cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cochlea
Anatomeg fanwl
Trefnir y celloedd gwallt mewn pedair rhes yn yr organ of Corti ar draws y cochlear droellog yn gyfan. Mae tair rhes yn cynnwys celloedd gwallt allanol (OHCau) ac mae un rhes yn cynnwys celloedd gwallt mewnol (IHCau). Mae'r celloedd gwallt mewnol yn darparu prif allbwn niralol y cochlea. Yn lle hynny, mae'r celloedd gwallt allanol, yn bennaf, yn derbyn mewnbwn niwral o'r ymennydd, sy'n dylanwadu ar eu cymhelliant fel rhan o rag-helaethydd mecanyddol y cochlea. Mae'r mewnbwn i'r OHC yn dod o'r corff olifari drwy'r bwndel olifocochlear medial.
Mae'r ddwythell cochlear bron mor gymhleth ar ei ben ei hun a'r glust ei hunan. Mae'r ddwythell cochlear wedi'i ffinio ar dair ochr gan y bilen basilar, y stria vascularis, a'r bilen Reissner. Mae Stria vascularis yn wely cyfoethog o gapilariau a chelloedd secretu; Mae'r bilen Reissner yn bilen denau sy'n gwahanu endolymff o'r perilymff; ac mae'r bilen basilar yn bilen mecanyddol braidd yn stiff, sy'n cefnogi'r organ derbyn ar gyfer clyw, organ Corti, ac yn pennu nodweddion mecanyddol tonnau'r system cochlear.
Swyddogaeth
Mae'r cochlea wedi'i lenwi â hylif dwrllyd, y perilymff, sy'n symud mewn ymateb i'r dirgryniadau sy'n dod o'r glust ganol trwy'r ffenestr hirgrwn. Wrth i'r hylif symud, mae'r rhaniad cochlear (pilen basilar ac organ Corti) yn symud; mae miloedd o gelloedd gwallt yn synhwyro'r symudiad trwy eu stereocilia, ac yn trosi'r symudiad hwnnw i signalau trydanol sy'n cael eu cyfathrebu trwy'r niwrodrosglwyddyddion i filoedd lawer o gelloedd nerfol. Mae'r niwronau clywedol sylfaenol hyn yn trawsnewid y signalau i ysgogiadau electrocemegol a elwir yn botensialau gweithredu, sy'n teithio ar hyd y nerf clywedol i strwythurau yng nghelloedd yr ymennydd ar gyfer prosesu pellach.
Digwyddiadau manwl
Mae asgwrn cefn y glust ganol (stribed) yn trosglwyddo dirgryniadau i'r ovalis ffenestra (ffenestr hirgron) ar y tu allan i'r cochlea, sy'n dirgrynu'r perilymff yn y ddwythell festibiwlar (siambr uchaf y cochlea). Mae'r esgyrnynnau yn hanfodol ar gyfer cyplysu tonnau sain yn effeithiol i'r cochlea, gan fod amgylchedd y cochlea yn system bilen hylif, ac mae'n cymryd mwy o bwysau i symud swn trwy donnau pilen hylif nag y mae'n ei wneud trwy'r aer; cyrhaeddir y cynnydd pwysau gan gymhareb ardal y bilen tympanig i'r ffenestr hirgron, gan arwain at gynnydd pwysau o tua 20 × o'r pwysau tonnau sain gwreiddiol yn yr aer. Mae'r enillion yma yn fath o gyfatebiad rhwystro - i gyd-fynd â'r tonnau sain sy'n teithio trwy'r aer i'r un sy'n teithio yn y system pilen hylif.
Ar waelod y cochlea, mae pob dwythell yn gorffen mewn porth ffilenaidd sy'n wynebu gofod y glust canol: Mae'r ddwythell festibiwlar yn gorffen yn y ffenestr hirgron, lle mae plat troed y stapiau yn eistedd. Mae'r plat troed yn dirgrynu pan fo'r pwysedd yn cael ei drosglwyddo drwy'r gadwyn esgyrnynnol. Mae'r don yn y perilymff yn symud i ffwrdd o'r plat troed a thua'r helicotrema. Gan fod y tonnau hylif hynny yn symud y rhaniad cochlear sy'n gwahanu'r dwythellau i fyny ac i lawr, mae gan y tonnau ran gymesur gyfatebol yn y perilymff o'r ddwythell tympanig, sy'n gorffen yn y ffenestr gron, gan chwyddo allan pan mae'r ffenestr hirgron yn chwyddo mewn.
Mae'r celloedd gwallt yn organ y Corti yn cael eu tiwnio i amlder sain penodol trwy eu lleoliad yn y cochlea, oherwydd y lefel o stiffrwydd yn y bilen basilar. Y rheswm dros y stiffrwydd yma yw, ymhlith pethau eraill, trwch a lled y bilen basilar, sydd ar draws hyd y cochlea yn fwyaf stiff yn eithaf agos i'w dechrauad yn y ffenestr hirgron, lle mae'r stapiau'n cyflwyno'r dirgryniadau sy'n dod o drwm y glust. Gan fod ei stiffrwydd yn uchel yno, mae'n caniatáu i'r dirgryniadau amledd uchel yn unig i symud y bilen basilar, ac felly'r celloedd gwallt. Y pellaf mae'r don yn teithio tua copa'r cochlea (yr helicotrema), mae'r bilen basilar yn llai stiff; felly mae'r amlder sy'n teithio i lawr y tiwb yn is, ac mae'r bilen sydd ddim mor stiff yn cael ei symud yn haws ganddynt lle mae'r stiffrwydd llai yn caniatáu: hynny yw, wrth i'r bilen basilar leihau y stiffrwydd, mae tonnau'n arafu ac mae'n ymateb yn well i amleddau is. Yn ogystal, mewn mamaliaid, mae'r cochlea yn cael ei droelli, a dangoswyd iddo wella dirgryniadau amlder isel wrth iddynt deithio drwy'r droell sy'n llawn hylif. Cyfeirir at y trefniant gofodol hwn o dderbyniad swn fel tonotopi.
Am amlder isel iawn (islaw 20 Hz), mae'r tonnau'n ymledu ar hyd llwybr cyflawn y cochlea - yn wahaniaethol i fyny'r ddwythell festibiwlar ffibriol a'r ddwythell tympanig yr holl fordd i'r helicotrema. Mae amlder mor isel a hynny'n dal i weithredu organ y Corti i ryw raddau, ond yn rhy isel i ganfod canfyddiad y traw. Nid yw amlder uwch yn ymledu i'r helicotrema, oherwydd y tonotopi a gyfryngir gan stiffrwydd.
Gall symudiad cryf iawn o'r bilen basilar oherwydd sŵn uchel iawn achosi i gelloedd gwallt farw. Mae hyn yn achos cyffredin o golled clyw rhannol a dyma'r rheswm pam mae defnyddwyr arfau tân neu beiriannau trwm yn aml yn gwisgo myffiau clust neu blygiau clust.
Chwyddiant gan y celloedd gwallt
Nid yn unig y mae'r cochlea yn "derbyn" sain, mae'n cynhyrchu ac yn ehangu sain pan mae'n iach. Lle mae angen mecanwaith ar yr organeb i glywed seiniau gwan iawn, mae'r cochlea yn ymhelaethu trwy drawsgludo cefn yr OHCau, gan drosi signalau trydanol yn ôl i fecanyddol mewn ffurfweddiad adborth cadarnhaol. Mae gan yr OHCau fodur protein o'r enw prestin ar eu pilenni allanol; mae'n creu symudiad ychwanegol sy'n cyplysu yn ôl i'r don hylif-bilen. Mae'r "mwyhadur gweithredol" hwn yn hanfodol yng ngallu'r glust i fwyhadu synau gwan.
Mae'r mwyhadur gweithredol hefyd yn arwain at ffenomen o ddirgryniadau tonnau sain yn cael eu gollwng o'r cochlea yn ôl i mewn i gamlas y glust trwy'r glust ganol (allyriadau otoacwstig).
