cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Annemirl Bauer
Arlunydd benywaidd o'r Almaen oedd Annemirl Bauer (10 Ebrill 1939 - 23 Awst 1989).
Fe'i ganed yn Jena a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn ddinesydd o'r Almaen.
Bu farw yn Friedrichshain.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Esgob talcengoch
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Esgob talcengoch (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: esgobion talcengoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Euplectes diademata; yr enw Saesneg arno yw Fire-fronted bishop. Mae'n perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. diademata, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.
Teulu
Mae'r esgob talcengoch yn perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Sïedn cynffonfrith Periw
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Sïedn cynffonfrith Periw (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: sïednod cynffonfrith Periw) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phlogophilus harteri; yr enw Saesneg arno yw Peruvian piedtail. Mae'n perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: Trochilidae) sydd yn urdd y Apodiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. harteri, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Gall fwyta neithdar o fewn blodau, ac wrth ymestyn i'w gyrraedd, mae'n rwbio'n erbyn y paill ac yn ei gario i flodyn arall gan ei ffrwythloni.
Teulu
Mae'r sïedn cynffonfrith Periw yn perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: Trochilidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Muscatine, Iowa
Dinas yn, yn nhalaith Iowa, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Muscatine, gan gynnwys:
Sïedn cynffonfrith Ecwador
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Sïedn cynffonfrith Ecwador (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: sïednod cynffonfrith Ecwador) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phlogophilus hemileucurus; yr enw Saesneg arno yw Ecuadorian piedtail. Mae'n perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: Trochilidae) sydd yn urdd y Apodiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. hemileucurus, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Teulu
Mae'r sïedn cynffonfrith Ecwador yn perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: Trochilidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Winnsboro, Louisiana
Dinas yn Franklin Parish, yn nhalaith Louisiana, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Winnsboro, gan gynnwys:
Cecil Clark Davis
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Chicago, Unol Daleithiau America oedd Cecil Clark Davis (12 Gorffennaf 1877 – 1955).
Palatka, Florida
Dinas yn, yn nhalaith Florida, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Palatka, gan gynnwys:
Newberry, De Carolina
Dinas yn, yn nhalaith De Carolina, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Newberry, gan gynnwys:
South Abington Township, Pennsylvania
Treflan yn, yn nhalaith Pennsylvania, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal South Abington Township, gan gynnwys:
Gweddw’r gors
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Gweddw’r gors (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: gweddwon y gors) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Euplectes hartlaubi; yr enw Saesneg arno yw Marsh whydah. Mae'n perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Teulu
Mae'r gweddw’r gors yn perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Gerda Lepke
Arlunydd benywaidd o'r Almaen yw Gerda Lepke (23 Mawrth 1939).
Fe'i ganed yn Jena a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn ddinesydd o'r Almaen.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Gwyneth Lewis
Un o'r ychydig feirdd sy'n ysgrifennu yn Gymraeg a Saesneg yw Gwyneth Lewis. Yn 2005 cafodd ei gwneud yn Fardd Cenedlaethol Cymru, y bardd cyntaf i ddal yr apwyntiad hwnnw. Ei geiriau hi sydd ar fur Canolfan Mileniwm Cymru.
Roedd yn fuddugol yng nghystadleuaeth y Goron, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012.
Tony van Alphen
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Brenhiniaeth yr Iseldiroedd oedd Tony van Alphen (12 Awst 1878 – 26 Ionawr 1910). Ei harbenigedd oedd portread.
Bu farw yn Bandung ar 26 Ionawr 1910.
South Annville Township, Pennsylvania
Treflan yn, yn nhalaith Pennsylvania, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal South Annville Township, gan gynnwys:
Suzanne Weyher
Arlunydd benywaidd a anwyd ym Mharis, Ffrainc oedd Suzanne Weyher (1878 – 1924).
Albatros du
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Albatros du (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: albatrosiaid duon) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phoebetria fusca; yr enw Saesneg arno yw Sooty albatross. Mae'n perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: Diomedeidae) sydd yn urdd y Procellariformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. fusca, sef enw'r rhywogaeth.
Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.
Teulu
Mae'r albatros du yn perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: Diomedeidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Jasonville, Indiana
Dinas yn, yn nhalaith Indiana, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Jasonville, gan gynnwys:
Esgob pengoch
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Esgob pengoch (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: esgobion pengoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Euplectes hordeacea; yr enw Saesneg arno yw Red-crowned bishop. Mae'n perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Tylluan Itombwe
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Tylluan Itombwe (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: tylluanod Itombwe) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phodilinus prigoginei; yr enw Saesneg arno yw Tanzanian bay owl. Mae'n perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: Tytonidae) sydd yn urdd y Strigiformes.
Esgob pengoch
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. hordeacea, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r esgob pengoch yn perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Tylluan Itombwe
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. prigoginei, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r tylluan Itombwe yn perthyn i deulu'r Tylluanod Gwynion (Lladin: Tytonidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Marion, Iowa
Dinas yn, yn nhalaith Iowa, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Marion, gan gynnwys:
South Coventry Township, Pennsylvania
Treflan yn, yn nhalaith Pennsylvania, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal South Coventry Township, gan gynnwys:
Irina Vysheslavska
Arlunydd benywaidd o Wcrain yw Irina Vysheslavska (20 Chwefror 1939).
Fe'i ganed yn Kiev a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Wcrain.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Gweddw gynffondaen
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Gweddw gynffondaen (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: gweddwon cynffondaen) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Euplectes jacksoni; yr enw Saesneg arno yw Jackson’s whydah. Mae'n perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. jacksoni, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r gweddw gynffondaen yn perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Pleasant Hope, Missouri
Dinas yn, yn nhalaith Missouri, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Pleasant Hope, gan gynnwys:
Marie de La Hire
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Rouillé, Ffrainc oedd Marie de La Hire (20 Mawrth 1878 – 25 Ebrill 1925).
Cristin ferch Gronw
Ail wraig Owain Gwynedd oedd Cristin ferch Gronw, merch Gronw ab Owain ab Edwin.
Y ffliw
Afiechyd sydd yn debyg i annwyd ond yn llawer mwy trwm a pheryglus yw'r ffliw.
Cristin ferch Gronw
Cafodd Owain Gwynedd ddau fab ganddi, Dafydd a Rhodri.
Y ffliw
Mae'r ffliw yn glefyd yr ysgyfaint a achosir drwy heintio gan firws y ffliw. Mae'r firws yn ymledu yn y pibellau anadlu a chyrraedd yr ysgyfaint ar hyd y llwybrau anadlu, yr oesoffagws, broncws, bronciolynnau. Ceir tri math o firws ffliw: A, B ac C. Mae rhywogaethau rheolaidd o 'ffliw' yn ymgodi naill ai o'r firws ffliw A neu B. Mae ffliw B ddim ond yn effeithio ar fodau dynol. Fodd bynnag, gall ffliw A effeithio ar adar a mamolion, yn cynnwys bodau dynol, a hwn yw'r math sydd â'r potensial i achosi pandemigau byd-eang gyda bygythiad difrifol o golled bywyd.
