cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Funchal
250px|dim|bawd|Golygfa ar Funchal
Westlinton
Mae'r plwyf sifil yn cynnwys yr aneddiadau Blackford a Todhills.
¡Aquí Están Los Aguilares!
Ffilm gomedi am gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Jaimec yw ¡Aquí Están Los Aguilares! a gyhoeddwyd yn 1957. Fe'i cynhyrchwyd ym Mecsico. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a hynny gan Jaimec.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Luis Aguilar, Antonio Aguilar, Julio Villarreal, Antonio Raxel, Armando Soto La Marina, Joaquín García Vargas, Rosa de Castilla, Lucy Gallardo, Agustín Isunza a Manuel Arvide. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1957. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Bridge on the River Kwai sy’n ffilm ryfel llawn propaganda a wnaed yn America-Lloegr, gan y cyfarwyddwr ffilm David Lean. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. Golygwyd y ffilm gan Jorge Bustos sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jaimec ar 4 Tachwedd 1901 yn Barcelona a bu farw yn Ninas Mecsico ar 1 Rhagfyr 1962.
Gwenllian
Enw personol benywaidd Cymraeg yw Gwenllian.
Ceir sawl person a gyda'r enw:
Y Celtiaid
bawd|250px|de|Ardaloedd lle trigai Celtiaid yn yr hen-fyd mewn gwyrdd golau; ardaloedd lle siaredir iaith Geltaidd heddiw mewn gwyrdd tywyll. bawd|250px|de|Dau dderwydd, o gerflun mewn bedd yn Autun bawd|250px|Llun a gyhoeddwyd yn [[yr Iseldiroedd tua 1574 o'r Brythoniaid cynnar.]]
Defnyddir y term y Celtiaid gan haneswyr ac archeolegwyr am bobl a oedd yn byw ar draws ardal eang yn cynnwys canolbarth a gorllewin Ewrop, gyda rhai pobloedd yn ymestyn cyn belled ag Asia Leiaf. Defnyddir y term hefyd am genhedloedd modern sy'n siarad iaith Geltaidd neu a oedd yn siarad iaith Geltaidd hyd yn weddol ddiweddar. Mae tebygrwydd yn dal i'w weld yn ieithoedd Celtaidd a diwylliant Celtaidd y bobloedd hyn heddiw, yn enwedig rhwng y tair iaith Frythoneg (Cymraeg, Llydaweg, a Chernyweg) a rhwng y tair iaith Oideleg (Gaeleg, Gwyddeleg, a Manaweg).
Mae'r diffiniad o "Gelt" yn bwnc dadleuol iawn, rhywbeth sy'n wir am Geltiaid yr hen-fyd a'r Celtiaid modern. Awgryma llawer o'r cyfeiriadau at Geltiaid yn yr hen-fyd gan awduron Groegaidd eu bod yn byw i'r gogledd o drefedigaeth Roegaidd Massalia (Marseille heddiw) yng Ngâl, ond mae rhai awduron i bob golwg yn eu lleoli yng nghanolbarth Ewrop. Dywed Herodotus eu bod yn byw o gwmpas tarddle Afon Donaw; ond mae'n eglur ei fod ef yn credu fod Afon Donaw yn tarddu lawer ymhellach i'r gorllewin nag y mae mewn gwirionedd. Lleolir y Celtiaid yng Ngâl gan y rhan fwyaf o awduron Rhufeinig; dywed Iŵl Cesar fod y bobl oedd yn eu galw eu hunain yn "Geltiaid" yn eu hiaith eu hunain yn byw yng nghanolbarth Gâl.
Martha von Stuckrad
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Düsseldorf, yr Almaen oedd Martha von Stuckrad (13 Mawrth 1854 – 1930).
Y Celtiaid
Dechreuodd y defnydd modern o'r term "Celtaidd" yn y 18g pan ddangosodd Edward Lhuyd fod ieithoedd megis Cymraeg, Llydaweg a Gwyddeleg yn perthyn i'w gilydd. Rhoddodd yr enw "ieithoedd Celtaidd" arnynt. Yn ddiweddarach, yn gam neu'n gymwys, cysylltwyd y Celtiaid a diwylliannau yn yr ystyr archeolegol sy'n cynnwys y diwylliant Hallstatt a diwylliant La Tène. Ystyria'r mwyafrif o ysgolheigion fod y "byd Celtaidd" yn yr hen-fyd yn cynnwys Celt-Iberiaid (Portiwgal a Sbaen heddiw, gan gynnwys Galicia), trigolion Prydain ac Iwerddon, y Galiaid yng Ngâl (Ffrainc, gogledd yr Eidal, y Swistir a'r cylch) a'r Galatiaid (Asia Leiaf: Twrci heddiw). Mae rhai ysgolheigion yn dadlau na ddylid ystyried trigolion Prydain ac Iwerddon fel Celtiaid yn yr ystyr yma.
Y gwledydd a ystyrir yn "wledydd Celtaidd" heddiw fel rheol yw'r chwe chenedl Geltaidd yng ngogledd-orllewin Ewrop - yr Alban, Cernyw, Cymru, Iwerddon, Ynys Manaw, a Llydaw. Mae nifer o daleithiau neu ardaloedd mewn gwledydd eraill hefyd yn hawlio etifeddiaeth Geltaidd, yn arbennig Galicia ac Asturias yn Sbaen.
Yr enw
Ceir llawr o gyfeiriadau gan awduron o'r hen-fyd yn ysgrifennu mewn Groeg a Lladin at y Celti (Κελτός, Κελτοί) neu'r Celtae am lwythau yng ngogledd yr Eidal ac i'r gogledd o'r Alpau, ac yn ddiweddarach am lwythau yn siarad ieithoedd cyffelyb yn Anatolia. Mae enw'r Galli' (Galiaid) a Galatae (Galatiaid) yn dod o'r un gwreiddyn. Defnyddid y gair Celtiberi am drigolion canolbarth Sbaen.
Nid oes sicrwydd am darddiad yr enw. Gall darddu o hen air Indo-Ewropeaidd; efallai *k'el yn golygu "cuddio" (cymharer Cymraeg "celu") neu *kel yn golygu "gyrru ymlaen".
Yn ôl chwedl a adroddir gan Diodorus Siculus, roedd y Galiaid yn ddisgynyddion i Heracles. Dywedir fod Heracles wedi ymweld ag Alesia yng Ngâl a bod merch y brenin yno wedi syrthio mewn cariad ag ef. Ganwyd mab o'r enw Galates iddynt. Yn ôl y chwedl yma, Celtus oedd cyndad y Celtiaid.
Cyfeiriadau gan awduron clasurol
bawd|dde|200px|Map o Ewrop yn ôl yr hanesydd Groegaidd [[Strabo.]]
Mae'r cyfeiriadau cynnar ar y Celtiaid yn dod gan awduron Groegaidd, ac yn ddiweddarach gan awduron Rhufeinig. Crybwyllwyd y Celtiaid am y tro cyntaf gan y Groegwr Hecataeus o Filetos ym 517 CC. Fe'i gelwid yn Κελτοί (keltoi), sydd yn golygu "pobl gudd". Dywed Hecataeus fod dinas Roegaidd Massillia (Marseille) wedi ei sefydlu yng ngwlad y Ligwriaid, gerllaw gwlad y Celtiaid. Mae hefyd yn crybwyll tref Geltaidd o'r enw Nyrax, sydd yn ôl pob tebyg yn cyfateb i Noricum yn Awstria. Ceir y cyfeiriad enwocaf atynt gan Roegwr arall, Herodotus, yng nghanol y 5g CC. Dywed ef:
Anne-Marie Lagrange
Gwyddonydd Ffrengig yw Anne-Marie Lagrange (ganed 1962), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel seryddwr.
