cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Crochendy Nantgarw
Mae Crochendy Nantgarw yn ffatri porslen, a fu hefyd yn gwneud mathau eraill o grochenwaith yn ddiweddarach, a leolir yn Nantgarw ar lan ddwyreiniol Camlas Morgannwg, 8 milltir (13 km) i'r gogledd o Gaerdydd. Bu'r ffatri yn cynhyrchu porslen o ansawdd uchel iawn, yn enwedig yn y blynyddoedd o 1813-1814 a 1817-1820. Roedd y corff yn wyn iawn ac yn dryloyw, a rhoddwyd iddi addurniad troswydryn o ansawdd uchel, yn bennaf yn Llundain neu mewn mannau eraill yn hytrach nag yn y ffatri. Roedd y nwyddau yn ddrud, ac yn cael eu dosbarthu'n bennaf trwy werthwyr Llundain. Platiau oedd y cynnyrch mwyaf cyffredin a wnaed. Fel rheol cawsant eu darlunio efo garlantau o flodau mewn helaethrwydd o liwiau, arbenigedd y sylfaenydd, William Billingsley. Ynghyd â phorslen Abertawe, roedd Nantgarw yn un o'r ffatrïoedd olaf i wneud porslen meddal, pan oedd ffatrïoedd Lloegr wedi newid i lestri asgwrn, a'r rhai cyfandirol ac Asiaidd yn parhau i wneud porslen caled.
William Cadwaladr Davies
Cefndir
Cafodd ei eni ym Mangor, yn fab i William Davies, clerc ac yn nai i John Davies ('Gwyneddon'). Aeth i ysgol elfennol Garth ym Mangor, cyn mynd i weithio yn swyddfa'r North Wales Chronicle. Yn 20 oed, daeth yn olygydd Cronicl Cymru, yn dilyn ei ewythr. Pan ddaeth hyn i ben yn 1872, dechreuodd Davies gynrychioli'r Cronicl yn Llandudno.
Crochendy Nantgarw
Mae hanes perchnogaeth a rheolaeth y ffatri yn gymhleth. Roedd y fformiwla gyntaf, a ddefnyddiwyd yn 1813-14, yn rhoi canlyniadau ardderchog, ond roedd ganddi gyfradd gwastraff annerbyniol o uchel, yn dueddol o anffurfio yn ystod tanio. Roedd y fformiwla hon hefyd yn cael ei defnyddio yn Abertawe, a gall darnau fod yn amhosibl eu dyrannu rhwng y ddau yn hyderus. Ar ôl cyfnod o arbrofi, defnyddiwyd y fformiwla wreiddiol o 1817-1820 eto.
Ar ôl peidio â gwneud neu addurno porslen yn y 1820au, a chyfnod o gau, ail agorwyd y crochenwaith ym 1833. Roedd yn cynhyrchu priddlestri a llestri caled, yn ogystal â chetynau clai, cyn cau yn y pendraw ym 1920, pan ddaeth sigaréts i ddisodli cetynau. Mae'r safle bellach yn amgueddfa, ac mae hefyd yn grochenwaith sy'n gweithio. Yn 2017 gwnaed swm cyfyngedig o borslen yno, gan ddefnyddio adferiad o'r fformiwla wreiddiol.
Hanes
bawd|chwith|Gwaith Nantgarw tua 1868
Sefydlu
Sefydlwyd Gwaith Nantgarw ym mis Tachwedd 1813, wedi i'r artist a chrochenydd William Billingsley a'i fab-yng-nghyfraith Samuel Walker, technegydd medrus, rhentu Tŷ Nantgarw ar lan ddwyreiniol Camlas Morgannwg, wyth milltir i'r gogledd o Gaerdydd yn Nyffryn Taf, Sir Forgannwg. Adeiladwyd odynau a'r offer ategol ar dir y tŷ a oedd yn angenrheidiol i drawsnewid yr adeilad yn grochenwaith porslen bach.
Tybir bod Young yn gyfarwydd â Billingsley drwy gyd gyfaill, yr addurnwr pridd Thomas Pardoe. Cysylltodd Billingsley a Pardoe Nghrochendy Cambrian Abertawe, wrth chwilio am waith ym 1807. Efallai y byddai gwaith Young ar draws Sir Forgannwg fel syrfëwr wedi ei roi mewn sefyllfa i gynghori Billingsley cyn iddo ymadael a Royal Worcester, o addasrwydd y safle yn Nantgarw. Roedd ei agosrwydd at Gamlas Morgannwg yn galluogi llongau trwm o glai llestri, yn ogystal â nwyddau porslen cain y crochenwaith i gael eu cludo'n ddidrafferth i docynnau Caerdydd gan gychod camlas.
Symud i Abertawe
Wedi sefydlu'r crochenwaith, roedd Billingsley yn ceisio cynhyrchu porslen meddal. Gwnaed porslen Nantgarw i fformiwla gyfrinachol Billingsley. Cafodd esgyrn, wedi'u llosgi a'u cymysgu â chlai eu malu gan David Jones mewn melin wrth ymyl tŷ tafarn y Cross Keys, yn y pentref. Cafodd yr olwyn ddŵr ei bweru gan ddyfrffos a oedd yn rhedeg o'r gamlas i Afon Taf. Roedd y tymheredd uchel oedd ei angen i gynhyrchu darnau yn gwneud dull pastio meddal Billingsley yn anodd. Roedd y mwyafrif helaeth o'r darnau yn gam neu'n chwalu yn y broses tanio. Yn fuan, daeth adnoddau'r tri chydymaith i ben a aethant at Bwyllgor Masnach a Phlanhigfeydd Llywodraeth Prydain (Y Bwrdd Masnach), i ofyn am grant o £ 500, gan gyfeirio at y cymhorthdal a roddir i Ffatri porslen enwog Sèvres gan Lywodraeth Ffrainc. Nid oeddent yn llwyddiannus. Ond bu un aelod o'r pwyllgor, un brwdfrydig am borslen, Syr Joseph Banks, ac awgrymu bod ei gyfaill, y crochenydd Lewis Weston Dillwyn, o Grochendy Cambrian, Abertawe, gwneud archwiliad ac adrodd yn ôl ar y mater. bawd|Lewis Dillwyn Gwnaeth Dillwyn ei arolygiad, gan arsylwi bod 90% o'r porslen yn cael ei difetha yn y tanio, ond roedd wedi plesio gydag ansawdd y darnau a oedd yn goroesi. Rhoddodd gwahodd i Billingsley a Walker i ddefnyddio ei gyfleusterau yng Nghrochendy Cambrian i geisio gwella eu rysáit a'u proses. Adeiladwyd estyniad ar gyfer cynhyrchu porslen yng Nghrochendy Cambrian, lle fu Walker a Billingsley yn gweithio o ddiwedd 1814. Cafodd y rysáit ei addasu a'i wella, ond roedd yn dal yn rhy wastraffus ym marn Dillwyn. Rhoddwyd gorau i'r prosiect ym 1817, pan ddychwelodd y pâr i Nantgarw. Roedd ymdrechion Royal Worcester i erlyn Dillwyn, Billingsley a Walker am dorri contract yn rheswm arall i Dillwyn roi'r gorau i gynhyrchu'r porslen yng Nghrochendy Cambrian.
Yn ôl yn Nantgarw
Yn ail gyfnod cynhyrchiad Nantgarw, buddsoddodd Young £1,100 pellach yn y crochenwaith yn ogystal â chodi £1,000 pellach gan "deg bonheddwr o'r sir". Parhaodd Billingsley a Walker i danio eu porslen, a oedd erbyn hyn o'r ansawdd gorau llwyddodd Billingsley i'w creu, ond eto'n dal i wneud colled.
Ym mis Ebrill 1820, tra bod Young i ffwrdd ym Mryste, ffodd Billingsley a Walker i Coalport gan adael ar eu hol y brydles i'r crochenwaith a sawl mil o ddarnau o borslen mewn gwahanol gamau o gynhyrchiad. bawd|chwith|Thomas Pardoe
Rhoddodd Young Crochenwaith Nantgarw a'i chynnwys ar werth trwy ocsiwn cyhoeddus ym mis Hydref 1820. Roedd yr arian a godwyd o'r ocsiwn yn ei alluogi i ad-dalu ei fân bartneriaid a daeth yn unig berchennog yr hyn oedd yn weddill o'r busnes. Dechreuodd rheoli, cwblhau a gwerthu'r stoc oedd yn weddill; gan achub y busnes yn effeithiol. Gwahoddodd ei gyfaill a'i gyn artist cydweithredol o Grochenwaith Cambrian, Thomas Pardoe, i'w gynorthwyo gyda chwblhau ac addurno'r porslen a achubwyd. Llwyddodd Young a Pardoe i berffeithio gwydredd ar gyfer y llestr, ond ni allent ychwanegu at y stoc heb rysáit Billingsley. Cododd gwerthiant terfynol y porslen gorffenedig (a werthwyd rhwng 1821 a 1822), digon i dalu Pardoe a chyflogau ei staff, ond methodd ag ad-dalu buddsoddiad Young, gan adael iddo osgoi methdaliad o drwch blewyn. Heblaw am y porslen a addurnwyd gan Young, ond yn bennaf gan Pardoe, yn Nantgarw, gwerthwyd llawer o ddarnau yn y gwyn i'w haddurno yn Llundain. Mae'n hysbys bod y nwyddau hyn wedi'u haddurno gan Thomas Martin Randall (yn gweithio i John Mortlock ar y pryd), John Latham, William Peg ac mae'n debyg Matthew Colclough.
Gwaith Pardoe
Yn 1833 cymerodd William Henry Pardoe, mab Thomas Pardoe, rheolaeth Crochenwaith Nantgarw a dechreuodd cynhyrchu boteli crochenwaith caled a phriddlestri gwydrog brown a elwir yn Rockingham ware. Dechreuodd hefyd gynhyrchu cetynau tybaco clai, gyda llawer ohonynt yn cael eu hallforio i Iwerddon. Parhaodd y busnes o dan ddisgynyddion Pardoe, ac ar ei uchafbwynt roedd tua 10,000 cetyn yr wythnos yn cael ei gynhyrchu, hyd iddo gael ei gau ym 1920, pan ddisodlodd sigaréts cetynau clai o'r fath.
Casgliadau
Gellir gweld casgliadau o'r nwyddau hanesyddol mewn amgueddfeydd gan gynnwys Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd, Oriel Plas Glyn-y-Weddw, Llanbedrog, Pwllheli ac Amgueddfa Victoria ac Albert yn Llundain.
Amgueddfa'r Crochendy
Ym 1989, prynwyd y safle lled adfeiliedig gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Taf-Elai. Ar ôl cloddio archeolegol ac adfer yr odynnau a'r adeiladau, agorodd y safle i'r cyhoedd ddwy flynedd yn ddiweddarach fel Gwaith ac Amgueddfa Crochendy Nantgarw. Caeodd ar ddiwedd 2008 oherwydd toriadau yn gyllideb Cyngor Rhondda Cynon Taf. Ail-agorwyd yr Amgueddfa ym mis Tachwedd 2010 gan ddau artist. Mae'r amgueddfa ar hyn o bryd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer stiwdios arlunwyr, arddangosfeydd, dosbarthiadau celf a digwyddiadau arbennig.
David Jones (Treffynnon)
Cerddor, emynydd a gweinidog gyda'r Annibynwyr oedd David Jones (Hydref 1770 – 25 Awst 1831).
Cefndir
Ganwyd David Jones, Hydref 1770 yn Coed-y-ddôl, Llanuwchllyn, sir Feirionnydd. Ei alwedigaeth oedd gwneuthurwr llestri coed. Aeth am gwrs o addysg yn ddyn ieuanc, i'r athrofa yn Wrecsam o dan yr athro Jenkin Lewis. Aeth i Dreffynnon i ofalu am yr eglwys Annibynnol yno yn 1801. Yn 1810 cyhoeddodd gasgliad o emynau, a chafwyd ail argraffiad yn 1821 yn cynnwys fel atodiad Egwyddorion neu Dônraddau Cerddoriaeth (Gamut) a amcanwyd yn bennaf er annogaeth a chynnorthwy i Bobl Ieuangc i ddysgu Peroriaeth Sanctaidd (3ydd arg. yn 1826). Yn 1831 aeth i Fanceinion i gasglu at gynorthwyo eglwysi gweiniaid. Bu farw 25 Awst 1831, yn Lerpwl, trwy ddamwain. Claddwyd ef yn Nhreffynnon.
T.G. Walker
Roedd T.G. Walker yn athro, yn naturiaethwr ac yn awdur a dreuliodd ei oes yn Sir Fon. Roedd yr un mor huawdl yn y Gymraeg a'r Saesneg. Roedd ei lyfrau a’i erthyglau niferus yn gyfryngau gwerthfawr i boblogeiddio byd natur ymysg plant a phobl ‘gyffredin’. Gwnaeth Walker, neu ‘Wac’ (yn y 30au-50au) a’i ‘ddisgibl’ disglair Ted Breeze Jones (50au-90au), y ddau yn athrawon cynradd brwdfrydig, fwy dros godi ymwybyddiaeth bositif o fyd natur yn yr 20g na neb arall.
Y Naturiaethwr
Roedd yn adarydd o fri. Cyhoeddodd yn Gymraeg a Saesneg. Dyma enghraifft:
Cafodd y corff hwn ei ddylunio gan yr arlunydd C.F. Tunnicliffe.
Er mai adarydd ydoedd yn bennaf roedd ganddo ddiddordeb eang ym myd natur:
Yr Athro
Bu'n brifathro yn Ysgol Henblas, Llangristiolus, Mon. Roedd parch ato fel athro, a bu bob amser yn frwdfrydig i danio brwdfrydedd y plant mewn byd natur.
Dyma gofnododd Walker yng Nghofnodion Ysgol Henblas ar 3 Tachwedd 1954 ar ôl storm fawr:
"Roedd o hefyd yn brifathro arna i am ryw flwyddyn yn Ysgol Henblas. Dwi’n cofio fod gen i dipyn o’i ofn!"
Yr Awdur
Cyhoeddodd lawer o lyfrau natur i blant yn bennaf ac roedd yn golofnydd cyson yn y Cymro. Dyma ddetholiad ohonynt:
Ysgrifennodd hefyd llawer o erthyglau byrion yn Cymru'r Plant, Y Clorianydd a Herald Môn
Dyma enghraifft o'i ddawn:
Y Rhyfel
Nododd Walker nifer o fân ddigwyddiadau am y rhyfel yn ei ddyddiadur:
Ei gylch
Trwy lygaid ei gydnabod:
Teulu
Tras Seisnig. Priod a'i wraig Margot.
Baner Barbados
bawd|Flag of Barbados Mabwysiadwyd baner genedlaethol Barbados ar 30 Tachwedd 1966, sef, diwrnod annibyniaeth gyntaf y genedl yma sydd yn y Caribî. Codwyd y faner gan y Lefftenant Hartley Dottin o Gatrawd Barbados. Cymuseredd y faner yw 3:2.
Lois Blake
250px|bawd|Plac i goffáu cyfraniad Lois Blake yn Llangwm Roedd Lois Blake (1890 – 1974) yn un o arweinwyr pennaf y mudiad dawnsio gwerin Cymreig yn yr 20g ac yn un o brif symbolwyr sefydlu Cymdeithas Ddawns Werin Cymru yn 1949. Yn ôl gwefan Amgueddfa Werin Cymru, Lois Blake oedd "bennaf gyfrifol am achub gweddillion y traddodiad a fu unwaith mor boblogaidd yng Nghymru."
Baner Barbados
Dyluniad
Mae'r faner yn faner triband fertical gyda dau fand o liw dulas ar y naill ochr a band lliw aur yn y canol. Gosodir tridant (picell triphen) ddu, a elwir fel rheol yn 'broken trident', yng nghanol y band aur. Mae'r defnydd o liw a gwrthgyferbyniad lliw yn enghraifft dda o faner sy'n dilyn Rheol Tintur a luniwyd gan Humphrey Lhuyd yn y 16g.
Lois Blake
Bywgraffiad
Saesnes o Lerpwl oedd Lois Blake on symudodd i fyw i 'Melysfan' Langwm, Sir Ddinbych yn 1931. Pan oedd yn byw yn Lloegr roedd yn weithgar gyda'r English Folk Dance Society. Ar symud i Langwm, synwyd hi mai prin iawn oedd y dawnsio gwerin a welwyd yng Nghymru ac aeth ati i ymchwilio am ddawnsiau a cherddorieth Gymreig.
Baner Barbados
Symboliaeth
bawd|Baner Barbados ar ffurf map o'r ynys Mae'r bandiau glas golau yn sefyll am y môr a'r awyr las a'r band aur yn sefyll am y tywod aur. Mae arwyddocâd hefyd i'r ffaith nad oes gwialenffon i'r tridant hefyd. Mae'n deillio o fathodyn trefedigaethol Barbados lle roedd tridant y duw Groegaidd Poseidon yn cael ei ddal gan ddelwedd Britannia. Mae'r rhan waelod sydd ar goll yn cyfleu toriad symbolaidd y genedl oddi ar fod yn drefedigaeth i Brydain. Mae tri phig y tridant yn cynrychioli tair egwyddor democratiaeth, sef:
Lois Blake
Bywgraffiad
Oherwydd ei gweithgarwch Lois Blake oedd Llywydd gyntaf Cymdeithas Ddawns Werin Cymru a sefydlwyd yn 1949, ac yna'n drefnydd hefyd. 38 mlynedd ar ôl sefydlu'r English Folk Dance Society gan Cecil Sharp yn 1911.
Baner Barbados
Symboliaeth
Cynllunwyd y faner gan Grantley W. Prescod a dewiswyd hi mewn cystadleuaeth agored a drefnwyd gan Lywodraeth Barbados. Derbyniwyd dros fil o ymgeisyddion yn y gystadleuaeth.
Lois Blake
Bywgraffiad
Yn adroddiad blynyddol gyntaf y Gymdeithas yn 1950 nodwyd pwysigrwydd a gweithgaredd Lois;
National Hockey League
bawd|300px|Y Los Angeles Kings' yn erbyn y Calgary Flames' Daymond Langkow, Rhagfyr 21, 2005. Mae'r National Hockey League (NHL; Ffrangeg: Ligue nationale de hockey—LNH) yn gynghrair hoci iâ proffesiynol yng Ngogledd America sydd ar hyn o bryd hyn cynnwys 31 o dimau: 24 yn yr Unol Daleithiau a 7 yng Nghanada. Mae'r NHL yn cael ei hystyried fel y prif gynghrair hoci iâ proffesiynol yn y byd, ax yn un o'r prif gynghreiriau chwaraeon proffesiynol yn yr Unol Daleithiau a Chanada. Cwpan Stanley, y tlws chwaraeon proffesiynol hynaf yng Ngogledd America, yn cael ei wobrwyo yn flynyddol i bencampwyr y gynghrair ar ddiwedd pob tymor.
Lois Blake
Bywgraffiad
Cyhoeddwyd nifer o bamffledi ag arnynt ddawnsiau a cherddoriaeth, a'i gwnaeth yn bosib ailgyhoeddi dawnsiau o'r gorffennol fel Jig Arglwydd Caernarfon o 1652, set Llangadfan o 1790 a Dawns Llanofer, a oedd yn boblogaidd yn Llys Llanofer tan ddiwedd y 19g.
Codwyd plac llechen mewn coffadwriaeth iddi yn Llangwm gan Gymreithas Ddawns Werin Cymru yn 1999 ar 50 mlwyddiant sefydlu'r Gymdeithas. Dadorchuddiwyd y plac gan ei merch, Felicity.
Gwnaeth Lois Blake waith yn cofnodi parhâd traddodiad y Mari Lwyd gan nodi, mewn llythyr i'r 'English Dance and Song' mannau ym Mro Morgannwg lle roedd dal yn fyw ac yn cael adfywiad.
Baner Barbados
Gwybodaeth Dechnegol
Côd liwiau swyddogol cydnabyddiedig y 'British Colour Council': Dulas — BCC 148; Aur — BS O/002.
Lois Blake
Gwaddol
Cedwir Casgliad Lois Blake yn y Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan fel rhan o gasgliad y Gymdeithas Ddawns Werin. Rhoddwyd y casgliad i'r Gymdeithas gan ei merch, Felicity.
Ceir Cystadleuaeth Tlws Coffa Lois Blake ar gyfer dawnsio gwerin er cof a diolch iddi yn yr Eisteddfod Genedlaethol, sef Cystadleuaeth Tlws Coffa Lois Blake. Bydd y cystadleuwyr yn dawnsio dawnseydd wedi eu gosod. Yn ogystal â'r Tlws, ceir gwobr ariannol hefyd i'r tîm dawnsio fuddugol.
National Hockey League
Pan sefydlwyd yr NHL, roedd gan y gynghrair bedwar tîm—pob un yng Nghanada, a hynny roddodd y "National" yn yr enw. Estynnwyd y gynghrair i'r Unol Daleithiau yn 1924, pan ymunodd y Boston Bruins, ac mae wedi cynnwys timau o'r Unol Daleithiau a Chanada ers hynny. Chwe thîm yn unig oedd yn y gynghrair rhwng 1942 a 1967, a galwyd hwy gyda'i gilydd yn y 'Chwe Gwreiddiol' ("Original Six"). Ychwanegodd y NHL chwe thîm newydd i ddyblu ei maint yn 1967. Cynyddodd eto i 18 o dimau erbyn 1974 a 21 tîm yn 1979. Rhwng 1991 a 2000, estynnodd yr NHL eto i 30 o dimau. Ychwanegwyd y 31ain tîm yn 2017 ac bydd yn ymestyn i 32 yn 2021.
Mae pencadlys y gynghrair wedi bod yn Ninas Efrog Newydd ers 1989 pan symudwyd y brif swyddfa yno o Montreal.
Morris Davies (golygydd)
Cerddor, awdur ac emynwr o ardal Ffestiniog oedd Morris Davies (Hydref 1796 – 10 Medi 1876). Roedd ganddo gryn dipyn o ddiddordeb mewn: llenyddiaeth, barddoni a chelfyddydau perfformio. Derbyniodd ei addysg yn ysgol Dinas Mawddwy, a fe gafodd yr Ysgol Sul ddylanwad mawr arno hefyd.
Cefndir
Ganwyd Morris Davies yn fab i ffarmwr o ardal Ffestiniog ond yn annhebyg i'w dad, nid oedd ganddo ddiddordeb yn y byd amaethyddiaeth. Yn 1819 penderfynodd ymroi i waith ysgolfeistr, ac aeth i addysgu yn un o ysgolion William Owen ger Y Trallwng. Wedi chwe blynedd yno, symudodd i Lanfyllin hyd at 1836. Gwnaed ef yn glerc i gwmni cyfreithiol yn 1836, a hynny ger Llanfyllin. Yna, yn 1849 aeth ymlaen i Fangor i barhau i fod yn glerc. Yn wir, teithiwr o fri oedd Morris Davies ond serch hynny, llwyddodd i gyflawni darnau llenyddiaeth a cherddoriaeth o safon uchel iawn. Roedd ei waith yn cynnwys cyfieithiadau o lyfrynau crefyddol, darnau o Y Traethodydd a'r Gwyddoniadur.
D.H. Jones
Ysgolfeistr, bardd a gweinidog oedd D.H. Jones neu Dewi Arfon (6 Gorffennaf 1833 – 25 Rhagfyr 1869).
Cefndir
Ganwyd David Hugh Jones yn y Ty Du, Llanberis, Caern. Ef oedd y hynaf o bedwar o blant i Hugh ac Ellen Jones, ei frawd oedd awdur y dôn 'Llef, sef Griffith Hugh Jones. Ymadawodd yr ysgol pan oedd yn un ar ddeg, ac aeth i weithio i'r chwarel yn Llanberis gyda'i dad, ond yn ei amser hamdden ddysgodd ei hun i feistrioli rheolau barddoniaeth, cerddoriaeth, gramadeg Cymraeg a Saesneg a rhifyddeg. Aeth i Goleg Borough Road, Llundain, ble yno enillodd dystysgrif athro, yn yr ail ddosbarth, ymhen blwyddyn. Yno, am bedair mlynedd fe fu yn athro yn Ysgol Frytanaidd, Llanrwst. Codwyd i bregethu'n swyddogol ym Medi 1861, yng Nghapel Coch Llanberis. Bu farw ar fore Nadolig, 1869, fe'i gladdwyd ym Mynwent Nant Peris.
Syr William Williams, Barwnig 1af Gray's Inn
Cyfreithiwr a gwleidydd oedd Syr William Williams (1634 – 11 Gorffennaf 1700). Roedd yn fab i Emma Williams a Hugh Williams, rheithor Llantrisant a Llanrhyddlad. Cafodd ei addysg yn Ngholeg Iesu Rhydychen ac yn Gray's Inn, cafodd ei dderbyn yno yn 1650, ac fe'i etholwyd ef yn drysorydd yn 1681.
Cefndir
Ganwyd yn Ynys Môn. Roedd William Williams yn gofiadur Caer o 1667 hyd at 1684. Priododd aeres a merch Watkin Kyffin, Margaret Kyffin yn 1664, cafwyd 3 o blant, Emma, John ac William. Methodd â chael ei ethol yn aelod seneddol bwrdeisdref Caer yn 1672. Yn 1688, etholwyd ef dros Fiwmares i Senedd y Convention (1689-1690) yno bu'n llunio'r Mesur Iawnderau. Yn Hydref 1689, gwnaethpwyd ef yn Gwnsler y Brenin ac yna yn 1692 yn gyfreithiwr i'r Frenhines.
Mildred Elsie Eldridge
Ganwyd Mildred Eldridge (1 Awst 1909 – 10 Mawrth 1991) yn 35 Dunmore Road, Wimbledon, Llundain, yn ferch i Frederick Charles Eldridge (1874-1960), gemydd, a'i wraig Mildred Mary (ganwyd Chevalier, 1871-1961). Roedd ganddi un brawd, Frederick (1906-1980), a gafodd yrfa mewn yswiriant. Yn 1925 symudodd y teulu i 3 Bridge Street, Leatherhead, lle buont yn byw uwchben siop gemwaith ei thad.
Câi ei hadnabod fel 'Elsie' gan ei theulu, ac wedi iddi symud i Gymru a phriodi arferai'r ffurf Gymraeg 'Elsi'; yn ei gwaith proffesiynol defnyddiai'r ffurfiau 'Mildred E. Eldridge' (fel darlunydd llyfrau, yn bennaf ar gyfer Faber) ac 'M. E. Eldridge' (ar ei lluniau).
Addysg
Cafodd Eldridge ei haddysg (1916-28) yn Wimbledon Hill School (Wimbledon High School yn ddiweddarach). Wedi iddi ennill gwobrau cenedlaethol gan y Royal Drawing Society yn 1927 a 1928, aeth i Ysgol Gelf Wimbledon ac yn 1930 enillodd Efrydiaeth Rad i'r Coleg Celf Brenhinol; yn y fan honno astudiodd yn yr Ysgol Baentio lle roedd Eric Ravilious, Edward Bawden a Gilbert Spencer ymhlith ei thiwtoriaid. Dyfarnwyd A.R.C.A. iddi yn 1933. Bu Ysgoloriaeth Deithio gan y Coleg Brenhinol yn fodd iddi deithio yn yr Eidal (Mawrth-Gorffennaf 1934), gan arlunio a phaentio yn Rhufain, Naples, Capri, Assisi, Ravenna, Fenis ac, yn enwedig, yn Poggio Gherardo, fila ger Fflorens, lle bu'n aros gyda'r artist Aubrey Waterfield a'i wraig, aelodau blaenllaw o gymuned Seisnig y ddinas, gan ymweld â'r connoisseur a chasglwr celf Bernard Berenson yn I Tatti gerllaw.
Gyrfa
Ar ôl iddi ddychwelyd i Loegr cydweithiodd â dwy gyd-fyfyrwraig o'r Coleg Brenhinol (Evelyn Dunbar a Violet Martin), dan gyfarwyddyd ei chyn-diwtor Cyril Mahoney, ar gyfres o furluniau yn Ysgol Sir Brockley (erbyn hyn Ysgol Prendergast), sy'n dal i fodoli; mae cyfraniad Eldridge, The Birdcatcher and the Skylark, yn fynegiant cynnar o'i phryder am y modd y mae'r ddynoliaeth yn erlid byd yr anifeiliaid. O 1934 bu Eldridge hefyd yn arddangos ei gwaith yn yr Academi Frenhinol a daliodd i wneud hynny i mewn i'r 1950au. Ymwelodd â Chymru yn y 1930au, gan baentio ac arlunio yn sir Drefaldwyn, ac yn 1939 fe'i comisiynwyd i ddylunio'r gwydr lliw yn ffenestr ddwyreiniol Eglwys Llanpumsaint yn sir Gaerfyrddin. Yn 1937 cynhaliodd sioe ar ei liwt ei hun yn oriel y Beaux Arts yn Bond Street, Llundain, a fu'n ddigon llwyddiannus i'w galluogi i brynu car Bentley codi to mawr.
Serch hynny, am resymau aneglur, roedd wedi ymadael â Llundain a symud i Groesosowallt, lle bu'n dysgu yn Ysgol Uwchradd y Merched, ac yna i'r Waun, lle bu'n dysgu yn Ysgol Moreton Hall. Yno yn 1937 y bu iddi gwrdd â'r curad lleol, y Parch. R. S. Thomas, a phriodasant yn y Bala yn 1940. Roedd hi wedi cael llawer mwy o brofiad o'r byd na'i gŵr newydd - bu iddi deithio yn Ffrainc yn ogystal â'r Eidal - ac roedd wedi darllen mwy o lenyddiaeth Saesneg. Cafodd effaith amlwg ar ei farddoniaeth - tan yr adeg honno cerddi natur Sioraidd di-nod ac ail-law, ac anghyhoeddedig. Hi a'i hysgogodd ef i ddarllen W. B. Yeats, a bu'r ymateb sylwgar i'r byd naturiol yn ei gwaith ei hun yn sgil ei hyfforddiant artistig yn ddylanwad amlwg ar fanwl-gywirdeb y darlun o gefn gwlad Cymru yng ngherddi ei gasgliad cyntaf, The Stones of the Field, 1942 (y darluniwyd ei siaced lwch gan Eldridge).
Ar ôl dwy flynedd (1940-42) yn Tallarn Green (sir y Fflint yr adeg honno) lle roedd R. S. Thomas yn gurad â chyfrifoldeb dros Eglwys y Santes Fair Fadlen, symudodd y ddau i Fanafon yn sir Drefaldwyn lle daeth Thomas yn rheithor Eglwys St Michael. Yno y ganwyd eu hunig blentyn, Gwydion Andreas (1945-2016). Cyfrannodd Eldridge at incwm y teulu trwy ddysgu dosbarthiadau celf ar ran Adran Efrydiau Allanol Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, a thrwy ddarlunio nifer o lyfrau ar gyfer Faber, gan gynnwys cyfres o lyfrau i blant gan Dorothy Richardson (1945-48), llysieulyfrau gan C. F. Leyel (1946-52) a delweddau goruwchnaturiol trawiadol ar gyfer argraffiad o The Star Born (1948) gan Henry Williamson. Yn ystod y rhyfel cyfrannodd Eldridge i'r prosiect 'Recording Britain' a gychwynnwyd gan Syr Kenneth Clark. Comisiynwyd artistiaid i greu 'cofnodion cydymdeimadol' o adeiladau, tirweddau a ffyrdd o fyw bregus. Mae ugain o luniau Eldridge ar gyfer y prosiect hwn - adeiladau a gweithgareddau gwledig yng nghanolbarth a gogledd Cymru - ar gadw yn archif Recording Britain yn amgueddfa'r Victoria and Albert.
Yn 1951 comisiynwyd Eldridge i baentio'r hyn a ddaeth yn ganolbwynt ei gyrfa artistig, murlun ar gyfer ffreutur y nyrsiau yn Ysbyty Orthopedig Robert Jones ac Agnes Hunt yng Ngobowen: gwaith hynod a baentiwyd nid yn uniongyrchol ar y muriau ond ar gyfres o chwe phanel, pum troedfedd o uchder a chyfanswm o ryw 120 troedfedd ar led. Yn dwyn y teitl The Dance of Life, mae'r gwaith yn tynnu ar themâu a delweddau y bu Eldridge yn eu darlunio ers y tridegau gan bortreadu'r ddynoliaeth wedi colli cytgord â'r byd naturiol, dieithriad bodau dynol mewn byd o gyfryngau torfol, dinasoedd a rhyfela. Yn sail i'r cwbl, fel yn llawer o'i gwaith diweddarach, y mae pryder am y modd yr oedd y ddynoliaeth yn ecsbloetio'r amgylchfyd naturiol, gan achub y blaen o rai degawdau ar gonsyrn poblogaidd dros y fath faterion. Yn y murlun mae'r byd naturiol, gan gynnwys adar ac anifeiliaid, yn ogystal â phlant sy'n aros mewn cytgord â'r byd gwledig, yn cael ei ddarlunio gyda manylder hynod, yn enwedig o ystyried graddfa enfawr y gwaith. Ar ôl bod mewn storfa am rai blynyddoedd, mae'r gwaith, sydd ymhlith y murluniau pwysicaf a wnaed ers y rhyfel, bellach i'w weld yn Oriel Sycharth ym Mhrifysgol Glyn Dŵr, Wrecsam.
Yn ystod y cyfnod y bu Eldridge yn gweithio ar y murlun (1951-6), daeth ei gŵr yn ficer eglwys St. Michael, Eglwys fach, Ceredigion. Gadawodd Eldridge y ficerdy a'i ardd ym Manafon gyda chryn ofid, gan fynd â chynfas rholedig y panel yr oedd yn gweithio arno: cwblhawyd paneli pump a chwech yn Eglwys fach. Yno daeth yn gyfeillgar â'r casglwyr celf Louis a Mary Behrend, a gomisiynodd Stanley Spencer ar ddiwedd y 1920au i baentio'r murluniau yng Nghapel Coffa Sandham, Hampshire; roeddent wedi ymgartefu yn Llanwrin ar ôl y rhyfel a thrwyddynt hwy y daeth Eldridge i adnabod Spencer a anfonodd ati lythyr llawn edmygedd pan welodd y murlun yng Ngobowen yn 1958.
Yn ystod y blynyddoedd yn Eglwys fach (1954-1967), yn ogystal â pharhau gyda'r dosbarthiadau allanol ymroddodd Eldridge i'r lluniau dyfrlliw manwl o adar, planhigion a phryfed y bu'n bennaf adnabyddus amdanynt yn ei blynyddoedd olaf. Gwerthodd ddwsinau lawer o'r ymarferiadau manwl a chelfydd hyn trwy'r Gymdeithas Ddyfrlliwiau Frenhinol a thrwy'r arwerthwyr Spink yn Llundain, ac ychwanegodd at incwm y teulu ymhellach trwy werthu llawer o'r lluniau hyn i Medici i'w hatgynhyrchu ar gardiau cyfarch.
Yn 1967 symudodd Eldridge a Thomas i Aberdaron ym Mhen-llŷn, pan ddaeth Thomas yn ficer Eglwys Hywyn Sant; wedi iddo ymddeol yn 1978, symudasant i hen fwthyn cerrig yn Sarn y Plas, Rhiw, a lesiwyd iddynt gan y chwiorydd Keating o Blas yn Rhiw. Daliodd hi ati i beintio yno, gan lwyddo i werthu yn Llundain trwy Abbott and Holder yn ogsytal â'r Gymdeithas Ddyfrlliwiau, er iddi gwyno weithiau fod y lluniau o adar a phlanhigion yn gwerthu o hyd, ac nad oedd y lluniau mwy haniaethol, a oedd yn fwy diddorol iddi hi, yn null yr hunan-bortread trawiadol a wnaeth yn 1970, ddim yn gwerthu.
Blynyddoedd olaf
Ar ôl symud i Sarn ymneilltuodd hi fwyfwy o'r gymdeithas a chafodd sawl pwl o afiechyd, gan gynnwys problemau gyda chataractau yn ei degawd olaf. Serch hynny, yn ogsytal â pheintio ac arlunio, parhaodd i fod yn arddwraig brysur a gwybodus iawn am blanhigion. Yn ei llythyrau a'i dyddiaduron yn ystod y 1980au sgrifennodd yn ddeifiol am y llwythi o dwristiaid a fu'n heidio i Ben-llŷn bob haf, ac yn fwy cyffredinol am agwedd anystyriol yr oes fodern tuag at fyd natur. Bu farw ar 10 Mawrth 1991 ac fe'i claddwyd ym mynwent eglwys Llanfaelrhys ger Aberdaron.
Griffith Davies
Mathemategwr ac actiwari oedd Griffith Davies (5 Rhagfyr 1788 – 21 Mawrth 1855 . Roedd yn fab i Owen Dafydd a Mary Williams.
Cefndir
Cafodd ei eni yn y Ty Croes, Llandwrog. Oherwydd yr amgylchiadau gwasgedig yn niwedd y 18g roedd rhaid iddo fynd i weithio yn gynnar, gyda ffermwyr i ddechrau, ac yn chwarel y Cilgwyn wedi hynny. Ar ôl enill tipyn o arian fe aeth am dymor i ysgol Evan Richardson yng Nghaernarfon. Yn 1809 aeth i Lundain i wella ei Saesneg a Mathemateg. Aeth ati wedyn i agor ysgol i ddysgu mathemateg ac pynciau eraill. Mi wnaeth ef cyhoeddi llyfr "A Key to Bonnycastle's Trigonometry". Mae yna tystiolaeth i awgrymu fod Telford wedi gwneud camgymeriadau wrth gynllunio Pont y Borth dros afon Menai a bod Griffith Davies wedi ailwneud llawer o'r cyfrifiadau.
Bu farw yn 1855 a claddwyd ef ar 27 o Fawrth yng nghladdfa Abney Park, Llundain. bawd|chwith|Cofeb Griffith Davies
Baner Swrinam
250px|right|Baner Swrinam Mae baner Swrinam yn cael ei ffurfio gan bum band llorweddol o led gwyrdd (uchaf, lled dwbl), gwyn, coch (lled pedwar troedfedd), gwyn a gwyrdd (lled dwbl). Mae seren fawr, melyn, pum pwynt wedi'i ganoli yn y band coch. Cymuseredd y faner yw 2:3.
Mabwysiadwyd y faner ar 25 Tachwedd 1975, ar annibyniaeth Swrinam (gwlad yn Ne America) o'r hen wlad drefediogaetho, yr Iseldiroedd. Mae'r seren yn cynrychioli undod pob grŵp ethnig, mae'r stripe coch yn sefyll am gynnydd a chariad, y gwyrdd ar gyfer gobaith a ffrwythlondeb, a'r bandiau gwyn ar gyfer heddwch a chyfiawnder.
Baner cyn 1975
Roedd y faner cyn-annibyniaeth a fabwysiadwyd ym 1959 yn cynnwys pum sêr lliw wedi'u cysylltu gan elíps. Roedd y sêr lliw yn cynrychioli'r grwpiau ethnig mawr sy'n cynnwys y boblogaeth Swrinam: yr Amerindiaid gwreiddiol, yr Ewropeaid a'u trechodd, yr Affricanaidd a ddaeth fel caethweision i weithio ym mhlanhigfeydd, a'r Indiaid Dwyrain, Javanaidd a Tsieineaidd a ddaeth yn weithwyr taeog i ddisodli'r Affricanaidd oedd wedi dianc o gaethwasiaeth ac ymgartrefu yn y fforest. Roedd yr elipse yn cynrychioli'r berthynas gytûn ymhlith y grwpiau. Roedd baner hefyd i'w ddefnyddio gan y Llywodraethwr, yn seiliedig ar y faner genedlaethol.
Oriel
Ceir hefyd faner a ddefnyddir gan y Llywodraethwr sydd wedi ei seilio ar y faner genedlaethol.
Baner Debyg
bawd|Baner annibyniaethol Guadeloupe (UPLG) Mae rhai o gefnogwyr annibyniaeth ynys Guadeloupe yn y Caribî sydd am ennill annibyniaeth o Ffrainc yn arddel baner Guadeloupe sy'n debyg i faner gyfredol Swrinam. Mae baner cefnogwyr yr UPLG (Union populaire pour la libération de la Guadeloupe) yn defnyddio'r un lliwiau a'r seren ond mewn cymesuredd gwahanol. Nid yw hwn yn faner swyddogol ar yr ynys.
Griffith Ellis
Gweinidog yr Efengyl oedd Griffith Ellis (24 Medi 1844 – 14 Gorffennaf 1913).
Cefndir
Ganwyd yng Nghorris. Aeth i'r coleg yn Bala yn 1865-1869, ar ddiwedd ei gwrs roedd yn athro cynorthwyol yno o 1870-1871. Yna aeth i Goleg Balliol Rhydychen, a graddio yn 1876 gyda anrhydedd yn y clasuron. Aeth i weithio fel gweinidog a bu'n aelod o bwyllgor gweithio y genhadaeth dramor am 30 mlynedd. Yn 1911 ymneilltuodd o'r weinidogaeth, ac ar ôl dioddef o fyddardod, bu farw 14 Gorffennaf 1913.
William Jones (hanesydd)
Hanesydd o Beddgelert oedd William Jones (1829 – 30 Ionawr 1903). Ei rhieni oedd Catrin Jones a John Jones.
Grisial
Daw'r gair grisial o'r Hen Roeg κρύσταλλος (krustallos), sef "rhew". Fe'i ceir yng ngwaith Guto'r Glyn a Lewis Glyn Cothi (Grwowndwal a grisial holl gred) yn y 15g.
Ceir amrywiaeth eang o grisialau, gan gynnwys y cewri uchod (diamwnt, halen), ond mae'r rhan fwyaf o grisialau anorganaidd yn glwstwr o grisialau (sef 'amlgrisial'), yn hytrach nag yn un grisial mawr e.e. llawer o greigiau, metalau a rhew. Ceir trydydd grŵp o solidau sef y rhai di-ffurf, amorffaidd, lle nad oes gan yr atomau unrhyw ffurf bendant e.e. gwydr, cwyr a sawl math o blastig.
Ar wahân i'r byd gwyddonol, defnyddir grisialau mewn meddygaeth amgen a defodau crefyddol, e.e. therapi grisial, a gyda gleiniau (sef crisialau i'w gwisgo ac i addurno), mewn swynion o fewn credoau fel Wica.
Fiat Seicento
Car a gynhyrchwyd gan y cwmni Eidaleg Fiat rhwng 1998 a 2004 oedd y Fiat Seicento.
Olynydd i'r Fiat Cinquecnto oedd y car ac roedd nifer o wahanol fersiynau gwahanol gan gynnwys un a oedd wedi ei newid gan Abarth, y Seicento Sporting. Mae'n gar ysgafn, bach sydd wedi ei gynllunio i allu teithio trwy dinasoedd mawr Rhufeinig sy'n cynnwys strydoedd cul iawn. Prif farchnad y car yng ngwledydd eraill oedd pobl hyn, er hyn, mae'n boblogaidd ymysg pobl ifanc sy'n prynu ei ceir cyntaf.
Morgan Owen (bardd a llenor)
Ym mis Rhagfyr 2019, enillodd Wobr Michael Marks am Farddoniaeth yn yr Ieithoedd Celtaidd am ei gasgliad moroedd/dŵr.
Graddiodd gyda BA Cymraeg o Brifysgol Caerdydd yn 2016, ac MA Astudiaethau Cymreig a Cheltaidd yn 2017, hefyd o Brifysgol Caerdydd, gan ymchwilio i ofodoldeb cerddi Dafydd ap Gwilym mewn perthynas â locus y goedwig.
Barddoniaeth
Ym mis Awst, 2019, cyhoeddwyd taw ef oedd enillydd Her Gyfieithu Cyfnewidfa Lên Cymru/PEN Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019. Ym mis Medi 2019, enillodd gadair Eisteddfod Cwmystwyth, gyda cherdd yn y wers rydd ar y testun 'Bro'; fis yn ddiweddarach, enillodd gadair Eisteddfod Bancffosfelen a Chrwbin.
Ddiwedd mis Hydref 2019, cyhoeddwyd ei gasgliad hir cyntaf o gerddi, Bedwen ar y lloer, gan Gyhoeddiadau'r Stamp. Mae'r cerddi hyn yn mynd i'r afael â phrofiadau a llefydd ôl-ddiwydiannol, gyda thref enedigol y bardd, Merthyr Tudful, yn ganolog i lawer ohonynt, a theimladau o ymddieithrwch a pherthyn. Maent hefyd yn archwilio coedwigoedd hynafol a mannau dinesig, ucheldiroedd cyn-hanesyddol ac ymylon cymdeithas. Ceir canu natur yn ogystal, a thipyn o bwyslais ar sut mae hanes a phrofiad yn ymwau â gwahanol ofodau.
Ddiwedd mis Chwefror 2020, enillodd gadair Eisteddfod Cymdeithas Ceredigion; ac ym mis Gorffennaf 2020, enillodd gadair cystadleuaeth agored arbennig Cymdeithas Eisteddfodau Cymru a gynhaliwyd yn ystod y pandemig Coronfeirws.
Daeth yn ail yng nghystadleuaeth y Stôl Farddoniaeth yn yr Ŵyl AmGen, sef y gystadleuaeth a gymerodd le'r gadair wedi i Eisteddfod Genedlaethol Tregaron 2020 gael ei gohirio.
Ym mis Rhagfyr 2021, cyhoeddwyd pamffled o'i gerddi, Ysgall, gan Wasg Pelydr, gyda ffotograffau gan yr artist Catrin Menai.
Rhyddiaith
Mae'n ysgrifwr toreithiog, ac wedi cyhoeddi nifer o ysgrifau ac adolygiadau mewn cyhoeddiadau megis O'r Pedwar Gwynt ac Y Stamp. Ym mis Ionawr, 2020, derbyniodd ysgoloriaeth awdur gan Llenyddiaeth Cymru er mwyn datblygu casgliad o ysgrifau ar themâu amrywiol, gan gynnwys tirwedd a'r amgylchedd, perthyn ac ymddieithriwch, ysgrifennu am natur a'r Gymru ôl-ddiwydiannol.
Ym mis Rhagfyr 2020, hunan-gyhoeddodd bamffled o dair ysgrif fer, Ymgloi, sy'n olrhain profiadau'r cyfnod clo.
Ddechrau 2021, cafodd ei ddewis i fod yn un o breswylwyr y rhaglen lenyddol Ulysses' Shelter a gynhelir gan Literature Across Frontiers.
Ef oedd enillydd cystadleuaeth yr Ysgrif yn Eisteddfod AmGen 2021. Enillodd gystadleuaeth yr Ysgrif hefyd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023.
Dramâu
Daeth yn ail agos yng nghystadleuaeth Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd yn 2018. Cyhoeddwyd detholiad o'r ddrama honno, 'Y Gweundir', fel atodiad i rifyn Haf 2018 o gylchgrawn Y Stamp.
Robert David Roberts
Gweinidog o Ddinorwig oedd Robert David Roberts (3 Tachwedd 1820 – 15 Mai 1893).
Cefndir
Ni chafodd fawr o addysg pan yn blentyn, nac ychwaith addysg athrofaol wedi dechrau ohono bregethu. Bedyddiwyd ef yn 12 oed a dechreuoddodd bregethu yn 1839. Aeth am gyfnod byr yn genhadwr dros gyfarfod misol Arfon i hen faes Christmas Evans yn Llyn, ond dychwelodd i Sardis lle yr ordeiniwyd ef a'r ‘Hen Gloddiwr’ i gyflawn waith y weinidogaeth yn 1844. Cydweinidogaethai'r ddau i'r eglwysi cylchynol am rai blynyddoedd. Symudodd R. D. Roberts i Bontllyfni a Llanaelhaearn yn nechrau 1848, ond cyn diwedd y flwyddyn honno yr oedd wedi ymsefydlu yn Llanfachraeth a Llanddeusant, Môn. Symudodd drachefn i Tabernacl, Merthyr, yn 1854, ac i Soar, Llwynhendy, yn 1862 ac fel ‘Roberts Llwynhendy’ yr aeth yn enwog. Bu yno am chwarter canrif cyn ymddeol yn 1887.
Hugh Jones, Lerpwl
Gweinidog o Lanerchymedd oedd Hugh Jones (13 Ionawr 1830 – 26 Mai 1911).
Cefndir
Ganwyd ar y 13 Ionawr yn 1830 yn Llanerchymedd. Roedd yn fab i'r Parch. Hugh Jones. Addysgwyd ef mewn ysgol yno, ac wedyn dan William Roberts (1809 - 1887) yng Nghaergybi. Bu'n brentis yn Llanfechell dan John Elias, mab John Elias, ond wedyn dechreuodd gadw'r ysgol ger Bangor, a mynd i'r Bala C.M. Coleg. Yno, cynghorwyd iddo fynd i mewn i'r weinidogaeth. Bu'n weinidog yn Garreg-lefn (1862-4), yn Amlwch (1864-1871), ac yn olaf (1871-1911) yn Netherfield Road, Lerpwl; bu farw 26 Mai 1911.
Roedd Hugh Jones, yn anad dim, yn bregethwr, ac fe'i hystyriwyd fel meistr o bwlpud yn y traddodiad hŷn - dywedodd T. C. Williams yn wir mai ef oedd y goroeswr olaf o'r traddodiad hwnnw. Enillodd yr teitl D.D., 'honoris causa,' o Brifysgol Princeton, New Jersey (1890).
Evan Jones (gweinidog)
Gweinidog o Pennal oedd Evan Jones (27 Hydref 1836 – 29 Medi 1915). Ei rieni oedd John Jones a Catherine Jones.
Cefndir
Ganwyd 27 Hydref 1836, yn Esgair Goch, Pennal, Mer., Mab John Jones o Maestirau, Darowen, a'i wraig, Catherine Jervis, o Lanbryn-mair. Roedd ei addysg gynnar drosodd yn fuan, ac ym 1849 cafodd ei brentisiaeth hefo Adam Evans, argraffydd yn Machynlleth. Yn ddiweddarach bu'n gweithio fel argraffydd ym Methesda. Yn 1859 sefydlodd ef fel argraffydd ym Machynlleth, lle dechreuodd bregethu, gan fynd i mewn i'r Bala C.M. Coleg ym 1863. Ym 1867 daeth yn weinidog eglwysi Corris ac Aberllefeni ac ordeiniwyd ef yn 1869. Ym 1872 derbyniodd alwad i Ddyffryn Ardudwy ac yn 1875 daeth yn weinidog yr eglwys ym Moriah, Caernarfon, lle bu'n aros tan iddo ymddeol yn 1906.
Roedd ganddo bersonoliaeth flaenllaw, fe'i hystyriwyd fel arfer fel dadleuydd a dywedwr eglwysig, a oedd yn wir. Ond roedd hefyd yn weinidog gofalus a threiddgar, ac ym marn Puleston Jones roedd yn 'bregethwr gwych, yn bregethwr gwych iawn.'
Dawnswyr Nantgarw
Mae cwmni Dawnwyr Nantgarw yn gwmni dawnsio gwerin Cymreig o ardal Caerdydd. Maent yn cystadlu ac yn gwneud perfformiadau mewn digwyddiadau a gwyliau amrywiol. Maent yn rhan o draddodiad dawnsio Nantgarw.
Hanes
Sefydlwyd Dawnswyr Nantgarw yn 1980 gan Eirlys Britton a fu'n aelod o Gwmni Dawns Werin Caerdydd, gyda'r aelodau'n ymarfer yn Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd ar Heol Conwy, Pontcanna pan gofynodd Gari Samuel, athro yn Ysgol Heol y Celyn, Pontypridd a hyfforddwr gyda Chlwb Rygbi Caerdydd i Eirlys Britton ffurfio tîm dawnsio gwerin i berfformio yn un o gyngerddau'r ysgol. Ffurfiwyd y tîm a fedyddiwyd wedi hynny yn 'Ddawnswyr Nantgarw'. Rhieni ac athrawon Ysgol Heol y Celyn oedd yr aelodau gwreiddiol, ond nid dyna'r sefyllfa bellach.
Yr Enw
Enwir y cwmni dawns ar ôl pentref bychan Nantgarw, sydd, bellach, yn fwy adnabyddus efallai fel lleoliad stâd ddiwydiannol a mân-werthu sy'n cynnwys Coleg y Cymoedd a sinemâu oddi ar ochr orllewinnol ffordd yr A470 sydd rhwng Caerdydd a Phontypridd.
Bu ar un cyfnod yn bentref enwog oherwydd Crochendy Nantgarw oedd creu porslen rhagorol a ceir bellach amgueddfa yno i gofnodi a dathlu'r ffaith. Rhedai Camlas Morgannwg wrth y gwaith porslen gan ei wneud yn gyfleus i fasnachu ac allforio o Gaerdydd.
Yn y 19g a dechrau'r 20g daeth gweithwyr i'r ardal i weithio yn y pyllau glo cyfagos a Chymraeg oedd iaith yr ardal a Chymreig oedd ei thraddododiadau. Ar droad yr 19g a'r 20g aeth merch ifanc o'r enw Catherine Margaretta Thomas gyda'i mamgu i ffeiriau cyfagos Caerffili a Thonglwynlais. Yno gwelodd ddawnswyr a wnaeth gryn argraff arni. Yn ystod y diwygiadau crefyddol a ddilynodd daeth terfyn ar y dawnsfeydd, ond oherwydd cof rhyfeddol Margaretta cofnodwyd nifer o ddawnsfeydd gan drosglwyddo i'r genedl gasgliad o ddawnsfeydd unigryw Nantagarw. Cofnodwyd atgofion Catherine Margaretta Thomas, gan ei merch Ceinwen Thomas a aned yn 1911.
Perfformio
Bu'r cwmni yn perfformio mewn danwsfeydd neu ddigwyddiadau megis adeg y Nadolig, y Flwyddyn Newydd, Calan Mai, Gŵyl Ifan i'r Cynhaeaf a Chalan Gaea'. Mae'r cwmni yn cynnal twmpathau a chyngherddau yn gyson ar hyd a lled Cymru ac yn teithio dros glawdd Offa i arddangos eu dawnsio i gymdeithasau Cymraeg. Maent wedi ymddangos yn Neuadd Albert, Llundain sawl gwaith.
Anrhydeddau a Gwobrau
Mae'r cwmni wedi ennill sawl gwobr ac anrhydedd. Yn eu mysg mae:
Wedi ei lwyddiant yng ngwledydd Prydain, gwahoddwyd y grwp i gystadlu ym mhencampwriaethau'r byd yn Palma, Mallorca ym 1991 ac yno llwyddwyd i ennill ail wobr yn y categori y grŵp gorau. Dilynodd y rhaglen deledu gylchgrawn 'Hel Straeon' y grwp i Mallorca a cynhyrchwyd rhaglen ddeugain munud ar y daith fuddugoliaethus. Mae'r cwmni hefyd wedi ymddangos yn rheolaidd ar y teledu.
Mae aelodau'r grwp yn enillwyr cenedlaethol hefyd, nid yn unig yn y cystadlaethau dawnsio a chlocsio unigol, ond hefyd yn y meysydd adrodd, cerdd-dant, canu gwerin a chanu'r delyn.
Eiryls Britton
Anrhydeddwyd Eirlys Britton â Gwobr Goffa T. H. Parry-Williams yn Eisteddfod Genedlaethol Bro Morgannwg yn 2012 am ei chyfraniad dros 30 mlynedd i fyd dawnsio gwerin Cymreig ac atgyfodi dawniau gwerin. Bu hi'n gyfrifol am greu a llunio'r ddawns a ddefnyddir i gyfarch y prif lenor yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae Eirlys yn briod â Cliff Jones sydd hefyd yn dawnsio gyda'r grŵp ac yn adnabyddus am ei waith yn hyrwyddo'r traddodiad dawnsio gwerin Cymreig ac urddwyd y ddau i'r Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Eryri yn 2005. Bu Eirlys hefyd yn actio am flynyddoedd fel cymeriad Beth Leyshon yn yr opera sebon Pobol y Cwm a'i brawd y cyn-ddrymiwr y grŵp Edward H. Dafis, Charli Britton.
Brian Stowell
Roedd Thomas Brian Stowell (6 Medi 1936 – 18 Ionawr 2019 ) yn bersonoliaeth radio, ieithydd, ffisegydd ac awdur Manawaidd. Roedd yn gyn Yn Lhaihder (Darllenydd) y Tynwald, Senedd Ynys Manaw. Ystyrir ef yn un o'r bobl blaenaf yn yr ymgyrch dros adfywiad yr iaith Manaweg.
Parth y ffwythiant
O fewn y ddamcaniaeth setiau anffurfiol (mewn mathemateg), parth y ffwythiant neu'n syml, parth, yw'r set o fewnbynnau neu werthoedd argiau (argument values) sy'n diffinio'r ffwythiant. Hynny yw, mae'r ffwythiant yn darparu allbwn neu werth ar gyfer aelod o'r parth. O droi hyn ar ei sawdl: mae'r set o werthoedd mae'r ffwythiant yn ei gymryd fel allbwn yn cael ei alw'n "ddelwedd o'r ffwythiant", sydd weithiau'n cael ei alw fel "amrediad y ffwythiant".
Brian Stowell
Cefndir
Ganwyd Stowell yn Douglas ym 1936. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd Douglas a Phrifysgol Lerpwl, lle dderbyniodd gradd mewn ffiseg niwclear.
John Jones (Vulcan)
Gweinidog o Llandwrog oedd John Jones (26 Rhagfyr 1825 – 17 Rhagfyr 1889). Ei rhiant oedd Richard Jones.
Parth y ffwythiant
Er enghraifft, parth cosin yw'r set o bob rhif real; ond, dim ond y rhifau sy'n fwy na sero neu'n hafal i sero yw parth yr ail isradd, (gan anwybyddu rhifau cymhlyg yn y ddwy achos yma).
Brian Stowell
Cefndir
Yn ei arddegau darllenodd traethawd gan Douglas Faragher a oedd yn gofidio bod y Fanaweg yn cael ei hanwybyddu. Penderfynodd rhoi gais ar ddysgu'r iaith a mynychodd ysgol nos, lle mae ef oedd yr unig ddisgybl. Bu'n cynorthwyo Faragher i recordio'r ychydig o siaradwyr cynhenid a oedd dal yn fyw. Wrth wneud y recordiadau daeth yn rhugl yn yr iaith lafar.
Taenlen
bawd|310px|Taenlen LibreOffice Calc, sydd ar gael yn Gymraeg; 2019. bawd|310px|VisiCalc ar gyfrifiadur Apple II yn 1979.
Parth y ffwythiant
Os yw parth y ffwythiant yn is-set o rifau real, a bod y ffwythiant yn cael ei gynrychioli mewn system gyfesurynnol Cartesaidd, yna cynrychiolir y parth ar echelin-x.
Brian Stowell
Gyrfa
Wedi ymadael a'r brifysgol arhosodd ar lannau Merswy i weithio fel darlithydd ffiseg ac i ennill doethuriaeth mewn ffiseg gymhwysol. Yn ystod y cyfnod hwn bu'n ymweld ag Ynys Manaw yn rheolaidd ac yn parhau i hyrwyddo'r iaith. Ym 1979 cafodd gais gan weinidog addysg y Tynwald i baratoi cwrs dysgu Manaweg. Dychwelodd i Ynys Manaw ym 1991 wedi iddo gael ei benodi yn ddeiliad cyntaf swydd Swyddog yr Iaith Manaweg yn yr Adran Addysg. Bu'n gyfrifol am gyflwyno'r Fanaweg i ysgolion yr ynys. Bu'r galw am rywfaint o addysg Manaweg yn ysgubol gyda thua 40% o ddisgyblion ysgolion cynradd a 10% o ddisgyblion uwchradd yn derbyn gwersi.
Taenlen
Mae'r rhaglen yn gweithio drwy archwilio data a fewnbynnir i gelloedd y daenlen; gall y wybodaeth ym mhob cell fod ar ffurf testun, rhif neu ganlyniad i fformiwla sy'n cyfrifo gwerthoedd yn otomatig. Gall y fformiwlâu hyn gymryd gwybodaeth o gelloedd eraill (neu daenlenni eraill) cyn trin a thrafod y wybodaeth o fewn y fformiwla, a'i allbynmu mewn cell arall.
Brian Stowell
Gyrfa
Ysgrifennodd Stowell nifer o gyrsiau Manaweg a chyhoeddodd nifer o erthyglau yn ymwneud â materion Manawaidd a Cheltaidd. Roedd yn gyfieithydd lluosog mewn amrywiaeth o gyfryngau, ac mae'n arbennig o adnabyddus am ei gyfieithiad o Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud (Contoyryssyn Ealish ayns Cheer ny Yindyssyn). Roedd yn aelod o'r Pwyllgor Darlledu Gaeleg, a bu'n cyflwyno sioe radio ac eitemau newyddion Manawaidd a Manaweg ar Radio Manx gan gynnwys bod yn brif gyflwynydd Moghrey Jedoonee (Bore Sul) am dros ugain mlynedd. Yn 2006, cyhoeddodd nofel lawn gyntaf y Fanaweg, Dunveryssyn yn Tooder-Folley (Llofruddiaethau'r Fampir).
Parth y ffwythiant
Diffiniad ffurfiol
Os yw ffwythiant, yna'r set X yw parth f; y set Y yw cyd-barth f. Yn y mynegiant f(x), x yw'r ymresymiad a f(x) yw'r gwerth. Gellir ystyried yr ymresymiad fel aelod o'r parth a ddewisir yn "fewnbwn" i'r ffwythiant, a'r gwerth yn "allbwn" pan gymhwsir y ffwythiant i'r aelod hwnnw o'r parth.
Taenlen
Ar wahân i fedru cyflawni swyddogaethau rhifyddeg sylfaenol a ffwythiannau mathemategol, mae taenlenni modern hefyd yn darparu is-raglenni sy'n unedau ffwythiannol parod ar gyfer cynorthwyo gweithgaredd sy'n ymwneud ag arian ac ystadegau. Ceir mynegiant amodol hefyd yn ogystal â ffwythiannau sy'n trosi testun, rhif a hyd yn oed lluniau neu graffeg e.e. "Os yw'r tymheredd (y rhif yng nghell A14) yn uwch na 21, yna rhodder y testun "Diffodd" yng nghell A32."
John Jones (Vulcan)
Cefndir
Ganwyd yn Llandwrog, 26 Rhagfyr 1825, mab Richard Jones (Callestr Fardd). Ymunodd ei tad a'r mab â'r Cymreigyddion a'r Wesleaid lleol ym Methesda. Roedd ganddo ychydig iawn o addysg gynnar ond llwyddodd i addysgu ei hun. Dechreuodd bregethu yn Corris ac yna aeth am amser i'r Coleg Normal yn Abertawe.Roedd yn weinidog yn y cylchedau canlynol: Yr Wyddgrug (1854), Abergele (1856), Llanfyllin (1858), Tre-garth (1860), Caergybi (1863), Lerpwl (1866), Tre-garth (1869), Bangor ( 1872), Y Rhyl (1875), Shaw Street, Lerpwl (1878), Bangor (1881), Caernarfon (1884), a Thre-garth (1885). Ymddeolodd yn 1887, a bu farw ym 1889. Roedd ganddo ddiddordeb mewn barddoniaeth, gwleidyddiaeth a cherddoriaeth, ond ei brif gyn-feddiannaeth oedd athroniaeth a diwinyddiaeth ac ysgrifennodd lawer iawn ar y pynciau hyn i'r gwahanol gyfnodolion.
Brian Stowell
Anrhydeddau
Gwasanaethodd Stowell fel Yn Lhaihder (Darllenydd) ar Ddydd Tynwald rhwng 2001-2012, rôl sy'n dathlu'r iaith Manaweg ac sy’n ganolog i gadarnhau hunaniaeth Manw a pharhad cysylltiad ffurfiol llywodraeth Manaw a Bryn Tynwald dros nifer fawr o ganrifoedd.
Baner Guadeloupe
alt=Locally used unofficial flag of Guadeloupe|bawd|Y faner answyddogol lleol bawd|Baner Ffrainc - unig faner swyddogol Guadeloupe Mae Guadeloupe, yn rhanbarth a departement dramor o Ffrainc sydd wedi ei lleoli yn y Caribî. O'r herwydd, nid oes ganddi faner swyddogol ryngwladol ac, yn hytrach, y tricoloure, baner Ffrainc yw ei baner swyddogol. Serch hynny, defnyddir logo'r rhanbarth ar lain wen fel baner i'r ynys yn yr yn modd ag y gwneir gyda baner Mayotte a Réunion - er, nad yw'r rhain, o ran rheolau baneryddiaeth yn faneri. Mae'r logo yma yn dangos haul ac aderyn diraethol ar sgwâr werdd a las gyda'r arysgrifiad, REGION GUADELOUPE mewn melyn - a gyda hynny yn torri Rheol Tintur Humphrey Lhuyd o beidio rhoi "metal ar fetal".
Baneri Eraill
Defnyddir baner answyddogol, sydd wedi ei seilio ar arfbais prifddinas Guadeloupe, Basse-Terre sef llain ddu neu goch gydag haul felen heraldaidd (tebyg i 'haul Mai' ar faner yr Ariannin a baner Wrwgwái a choesyn siwgwr werdd a streipen las gyda'r blodyn fleurs-de-lis (sy'n symbol Ffrancoffôn) ar y brig.
Brian Stowell
Anrhydeddau
Yn 2008 anrhydeddwyd Dr Stowell gyda gwobr Reih Bleeaney Vanannan (Dewis y Flwyddyn Manaw), prif anrhydedd ddiwylliannol yr ynys am gyfraniadau eithriadol i ddiwylliant Manaw. Yn 2010 enillodd Anrhydedd y Tynwald, prif anrhydedd ddinesig yr ynys.
Taenlen
LANPAR, a ddyfeisiwyd yn 1969, oedd y daenlen gyntaf i weld golau dydd, ac fe'i gweithiwyd oddi fewn i gyfrifiaduron enfawr mainframe. Y daenlen gyntaf ar y microgyfrifiadur (neu'r 'cyfrifiadur personol') oedd VisiCalc, a fu'n allweddol i boblogeiddio'r Apple II. Ar y system weithredol DOS, Lotus 1-2-3 oedd y mwyaf poblogaidd yn y 1980au. Yna, tua 1995, daeth Excel yn fwy poblogaidd na Lotus, gan iddo fod yn rhan o'r pecyn 'Office' gan Microsoft, ac o fewn ychydig o flynyddoedd roedd y rhaglen daenlenni mwyaf poblogaidd, drwy'r byd.