Ceir pob is-fath o ffliw A mewn adar, ond dim ond rhai mathau a geir mewn mamolion. Mae A a B yn achosi symptomau tebyg i ffliw mewn bodau dynol. Mae math C yn brin iawn mewn bodau dynol ac mae ddim ond yn achosi symptomau ysgafn. Fel rheol bydd ffliw yn digwydd yn ystod misoedd y gaeaf.
Yn sylfaenol mae gronyn firws yn asid niwclëig sydd wedi'i amgáu mewn plisgyn neu gaen o brotein. Mae gan firws y ffliw A gaen o brotein gyda dau brotein arwyneb ar wahân, sy'n ymwthio allan o'r arwyneb yn debyg i bigynau draenog: haemaglwtinin (H) a niwraminidas (N). Mae haemaglwtinin (H) yn gyfrifol am lynu'r firws wrth y gell letyol, ac mae'n cynrychioli tua 80% o'r pigynau. Mae niwraminidas (N) yn gyfrifol am i'r gell fynd i mewn ac allan. Mae rhan fewnol y firws yn cynnwys yr asid niwclëig, RNA, sy'n dal y cod genetig ar gyfer dyblygu'r firws. Mae'r gaen o niwraminidas ar arwyneb firws y ffliw yn galluogi'r firws i hydoddi llwybr yn gemegol drwy gellbilenni’r corff dynol. Trwy wneud hyn, yn effeithiol mae'n goresgyn y celloedd. Unwaith y bydd yn y gell mae'n dyblygu i ffurfio llawer o foleciwlau firws newydd. Mae'r firysau newydd yn gadael y gell, gan ddefnyddio'r niwraminidas i dorri drwy'r gellbilen, ac yn goresgyn y celloedd cyfagos yn yr un ffordd. Caiff y gellbilen y maen nhw wedi'i gadael ar ôl ei thorri ac o ganlyniad mae'r gell ei hun yn marw. Caiff y broses hon ei hailwneud ac mae adwaith cadwynol effeithlon yn cael ei sefydlu.
Gydag amser, gall mwtaniadau yn yr RNA firaol achosi newidiadau yn y proteinau hyn - mân newidiadau (a elwir yn ddrifft antigenig) neu brif newidiadau (a elwir yn syfliad antigenig). Os oes digon o newid yn digwydd, gall y gwrthgyrff, y mae'r corff yn eu cynhyrchu drwy gofio heintiau blaenorol, fynd yn aneffeithiol yn ymladd y firws..
Tarddiad
Dywedir fod firws y ffliw wedi tarddu o adar a’i fod wedi cael ei drosglwyddo i anifeiliaid eraill fel gwartheg a moch. Mae'r firws yn anaml yn trosglwyddo i fodau dynol oddi wrth adar ond, pan fydd rhywogaeth yn gwneud felly, mae bodau dynol yn ei throsglwyddo i'w gilydd ac mae ffliw yn cychwyn. Pan ledodd y ffliw trwy'r byd ym mhandemig mawr 1918, bu farw mwy o bobl nag a gollwyd yn ystod Rhyfel Mawr 1914-18. Mor wael oedd y sefyllfa yng Nghaerdydd yn y flwyddyn honno nes bod prinder eirch a phrinder dynion iach i dorri beddau newydd.
Ymledu
Caiff firws y ffliw ei ymledu mewn defnynnau bach o boer. Caiff ei drosglwyddo i unigolion eraill pan fydd yr unigolyn heintus yn pesychu neu disian y defnynnau o boer i'r aer o'u cwmpas. Gall cysylltiad â dwylo, hancesi papur neu hancesi sydd wedi'u heintio â'r firws hefyd ymledu'r firws. Bydd unigolion sydd â'r ffliw wedi bod yn heintus am ddiwrnod cyn i'r symptomau ddechrau a byddant yn aros yn heintus am tua phum niwrnod ar ôl i'r symptomau ddechrau. Gall plant, yr henoed ac unigolion gyda system imiwnedd wannach fod yn heintus am gyfnod hirach. Dylai unigolion sydd wedi'u heintio â firws y ffliw osgoi cysylltiad gydag eraill yn ystod y cyfnod heintus i atal yr haint rhag ymledu. Gall cymhlethdodau fel broncitis a llid yr ysgyfaint ddigwydd gyda'r henoed neu bobl gyda rhai cyflyrau, e.e. ffibrosis y bledren.
Gellir cyhoeddi epidemig os yw mwy na 400 o bobl o bob 100,000 o'r boblogaeth yn ymgynghori â'u meddyg teulu gyda ffliw neu afiechyd tebyg i ffliw bob wythnos. Mae afiechyd tebyg i ffliw yn disgrifio amrywiaeth o afiechydon, sy'n arwain i symptomau tebyg.
Symptomau
Y prif symptomau yw tymheredd uchel sy'n dechrau'n gyflym, a doluriau a phoenau cyffredinol. Gallwch hefyd golli chwant bywyd, a chael cyfog a pheswch sych, cras. Fel rheol bydd eich symptomau yn brigo ar ôl dau neu dri diwrnod a dylech ddechrau teimlo llawer yn well o fewn pump i wyth niwrnod, er y gall peswch a blinder cyffredinol bara dwy neu dair wythnos. Gall cymhlethdodau fel haint ar y frest effeithio ar bobl oedrannus neu bobl gyda chyflyrau meddygol arbennig. Gall hyn arwain i afiechyd difrifol a gall fygwth bywyd.
Yn y boblogaeth ddynol yn gyffredinol ceir digon o imiwnedd rhannol i rywogaethau cyfredol o'r ffliw (oherwydd eu bod yn debyg iawn i rywogaethau blaenorol gyda dim ond newidiadau bach) i gyfyngu ar ddifrifoldeb y clefyd a'i gymhlethdodau yn y rhan fwyaf o bobl. Felly rydym yn ymgyfarwyddo â ffliw fel niwsans blynyddol, ond nid, mae'n debyg, fel prif fygythiad i'r boblogaeth ddynol. Fodd bynnag, gall rhywogaethau ‘newydd’ gynhyrchu symptomau difrifol, sy'n bygwth bywyd mewn mwy o bobl, yn cynnwys llawer nad ydynt yn amlwg mewn grwpiau risg uchel. Yn y sefyllfaoedd hyn mae canran llawer uwch o bobl sy'n cael y clefyd yn marw, ac mae'r ffliw'n troi'n glefyd lladdol sydd ar yr un raddfa â'r gwaethaf.
Diagnosis
Gwneir diagnosis yn gyffredinol ar sail y symptomau, a ategir gan adnabyddiaeth o ba rywogaethau sy'n cylchdroi ar y pryd yn y boblogaeth. Ble mae angen adnabyddiaeth fwy penodol, e.e. yn ystod ymddangosiad rhywogaethau newydd, gellir cynnal profion ar antigenau arwyneb neu ddilyniant DNA a geir mewn samplau oddi wrth unigolion heintiedig.