Y Celtiaid
Cyfeiriadau gan awduron clasurol
Mae Afon Donaw yn tarddu yng nghanolbarth yr Almaen, ond mae'n ymddangos oddi wrth hyn fod Herodotus yn credu ei bod yn tarddu lawer ymhellach i'r gorllewin, ym mynyddoedd y Pyreneau. Roedd "Pileri Ercwlff" yn yr hen fyd yn gyfeiriad at y creigiau bob ochr i Gulfor Gibraltar. Mae'n amlwg fod Herodotus yn meddwl am y Celtiaid fel pobl yn byw yn y gorllewin; de-orllewin Ffrainc neu ogledd-orllewin Sbaen yn ôl pob tebyg.
Anne-Marie Lagrange
Manylion personol
Ganed Anne-Marie Lagrange yn 1962 ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Ecole Polytechnique a Phrifysgol Paris Diderot. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Medal Efydd CNRS a Marchog y Lleng Anrhydeddus.
Y Celtiaid
Cyfeiriadau gan awduron clasurol
Mae'r daearyddwr Groegaidd Strabo yn y ganrif gyntaf CC. yn lleoli Celtica yng Ngâl, a cheir cyfeiriadau at yr ardal yma gan nifer o awduron eraill, er bod rhai'n rhoi lleoliad gwahanol i'r Keltoi. Ceir cyfeiriadau gan awduron megis Polybius, Posidonius, Diodorus Siculus a Plinius yr Hynaf.
Anne-Marie Lagrange
Aelodaeth o sefydliadau addysgol
<ul></ul>
Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau
<ul></ul>
Y Celtiaid
Cyfeiriadau gan awduron clasurol
Ceir yr unig gyfeiriad gan awdur clasurol at bobl oedd yn eu galw eu hunain yn "Geltiaid" gan Iŵl Cesar ym mrawddeg gyntaf enwog ei lyfr De Bello Gallico oedd yn adrodd hanes ei ymgyrchoedd milwrol yng Ngâl a'i ymweliadau a Phrydain:
Dywed Cesar fod trigolion y tri rhanbarth yma yn siarad ieithoedd gwahanol. Cred rhai ysgolheigion mai at dafodieithoedd gwahanol yn hytrach nag ieithoedd y mae'n cyfeirio yma. Treuliodd Cesar flynyddoedd yn ymgyrchu yng Ngâl, a cheir cryn dipyn o fanylion am arferion y Galiaid yn ei lyfr. Un pwynt a wneir gan awduron megis Simon James yn y blynyddoedd diwethaf yw nad oes unrhyw awdur clasurol yn cyfeirio at drigolion Prydain ac Iwerddon fel Celtiaid. Er hynny, mae Cesar yn De Bello Gallico yn dangos cysylltiadau clos rhwng Gâl a Phrydain mewn diwylliant, iaith a chrefydd.
Mamwlad y Celtiaid
bawd|300px|Diwylliannau [[Diwylliant Hallstatt|Hallstatt a La Tène. {{legend|#f6bc0a|Tiriogaeth graidd Hallstatt (HaC, 800 CC) mewn melyn tywyll, }} {{legend|#d5c089|tiriogaeth derfynol dylanwad Hallstatt (erbyn 500 CC, HaD) mewn melyn golau.}} {{legend|#80da34|Tiriogaeth graidd diwylliant La Tène (450 CC) mewn gwyrdd tywyll, }} {{legend|#9bce9b|tiriogaeth derfynol dylanwad La Tène (erbyn 50 CC) mewn gwyrdd golau. }} Nodir tiriogaethau rhai o'r prif lwythau Celtaidd yng nghyfnod diweddar La Tène.]]
Mae ansicrwydd mawr ymhlith ysgolheigion ynglŷn â mamwlad wreiddiol y Celtiaid. Un awgrym yw bod yr iaith Gelteg wreiddiol wedi datblygu ymhell i'r dwyrain, efallai o gwmpas y Môr Du. Nid oes sicrwydd o hyn, ac erbyn i siaradwyr ieithoedd Celtaidd gael eu cofnodi gan haneswyr clasurol, roeddynt yn byw ar draws rhan helaeth o Ewrop.
Tuedd archeolegwr, ar y llaw, arall, yw diffinio "Celtiaid" fel pobl ag iddynt fath arbennig o ddiwylliant yn yr ystyr archeolegol. Cred rhai ysgolheigion fod Diwylliant y Meysydd Wrnau yng ngogledd yr Almaen a'r Iseldiroedd yn dynodi presenoldeb Celtiaid. Roedd y diwylliant yma yn amlwg yng nghanolbarth Ewrop rhwng tua 1200 CC a 700 CC. Mae'r diwylliant Hallstatt a ddatblygodd yng nghanolbarth Ewrop rhwng tua 700 CC a 500 CC hefyd wedi ei gysylltu â'r Celtiaid.
Dilynwyd y diwylliant Hallstatt gan ddiwylliant La Tène, hefyd yng nghanolbarth Ewrop. Cysylltir y diwylliant hwn gyda'r Celtiaid gan lawer o ysgolheigion, sy'n nodi bod cryn nifer o enwau Celtaidd ar afonydd o gwmpas rhan uchaf Afon Donaw ac Afon Rhein. Cred eraill fod y diwylliant La Tène yn rhy hwyr i fod yn brawf o leoliad mamwlad y Celtiaid, a'u bod wedi ymledu i'r ardaloedd hyn o rywle arall. Ni ymdaenodd diwylliant La Tène i bob ardal Geltaidd ei hiaith; roedd Sbaen a'r rhan fwyaf o Iwerddon tu allan i draddodiad La Tène.
Syniad arall yw bod mamwlad y Celtiaid fwy tua'r gorllewin. Mae'r haneswyr Diodorus Siculus a Strabo yn awgrymu mai yn ne Ffrainc yr oedd mamwlad y Celtiaid, tra awgrymodd Plinius yr Hynaf fod Celtica, gwlad wreiddiol y Celtiaid, ger aber Afon Guadalquivir yn ne Spaen a Portiwgal. Mae ymchwil ddiweddar wedi nodi tebygrwydd genidol rhwng y Cymry a'r Gwyddelod a'r Basgiaid, sy'n awgrymu lledaeniad tua'r gogledd o Sbaen ar hyd yr arfordir, symudiad a ddechreuodd tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl.
Dengys astudiaethau o elfennau Celtaidd eu hiaith mewn enwau lleoedd yn Ewrop gan Patrick Sims-Williams fod y ganran uchaf o leoedd gydag enwau o darddiad Celtaidd yng Ngâl, Prydain a Sbaen, gyda chanran lawer is ymhellach i'r dwyrain.
Tiriogaethau'r Celtiaid
chwith|bawd|250px|Mae'r ardal werdd yn dangos tiriogaeth debygol dylanwad proto-Geltaidd tua 1000 CC yn ôl un theori. Mae'r ardal brennaidd yn dangos lle ganwyd arddull a diwylliant [[La Tène. Mae'r ardal goch yn amlinellu'n fras yr ardaloedd Celtaidd neu dan ddylanwad Celtaidd tua 400 CC]]
Erbyn i awduron clasurol ddechrau crybwyll y Celtiaid yn y 6g CC, roedd pobloedd yn siarad ieithoedd Celtaidd yn ymestyn dros ran helaeth o orllewin a chanolbarth Ewrop, yn cynnwys Gâl, Prydain, rhan helaeth o Benrhyn Iberia a'r rhan o ganolbarth Ewrop i'r gogledd o'r Alpau. Credir fod y Celtiaid ar Benrhyn Iberia yn ffurfio dau ddiwylliant gwahanol, un grŵp yn y gogledd-orllewin yn cynnwys y llwythau Lwsitanaidd yn yr hyn sy'n awr yn wladwriaeth Portiwgal a llwythau yng ngogledd a gorllewin Sbaen megis yn Galicia, Asturias a Cantabria. Yr ail grŵp oedd y Celtiberiaid yng nghanolbarth Sbaen. Credir eu bod hwy yn gymysgedd o Geltiaid oedd wedi ymfudo o Gâl a'r Iberiaid lleol.
