodel o bont wedi'i greu o bren balsa, ar raddfa llai na'r bont go-iawn. Yn yr un modd, gellir creu model 3D o'r bont ar gyfrifiadur, gyda data fel deunydd, mesuriadau, mannau gwan ayb. O newid un o'r data yma yn y gronfa ddata, mae'r lluniad o'r bont, o flaen ein llygaid yn newid. Gellid profi cryfder y bont o'r data a rhagfynegi rhai o nodweddion y bont pe bai'n cael ei chodi. Mae casglu data, ei drin a'i drafod yn y modd hwn, yn fodelu data. Mae peiriannydd yn creu model balsa o bont gan ei bod yn fwy ymarferol na gwneud copi maint llawn, ac felly hefyd gyda modelu data: cymerir sampl o'r data llawn i'w ddefnyddio.
Gellir ystyried model ystadegol felly yn "grynodeb digonol" h.y. fod y data a gasglwyd yn cynrychioli'r data llawn, y byd real, a'i fod yn ddigonol i'r dasg a roddwyd. Mae'n ffurfioli'r dasg mewn modd symlach na thrin a thrafod y data llawn.
George Griffith
Cefndir
Aeth Griffith i Ysgol Westminster ac wedyn i Rydychen, Christ Church; M.A. 1626, D.D. 1635. O dan arweiniad John Owen, esgob Llanelwy, tad-yng-nghyfraith ei frawd William, roedd yn gaplan, canon, rheithor y Dref Newydd. Erbyn 1633 fe aeth o Dref Newydd a dod yn rheithor yn Llanymynech a Llandrinio. Yng nghonfocasiwn 1640 dywedir ei fod wedi pwysleisio'r angen o gael argraffiad newydd o'r Beibl Cymraeg.
Model ystadegol
Dyweder fod y cwmni creision 'Jones o Gymru' yn dymuno creu peiriant newydd, a chyn hynny mae'n nhw angen gwybod maint cyfartalog y daten o fath arbennig ynghyd a'r gwyriad (trymach neu ysgafnach na'r cyfartaledd). Yr opsiwn llawn fyddai nodi pwysau pob taten a dyfir dros gyfnod o dair blynedd, dyweder, mewn taenlen. Ar y llaw arall, byddai modelu ystadegol yn cymryd samplau o gant taten (dyweder) o Sir Benfro, 100 o Geredigion a 100 o Sir Wrecsam, gan ddefnyddio sampl lai o ddata, a gwneud y gwaith yn haws.
Bron ym mhob achos, mae modelu data fel hyn yn golygu defnyddio un o ddau newidyn:
Baner Grenada
bawd|Baner Grenada (3-2) Mabwysiadwyd baner genedlaethol Grenada wrth iddi ddod yn wlad annibynnol oddi ar Brydain ar 7 Chwefror 1974. Mae'n genedl yn y Caribî. Dyluniwyd y faner gan Anthony C. George o Soubise ym mhlwyf Saint Andrew ar Grenada. Mae'r faner ddinesyg yr un peth, heblaw fod y cymuseredd ar raddfa 1:2 yn hytrach na 3:5. Mae faner forwrol wedi ei seilio ar yr White Ensign Brydeinig gyda'r faner genedlaethol yn y canton gan ymestyn fewn i'r groes.
Symboliaeth
Mae'r chwe seren yn y ffrâm yn cynrychioli chwech plwyf ynys Grenada gyda'r seren ganol wedi ei hamgylchynu gan ddisg goch yn cynrychioli Carriacou a Petite Martinique (dwy ynys ychydig i'r gogledd sy'n a weinyddir gan Grenada).
Y symbol a ddangosir wrth y mast yw clowsyn cneuen yr India, uun o brif gynnyrchion Grenada. Mae hefyd yn cynrychioli dolen i gyn-enw'r ynys "Isle of Spice".
Mae'r lliw coch yn y faner yn sefyll am ddewrder ac egni; aur am ddoethuneb a chynhesrwydd; a gwyr am y llysdyfiant ac amaethyddiaeth.
William Williams o'r Wern
Gweinidog gyda'r Annibynnwyr oedd William Williams (bedyddiwyd 18 Tachwedd 1781 – 17 Mawrth 1840). Roedd yn fab i William Probert.
