cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hawliau sifil a gwleidyddol
Ymestyn y Bleidlais ar ôl 1832
Gyda’r mwyafrif o’r dosbarth canol wedi ennill y bleidlais yn 1832 parhaodd yr ymgyrchu dros sicrhau'r bleidlais i’r dosbarth gweithiol. Enillodd dynion dosbarth gweithiol yn y trefi y bleidlais gyda phasio Deddf Diwygio 1867 ac yna yn 1884 enillodd dynion dosbarth gweithiol yn yr ardaloedd gwledig y bleidlais. Nid oedd menywod, serch hynny, yn meddu ar yr hawl i bleidleisio. Yn 1872 pasiwyd y Bleidlais Gudd a olygai nad oedd yn rhaid bellach ddangos yn gyhoeddus dros bwy oeddech chi’n pleidleisio.
Menywod yn cael y bleidlais
link=https://cy.wikipedia.org/wiki/Delwedd:Women's_Suffrage_Pilgrimage_in_Cathays_Park,_Cardiff_1913.jpg|alt=|chwith|bawd|Swffragetiaid mewn rali ym [[Parc Cathays|Mharc Cathays, Caerdydd yn 1913.]] Ers y 1860au roedd y Swffragistiaid (oedd yn credu mewn dulliau heddychlon) wedi bod yn ymgyrchu dros roi’r bleidlais i fenywod ar sail y ffaith y dylai menywod a oedd yn berchen ar eiddo gael yr un hawliau pleidleisio â dynion a oedd yn berchen ar eiddo. Ni chredent fod hawl awtomatig gan bob menyw i gael y bleidlais. Un o fudiadau'r Swffragistiaid oedd NUWSS, a sefydlwyd yn 1897. Arweiniwyd y mudiad gan Millicent Garrett Fawcett, a byddent yn aml yn anfon deisebau neu’n areithio er mwyn dwyn perswâd ar y Llywodraeth i roi’r bleidlais i ferched.
Erbyn 1900 roedd y Swffragetiaid neu’r WSPU (Women’s Social and Political Union) wedi camu ymlaen i’r llwyfan - mudiad a oedd yn llawer mwy milwrol a heriol yn ei ffordd o brotestio. Arweiniwyd y mudiad gan Emmeline Pankhurst a’i merched, Christabel a Sylvia, ac ymhlith eu tactegau er mwyn tynnu sylw i’w hachos roedd mynd ar ympryd bwyd, ymosod ar adeiladau, rhoi blychau post ar dân, chwalu ffenestri 10 Stryd Downing, a tharfu ar wleidyddion mewn cyfarfodydd. Ym Mehefin 1913 lluchiodd Emily Davison ei hun o flaen ceffyl y Brenin yn y Derby yn Epsom gan ddod yn ferthyr dros achos y Swffragetiaid.
Er bod eu dulliau treisgar a’r fandaliaeth roedden nhw wedi achosi wedi ennyn llawer o feirniadaeth i’r Swffragetiaid ac achos merched i ennill y bleidlais, fe wnaethant roi'r gorau i'w protestiadau adeg y rhyfel er mwyn cyfrannu at yr ymdrech ar y Ffrynt Cartref.
Oherwydd eu cyfraniad at y Rhyfel Byd Cyntaf ac ar y Ffrynt Gartref ym Mhrydain, penderfynodd y Llywodraeth basio Deddf Cynrychiolaeth y bobl yn 1918. Roedd hon yn ddeddf a oedd yn rhoi’r bleidlais i bob menyw dros 30 oed ar yr amod  eu bod yn etholwyr mewn llywodraeth leol, neu'n wragedd i etholwyr mewn llywodraeth leol. Rhoddwyd y bleidlais i bob dyn dros 21 oed yn sgil y ddeddf hon hefyd.
Yn 1928 pasiwyd deddf arall a oedd yn gostwng yr oedran pleidleisio i ferched dros 21 oed o dan yr un amodau a roddwyd i ddynion. Am y tro cyntaf roedd gan ferched yr un hawliau â dynion. Bu’r ddeddf hon yn garreg filltir bwysig yn hanes menywod a etholwyd fel Aelodau Seneddol i Gymru. Yn Etholiad Cyffredinol 1929 etholwyd Megan Lloyd George fel yr ymgeisydd benyw cyntaf i ennill sedd yng Nghymru pan enillodd sedd Ynys Môn dros y Rhyddfrydwyr. Daliodd ei gafael ar y sedd yno tan 1951 ac yna bu’n Aelod Seneddol dros y Blaid Lafur yn Sir Gaerfyrddin o 1957 i 1966.
Fe wnaeth Deddf Cynrychiolaeth y Bobl yn 1969 ostwng yr oedran pleidleisio i bob dyn a menyw ym Mhrydain o 21 oed i 18 mlwydd oed.
Radicaliaeth yng Nghymru
Yn ardaloedd diwydiannol Cymru roedd cefnogaeth i ddiwygio radical ac undebaeth yn gryf. Arweiniodd hyn at nifer o brotestiadau ac aflonyddwch sifil, gan gynnwys ffurfio'r Teirw Scotch yn y 1820au i orfodi streicio. Yn 1831 protestiodd pobl Merthyr yn erbyn cyflog ac amodau gwaith gwael. Yn 1839 roedd protestiadau mawr yng Nghasnewydd a Llanidloes fel rhan o ymgyrch Siartaeth. Roedd Siartaeth yn un o’r mudiadau dosbarth gweithiol torfol cyntaf. Y prif reswm dros ffurfio mudiad y Siartwyr oedd oherwydd siom a dicter rhai o’r dosbarth canol gyda Deddf Diwygio 1832 ac anhapusrwydd y dosbarth gweithiol nad oedden nhw wedi cael y bleidlais o gwbl.
Rhyddfreinio'r Pabyddion
bawd|Cafodd y Methodistiaid eu gwahardd rhag pregethu mewn eglwysi felly roedden nhw'n pregethu ar y strydoedd ac mewn mynwentydd Yn ystod y 19eg ganrif, bu grwpiau o bobl ym Mhrydain yn brwydro am gydnabyddiaeth i’w rhyddid crefyddol, ac un o'r grwpiau hyn oedd y Pabyddion. Yn ystod teyrnasiad Siôr IV (1820-1830) ddiddymwyd rhai o’r cyfreithiau yn erbyn y Pabyddion a oedd yn eu rhwystro rhag cael eu penodi i swyddi oherwydd eu crefydd. Un o’r deddfau a ddiddymwyd oedd y Deddfau Prawf a Chorfforaeth yn 1828.
Pasiwyd y Deddfau Prawf a Chorfforaeth yn yr 17g. Ar sail y deddfau hyn, dim ond Anglicaniaid oedd yn cael yr hawl i ddal swyddi cyhoeddus ar lefel genedlaethol neu leol. Nid oedd Anghydffurfwyr – Methodistiaid, Bedyddwyr, Annibynwyr, Undodwyr – na Phabyddion yn cael bod yn Aelodau Seneddol, nac yn feiri trefi. Byddai'n rhaid iddynt dyngu llw o ffyddlondeb i’r Brenin/Brenhines ac yn nes ymlaen roedd yn rhaid hefyd tyngu llw er mwyn cael yr hawl i fod yn gyfreithwyr ac yn athrawon.
Unwyd Iwerddon a Phrydain yn 1800. Fel rhan o’r Ddeddf Uno honno, roedd hawl gan Babyddion i bleidleisio ond roeddent yn parhau i gael eu gwahardd rhag dal swyddi cyhoeddus. O ganlyniad roedd Iwerddon yn cael ei chynrychioli yn Senedd y wlad gan Brotestaniaid yn unig. Achosodd hyn lawer o densiwn rhwng y Protestaniaid a’r Pabyddion. Gan hynny, dechreuodd Pabyddion Iwerddon ymgyrch dros ryddfreiniad.