Triniaeth
Gellir defnyddio gwrthfiotigau i drin haint eilaidd, ond nid ydynt yn cael effaith ar y ffliw. Erbyn heddiw ceir moddion gwrthfiraol ar gyfer heintiau ffliw eithafol. Mae Tamiflu yn un o'r cyffuriau hyn, sef moddion gwrthfiraol a ddefnyddir yn ystod y 48 awr cyntaf ar ôl i'r symptomau ymddangos. Mae Tamiflu'n uno â'r niwraminidas ar arwyneb y gronynnau firws ac o'r herwydd mae'n rhwystro gallu cemegol y gronynnau firaol newydd rhag dianc o'r gell heintiedig. O'r herwydd caiff firws y ffliw ei gyfyngu i nifer lai o gelloedd ac mae gan system imiwnedd y corff gwell posibilrwydd o ladd y firws.
Dim ond rhwystro’r firws gall Tamiflu ei wneud. Ar adeg benodol bydd y nifer o gelloedd heintiedig yn mynd yn rhy fawr i'r Tamiflu weithio'n effeithiol, felly dylid ei gymryd cyn gynted â phosibl Delir y drwydded ar gyfer cynhyrchu'r cyffur hwn gan Hoffman La Roche Pharmaceuticals. Fodd bynnag, pe bai pandemig yn digwydd gall Mudiad Iechyd y Byd (WHO) godi'r cyfyngiad hwn er mwyn galluogi cwmnïau eraill i gynhyrchu Tamiflu. Dim ond cyflenwad cyfyngedig o Tamiflu sy’n bodoli o ganlyniad i synthesis cymhleth y cyffur hwn a diffyg argaeledd y deunyddiau cychwynnol.
Caiff plant eu brechu'n rheolaidd yn erbyn Ffliw B gan fod yr imiwnedd a geir yn para'n ddigon hir i hyn fod yn ymarfer gwerth chweil.
Cynigir brechiadau ffliw blynyddol i rai pobl, yn enwedig y rhai sydd â risg uchel o gael cymhlethdodau sy'n bygwth bywyd o'r ffliw, fel yr henoed neu'r rhai sydd â chyflyrau a allai leihau eu hymwrthedd, e.e. ffibrosis y bledren. Mae'n bwysig sylweddoli bod pobl wedi'u brechu ddim ond yn dod yn imiwn rhag rhywogaeth gyfredol y ffliw: nid yw hyn yn golygu eu bod yn imiwn rhag pob firws ffliw.
Gall unigolion wedi'u brechu ddal i gael eu heintio gan firws y ffliw oherwydd bod y firws yn aml yn mwtanu i gynhyrchu rhywogaeth newydd sy'n ymwrthiol i'r brechlyn.
Rheolaeth
Mae ymgyrchoedd codi ymwybyddiaeth yn canolbwyntio ar annog ymddygiad sy'n lleihau trosglwyddiad - rheoli pesychu a thisian trwy ddefnyddio hancesi papur neu hancesi, golchi dwylo a glanhau arwynebau, ac argaeledd brechlyn ar gyfer grwpiau mewn perygl.
Mae rheolaeth llawer mwy eang yn ei lle ar gyfer y rhywogaethau ‘newydd’ o ffliw. Fel rheol y rhain yw'r rhai sydd wedi mynd drwy gyfnod hir o gronni newidiadau mwtanol ac ar yr un pryd heintio ein hanifeiliaid domestig yn ddetholus (yn enwedig dofednod a moch). Caiff y cyfryw rywogaethau eu hynysu oddi wrth y boblogaeth ddynol am amser hir, gan nad ydynt yn effeithiol fel celloedd dynol goresgynnol, ond yna yn sydyn mae rhyw newid mwtanol yn digwydd sy'n cynhyrchu rhywogaeth a all drosglwyddo i gelloedd dynol. Mae gan y boblogaeth ddynol ddim ond imiwnedd gweddilliol i'r gyfryw rywogaeth, ac os bydd y rhywogaeth yn cynhyrchu symptomau difrifol, ac mae'n ddigon heintus, gall arwain i bandemig lladdol difrifol.
Darllen pellach
• Cyffredinol
•
• Bernd Sebastian Kamps, Christian Hoffmann and Wolfgang Preiser (Eds.) Influenza Report, 225 pp, PDF, free download. Flying Publisher 2006
• ISBN 978-3-211-80892-4 The Influenza Viruses Hoyle L 1968 Springer Verlag
• Hanes
• microbioleg
Gweddw fantell aur
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Gweddw fantell aur (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: gweddwon mantell aur) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Euplectes macrourus; yr enw Saesneg arno yw Yellow-mantled whydah. Mae'n perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Y ffliw
Darllen pellach
• Pathogenesis
Gweddw fantell aur
Teulu
Mae'r gweddw fantell aur yn perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Albatros du cefnllwyd
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Albatros du cefnllwyd (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: albatrosiaid du cefnllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phoebetria palpebrata; yr enw Saesneg arno yw Light-mantled sooty albatross. Mae'n perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: Diomedeidae) sydd yn urdd y Procellariformes.
Huw Gwyn
Y dyn sy'n gyfrifol am ffurfio'r grŵp roc Neu Unrhyw Declyn Arall yw Huw Gwyn, ynghyd ag un o'r senglau i gael ei recordio yn y Gymraeg, Trip Dewi Emlyn.
Albatros du cefnllwyd
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. palpebrata, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r albatros du cefnllwyd yn perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: Diomedeidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Y ffliw
Darllen pellach
• Epidemioleg
• Triniaeth ac ataliad
• Ymchwil
• WHO (PDF) contains latest Evolutionary "Tree of Life" for H5N1 article Antigenic and genetic characteristics of H5N1 viruses and candidate H5N1 vaccine viruses developed for potential use as pre-pandemic vaccines published 18 August 2006
• WHO's assessment of Flu Research as of November 2006.
Mary Ethel Hunter
Arlunydd benywaidd a anwyd y Deyrnas Unedig oedd Mary Ethel Hunter (1878 – 1936).
Cotinga coch Guyana
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cotinga coch Guyana (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cotingaod cochion Guyana) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phoenicercus carnifex; yr enw Saesneg arno yw Guianan red cotinga. Mae'n perthyn i deulu'r Cotingaod (Lladin: Cotingidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Montpelier, Indiana
Dinas yn, yn nhalaith Indiana, yw .
Cotinga coch Guyana
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. carnifex, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Montpelier, Indiana
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Montpelier, gan gynnwys:
Cotinga coch Guyana
Teulu
Mae'r cotinga coch Guyana yn perthyn i deulu'r Cotingaod (Lladin: Cotingidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Guyton, Georgia
Dinas yn, yn nhalaith Georgia, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Guyton, gan gynnwys:
Gwyddor gwleidyddiaeth
Yr astudiaeth o wleidyddiaeth yw gwyddor gwleidyddiaeth. Mae'n cynnwys ystrwythur llywodraeth, ynghyd â'r dull o lywodraethu, neu rhyw ddull arall sy'n ceisio sicrhau diogelwch a thegwch. Gall gwyddonwyr gwleidyddiaeth felly astudio yn ogystal sefydliadau cymdeithasol, megis corfforaethau, undebau, eglwysi. Astudir trosglwyddiad grym er mwyn gallu gwneud penderfyniadau.
Mesurir llwyddiant llywodraeth a pholisiau mewn termau o sefydlogrwydd, heddwch, cyfiawnder, a chyfoeth materol.