Allyriadau Otoacwstig
Mae allyriadau Otoacwstig yn deillio o don sy'n gadael y cochlea drwy'r ffenestr hirgron, ac yn ymledu yn ôl drwy'r glust ganol i drwm y glust, ac allan drwy gamlas y glust, lle gall meicroffon ei godi. Mae allyriadau Otoacwstig yn bwysig mewn rhai mathau o brofion ar gyfer nam ar y clyw, gan eu bod yn bresennol pan fydd y cochlea yn gweithio'n dda, ac yn llai felly pan fydd yn dioddef o golli gweithgaredd OHC.
Rôl cyffyrddau bwlch
Mae proteinau cyffyrddiad bwlch, a elwir yn connexins, a fynegir yn y cochlea yn chwarae rhan bwysig o ran gweithredu gwrandawol. Canfuwyd bod cyfnewidiadau mewn genynnau cyffordd bwlch yn achosi byddardod syndromig a nonsyndromig. Mae rhai connexins, gan gynnwys connexin 30 a connexin 26, yn gyffredin yn y ddwy system gyffordd bwlch a ganfuwyd yn y cochlea. Mae'r rhwydwaith cyffordd bwlch epithelial cell yn cyplysu celloedd epithelial nad ydynt yn synhwyraidd, tra bod y rhwydwaith cyffordd bwlch cyswllt-celloedd yn cyplysu celloedd meinwe. Mae sianelau cyffordd bwlch yn ailgylchu ïonau potasiwm yn ôl i'r endolymff ar ôl mechanotransduction mewn celloedd gwallt. Yn arwyddocaol, mae sianeli cyffordd bwlch i'w gweld rhwng celloedd cefnogol cochlear, ond nid celloedd gwallt clywedol.
Bioneg
Yn 2009, creodd peirianwyr yn Sefydliad Technoleg Massachusetts sglodyn electronig sy'n gallu dadansoddi ystod eang iawn o amleddau radio yn gyflym, gan ddefnyddio dim ond ffracsiwn o'r pŵer sydd ei angen ar gyfer technolegau sydd yn bodoli; mae ei ddyluniad yn dynwared cochlea yn benodol.
Mewn anifeiliaid eraill
Mae'r cochlea troellog unigryw i famaliaid. Mewn adar ac mewn fertebratau eraill nad ydynt yn famaliaid, mae'r adran sy'n cynnwys y celloedd synhwyraidd ar gyfer clyw hefyd yn cael ei alw'n yn "cochlea," er nad yw'n cael ei droelli. Yn lle hynny, mae'n ffurfio tiwb dall, a elwir hefyd yn ddwythell cochlear. Ymddengys bod y gwahaniaeth hwn wedi esblygu ochr yn ochr â'r gwahaniaethau yn ystod amlder clyw rhwng mamaliaid a fertebratau nad ydynt yn famaliaid. Mae'r ystod amlder uwch mewn mamaliaid yn rhannol oherwydd eu mecanwaith unigryw o gynhyrchafu sain trwy ddirgryniadau gweithredol corff-gell o gelloedd gwallt allanol. Fodd bynnag, nid yw datrysiad amlder yn well mewn mamaliaid nag yn y mwyafrif o fadfallod ac adar, ond mae'r terfyn amlder uchaf - weithiau'n llawer - uwch. Nid yw'r rhan fwyaf o rywogaethau adar yn clywed uwchben 4–5 kHz, sef yr uchafswm sy'n bod ar hyn o bryd  ~ 11 kHz yn y dylluan ysgubor. Mae rhai mamaliaid morol yn clywed hyd at 200 kHz. Mae adran dorchog hir, yn hytrach nag un byr a syth, yn darparu mwy o wagle ar gyfer wythfedd ychwanegol o ystod clyw, ac mae wedi gwneud yn bosib rhai o'r ymddygiadau mwyaf hynod yn ymwneud a chlyw mamaliaid.
Gan y dylai astudiaeth y cochlea ganolbwyntio'n sylfaenol ar lefel y celloedd gwallt, mae'n bwysig nodi'r gwahaniaethau anatomegol a ffisiolegol rhwng celloedd gwallt gwahanol rywogaethau. Mewn adar, er enghraifft, yn lle celloedd gwallt allanol a mewnol, ceir celloedd gwallt tal a byr. Mae'n werth nodi bod sawl peth yn debyg mewn perthynas â'r data cymharol hwn. Yn un peth, mae'r gell gwallt tal yn debyg iawn ei ddefnydd i hynny o'r gell gwallt mewnol, ac mae'r celloedd gwallt byr, sydd heb ffibr clywedol-nerfol, yn debyg i'r gell gwallt allanol. Un gwahaniaeth anorfodadwy, fodd bynnag, yw, er bod yr holl gelloedd gwallt ynghlwm wrth bilen tectoraidd mewn adar, dim ond y celloedd gwallt allanol sydd ynghlwm wrth y bilen tectegol mewn mamaliaid.
Néstor Kirchner
Arlywydd yr Ariannin o 2003 hyd 2007 ydy Néstor Carlos Kirchner (ganwyd 25 Chwefror 1950 - 27 Hydref 2010).
Peniarth 51
Llawysgrif Gymraeg ganoloesol yn llaw y bardd Gwilym Tew yw llawysgrif Peniarth 51. Dyma'r unig lawysgrif gyfan y gellir profi ei bod yn waith Gwilym Tew, er y gwyddys iddo ysgrifennu llawysgrifau eraill. Fe'i cedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, yn rhan o'r casgliad enwog Llawysgrifau Peniarth.
Cafodd ei hysgrifennu gan Gwilym Tew yn y cyfnod 1460-1480. Mae'r testunau a geir ynddi yn cynnwys geirfa barddol a luniwyd gan y bardd ei hun, gan dynnu ar ffynonellau fel Llyfr Aneirin, a fu yn ei feddiant ar y pryd, a'i gyfieithiad o'r testun Ffrangeg Canol Bestiaire d'Amour ('Bwystori Serch') gan Richart de Fornival (1201 - ?1260).
Cafodd y llawysgrif ei ffordd i Sir Ddinbych yn yr 16g lle daeth yn eiddo i'r bardd ac achyddwr Gruffudd Hiraethog. Ymddengys iddo ei chael gan ei gyfaill ac athro barddol Lewys Morgannwg. Yn ôl pob tebyg roedd Gwilym Tew yn ewythr i Lewys. Ceir llofnod y bardd Roger Kyffin (fl. c.1587 - 1609) o Sir Ddinbych yn y llawysgrif. Daeth yn rhan o lyfrgell Robert Vaughan o Hengwrt, Meirionnydd ac yna'n rhan o lyfrgell Peniarth.
Krumka Šarova
Gwyddonydd o Fwlgaria oedd Krumka Šarova (10 Awst 1924 – 22 Hydref 2006), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel gwyddonydd.
Manylion personol
Ganed Krumka Šarova ar 10 Awst 1924 yn Gotse Delchev. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Urdd Gweriniaeth Pobl Bwlgaria.
Aelodaeth o sefydliadau addysgol
<ul></ul>
Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau
<ul></ul>
Emma Andijewska
Arlunydd benywaidd o Wcrain yw Emma Andijewska (19 Mawrth 1931).
Un Vrai Bonhomme
Ffilm drama-gomedi gan y cyfarwyddwr Benjamin Parent yw Un Vrai Bonhomme a gyhoeddwyd yn 2019. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg.