Ffigwr pwysig yn yr ymgyrch hon oedd Daniel O’Connell, ac ym 1823, sefydlwyd y Gymdeithas Babyddol ganddo i ymgyrchu dros ryddfreiniad Pabyddion. Ym 1828, wedi i O’Connell ennill mewn isetholiad yn County Clare, Iwerddon, sylweddolodd Robert Peel, Ysgrifennydd Cartref y Llywodraeth, ei fod yn wynebu penbleth. Sylweddolai y gallai nifer fawr o Babyddion gael eu hethol yn y dyfodol i’r Senedd ac na fyddent yn medru mynd i San Steffan, yn yr un modd ag O’Connell, oherwydd eu crefydd. Gwyddai y byddai’n rhaid iddo ryddfreinio’r Pabyddion er mwyn osgoi rhyfel cartref yn Iwerddon a allai ledu draw i Brydain. Penderfynodd Peel felly basio Deddf Rhyddfreinio Pabyddion 1829. Rhoddodd y ddeddf hawliau sifil a gwleidyddol llawn i Babyddion oedd yn golygu eu bod yn medru bod yn Aelodau Seneddol a chael swydd gyhoeddus. Er hynny roedd gwaharddiad yn parhau ar ddal rhai swyddi, fel bod yn Frenin, Rhaglyw Dywysog, Arglwydd Ganghellor ac Arglwydd Lefftenant Iwerddon.
Roedd diffyg rhyddid crefyddol yn un o’r rhesymau pam roedd pobl wedi ymfudo o Gymru yn ystod y 16eg a’r 17g. Penderfynodd llawer o bobl adael Cymru yn ystod y canrifoedd hynny oherwydd erledigaeth grefyddol. Yn 1663 roedd grŵp bach o Fedyddwyr, dan arweiniad eu gweinidog John Miles, yn awyddus i ffoi rhag erledigaeth grefyddol. Fe wnaethant adael am America lle gwnaethant sefydlu tref Swansea, Massachusetts.
Yn 1682, dilynodd grŵp llawer mwy o Grynwyr Cymreig William Penn i America, a hynny am yr un rheswm. Roedd Penn am alw’r ardaloedd lle gwnaethant ymsefydlu yn “New Wales” ond nid oedd yr awdurdodau yn Llundain yn hoffi’r enw felly cafodd ei newid i Pennsylvania. Ymgartrefodd y Crynwyr Cymreig, dan arweiniad John Roberts, mewn ardal a ddaeth yn adnabyddus fel y “Welsh Tract”. Roedd yr ardal hon yn ganolog i aneddiadau Cymreig yn America am flynyddoedd lawer. Erbyn 1700, roedd y Cymry yn cyfrif am tua thraean o boblogaeth y drefedigaeth, sef 20,000. Gadawodd cynifer o Grynwyr Cymreig am America hefyd.
Ymgyrchu yn erbyn caethwasiaeth
alt=|chwith|bawd|William Wilberforce Roedd ymgyrchoedd a chyfraniadau unigolion a chymdeithasau yn hollbwysig yn y frwydr dros ennill hawliau sifil a gwleidyddol. Fel O’Connell yn ymgyrch y Pabyddion roedd William Wilberforce (1759 – 1833) yn unigolyn pwysig yn yr ymgyrch i gael gwared ar y fasnach gaethweision. Roedd yn Aelod Seneddol dros Hull, porthladd a oedd yn rhan o’r fasnach gaethweision, ac adnabuwyd ef fel un o ymgyrchwyr pennaf y frwydr i gael gwared ar gaethwasiaeth. Bu’n ymgyrchwr brwd yn y Senedd, ac yn 1807 gwaharddwyd y fasnach gaethweision yn yr Ymerodraeth Brydeinig. Ffurfiwyd y Gymdeithas Wrth-gaethwasiaeth ganddo yn 1823, ac yn 1833 pasiwyd y Ddeddf Ryddfreinio a oedd yn gwahardd y fasnach gaethweision yn nhrefedigaethau Prydain. Er hynny, ni chafodd y fasnach gaethweision ei diddymu yn America tan 1863.
Mae stori brwydr pobl groenddu America i dorri’n rhydd o hualau caethwasiaeth ac ennill cydraddoldeb gyda’r dyn gwyn yn crisialu/adlewyrchu pwysigrwydd y frwydr i ennill hawliau sifil a gwleidyddol i ryddid yr unigolion. Yng nghymdeithas America roedd y caethweision ar waelod y gymdeithas.
Roedd nifer y caethweision wedi cynyddu’n gyson yn y wlad rhwng y cyfrifiad cyntaf a gafwyd yn 1790, pan oedd 698,000 o gaethweision, hyd at bron i 4 miliwn yn 1860. Yn dilyn Deddf 1808, a oedd yn gwahardd y fasnach gaethweision Affricanaidd, disgwylid y byddai caethwasiaeth yn dod i ben mewn ychydig ddegawdau. Ond wrth i’r ardal gotwm ehangu ac wrth i’r angen am lafur rhad gynyddu, bu mwy o alw am gaethweision na’r hyn oedd ar gael. Nid oedd unrhyw fath o hawliau gan y caethweision ac roeddent yn eiddo i’w meistr a fyddai’n talu pris amdanynt. Roedd y prisiau am gaethweision ar gyfer y caeau yn amrywio rhwng $300 a $400 yn y 1790au, gan godi i $1,500 - $2,000 yn y 1850au. Roedd caethweision oedd yn meddu ar sgiliau arbennig yn costio hyd yn oed yn fwy. alt=|bawd|Brandio caethweision cyn gadael Affrica Roedd gan bob tref, beth bynnag oedd ei maint, arwerthwyr a masnachwyr cyhoeddus a oedd yn barod i brynu a gwerthu caethweision. Yr agwedd waethaf ar y fasnach gaethweision oedd ei bod yn aml yn arwain at wahanu teuluoedd. Dim ond Louisiana ac Alabama (o 1852) a waharddodd wahanu plentyn o dan ddeg oed oddi wrth ei fam, ac ni wnaeth yr un dalaith wahardd gwahanu gŵr oddi wrth ei wraig.
Byddai gweision yn y caeau yn gweithio oriau hir o fore gwyn tan nos. Nid oedd y gyfraith yn amddiffyn fawr ddim ar y caethweision. Roedd y taleithiau yn mabwysiadu'r codau caethweision, ond roedd y rhain fel arfer yn diogelu hawliau’r perchnogion yn hytrach na gofalu am hawliau’r caethweision. Roedd y codau, er enghraifft, yn caniatáu i berchnogion y planhigfeydd a’r ffermwyr bychain ddefnyddio’r chwip ar y caethweision.
Erbyn dechrau’r 19eg ganrif sefydlwyd cymdeithasau gwrth-gaethwasiaeth yn America. Sefydlwyd yr un gyntaf yn 1817 sef y Gymdeithas Gwladychiad Americanaidd, a bwriad y gymdeithas oedd dychwelyd caethweision oedd wedi eu rhyddhau yn ôl i Affrica. Ym 1821, prynodd asiantau a oedd yn cynrychioli’r gymdeithas dir yng Ngorllewin Affrica er mwyn creu gwlad newydd.
