cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hen ŵr y lleuad
Straeon am ei darddiad
Mae hen draddodiad Ewropeaidd am ddyn a gafodd ei ddiarddel i'r lleuad am gyflawni trosedd. Yn ol traddodiad Cristnogol, ef yw'r dyn a gafodd ei ddal yn casglu brigau ar y Saboth ac a ddedfrydwyd i farwolaeth gan Dduw trwy labyddio yn llyfr Numeri XV.32-36. Mae rhai diwylliannau Germanaidd yn meddwl amdano fel dyn gafodd ei ddal yn dwyn o glawdd ei gymydog i gywiro'i un ei hun. Mae hefyd chwedl Rufeinig ei fod yn lleidr defaid.
Mae traddodiad Cristnogol arall o'r canoloesoedd yn honni mai ef yw Cain, y Crwydrwr, sydd i droi o amgylch y ddaear yn dragwyddol. Mae'r Inferno gan Dante yn cyfeirio at hyn.
Mae hefyd draddodiad Talmudaidd bod delwedd Jacob wedi'i ysgrythru ar y lleuad, er nad oes cyfeiriad at hynny yn y Torah.
Mewn mytholeg Llychlynnaidd, Máni yw personoliad gwrywaidd y lleuad sy'n croesi'r awyr mewn cerbyd sy'n cael ei dynnu gan geffylau. Mae'n cael ei ddilyn gan y Blaidd Mawr Hati sy'n ei ddal yn Ragnarök. Mae'r enw Máni yn golygu "Lleuad".
Mewn mytholeg Tsieineaidd, mae'r dduwies Chang'e wedi'i gadael ar y lleuad wedi iddi yfed gormodedd o edlyn anfarwoldeb. Mae ganddi grŵp bach o gwningod yn gwmni iddi.
Mewn mytholeg Haida, mae'r ffigwr yn cynrychioli bachgen yn casglu brigau. Roedd tad y bachgen wedi dweud wrtho y byddai'r lleuad yn goleuo'r nos, gan ganiatau i'r gwaith gael ei gyflawni. Gan nad oedd y bachgen eisiau casglu'r brigau, dechreuodd gwyno a gwatwar y lleuad. Fel cosb am ei amharch, cafodd y bachgen ei gymryd o'r ddaear a'i gaethiwo yn y lleuad.
Côr Seingar
Ffurfiwyd Côr Seingar yn 2004 yn nhref Caerfyrddin. Nicki Roderick (nee Richley) yw arweinydd a sylfaenydd y Côr; Elin Mair Rees yw'r cyfeilydd. Mae'r Côr yn ymarfer ar nosweithiau Mawrth yn Festri Capel y Priordy, Heol y Prior, Caerfyrddin. Maent yn gôr 4 llais - Soprano, Tenor, Bas ac Alto. Maent yn canu yn y Gymraeg ac yn aml i'w gweld mewn eisteddfodau lleol, cyngherddau a phriodasau.
Mae'r Côr wedi rhyddhau CD o'r enw Eiliad, recordiwyd yn stiwdio Sonic One, Llangennech gyda Tim Hamill. Ceir rhestr o'r caneuon sydd ar y gryno ddisg ar wefan y côr. Mae holl elw gwerthiant y CD yn mynd tuag at elusennau lleol.
Hen ŵr y lleuad
Esboniad gwyddonol
Mae ochr agosaf y lleuad sy'n cynnwys y maria hyn bob amser yn wynebu'r ddaear. Mae hyn o ganlyniad i gylchdro cydamserol. Wedi'i achosi gan rymoedd disgyrchiant, a siâp oblong y lleuad yn rhannol, mae ei gylchdro wedi arafu nes ei fod yn troi unwaith yn union am bob taith o amgylch y ddaear. Mae hyn yn achosi i ochr agosaf y lleuad wynebu'r ddaear bob amser.
Côr Seingar
Comisiynodd y côr gyn-aelod i ysgrifennu cân yn arbennig i'r côr, Catrin Dafydd yw awdur geiriau 'Eiliad' ac Eric Jones yw cyfansoddwr y dôn. Mae'r gân i'w chanu ag unawdydd, ysgrifennodd Catrin hi er mwyn i gyn-aelod arall o'r côr ganu rhan yr unawd, sef y tenor adnabyddus, Robin Lyn Evans.
Gibbsboro, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Gibbsboro, gan gynnwys:
New Baltimore, Virginia
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Virginia, yw .
Jarratt, Virginia
Tref yn, yn nhalaith Virginia, yw .
New Baltimore, Virginia
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn New Baltimore, gan gynnwys:
Jarratt, Virginia
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Jarratt, gan gynnwys:
Covert, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Covert, gan gynnwys:
Lena, Mississippi
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Lena, gan gynnwys:
Alamo, Tennessee
Tref yn, yn nhalaith Tennessee, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Alamo, gan gynnwys:
Cheshire, Massachusetts
Tref yn, yn nhalaith Massachusetts, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Cheshire, gan gynnwys:
New Hill, Gogledd Carolina
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Gogledd Carolina, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal New Hill, gan gynnwys:
Sea Girt, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Sea Girt, gan gynnwys:
Euskaltzaindia
Mae'r Euskaltzaindia yn academi iaith swyddogol sy'n gyfrifol am warchod, dadansoddi, lledaenu, safoni a gwella'r Fasgeg, a sefydlwyd ym 1919. Gall fod hyd at 32 aelod llawn o'r academi (hyd at 2007, roedd uchafswm o 24 aelod) ac, yn ogystal â'r aelodau hyn, mae nifer di-derfyn o aelodau gohebol ac aelodau anrhydeddus. Arwyddair yr Euskaltzaindia yw Ekin eta jarrai - "cychwyn a pharhau".
Sefydlwyd yr Euskaltzaindia gan bedair talaith deheuol Gwlad y Basg, ynghyd ag Eusko Ikaskuntza (Cymdeithas Astudiaethau Basgeg). Lleolir y pencadlys ar Sgwâr Barria yn hen dref Bilbao, ac mae swyddfeydd yn Gasteiz, Donostia, Iruñea a Baiona yn ogystal. Y prif ffynhonnell cyllid ar gyfer yr Euskaltzaindia yw grantiau, ac erbyn hyn pedwar corff cyhoeddus yw'r prif ariannwyr: y Llywodraeth Gwlad y Basg, Awdurdod Rhanbarthol Araba, Awdurdod Rhanbarthol Bizkaia ac Awdurdod Rhanbarthol Gipuzkoa.
Aelodau llawn
Mae gan aelodau (Euskaltzain) llawn yr holl hawliau sydd ynghlwm ag aelodaeth, sef bod yn gyfarwyddwyr a gallu pleidleisio yng nghyfarfodydd academi yr Euskaltzaindia. Rhaid i'r Euskaltzain bod wedi eu geni neu eu magu yn un o blith y tiriogaethau Basgeg, fel y gall Euskaltzaindia at ei gilydd gynrychioli'r holl dafodieithoedd. Ar hyn o bryd mae 27 aelod, a gall fod hyd at 32. Pan fydd holl aelodau'r Academi yn cyrraedd 75 oed, maent yn dod yn aelodau emeritws awtomatig. Ni all nifer yr aelodau emeritws fod yn fwy na thraean o'r aelodau.