Emma Andijewska
Fe'i ganed yn Donetsk a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Wcrain.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Un Vrai Bonhomme
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Benjamin Parent ar 1 Awst 1975 ym Meaux.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Benjamin Parent nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Nichts Bereuen
Ffilm gomedi am y cyfnod glasoed gan y cyfarwyddwr Benjamin Quabeck yw Nichts Bereuen a gyhoeddwyd yn 2001. Fe'i cynhyrchwyd gan Stephanie Wagner yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Hendrik Hölzemann.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Hendrik Hölzemann, Karl-Walter Sprungala, Marie-Lou Sellem, Florian Wagner, Sonja Rogusch, Daniel Brühl, Rolf Kanies, Jessica Schwarz, Denis Moschitto, Josef Heynert a Christian Tasche. Mae'r ffilm Nichts Bereuen yn 100 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Buwch
Anifail dof yw buwch (lluosog buchod). Maent yn cael eu magu am eu llefrith a'u cig. Tarw yw enw'r gwryw, a llo yw'r epil. Gelwir anifail gwryw sydd wedi ei ysbaddu yn fustach. Mae'r enw lluosog gwartheg yn cwmpasu'r cwbl, yn wryw, benyw ac epil a'r term am dorf ydy 'buches o wartheg'.
Nichts Bereuen
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2001. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd A Beautiful Mind sef ffilm fywgraffyddol gan Ron Howard. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. David Schultz oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Tobias Haas sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Tanagr gyddfgoch y Gogledd
Teulu
Mae'r tanagr gyddfgoch y Gogledd yn perthyn i deulu'r Breision (Lladin: Emberizidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Nichts Bereuen
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Benjamin Quabeck ar 14 Mai 1976 yn Wuppertal.
Buwch
Hanes y fuwch
Defnyddid gwartheg i aredig cyn gynhared â'r Oes Efydd ac erbyn yr Oes Haearn ceid amryw o fathau, yn cynnwys y fuwch Geltaidd fechan fyrgorn; o'r hon y tarddodd y rhan fwyaf o'r bridiau llaethog modern. Yng Nghyfraith Hywel disgrifir gweddoedd o 2, 4, 6 neu 8 ychen yn tynnu aradr. Roedd gwartheg yn unedau ariannol a thardda'r gair 'cyfalaf' o 'alaf' sef y gair am yrr o wartheg.
Nichts Bereuen
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Benjamin Quabeck nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Buwch
Hanes y fuwch
Tan y 16 - 17g symudid gwartheg yn dymhorol rhwng hafod a hendre ynghyd â geifr ac ychydig ddefaid, ond erbyn y 18g porid y mynydd-dir bellach gan ddefaid yn unig. Cynyddodd y farchnad i wartheg Cymreig yn Lloegr yn sylweddol wrth i boblogaeth y dinasoedd dyfu'n gyflym trwy'r 18 - 19g. Fe'u cerddwyd gan borthmyn i ffeiriau Canolbarth a De-ddwyrain Lloegr.
Ceid amryw o fridiau Cymreig, e.e. gwartheg Morgannwg, Maldwyn, Môn, Penfro a llawer o amrywiaethau lleol. Hefyd gwartheg gwynion hanner gwylltion Dinefwr a'r Faenol. O'r 1850au, trosglwyddid anifeiliaid yn bennaf ar y rheilffyrdd a newidiodd y galw am anifeiliaid bychan caled i rai mwy a gwell eu cyflwr. Yn raddol, disodlwyd y ffeiriau pentref gan y martiau - a leolid ar fin y rheilffyrdd.
Sefydlwyd Cofrestrau Pedigri i wartheg Penfro yn 1874, a Môn yn 1883, a'u cyfuno yn 1905 i ffurfio Bucheslyfr y Gwartheg Duon Cymreig, sy'n frîd rhyngwladol-bwysig erbyn hyn. Diflannodd gwartheg Morgannwg a Maldwyn ddiwedd y 19g. Trwy'r 20g gwellhaodd ansawdd a chynnyrch bridiau yn sylweddol pan sefydlwyd Cymdeithasau Teirw o 1914, y Bwrdd Marchnata Llaeth yn 1933, ffrwythloni artiffisial o'r 1950au a throsglwyddo embryonau o'r 1990au.
Yn y 1950au gwartheg duon Cymreig gynhyrchai'r rhan fwyaf o'r llaeth ar yr ucheldir a buchesi Byrgorn neu Ayrshire ar dir gwaelod. Cynhyrchid cig yn bennaf trwy groesi'r gwartheg â theirw Henffordd. Erbyn y 1960au roedd buchesi bychain y beudy wedi eu newid am fuchesi mwy o wartheg Friesian-Holstein mewn parlyrau godro, i'w croesi â theirw cyfandirol am gig. Aeth ffermydd yr ucheldir i arbenigo mewn cig eidion a defaid a disodlwyd y tarw Henffordd i groesi gan y Charolais a'r Limousin yn y 1970au - 80au.
Ych
Arferai gwartheg (gwrywaidd gan amlaf) dynnu cerbydau neu erydr ar ffermydd, er bod yr arfer hwn bellach wedi dod i ben yng Nghymru a gwledydd datblygedig eraill yn sgil dyfodiad y tractor. Gelwir bustach sydd wedi ei fagu at waith tynnu yn ych. Fe ddefnyddir ychen i aredig, i dynnu trol, cert, coed neu lwyth arall ac i weithio pwmp dŵr i ddyfrhau. Yr enw torfol yw 'gyrr o wartheg'.
Gan amlaf defnyddir dau ych i weithio ar y cyd a rhoddid iau ar eu gwarrau fel bod y gwaith tynnu yn cael ei rannu ar draws eu hysgwyddau. Dewisir ychen â chyrn ganddynt at y gwaith fel bod modd defnyddio’r cyrn i gadw’r iau yn ei le pan fydd yr ychen yn arafu, yn cerdded am yn ôl neu yn gostwng eu pennau. bawd|chwith|Map o'r ymadroddiadon a ddefnyddir i ddisgrifio ysfa buwch i genhedlu.
Cynhyrchu modern
Llaeth - Caiff buchod eu godro â pheiriant mewn parlwr godro ddwywaith y dydd a chedwir y llaeth i'w gasglu gan dancer - lori o hufenfa leol yn ddyddiol neu bob yn eilddydd. Yn y parlwr herringbôn arferol gellir godro oddeutu 20 o wartheg ar unwaith a thros 100 mewn awr. Cyrhaedda cynnyrch llaeth uchafbwynt o tua 40 litr y fuwch y dydd am tua deufis, cyn lleihau'n raddol nes i'r fuwch gael ei hesbio wedi 10 mis, iddi gryfhau cyn dechrau llaetha eto ar enedigaeth ei llo nesa.
Yn y gaeaf cedwir buchod llaeth dan do a'u bwydo â gwair, silwair a dwysfwyd. Dros yr haf byddant yn pori allan a derbyn dwysfwyd wrth odro. Ond erbyn yr 20g ceid ffermydd yng Nghymru lle cedwir y gwartheg dan do drwy gydol y flwyddyn, heb i'r fuwch weld blewyn o laswellt Er mwyn cael llo bob blwyddyn i laetha defnyddir tarw potel o frîd pur neu o frîd cig. Maint y buchesi llaeth yw 60 - 80, gyda dros 80% yn Friesian-Holstein a'r gweddill yn Ayrshire, Jersey a Guernsey.
Cig - O'r 4 - 6 llo gynhyrcha buwch laeth dim ond un, o frîd pur, fydd ei angen i gymryd lle'r fuwch. Felly gall y gweddill fod yn groesiadau â bridiau eraill ar gyfer eu cig. Daw y rhan fwyaf o'r cig a fwytawn felly o'r fuches laeth.
Erbyn y 21g, y bridiau cig pwysicaf yng Nghymru oedd y Du Cymreig, Henffordd, Byrgorn, Aberdeen Angus a'r Charolais, Limousin a Simental cyfandirol. Ceir cig eidion o'r ansawdd orau o'r bridiau cig pur, a cheir sawl dull o'i gynhyrchu. Ar ucheldir Cymru cedwir yr anifeiliaid dan do dros y gaeaf fel arfer, a'u bwydo ar wair neu silwair. Pori allan wnânt dros yr haf a bydd y bustych a'r heffrod yn barod i'w lladd pan fyddant bron yn 300 kg.