Yn 1832 sefydlodd William Lloyd Garrison a’i ddilynwyr Gymdeithas Gaethwasiaeth Lloegr Newydd, ac yn 1833 sefydlodd dau fasnachwr cyfoethog o Efrog Newydd, sef Arthur a Lewis Tappan, grŵp tebyg a elwid yn Gymdeithas Gwrth-gaethwasiaeth America. Roedd y gymdeithas yn gobeithio manteisio ar y cyhoeddusrwydd a roddwyd i waith William Wilberforce ym Mhrydain, a arweiniodd at y llywodraeth yn diddymu caethwasiaeth drwy’r Ymerodraeth Brydeinig ym 1833. Erbyn canol y 1840au, roedd gan y mudiad tua 1,300 o gymdeithasau lleol a chyfanswm aelodaeth o 250,000.
Daeth cefnogaeth i ddiddymu caethwasiaeth gan bobl a oedd yn cael eu denu at fudiadau diwygio eraill. Tueddai Diddymwyr ddod o deuluoedd crefyddol. Erbyn y 1840au roedd diddymu caethwasiaeth wedi troi yn destun gwleidyddol yn ogystal â bod yn ymgyrch i sicrhau cydraddoldeb. Ffurfiodd rhai o’r diddymwyr yn y cyfnod hwn eu plaid eu hunain, sef y Blaid Rhyddid.
Yr Ugeinfed ganrif
Yn yr 20g bu cefnogaeth enfawr i newidiadau i hawliau sifil, rhoi'r bleidlais i bawb a chefnogaeth i ddatganoli neu ymatal rhag pwerau tramor. Yn America arweiniodd brwydr dros 50 mlynedd at hawliau cyfartal i Americanwyr Du, cafodd menywod y bleidlais mewn gwledydd ledled y byd ac arweiniodd brwydrau yn India a De Affrica at gwymp Rheolaeth Prydain. Yn gynnar yn y ganrif yng Nghymru roedd ymgyrch dros hunanreolaeth a ddilynwyd gan ymgyrchoedd dros yr hawl i ddefnyddio'r Gymraeg ac, yn y pen draw, sefydlu Llywodraeth Cymru yn y 1990au.
Cymru
link=https://cy.wikipedia.org/wiki/Delwedd:Protest_in_Liverpool_attempting_to_stop_the_flooding_of_the_Tryweryn_Valley_(10977794533).jpg|de|bawd|Protestio yn erbyn boddi Capel Celyn yn Lerpwl, 1956. Un digwyddiad arwyddocaol yn hanes Plaid Cymru oedd penderfyniad Corfforaeth Lerpwl i foddi Capel Celyn ddiwedd y 1950au. Pasiwyd y ddeddf i foddi Cwm Tryweryn er gwaetha’r ffaith na wnaeth yr un o Aelodau Seneddol Cymru bleidleisio dros y mesur. Roedd Llywydd Plaid Cymru, Gwynfor Evans, yn amlwg iawn yn y protestiadau yn erbyn y boddi. Er na wnaeth Tryweryn ddylanwadu’n syth ar y gefnogaeth i’r blaid mewn etholiadau seneddol, tyfodd y galw am ddatganoli i Gymru a’r gefnogaeth i Blaid Cymru yn y tymor hir. Roedd Gwynfor Evans yn un o’r rhai a arweiniodd brotest gan drigolion Capel Celyn drwy strydoedd Lerpwl. Roedd Plaid Cymru yn ymgyrchu dros fwy o hawliau i Gymru a’r Gymraeg ym myd darlledu yn ystod y 1950au a’r 1960au.
Roedd yr ysbryd chwyldroadol hwn wedi treiddio’n ddwfn i feddylfryd y 1960au. Roedd pobl ifanc, yn enwedig, yn credu’n gryf bod yn rhaid cael chwyldro er mwyn creu newid yn y gymdeithas. Dyma’r genhedlaeth a fu’n brwydro dros hawliau i’r iaith Gymraeg."Nid dim llai na chwyldro yw adfer yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo." chwith|bawd|Protest gyntaf Cymdeithas yr Iaith ar Bont [[Trefechan, Ceredigion|Trefechan.]] Roedd neges glir gan Saunders Lewis yn un o'r darllediadau pwysicaf yn hanes Cymru, sef Darlith Radio flynyddol y BBC ar 13 Chwefror 1962.
Galwodd Saunders Lewis ar Gymry i wrthod llenwi ffurflenni a thalu trethi a thrwyddedau os nad oedd yn bosibl gwneud hynny drwy'r Gymraeg. Yn ei farn ef, byddai angen i ymgyrchwyr fod yn barod i dalu dirwyon ac wynebu carchar am eu daliadau. Roedd rhybudd yn ei neges y byddai’r iaith yn marw os na fyddai ei siaradwyr yn cymryd camau i’w hachub. Roedd canlyniadau Cyfrifiad 1961 wedi rhoi rhybudd clir hefyd bod dyfodol y Gymraeg fel iaith fyw yn y fantol.
Arweiniodd darlith Saunders Lewis at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ac at gyfnod o brotestio dros hawliau'r Gymraeg. Sefydlwyd y Gymdeithas ar 4 Awst 1962 yn ystod Ysgol Haf Plaid Cymru ym Mhontarddulais. Yn Chwefror 1963 gwelwyd y protestiadau torfol cyntaf pan stopiwyd y traffig ar Bont Trefechan Aberystwyth gan fyfyrwyr o Aberystwyth a Bangor. Yn ystod y 1960au a'r 1970au bu nifer o brotestiadau di-drais tebyg, a charcharwyd neu dirwywyd ymgyrchwyr. Ymhlith y rhain roedd y canwr poblogaidd Dafydd Iwan. Defnyddiai Dafydd Iwan y ‘gân brotest’ i fynegi barn rhai o’i genhedlaeth oedd, er enghraifft, yn gwrthwynebu arwisgiad Siarl fel Tywysog Cymru yng Nghaernarfon yn 1969.
Bu cefnogwyr y Gymdeithas yn ymgyrchu am gyfnod drwy baentio neu ddifrodi arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg ar hyd a lled Cymru, ac arweiniodd yr ymgyrch hon at sefydlu'r egwyddor o arwyddion dwyieithog yng Nghymru. Pasiwyd Deddf Iaith 1967, ac yn ystod y degawdau nesaf enillwyd hawliau i’r Gymraeg ym myd darlledu pan sefydlwyd Radio Cymru yn 1977 ac S4C yn 1982. bawd|Roedd Bob Dylan yn adnabyddus am ei ganeuon protest yn y 60au. Roedd Cymru’r 60au a’r 70au yn wlad a welodd gyffro gwleidyddol yn ogystal â cherddorol. Daeth canu gwerin a phop ysgafn yn boblogaidd iawn, a sefydlwyd y label recordio Cymraeg cyntaf, Sain, ym 1969. Ond daeth y gân brotest yn bwysig mewn cerddoriaeth bop Cymraeg yn y cyfnod hwn fel cyfrwng i fynegi barn am bynciau cyfoes. Yn lle cyfansoddi caneuon serch roedd artistiaid ifainc yn mynd a’u gitârs i’r dafarn a chanu caneuon dychanol a gwleidyddol am bynciau cyfoes a oedd yn bwysig i’r genhedlaeth ifanc - er enghraifft, protestio yn erbyn y rhyfel yn Fietnam, pwysigrwydd iaith a diwylliant.
Gwener yn y Drych
Paentiad olew gan Diego Velázquez (1599–1660) ydy Gwener yn y Drych neu Gwener a Ciwpid (Sbaeneg: La Venus del espejo). Roedd Velázquez yn flaenllaw iawn yn Oes Aur Sbaen. Gorffennwyd y gwaith rhwng 1647 a 1651, ; mae'n fwy na thebyg, i'r llun gael ei baentio ar ymweliad yr arlynydd â'r Eidal. Mae'r ferch yn y llun yn cynrychioli'r dduwies Rhufeinig Gwener ac mae hi'n gorwedd yn erotig ar wely yn edrych arni hi ei hun mewn drych sy'n cael ei ddal gan Ciwpid, ei mab. Cedwir y llun yn yr Oriel Genedlaethol yn Llundain.