Cefndir
Fe'i magwyd yn Sir Feirionydd. Roedd William yn un o saith o blant. Dechreuodd bregethu cyn bod yn 19 oed. Aeth i ysgol Aberhafesb.
Ellis Owen Ellis
Arlunydd a oedd yn gweithio yn y meysydd celf a phensaernïaeth oedd Ellis Owen Ellis (1813 – 17 Mai 1861). Arddangoswyd rhai o'i weithiau mewn orielau yn Llundain; efallai mai ei waith mwyaf adnabyddus yw The Battle of Rhuddlan Marsh, Caradog before Caesar in Rome a The Fall of Llywelyn, the last Prince of Wales.
Cefndir
Ganwyd Ellis ym mhlwyf Abererch, Sir Gaernarfon. Roedd ei fam yn ferch i John Roberts ('Siôn Lleyn') ac roedd hefyd yn perthyn i John Thomas (Siôn Wyn o Eifion). Cafodd brentisiaeth fel saer coed ond roedd o mor dalentog roedd Syr Robert Williames Vaughan wedi trefnu iddo gyfarfod Syr Martin Archer Shee, paentiwr, ac fe'i cyflwynwyd gan Shee i arlunwyr eraill yn Llundain, lle aeth Ellis yn 1834 i astudio ac i baentio.
Aerobic
bawd|Band Aerobic - Tesni Owen Hughes, Glyn Porter, Megan Wyn a Cameron Griffith
Grŵp amgen yw Aerobic. Sefydlwyd y band yn Ynys Môn a Chaernarfon yng Ngorffennaf 2018.
Mae Aerobic yn bwriadu cyhoeddi cerddoriaeth hefo help sefydliad di elw Bocsŵn yn Ynys Môn mis Chwefror 2019.
Recordwyd eu sengl cyntaf yn Stiwdio Drwm,Llanllyfni. Cafodd y gân ei recordio gan Osian Huw Williams, Candelas.
Diweddarach yn mis Ebrill, mi wnaeth y band ryddhau sengl o'r enw Pen yn y Gwynt. Mae'r sengl wedi bod ar y radio llawer o weithiau ond mae'n bosib gwrando arni ar y platfform cerddoriaeth SoundCloud.
Mae'r band wedi gigio mewn wahanol gŵyliau ar hyd Cymru e.e Gŵyl Cefni (Llangefn i), Gŵyl Grai (Caerdydd) ac yn gobeithio gigio mewn amryw o lefydd ar draws y wlad dros Haf 2019.
John Thomas, Lerpwl
Gwleidydd, gweinidog annibynnol a hanesydd oedd John Thomas (3 Chwefror 1821 – 14 Gorffennaf 1892). Roedd o'n un o'r pregethwyr blaenaf yng Nghymru ac roedd yn rhan fawr o'r mudiad i ddathlu dau-gamlwyddol merthyron 1662.
Cafodd ei eni yng Nghaergybi i dad, Owen Thomas, o Landdeiniolen, Arfon, a mam, Mary, o Ynys Môn, yn frawd ieuangaf i Dr. Owen Thomas. Ar ôl ysbeidiadu dan addysg wahanol bersonau aeth i ysgol un Hugh Williams. Symudodd i Fangor yn 1827 oherwydd prinder gwaith ac roedd ar gael i'w tad fel lliniwr. Yna, ar ôl treulio amser hefo llawer o athrawon gwahanol, aeth i ysgol Hugh Williams. Yn 1831 bu farw ei dad ac roedd rhaid iddo fynd i weithio, ac aeth i siop groser. Roedd ganddo un plentyn, Josiah Thomas.
Hugh Williams (Cadfan)
Argraffydd a newyddiadurwr oedd Hugh Williams (1807 – 11 Gorffennaf 1870). Daeth yn enwog fel ysgrifennwr talentog ac amddiffynnydd yr Eglwys, ac roedd yn ysgrifennu o dan y ffugenw Cadfan.