Gofyn tarw ac ymadroddion eraill
Drwy Ogledd Cymru, hyd at Machynlleth, a ffin afon Dyfi, 'gofyn tarw' yw'r ymadrodd mwyaf cyffredin a cheir ymadrodd ddigon tebyg ym Morgannwg: 'mofyn tarw'. Yng Ngheredigion dywedir fod y fuwch yn 'wasod'. Sonia Cyfraith Hywel Dda (14g) am "weithred tarw gra geisso gwartheg gwasawt o galan Mei hyd galan gaeaf." Mae dwy ardal ar wahân yn defnyddio'r un term, 'eisiau tarw', sef yr hen Sir Fflint a chanol Powys.
Ym Morgannwg hefyd arferid defnyddio: 'yn erlid' ac 'yn ysu'.
Ar Ynys Môn, ar whân i'r arfordir dwyreiniol, defnyddir: 'tryfenydd', 'tyrfenydd' neu 'derefnydd' am fuwch yn ei gwres. Cofnodir hyn gyntaf yn Llyfr Iorwerth yn y 13g: "Ny deleyr dale y teyru o hanner haf hyt Aust nac ar yt nac ar wellt, canys en er amser hunnu y byd teruenyd e guarthec prouadwy..." Dywedir ‘Mae’r terfenydd arni’ a defnyddir y termau hyn mewn mannau yn Arfon.
Anatomeg
alt=Bones are mounted on a black board|bawd| Sgerbwd buwch ddomestig Mae gwartheg yn garnolyn bedeircoes, sy'n famal. Mae gan y mwyafrif o fridiau gyrn, a all fod mor fawr â'r chyrn y Texas Longhorn neu'n fach fel y ffug-gorn a elwir yn "sgwr". Drwy ddethol genetig gofalus, ceir hefyd gwartheg di-gyrn, sy'n olygfa eitha cyffredin. de|bawd| Model anatomeg o fuwch
Great Clifton
Pentref a phlwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy Great Clifton. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland.
William Bowen Rowlands
Roedd Y Barnwr William Bowen Rowlands KC (1836 – 4 Medi 1906) yn athro, clerigwr, cyfreithiwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a wasanaethodd fel  Aelod Seneddol Ceredigion
Great Clifton
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,114.
Dai Davies (pêl-droediwr)
Chwaraeodd fel gôl-geidwad dros glybiau Dinas Abertawe, Everton, Wrecsam, Tranmere Rovers, Bangor a Wrecsam rhwng 1969 a 1987.
Enillodd 52 cap fel gôl-geidwad dros Gymru, ac roedd yn aelod o dîm Cymru pan lwyddasant i drechu Lloegr am y tro cyntaf oddi-cartref ers 1936 ar 31 Mai 1977.
William Bowen Rowlands
Bywyd Personol
Ganwyd Rowlands yn Hwlffordd ym 1836 yn fab hynaf i Thomas Rowlands, Pensaer ac adeiladwr ac Anne Bowen ei wraig. Fei bedyddwyd ar 4 Chwefror 1836 yn Eglwys St Thomas Hwlffordd
Joint Body
Ffilm drosedd gan y cyfarwyddwr Brian Jun yw Joint Body a gyhoeddwyd yn 2011. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Illinois. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alec Puro.
William Bowen Rowlands
Bywyd Personol
Cafodd ei addysgu mewn ysgol breifat o'r enw Gough House yn Chelsea cyn mynd ymlaen i Goleg yr Iesu, Rhydychen lle graddiodd BA ym 1859 ac MA ym 1865 Ym 1864 priododd Adeline Morgan merch y Dr J D Brown, Hwlffordd
Buwch
System dreulio
Mae gwartheg yn gilgnowyr (anifeiliaid sy'n cnoi cil), sy'n golygu bod eu system dreulio yn hynod o arbenigol ac sy'n caniatáu bwyta planhigion anodd eu treulio. Mae gan wartheg un stumog gyda phedair adran, y rwmen, y reticwlwm, omaswm, ac abomaswm. Y rwmen yw'r fwyaf. Gelwir y reticwlwm, y sef yr adran leiaf, yn "ddiliau". Prif swyddogaeth yr omaswm yw amsugno dŵr a maetholion o'r porthiant (glaswellt fel rheol). Mae'r abomasum yn debyg i'r stumog ddynol; dyma pam mae'n cael ei adnabod fel "y gwir stumog".
William Bowen Rowlands
Gyrfa
Ym 1864 cafodd Rowlands ei ordeinio'n diacon yn Eglwys Loegr a'i benodi'n giwrad Eglwys Hwlffordd ac yn brifathro Ysgol Ramadeg Hwlffordd. Ar ôl cyfnod o bedair blynedd yn y swyddi ymddiswyddodd gan fynd i astudio'r gyfraith yn Gray's Inn gan gael ei alw i'r Bar ym 1871. Cychwynnodd ei yrfa gyfreithiol fel bargyfreithiwr ar gylchdaith De Cymru. Ym 1882 daeth y Gwnsler y Frenhines ac yn feinciwr. Ym 1889 fe'i penodwyd yn drysorydd Gray's Inn ac yn aelod o'r Cyngor Addysg yn y Gyfraith. Ym 1893 fe'i penodwyd yn Gofiadur Abertawe. Ym 1898 fe'i penodwyd yn arweinydd Cylchdaith De Cymru ac ym 1900 fe'i penodwyd yn farnwr llysoedd sirol cylchdaith Penbedw.
Gyrfa Wleidyddol
Yn Etholiad Cyffredinol 1885 cynigiodd ei enw ar gyfer ymgeisyddiaeth y Blaid Ryddfrydol yn Nwyrain Morgannwg gan golli i Alfred Thomas. Ym 1886 bu rwyg yn y Blaid Ryddfrydol ar achos ymreolaeth i'r Iwerddon; yr oedd y Prif Weinidog William Gladstone am ganiatáu lefel o hunan lywodraeth i'r wlad, ond roedd nifer yn ei blaid yn wrthwynebus i'r syniad. Dymchwelwyd y llywodraeth ar yr achos a bu'n rhaid cynnal etholiad arall ym 1886 gyda'r aelodau oedd yn erbyn ymreolaeth yn sefyll fel Rhyddfrydwyr Unoliaethol a oedd yn datgan nad oeddynt am gefnogi llywodraeth newydd a arweiniwyd gan Gladstone nac unrhyw lywodraeth Ryddfrydol oedd am barhau i fygwth dyfodol Undod y Deyrnas Gyfunol. Ymysg yr Unoliaethwyr oedd David Davies, Llandinam Aelod Rhyddfrydol Ceredigion. Gwahoddwyd Rowlands i sefyll dros adain Gladstone o'r Blaid Ryddfrydol. Gan ei fod yn ddyn gweddol anadnabyddus, yn di Gymraeg ac yn aelod o Eglwys Loegr ystyriwyd ei obeithion o ennill yn erbyn ei wrthwynebydd, a oedd yn un o hoelion wyth y byd anghydffurfiol Gymraeg; ond fe lwyddodd i gipio'r sedd o drwch y blewyn.
Buwch
System dreulio
Mae gwartheg yn nodedig am ail-cnoi eu bwyd, a gelwir hyn yn "gnoi cil" (cilgnoi). Tra bo'r anifail yn bwydo, mae'r bwyd yn cael ei lyncu heb gael ei gnoi ac yn mynd i mewn i'r rwmen i'w storio nes bo'r anifail yn gallu dod o hyd i le tawel i barhau â'r broses dreulio. Gall 'gnoi cil' hefyd olygu person yn ystyried rhywbeth neu'i gilydd. Caiff y bwyd ei yrru'n ol i'r geg i'w ail-gnoi, llond ceg ar y tro, lle mae'r bwyd, a elwir yn awr y cil, yn cael ei gnoi gan y cilddannedd, gan falu'r llystyfiant bras yn ronynnau bach. Yna mae'r ciw yn cael ei lyncu eto a'i dreulio ymhellach gan ficro-organebau arbenigol yn y rwmen. Mae'r microbau hyn yn bennaf gyfrifol am ddadelfennu seliwlos a charbohydradau eraill yn asidau brasterog cadwyn-fer ( short-chain fatty acid ) y mae gwartheg yn eu defnyddio fel eu prif danwydd metabolig.