Mae cofnod archeolegol o Geltiaid yn bresennol yng ngogledd yr Eidal cyn gynhared â'r 6g CC. Yn ôl yr hanesydd Diodorus Siculus ymosododd Celtiaid oedd yn byw i'r gogledd o'r Alpau ar ogledd yr Eidal yn 391 CC. a meddiannu'r ardal o gwmpas dyffryn Afon Po, yr ardal a alwai'r Rhufeiniaid yn Gallia Cisalpina. Y Celtiaid a sefydlodd ddinas Milan.
bawd|240px|Y prif ardaloedd ieithyddol ar Benrhyn Iberia tua 200 CC.
Ymhellach i'r dwyrain, roedd teyrnas Geltaidd y Scordisci wedi sefydlu eu prifddinas yn Singidunum (Belgrade heddiw) erbyn y 3g CC. Mae hefyd lawer o olion archeolegol mewn rhannau o Hwngari. Cofnodir fod Galiaid wedi ymsefydlu yn Pannonia yn y 3g CC. oherwydd gorboblogi yng Ngâl, ac yn 279 CC ymosododd byddin o'r Galiaid hyn dan arweiniad Brennus ar y Groegiaid, gan eu gorchfygu yn Thermopylae a cheisio anrheithio cysegr Apollo yn Delphi cyn cael eu gorfodi i encilio. Ymsefydlodd rhai o'r Celtiaid hyn yn Thrace (Bwlgaria), a symudodd un garfan i Anatolia tua 278 CC, lle gelwid hwy'r Galatiaid. Nododd Sant Sierôm yn y 4g fod gan y Galatiaid eu hiaith eu hunain, oedd yn debyg i iaith y Treveri yng Ngâl.
Y farn gyffredinol hyd yn weddol ddiweddar oedd bod yr ieithoedd Celtaidd wedi cyrraedd Prydain ac Iwerddon trwy i nifer fawr o Geltiaid ymfudo yno o'r cyfandir yn ystod Oes yr Haearn a disodli'r boblogaeth flaenorol. Barn llawer o ysgolheigion bellach yw na fu ymfudiad mawr o'r fath. Cred rhai bod yr ieithoedd Celtaidd wedi bod yn bresennol yn yr ynysoedd ers Oes yr Efydd, ac awgrymodd Oppenheimer y gallent fod wedi bod yno ers y cyfnod Neolithig.
Gwrthdaro â Rhufain
bawd|chwith|100px|Dillad ac arfogaeth rhyfelwr Celtaidd
Yn 387 CC ymosododd llwyth Celtaidd y Senones o ogledd yr Eidal ar ddinas Rhufain dan ei harweinydd Brennus (neu Brennos). Gorchfygasant y Rhufeiniad ym Mrwydr yr Allia, a meddiannu'r cyfan o ddinas Rhufain heblaw bryn y Capitol. Bu raid i'r Rhufeiniaid dalu swm mawr o aur i achub y ddinas. Yn ôl y stori enwog, pan oeddynt yn talu'r aur i'r Senones, datblygodd ffrae ynghylch y pwysau oedd yn cael eu defnyddio i fesur yr aur. Ymatebodd Brennus trwy daflu eu cleddyf ar ben y pwysau gyda'r geiriau "Vae victis" ("Gwae'r gorchfygedig"). Yn ddiweddarach llwyddodd y conswl Furius Camillus i orchfygu Brennus ac arbed y ddinas.
Gorchfygwyd byddin Geltaidd gan y Rhufeiniaid ym Mrwydr Telemon yn 225 CC, ond dim ond yn 192 CC y gorchfygodd y Rhufeiniaid y teyrnasoedd Celtaidd annibynnol olaf yn yr Eidal. Ymosododd y Rhufeiniaid ar Sbaen yn 218 CC fel rhan o'u rhyfel yn erbyn y Carthaginiaid oedd wedi meddiannu rhannau o Sbaen. Erbyn tua 200 CC roedd y Rhufeiniad yn rheoli'r rhan fwyaf o Benrhyn Iberia, er mai dim ond yn 19 CC y concrwyd pob rhan yn derfynol.
Yn 125 CC ymosododd y Rhufeiniaid ar dde Gâl, yn dilyn cais am gymorth gan drigolion dinas Massilia. Erbyn 121 CC roeddynt wedi concro rhan dde-ddwyreiniol Gâl; yn ddiweddarach daeth y rhan yma yn dalaith Rufeinig dan yr enw Gallia Narbonensis. Concrwyd gweddill Gâl gan Iŵl Cesar mewn cyfres o ymgyrchoedd rhwng 58 CC a 51 CC. Y frwydr dyngedfennol oedd Brwydr Alesia yn 52 CC, pan orchfygodd Cesar gynghrair o lwythau Celtaidd dan arweiniad Vercingetorix o lwyth yr Arverni.
Roedd Iŵl Cesar wedi ymosod ar Brydain ddwywaith yn ystod ei ymgyrchoedd yn erbyn y Galiaid, ond dim ond yn 43 CC y gwnaed ymgais benderfynol i ymgorffori Prydain yn yr Ymerodraeth Rufeinig. Dros y blynyddoedd nesaf, ymestynnodd y Rhufeiniaid eu rheolaeth dros yr ynys. Cyrhaeddwyd y penllanw yn tua 83 neu 84 CC pan orchfygodd Agricola y Caledoniaid ym Mrwydr Mons Graupius yn yr hyn sy'n awr yng ngogledd yr Alban. Fodd bynnag, ni allodd y Rhufeiniaid ddal ei gafael ar y rhan fwyaf o'r Alban, ac adeiladwyd Mur Hadrian i amddiffyn y ffin. Yng ngogledd yr Alban ac yn Iwerddon, nas ymosodwyd arni gan y Rhufeiniaid, parhaodd teyrnasoedd Celtaidd annibynnol mewn bodolaeth.
Llywodraeth
bawd|dde|Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CCC
Ni fu erioed, hyd y gwyddir, unrhyw fath ar ymerodraeth Geltaidd. Yn hytrach, roedd cryn nifer o unedau a elwir yn draddodiadol yn "llwythau", er bod rhai o'r rhain yn fwy datblygedig na'r diffiniad arferol o "lwyth", ac yn hytrach yn wladwriaethau. Daw'r manylion am y llwythau hyn o nifer o ffynonellau, yn arbennig De bello Gallico Iŵl Cesar yn y ganrif 1af CC, ac yn ddiweddarach Geographia Ptolemi, sy'n enwi llawer o lwythau a'u prif ddinasoedd.
Ymhlith llwythau pwysicaf canolbarth Gâl, roedd yr Arverni, y Carnutes, yr Aedui a'r Allobroges. Yng ngogledd-ddwyrain Gâl, roedd nifer o lwythau a elwid y Belgae, oedd efallai o darddiad Almaenaidd yn wreiddiol, yn cynnwys y Treveri a'r Nervii. Ceid rhai llwythau Belgaidd yn ne-ddwyrain Lloegr hefyd; ymddengys eu bod wedi mudo yno ychydig cyn ymweliad cyntaf Iŵl Cesar â'r ynys. Gweler Rhestr o lwythau Celtaidd am restr gyflawn.