Bywyd
Cafodd ei eni ym Mryncrug, ger Tywyn, yn Sir Feirionnydd. Roedd o wedi gwneud prentisiaeth o dan yr argraffydd o Ddolgellau Richard Jones cyn dechrau argraffu a golygu papur Eglwys Loegr o'r enw Y Cymro yn Ionawr 1848. Trosglwyddodd perchenogaeth y papur i Mr. Shone yn 1849 ond parhaodd i olygu'r papur tan Hydref 1850. Ar ôl hyn, aeth Cadfan i Lundain. Roedd yn ffrind i John Jones (Talhaiarn) a William Jones (Gwrgant) ac roedd yn gweithredu fel ysgrifennydd i'r 'Cronfa Blwydd-dâl Talhaiarn’ yn ystod 1863 i 1865. Roedd o hefyd yn warden yr Eglwys Anglicanaidd Cymraeg yn Llundain am lawer o flynyddoedd. Yn 1870, roedd o wedi cael ei dewis fel golygydd cyntaf o bapur Eglwys Cymraeg, Y Dywysogaeth, a oedd yn cael ei chyhoeddi yn Rhyl.
Bu farw yn 1870.
Symbolaeth (celf)
bawd|Hunanbortread gan [[Émile Bernard (1891)]] alt=Copa'r mynydd, gwaith arddull symbolaidd gan Cesare Saccaggi da Tortona.|chwith|bawd|284x284px|Copa'r mynydd, gwaith arddull symbolaidd gan Cesare Saccaggi da Tortona. Mudiad celf yn ail hanner y 19g, yn Ffrainc yn bennaf, oedd Symbolaeth. Tarddai o fudiad llenyddol Symbolaeth a arddelid gan feirdd Ffrengig oedd yn defnyddio iaith hynod o symbolaidd, llawn awgrymiadau ac arddull cynnil, i fynegi emosiynau'r unigolyn. Ymdrechai arlunwyr Symbolaidd, mewn modd tebyg, i gynrychioli neu ysgogi syniadau neu deimladau drwy arwyddion a throsiadau yn eu gwaith.
Datblygodd arluniaeth Symbolaidd mewn adwaith yn erbyn celf Realaidd ac Argraffiadaeth. Ffafriodd y Symbolwyr ffantasi a'r dychymyg yn hytrach na delweddaeth wrthrychol, ac yn y mudiad hwn mae gwreiddiau celf haniaethol. Buont yn tynnu ar themâu cyfriniaeth, yr ocwlt, a chwedloniaeth yn eu celf. Roedd yn gysylltiedig ag Esthetiaeth yn Lloegr a'r Unol Daleithiau. Ymhlith y prif arlunwyr Symbolaidd mae Gustave Moreau, Odilon Redon, a Pierre Puvis de Chavannes.
Griffith Parry
Argraffydd oedd Griffith Parry ( Rhagfyr 1827 – 22 Awst 1901).
Cefndir
Ganwyd yng Nghaernarfon. Aeth i'r coleg yn Bala yn 1847-1851. Hefyd dechreuodd bregethu. Yn 1851 dechreuodd fusnes argraffu a gwerthu llyfrau yng Nghaernarfon, gan ddal i bregethu. Bu farw 22 Awst 1901 yng Ngharno.
Alldafliad niwclear
bawd|Arwydd lloches alldafliad ar adeilad yn [[Dinas Efrog Newydd|Ninas Efrog Newydd.]] Alldafliad niwclear, neu alldafliad, yw gwaddod y deunydd ymbelydrol sy'n cael ei daflu i'r uwch atmosffer yn dilyn ffrwydriad niwclear. Mae'r deunydd fel petae'n cael ei daflu allan o'r awyr yn dilyn y ffrwydriad a'r siocdon. Mae'n aml yn cyfeirio at y llwch ac ulw ymbelydrol sy'n cael ei greu pan mae arf niwclear yn ffrwydro. Mae maint a gwasgariad yr alldafliad yn dibynnu ar faint yr arf ac ar ba uchder mae'n cael ei danio. Gall yr alldafliad gael ei gario gan gynnyrch cwmwl pyrocumulus a disgyn fel glaw du (glaw sydd wedi'i dduo gan yr huddygl gronynnau eraill).
Mae'r llwch ymbelydrol hwn, sydd fel arfer yn cynnwys  cynhyrchion ymhollti wedi'u cymysgu ag atomau cyfagos sydd wedi'u troi'r niwtron-weithredol o ganlyniad i datguddiad, yn fath hynod beryglus o halogiad ymbelydrol.
Ceir dau fath o alldafliad. Mae'r cyntaf yn ychydig o ddeunydd carsinogenig gyda hanner-oes hir. Mae'r ail, sy'n dibynnu ar uchder y taniad, yn faint enfawr o lwch a thywod ymbelydrol gyda hanner-oes byr.