Hawliau sifil a gwleidyddol
Cymru
Draw yn America roedd artistiaid poblogaidd fel Bob Dylan yn defnyddio ei ganeuon i brotestio. Roedd caneuon fel The times they are a changin a Blowin' in the wind yn protestio yn erbyn rhyfel.
Gwener yn y Drych
Dyma'r unig lun o ferch noeth gan Velázquez, prined oeddynt yn yr oes honno yn Sbaen oherwydd yr Erlyniad Sbaenaidd (Spanish Inquisition). . Er gwaetha'r erledigaeth gan yr eglwys babyddol, roedd mynd ar luniau o ferched noeth ac fe'u cesglid gan yr uchelwyr, fel hwn a fu ar waliau plasdai Sbaen hyd at 1813, pan ddaethpwyn ag ef i Rokeby Park, Swydd Efrog, Lloegr. Felly adwaenir yn aml dan yr enw Saesneg The Rokeby Venus. Prynodd y National Art Collections Fund y llun yn 1906 ar gyfer yr Oriel Genedlaethol yn Llundain, ble mae hyd heddiw. Ymosodwyd ar y llun yn 1914 gan y swffraget Mary Richardson and trwsiwyd ef yn llwyr a'i arddangos.
Hawliau sifil a gwleidyddol
Chwyldro'r Chwedegau
Roedd y 1960au yn ddegawd chwyldroadol a newidiodd agweddau pobl ifanc tuag at y drefn wleidyddol a chymdeithasol draddodiadol.
Roedd agweddau pobl ifanc tuag at awdurdod ac at fywyd yn gyffredinol yn newid yn ystod y 1960au. Roeddent yn fwy parod i herio’r drefn a syniadau traddodiadol eu rhieni, y gwleidyddion a’r Llywodraeth. Roedden nhw'n fwy parod i brotestio - er enghraifft, roedd pobl ifanc yr Unol Daleithiau yn protestio yn erbyn y rhyfel yn Fietnam, dros hawliau menywod a hawliau pobl hoyw, a thros hawliau pobl dduon. Doedd ganddynt ddim ffydd yn y gwleidyddion ac roedd miloedd wedi rhwygo eu cardiau drafft pan alwyd arnynt gan y Llywodraeth i fynd i ymladd yn Fietnam. Hwn oedd cyfnod y streiciau a’r protestio gan fyfyrwyr colegau er mwyn dangos eu gwrthwynebiad i Ryfel Fietnam a rheolau llym y colegau.
Gwener yn y Drych
Disgrifiad
bawd|chwith|200px|Rhan o'r llun wedi ymosodiad y [[swffraget Mary Richardson yn 1914. Trwsiwyd y ganfas gan warchodwyr yr Oriel. ]] Darluniwyd Gwener gan ragflaenwyr Velázquez gyda gwallt aur, ond du yw lliw gwallt ei Wener ef. Nid oes yn y darlun, ychwaith y paraffenalia arferol a gysylltwyd yr adeg honno gyda'r dduwies: gemwaith, rhosod a myrtwydd. Gwelir rhubanau pinc dros y drych a'i ffram. Mae pwrpas, neu symboliaeth y rhain wedi peri cryn ddadlau o fewn y byd celf ac yn eu plith: yw iddynt gael eu defnyddio – eiliadau cynt – i glymu Gwener yn y modd mae cariadon yn clymu ei gilydd, neu fwgwd am ei llygaid, neu hyd yn oed i ddal y drych!
Yn ôl yr adolygydd celf Julián Gallego, mae golwg pell ar wyneb Ciwpid a'r rhubanau'n cydio'r dduwies yn dynn yn y ddelwedd o harddwch; rhoddodd enw amgen i'r darlun: "Amor yn cael ei goncro gan Brydferthwch".
Hawliau sifil a gwleidyddol
Chwyldro'r Chwedegau
Gwelwyd twf y mudiad Ffeministaidd yn Unol Daleithiau America a Phrydain yn ystod y 1960au a’r 1970au. Ymhlith yr hawliau roedd y mudiad yn ymgyrchu drostynt roedd gwell hawliau i ferched yn y gweithle, cyfleoedd cyfartal i ferched yn y byd addysg, cyfleoedd cyfartal i ferched mewn swyddi llywodraethol, hawl i dderbyn gofal plant i rieni sy'n gweithio, a chyflogau tebyg i ferched am wneud yr un math o waith â dynion. bawd|Streic Merched dros Heddwch yn America, 1962 Er bod pethau wedi gwella i fenywod yn ystod yr Ail Ryfel Byd, yn ystod y 1950au roeddent yn dueddol o weithio tan i’w plentyn cyntaf gael ei eni, ac o bosib wedyn ar ôl i'r plant dyfu. Yn y cyfnod hwn trodd nifer o ymgyrchwyr dros hawliau menywod eu sylw tuag at geisio sicrhau hawliau teg a chyfartal i fenywod yn y byd gwaith. Rhoddwyd pwyslais ar y syniad bod hawl gan ferched i weithio y tu allan i’r cartref. Felly, er bod safle menywod o fewn cymdeithas wedi newid yn raddol ers dechrau’r 20g, a’r broses hon wedi cyflymu oherwydd yr Ail Ryfel Byd, roedd gwahaniaeth sylfaenol rhwng rôl y gŵr a’r wraig yn parhau. Y wraig oedd yn dal i fagu plant a gofalu am y cartref, tra mai’r gŵr oedd y prif enillwr incwm. Dim ond ar ôl protestiadau mudiad rhyddid merched a chwyldro'r rhywiau yn ystod y 1960au y cafwyd newidiadau pellach a mwy parhaol yn statws menywod.
Ar ôl yr Ail Ryfel Byd gwelwyd mwy o grwpiau protest, mudiadau a hyd yn oed pleidiau gwleidyddol ym Mhrydain yn ymgyrchu dros well hawliau neu geisio ennill mwy o gydnabyddiaeth i hawliau mewn gwahanol feysydd - er enghraifft, hawliau ieithyddol a diarfogi niwclear. Yn ogystal, roedd awydd ymhlith pobl ifanc i fynegi barn ar faterion gwleidyddol eu natur, sef pynciau a fyddai’n effeithio ar ddyfodol cenedlaethau’r dyfodol.
Gwener yn y Drych
Disgrifiad
Mae plygiadau yng ngorchydd y gwely'n adlewyrchu ffurf a siap Gwener, ac yn datblygu siap tonnog ei chorff. Amrywiaeth o liw coch, gwyn a llwyd yw prif liwiau'r darlun ac fe'u defnyddir hyd yn oed yng ngroen ei chorff. Mae cyfyngu i ychydig liwiau fel hyn wedi'i ganmol yn arw dros y blynyddoedd, ond datgelodd ymchwil gwyddonol mai porffor golau oedd y llwyd yn wreiddiol a'i fod wedi colli ei gryfder dros y blynyddoedd. Mae lliwiau cynnes a llachar ei chroen a daenwyd mewn modd tyner, llyfn yn cyferbynu'n arw gyda du a llwyd y gorchudd sidan mae'n gorwedd arno. a gyda brown y wal y tu ôl i'w hwyneb.