Rheolid y rhan fwyaf o'r llwythau hyn gan frenhinoedd. Roedd gan ambell lwyth, megis yr Eburones ddau frenin ; efallai rhag ofn i un fynd yn rhy bwerus, megis dau frenin Sparta. Ymysg yr Aedui, yr Helvetii a rhai pobloedd eraill, roedd ynadon etholedig wedi cymryd lle'r brenin erbyn cyfnod Cesar. Gelwid prif ynad yr Aedui yn Vergobret, ac etholid ef am gyfnod o flwyddyn.
O dan y brenhinoedd roedd yr uchelwyr; dywed Cesar fod pawb o bwys ymysg y Celtiaid yn perthyn un ai i'r uchelwyr (equites) neu'r Derwyddon. Roedd gan nifer o lwythau senedd yng nghyfnod Cesar; er enghraifft roedd gan y Nervii senedd o 300. Ychydig o rym oedd gan y bobl gyffredin; gallent ddod yn ddilynwyr uchelwyr a chael eu hamddiffyn ganddo yn gyfnewid am eu teyrngarwch.
Economi
Amaethyddiaeth oedd yr elfen bwysicaf yn economi'r rhan fwyaf o'r llwythau, yn cynnwys tyfu cnydau a chadw anifeiliaid. Roedd gwartheg yn arbennig o bwysig, ond cedwid defaid a moch hefyd. Ystyrid y ceffyl o bwysigrwydd mawr ar gyfer dynodi statws ac ar gyfer rhyfel. Roedd mwyngloddio yn bwysig i rai o'r bobloedd Geltaidd hefyd, yn enwedig cloddfeydd halen yng nghanolbarth Ewrop.
Dechreuodd rhai pobl Geltaidd fathu eu darnau arian eu hunain tua diwedd y 3edd ganrif CC, efallai oherwydd dylanwad Groegaidd. Erbyn y ganrif 1af CC roedd llawer o'r llwythau yn cynhyrchu eu darnau arian eu hunain. Dengys eitemau a gladdwyd gyda'r meirwon fod masnach sylweddol rhwng rhai o'r bobloedd Geltaidd a'r gwledydd o amgylch Môr y Canoldir. Ymhlith yr eitemau a allforid roedd haearn, tun, gwlân a halen, tra mewnforid gwydr, gwin ac eitemau eraill.
Diwylliant a chelfyddyd
250px|bawd|[[Pair Gundestrup]]
Cysylltir y Celtiaid yn aml â diwylliant Hallstatt. Mae'r diwylliant yma yn dyddio o ddiwedd yr Oes Efydd a rhan gyntaf yr Oes Haearn yng nghanolbarth Ewrop. Yn sicr cofnodir pobloedd oedd yn siarad ieithoedd Celtiaid mewn llawer o'r ardaloedd lle ceir y diwylliant yma, ond mae'n debyg fod pobloedd oedd yn siarad ieithoedd eraill yn dangos nodweddion y diwylliant yma hefyd.
Dilynwyd diwylliant Hallstatt dan Diwylliant La Tène yn ddiweddarach yn yr Oes Haearn, eto yng nghanolbarth Ewrop i'r gogledd o'r Alpau. Mae rhywfaint mwy o sail dros gysylltu'r Celtiaid â'r diwylliant yma, ac mae celfyddyd gwaith metel La Tène yn dangos nodweddion celfyddyd Geltaidd. Ymledodd diwylliant La Tène cyn belled â Phrydain a rhan o Iwerddon; er enghraifft ystyrir y casgliad o eitemau a ddarganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn yn un o'r casgliadau pwysicaf o gelfi La Tène yn Ynysoedd Prydain.
Credid ar un adeg fod ymddangosiad eitemau yn arddull La Tène yn dynodi dyfodiad y Celtiaid i'r ynysoedd hyn, gan ddwyn yr ieithoedd Celtaidd gyda hwy. Erbyn hyn, mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion o'r farn na fu symudiad mawr o bobl, dim ond lledaeniad ffasiwn newydd mewn celfyddyd. Nid oes dim llawer o eitemau La Tène wedi eu darganfod yn Sbaen, lle'r oedd poblogaeth Geltaidd sylweddol.
Nodweddir celfyddyd y Celtiaid gan duedd at batrymau abstract, defnydd o linellau troellog, delweddau anthropomorffig a defnydd o anifeiliaid a phlanhigion. Efallai mai'r esiampl enwocaf o gelfyddyd Geltaidd yw Pair Gundestrup. Mae eu celfyddyd hefyd ar feini ledled Ewrop.
Bywyd y Celtiaid
bawd|chwith|250px|Pentref Celtaidd wedi ei ail-greu yn Steinbach am Donnersberg.
Roedd bywyd y Celtiaid yn amrywio cryn dipyn mewn gwahanol rannau o'r byd Celtaidd. Mewn rhai rhannau adeiledid bryngaerau amddiffynnol, rhai ohonynt o faint sylweddol iawn. Ar y cyfandir o ddiwedd y 3edd ganrif CC ymlaen, datblygodd trefi a elwir yn Oppida. Mae cloddio archeolegol wedi bod mewn nifer o'r rhain, yn cynnwys Magdalensberg yn Awstria, Manching yn yr Almaen a Bibracte ac Alesia yn Ffrainc.
Ceir llawer o gyfeiriadau at fywyd a nodweddion y Celtiaid gan awduron clasurol. Maent yn cytuno fod y Celtiaid yn bobl ryfelgar, ond eu bod yn ymladd fel casgliad o unigolion yn hirach nag fel byddin ddisgybledig yn null y Rhufeiniaid. Dywedir eu bod yn hoff o gasglu pennau eu gelynion a'u harddangos yn eu pentrefi. Ymddengys fod gan y pen dynol arwyddocâd neilltuol i'r Celtiaid, ac efallai fod adlewyrchiad o hyn yn chwedl Branwen ferch Llŷr ym Mhedair Cainc y Mabinogi, lle mae Bendigeidfran, wedi ei glwyfo hyd angau, yn gorchymyn torri ei ben a'i gladdu yn Llundain i amddiffyn y deyrnas.
bawd|Tai Celtaidd yn Nhan-yr-Ogof. bawd|Rhan o Galendr Coligny.
Roedd pedair prif ŵyl yn y flwyddyn Geltaidd: "Imbolc" (Gŵyl y Canhwyllau) ar 1 Chwefror, yn gysylltiedig â'r dduwies Brigit ("Ffraid" yn Gymraeg); "Beltain" (Gŵyl Galan Mai) ar 1 Mai, yn gysylltiedig â ffrwythlondeb ac efallai â duw'r haul, Belenos; "Lughnasa" (Gŵyl Galan Awst) ar 1 Awst yn gysylltiedig â'r cynhaeaf a'r duw Lugh neu Lleu Llaw Gyffes, a "Samhain" (Gŵyl Galan Gaeaf), yr ŵyl bwysicaf y pedair, ar 31 Hydref. Ar Ŵyl Galan Gaeaf, roedd y ffiniau rhwng y byd daearol a'r arall-fyd yn diflannu, syniad sy'n parhau i raddau yn rhai o arferion dathlu Gŵyl Galan Gaeaf. Calendr Coligny o Ffrainc, wedi ei ysgrifennu yng Ngaeleg, yw'r brif ffynhonnell ar gyfer y calendr Celtaidd. Dywed Iŵl Cesar eu bod yn mesur cyfnodau amser yn ôl nosweithiau yn hytrach na dyddiau, rhywbeth sydd efallai wedi goroesi yn y gair Cymraeg "pythefnos".