Alexandria Ocasio-Cortez
Mae Alexandria Ocasio-Cortez (ganwyd 13 Hydref 1989) yn wleidydd ac ymgyrchydd Americanaidd. Mae hi hefyd yn adnabyddus dan yr enw AOC.
Mae hi'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd, ac wedi cynrychioli ardal gyngresol 14eg dinas Efrog Newydd ers 3 Ionawr 2019. Mae'r ardal yn cynnwys y darn dwyreiniol o'r Bronx a darnau o Queens yn ninas Efrog Newydd.
Mae hi'n aelod o fudiad Sosialwyr Democrataidd America.
Rowland Hughes
Gweinidog yr Efengyl Wesleaidd oedd Rowland Hughes ( 6 Mawrth 1811 – 25 Rhagfyr 1861).
Cefndir
Ganwyd Hughes yn Bala, a gafodd ei fagu yn Nolgellau. Roedd yn un o brif bregethwyr Cymru yn ei ddydd. Priododd Elizabeth, merch y Parch David Evans 'y cyntaf'. Bu farw yn Ninbych dydd Nadolig 1861.
Ellis Evans (awdur)
Awdur a gweinidog gyda'r Bedyddwyr oedd Ellis Evans (22 Mehefin 1786 – 28 Mawrth 1864).
Cefndir
Ganwyd Ellis Evans ar 22 Mehefin, 1786, ym Mhig-y-swch, Meirionnydd. Roedd e'n fab i Evan Ellis, trwsiwr ffyrdd. Yn 1806 ymunodd ag eglwys y Bedyddwyr yn Llanuwchllyn, ag yna dechreeodd bregethu yn 1809. Yn 1811 aeth i athrofa'r Fenni ar ôl bod yn ysgol Jesse Jones, Fforddlas. Ymadawodd yn 1813 i fod yn bregethwr ac ysglofeistr teithiol. Priododd Mary Jones yn 1814, yn Fforddlas. Yn 1815 ordeiniwyd ef a'i sefydlu'n fugail ar eglwysi Llannefydd, Llansannan a Llangernyw. Nid oedd e'n bregethwr poblogaidd gan na ddoniwyd ef yn helaeth fel areithydd. Eithr yr oedd yn fawr ei fri fel diwinydd ac esboniwr ysgolheigaidd. Bu farw 28 Mawrth 1864.
Dolores Huerta
Arweinydd llafur Americanaidd a gweithredwraig hawliau sifil yw Dolores Clara Fernández Huerta (ganwyd yn Dawson, Mecsico Newydd, 10 Ebrill 1930). Dolores Huerta a Cesar Chavez oedd cyd-sylfaenwyr y National Farmworkers Association, a ddaeth yn yr United Farm Workers (UFW) yn ddiweddarach. Bu Huerta'n cynorthwyo i drefnu streic grawnwin Delano yng Nghaliffornia yn 1965 ac yn arwain y trafodaethau ynghylch y cytundeb gweithwyr a grewyd yn dilyn y streic.
Mae Huerta wedi derbyn nifer o anrhydeddau am ei gwaith cymunedol a'i heiriolaeth dros hawliau gweithwyr a menywod, gan gynnwys anrhydedd 'Outstanding American' Ymddiriedolaeth Eugene V. Debs, Anrhydedd Eleanor Roosevelt am Hawliau Sifil a Medal Rhyddid yr Arlywydd. Yn 1993, daeth yn yLatina gyntaf i'w chynnwys yn y National Women's Hall of Fame.
Huerta wnaeth gyflwyno'r ymadrodd "Sí, se puede". Fel model rôl i nifer yn y gymuned Latino, mae Huerta yn destun nifer o corridos (baledi) a murluniau.
William Cadwaladr Davies
Addysgwr o Fangor, Gwynedd oedd William Cadwaladr Davies (2 Mai 1849 – 25 Tachwedd 1905). Cymerodd ran weithredol yn y sefydliad o'r 'North Wales Scholarship Association', a gychwynwyd gan Syr Hugh Owen yn 1879. Roedd hefyd yn rhan o'r mudiad a arweiniodd at agoriad Coleg Prifathrofaol Gogledd Cymru.