William Bowen Rowlands
Gyrfa Wleidyddol
Parhaodd i gynrychioli'r etholaeth hyd 1895 pan safodd i lawr gan ei fod wedi cael tröedigaeth i achos yr Eglwys Gatholig ac mi fyddai wedi bod bron yn amhosibl i Babydd cael ei ethol yng Nghymru wledig y cyfnod.
Buwch
System dreulio
Mae'r microbau yn y rwmen hefyd yn syntheseiddio asidau amino o ffynonellau nitrogenaidd nad ydynt yn brotein, fel wrea ac amonia. Wrth i'r microbau hyn atgynhyrchu yn y rwmen, mae cenedlaethau hŷn yn marw ac mae eu celloedd yn parhau trwy'r llwybr treulio. Yna caiff y celloedd hyn eu treulio'n rhannol yn y coluddion bach, gan ganiatáu i wartheg gael ffynhonnell brotein o ansawdd uchel. Mae'r nodweddion hyn yn galluogi gwartheg i ffynnu ar wair a llystyfiant caled arall.
Joint Body
Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Buwch
Beichiogrwydd
Mae cyfnod beichiogrwydd buwch tua'r un cyfnod a merch feichiog: naw mis. Gall maint llo newydd-anedig amrywio rhwng bridiau, ond mae llo nodweddiadol yn pwyso 25 i 45 cilogram (55 i 99 pwys). Gall maint a phwysau yr oedolion amrywio'n sylweddol rhwng bridiau a rhyw. Yn gyffredinol mae bustych yn cael eu lladd cyn cyrraedd 750 kg. Gall stoc bridio fyw cyhyd â 25 mlynedd. Bu farw’r fuwch hynaf a gofnodwyd, Big Bertha, yn 48 oed ym 1993.
Joint Body
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Brian Jun ar 21 Hydref 1979 yn Alton, Illinois.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Brian Jun nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Buwch
Atgynhyrchu
Gellir cydamseru ofyliad gwartheg er budd ffermio llaeth yn yr un modd ag y gwneir gyda defaid, er mwyn i'r wyn (neu'r lloi) cael eu geni ar amser arbennig.
Mae’r gymhareb rhyw eilaidd – y gymhareb o epil gwrywaidd i fenyw adeg eu geni – tua 52:48, er y gall gael ei ddylanwadu gan ffactorau amgylcheddol ayb. Mae teirw'n dod yn ffrwythlon tua saith mis oed. Ceir cysylltiad agos rhwng eu ffrwythlondeb a maint eu ceilliau, ac un prawf ffrwythlondeb syml yw mesur cylchedd y sgrotwm (sef cwd y tarw): mae tarw ifanc yn debygol o fod yn ffrwythlon unwaith y bydd ei gwd yn cyrraedd 28 cm (11 mod); gall cwd tarw llawndwf fod dros 40 cm (16 mod) o ran cylchedd.
Mae gan darw bidyn ffibr-elastig. O ystyried y swm bach o feinwe i'w godi, nid chwyddo llawer ar ôl codi. Mae'r pidyn yn eithaf caled pan nad yw'n codi.
Pwysau
Yn yr Unol Daleithiau, mae pwysau cyfartalog gwartheg cig eidion wedi cynyddu'n raddol, yn enwedig ers y 1970au, gan olygu bod angen adeiladu lladd-dai newydd sy'n gallu trin carcasau llawer mwy. Ochr yn ochr â hyn, mae'r stecs a roddir ar blatiau bwyd yr Americanwyr hefyd wedi cynyddu. Cyn 1790 pwysau cyfartalog gwartheg yn America oedd 160 kg (350 pwys). de|bawd| Astudir ystumiau clust buchod fel dangosyddion o'u cyflwr emosiynol a lles cyffredinol yr anifeiliaid.
Synhwyrau
Mae gwartheg yn defnyddio pob un o'r pum synnwyr, sy'n cynorthwyo gyda rhai patrymau ymddygiad cymhleth, er enghraifft, pori. Mae gwartheg yn bwyta diet cymysg, ond pan gânt y cyfle, maent yn dangos ffafriaeth rannol i borthiant o tua 70% meillion a 30% glaswellt. Ar ben hyn, gwyddus fod un well gan wartheg feillion yn y bore, a glaswellt gyda'r nos.
Golwg
Golwg yw'r prif synnwyr mewn gwartheg ac maent yn cael bron i 50% o'u gwybodaeth yn weledol.
Mae gwartheg yn anifeiliaid a all fod yn ysglyfaeth i nifer o gigyswyr; mae eu llygaid wedi'u lleoli ar ochrau eu pen yn hytrach na'r blaen. Mae hyn yn rhoi maes gweld eang iddynt o 330° ond yn cyfyngu ar olwg ysbienddrych (ac felly stereopsis) i 30° - 50° o'i gymharu â 140° mewn bodau dynol. Mae hyn yn golygu bod ganddyn nhw fan dall yn union y tu ôl iddyn nhw. Mae'r hyn a welant yn eitha manwl.
Mae gan wartheg ddau fath o dderbynyddion lliw yng nghelloedd côn eu retinas. Golyga hyn bod gwartheg yn ddeucromatig (yn gweld dau liw, nid tri), fel y rhan fwyaf o famaliaid tir eraill nad ydynt yn primatiaid. Mae dwy i dair gwialen fesul côn yn y fovea centralis ond pump i chwech ger y papila optig. Gall gwartheg wahaniaethu rhwng lliwiau tonfedd byr (melyn, oren a choch) yn llawer gwell na'r thonfeddi hirach (glas, llwyd a gwyrdd). Gall lloi wahaniaethu rhwng tonfeddi hir (coch) a byr (glas) neu ganolig (gwyrdd), ond mae eu gallu i wahaniaethu rhwng y byr a'r canolig yn gyfyngedig. Maent hefyd yn mynd at y ffermwr sy'n eu bwydo yn gyflymach o dan olau coch. Er bod ganddo sensitifrwydd lliw da, nid yw cystal â bodau dynol neu ddefaid.
Camsyniad cyffredin am wartheg (yn enwedig teirw) yw eu bod yn cael eu cynddeiriogi gan y lliw coch (dywedir weithiau fod dweud rhywbeth pryfoclyd "fel dangos baner goch i darw"). Myth yw hyn! Mewn ymladd teirw, symudiad y faner goch neu fantell goch sy'n cythruddo'r tarw ac yn ei gymell i ymosod, ac nid y lliw.
Blas
Mae gan wartheg synnwyr blas datblygedig a gallant wahaniaethu rhwng y pedwar blas sylfaenol (melys, hallt, chwerw a sur). Mae ganddyn nhw tua 20,000 o flasbwyntiau. Mae cryfder canfyddiad blas yn dibynnu ar ofynion bwyd presennol yr unigolyn. Maent yn osgoi bwydydd â blas chwerw (a allai fod yn wenwynig) ac mae ganddynt ffafriaeth amlwg at fwydydd melys (gwerth caloriffig uchel) a hallt (cydbwysedd electrolyte). Mae eu sensitifrwydd i fwydydd blasu sur yn eu helpu i gynnal y pH gorau posibl.
Mae gan blanhigion lefelau isel o sodiwm ac mae gwartheg wedi datblygu'r gallu i chwilio am halen trwy flas ac arogl. Gall dderbynyddion arogleuol ganfod symiau bach iawn o halwynau sodiwm.
Dai Davies (pêl-droediwr)
Bywyd personol
Roedd yn byw yn Llangollen, ac yn darparu sylwebaeth ar gemau pêl-droed ar S4C yn achlysurol.
Yn Awst 2020, cyhoeddwyd ei fod wedi cael diagnosis o ganser y pancreas ac roedd yn derbyn triniaeth yn Hosbis Tŷ’r Eos yn Wrecsam. Bu farw yn Chwefror 2021.
Im Himmel Ist Die Hölle Los
Ffilm gomedi am gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Helmer von Lützelburg yw Im Himmel Ist Die Hölle Los a gyhoeddwyd yn 1984. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Helmer von Lützelburg.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Kurt Raab, Marianne Sägebrecht, Dirk Bach, Harry Baer, Ralph Morgenstern, Beate Hasenau, Walter Bockmayer, Johanna König, Barbara Valentin, Billie Zöckler, Dagmar Stievermann, Cleo Kretschmer, Elma Karlowa, Samy Orfgen, Ortrud Beginnen a Veronika von Quast. Mae'r ffilm Im Himmel Ist Die Hölle Los yn 82 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Buwch
Clyw
Mae clyw gwartheg yn amrywio o 23 Hz i 35 kHz. Eu hamlder sensitifrwydd gorau yw 8 kHz ac mae ganddynt drothwy isaf o −21 db (re 20 μN/m −2 ), sy'n golygu bod eu clyw yn fwy acíwt na cheffylau (trothwy isaf o 7 db). Trothwy craffter lleoleiddio sain ar gyfartaledd yw 30°. Mae hyn yn golygu bod gwartheg yn llai abl i leoleiddio synau o gymharu â geifr (18°), cŵn (8°) a bodau dynol (0.8°).
Parc Gwledig Dyffryn Clun
Parc yn Abertawe, Cymru, yw Parc Gwledig Dyffry Clun. Fel mae'r enw'n awgrymu, lleolir y parc mewn dyffryn. Ceir llwybr feicio yn mynd trwy ganol y dyffryn, sy'n cysylltu Blackpill gyda Thregŵyr. Mae'r llwybr feicio hwn yn rhan o Lwybr #4 y Rhwydwaith Feicio Cenedlaethol ac mae'n mynd yn agos i bentrefi Cilâ a Dyfnant. Arferai'r llwybr gael ei ddefnyddio gan Linell Calon Cymru. Gwelir dystiolaeth o orffennol diwydiannol yr ardal ar hyd y llwybr ei hun. Defnyddir y llwybrau bawlyd sydd i'w cael ym mryniau coediog Dyffryn Clun ar gyfer beicio mynydd a cherdded.
Tanagr Puerto Rico
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Tanagr Puerto Rico (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: tanagrod Puerto Rico) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Nesospingus speculiferus; yr enw Saesneg arno yw Puerto Rican tanager. Mae'n perthyn i deulu'r Breision (Lladin: Emberizidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Parc Gwledig Dyffryn Clun
Llifa nant Blackpill gyferbyn â'r llwybr feicio o'r dechrau bron hyd at y diwedd. Llifa'r nant i mewn i Fae Abertawe yn Blackpill.
Tanagr Puerto Rico
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn N. speculiferus, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.
Teulu
Mae'r tanagr Puerto Rico yn perthyn i deulu'r Breision (Lladin: Emberizidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Buwch
Clyw
Mae brefu'n ddull pwysig o gyfathrebu ymhlith gwartheg a gall y swn hwn ddarparu gwybodaeth am oedran, rhyw, statws goruchafiaeth a statws atgenhedlu'r galwr. Gall lloi adnabod eu mamau o'u brefu.
Ymddygiad
O dan amodau naturiol, mae lloi'n aros gyda'u mam nes eu bod wedi diddyfnu yn 8 i 11 mis oed. Dyfnu yw llo'n sugno llaeth ei fam. Mae lloi heffrod a tharw yr un mor gysylltiedig â'u mamau yn ystod misoedd cyntaf eu bywydau. Mae lloi sy'n cael eu magu ar gyfer cig eidion sy’n cael eu magu ar dir pori yn sugno 5.0 gwaith bob 24 awr gyda chyfanswm amser cyfartalog o 46 munud a dreuliwyd yn sugno. O ran amser sugno, ceir rhythm dyddiol o sugno gyda'r anterth rhwng 05:00-07:00, 10:00-13:00 a 17:00-21:00.
Ymddygiad atgenhedlu
alt=Nine sequential photos showing the calf being born|bawd| Buwch yn rhoi genedigaeth Mae heffrod lled-wyllt yr Ucheldir yn rhoi genedigaeth am y tro cyntaf yn 2 neu 3 oed, ac mae amseriad geni yn cael ei gydamseru â ansawdd y bwyd naturiol. Y cyfwng lloia ar gyfartaledd yw 391 diwrnod, ac mae marwolaethau lloi o fewn blwyddyn gyntaf bywyd yn 5%.
Dofi a hwsmonaeth
bawd| Mae Texas Longhorns yn frid yn yr Unol Daleithiau. Mae gan wartheg rôl unigryw yn hanes y ddynolryw, ar ôl cael eu dofi ers yOes Newydd y Cerrig o leiaf.
Mae data archaeolegol a genetig yn dangos i wartheg gael eu dofi am y tro cyntaf o aurochiaid gwyllt (Bos primigenius ) tua 10,500 o flynyddoedd yn ôl. Roedd dwy prif ardal lle cawsant eu dofi: un yn y Dwyrain Agos (yn benodol ganolog Anatolia, y Lefant a Gorllewin Iran), a arweiniodd at y llinell thawrin, ac ail yn yr ardal a elwir bellach yn Pacistan, gan arwain at y llinell indicin. Mae amrywiad DNA mitocondriaidd modern yn dangos y gallai'r llinell thawrin fod wedi codi o gyn lleied ag 80 auroch wedi'u dofi yn y rhannau uchaf o Mesopotamia ger pentrefi Çayönü Tepesi yn yr hyn sydd bellach yn dde-ddwyrain Twrci a Dja'de el-Mughara yn yr hyn sydd bellach yn ogledd Syria.
Er bod gwartheg Ewropeaidd yn disgyn yn bennaf o'r llinach taurin, cyfrannodd llif genynnau gwartheg Affricanaidd yn sylweddol i fridiau gwartheg o dde Ewrop a'u disgynyddion Byd Newydd. Dangosodd astudiaeth ar 134 o fridiau fod gwartheg tawrin modern yn tarddu o Affrica, Asia, Gogledd a De America, Awstralia ac Ewrop. Mae rhai ymchwilwyr wedi awgrymu bod gwartheg taurin Affricanaidd yn deillio o drydydd system o ddofi annibynnol sef o'r aurochsen yng Nggledd Affrica.
Defnydd fel arian
Mor gynnar â 9000 CC defnyddiwyd grawn a gwartheg fel arian neu fel cyfnewidyn (barter). Mae'r olion grawn cyntaf a ddarganfuwyd, yn perthyn i'r cyfnod cyn-amaethyddol, ac yn dyddio i 17,000 CC). Mae peth tystiolaeth hefyd i awgrymu y gallai anifeiliaid eraill, megis camelod a geifr, fod wedi cael eu defnyddio fel arian cyfred mewn rhai rhannau o'r byd. Un o fanteision defnyddio gwartheg fel arian cyfred (ac fel cyfnewidion) yw ei fod yn caniatáu i'r gwerthwr osod pris sefydlog. Am y tro cyntaf, felly, gwelwyd rhywbeth a oedd yn ymylu ar 'bris safonol'. Er enghraifft, roedd dwy iâr yn cael eu masnachu am un fuwch gan fod buchod yn cael eu hystyried yn fwy gwerthfawr nag ieir.
Hwsmonaeth fodern
bawd| Mae'r fuwch Henffordd hon yn cael ei harchwilio am [[Trogen|drogod. Mae gwartheg yn aml yn cael eu ffrwyno neu eu cyfyngu mewn gwasgfeydd gwartheg (fel yn y ffotograff yma) pan roddir sylw meddygol iddynt.]] bawd| Mae gan y buwch ifanc hon fodrwy trwyn i'w hatal rhag sugno, sydd fel arfer i gynorthwyo gyda [[diddyfnu.]] Mae gwartheg yn aml yn cael eu magu ar faesydd glaswelltog eang. Fel hyn, defnyddir tir a allai fod yn anaddas ar gyfer tyfu cnydau. Prif waith yr amaethwr yw bwydo, glanhau a godro, a hynny sawl tro'r bob dydd. Ymhlith y gwaith arall mae tagio clustiau, digornio, llawdriniaethau meddygol, ffrwythloni artiffisial, brechiadau a gofal am y carnau, yn ogystal â hyfforddiant ar gyfer sioeau amaethyddol a pharatoadoi. Ceir rhai gwahaniaethau diwylliannol wrth weithio gyda gwartheg; mae hwsmonaeth gwartheg dynion Fulani yn dibynnu ar dechnegau ymddygiadol, ond yn Ewrop, mae gwartheg yn cael eu rheoli'n bennaf trwy ddulliau corfforol, megis ffensys. Mae bridwyr yn defnyddio hwsmonaeth gwartheg i leihau heintiau megis haint M. bovis trwy fridio detholus a chynnal iechyd y fuches.
Mae gwartheg yn cael eu ffermio ar gyfer cig eidion, cig llo, llaeth a lledr. Cânt eu defnyddio’n llai cyffredin ar gyfer pori cadwraethol, neu’n i gynnal glaswelltir ar gyfer bywyd gwyllt. Fe'u defnyddir yn aml mewn rhai o'r mannau mwyaf gwyllt ar gyfer da byw. Yn dibynnu ar y brid, gall gwartheg oroesi ar fynyddoedd, rhostiroedd, corsydd, gweunydd a lled-anialwch. Mae gwartheg modern yn fwy masnachol na bridiau hŷn ac, ar ôl dod yn fwy arbenigol, ond yn llai amlbwrpas. Am y rheswm hwn, mae llawer o ffermwyr llai yn dal i ffafrio hen fridiau, fel brîd llaeth Jersey. Ym Mhortiwgal, Sbaen (ar wahân i Gatalwnia), de Ffrainc a rhai o wledydd America Ladin, defnyddir teirw i ymladd teirw; Mewn llawer o wledydd eraill mae ymladd teirw'n anghyfreithlon. Fel rhan o rodeo, yn enwedig yng Ngogledd America, ceir marchogaeth teirw. ac mae llamu tarw, defod ganolog yn niwylliant Minoaidd yr Oes Efydd, yn dal i fodoli yn ne-orllewin Ffrainc. Yn y cyfnod modern, mae gwartheg hefyd yn cymryd rhan mewn cystadlaethau amaethyddol megis Sioe Llanelwedd.
Mae bwyta gwartheg yn llai effeithlon na grawn a llysiau o ran defnydd tir ar blaned sydd a'i boblogaeth yn cynyddu'n aruthrol, ac o ran methan a newid hinsawdd. Mae pori gwartheg yn defnyddio mwy o arwynebedd na chynhyrchiant amaethyddol arall o'i fagu ar rawn. O'i roi'n syml: mae cae 1 acer o rawn yn medru bwydo mwy o bobl na chae 1 acer o wartheg.
Cwsg
Amser cwsg cyfartalog buwch ddof yw tua 4 awr y dydd. Mae gan wartheg offer cloi meinweoedd y coesau, ond, yn wahanol i geffylau, nid ydynt yn cysgu wrth sefyll; gorweddant i gysgu'n ddwfn.
Economi
bawd| Gwartheg Holstein yw'r brîd llaeth sylfaenol Mae cig o wartheg oedolion yn cael ei adnabod fel cig eidion, a cheir hefyd cig llo (veal) mewn ambell iaith. Defnyddir rhannau anifeiliaid eraill hefyd fel cynhyrchion bwyd, gan gynnwys gwaed i wneud pwdin gwaed, afu (neu iau) yr arennau, y galon a chynffon ychen. Mae gwartheg hefyd yn cynhyrchu llaeth, ac mae gwartheg llaeth yn cael eu bridio'n benodol i gynhyrchu'r llynnoedd mawr o laeth sy'n cael ei brosesu a'i werthu i'w yfed gan bobl. Mae gwartheg heddiw'n sail i ddiwydiant gwerth biliynau o ddoleri ledled y byd. Roedd y fasnach ryngwladol mewn cig eidion yn 2000 dros $30 biliwn. Caiff tua 300 miliwn o wartheg, gan gynnwys gwartheg godro, eu lladd bob blwyddyn fel bwyd. Defnyddir llaeth hefyd i wneud caws, menyn, iogwrt, a chynhyrchion llaeth eraill, yn debyg o ran maint economaidd i gynhyrchu cig eidion, ac mae'n darparu rhan bwysig o'r cyflenwad bwyd i lawer o wledydd y byd. Mae crwyn gwartheg yn cael eu defnyddio i wneud lledr ar gyfer esgidiau, cadeiriau a soffas.
Prif gynhyrchwyr cig gwartheg
Ffynhonnell: Llyfrgell Helgi, Banc y Byd, FAOSTAT
Daw tua hanner cig y byd o wartheg.
Llaeth
bawd| Ar un adeg roedd ffermio llaeth a godro gwartheg yn cael ei wneud â llaw, ond erbyn hyn mae'n cael ei wneud â pheiriant fel arfer. Defnyddir rhai bridiau o wartheg, megis yr Holstein-Friesian, i gynhyrchu llaeth,. Mae gwartheg godro fel arfer yn cael eu cadw ar ffermydd llaeth arbenigol sydd wedi'u cynllunio ar gyfer cynhyrchu llaeth. Yng Nghymru, ceir ffermydd yn 2020au, lle mae'r fuches i fewn mewn sied ddydd a nos, 365 diwrnod y flwyddyn.
Im Himmel Ist Die Hölle Los
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1984. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Terminator sef ffilm apocolyptaidd llawn cyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. Klaus Eichhammer oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Illo Endrulat sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Buwch
Llaeth
Mae’r rhan fwyaf o wartheg yn cael eu godro ddwywaith y dydd, gyda llaeth yn cael ei brosesu mewn llaethdy, a all fod ar y safle ar y fferm neu gall y llaeth gael ei gludo i ffatri laeth er mwyn gwerthu cynnyrch llaeth yn y pen draw. Gellir hybu'n fuwch i greu llaeth trwy gyfuniad o ysgogiadau a thriciau corfforol a seicolegol, gan gyffuriau, neu gan gyfuniad o'r dulliau hyn. Er mwyn i'r fam barhau i gynhyrchu llaeth, maent yn rhoi genedigaeth i un llo'r flwyddyn. Os yw'r llo yn wryw, fel arfer caiff ei ladd yn ifanc i gynhyrchu cig llo bach. Bydd y fam-fuwch yn parhau i gynhyrchu llaeth am dair wythnos cyn geni'r llo nesaf. Dros yr hanner can mlynedd diwethaf, mae ffermio llaeth wedi dod yn fwy dwys, ac mae hyn yn rhan o ffermio dwys, mewn gwledydd fel Cymru. Yr Holstein-Friesian yw’r brid o fuchod godro sydd fwyaf cyffredin yn y DU, Ewrop a’r Unol Daleithiau. Mae wedi'i fridio'n arbennig drwy ddetholiad i gynhyrchu'r cynnyrch llaeth uchaf ei safon. Ceir tua 22 litr y dydd gan un fuwch ar gyfartaledd gwledydd Prydain.
Im Himmel Ist Die Hölle Los
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Helmer von Lützelburg ar 1 Hydref 1956 ym München.
Buwch
Lledr
Nid yw’r rhan fwyaf o wartheg yn cael eu cadw ar gyfer eu crwyn yn unig, sydd fel arfer yn sgil-gynnyrch cynhyrchu cig eidion. Defnyddir crwyn gwartheg yn bennafcreu ar gyfer lledr. Yn 2012 India oedd cynhyrchydd mwyaf y byd o grwyn gwartheg.
Im Himmel Ist Die Hölle Los
Cyfarwyddwr
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Helmer von Lützelburg nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Pethau Na Ddywedwyd Erioed
Ffilm ddrama o Unol Daleithiau America yw Pethau Na Ddywedwyd Erioed. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America.
Frederick Courtenay Morgan
Roedd y Cyrnol Frederick Courtenay Morgan (24 Mai 1834 - 9 Ionawr 1909) yn swyddog milwrol ac yn wleidydd Ceidwadol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaethau Sir Fynwy a De Sir Fynwy
Pethau Na Ddywedwyd Erioed
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2013. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Wolf of Wall Street gan Martin Scorsese.
Frederick Courtenay Morgan
Bywyd Personol
Ganwyd Morgan yn Brighton ym 1834 yn drydydd fab i Syr Charles Morgan Robinson Morgan, Barwn 1af Tredegar, 3ydd Barwnig a Rosamund Mundy ei wraig. Roedd yn frawd i Charles Rodney Morgan, Godfrey Charles Morgan.
Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Winchester
Pethau Na Ddywedwyd Erioed
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Frederick Courtenay Morgan
Bywyd Personol
Priododd a Charlotte Anne Wilkinson ar 3 Mai 1858 yn Eglwys St George Hanover Square, Llundain, bu iddynt dau fab a dwy ferch:
Gyrfa
bawd|chwith|Morgan (y gŵr ifanc efo'i ddwylo yn ei boced) yn y CrimeaCafodd Morgan gomisiwn yn y Rifle Brigade ym 1853 a bu'n ymladd yn Rhyfel y Crimea ym mrwydrau Alma, Sebastopol, Inkerman a Balaclava. Cafodd ei ddyrchafu'n Is-gapten ym 1854 a Chapten ym 1855. Gadawodd y Fyddin reolaidd ym 1860 gan ymuno ag Ail Fataliwn Reiffl Gwirfoddolwyr Sir Fynwy fel Is-Gyrnol. Ymddiswyddodd ei gomisiwn ym 1873. Yn ddiweddarach bu yn Gyrnol ar Ail Fataliwn Gwirfoddolwyr Cyffinwyr De Cymru.
Ultimate Hero
Ffilm llawn cyffro am drosedd yw Ultimate Hero a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America a Tsieina. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Gorsaf reilffordd Hamilton, Seland Newydd
Mae Gorsaf reilffordd Hamilton yn gwasanaethu dinas Hamilton yn ardal Waikato ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Erbyn hyn mae dim ond 6 trên yn wythnosol o Auckland i Wellington a 6 o Wellington i Auckland.
Ultimate Hero
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Decameron Francese
Ffilm erotica gan y cyfarwyddwr Jacques Scandelari yw Decameron Francese a gyhoeddwyd yn 1969. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc.
Gorsaf reilffordd Hamilton, Seland Newydd
Lleolir yr orsaf ym maestref Frankton, ac enwyd yr orsaf Cyffordd Frankton yn wreiddiol.
Decameron Francese
Mae'r ffilm Decameron Francese yn 90 munud o hyd.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1969. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Midnight Cowboy sef ffilm am ddau gyfaill gan y cyfarwyddwr ffilm John Schlesinger.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Jacques Scandelari nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Rhydowen, Ceredigion
Pentref bychan yn ne Ceredigion yw Rhydowen. Gorwedd ar yr A475 rhwng Pren-gwyn a Cwmsychbant, tua 7 milltir i'r gorllewin o Llanbedr Pont Steffan. Llifa Afon Cletwr heibio i'r pentref.
Mae gan y pentref boblogaeth o 347, gyda tua 200 ohonynt yn medru'r Gymraeg.
Gerllaw mae capel Llwynrhydowen, lle treuliodd David Davis (Dafis Castellhywel) gyfnod yn gweinyddu yn y 18g.
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan ac yn Senedd y DU gan.
Lethal
Ffilm llawn cyffro yw Lethal a gyhoeddwyd yn 2005. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Lethal ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lorenzo Lamas a Michael Worth.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2005. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd V for Vendetta sef ffilm wyddonias, ddystopaidd llawn cyffro gan James McTeigue. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Everybody's Business
Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Ralph Dewsbury yw Everybody's Business a gyhoeddwyd yn 1917. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Frank Powell.
Y prif actor yn y ffilm hon yw Norman McKinnel. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1917. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Immigrant sef ffilm fud o Unol Daleithiau America a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Ralph Dewsbury nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Quadrant, Abertawe
bawd|dde|Mynediad Stryd yr Undeb i Ganolfan Siopa'r Quadrant Canolfan Siopa'r Quadrant yw prif ganolfan siopa dan-do dinas Abertawe, Cymru. Fe'i hagorwyd yn wreiddiol ym 1978 ond ers hynny mae wedi derbyn nifer o wedd-newidiadau. Mae iddi dwy lawr, er bod yr ail lawr yn cynnig mynediad i siopau "Boots" a "Debenhams", yn ogystal â'r toiledau cyhoeddus, yn unig. Fe'i lleolir gyferbyn â Marchnad Abertawe a cheir mynediad mewnol o'r ganolfan i'r farchnad.
Lola Zahn
Gwyddonydd o'r Almaen oedd Lola Zahn (9 Awst 1910 – 17 Medi 1998), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel economegydd ac academydd.
Manylion personol
Ganed Lola Zahn ar 9 Awst 1910 yn Hamburg. Ymhlith yr anrhydeddau a gyflwynwyd iddi am ei gwaith mae'r canlynol: Urdd Gwladgarol Teilyngdod Efydd.
Scrubs
Cyfres deledu gomedi o'r Unol Daleithiau yw Scrubs. Crëwyd y sioe yn 2001 gan Bill Lawrence. Fe'i darlledwyd yn wreiddiol fel naw cyfres rhwng 2 Hydref 2001 a 17 Mawrth 2010 ar NBC ac wedyn ABC. Mae'n dilyn bywydau sawl cyflogedig yr ysbyty ffuglennol Sacred Heart. Yn aml, mae'n cynnwys breuddwydion swreal y cymeriad canolog Dr. John "J.D." Dorian a chwaraeir gan Zach Braff.
Lola Zahn
Aelodaeth o sefydliadau addysgol
<ul></ul>
Star Wars
bawd|Logo Star Wars
Lola Zahn
Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau
<ul></ul>
Star Wars
Masnachfraint ffugwyddonol Americanaidd yw Star Wars. Mae'n cynnwys tri drioleg o ffilmiau sydd wedi datblygu'n gyfresi teledu, llyfrau, gemau cyfrifiadurol a chomics. Ynddynt darlunir galaeth dychmygol, pell iawn i ffwrdd o blaned Daear, ble mae'r Jedi yn cynrychioli'r da a'r Sith yn cynrychioli'r drwg. Yr arf, fel arfer, yw'r saber-golau (lightsaber) a cheir nifer o themâu, gydag elfennau o athroniaeth a chrefydd yn nadreddu drwy'r themâu hynny.
Lansiwyd y ffilm cyntaf ar 25 Mai 1977 gyda'r teitl Star Wars a hynny gan 20th Century Fox a daeth yn hynod o boblogaidd ledled y byd. Yn hydref 2012, prynodd The Walt Disney Company Lucasfilm am $4.05 biliwn a chyhoeddodd ei fwriad o greu trydedd cyfres gyda'r gyntaf o'r dair Star Wars Episode VII, yn gweld golau dydd yn 2015.