Gwaddol
Dylanwadodd Velázquez yn aruthrol ar y paentwyr a ddaeth ar ei ôl. Caiff ei adnabod fel y prif ddylanwad ar Édouard Manet – ffaith sy'n goblyn o bwysig pan ystyriwn mai Manet yw'r brif bont rhwng realaeth ac argraffiadaeth (impressionism). Galwodd Manet ef yn "baentiwr y paentwyr" a broliodd yn fwy na dim ei ddefnydd o'i frws cyflym, dewr mewn cyfnod Barocaidd o ddefnydd cynnil, perffaith, academaidd.
Hawliau sifil a gwleidyddol
Chwyldro'r Chwedegau
Er na chafodd y blaid lawer o lwyddiant etholiadol, tyfodd aelodaeth Plaid Cymru yn ystod y cyfnod. Llwyddodd i ddenu sylw drwy gefnogi ymgyrchoedd fel yr un i geisio atal y fyddin rhag meddiannu tiroedd yng Nghymru, ac ymdrechion i ddatganoli grym i Gymru. Roedd hefyd yn flaenllaw mewn ymgyrchoedd i roi mwy o statws cyhoeddus i’r iaith Gymraeg ac amddiffyn cymunedau Cymraeg. alt=|chwith|bawd|Rali gyntaf y mudiad CND yng Nghymru yn Aberystwyth yn 1961 Roedd defnydd yr Unol Daleithiau o’r bom atomig ar Hiroshima a Nagasaki ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd wedi cynhyrfu pobl i feddwl o ddifrif am ddiogelwch y byd. Yn Awst 1945 gollyngwyd bomiau atomig ar Siapan er mwyn ceisio dod â'r rhyfel yn y Dwyrain Pell i ben. Lladdwyd 120,000 o bobl pan ollyngwyd bom plwtoniwm ar Nagasaki, a lladdwyd 90,000 pan ollyngwyd bom wraniwm ar Hiroshima. Roedd y byd wedi gweld arf a oedd yn frawychus o beryglus.
Ofnai llawer o bobl yn y Deyrnas Unedig y posibilrwydd o ryfel niwclear lle nad oedd yn debygol y byddai llawer o bobl y byd yn goroesi. Roedd llawer o bobl yn sylweddoli y byddai’r Deyrnas Unedig, a oedd mewn cynghrair gydag Unol Daleithiau America, yn darged ar gyfer ymosodiad niwclear gan yr Undeb Sofietaidd.
Ar ôl y Rhyfel datblygodd yr Undeb Sofietaidd fom niwclear, ac roedd pryder ar hyd a lled y byd ynglŷn â dyfodol y ddynoliaeth oherwydd y bygythiad o ryfel niwclear. Yn y 1950au, er nad oedd bomwyr Sofietaidd yn gallu cyrraedd yr Unol Daleithiau, gallent gyrraedd y Deyrnas Unedig. Wedi’r Ail Ryfel Byd daeth Prydain hefyd yn bŵer niwclear, gyda gorsaf niwclear yn cael ei hadeiladu yn Calder Hall, Cumbria, a daeth Aldermaston yn Berkshire, hen ganolfan yr RAF, yn labordy ymchwil niwclear. Roedd y sefyllfa yn peri pryder i nifer o bobl. Gan hynny, sefydlwyd mudiad CND (Campaign for Nuclear Disarmament) ym Mhrydain yn 1958 ac yna ffurfiwyd nifer o ganghennau yng Nghymru, gyda'r gangen gyntaf yng Nghaerdydd. Cynhaliwyd rali gyntaf y mudiad yng Nghymru yn Aberystwyth yn 1961 ar ôl ffurfio Cyngor Cenedlaethol Cymreig CND.
Gwener yn y Drych
Gwaddol
Oherwydd sensoriaeth y cyfnod, ychydig iawn o ddylanwad a gafodd ar arlunwyr y cyfnod a'i ddilynodd hyd at ganol y 19g. Cedwid y darlun am flynyddoed mewn ystafell breifat tan 1857 pan gafodd ei arddangos ym Manceinion. Ym 1890 fe'i arddangoswyd yn yr Academi Frenhinol yn Llundain ac yna ym 1905 gan y brodyr Agnews a brynnod y llun oddi wrth Morritt. O hyn ymlaen, roedd yn adnabyddus i lawer, a'i ddylanwad yn fawr gan iddo gael ei gopio mewn print.
Mae symylrwydd Gwener yn ei gogoniant, heb unrhyw gemwaith, rhosod, myrtwydd ac yn y blaen ei gopio hefyd gan yr arlunwyr Ingres a Baudry.
Hawliau sifil a gwleidyddol
Chwyldro'r Chwedegau
Lluniwyd polisi cyntaf CND gan rai fel J. B. Priestley, Bertrand Russell, Michael Foot, y Canon John Collins, Sheila Jones ac Arthur Goss. Daethant ynghyd ar ôl cael y syniad y dylid creu mudiad cenedlaethol i ymgyrchu yn erbyn arfau niwclear. Trefnwyd nifer o orymdeithiau rhwng 1958 a 1963 i Aldermaston, Berkshire, safle'r sefydliad ymchwil i arfau atomig.
Unol Daleithiau America
alt=|chwith|bawd|Ystafell aros i bobl dduon yn unig yn arosfa bysiau, Durham, Gogledd Carolina, 1940. Ysbrydolwyd grwpiau a mudiadau yn yr Unol Daleithiau i ymgyrchu dros sicrhau hawliau sifil a gwleidyddol i bobl dduon, gan ddechrau'r camau tuag at ddatblygu'r Mudiad Hawliau Sifil.
Er bod Cyfansoddiad Unol Daleithiau America wedi datgan, ar ôl Rhyfel Cartref America 1861-65, bod pobl dduon yn rhydd rhag caethwasiaeth, yn cael pleidleisio ac yn gyfartal yng ngolwg y gyfraith, roedd hyn wedi cael ei anwybyddu gan y taleithiau yng ngogledd a de America. Roedd pobl dduon yn parhau i fyw mewn tlodi ac yn dioddef anghyfiawnder a hiliaeth, yn enwedig yn y De. Roedd y sefyllfa hon yn bodoli oherwydd y system arwahanu yn America i raddau helaeth, a oedd yn cadw pobl dduon a phobl wyn ar wahân ac yn gwahaniaethu yn erbyn pobl dduon.
Roedd y cyfreithiau arwahanu hyn yn cael eu hadnabod yn y de fel Deddfau Jim Crow. Pan gyflwynwyd hwy yn y De ni chafwyd unrhyw wrthwynebiad oddi wrth y taleithiau yn y Gogledd er eu bod yn amlwg yn trin pobl dduon fel dinasyddion eilradd. Dyma’r deddfau a oedd yn arwahanu pobl dduon oddi wrth bobl gwyn ym mhob agwedd ar fywyd. Er enghraifft, roedd yn rhaid i bobl dduon ddefnyddio bysiau, trenau, theatrau, ysgolion, ysbytai ac eglwysi ar wahân neu adrannau ar wahân ar systemau trafnidiaeth, mewn cyfleusterau adloniant a hamdden, iechyd ac addoli. Nid oedd hawl ganddynt ychwaith i bleidleisio. Roeddent yn dioddef anghyfiawnder yn llysoedd y gyfraith gan mai pobl wyn oedd y cyfreithwyr, y rheithgor a’r barnwyr. Roedd hyd yn oed y Groes Goch yn cadw banciau gwaed ar wahân i bobl dduon, ac adeg yr Ail Ryfel Byd roedd milwyr duon yn gwasanaethu mewn unedau ar wahân i filwyr gwyn, sef ‘Byddin Jim Crow’. Erlidiwyd pobl dduon gan y Ku Klux Klan ac roeddent yn gyfrifol am lynsio nifer uchel o bobl dduon yn ystod y 1920au.
Ar ddechrau’r 20fed ganrif sefydlwyd yr NAACP (National Association for the Advancement of Coloured People) er mwyn hyrwyddo buddiannau hawliau pobl dduon, a than ar ôl yr Ail Ryfel Byd bu ymgyrchwyr dros hawliau pobl dduon yn protestio’n gyson yn y llysoedd cyfreithiol i gael gwared ar arwahanu.
Yn ystod y 1950au a’r 1960au datblygodd y mudiad hawliau sifil yn un pwerus a oedd yn herio ac yn gwrthwynebu’n chwyrn yr anghyfiawnderau roedd pobl dduon yn eu hwynebu yn eu bywydau bob dydd. Gyda chefnogaeth yr NAACP, cafodd Bwrdd Addysg Topeka ei erlyn yn 1954 gan dad merch 7 mlwydd oed o’r enw Linda Brown, a oedd yn gorfod cerdded 20 bloc i’r ysgol er bod ysgol ar gyfer plant gwyn dim ond tua 2 floc i ffwrdd. Roedd hi’n gorfod mynd i Ysgol Jim Crow. Dyfarnodd y Barnwr, Ustus Warren, bod arwahanu mewn ysgolion yn anghyfreithlon. Bu hyn yn hwb aruthrol i’r frwydr dros hawliau sifil.
Ulyanovsk
Hanes
Fe'i sefydlwyd fel caer ar Fryn Simbirsk ar ffiniau dwyreiniol Ymerodraeth Rwsia yn 1648 er mwyn amddiffyn yr ymerodraeth rhag ymosodiadau gan lwythi crwydrol. Mae'r enw Simbirsk yn golygu 'dinas y saith gwynt'. Ugain mlynedd ar ôl ei sefydliad, llwyddodd i wrthsefyll gwarchae gan luoedd Stenka Razin, arweinydd gwrthryfel y Cosaciaid. Yn raddol daeth yn ganolfan ranbarthol o bwys, gan gael ei ddyrchafu'n ddinas ym 1796. Adeiladwyd Eglwys Gadeiriol y Drindod Sanctaidd mewn arddull neo-glasurol rhwng 1827 a 1841. Cafodd rhan fwya'r ddinas ei difetha mewn tân trychinebus ym 1864.
Hawliau sifil a gwleidyddol
Unol Daleithiau America
Yn 1955 heriodd dynes o’r enw Rosa Parks y system arwahanu a oedd yn bodoli ar y bysus ym Montgomery, Alabama. Roedd gan Martin Luther King rôl allweddol yn y brotest hon hefyd, a llwyddodd i drefnu bod y bobl dduon oedd yn defnyddio’r gwasanaethau bws cyhoeddus yn eu boicotio. Galwyd y cyfnod hwn o weithredu yn Foicot y Bysus, ac yn 1956 dyfarnwyd bod arwahanu ar y bysus yn anghyfreithlon.
Ulyanovsk
Hanes
Yn ystod yr 20g, datblygodd Ul'yanovsk fel canolfan ddiwydiannol. Cynhyrchir ceir ac awyrennau mewn ffatrïoedd UAZ ac Aviastar. Adeiladwyd pont bwysig dros y Volga rhwng 1912 a 1916, yr unig un am bellter o ryw 400 km rhwng Kazan' a Tol'yatti. Mae ail bont yn cael ei hadeiladu ers y 1980au.
Hawliau sifil a gwleidyddol
Unol Daleithiau America
Yn 1957 heriwyd y system arwahanu yn y gyfundrefn addysg. Ceisiodd 9 myfyriwr gymryd eu lle yn Ysgol Uwchradd Little Rock, Arkansas, yn unol â'u hawl cyfreithiol i wneud hynny. Bu’n rhaid i’r myfyrwyr gael eu gwarchod gan filwyr ffederal bob dydd wrth fynd i mewn i’r ysgol am y flwyddyn ddilynol, dan orchymyn yr Arlywydd Eisenhower, oherwydd bod cymaint o gasineb a gwrthwynebiad i'r syniad ohonynt yn mynd i’r un ysgol â myfyrwyr gwyn. bawd|Yr Arlywydd Johnson yn arwyddo'r Ddeddf Hawliau Sifil yn 1964 Yn ystod y 1960au, ac o dan arweiniad Martin Luther King, cynhaliodd y Mudiad Hawliau Sifil nifer o deithiau rhyddid heddychlon er mwyn brwydro i ddileu'r arwahanu oedd yn dal i fodoli mewn gorsafoedd trenau a bysus, tai bwyta a safleoedd yfed dŵr. Teithient o dalaith i dalaith a defnyddio cyfleusterau'r bobl wyn er mwyn tynnu sylw a chael eu harestio. Un o’r gorymdeithiau rhyddid enwocaf a gynhaliwyd gan y Mudiad Hawliau Sifil oedd Gorymdaith Washington yn 1963 o dan arweiniad Martin Luther King o flaen Cofeb Lincoln yn Washington D.C.
Ulyanovsk
Hanes
Ganwyd y gwleidyddion Vladimir Lenin ac Alexander Kerensky yn y ddinas, ynghŷd â'r awdur Rwsieg clasurol Ivan Goncharov. Ailenwyd fel Ulyanovsk ar ôl enw bedydd Vladimir Lenin (Ulyanov) ychydig o ddyddiau ar ôl ei farwolaeth ym 1924. Ers cwymp y gyfundrefn Gomiwnyddol, mae trigolion y ddinas wedi gwrthwynebu mynd yn ôl i'r enw gwreiddiol, yn wahanol i bron pob dinas arall a gafodd ei hailenwi yn ystod cyfnod Comiwnyddiaeth.
Hawliau sifil a gwleidyddol
Unol Daleithiau America
O dan arweiniad Malcolm X trodd y frwydr dros hawliau sifil yn fwy treisgar ac ymosodol ei natur, gyda phwyslais ar ‘Rym Du’.
Ulyanovsk
Gefeilldref
Ei efeilldref yw Krefeld (Almaen).
Hawliau sifil a gwleidyddol
Unol Daleithiau America
Erbyn diwedd y 1960au roedd Goruchaf Lys yr Unol Daleithiau wedi pasio rhai deddfau hawliau sifil a deddfau hawliau pleidleisio oedd yn rhoi hawliau cydradd o safbwynt y gyfraith i bobl dduon a phobl wyn mewn meysydd fel swyddi, tai, trafnidiaeth a hawliau gwleidyddol. Roedd Deddf Hawliau Sifil 1964 yn gorfodi pob talaith i ddiddymu arwahanu mewn ysgolion ac roedd Deddf Bleidleisio 1965 yn rhoi'r hawl i bobl dduon bleidleisio.
Diolch i ymdrechion ac arweiniad pobl fel Rosa Parks, Martin Luther King a Malcolm X llwyddodd y Mudiad Hawliau Sifil i ddechrau goresgyn yr agweddau a’r rhwystrau cyfreithiol a oedd yn golygu bod pobl dduon yn cael eu trin fel pobl eilradd.
Apartheid - De Affrica
alt=|chwith|bawd|187x187px|Nelson Mandela yn 1937 Yn Ne Affrica roedd y bobl dduon brodorol yn wynebu brwydr ffyrnig eu hunain yn erbyn apartheid, sef system oedd yn gwahanu pobl wyn a du ym mhob agwedd ar fywyd ac yn pwysleisio israddoldeb y dyn du i’r dyn gwyn.
Roedd y Llywodraeth Afrikaners wedi pasio nifer o ddeddfau, o dan arweiniad y Prif Weinidog, J.B.M. Hertzog, yn ystod y 1920au a oedd wedi rhoi mwy o rym i bobl wyn yn Ne Affrica - er enghraifft, o ran gwaith a hawliau tir.