Owain ap Hywel (Glywysing)
Roedd Owain ap Hywel (m. tua 930 ) yn frenin Glywysing a Gwent yn ne-ddwyrain Cymru.
Milton, New Hampshire
Tref yn, yn nhalaith New Hampshire, yw .
New Hope, Virginia
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Virginia, yw .
Owain ap Hywel (Glywysing)
Bu tad Owain, Hywel, yn frenin Glywysing tan ei farwolaeth o gwmpas y flwyddyn 886. Er anrhydedd i fab Owain, Morgan Hen ab Owain, y daeth teyrnas unedig Glywysing a Gwent i'w hadnabod fel Morgannwg, ond dadleua T. Charles-Edwards ei bod yn debygol i'r ddwy deyrnas gael eu huno yn ystod teyrnasiad Owain. Rhaid bod Owain neu ei frawd Arthfael wedi ennill rheolaeth o Went trwy goncwest neu etifeddiaeth gan eu cefndryd, a bod y deyrnas wedi'i huno yn dilyn marwolaeth Arthfael o gwmpas 916.
New Hope, Virginia
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal New Hope, gan gynnwys:
Owain ap Hywel (Glywysing)
bawd|Pont Eamont Bridge, Cumbria
Cyfarfu Owain, ynghyd â Hywel Dda, a'r Brenin Æthelstan o Wessex ar ol i Æthelstan lwyddo i goncro Northumbria. Tua'r flwyddyn 927, gwnaeth Hywel ac yntau heddwch gydag thelstan wrth bont Eamont Bridge ger Penrith. Mae'r beirdd yn disgrifio'r taliadau arian a nwyddau a wnaed i Æthelstan yn dilyn hynny fel baich trwm ar y Cymry.
Yn dilyn marwolaeth Owain, rhannwyd y deyrnas rhwng ei feibion - Cadwgan, Morgan a Gruffydd - ond cafodd Morgan oes hir a llwyddodd i uno'r deyrnas unwaith eto, a rhoddwyd ei enw iddi.
Gwraig a phlant
Gwraig Owain oedd Elen ferch Rhodri (g. tua  850). Ei feibion oedd:
Mashpee, Massachusetts
Tref yn, yn nhalaith Massachusetts, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Mashpee, gan gynnwys:
Nighthawk, Washington
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Washington, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Nighthawk, gan gynnwys:
Dafter, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Dafter, gan gynnwys:
Lindenwold, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Lindenwold, gan gynnwys:
Bellefonte, Arkansas
Tref yn, yn nhalaith Arkansas, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Bellefonte, gan gynnwys:
Dorr, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Dorr, gan gynnwys:
Yann Talbot
Yann Talbot (1940 - 2018) oedd ysgrifennwr Llydaweg ac offeiriad Catholig.
New River, Virginia
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Virginia, yw .
Yann Talbot
Fe gyfieithodd ef Die Verwandlung (Y Cyfnewidiad) gan Franz Kafka o'r Almaeneg i'r fersiwn Llydaweg, An Treuzstummadur.
New River, Virginia
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn New River, gan gynnwys:
Norway, Kansas
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn Republic County, yn nhalaith Kansas, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Norway, gan gynnwys:
Peru, Massachusetts
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Peru, gan gynnwys:
Comstock, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Oak Hall, Virginia
Cymuned heb ei hymgorffori yn, yn nhalaith Virginia, yw .
Comstock, Michigan
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Comstock, gan gynnwys:
Oak Hall, Virginia
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Oak Hall, gan gynnwys:
Coety
Pentref yng nghymuned Coety Uchaf, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw Coety (Saesneg: Coity). Saif Mynydd Coety (y ffin) gerllaw, gyda'i gopa'n ffin rhwng Castell-nedd a Chas-gwent.
Roedd yma boblogaeth o 2,071 yng Nghyfrifiad 2011.
Yn y pentref mae Castell Coety, lle bu'r fyddin Gymreig, dan arweiniad y Tywysog Owain Glyn Dŵr yn gwarchae am dros flwyddyn a thri mis; yma hefyd y defnyddiwyd powdwr gwn yng Nghymru am y tro cyntaf, hyd y gwyddus.
Mae'r hen eglwys, y Santes Fair, yn dyddio i'r 14g. Ceir yma hefyd heneb llawer hynach, sef siambr gladdu ger coedwig Coed Parc Garw. Ceir carreg draws sy'n gwyro i fyny rhyw ychydig a nifer o gerrig llai sy'n ei gynnal.
Runnemede, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Runnemede, gan gynnwys:
Dubrovnik
de|bawd|Stradun, stryd fawr Dubrovnik de|bawd|Yr Hen Dref o'r awyr bawd|Yr hen ddinas Mae  Dubrovnik (hanesyddol ) yn ddinas Croataidd ar arfordir y Mor Adriatig. Mae'n un o brif atyniadau i dwristiaid ar For y Canoldir, gyda phorthladd a chanolbarth canolfan Dubrovnik-Neretva County. Cyfanswm ei phoblogaeth fel dinas yw 42,615 (cyfrifiad). Yn 1979, ymunodd dinas Dubrovnik a rhestr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth Byd-eang,
Roedd ffyniant y ddinas yn seiliedig yn hanesyddol ar fasnach morwrol; fel prifddinas hen Weriniaeth Ragusa. datblygodd yn sylweddol, yn arbennig yn ystod y 15fed a 16g, wrth iddi ddod yn fwy nodedig am ei chyfoeth a'i diplomyddiaeth fedrus.
Yn 1991, yn dilyn hollti'r hen Iwgoslafia, daeth Dubrovnik dan warchae milwyr Serbaidd a Montenegrin Byddin y Bobl Iwgoslafaidd (JNA) am saith mis a dioddefodd ddifrod sylweddol o ganlyniad i'w bombardio. Ar ôl gwaith atgyweirio ac adnewyddu yn y 1990au a'r 2000au cynnar, daeth Dubrovnik unwaith eto yn un o'r prif gyrchfannau twristaidd Mor y Canoldir.
Enwau
Bu'r enwau Dubrovnik a Ragusa yn cyd-fodoli am ganrifoedd lawer. Ragusa, enw a gofnodwyd mewn gwahanol ffurfiau ers y 10g, oedd enw swyddogol Gweriniaeth Ragusa tan 1808, ac enw'r ddinas of fewn i Deyrnas Dalmatia tan 1918, tra bod Dubrovnik, a oedd wedi'i gofnodi gyntaf fel enw ar ddiwedd y 12g, yn cael ei ddefnyddio yn eang erbyn diwedd y 16eg a dechrau'r 17g.
Pennfield, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Pennfield, gan gynnwys:
Cresskill, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Chase, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Berlin, Maryland
Tref yn, yn nhalaith Maryland, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Berlin, gan gynnwys:
Oaks, Gogledd Carolina
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Gogledd Carolina, yw .
Old Trap, Gogledd Carolina
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Gogledd Carolina, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Old Trap, gan gynnwys:
Neptune City, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Neptune City, gan gynnwys:
Welsh Whisperer
Diddanwr canu gwlad â chomedi a chyflwynydd radio a theledu o bentref Cwmfelin Mynach, Sir Gaerfyrddin ydy'r Welsh Whisperer, cymeriad, diddanwr a chanwr cefn gwlad (ganwyd 22 Medi 1987). Mae'n adnabyddus am ei ganeuon canu gwlad gwerinol ond mae hefyd wedi arbrofi gyda chaneuon gwerin a phop â chomedi ynddynt hefyd.
Bywyd personol
Symudodd ei rieni i Gymru o Loegr ym 1984 ac mae ei fam wedi dysgu Cymraeg yn rhugl, a'i dad bellach yn dysgu'r iaith.
Aeth i fyw yn Sheffield, Lloegr yn 2006 ond daeth yn ôl i Gymru yn 2014. Mae'n byw yn Methesda.
Gyrfa
Dechreuodd ei yrfa perfformio yn 2014 pan welodd y cynhyrchydd Gruff Meredith (MC Mabon) fideo ohono ar youtube. Cynigodd Gruff cytundeb recordio albwm ar label Tarw Du. Rhyddhawyd yr albwm Plannu Hedyn Cariad yn 2014.
Daeth ei sioeau byw i boblogrwydd yng nghefn gwlad Cymru gyda chaneuon doniol am bethau fel peiriannau, lorïau, cwrw, bara brith a bywyd amaeth.
Yn 2016 cynigodd cwmni recordio Fflach cytundeb recordio ar y cyd gyda Tarw Du. Recordwyd gyda band llawn yn stiwdio Fflach Aberteifi, Ceredigion a rhyddhawyd 'Y Dyn o Gwmfelin Mynach' yn 2016. bawd|336x336px|Welsh Whisperer ym Mhentir, Gwynedd Dechreuodd ei yrfa radio yn 2017 pan lawnsiwyd BBC Radio Cymru MWY, mae bellach wedi cyflwyno sawl cyfres ar BBC Radio Cymru yn chwarae cymysgedd o ganu gwlad, gwerin a phop o Gymru ac Iwerddon.
Perfformiodd y Welsh Whisperer 54 sioe yn 2017 yn cynnwys ymmdangosiadau ar raglenni teledu fel Heno, Noson Lawen, Ffermio a llawer mwy ar S4C. Mae hefyd wedi cyflwyno cyfres 'tafarn yr wythnos' ar Heno lle mae'n ymweld â thafarn gwhanol i gyfarfod bobl leol a pherfformio cân.
East China, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Welsh Whisperer
Gyrfa
Aeth hwn i 75 yn 2018 ac mae wedi ei nodi bod lleoliadau fel gwestai a neuaddau cefn gwlad sydd ddim wedi cael defnydd am amser hir bellach yn gartref i nosweithiau gyda'r Welsh Whisperer ar draws y wlad.
Rhyddhawyd albym arall ar labeli Fflach a Tarw Du ym Mhontrhydfendigaid, Ceredigion yn 2017 o'r enw 'Dyn y Diesel Coch'. Curodd y CD yma record gwerthiant unrhyw artist ar label Fflach mewn un noson erioed.
Yn 2019 sefydlwyd cwmni recordio a chyhoeddi'r Welsh Whisperer 'Recordiau Hambon Records' er mwyn cael reolaeth lawn o ochr masnachol y Welsh Whisperer. Mae Recordiau Hambon yn cydweithio gyda labeli a dosbarthwyr yn Iwerddon i geisio pontio rhwng y ddwy sîn adloniant canu gwlad yna.
Mae gyrfa teledu wedi datblygu yn raddol ers 2016, mae'r Welsh Whisperer bellach wedi ymddangos ar sawl eitem Hansh, wedi cystadlu ar Fferm Ffactor a chael ei alw'n 'Calvin Harris ffermwyr Cymru ', ac wedi cyflwyno cyfres 'Tafarn yr Wythnos ar raglen Heno ar S4C.
Ymddangosodd ar bennod Pobol y Cwm yn 2018.
Erbyn heddiw mae'r Welsh Whisperer yn cael ei adnabod fel un o artistiaid prysuraf yn y sîn cerddoriaeth Cymraeg.
Disgyddiaeth
bawd|338x338px|Tynnu lluniau ar gyfer clawr 'Dyn y Diesel Coch'
Bricsen
bawd|Bricsen unigol bawd|Wal gyfan o frics (Flemish bond) o faint a lliw amrywiol. bawd|Hen wal fric ar batrwm English bond. Deunydd adeiladu yw'r fricsen (ll. 'brics' neu 'briciau') a ddefnyddir i wneud waliau, palmentydd ac elfennau eraill mewn gwaith adeiladu carreg. Yn draddodiadol, cyfeiria'r term "bricsen" at uned sy'n cynnwys clai, ond fe'i defnyddir bellach i ddynodi unrhyw unedau petryal wedi'u gosod mewn morter. Gall brics gynnwys pridd, tywod a chalch, neu ddeunyddiau concrit. Gellir grwpio briciau i nifer o ddosbarthiadau gan gynnwys: mathau, deunyddiau a meintiau sy'n amrywio yn ôl ardaloedd a chyfnod, ac fe'u cynhyrchir mewn symiau mawr. Mae dau gategori sylfaenol o friciau: rhai wedi'u tanio (neu grasu) a brics sydd heb eu tanio.
Olema, Washington
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Washington, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Olema, gan gynnwys:
Morehead City, Gogledd Carolina
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Morehead City, gan gynnwys:
Bricsen
Ceir deunydd o siap tebyg (petryal) a elwir yn 'floc' (ll. 'blociau') hefyd, ac mae'r rhain, fel arfer, wedi'u gwneud o goncrid, ond sydd o faint ychydig mwy na'r fricsen. Ceir hefyd frics a blocs ysgafn a wneir o glai a cherrig mân.
Mae brics wedi'u tanio yn un o'r deunyddiau adeiladu sy'n para hiraf heb weld llawer o ddirywiad ynddynt. Cyfeirir atynt weithiau fel "cerrig artiffisial", ac fe'u defnyddiwyd ers oddeutu 4000 CC. Crewyd brics wedi'u sychu yn yr awyr agored, a elwir hefyd yn "friciau mwd", sawl canrif cyn y brics wedi'u tanio. Yn aml, ychwanegwyd gwellt yn y clai er mwyn ei gryfhau.
Gosodir briciau mewn "cyrsiau" a cheir nifer o batrymau a elwir yn "fondiau", a elwir ar lafar gwlad yn "waith brics". Gall y morter sy'n eu cadw at ei gilydd amrywio'n fawr.
Y Dwyrain Canol a De Asia
Yn yr awyr agored y sychwyd y brics cynharaf a cheir enghreifftiau ohonynt sy'n dyddio i 7500 CC, yn Tell Aswad, yn rhanbarth uchaf y Tigris ac yn ne-ddwyrain Anatolia yn agos at Diyarbakir. Mwd neu glai oedd y deunydd crai. Ceir canfyddiadau mwy diweddar, dyddiedig rhwng 7,000 a 6,395 CC, o Jericho, Catal Hüyük, caer hynafol Buhen, yn yr Aifft, a dinasoedd hynafol Mohenjo-daro, Harappa, a Mehrgarh. Defnyddiwyd brics cerameg mor gynnar â 3000 CC yn ninasoedd Cymoedd yr Indus e.e. Kalibangan.
Cymru
Un o'r adeiladau hynaf i'w godi o frics oedd Bachegraig, rhwng Dinbych a Threfnant yn Nyffryn Clwyd, sef plasty a godwyd gan Rhisiart Clwch yn [1567].
Wilmot, Michigan
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Wilmot, gan gynnwys:
Cass Meurig
Mae Cass Meurig yn gantores-gyfansoddwr Cristnogol a chwaraewr ffidil a chrwth sy'n byw yn y Bala, Gogledd Cymru.
Mae hi wedi perfformio yn genedlaethol ac yn rhyngwladol fel artist unigol ac mewn bandiau gwerin.
Harry Parry
Ganwyd Parry ym Mangor, Cymru. Roedd yn chwarae'r cornet, corn tenor, flugelhorn, drymiau a ffidil yn blentyn, a dechreuodd chwarae'r clarinet a'r sacsoffon yn 1927. Wedi iddo symud i Lundain ym 1932, fe chwaraeodd gyda nifer o fandiau dawns, gan gynnwys Percival Mackey's, yna arweiniodd ei fand chwe aelod ei hun. Bu'n chwarae yng Ngwesty'r St. Regis yn 1940 pan gafodd ei ddewis gan y BBC i arwain y band yn ei sioe Radio Rhythm Club. Yna, aeth ymlaen i recordio dros 100 o deitlau ar gyfer Recordiau Parloffone gyda'i chwechawd, a oedd yn cynnwys George Shearing a Doreen Villiers fel aelodau.
Jamestown, Michigan
Tref yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Harry Parry
Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, bu Parry yn gweithio'n helaeth ar radio a theledu, yn cynnwys bod yn chwaraewr recordiau. Bu'n teithio ar draws y byd fel arweinydd band yn y 1940au diweddar a'r 1950au, gan gynnwys y Dwyrain Canol a'r India. Roedd Parry yn ddyledus o ran ei arddull i Benny Goodman, cymhariaeth a nodwyd gan feirniaid cyfoes. Bu farw yn Llundain.
Jamestown, Michigan
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Jamestown, gan gynnwys:
Presque Isle, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Presque Isle, gan gynnwys:
Olivia, Gogledd Carolina
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Gogledd Carolina, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Olivia, gan gynnwys:
New Milford, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal New Milford, gan gynnwys:
Llanbedr Gwynllŵg
Llanbedr neu Llanbedr Gwynllŵg yw pentrefan i'r de-orllewin o ddinas Casnewydd, de Cymru.
Lleoliad
Lleolir Llanbedr Gwynllŵg 9.6 km i'r gorllewin o ganol dinas Casnewydd a 12 km i'r dwyrain o ganol dinas Caerdydd.
Mae'n gorwedd yng nghymuned plwyfol  Gwynllŵg a ward etholiadol  Marshfield.
Frenchtown, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Frenchtown, gan gynnwys:
Llanbedr Gwynllŵg
Hanes ac amwynderau
Fel y rhan fwyaf o aneddiadau ar Lefel Gwynllŵg  mae'n gorwedd ar dir a adferwyd o Fôr Hafren. Lleolir Llanbedr ei hun yn erbyn morglawdd, ac mae'r cyn-eglwys blwyfol San Pedr nawr yn dŷ preifat.
Tafarn lleol yw'r Six Bells.
Cais Maenol 2004
Daeth y pentrefyn yn ganolbwynt sylw'r wasg yn 2004 pan fu i berson o'r enw Marc Roberts a oedd eisoes wedi prynu teitl Arglwydd y Faenor benderfynu codi tâl gormodol ar bentrefwyr i groesi yr hyn a oedd bob amser wedi bod yn eu tir eu hunain. Trafodwyd y materion yn y senedd ac atebwyd ar y pwnc gan yr is-Ysgrifennydd Seneddol Gwladol tros Faterion Cyfansoddiadol yn cydnabod 'yr angen am ddiwygio ar y olion cyfraith ffiwdalaidd a maenoraidd'.
Orcas, Washington
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Washington, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Orcas, gan gynnwys:
Fairfax, De Carolina
Tref yn, yn nhalaith De Carolina, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Fairfax, gan gynnwys:
Cwnsyllt
Ceir sawl lle o'r enw Cwnsyllt (Saesneg: Coleshill):
Meridian, Michigan
Tref yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Meridian, gan gynnwys:
Morris Plains, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Morris Plains, gan gynnwys:
Swedesboro, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Swedesboro, gan gynnwys:
Smiths Ferry, Idaho
Lle cyfrifiad-dynodedig yn, yn nhalaith Idaho, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Smiths Ferry, gan gynnwys:
Saguache, Colorado
Tref yn Saguache County, yn nhalaith Colorado, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Saguache, gan gynnwys:
Branch, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Branch, gan gynnwys:
Eddie Parris
Pêl-droediwr Cymreig oedd John Edward ("Eddie" neu "Ted") Parris (31 Ionawr 1911 – 1971) a chwaraeodd i glybiau Bradford Park Avenue, AFC Bournemouth, Luton Town, Bath City, Northampton Town a Cheltenham Town. Ef oedd y chwaraewr du cyntaf i gynrychioli Cymru.
Bywyd
Ganwyd Eddie Parris ym Mhwllmeurig, Casgwent, Sir Fynwy, Cymru, i fam wyn a du Jamaicaidd, a'r ddau ohonynt wedi'u geni yng Nghanada. Chwaraeodd dros Gasgwent tan i'w ddoniau dynnu sylw sgowtiaid Bradford Park Avenue A.F.C., a oedd bryd hynny yn glwb llewyrchus, ac fe gafodd ei arwyddo ar brawf yn 1928. Chwaraeodd ei gem gyntaf yn Ionawr 1929, a sgorio unig gol Bradford mewn gem gyfartal gyda Hull yng Nghwpan Lloegr. Cafodd le yn y tîm cyntaf wedi hynny, a byddai'n chwarae ar yr asgell chwith. Yn ystod ei yrfa yn Bradford Park Avenue, chwaraeodd 142 o gemau Cynghrair a Chwpan a sgoriodd 39 gol.
Fel hyn y disgrifiodd y Daily Mail ef yn 1932: 'Mae Parris yn gyflym, a chanddo reolaeth o'r bel, ac nid ychydig o athrylith pel-droed.'
Solon, Michigan
Treflan yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Solon, gan gynnwys:
John Rogers Thomas
Roedd John Rogers Thomas (26 Mawrth/30 Mawrth 1829 – 5 Ebrill 1896) yn gyfansoddwr Americanaidd, pianydd, a chanwr o dras Gymreig.
Ganwyd Thomas yng Nghasnewydd, De Cymru. Yn faritôn a chyfansoddwr, daeth i America am y tro cyntaf gyda Chwmni Opera Sequin English a magodd ddiddordeb yng ngherddoriaeth America a oedd yn datblygu. Roedd yn canu a theithio gyda Bryant's Minstrels ac ymgartrefodd yn Ninas Efrog Newydd.
Ysgrifennodd fwy na chant o ganeuon Americanaidd poblogaidd yn ystod y 19g, yn cynnwys The Cottage by the Sea (1856), Old Friends and Old Times (1856), Bonny Eloise-The Belle of Mohawk Vale (1858), ' Tis But a Little Faded Flower (1860), When the War is Over,  Mary (1864), Beautiful Isle of the Sea (1865), Croquet (1867), Eilleen Allanna (1873), a Rose of Killarney (1876). O bryd i'w gilydd cyhoeddodd Thomas ddeunydd o dan y ffugenwau Charles Osborne, Arthur Percy a Harry Diamond. Yn ogystal ag ysgrifennu caneuon, cyfansoddodd Thomas dri gwaith pellach; The Picnic (1869), operetta plant gyda'r geiriau gan George Cooper; The Lady in the Mask (1870), operetta gyda'r geiriau gan George Cooper; a Diamond Cut Diamond (1876), opera parlor mewn un act. .
Yn ogystal â'i ganeuon poblogaidd, cyfansoddodd Thomas gerddoriaeth cysegredig, a chafodd ei adnabod hefyd fel athro yn Brooklyn ac yn Ninas Efrog Newydd, lle bu farw.
Cywiriad ar ddyddiad a man geni Thomas; a anwyd yn 1829 yng Nghasnewydd, "De Cymru" ac nid Rhode Island fel y dywedwyd yn wreiddiol uchod.
Ashland City, Tennessee
Tref yn, yn nhalaith Tennessee, yw .
Rhagod
Ymosodiad dirybudd o safle guddiedig yw rhagod (Saesneg: ambush); gall hefyd olygu 'atalfa' neu 'rwystr'. Gall y cuddfan fod yn nodwedd naturiol e.e. coedwig, neu'n guddliw ar y person sy'n paratoi i ymosod.
Er enghraifft, yng Nghwnsyllt, yng ngantref Tegeingl (heddiw yn Sir y Fflint), gosododd Owain Gwynedd, Tywysog Cymru, ragod ar Harri II, brenin Lloegr.
Osceola, Washington
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Washington, yw .
Rhagod
Geirdarddiad a defnydd cynnar
Nid oes sicrwydd beth yw tarddiad y gair, ond fe'i defnyddiwyd gan Cynddelw Brydydd Mawr yn y 12g.
Ashland City, Tennessee
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Ashland City, gan gynnwys:
Brwydr Cilgerran
Roedd Brwydr Cilgerran, a ymladdwyd ar 8 Medi 1258, yn un o fuddugoliaethau mwya'r Cymry yn erbyn y Saeson, gan ddilyn yn agos at sodlau buddugoliaethau eraill yng Nghymerau ac yng Nghydweli. Roedd Llywelyn hefyd wedi cipio sawl castell yn ôl i ddwylo'r Cymry, gan gynnwys cestyll a threfi Talacharn, Llansteffan ac Arberth. Disgrifir y frwydr mewn sawl cronicl o'r cyfnod, ceir cronicl llawn iawn (y Chronica Majora gan Mathew Paris) yn ogystal â thestun-B yr Annales Cambriae. Hyd yn ddiweddar, nid oedd trawsysgrifiad modern o'r gweithiau hyn ar gael, felly ni ddaeth pwysigrwydd y frwydr i'r amlwg tan yn ddiweddar (21c).
Yn wahanol i lawer o frwydrau'r cyfnod gwyddom union enwau arweinwyr y ddwy fyddin a'r union leoliad hefyd - i'r gogledd-orllewin o Gastell Cilgerran.
Osceola, Washington
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Osceola, gan gynnwys:
Brwydr Cilgerran
Y cefndir
Erbyn Gwanwyn 1257 roedd Gruffudd ap Gwenwynwyn wedi'i drechu a Chymry'r de wedi ymuno gyda Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, rhwng y Tywi a'r Tawe er mwyn chwynu'r Saeson a oedd wedi dechrau ymsefydlu mewn rhannau o Gymru yn ôl i Loegr. Oherwydd fod y Cymry yn ymgasglu dan faner Llywelyn, danfonodd Harri III, brenin Lloegr ei frawd Richard i gynorthwyo Patrick de Chaworth, distain Castell Caerfyrddin, a Norman a oedd yn deyrngar i Harri. Ar 31 Mai gadawodd Stephen Bauzan Gastell Caerfyrddin gyda'r bwriad o ymosod ar y Cymry ger Dinefwr. Gydag ef roedd uchelwr o'r enw Rhys Fychan. Ymosodwyd arnynt gan y Cymry, newidiodd Rhys Fychan ei ochr gan adael y fyddin Normanaidd a chafwyd dwy fuddugoliaeth fawr yn yr hyn a elwir yn Frwydr Coed Llathen ac yna Frwydr Cymerau.
Yn 1258 galwodd Llywelyn holl is-dywysogion ac uchelwyr Cymru ato i dalu teyrnged iddo, casglodd drethi a galwodd ei hun yn "Dywysog Cymru" yn hytrach na "Thywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri".
Y frwydr
Erbyn 17 Mehefin 1258 roedd Maredudd ap Rhys wedi troi ei got ac yn deyrngar i Harri III, brenin Lloegr. Roedd Llywelyn ap Gruffudd yn gandryll am hyn, a llosgodd diroedd a meddiant Maredudd ap Rhys yn Nyffryn Tywi ond gyda chymorth Patrick de Chaworth daliodd ei afael mewn ambell gastell.
Trechwyd Maredydd a Patrick ger Cydweli a dinghanodd y Saeson a oedd yn weddill i loches Castell Caerfyrddin. Symudodd byddin y Cymry, dan arweiniad Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn, eu gwersyll o Faenordeifi yn agos at Gastell Cilgerran. Prif gapteiniaid Dafydd oedd Rhys Fychan ap Rhys Mechyll (m. 1271), Maredudd ab Owain (m.1265) ac Owain ap Gruffudd. Ymddengys eu bod yn awyddus i drafod heddwch gyda Patrick de Chaworth a'r rebel Maredudd ap Rhys. Sylweddolodd y ddau fod ganddynt fyddin llawer mwy na Byddin Cymru ac felly penderfynwyd ymosod arnynt gan gasglu eu byddin yn Aberteifi a'u martsio i Gilgerran.
Cyrhaeddodd y fyddin Saesnig Cilgerran ganol dydd ar 8 Medi 1258, yn ôl Annales Cambriae, gyda marchogion mewn arfwisgoedd ar y blaen. Cafwyd brwydr waedlyd iawn, yn ôl un cronicl, ond o dipyn i beth sylweddolwyd fod y Saeson yn cael eu trechu, gyda nifer ohonynt yn rhedeg am eu bywydau i gestyll Cilgerran ac Aberteifi, yn hytrach nag ymladd.
Roedd y Saeson wedi dibynnu ar ddwy ffactor: yr elfen o sypreis a'r ffaith fod eu byddin nhw yn llawer mwy. Ond mae'n amlwg na lwyddodd hynny, a'r Cymry oedd yn fuddugol. Lladdwyd Patrick de Chaworth, distain Castell Caerfyrddin, un o'u milwyr mwyaf profiadol, Syr Walter Malefant a Hugh de Vyun. Daliwyd y bradwr Maredudd ap Rhys ar 28 Mai 1259, rhoddwyd ef o flaen y llys Cymreig, a'i gael yn euog; carcharwyd ef yng Nghastell Cricieth am gyfnod o dair blynedd.
Cryfhaodd y fuddugoliaeth hon bwer Llywelyn II gryn dipyn, yn enwedig yn y cyfnod a oedd yn arwain at arwyddo Cytundeb Trefaldwyn yn 1261, pan gytunodd brenin Lloegr fod Llywelyn yn Dywysog Cymru.
Disgrifiadau
''Yn y vlwyddyn honno yr aeth Davydd ap Grufydd ap Llywelyn ap Jerwerth a Mredudd a owain a Rys Vychan ap Rys Mechyll I ymddivann a Mredudd ap Rys Gryc a Phadric dwysoc, synysgal y brenin, I Gaer Vyrddin. Pann weles Meredudd ap Rys a Phadric y gwyr, tori arnvnt a orvgant. Yno y llas Padric a llawer o varchogion.''
Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot
Sefydlwyd Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot yn 2002 yng Nghastell-nedd Port Talbot. Mae swyddfa'r Fenter ym Mhontardawe.
Longport, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Longport, gan gynnwys:
Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot
Cefndir
Pwrpas y Fenter yw i hybu a hwyluso'r defnydd o'r Gymraeg yng Nghastell-nedd Port Talbot ac o fewn ardal Aman Tawe. Mae'n gwmni cyfyngedig nid ar gyfer elw gyda Bwrdd Rheoli, Prif Swyddog a nifer o staff sydd yn gweithreu yn lleol. Mae'r Fenter yn darparu ystod eang o weithgareddau a digwyddiadau er mwyn rhoi’r cyfle i bobl defnyddio’r iaith, ond hefyd yn annog ac yn darparu gwybodaeth i bobl di-gymraeg am y manteision a chyfleoedd sydd i ddysgu.
Outlook, Washington
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Washington, yw .
Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot
Hanes
Sefydlwyd y fenter yn Ebrill 2002 ar ôl i Fenter Aman Tawe gael ei rhannu’n ddwy. Datblygodd un hanner i fod yn Fenter Dyffryn Aman fel rhan o rwydwaith Mentrau Iaith Myrddin yn Sir Gâr a ffurfiwyd Menter Iaith newydd sbon gyda’r hanner arall i wasanaethu Sir Castell-nedd Port Talbot.
Outlook, Washington
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Outlook, gan gynnwys:
Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot
Hanes
Yn ystod cyfnod Menter Aman Tawe, a sefydlwyd yn 1994, yr ardaloedd a oedd yn cael eu gwasanaethu oedd Cwmtawe, Dyffryn Aman a rhannau o dde Powys ac Abertawe, ond yn dilyn grant ychwanegol gan Fwrdd yr Iaith yn 2002 llwyddwyd i ymestyn y gwaith ar draws Nedd Port Talbot gyfan ac agorwyd swyddfa ym Mhontardawe i gydlynu’r ymdrechion. Ysgogwyd y newidiadau hyn i raddau yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1996 a greodd Fwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot. Ers ei sefydlu mae’r Fenter wedi datblygu nifer o flaengareddau a phrosiectau yn ystod y cyfnod hwn i hyrwyddo’r Gymraeg o fewn y sir.
Castell-nedd Port Talbot
Mae’r Fwrdeistref yn amrywiol iawn ei natur. Mae gan yr ardal boblogaeth o ryw 135,281. Mae diweithdra yn 8.7%, sydd yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol o 5.3%. Mae diweithdra ymhlith pobl ifainc dan 25 yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol. Mae tua 73% o’r cymunedau mwyaf dirwasgiedig yn y Fwrdeistref ymhlith y 50% o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Mae 10 cymuned wedi eu cynnwys yn rhaglen ‘Cymunedau’n Gyntaf’ Llywodraeth y Cynulliad.
Mae proffil economaidd yr ardal wedi newid dipyn dros yr 20 mlynedd ddiwethaf wrth i’r ardal ddibynnu llai ar lo, olew, petrocemegau a metel a mwy ar y sectorau gwasanaethu a thwristiaeth. Serch hynny, mae gwaithgynhyrchu’n rhan bwysig iawn o economi’r ardal gyda 29% o swyddi yn ddibynnol arno gyda chwmni dur Corus yn para i fod yn brif gyflogwr.
Cefndir Ieithyddol
Yn ôl Cyfrifiad 2011, mae tua 15.3% o boblogaeth y sir yn gallu siarad Cymraeg, sydd yn cyfateb i 20,698 o bobl. Mae’r mwyafrif helaeth ohonynt yn byw ym mhen uchaf Cwmtawe a Dyffryn Aman gyda rhai cymunedau megis Gwaun Cae Gurwen, Cwmllynfell a Brynaman Isaf ymhlith yr ardaloedd Cymreiciaf yng Nghymru gyfan. Fodd bynnag, dyma’r ardaloedd a welodd y dirywiad mwyaf o safbwynt canran a niferoedd siaradwyr Cymraeg rhwng 2001-2011. Fel y nodir yn y tablau isod, mae rhai cymunedau megis Godre’r Graig ac Ystalyfera wedi gweld dirywiad o dros 10% o fewn degawd. Gellid dadlau mai’r ardal sydd yn ymestyn o Drebanos i Gwmllynfell a Rhos i Waun Cae Gurwen yw’r un bwysicaf yn y sir o safbwynt ei harwyddocâd ieithyddol gan mai yno y ceir y niferoedd a’r canrannau uchaf o siaradwyr Cymraeg. Yr ardal hon yw echel ieithyddol y sir a bydd Cynllun Strategol y Fenter yn rhoi sylw arbennig i gynlluniau sydd yn ceisio atgyfnerthu’r Gymraeg yn y cymunedau allweddol hyn dros y blynyddoedd nesaf. Byddai colli’r waddol hon o Gymreictod naturiol yn sicr o gael effaith seicolegol ddirfawr ar weddill y sir ac ar y twf sylweddol o blant sydd yn mynychu ysgolion Cymraeg y cylch a’r oedolion hynny sydd yn dysgu’r iaith o’u gwirfodd. Dyma un o’r rhesymau pam y penderfynnodd Bwrdd yr Iaith sefydlu PartnerIAITH yn 2011 ar gyfer ardal Aman Tawe a phenodi swyddogion llawn amser i hybu’r Gymraeg yn y pentrefi nodedig hyn.
Canrannau Siaradwyr Cymraeg Aman Tawe
Y mae’r tabl isod yn dangos y newid o ran canran o safbwynt siaradwyr Cymraeg yng nghymunedau Aman Tawe rhwng 2001 a 2011:- (Ffynhonnell: Cyfrifiad 2001/2011)
Er bod canrannau yn adlewyrchiad da o ddwysedd siaradwyr Cymraeg maent i raddau helaeth yn gallu bod yn gamarweiniol fel mesur o hyfywedd iaith. Mae niferoedd ar y llaw arall yn rhoi darlun manylach o safbwynt newidiadau demograffaidd. Gweler yn y tabl isod fel y mae cwymp sylweddol wedi digwydd yn y niferoedd o siaradwyr yr iaith dros gyfnod o ddegawd mewn cymunedau traddodiadol Gymraeg fel Cwmllynfell, Brynaman Isaf, Gwaun Cae Gurwen ac Ystalyfera. Mae colli cymaint â hyn o siaradwyr mewn cyfnod cymharol fyr yn gwanhau sylfaen ieithyddol yr ardal ac yn arwain at ddirywiad cyflymach wrth i’r shifft iaith danseilio hyder a pharodrwydd pobl i ddefnyddio’r Gymraeg mewn peuoedd cymdeithasol amrywiol.
Mae nifer o resymau paham y gwelir erydiad ieithyddol yn digwydd mewn ardaloedd sydd â chanrannau a niferoedd cymharol uchel o siaradwyr Cymraeg – nodwedd sydd yn gyffredin i gymunedau cyffelyb sydd yn ymestyn ar draws Dyffryn Aman a Chwm Gwendraeth. Ymhlith y prif ffactorau sydd yn cyfrannu tuag at ddirywiad iaith mae:-
Niferoedd a Chanrannau Pob Adran Etholiadol
Fe welwch o'r tabl isod bod niferoedd a chanrannau o siaradwyr Cymraeg y sir yn amrywio'n fawr iawn. Mae ardaloedd Brynaman Isaf, Cwmllynfell a Gwauncaegurwen gyda dros 50% o siaradwyr Cymraeg, ble mae ardaloedd Aberafan, Baglan, Llansawel a nifer o ardaledd Castell-nedd a llai na 10% o siaradwyr Cymraeg. {| class="wikitable"
Somerville, New Jersey
Bwrdeisdref yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Somerville, gan gynnwys:
Terry, Montana
Tref yn, yn nhalaith Montana, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Terry, gan gynnwys:
Overhills, Gogledd Carolina
Cymuned heb ei hymgorffori (Saesneg: unincorporated community) yn, yn nhalaith Gogledd Carolina, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Overhills, gan gynnwys:
Parti canu Mônswn
Côr Cymreig yw Parti canu Mônswn, a leolir ym mhentref Llangefni yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 2017.
Hanes
Mae Parti canu Mônswn yn barti o ddeg o hogiau o Sir Fôn a'r cyffuniau a ffurfiwyd yn 2017.
Maria Latore
Mae Maria Latore yn gymeriad yn y gyfres gemau fideo Grand Theft Auto. Mae hi'n gwneud ymddangos mewn tair gêm. Mae hi'n brif gymeriad yn Grand Theft Auto III (a osodwyd yn 2001), cymeriad bach yn Grand Theft Auto: San Andreas (a osodwyd ym 1992) ac yn gymeriad cefnogol yn Grand Theft Auto: Liberty City Stories (a osodwyd ym 1998). Hi yw gwraig Salvatore Leone Don (pennaeth) Teulu Leone a llys fam i'w fab, Joey. Mae'r cymeriad yn cael ei lleisio yn GTA III a GTA San Andreas gan Debi Mazar, ac yn GTA: Liberty City Stories, mae'n cael ei lleisio gan Fiona Gallagher.
Maria yn Grand Theft Auto: San Andreas
Mae Maria Latore yn ymddangos, gyntaf yn ôl cronoleg y gemau, yn Grand Theft Auto: San Andreas. Mae hi'n ymddangos fel gweinyddes yn casino Palas Caligula sy'n cael ei redeg gan gonsortiwm o deuluoedd maffia, gan gynnwys teulu Leone. Mae Maria yn ymddangos mewn ffilmiau rhagarweiniol i ddwy o'r tasgau. Yn y cyntaf, tasg Freefall , mae hi'n gweini brechdan i Salvatore. Mae hi'n ei drin o braidd yn ddigywilydd, sydd yn creu argraff arno, gan ei fod wedi arfer a phobl yn dangos parchedig ofn iddo fel Don yn y Maffia. Erbyn yr ail ffilm ragarweiniol, St Mark's Bistro mae'n amlwg bod perthynas wedi dechrau rhwng y ddau gan fod Salvatore yn gwneud sylwadau rhywiol awgrymog iddi.
Maria yn Grand Theft Auto: Liberty City Stories
Erbyn cyfnod Liberty City Stories (1998), mae Maria wedi priodi Salvatore Leone ac wedi dieithrio yn ei pherthynas ag ef. Er ei bod yn wraig iddo, dydy'r ddau ddim yn cydfyw yn yr un cartref.
Mae Maria bellach wedi dod yn gaeth i gyffuriau anghyfreithlon. Roedd hi hefyd wedi dechrau twyllo ar Salvatore trwy gael perthynas all briodasol gydag arweinydd giang y Beicwyr Cedric "Wayne" Fotheringay. Roedd Salvatore yn ymwybodol o'r berthynas ac yn ei ddefnyddio'n aml wrth ffraeo efo'i wraig. Mae hi'n ceisio dial ar ei ŵr trwy geisio gwerthu cyfrinachau Teulu Leone i'r newyddiadurwr Ned Burner trwy negeseuon e-bost, ond mae'r ddau yn methu dod i gytundeb bris.
Mae prif gymeriad y gêm Toni Cipriani yn cael y dasg o ymddwyn fel chaperone i Maria. Mae'r swydd yn aml yn arwain iddo ei achub rhag trafferthion. Mae o'n ei helpu i ffoi ar ôl iddi ladrata o dair siop leol. Mae o'n ei hennill hi fel gwobr mewn ras ceir stryd anghyfreithlon. Mae o'n lladd ei chariad sydd yn ei cham-drin, ac yn achub ei bywyd ar ôl gorddos cyffuriau.
Mae Maria yn mynegi diddordeb rhamantus tuag at Toni, ond dydy o ddim yn dangos diddordeb cyffelyb tuag ati hi. Mae ei chynhesrwydd serchus yn dod i ben wedi iddi ganfod nad oes gan Toni llawer o arian.
Maria yn GTA III
Erbyn Cyfnod GTA III (2001) mae'r berthynas gyda Salvatore yn parhau'n stormus, er bod y ddau wedi ail ddechrau byw ar yr un aelwyd. Mae Claude, prif gymeriad y gêm yn cael y dasg o weithio fel gyrrwr ar ran Maria. Er mwyn gwneud ei gŵr yn eiddigeddus mae Maria yn dweud wrtho ei bod wedi cael perthynas rhywiol efo Claude ac mae Salvatore yn penderfynu lladd y ddau. Mae Maria yn clywed am y cynllun ac mae hi a Claude yn ffoi gyda chymorth Asuka Kasen, ffrind i Maria
Mae Asuka a'i brodyr Kazuki a Kenji yn aelodau o gang debyg i'r Maffia o Japan, y Yakuza. Mae hi'n fodlon rhoi lloches a gwaith i Claude ar yr amod ei bod yn profi ei bod wedi torri pob cysylltiad â Syndicâd Maffia Leone trwy ladd Salvatore; tasg mae o'n ei gyflawni. Mae Claude wedyn yn cyflawni nifer o dasgau ar gyfer y Yakuza y eu rhyfel yn erbyn gang elyniaethol iddynt, Cartel y Colombiaid sy'n cael ei arwain gan gyn cariad Claude, Catalina. Wrth i'r rhyfel yn erbyn y Cartel dwysáu, mae Asuka a Maria yn cael gwybod am hanes perthynas Claude a Catalina ac yn disgwyl iddo wneud llawer mwy i geisio ei threchu. Yn y pen draw, mae ei ymdrechion yn denu sylw Catalina. Mae'r Colombiaid yn herwgipio Maria ac yn llofruddio Asuka. Maent yn cysylltu â Claude i ddweud wrtho fod yn rhaid iddo dalu pridwerth o $500,000 yn gyfnewid am ryddhau Maria. Pan fydd Claude yn herio Catalina, mae hi'n ceisio ei ladd, ond mae o'n dianc. Yn y frwydr ddilynol, mae Catalina yn ceisio ffoi mewn hofrennydd ac yn gwneud ymgais derfynol i ladd Claude. Wedi lladd yr aelodau Cartel sy'n weddill ac achub Maria, mae Claude yn saethu'r hofrennydd yn yr awyr, gan ladd Catalina.
Thomas Price (Prif Weinidog De Awstralia)
Roedd Thomas (Tom) Price (19 Ionawr, 1852 - 23 Ebrill, 1909), yn wleidydd Awstraliad a hanodd o Gymru a wasanaethodd fel Prif Weinidog De Awstralia rhwng 1905 a 1909. Ef oedd y gwleidydd cyntaf yn y byd i arwain gweinyddiaeth llafur sefydlog.
Roedd llwyddiannau'r llywodraeth yn cynnwys creu ysgolion uwchradd gwladol am ddim, ffurfio byrddau cyflogau ac isafswm cyflog, a sefydlu'r Ymddiriedolaethau Tramiau Bwrdeistrefol.
Bywyd Personol
Ganwyd Price ym Mrymbo, yr hynaf o saith plentyn John Price, saer maen, a'i wraig Jane, née Morris. Symudodd y teulu i Lerpwl y flwyddyn ganlynol. Roedd magwraeth Tom yn un dlawd. Methodd ei dad cael cyflogaeth reolaidd oherwydd meddwdod. O ganlyniad i drafferthion y teulu a achoswyd gan hoffter ei dad o'r ddiod gadarn, ymunodd Tom ag enwad y Wesleaid gan gefnogi eu hachos dirwest. Yn y pendraw perswadiodd ei dad i ddod yn ddirwestwr hefyd.
Cafodd ei addysgu yn ysgol geiniog St George yn Everton gan ymadael a'r ysgol ddyddiol yn 9 mlwydd oed. Parhaodd i fynychu'r ysgol Sul yn Boundary Street, Lerpwl gan ddod yn athro ac yn oruchwyliwr yr ysgol Sul yn ogystal â phregethwr cynorthwyol. Parhaodd a'i addysg ffurfiol yn niweddarach trwy fynychu dosbarthiadau nos yn Institiwt y Peirianwyr.
Havelock Academy
Mae Havelock Academy yn ysgol uwchradd yn Swydd Lincoln, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr. Fel yr awgryma'r enw, mae'r ysgol yn cymryd ei myfyrwyr o Grimsby a'r ardal gyfagos.
Côr Harmoni
Hanes
Mae Côr Harmoni yn barti o ferched o Sir Fôn a'r cyffuniau. Mae’r cor yn mwynhau cynnal cyngherddau lleol a chystadlu yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac eisteddfodau lleol.
Catrin Angharad Jones yw’r arweinyddes.
Côr Adlais
Côr Cymreig yw Côr Adlais, a leolir yn nhref Llangefni yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 1991.
Hanes
Mae Côr Adlais yn barti SATB a ffurfiwyd yn 1991 yn Ynys Mon.
Thomas Price (Prif Weinidog De Awstralia)
Gyrfa
Cafodd Price ei brentisio i dorrwr cerrig. Wedi llwyddo yn ei brentisiaeth parhaodd a'r gwaith fel crefftwr cymwysedig gan gynyddu ei fusnes i un oedd yn cyflogi ugain o ddynion.
Cafodd ysgyfaint Price ei effeithio gan lwch y garreg. I geisio hinsawdd well i'w anadl, penderfynodd y teulu i fudo i Dde Awstralia, gan adeiladu cartref i'w deulu yn nhref Unley. Parhaodd i weithio fel saer meini. Torrodd y garreg a ffurfiodd y pen golofnau marmor ar golofnau Senedd dy newydd y dalaith. Yn ddiweddarach bu'n glerc y gwaith i'r gorfforaeth oedd yn gyfrifol am adeiladu gweithdai rheilffyrdd y llywodraeth yn Islington, ond fe'i diswyddwyd pan ddaeth yn ymgeisydd seneddol.
Ymgyrchydd cymdeithasol a gwleidyddol
Yn Lerpwl bu'n frwd dros achosion cymdeithasol. Bu'n gweithio i wellau'r slymiau a daeth yn aelod o'r Gymdeithas Diwygio Ryddfrydol a Chynghrair Hunain Lywodraeth i'r Iwerddon.
Wedi symud i Dde Awstralia parhaodd i fod yn Fethodistaidd amlwg. Roedd yn aelod o Urdd y Rechabiaid (cymdeithas dirwest) a'r Seiri Rhyddion. Roedd yn perthyn i Gymdeithas Seiri a Bricwyr Gweithredol Awstralia, gan ddod yn llywydd y mudiad dros Dde Awstralia ym 1887 ac ym 1890 yn gynrychiolydd y gymdeithas i'r Cyngor Masnach a Llafur Unedig. Roedd yn un o sylfaenwyr y Cyngor Ddiwydiannau Adeiladu a'r Clwb Democrataidd.
Gyrfa Wleidyddol
chwith|bawd|Deg aelod U.L.P 1893 Ym 1891 ymunodd Price a Phlaid Lafur Unedig (U.L.P) Awstralia gan ymgyrchu dros y blaid yn yr etholiadau a gynhaliwyd yn yr un flwyddyn. Ym 1893 safodd fel ymgeisydd yr U.L.P. yn etholaeth Strut gan ddod yn un o'r ddeg ymgeisydd U.L.P. i gael eu hethol i Dŷ Cynulliad Senedd Dalaith Dde Awstralia. Yn ystod ei dymor cyntaf roedd yn brwydro dros well llety i weithwyr, diwygio tir, addysg orfodol a phleidleisiau i fenywod. Roedd yn areithydd celfydd ac ymosodol; ond roedd areithio'n gref weithiau yn achosi iddo waedu o'i ysgyfaint.
Arweinydd y Blaid Lafur
Bu Price a'r U.L.P. yn cefnogi'r llywodraethau rhyddfrydol diwygiol o 1893 tan 1901, pan ddaeth llywodraeth Geidwadol i rym. Yn 1899, llwyddodd Price i ddisodli Egerton Batchelor fel arweinydd ei blaid.
Prif Weinidog De Awstralia
Arweiniodd Price yr U.L.P. mewn ymgyrch llwyddiannus iawn yn etholiad 1905. Cynyddodd cynrychiolaeth ei blaid o bum sedd i bymtheg. Roedd yn ymgyrch ar ddatblygu, cynnydd ac ehangu busnes a chreu llywodraeth onest. Gyda chymorth 8 aelod Rhyddfrydol dan arweiniad Archibald Peake, bu'n rhaid i'r llywodraeth Geidwadol ildio'r awenau i'r glymblaid ac ar 26 Gorffennaf daeth Price yn brif weinidog.
Gan ei fod mewn clymblaid ni lwyddodd Price i gyflawni pob dim a dymunai. Roedd am ddiddymu Tŷ Cynrychiolwyr y Senedd, sefydliad oedd yn cael ei ethol gan gyfoethogion yn unig, bu'n rhaid iddo gyfaddawdu efo diwygio'r etholfraint i'r tŷ yn unig. Methodd ei gais i wneud addysg yn orfodol ac i roi iawndal i weithwyr a'r bleidlais i fenywod. Roedd ei fethiannau a'i chyfaddawdau yn ennyn anghydfod ymysg rai yn ei blaid.