Townsend, Montana
Dinas yn, yn nhalaith Montana, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Townsend, gan gynnwys:
Marte Röling
Arlunydd benywaidd o'r Iseldiroedd yw Marte Röling (16 Rhagfyr 1939).
Ei thad oedd Gé Röling.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Hardin County, Illinois
Sir yn nhalaith, yw .
Buena Vista, Georgia
Dinas yn, yn nhalaith Georgia, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Buena Vista, gan gynnwys:
Hardin County, Illinois
Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua. Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:
Molly Weir
Actores ac awdur o'r Alban oedd Molly Weir (17 Mawrth 1910 – 28 Tachwedd 2004).
Pryf
Mae'r cofnod cyntaf o'r gair pryf i'w gael ym Mrut y Tywysogion yn Llyfr Coch Hergest (14g): Rhyw bryfet a ddaeth y flwyddyn honno... Hen Cymraeg prem, Hen Gernyweg prif, pref ac Hen Lydaweg preff. (Gweler isod)
Mae gan bryfed allsgerbydau citinaidd, corff tair rhan (pen, thoracs ac abdomen), tri phâr o goesau cymalog, llygaid cyfansawdd ac un pâr o deimlyddion.
Pryfed yw'r grŵp mwyaf amrywiol o anifeiliaid; maent yn cynnwys mwy na miliwn o rywogaethau a ddisgrifir ac yn cynrychioli mwy na hanner yr holl organebau byw hysbys. Amcangyfrifir bod cyfanswm y rhywogaethau o fewn y grwp yma rhwng chwech a deg miliwn; credir fod dros 90% o'r anifeiliaid ar y Ddaear yn bryfed. Gellir dod o hyd i bryfed ym mron pob amgylchedd, er mai dim ond nifer fach o rywogaethau sy'n byw yn y cefnforoedd, sy'n cael eu dominyddu gan grŵp arall o arthropod sef ycramenogion, y mae ymchwil diweddar wedi dangos bod pryfed yn byw ynddynt.
Mae bron pob pryfyn yn deor o wyau. Cyfyngir twf pryfed gan yr allsgerbwd caled a chyfres o fwrw'r haen allanol hon.
Yn aml, mae'r cyfnodau cyn-oedolyn yn wahanol i ffurf y pryf yng nghyfnod yr oedolyn, o ran adeiledd, arferiad a chynefin. Gall y cyfnod cynnar yma gynnwys bod yn chwiler yn y grwpiau hynny sy'n mynd trwy fetamorffosis pedwar cam. Nid oes gan bryfed sy'n cael metamorffosis tri cham gyfnod chwilerol lle mae'r oedolion yn datblygu trwy gyfres o gamau nymffaidd. Daethpwyd o hyd i drychfilod wedi'u ffosileiddio o faint enfawr a oedd yn byw yn yr Oes Paleosöig, gan gynnwys gweision y neidr enfawr (Meganisoptera) gyda rhychwantau adenydd o 55 i 70 cm. Ymddengys fod y grwpiau trychfilod mwyaf amrywiol wedi cyd-esblygu â phlanhigion blodeuol.
Mae pryfed llawn dwf fel arfer yn symud o gwmpas trwy gerdded, hedfan, neu weithiau nofio. Gan ei fod yn caniatáu symudiad cyflym ond sefydlog, mae llawer o bryfed wedi mabwysiadu cerddediad tripedal. Pryfed yw'r unig infertebratau sydd wedi esblygu i hedfan, ac mae'r holl bryfed sy'n hedfan yn deillio o un hynafiad cyffredin. Mae llawer o bryfed yn treulio o leiaf rhan o'u bywydau dan ddŵr, gydag addasiadau larfal sy'n cynnwys tagellau, ac mae rhai pryfed llawndwf yn ddyfrol ac mae ganddynt addasiadau ar gyfer nofio. Mae rhai rhywogaethau, megis y brasgamwyr dŵr (y Gerridae), yn gallu cerdded ar wyneb dŵr. Mae rhai pryfed, fel rhai gwenyn, morgrug a morgrug gwyn, yn gymdeithasol ac yn byw mewn cytrefi mawr, trefnus. Mae eraill fel y pry clustiog (y Gerridae) yn dangos gofal mamol, yn gwarchod eu hwyau a'u cywion.
Gall pryfed gyfathrebu â'i gilydd mewn amrywiaeth o ffyrdd: gall gwyfynod gwrywaidd synhwyro fferomonau gwyfynod benywaidd dros bellteroedd mawr. Mae rhywogaethau eraill yn cyfathrebu â synau ee mae cricediaid yn brasgamu, neu'n rhwbio eu hadenydd at ei gilydd, i ddenu cymar a dychryn gwrywod eraill. Mae chwilod lampyrid yn cyfathrebu â golau.
Esgob Zanzibar
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. nigroventris, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r esgob Zanzibar yn perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Pryf
Wrth gwrs, mae pryfed sidan yn cynhyrchu sidan ac mae gwenyn mêl yn cynhyrchu mêl ac mae'r ddau wedi'u dofi gan bobl. Bwyteir pryfed mewn 80% o wledydd y byd, a hynny mewn tua 3,000 o grwpiau ethnig. Mae gweithgareddau dynol hefyd yn effeithio ar fioamrywiaeth pryfed.
Enwau Cymraeg ar y trychfilod
Bu sawl ymdrech dros y blynyddoedd i gasglu ac i safoni enwau'r holl deuluoedd a rhywogaethau trychfilod, weithiau yn systematig fesul grwp, dro arall fesul rhywogaeth unigol mewn ymateb i geisiadau brys gan gyfieithwyr. Cynhwysa'r rhestrau a wnaed yn systematig grwpiau fel y gwyfynod, y gloÿnnod byw y gweision neidr a'r buchod cwta.</b>
South Franklin Township, Pennsylvania
Treflan yn, yn nhalaith Pennsylvania, yw .
Pryf
Enwau Cymraeg ar y trychfilod
Gwnaethpwyd hefyd y gwaith casglu paratoadol ar gyfer grwpiau eraill megis y gwenyn a'u tebyg er mwyn bod mor driw a phosib i'r termau llafar sydd ar gael pan yn eu safoni. Dyma un enghraifft o'r gwaith paratoadol hwn gan Twm Elias ac O.T. Jones
South Franklin Township, Pennsylvania
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal South Franklin Township, gan gynnwys:
Pryf
Enwau Cymraeg ar y trychfilod
250px|bawd|Dosbarthiad enwau llafar gwenyn a'u tebyg
Diffiniadau
Yn yr diffiniad ehangaf, mae Insecta sensu lato yn cynnwys pob hecsapod. Yn draddodiadol, rhannwyd pryfed a ddiffinnir fel hyn yn "Apterygota" - y pryfed di-adain - a Pterygota - y pryfed asgellog (a'r diadain eilradd). Fodd bynnag, mae astudiaethau ffylogenetig modern wedi dangos nad yw "Apterygota" yn fonoffyletig, ac felly nid yw'n ffurfio tacson da. Mae disgrifiadau culach yn cyfyngu pryfed i'r hecsapodau hynny sydd â gên-rannau allanol. Yn yr ystyr hwn, mae Insecta sensu stricto yn cyfateb i Ectognatha. Yn y disgrifiad culaf, cyfyngir pryfed i hecsapodau sydd naill ai'n asgellog neu'n ddisgynyddion i hynafiaid asgellog. Mae insecta sensu strictissimo wedyn yn cyfateb i Pterygota. bawd|Mae esblygiad wedi cynhyrchu amrywiaeth enfawr o bryfed. Yn y llun mae rhai gwahanol fathau o deimlyddion. Er ei grwpio yn draddodiadol â phryfed miltroed a chantroed dengys tystiolaeth sy'n ffafrio yn nes cysylltiadau esblygol nes at y cramenogion. Yn y theori Pancrustacea, pryfed, ynghyd â Entognatha, Remipedia, ac Cephalocarida, yn ffurfio cytras naturiol a enwir yn Miracrustacea o fewn yCramenogion, ond a elwir heddiw'n Pancrustacea.