Er bod cymdeithasau'r Celtiaid yn un batriarchaidd, mae'n ymddangos fod i ferched safle uwch yn eu plith nag yn y rhan fwyaf o gymdeithasau'r cyfnod. Er enghraifft, un o'r darganfyddiadau mwyaf ysblennydd o'r byd Celtaidd yw bedd yn Vix yn nyffryn Afon Seine sy'n dyddio o tua 500 CC. Bedd dynes oedd hon; ar un adeg fe'i disgrifid gan ysgolheigion fel "tywysoges Vix", ond y farn gyffredinol erbyn hyn yw mai math o offeiriades neu siaman oedd hi. Ceir hanes Buddug (Boudica) yn arwain gwrthryfel yn erbyn Rhufain, ac mae esiamplau eraill megis y breninesau Cartimandua ym Mhrydain a Medb yn Iwerddon, y ddwy i bob golwg a mwy o rym a dylanwad na'u gwŷr. Mae'r hanesydd Dio Cassius yn nodi rhyddid rhywiol merched Celtaidd: "...sylw ffraeth a wnaed gan wraig Argentocoxus, Caledoniad, i Julia Augusta. Pan oedd yr ymerodres yn tynnu ei choes, wedi gwneud y cynghrair, am ryddid ei rhyw gyda dynion ym Mhrydain, atebodd hithau: 'Rydym ni'n cyfarfod ag anghenion natur mewn dull llawer gwell na chi ferched Rhufeinig; oherwydd rydym ni'n cysylltu'n agored a'r dynion gorau, tra'r ydych chi yn gadael i chi'ch hunain gael eich llygru yn y dirgel gan y gwaelaf.'"
Crefydd
bawd|250px|chwith|Cernunnos, duw corniog y Celtiaid Roedd crefydd draddodiadol y Celtiaid yn cynnwys nifer fawr o dduwiau. Duwiau lleol oedd llawer o'r rhain, a'u dylanwad wedi ei gyfyngu i lecyn arbennig. Ar y llaw arall roedd rhai duwiau oedd yn cael eu haddoli dros ardal eang iawn. Er enghraifft mae Lleu yng Nghymru yn cyfateb i Lugh yn Iwerddon a Lugos yng Ngâl. Mae'r "Dinlle" yn yr enw Dinas Dinlle yn ei hanfod yr un enw â Lugdunum, hen enw dinas Lyon. Ymddengys fod Epona, duwies geffylau'r Galiaid (cymharer y gair "ebol" yn Gymraeg) yr un dduwies a Macha yn Iwerddon a Rhiannon yng Nghymru. Mae nifer o'r cymeriadau ym Mhedair Cainc y Mabinogi, fel Lleu a Rhiannon, i bob golwg yn dduwiau Celtaidd wedi eu troi yn gymeriadau o gig a gwaed. Esiampl arall yw Manawydan fab Llŷr, sy'n cyfateb i dduw'r môr, Manannán mhac Lir, yn Iwerddon. Uniaethir Mabon fab Modron yn chwedl Culhwch ac Olwen a'r duw Maponos, a enwir ar nifer o arysgrifau yng Ngâl a Phrydain. Un o'r prif dduwiau oedd y duw corniog, Cernunnos, efallai duw hela ac arglwydd y fforest. Elfen arall oedd yn adnabyddus trwy'r byd Celtaidd oedd y triawd o fam-dduwiesau. Dywed rhai bod yr hen grefydd Geltaidd wedi goroesi mewn ffurf o neo-baganiaeth.
Mae awduron Rhufeinig yn cysylltu'r Celtiaid a'r Derwyddon ac yn cyfeirio at seremonïau crefyddol mewn llwyni coed sanctaidd. Ceir cyfeiriad at hyn yn hanes Tacitus am ymosodiad y Rhufeiniad dan Suetonius Paulinus ar Ynys Môn yn 60 CC. Yn ôl Poseidonius ac awduron eraill roedd tri dosbarth yn gyfrifol am grefydd a diwylliant Gâl, y derwyddon, y beirdd a'r vates. Dywed rhai awduron Rhufeinig, er enghraifft Iŵl Cesar a Plinius yr Hynaf, fod y Celtiaid yn aberthu bodau dynol i'r duwiau. Yn ôl Cesar, roedd Derwyddiaeth wedi dechrau ym Mhrydain ac wedi lledaenu i Gâl.
Cyrhaeddodd Cristnogaeth rannau mwyaf dwyreiniol y byd Celtaidd yn gynnar iawn; er enghraifft ysgrifennodd Yr Apostol Paul ei Epistol at y Galatiaid cyn 64 CC. Roedd Cristnogaeth wedi ei sefydlu yn y rhannau Celtaidd o'r Ymerodraeth Rufeinig erbyn y 4g, a chenhadwyd Iwerddon yn y 5g. Yn Iwerddon, yr Alban, Cymru a Llydaw, datblygodd yr hyn a elwir yn "Gristionogaeth Geltaidd". Teithiodd cenhadon o Iwerddon, yn arbennig, ar hyd a lled y cyfandir, a thyfodd celfyddyd nodweddiadol. Yr enghraifft enwocaf o'r gelfyddyd yma yw llawysgrif addurnedig Llyfr Kells, sy'n dyddio o tua 800.
Beyond Redemption
Ffilm llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Bruce Fontaine yw Beyond Redemption a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd yng Nghanada. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Osric Chau a Valerie Tian.
Y Celtiaid
Ieithoedd
bawd|Arysgrif mewn Galeg o Ffrainc
Beyond Redemption
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Bruce Fontaine nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Ce Qu'il Faut Pour Vivre
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Benoît Pilon yw Ce Qu'il Faut Pour Vivre a gyhoeddwyd yn 2008. Fe'i cynhyrchwyd gan René Chénier yng Nghanada. Lleolwyd y stori yn yr Arctig. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Bernard Émond a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Robert Lepage.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Louise Marleau, Antoine Bertrand, Denis Bernard, Guy Thauvette, Luc Proulx, Natar Ungalaaq, Vincent-Guillaume Otis a Éveline Gélinas. Mae'r ffilm Ce Qu'il Faut Pour Vivre yn 102 munud o hyd.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2008. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Dark Knight sef ffilm drosedd llawn cyffro, Americanaidd am uwcharwr. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. Michel La Veaux oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Benoît Pilon ar 27 Gorffenaf 1962 ym Montréal.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Benoît Pilon nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Y Celtiaid
Ieithoedd
Mae'r ieithoedd Celtaidd yn perthyn i'r teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Nid yw ysgolheigion yn cytuno ar eu perthynas ag is-deuluoedd eraill yn y teulu.
Mae anghytundeb hefyd ar sut yn union y dylid dosbarthu'r ieithoedd Celtaidd eu hunain. Un dosbarthiad yw eu rhannu yn Gelteg Ynysig a Chelteg y Cyfandir. Roedd Celteg y Cyfandir yn cynnwys sawl iaith a thafodiaith Celteg a siaredid ar gyfandir Ewrop a rhan o Asia Leiaf, yn cynnwys, Galateg (iaith y Galatiaid), Galeg (iaith Gâl, Celtibereg (iaith rhannau o Bortiwgal a Sbaen) a Leponteg (iaith Gallia Cisalpina yng ngogledd Yr Eidal). Nid oes yr un o'r ieithoedd hyn yn fyw heddiw, ond darganfuwyd nifer fawr o arysgrifau o Gâl, gogledd yr Eidal a Sbaen. Sylwer mai iaith Ynysig yw Llydaweg, er mai ar y cyfandir y siaredir hi.