Yn 1948, pan wnaeth y Blaid Genedlaethol, sef plaid Dr Daniel Malan, greu llywodraeth newydd, cafodd hawliau sifil a gwleidyddol pobl dduon eu cwtogi ymhellach. Rhwng diwedd y 1940au a diwedd y 1950au pasiwyd cyfres o ddeddfau a oedd yn sefydlu apartheid ym mhob agwedd ar fywyd y wlad rhwng y dyn gwyn a’r dyn du - er enghraifft, o ran addysg, cyflogaeth, tai, hawliau pleidleisio, a'r modd roedd yr heddlu yn trin pobl dduon.
Ers dechrau'r 20g roedd dau fudiad wedi bod yn ymgyrchu’n gyson yn erbyn apartheid, sef yr African National Congress (yr ANC) a’r Gyngres Ban Affricanaidd (y PAC). O blith arweinwyr ifanc mwy radical yr ANC daeth arweinyddion brwydr y dyfodol yn erbyn apartheid, sef Nelson Mandela ac Oliver Tambo.
Bu'r frwydr yn erbyn apartheid yn un frawychus ac erchyll. Ymhlith y ddau ddigwyddiad mwyaf treisgar roedd Sharpeville yn 1960 a Soweto yn 1976.
Gyda mudiadau ac unigolion yn Ne Affrica fel Nelson Mandela yn brwydro yn erbyn apartheid, law yn llaw â phwysau rhyngwladol gan wladwriaethau eraill fel Prydain, y Gymanwlad Brydeinig, y Cenhedloedd Unedig a’r sancsiynau a boicotio chwaraeon De Affrica, cychwynnwyd ar bennod newydd yn hanes De Affrica yn 1994.
Yn 1994 cynhaliwyd etholiad cyffredinol yn y wlad pan gafodd 16 miliwn o bobl dduon hawl i bleidleisio am y tro cyntaf erioed. Enillodd Cyngres Genedlaethol Affrica (ANC) yr etholiad ac etholwyd Nelson Mandela yn arlywydd ar wlad a oedd wedi ei roi yn y carchar am 27 mlynedd. Roedd De Affrica bellach wedi cychwyn ar bennod newydd yn ei hanes.
Mithian
Pentref yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy Mithian (Cernyweg: Mydhyan). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil St Agnes
Saif oddeutu 6 milltir (9.6 km) i'r gogledd-ddwyrain o Redruth (Resrudh) a milltir i'r dwyrain o St Agnes (Breanek).
Kansai
235px|bawd|Kansai, Japan
Kansai, Rhanbarth Kansai (関西地方 Kansai-chihō) neu Kinki (近畿地方 Kinki-chihō) yw'r enw a roddir ar ranbarth deheuol ganolog ynys Honshū, Japan. Mae'r rhanbarth yn cynnwys taleithiau Nara, Wakayama, Kyoto, Osaka, Hyōgo, Mie a Shiga. Yn achlysurol mae taleithiau Fukui, Tokushima a hyd yn oed Tottori (talaith) yn cael eu cynnwys. Mae ardal ddinesig Osaka, Kobe a Kyoto (ardal Keihanshin) yn cyfuno i greu ail ardal mwyaf poblog Japan ar ôl Ardal Tokyo Fwyaf.
Golygir Kansai i'r gorllewin o'r ffin, ac yn al fe wneir cymhariethau rhyngddi a rhanbarth Kantō yn Nwyrain y wlad sydd yn cynnwys Tōkyō a'r dinasoedd cyfagos. O bosib oherwydd hyn mae hanes hir o elfen gystadleuol wedi bodoli rhwng y ddwy ardal.
bawd|chwith|[[Castell Himeji, Talaith Hyōgo]]
Teyrn prysg torgoch
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Teyrn prysg torgoch (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: teyrniaid prysg torgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Myiotheretes fuscorufus; yr enw Saesneg arno yw Rufous-bellied bush-tyrant. Mae'n perthyn i deulu'r Teyrn-wybedogion (Lladin: Tyrannidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn M. fuscorufus, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r teyrn prysg torgoch yn perthyn i deulu'r Teyrn-wybedogion (Lladin: Tyrannidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Nilam
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr B. S. Rajhans yw Nilam a gyhoeddwyd yn 1949. Fe'i cynhyrchwyd yn Maleisia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Maleieg.
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1949. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd White Heat sy’n ffilm drosedd ac antur gan cyfarwyddwr ffilm oedd yr actores Raoul Walsh. Hyd at 2022 roedd o leiaf 120 o ffilmiau Maleieg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm B S Rajhans ar 1 Ionawr 1903 yn Kolkata.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd B. S. Rajhans nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Igor Stravinsky
bawd|dde|Igor Stravinsky
Cyfansoddwr o Rwsia oedd Igor Feodorovich Stravinsky (Rwseg: Игорь Фёдорович Стравинский) (17 Mehefin 1882 – 6 Ebrill 1971).
Gweithiau cerddorol
Rhoddodd Stravinsky deitlau Rwseg i'w gyfansoddiadau cynharaf, ond perfformiwyd llawer ohonynt yn gyntaf yn Ffrainc, felly mae'r fersiynau Ffrangeg o'u teitlau yn fwy adnabyddus. O ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf ym 1914 bu'n byw yn y Swistir a Ffrainc, a dechreuodd roi teitlau Ffrangeg i'w weithiau. Ar ôl 1939 bu'n byw yn yr Unol Daleithiau, ac yn rhoi teitlau Saesneg i'w gyfansoddiadau newydd, ac yn aml defnyddiodd deitlau Saesneg ar gyfer ei weithiau hŷn. Mae'r rhestr ganlynol yn rhoi teitlau gwreiddiol ynghyd â dewisiadau a ddefnyddir yn gyffredin, yn ogystal â fersiynau Cymraeg lle bo hynny'n briodol.
Band O'r Enw Marwolaeth
Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd 12 Years a Slave sef ffilm fywgraffyddol gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Alcedinidae
Teulu o adar lliwgar yw'r Pysgotwyr, enw gwyddonol neu Ladin: Alcedinidae. Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd Charadriiformes. Maen nhw i'w canfod drwy'r byd, ar wahân i'r Americas. Ar lafar gelwir y grŵp yn Glas y dorlan ond mae'r enw hwnnw'n cael ei gadw ar gyfer un rhywogaeth neilltuol, sef y Glas y dorlan Alcedo atthis.
Ceir oddeutu 90 rhywogaeth ac mae gan bob un ben mawr, hir, main gyda phigau fel picelli - a chynffonau cwta. ychydig iawn o wahaniaeth sydd rhwng y gwryw a'r fenyw ac mae pob un yn hynod liwgar.
Gan fod lleoliad rhywogaethau, genera a theuluoedd yn newid yn eitha aml o fewn y safle tacson, yn enwedig o ganlyniad i ymchwil DNA, gall y dosbarthiad hwn hefyd newid.
Teuluoedd eraill o adar
Yn ôl IOC World Bird List ceir 240 teulu (Mawrth 2017) sy'n fyw heddiw (nid ffosiliau):
Y Foel Faen
Casgliad o ysgrifau gan Edward Tegla Davies yw Y Foel Faen. Ymddangosodd yr ysgrifau yn wreiddiol yn Yr Herald Cymraeg, ond fe'u casglwyd at ei gilydd mewn un gyfrol a gyhoeddwyd yn Lerpwl ym 1951.
Immer Ärger Mit Den Paukern
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Harald Vock yw Immer Ärger Mit Den Paukern a gyhoeddwyd yn 1968. Fe'i cynhyrchwyd gan Lisa Film yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan August Rieger a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Gerhard Heinz.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Roy Black, Uschi Glas, Peter Weck, Georg Thomalla, Franziska Oehme, Corinna Genest, Felix Dvorak, Alfred Böhm, Gerhard Acktun, Götz Burger, Jan Koester, Sissy Löwinger, Monika Strauch a Roland Astor. Mae'r ffilm Immer Ärger Mit Den Paukern yn 80 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1968. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd 2001: A Space Odyssey sef ffilm wyddonias gan Stanley Kubrick. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. Kurt Junek oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Arnfried Heyne sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Harald Vock nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
The Double-D Avenger
Ffilm gomedi llawn cyffro gan y cyfarwyddwr William Winckler yw The Double-D Avenger a gyhoeddwyd yn 2001. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Forrest J Ackerman, Kitten Natividad, Raven De La Croix a Haji.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2001. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd A Beautiful Mind sef ffilm fywgraffyddol gan Ron Howard. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm William Winckler ar 3 Hydref 1964 yn Califfornia. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1976 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd William Winckler nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Nososticta diadesma
Mursen yn nheulu'r Protoneuridae yw'r Nososticta diadesma sydd o fewn y grŵp (neu'r 'genws') a elwir yn Nososticta.
Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Moorswater
Pentrefan yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy Moorswater. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Dobwalls and Trewidland ar gyrion Liskeard.
Heb Fenthyca Cymaint a Sill ar Neb o Ieithoedd y Byd
Astudiaeth o burdeb geirfa yn y Gymraeg gan Rhisiart Hincks yw Heb Fenthyca Cymaint a Sill ar Neb o Ieithoedd y Byd. Adran y Gymraeg, Prifysgol Cymru Aberystwyth a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.
Disgrifiad byr
Cymysgiaith a phuryddiaeth, gyda golwg neilltuol ar burdeb geirfa yn y Gymraeg yn y 19g ac ar ddechrau'r 20g.
Botwm Crys yn cadw lle
Bryn y Fan
Mae Bryn y Fan yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng;. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 305metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 482m (1581tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.
Morvah
Pentref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy Morvah (Cernyweg: Morvedh).
Olive Juice
Ffilm comedi rhamantaidd yw Olive Juice a gyhoeddwyd yn 2001. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Uibhist a Deas
Un o ynysoedd Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw Uibhist a Deas (Saesneg: South Uist).
Passport to Alcatraz
Ffilm gyffro gan y cyfarwyddwr Lewis D. Collins yw Passport to Alcatraz a gyhoeddwyd yn 1940. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1940. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Abe Lincoln in Illinois sef ffilm Americanaidd am fywyd a gwaith Abraham Lincoln, gan John Cromwell. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Uibhist a Deas
bawd|250px|canol|Lleoliad Uibhist a Deas
Passport to Alcatraz
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Lewis D Collins ar 12 Ionawr 1899 yn Baltimore, Maryland a bu farw yn Hollywood ar 14 Medi 1985. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1922 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Lewis D. Collins nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Uibhist a Deas
Saif Uibhist a Deas i'r de o ynys Beinn na Faoghla (Benbecula), gyda chob gerllaw Carnan yn cario'r briffordd A865 i'w cysylltu, ar draws culfor Bagh nam Faoilean. Yn y de, mae Uibhist a Deas ers 2003 wedi ei chysylltu ag ynys Eiriosgaigh (Eriskay) gerllaw Ludag, lle mae hefyd fferi yn ei chysylltu ag ynys Barraigh.
Yn fras, rhennir yr ynys yn dair rhan: Taobh a Tuath yn y gogledd, Ceann a Deas yn y de a Na Meadhanan rhyngddynt. Y prif bentref yw Loch Baghasdail (Lochboisdale), ger y llyn o'r un enw. Oddi yma, mae fferi yn hwylio i Oban a Mallaig ar dir mawr yr Alban.
Dodona
Hen ganolfan grefyddol ger Ioaninna yn nhalaith Epiros (Epirus), gogledd-orllewin Gwlad Groeg.
Uibhist a Deas
Mae'r boblogaeth tua 1,800, gyda'r mwyafrif yn siarad Gaeleg. Yn 2006, prynwyd yr ynys gan y trigolion.
Dodona
Ystyrid Oracl y duw Zeus yn Dodona fel un o'r rhai hynaf yn Ngwlad Groeg ac roedd yn mwynhau parch mawr ymhlith y Groegwyr. Mae'r bardd Groeg Homer yn cyfeirio at "Dodona gaeafol" yn yr Iliad ac yn yr Odyssey. Dywed y daearyddwr Strabo fod yr oracl wedi cael ei symud yno o Skotoussa yn Thessaly ar orchymyn y duw Apollo, ond yn ôl yr hanesydd Herodotus sefydlwyd yr oracl ar ôl i golomen o Thebes (yn yr Aifft) lanio ar hen dderwydden a dyfai yno. Aeth y golomen arall i deml enwog Jupiter Ammon yn yr Aifft (ger tref werddon Siwa heddiw).
Uibhist a Deas
bawd|dim|260px|Loch Druidibeag bawd|dim|260px|Yr arfordir deheuol
Dodona
Yn ôl Homer eto gwasanaethid yr oracl gan offeiriaid, y selloi, nad olchant eu traed ac a gysgai ar y llawr, ond yn erbyn y cyfnod clasurol gwasanaethai offeiriadesau yno. Roeddent yn daroganu ar ôl disgyn mewn perlewyg, fel y bythones yn Delphi. Mae Herodotus yn dweud fod yr oracl yn siarad trwy sibrwd dail y dderwydden.
Cafodd y safle ei gloddio am y tro cyntaf yn 1875 ac ers 1952 mae Gwasanaeth Archaeolegol Gwlad Groeg wedi cloddio yno yn achlysurol.
Y prif olion sydd i'w gweld yno heddiw yw'r Theatr (mewn lliw oren ar y map), a godwyd yn amser Pyrrhus (297 CC-272 CC), yr acropolis (lliw brown), Teml Aphrodite (rhif 10 ar y map) a safle'r oracl ei hun, Temenos Zeus Naios (rhif 11 ar y map). Mae yno hefyd basilica cynnar (rhif 16).
250px|bawd|dim|Temenos Zeus yn Dodona 250px|bawd|dim|Map o'r safle
Det Mindste Blad at Sætte På En Nælde
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Bjørn Tving Stauning yw Det Mindste Blad at Sætte På En Nælde a gyhoeddwyd yn 1982. Fe'i cynhyrchwyd yn Denmarc.
Nososticta dorsonigra
Mursen yn nheulu'r Protoneuridae yw'r Nososticta dorsonigra sydd o fewn y grŵp (neu'r 'genws') a elwir yn Nososticta.
Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Det Mindste Blad at Sætte På En Nælde
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Bjørn Tving Stauning nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Grym
Yn ffiseg, grym yw hynny sy’n newid neu yn tueddu newid cyflwr o orffwys neu mudiant corff.
Mae maint y grym yn dibynnu ar y cyfradd mae'r grym yn gallu cyflymu 1 kg o fas.
Mae’n ddylanwad a all orfodi gwrthrych i gyflymu. Mae cyflymiant gwrthrych yn gyfartal i swm pob grym sy’n gweithredu ar y gwrthrych. Felly, mae grym yn swm fector a ddiffiniwyd fel cyfradd newid yn momentwm o wrthrych a bydd wedi’i darbwyllo gan y grym ar ei hyn. Uned SI grym yw’r Newton (N).
lle mae:
F yn Grym (N)
m yn Fas (Kg)
a yn Cyflymiad
Mae Deddfau mudiant Newton yn diffinio beth yw grym.