Mae arthropodau daearol eraill, megis pryfed cantroed, pryfed miltroed, sgorpionau, pryfed cop, pryfed lludw, y gwiddon, a throgod weithiau'n cael eu galw'n bryfed, yn anghywir, oherwydd gall cynlluniau eu corff ymddangos yn debyg, gan rannu (fel y mae pob arthropod) allsgerbwd cymalog. Fodd bynnag, o edrych yn fanylach, mae eu nodweddion yn amrywio'n sylweddol; yn fwyaf amlwg, nid oes ganddynt y nodwedd chwe choes o bryfed llawndwf.
Mae urddau pryfed y Cyfnod Carbonifferaidd Diweddar a'r Permaidd Cynnar yn cynnwys y ddau grŵp sydd wedi goroesi, eu grwpiau craidd, a nifer o grwpiau Paleosöig, sydd bellach wedi darfod. Yn ystod y cyfnod hwn, cyrhaeddodd rhai ffurfiau tebyg i weision neidr anferth gydag adenydd o 55 i 55 cm (22 i 28 modfedd).
55 to 70 cm, gan eu gwneud yn llawer mwy nag unrhyw bryf heddiwyn byw. Mae'n bosibl bod y anferthedd hwn oherwydd lefelau ocsigen atmosfferig uwch a ganiataodd effeithlonadlol uwch o gymharu â heddiw. Gallai diffyg fertebratau hedfan fod wedi bod yn ffactor arall. Datblygodd y rhan fwyaf o urddau pryfed diflanedig yn ystod y cyfnod Permaidd a ddechreuodd tua 270 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Daeth llawer o'r grwpiau cynnar i ben yn ystod y difodiant Permaidd-Triasig, y difodiant torfol mwyaf yn hanes y Ddaear, tua 252 miliwn o flynyddoedd yn ôl.
Datblygodd llawer o enynnau pryfed modern yn ystod y Cenosoig. Mae pryfed o'r cyfnod hwn (ac ymlaen) yn aml i'w cael wedi'u cadw mewn ambr, ac yn aml mewn cyflwr perffaith. Felly mae'n hawdd cymharu cynllun corff, neu forffoleg, sbesimenau o'r fath â rhywogaethau modern. Yr enw ar yr astudiaeth o bryfed wedi'u ffosileiddio yw paleoentomoleg.
Amrywiaeth
Mae amcangyfrifon ar gyfanswm nifer y rhywogaethau o bryfed, neu'r rheini o fewn urddau penodol, yn aml yn amrywio'n sylweddol. Yn fyd-eang, mae cyfartaleddau’r amcangyfrifon hyn yn awgrymu bod tua 1.5 miliwn o rywogaethau o chwilod a 5.5 miliwn o rywogaethau o bryfed, gyda thua 1 miliwn o rywogaethau o bryfed wedi’u canfod a’u disgrifio ar hyn o bryd.
Mae E.O. Wilson wedi amcangyfrif bod nifer y pryfed sy'n byw ar unrhyw un adeg tua 10 cwintiliwn (10 biliwn biliwn).
Morffoleg a ffisioleg
[[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|Morffoleg pryfed
A- pen B- thoracs C- abdomen ]]
Mae gan pryfed gyrff segmentiedig wedi'u cynnal gan allsgerbydau, gyda'r gorchudd allanol caled wedi'i wneud yn bennaf o citin. Mae segmentau'r corff wedi'u trefnu'n dair uned nodedig ond cydgysylltiedig, neu tagmâu: pen, thoracs ac abdomen. Mae'r pen yn cynnal pâr o deimlyddion synhwyraidd, pâr o lygaid cyfansawdd, sero i dri llygad syml (neu oseli) a thair set o atodion (appendages) wedi'u haddasu ac sy'n ffurfio y gên-rannau. Mae'r thoracs yn cynnwys tri segment: y prothoracs, y mesothoracs a'r metathoracs. Mae pob segment thorasig yn cynnal un pâr o goesau. Gall fod gan y segmentau meso- (a metathorasig) bâr o adenydd, yn dibynnu ar y pryfyn. Mae'r abdomen yn cynnwys un ar ddeg segment, er mewn rhai rhywogaethau o bryfed, gall y segmentau hyn gael eu hasio gyda'i gilydd neu eu lleihau mewn maint. Mae'r abdomen hefyd yn cynnwys y rhan fwyaf o'r strwythurau mewnol treulio bwyd, anadlol, ysgarthol ac atgenhedlol. chwith|bawd| Cacwn yn [[piso. Sylwch ar grebachiad yr abdomen i ddarparu pwysau mewnol]]
Metamorffosis anghyflawn
Mae pryfed hemimetabolaidd, h.y. y rhai â metamorffosis anghyflawn, yn newid yn raddol trwy fynd trwy gyfres o fwrw eu croen. Gwneir hyn pan fydd yn tyfu'n rhy fawr i'w allsgerbwd caled, ac a fyddai fel arall yn cyfyngu ar dyfiant y pryfyn. Mae'r broses hon yn dechrau wrth i uwchgroen (epidermis) y pryfyn secredu haen newydd y tu mewn i'r hen un. Ar ôl i'r epicwtigl newydd hwn gael ei greu, mae'r uwchgroen yn rhyddhau cymysgedd o ensymau sy'n treulio'r endocwtigl ac felly'n datgysylltu'r hen gwtigl. Pan fydd y cam hwn wedi'i gwblhau, mae'r pryfyn yn gwneud i'w gorff chwyddo trwy gymryd llawer iawn o ddŵr neu aer i mewn, sy'n gwneud i'r hen gwtigl hollti ar hyd gwendidau naturiol lle'r oedd yr hen ecsocwtigl fwayf tennau.
Gelwir pryfed anaeddfed sy'n mynd trwy fetamorffosis anghyflawn yn nymffau neu yn achos y gweision neidr a mursennod, fe'u gelwir yn naiadau ee y naiad arfor a'r naiad ystwyth. Mae nymffau'n debyg o ran ffurf i'r oedolyn ac eithrio presenoldeb adenydd, nad ydynt yn cael eu datblygu nes eu bod yn oedolion. pob tro mae'n bwrw ei chroen, mae nymffau'n tyfu'n fwy ac yn dod yn debycach o ran ymddangosiad i bryfed llawndwf.
Metamorffosis cyflawn
de|bawd| Cylch bywyd [[Britheg|britheg y Gwlff, enghraifft o holometabolaeth]] Holometabolaeth, neu fetamorffosis cyflawn, yw pan fydd y pryfyn yn newid mewn pedwar cam, sef wy neu embryo, larfa, chwiler a'r oedolyn neu'r imago. Yn y rhywogaethau hyn, mae wy yn deor i gynhyrchu larfa, sydd fel arfer yn lyngyr-ffurf (llyngyraidd). Gall y ffurf hon fod yn un o sawl math: eruciform (ffurf lindysyn), scarabaeiform (ffurf cynrhonyn sgarab), campodeiform (fel sioncyn gwrychog: â choesau datblygedig iawn, teimlyddion a chorff gwastad iddo), elateriform (ffurf hoelen ddaear) neu fermiffurf (ffurf cynrhonyn cleren). Mae'r larfa'n tyfu ac yn y pen draw yn troi'n chwiler, cyfnod sy'n cael ei nodi gan symudiad llai ac yn aml wedi'i selio o fewn cocŵn (neu sach risial). Mae tri math o chwilerod: obtect, exarate neu coarctate. Mae chwilerod obtect yn fychan, crwn, gyda'r coesau ac atodion eraill wedi'u hamgáu. Mae coesau ac atodion eraill y chwilerod exarate yn rhydd ac yn estynedig. Datblyga'r chwiler coarctate y tu mewn i groen y larfa.
Mae metamorffosis cyflawn yn nodwedd o'r grŵp pryfed mwyaf amrywiol, sef yr Endopterygota, sy'n cynnwys 11 urdd, a'r mwyaf yw Diptera (clêr, gwybed a mosgitos), Lepidoptera (gloÿnnod byw a gwyfynod), Hymenoptera (gwenyn, gwenyn meirch a morgrug) a Coleoptera (chwilod). Mae'r math hwn o ddatblygiad yn gyfyngedig i bryfed ac nid yw i'w weld mewn unrhyw arthropodau eraill.
Hedfan
de|bawd|Mudiant sylfaenol o adain y pryfed mewn pryfed gyda mecanwaith hedfan anuniongyrchol. Golwg gefndorrol wedi'i thorri ar draws segment [[thoracs|thorasig gyda: a adenydd b cymalau c cyhyrau cefndorrol d cyhyrau hydredol]] Trychfilod yw'r unig grŵp o infertebratau sydd wedi datblygu'r gallu i hedfan. Mae esblygiad adenydd pryfed wedi bod yn destun dadl. Mae rhai entomolegwyr yn awgrymu bod yr adenydd yn dod o labedau paranotal (paranotal lobes), neu estyniadau o allsgerbwd y pryfed a elwir y nota, ac a elwir yn ‘ddamcaniaeth baranotal’. Mae damcaniaethau eraill yn seiliedig ar darddiad pliwrol, sy'n cynnwys awgrymiadau bod adenydd yn tarddu o dagellau addasedig, caeadau sbiraglaidd neu atodyn wrth yr epicocsa. Mae'r ‘ddamcaniaeth epicocsaidd’ yn awgrymu mai exites epicocsaidd addasedig yw adenydd y pryfed, atodyn addasedig ar fôn y coesau neu'r cocsa.
Yn yr oes Garbonifferaidd, 300 miliwn o flynyddoedd CP, roedd maint adenydd rhai o weision neidr y genws Meganura gymaint â 50 cm (20 mod) o led. Canfuwyd bod ymddangosiad pryfed enfawr yn gyson ag ocsigen atmosfferig uchel. Mae system resbiradol pryfed yn cyfyngu ar eu maint, fodd bynnag roedd yr ocsigen uchel yn yr atmosffer yr adeg honno yn caniatáu meintiau mwy. Mae'r pryfed hedegog mwyaf heddiw yn llawer llai, gyda'r lled adenydd mwyaf yn perthyn i'r gwyfyn gwrach gwyn (Thysania agrippina), sef tua 28 cm (11 mod).
Mae hedfaniad pryfed wedi bod yn bwnc o ddiddordeb mawr mewn aerodynameg yn rhannol oherwydd anallu damcaniaethau i egluro'r lifft a gynhyrchir gan yr adenydd bach. Parhaodd y camsyniad bod ffiseg yn dweud ‘na all cacwn hedfan’ drwy gydol y rhan fwyaf o'r 20g.
Cerdded
Mae llawer o bryfed sy'n oedolion yn defnyddio chwe choes ar gyfer cerdded a wedi mabwysiadu symudiad tripedal. Mae'r cerddediad tripedal hwn yn caniatáu cerdded yn gyflym ac yn safiad sefydlog bob amser; astudiwyd y cerddediad yn helaeth mewn chwilod duon a morgrug. Defnyddir y coesau mewn trionglau, sydd bob yn ail yn cyffwrdd â'r ddaear. Ar gyfer y cam cyntaf, mae'r goes dde ganol a'r coesau chwith blaen a chefn mewn cysylltiad â'r ddaear ac yn symud y pryfed ymlaen, tra bod y goes dde blaen a chefn a'r goes chwith ganol yn cael eu codi a'u symud ymlaen i sefyllfa newydd. Pan fyddant yn cyffwrdd â'r ddaear i ffurfio triongl sefydlog newydd codir y coesau eraill a'u dwyn ymlaen yn eu tro ac ati.
Gwelir ffurf y cerddediad tripedal ar ei orau mewn pryfed sy'n symud ar gyflymder uchel. Fodd bynnag, nid yw'r math hwn o ymsymudiad yn anhyblyg a gall pryfed amrywio'u cerddediad gryn dipyn. Er enghraifft, wrth symud yn araf, gall droi, osgoi rhwystrau, dringo neu lithro. Gall pedair coes gyffwrdd â'r ddaear. Gall pryfed hefyd addasu eu cerddediad i ymdopi â cholli un neu ragor o'u coesau.
Defnydd mewn roboteg
Mae cerddediad pryfed o ddiddordeb i wyddonwyr sy'n ceisio ail-greu eu cerddediad, gan robotiaid. Mae astudiaeth o bryfed a deudroedwyr yn cael effaith sylweddol ar ddulliau robotig o symud a chludo. Gallai hyn ganiatáu i robotiaid newydd gael eu dylunio a all groesi tir na all robotiaid gydag olwynion symud drosto, gan fod y tir yn rhy arw neu serth.
Nofio
de|bawd|Y cefn-nofiwr (Notonecta glauca) yn dangos ei goesau ôl wedi'u haddasu'n debyg i rwyf. Mae nifer fawr o bryfed yn byw naill ai'n rhannol neu'n gyfan gwbl o dan y dŵr. Mewn llawer o'r urddau mwy cyntefig o bryfed, mae'r cyfnodau anaeddfed yn cael eu treulio mewn amgylchedd dyfrol, gyda rhaigrwpiau fel y chwilod dŵr, lle mae'r oedolion hefyd yn ddyfrol.