Mae'r ieithoedd Celtaidd gorllewinol, neu Ynysig, yn cael eu rhannu yn ddau deulu neu gangen o Gelteg Ynysig: Goideleg, a elwir weithiau'n Gelteg Q, sy'n cynnwys Gwyddeleg, Manaweg a Gaeleg yr Alban, a Brythoneg a elwir weithiau'n Gelteg P, sef Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg. Mae rhai ysgolheigion yn anghytuno a'r dosbarthiad yma, ac yn credu fod yr ieithoedd Brythoneg yn perthyn yn nes i ieithoedd megis Galeg tra bod yr ieithoedd Goideleg yn perthyn yn nes i Gelteg Iberiaidd. Cred y rhan fwyaf o ysgolheigion bellach fod Picteg hefyd yn iaith Frythonig.
Dywed nifer o'r awduron clasurol fod y Celtiaid yn ymwrthod ag ysgrifennu ac yn trosglwyddo dysg ar dafod leferydd. Cyfeirio at yr offeiriaid neu'r derwyddon y mae hyn yn bennaf fodd bynnag, a cheir llawr o arysgrifau o'r gwledydd Celtaidd eu hiaith. Roedd rhai o'r arysgrifau Galeg cynnar yn defnyddio'r wyddor Roegaidd, ond yn ddiweddarach defnyddid yr wyddor Ladin. Datblygodd gwyddor Ogam yn Iwerddon yn gynnar yn y cyfnod Cristionogol, a cheir nifer fawr o feini gydag arysgrif Ogam yn ne-orllewin Cymru hefyd, yn ogystal ag ambell un mewn mannau eraill.
Llenyddiaeth
Ni oroesodd dim o lenyddiaeth Geltaidd y cyfandir. Mae'n debyg i Gâl, er enghraifft, cael ei Seisnigeiddio cyn i'r llenyddiaeth lafar gael ei rhoi mewn ysgrifen. Fodd bynnag, mae hen lenyddiaeth o Gymru ac yn arbennig o Iwerddon wedi goroesi, sydd yn rhoi golwg ar fywyd Celtaidd. Ymhlith y pwysicaf o'r rhain mae Cylch Wlster ac yn arbennig y Táin Bó Cúailnge ("gyrru ymaith wartheg Cooley"), cerdd y credir ei bod wedi ei gosod yn y 4g er bod y llawysgrifau yn llawer mwy diweddar. Mae'n rhoi hanes rhyfel rhwng Wlster a Connacht pan mae byddin Medb, brenhines Connacht yn ymosod ar Wlster i geisio dwyn y tarw enwog Donn Cuailnge, ac ymdrechion yr arwr ieuanc Cúchulainn i'w hatal. Yn ôl John Davies, "rhyfeddod yw canfod ynddi gyffelybiaethau â'r disgrifiadau o'r Celtiaid a geir yng ngweithiau llenorion clasurol megis Posidonius a Cesar" Cylch pwysig arall yw Cylch Fionn o tua'r un cyfnod, yn adrodd hanes yr arwr Fionn mhac Cumhaill a'i wŷr.
Gellir gweld adlais o'r un arferion Celtaidd mewn rhannau o Bedair Cainc y Mabinogi yng Nghymru, ac efallai yn arbennig yn chwedl Culhwch ac Olwen. Mae'n debyg bod y chwedlau hyn wedi eu newid cryn dipyn gan gopïwyr Cristionogol, ond ymddengys fod nifer o'r cymeriadau ar un adeg wedi bod yn dduwiau Celtaidd.
Celtiaid modern
chwith|bawd|120px|Y "chwe gwlad" Geltaidd
Yn y cyfnod diweddar, nododd yr hanesydd Albanaidd George Buchanan yn ei lyfr Rerum Scoticarum Historia (1582) fod grŵp o ieithoedd ym Mhrydain ac Iwerddon ac hen iaith Gâl oedd ar wahân i'r ieithoedd Lladin a'r ieithoedd Germanaidd, a galwodd hwy'r ieithoedd Galaidd. Ef oedd y cyntaf i ddefnyddio'r gair "Celt" am rai o drigolion Prydain ac Iwerddon, gan awgrymu fod Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban wedi cyrraedd yno gydag ymfudwyr o dde Gâl. Nid oedd ef yn cynnwys y Brythoniaid yn ei ddefnydd o "Celt".
Mae'r defnydd o'r geiriau 'Celtiaid' a 'Cheltaidd' yn yr ystyr fodern yn deillio o lyfr a gyhoeddwyd yn 1703 gan y Llydawr Paul-Yves Pezron. Yn Antiquité de la nation, et de langue des celtes dangosodd fod y Llydäwyr a'r Cymry yn perthyn i'w gilydd, a dywedodd eu bod yn ddisgynyddion y Celtiaid yr oedd yr awduron clasurol yn cyfeirio atynt.
Holland Township, New Jersey
Treflan yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Y Celtiaid
Celtiaid modern
Ym 1707 cyhoeddodd yr ieithydd a hynafiaethydd Edward Lhuyd y gyfrol Glossography, y gyfrol gyntaf o'r Archaeologia Britannica arfaethedig a'r unig un a welodd olau dydd, sy'n astudiaeth o iaith a diwylliant y gwledydd Celtaidd ar seiliau gwyddonol. Dangosodd fod ieithoedd megis Cymraeg, Llydaweg a Gwyddeleg yn perthyn i'w gilydd, a rhoddodd yr enw "ieithoedd Celtaidd" arnynt. Roedd y llyfr yn garreg filltir bwysig; man cychwyn yr astudiaeth fodern o'r ieithoedd Celtaidd. Ymddengys mai Lhuyd oedd y person cyntaf i ddefnyddio'r gair "Celt" mewn rhywbeth tebyg i'w ystyr fodern, er mai term ieithyddol ydoedd ganddo ef.
Holland Township, New Jersey
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Holland Township, gan gynnwys:
Y Celtiaid
Celtiaid modern
de|bawd|160px|Iolo Morgannwg
Healeren
Ffilm ddogfen yw Healeren a gyhoeddwyd yn 1985. Fe'i cynhyrchwyd yn Denmarc.
Y Celtiaid
Celtiaid modern
Datblygodd diddordeb yn y Celtiaid trwy'r 18g, er enghraifft llyfrau'r hynafiaethydd William Stukeley yn rhoi pwyslais ar y derwyddon. Cyhoeddwyd barddoniaeth oedd wedi ei briodoli i'r bardd Gaeleg Ossian, ond a oedd mewn gwirionedd wedi eu hysgrifennu gan James MacPherson, a chawsant dderbyniad brwd. Cafodd Iolo Morgannwg hefyd ddylanwad mawr; hoerai ef fod beirdd Morgannwg wedi cadw traddodiad o ddoethineb oedd yn mynd yn ôl i gyfnod y derwyddon.
Healeren
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1985. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Back to the Future sef ffilm wyddonias Americanaidd am fachgen a’i gar yn cael ei yrru i’r dyfodol.
Y Celtiaid
Celtiaid modern
Yn y 19g tyfodd cenedlaetholdeb yn Iwerddon yn arbennig, ac arweiniodd hyn at ddiddordeb yn y Celtiaid fel hynafiaid cenedl y Gwyddelod. Datblygwyd cysylltiadau rhwng y gwledydd Celtaidd, er enghraifft yn dilyn ymweliadau'r Llydäwr Théodore Hersart de la Villemarqué, awdur y Barzaz Breiz, a Chymru yn 1838 a 1839. Ymhlith yr astudiaethau ysgolheigaidd dylanwadol gellir nodi Essaie sur la Poésie des Races Celtiques (1854) gan Ernest Renan ac On the Study of Celtic Literature (1867) Matthew Arnold.
Healeren
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Y Celtiaid
Celtiaid modern
Cynhaliwyd cyngres Ban-geltaidd yn Sant-Brieg yn 1867, wedi ei threfnu gan Charles de Gaulle, ewythr y cadfridog adnabyddus. Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Y Gyngres Geltaidd yn 1917, a sefydlwyd mudiad mwy gwleidyddol, yr Undeb Celtaidd, yn 1961. Y gwledydd Celtaidd yn ôl y ddau sefydliad yma yw yr Alban, Cernyw, Cymru, Iwerddon, Ynys Manaw, a Llydaw. Rhain yw'r gwledydd lle siaredir iaith Geltaidd neu lle siaredid iaith Geltaidd hyd yn gymharol ddiweddar. Mae nifer o daleithiau neu ardaloedd mewn gwledydd eraill hefyd yn hawlio etifeddiaeth Geltaidd, yn arbennig Galicia yn Sbaen, ac mae Gŵyl Ryng-Geltaidd Lorient yn cydnabod Galicia ac Asturias fel gwledydd Celtaidd.
Cântece pentru un muzeu
Ffilm Rwmaneg o Rwmania yw Cântece pentru un muzeu. Fe'i cynhyrchwyd yn Rwmania.
Y Celtiaid
Dadl ynglŷn â "Cheltiaid" ynysig
Er bod Simon James, er enghraifft, yn pwysleisio nad yw hyn yn golygu fod y defnydd o'r gair "Celt" am drigolion presennol gwledydd megis Iwerddon, Cymru a Llydaw yn annilys, bu beirniadu llym ar y ddadl gan rai ysgolheigion eraill, er enghraifft Ruth a Vincent Megaw. Awgrymwyd mai sail y ddadl oedd gelyniaeth Seisnig tuag at ddatganoli ac integreiddio Ewropeaidd. Barn John Davies ar hyn yw:
Cântece pentru un muzeu
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2013. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Wolf of Wall Street gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,650 o ffilmiau Rwmaneg wedi gweld golau dydd.
Y Celtiaid
Dadl ynglŷn â "Cheltiaid" ynysig
Ei farn ef yw bod Simon James, yn arbennig, yn colli golwg ar y ffaith fod trigolion yr ynysoedd yn Oes yw Haearn yn siarad iaith Gelteg.
Cântece pentru un muzeu
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Y Celtiaid
Llyfryddiaeth ddethol
Mae nifer fawr o lyfrau ac erthyglau ar y Celtiaid ar gael. Rhoddir yma ddetholiad o lyfrau Cymraeg a rhai o'r llyfrau Saesneg mwyaf safonol. Am y gwledydd Celtaidd, gweler dan y gwledydd unigol.
Y Tair Rhamant
Mae'r tair stori a adnabyddir wrth yr enw Y Tair Rhamant yn chwedlau Arthuraidd Cymraeg Canol o'r Oesau Canol. Maent i'w cael yn rhannol neu yn gyfan yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest. Ceir chwedlau sy'n cyfateb iddynt yng ngwaith yr awdwr Ffrangeg Chrétien de Troyes o ail hanner y 12g yn ogystal. Erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylch o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn. Mae iaith ac arddull y rhamantau hyn yn bur debyg i iaith ac arddull Pedair Cainc y Mabinogi.
Mae Iarlles y Ffynnon yn cyfateb i Yvain ou le Chevalier au lion gan Chrétien, Peredur fab Efrawg i Perceval ou le Conte du Graal a Gereint ac Enid i Érec et Énide.
Llyfryddiaeth
250px|bawd|chwith|Llinellau agoriadol testun [[Geraint ac Enid (Geraint fab Erbin) yn Llyfr Coch Hergest]]
Dinasyddion yn Erbyn Basswood
Ffilm o Canada yw Dinasyddion yn Erbyn Basswood gan y cyfarwyddwr ffilm Jaimz Asmundson$$$ Karen Asmundson. Fe'i cynhyrchwyd yng Nghanada.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Jaimz Asmundson$$$ Karen Asmundson nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Mumbai 125 Km 3d
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Veena Malik a Vedita Pratap Singh. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Interstellar sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf wyth mil o ffilmiau Hindi wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hemant Madhukar ar 16 Awst 1977 yn Chennai.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Hemant Madhukar nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Yann-Vari Perrot
Offeiriad a chenedlaetholwr Llydewig oedd yr abbé Yann-Vari Perrot, Ffrangeg: Jean-Marie Perrot (3 Medi 1877 – 12 Rhagfyr 1943).
Westnewton, Cumbria
Pentref a phlwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy Westnewton. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland.
Yann-Vari Perrot
Ganed Perrot yn Plouarzhel, Penn-ar-Bed i deulu Llydaweg ei iaith. Astudiodd i fynd yn offeiriad, ac yn 1904 daeth yn ficer Sant-Nouga. Sefydlodd Bleun-Brug ("Blodau'r Grug") yn 1905, i gefnogi'r diwylliant Llydewig a Chatholigiaeth, ac wedi 1911 daeth yn olygydd y cylchgrawn Feiz ha Breiz ("Ffydd a Llydaw"). Daeth yn ficer Saint-Thégonnec yn 1914, yna bu'n ymladd ym myddin Ffrainc yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Daeth yn amlwg yn Emsav, y mudiad cenedlaethol Llydewig.
Westnewton, Cumbria
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 265.
Yann-Vari Perrot
Yn 1920, daeth yn ficer Plougerne. Yn 1930 symudwyd ef gan yr eglwys, oedd yn anhapus ynghylch ei waith gwleidyddol, i blwyf Skrigneg, lle roedd gwleidyddiaeth adain-chwith yn gryf. Dathlwyd ef gan y gymdeithas ddiwylliannol Bleun-Brug yn 1936, am hybu pethau Llydaweg yn cynnwys theatr, cerddoriaeth, ysgrifennu a'r mudiad ieuenctid, mewn rhifyn arbennig o ‘’Oeuvres Bretonnes’’ Pan feddiannwyd Llydaw gan fyddin yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyhuddwyd ef o gydweithio gyda'r Almaenwyr. Ar 12 Rhagfyr 1943, llofruddiwyd ef gan aelod o'r Blaid Gomiwnyddol,
Wedi ei farwolaeth, defnyddiodd Célestin Lainé ei enw ar gyfer Bezen Perrot, a ffurfiwyd i gefnogi'r Almaen.
Glas Tulaichean - Creag Bhreac
Mae Glas Tulaichean - Creag Bhreac yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban;. Y fam-fynydd yw Glas Tulaichean.
Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.
Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.
Rock and Roll Hall of Fame
Amgueddfa a leolir ar lannau Llyn Erie yng nghanol Cleveland, Ohio yn yr Unol Daleithiau (UDA), sy'n cofnodi hanes yr artistiaid, cynhyrchwyr, ac unigolion eraill enwocaf a mwyaf dylanwadol yn y diwydiant cerddoriaeth, yn enwedig roc a rôl, yw'r Rock and Roll Hall of Fame and Museum ("Neuadd Fri ac Amgueddfa Roc a Rôl").
Sefydlwyd y Rock and Roll Hall of Fame Foundation ar 20 Ebrill, 1983. Dyluniwyd cartref iddi gan I.M. Pei, ac agorodd ar 2 Medi, 1995.