Mae gan lawer o'r rhywogaethau hyn addasiadau i helpu ym maes symud o dan y dŵr. Mae gan chwilod dŵr goesau wedi'u haddasu'n strwythurau tebyg i rwyf, yn y cefn. Mae naiadiaid gweision neidr yn defnyddio gyriant jet, gan orfodi dŵr allan o'u siambr rhefrol. Mae rhai rhywogaethau fel y brasgamwyr dŵr (Gerridae) yn gallu cerdded ar wyneb dŵr. Gallant wneud hyn oherwydd nad yw eu crafangau ar flaenau'r coesau, ond wedi'u cilfachu mewn rhigol arbennig ymhellach i fyny'r goes; mae hyn yn atal y crafangau rhag tyllu ffilm wyneb y dŵr. Gwyddys bod pryfed eraill fel y Chwilen Rove Stenus yn allyrru secretiadau chwarren pygidaidd sy'n lleihau tensiwn arwyneb y dŵr gan ei gwneud hi'n bosibl iddynt symud trwy yrru Marangoni (a adwaenir hefyd gan y term Almaeneg Entspannungsschwimmen).
Amddiffyniad ac ysglyfaethu
de|bawd| Efallai mai un o'r enghreifftiau mwyaf adnabyddus o ddynwared, yw'r [[glöyn byw Viceroy|glöyn byw viceroy (top) sy'n ymddangos yn debyg iawn i'r löyn y llaethlys (gwaelod). ]] Mae pryfed gan fwyaf yn feddal eu cyrff, yn fregus a bron yn ddiamddiffyn o gymharu â ffurfiau bywyd eraill, mwy. Mae'r camau ifanc, cynnar yn fach, gyda'r symud yn araf neu'n llonydd, ac felly mae pob cam yn agored i ysglyfaethu a pharasitiaeth. Ond, fel oedolyn, mae gan bryfed amrywiaeth o strategaethau amddiffyn i osgoi ymosodiadau. Mae'r rhain yn cynnwys cuddliw, dynwared, gwenwyno ac amddiffyniad gweithredol drwy ymladd.
Cotinga coch a du
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cotinga coch a du (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cotingaod coch a du) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phoenicercus nigricollis; yr enw Saesneg arno yw Black-necked red cotinga. Mae'n perthyn i deulu'r Cotingaod (Lladin: Cotingidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. nigricollis, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Teulu
Mae'r cotinga coch a du yn perthyn i deulu'r Cotingaod (Lladin: Cotingidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Bertha van Hasselt
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Zwolle, Brenhiniaeth yr Iseldiroedd oedd Bertha van Hasselt (22 Medi 1878 – 11 Mehefin 1932). Ymysg eraill, bu'n aelod o: St. Luke Artists.
Esgob coch
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Esgob coch (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: esgobion cochion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Euplectes orix; yr enw Saesneg arno yw Red bishop. Mae'n perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. orix, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r esgob coch yn perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Pensaer
200px|de|bawd|Pensaer
Cynllunio adeiladau yw prif waith pensaer. Mae penseiri yn creu cynlluniau manwl o holl rannau adeilad cyn ei adeiladu, a bydd adeiladwyr yn dilyn y cynlluniau hyn yn fanwl.
Ceiliog gwaun torwyn
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Ceiliog gwaun torwyn (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ceiliogod gwaun torwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Eupodotis senegalensis; yr enw Saesneg arno yw Hite-bellied bustard. Mae'n perthyn i deulu'r Ceiliogod y Waun (Lladin: Otidae) sydd yn urdd y Gruiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. senegalensis, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r ceiliog gwaun torwyn yn perthyn i deulu'r Ceiliogod y Waun (Lladin: Otidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Shelbyville, Missouri
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Shelbyville, gan gynnwys:
Oran, Missouri
Dinas yn, yn nhalaith Missouri, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Oran, gan gynnwys:
South Hanover Township, Pennsylvania
Treflan yn, yn nhalaith Pennsylvania, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal South Hanover Township, gan gynnwys:
Fflamingo bach
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Fflamingo bach (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: fflamingos bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phoeniconaias minor; yr enw Saesneg arno yw Lesser flamingo. Mae'n perthyn i deulu'r Fflamingos (Lladin: Phoenicopteridae) sydd yn urdd y Ciconiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. minor, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Affrica.
Teulu
Mae'r fflamingo bach yn perthyn i deulu'r Fflamingos (Lladin: Phoenicopteridae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Daytona Beach Shores, Florida
Dinas yn, yn nhalaith Florida, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Daytona Beach Shores, gan gynnwys:
Mathilde Battenberg
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Alzey, yr Almaen oedd Mathilde Battenberg (4 Ebrill 1878 – 13 Awst 1936).
Bu farw yn Frankfurt am Main ar 13 Awst 1936.
Treasure Island
Nofel antur gan Robert Louis Stevenson a gyhoeddwyd yn 1883 yw Treasure Island. Adrodda'r stori hanesion am fôr-ladron yn chwilio am aur cuddiedig. Yn wreiddiol, cyhoeddwyd y llyfr rhwng 1881-82 yn y cylchgrawn i blant, Young Folks o dan yr enw The Sea Cook, or Treasure Island.
Gwelir ddylanwad Treasure Island ar y ddelwedd draddodiadol o fôr-ladron, gyda mapiau trysor sydd â X arnynt a morwyr un-goes gyda pharotiaid ar eu hysgwyddau.
Addaswyd y nofel i'r Gymraeg gan T. Llew Jones fel Ynys y Trysor (Gwasg Mynydd Mawr, 1986).
bawd|dim|Map o'r ynys o argraffiad 1883 o Treasure Island
Gweddw gynffonhir
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Gweddw gynffonhir (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: gweddwon cynffonhir) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Euplectes progne; yr enw Saesneg arno yw Long-tailed whydah. Mae'n perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. progne, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r gweddw gynffonhir yn perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Galina Barinova
Arlunydd benywaidd o'r Undeb Sofietaidd yw Galina Barinova (18 Chwefror 1939).
Fe'i ganed yn Moscfa a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn ddinesydd o'r Undeb Sofietaidd.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Henderson County, Illinois
Sir yn nhalaith, yw .
Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:
Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua. Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:
George Harrison
Cerddor o Lerpwl oedd George Harrison (25 Chwefror 1943 - 29 Tachwedd 2001). Roedd yn brif gitarydd i'r grŵp roc holl-boblogaidd, 'The Beatles', ac ar ôl i'r grŵp wahanu bu'n aelod o grwp o'r enw Traveling Wilburys; a chafodd ei adnabod fel cerddor llwyddiannus. Roedd yn ymddiddori mewn cyfriniaeth o India a chyflwynodd hwn i'r gyfeillion ac eraill. Cafodd ei enwi fel yr 11eg gitarydd gorau erioed yng nghylchgrawn y Rolling Stones: "100 Greatest Guitarists of All Time".
Ei wraig gyntaf oedd y fodel enwog Patti Boyd (rhwng 1966 a 1974) a'i ail oedd Olivia Trinidad Arias a chawsant fab o'r enw Dhani Harrison. Roedd yn gyfaill mynwesol i'r cerddor Eric Clapton.
Warrenton, Missouri
Dinas yn, yn nhalaith Missouri, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Warrenton, gan gynnwys:
Waubay, De Dakota
Dinas yn, yn nhalaith De Dakota, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Waubay, gan gynnwys:
Maria Vinca
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Milan, Brenhiniaeth yr Eidal oedd Maria Vinca (29 Ionawr 1878 – 8 Rhagfyr 1939).
Bu farw yn Fenis ar 8 Rhagfyr 1939.
Daniel Owen
Awdur Cymreig oedd Daniel Owen (20 Hydref 1836 – 22 Hydref 1895). Roedd yn un o lenorion mwyaf blaengar y 19g yn yr iaith Gymraeg a gofir fel un o arloeswyr mawr y nofel yn Gymraeg.
Bywgraffiad
Ganwyd Owen yn yr Wyddgrug yn fab i'r glöwr Robert Owen. Bu farw ei dad a'i ddau frawd, James a Robert, ar 12 Mai 1838 mewn damwain pan fu llifogydd ym mhwll glo Argoed, gan adael Owen, ei fam, a thri o frodyr a chwiorydd eraill i ddibynnu ar elusen y plwyf am eu cynhaliaeth. Ni dderbyniodd lawer o addysg ffurfiol, ond cydnabu Owen ei ddyled i'r addysg a dderbyniodd yn yr Ysgol Sul.
Yn 12 oed, daeth Owen yn brentis i deiliwr, Angel Jones, a oedd yn un o flaenoriaid ac arweinwyr y Methodistiaid Calfinaidd yn yr Wyddgrug. Disgrifiodd Owen y brentisiaeth fel math o goleg, a dechreuodd ysgrifennu cerddi wedi iddo gael ei ddylanwadu gan un o'i gydweithwyr. Defnyddiodd Owen siop y teiliwr fel cyfle i drafod a dadlau gyda'i gyd-weithwyr a'r cwsmeriaid, thema sy'n amlwg yn ei nofelau. Ymhlith pynciau'r trafodaethau oedd materion gwleidyddol a diwinyddol; a darllenwyd ar lafar o destunau amrywiol mewn Cymraeg a Saesneg gan gynnwys nofelau'r awduron Saesneg George Eliot a Walter Scott. Roedd Owen ac aelodau eraill o'i gylch yn barddoni hefyd, ac ymysg gweithiau llenyddol cynharaf yr awdur y mae amryw o gerddi a ysgrifennwyd yn ystod ei gyfnod yn brentis i Angel Jones. Defnyddiodd y ffugenw 'Glaslwyn' wrth gyhoeddi cerddi yn y cylchgronau.
Bu Daniel Owen yn hyfforddi am gyfnod yng Ngholeg y Bala, (1865-1867), sef Coleg hyfforddi ei enwad ar y pryd. Ni chafodd ei ordeinio gan iddo ddewis gadael ei astudiaethau pan briododd ei frawd Dafydd, gan adael Owen i gynnal ei chwiorydd a'i fam. Roedd yn falch, fodd bynnag, o gael dychwelyd i'r Wyddgrug ac ailafael yn ei waith yn siop Angel Jones, lle bu'n gweithio fel teiliwr tan ddiwedd ei oes, yn gyntaf fel gweithiwr ond yn y man yn gyd-berchennog ei fusnes ei hun..
Er nad oedd bellach yn bwriadu bod yn weinidog, parhaodd Owen i bregethu tan iddo orfod rhoi'r gorau i deithio oherwydd ei iechyd bregus. Roedd yn aelod yng nghapel Bethesda, o dan weinidogaeth y Parchedig Roger Edwards, a ysgogodd Owen i ddechrau ysgrifennu gan nad oedd bellach yn medru pregethu. Y canlyniad oedd Offrymau Neilltuaeth, gwaith rhyddiaith difrifol cyntaf yr awdur, gyda'r is-deitl 'Cymeriadau Beiblaidd a Methodistaidd' gyhoeddwyd yn 1879. Cynhwysai gyfres o storiau mewn 5 pennod am gymeriadau Methodistaidd a gellir ei ystyried yn nofel fer yn troi o gwmpas dewis blaenoriaid mewn capel. Perswadiodd Roger Edwards, a oedd ei hunan yn nofelydd, iddo ysgrifennu nofel i'w chyhoeddi fesul pennod yng nghyfnodolyn Y Drysorfa (sef cylchgrawn yr oedd Edwards yn ei olygu ar y pryd). Y Dreflan oedd y nofel honno, ac er nad yw'r nofel yn cael llawer o sylw heddiw yr oedd hi'n boblogaidd iawn yn ystod cyfnod Daniel Owen. Oherwydd poblogrwydd Y Dreflan perswadiwyd y nofelydd eto gan Edwards i ddechrau ail nofel yn syth. Rhys Lewis oedd y nofel honno, ac wedi ei chyhoeddi, sefydlwyd enw'r nofelydd fel ffigwr holl-bwysig yng Nghymru. Defnyddiodd elw'r cyhoeddi i godi ty newydd (Cae'r Ffynnon) ger man ei eni yn Maes y Dref, Yr Wyddgrug ar gyfer ei fam (fu farw cyn iddi gael symud yno).
Dilynwyd Rhys Lewis gan ddwy nofel eto, Enoc Huws a Gwen Tomos a chyfres o straeon byrion sef Straeon y Pentan.
Roedd yn ddeifiol ei wawd o'r tueddiadau a welai mewn Anghydffurfiaeth yng Nghymru i fod yn ymbarchuso yn ystod ei gyfnod ef.
Gwaddol
Rhoddir Gwobr Goffa yn ei enw gan Yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer nofel heb ei chyhoeddi.
Rhwng 2002 a 2006, darlledodd S4C y gyfres Treflan, yn seiliedig ar lyfrau Daniel Owen, gan ddilyn hanesion Rhys Lewis ac ''Enoc Huws' yn bennaf.
Hedwig Scherrer
Dyngarwr benywaidd a anwyd yn Sulgen, y Swistir oedd Hedwig Scherrer (11 Mawrth 1878 – 8 Mai 1940).
Lake Park, Georgia
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Lake Park, gan gynnwys:
Hedwig Scherrer
Bu farw yn Zürich ar 8 Mai 1940.
Wiliam I, brenin yr Alban
Brenin yr Alban o 1165 hyd ei farw oedd Wiliam I (1142/1143 – 4 Rhagfyr 1214).
Llysenwau: "Wiliam Lew", "Leo", "Dunkeld", "Canmore".
Fflamingo James
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Fflamingo James (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: fflamingos James) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phoenicoparrus jamesi; yr enw Saesneg arno yw James' flamingo. Mae'n perthyn i deulu'r Fflamingos (Lladin: Phoenicopteridae) sydd yn urdd y Ciconiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. jamesi, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r fflamingo James yn perthyn i deulu'r Fflamingos (Lladin: Phoenicopteridae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Aneta Hodina
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Istanbul, Twrci oedd Aneta Hodina (5 Mai 1878 – 24 Mehefin 1941).
Bu farw yn Prag ar 24 Mehefin 1941.