Kenzi
Ffilm a seiliwyd ar lenyddiaeth gynharach gan y cyfarwyddwr Vicky Ivernel yw Kenzi a gyhoeddwyd yn 1948. Fe'i cynhyrchwyd yn Moroco.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1948. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Treasure of the Sierra Madre sy’n ffilm antur (cowboi i ryw raddau), gan John Huston.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Vicky Ivernel ar 23 Gorffenaf 1921 yn Versailles a bu farw ym Mharis ar 27 Mehefin 1997.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Vicky Ivernel nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Godefroid o Fouillon
200px|bawd|Godefroid o Fouillon. Ffresgo Eidalaidd o tua 1420. Arweinydd y Groesgad Gyntaf a "brenin" Jeriwsalem oedd Godefroid o Fouillon (c.1060 - 18 Gorffennaf 1100) (Iseldireg: Godfried van Bouillon, Ffrangeg: Godefroid (neu Godefroi neu Godefroy) de Bouillon'').
Cafodd ei eni yn Boulogne-sur-Mer, Ffrainc, yr ail fab Eustache II, Iarll Boulogne, a'i wraig, Ide d'Ardenne.
Northern Greetings
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Benoît Pilon yw Northern Greetings a gyhoeddwyd yn 2007. Fe'i cynhyrchwyd yng Nghanada. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Benoît Pilon.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2007. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd 300 sef ffilm ryfel llawn cyffro gan Zack Snyder. Michel La Veaux oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Benoît Pilon ar 27 Gorffenaf 1962 ym Montréal.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Benoît Pilon nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Chitram
Ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Teja yw Chitram a gyhoeddwyd yn 2000. Fe'i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Telugu a hynny gan Teja.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Reema Sen, Tanikella Bharani, Uday Kiran, Uttej a Benarjee.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2000. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Gladiator sef ffilm hanesyddol am y cyfnod Rhufeinig gan Ridley Scott. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,800 o ffilmiau Telugu wedi gweld golau dydd. Rasool Ellore oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Teja ar 22 Chwefror 1966 yn Chennai. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1985 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Teja nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Carn Bhac - Carn Liath
Mae Carn Bhac - Carn Liath yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban;. Y fam-fynydd yw Carn Bhac.
Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.
Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.
Aderyn gwrychog torchfrown
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Aderyn gwrychog torchfrown (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar gwrychog torchfrown) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Notharchus ordii; yr enw Saesneg arno yw Brown-banded puffbird. Mae'n perthyn i deulu'r Adar Gwrychog (Lladin: Bucconidae) sydd yn urdd y Piciformes.
Sarah Teichmann
Mathemategydd o'r Almaen yw Sarah Teichmann (ganed 15 Ebrill 1975), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel biolegydd cyfrifiadurol.
Aderyn gwrychog torchfrown
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn N. ordii, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Sarah Teichmann
Manylion personol
Ganed Sarah Teichmann ar 15 Ebrill 1975 yn Karlsruhe ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Brifysgol Caergrawnt a Choleg Prifysgol Llundain. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Medal EMBO Gold, Medal Colworth, DArlith Crick, Gwobr Michael a Kate Bárány, Cymrawd Academi'r Gwyddoniaethau Meddygol, Aelodaeth EMBO a Cymrodor ISCB.
Aelodaeth o sefydliadau addysgol
<ul></ul>
Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau
<ul></ul>
Seren niwtron
bawd|350px|dde|Seren Niwtron Mae seren niwtron yn weddilion seren sydd wedi dymchwel oherwydd disgyrchiant, a'i maint yn fychan a dwys ac mae wedi'i gwneud bron yn gyfangwbl o niwtronau sy'n fân ronynnau isatomig. Mae'n niwclews fawr iawn ac yn cael ei dal at ei gilydd gan ddisgyrchiant.
Mae ganddi radiws bychan iawn ond mae ei màs yn llawer mwy na màs yr Haul a'i gwres yn uchel. Caiff ei hatal rhag lleihau'n rhagor gan wasgedd cwantwm (quantum degeneracy pressure) drwy'r ffenomenwm a elwir yn "Ataliad Pauli", sy'n mynnu na all unrhyw ddau niwtron (neu unrhyw fân ronyn ffermionig arall) fod yn yr un lle ar yr un pryd.
Mae màs cyfartalog seren niwtron rhwng 1.4 a 3.2 màs solar, gyda radiws o oddeutu 12 km.
Bryniau Mendip
Cadwyn o fryniau calchfaen yng ngogledd Gwlad yr Haf yw'r Bryniau Mendip. Mae'r calchfaen wedi erydu mewn mannau i greu ceunentydd. Yr enwocaf o'r rhain yw Ceunant Cheddar a Burrington Combe. Man ucha'r bryniau yw Beacon Batch ar Black Down gydag uchder o 325m uwchben lefel y môr. Mewn rhai ardaloedd mae'r calchfaen yn cynnwys haenau mwynau plwm a sinc. Cafodd y plwm ei fwyngloddio o'r cyfnod Rhufeinig hyd y 19g. Prif ddinasoedd a threfi'r ardal yw Cheddar, Shepton Mallet a Wells.
bawd|dim|250px|Ceunant Cheddar (Cheddar Gorge)
Hanes
Lleolir Ogofâu Wookey Hole, safle archaeolegol o Oes y Cerrig, ym Mryniau Mendip.
Jîns
bawd|200px|Jîns glas
Trowsus a wneir yn draddodiadol o ddenim, ond gall hefyd cael ei wneud o gotwm, melfaréd, neu nifer o ffabrigau eraill, yw jîns. Yn wreiddiol roeddent yn ddillad gweithio, ond daethent yn boblogaidd ymysg arddegwyr o'r 1950au ymlaen. Mae brandiau enwog yn cynnwys Levi's a Wrangler. Heddiw mae jîns yn ffurf boblogaidd iawn o wisg anffurfiol ar draws y byd.
Dos Hijos Desobedientes
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1960. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Psycho sy’n ffilm llawn arswyd a dirgelwch gan feistr y genre yma, Alfred Hitchcock. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. Jack Draper oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Jorge Bustos sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jaimec ar 4 Tachwedd 1901 yn Barcelona a bu farw yn Ninas Mecsico ar 1 Rhagfyr 1962.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Jaimec nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Willowick, Ohio
Dinas yn, yn nhalaith Ohio, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Willowick, gan gynnwys:
Tlws y Mileniwm
Mae Tlws y Mileniwm ( Saesneg: Millennium Trophy) yn wobr rygbi'r undeb a ymleddir yn flynyddol gan Loegr a'r Iwerddon fel rhan o Bencampwriaeth y Chwe Gwlad. Fe’i cychwynnwyd ym 1988 fel rhan o ddathliadau milflwyddiant Dulyn. Mae gan y tlws siâp helmed Llychlynnaidd gorniog. Hyd 2020, mae Lloegr wedi ei hennill 20 gwaith, ac Iwerddon 13 gwaith.
Lloegr yw'r deiliaid presennol ar ôl curo Iwerddon yn Stadiwm Twickenham ar 23 Chwefror 2020.
Frederik Pohl
Nofelydd ffuglen wyddonol Americanaidd oedd Frederik George Pohl, Jr. (26 Tachwedd 1919 – 2 Medi 2013).
Cwmllynfell
Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Cwmllynfell. Saif ar y briffordd A4068 rhwng Brynaman ac Ystalyfera, heb fod ymhell o Afon Twrch. Mae'r ward etholiadol yn cynnwys Blaen-nant, Bryn-Melyn, Celliwarog, Cwmllynfell a Rhiw-fawr.
Agorwyd Glofa Cwmllynfell rywbryd cyn 1825, pan gofnodir i 59 o weithwyr gael eu lladd mewn ffrwydrad yno. Yn 1947 roedd yn cyflogi 360 o lowyr. Caeodd yn 1959. Hyd nes i'r lofa gau, cynhelid cyfarfodydd lleol Undeb Cenedlaethol y Glowyr yn Gymraeg.
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan ac yn Senedd y DU gan.
Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn: