cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tywysogaeth Cymru
Statud Cymru 1284
Mae'n bwysig sylweddoli mai dim ond yn eu hadeiladwaith roedd siroedd Cymru Edward I yn debyg i siroedd Lloegr. Roedd ganddynt eu llys sirol, eu siryf a'u crwneriaid, ac fe'u rhannwyd yn hwndrydau, er nad oedd y rheini yn nhair sir Gogledd Cymru a Sir y Fflint mewn gwirionedd yn ddim ond hen gymydau Cymreig. Ond mewn un ffordd dra arwyddocaol roedd y siroedd Cymreig newydd yn wahanol i siroedd Lloegr. Un o nodweddion hanfodol dull siroedd Lloegr o weithredu oedd bod mwyafrif ohonynt wedi eu dwyn ynghyd gan dynfa ganolog gref y frenhiniaeth Seisnig i ffurfio system sirol gyda chysylltiad agos â sefydliadau brenhinol y llywodraeth ganolog yn San Steffan, y trysorlys, y siawnsri a llysoedd y gyfraith gyffredin (Llys Mainc y Brenin a Llys y Pledion Cyffredin). Yn Lloegr cyflwynai siryfion y siroedd eu cyfrifon i'r siecr yn San Steffan; yn Lloegr cychwynnid peirianwaith cyfreithiol y gyfraith gyffredin drwy gyfrwng gwritiau a gyhoeddid yn y siawnsri a nas ceid ond oddi yno; yn Lloegr gweinyddid y gyfraith ar ei lefel uchaf naill ai yn llysoedd y gyfraith gyffredin yn San Steffan neu gan farnwyr o'r llysoedd hynny a âi ar daith drwy'r siroedd fel barnwyr brawdlys. Yng Nghymru. Ar y llaw arall, nid oedd rhwng y siroedd a sefydlwyd ym 1284 a sefydliadau'r llywodraeth ganolog yn San Steffan gysylltiad o'r math hwn; ni thra-arglwyddiaethid ychwaith ar y siroedd Cymreig gan y sefydliadau hynny. Yng "Ngogledd Cymru", er enghraifft, nid i'r siecr yn San Steffan y cyflwynai'r siryfion eu cyfrifon ond yn hytrach i'r trysorlys lleol yng Nghaernarfon. Yng "Ngogledd Cymru" cychwynnid peirianwaith y gyfraith gan writiau a gyhoeddid nid yn y siawnsri yn San Steffan ond yn y siawnsri leol yng Nghaernarfon. Yn yr un modd roedd "sesiynau ustusiaid Gogledd Cymru" yn cyflawni swyddogaeth llysoedd cyfraith gyffredin Mainc y Brenin a'r Pledion Cyffredin yn ogystal â swyddogaeth y llysoedd aseisus yn Lloegr. Er i Statud Cymru felly sefydlu siroedd yn y tiroedd Cymreig a ddaeth i ddwylo Edward I wedi cwymp Llywelyn a chyflwyno iddynt lawer o gyfraith gyffredin Lloegr fe gadwodd lywodraethu'r siroedd hynny a gweinyddu'r gyfraith gyffredin Seisnig ynddynt ar wahân i lywodraethu siroedd Lloegr. Trwy hynny fe sefydlodd Statud 1284 gynsail a barhaodd am amser maith yn hanes cyfansoddiadol Cymru.
Edward o Gaernarfon
bawd|dde|Arfau'r tywysog [[Edward II, brenin Lloegr|Edward o Gaernarfon]] Cafodd Edward, wrth dderbyn tiroedd y brenin yng Nghymru ym 1301, dywysogaeth Cymru hefyd, ac o ganlyniad y teitl tywysog Cymru - er na roddwyd na'r dywysogaeth nac ychwaith y teitl yn benodol, na hyd yn oed eu crybwyll yn y siarter. Mae'n amlwg i Edward o Gaernarfon ddod yn dywysog Cymru nid trwy "eiriau creu" penodol yn y siarter ond trwy estyn iddo'r amryw diroedd yng Nghymru roedd Llywelyn ap Gruffudd wedi eu dal, gydag ychydig eithriadau, yn dilyn cytundeb 1267. Mae'n amlwg yr ystyrid y tiroedd a'r dywysogaeth yn bethau perthynol i'w gilydd o ganlyniad i'r ffaith fod Llywelyn yn dal y ddeubeth o dan gytundeb Trefaldwyn. Mewn geiriau eraill ystyrid bod tywysogaeth Cymru - y dywysogaeth a dderbyniodd Edward o Gaernarfon ym 1301 - fel sefydliad yn barhad o'r dywysogaeth a sefydlwyd gan Lywelyn ap Gruffudd yng nghytundeb 1267. Symbol o'r parhad oedd yr arwyddnodau a ddefnyddiwyd yn seremoni'r arwisgo, seremoni a gynhelid ar y pryd yn y senedd. Pan arwisgwyd trydydd tywysog Cymru, Edward, y Tywysog Du, ym 1343, datganai'r siarter a'i creai'n dywysog iddo gael "ei arwisgo yn ôl y ddefod drwy osod coronig ar ei ben, modrwy aur ar ei fys a gwialen arian yn ei law". Mae'n sicr fod y cyfeiriad at ddefnyddio'r arwyddnodau hyn "yn ôl y ddefod" yn awgrymu iddynt gael eu defnyddio cyn hynny gan Edward o Gaernarfon, ac yn awgrymu o bosib iddynt gael eu defnyddio hefyd gan Lywelyn ap Gruffudd. Gwyddys i sicrwydd fod coronig ymhlith yr arwyddlnodau a wisgid gan Lywelyn: cofnoda croniclwr San Steffan ddarfod dwyn "coronig aur" o eiddo Llywelyn o Gymru ymhlith ysbail rhyfel 1282-83 a'i chyflwyno mewn modd urddasol i gysegr Edward y Cyffeswr yn San Steffan gan yr etifedd diymwad ar y pryd, y mab hynaf a oedd yn fyw i'r brenin, sef Alphonso.
Derbyniodd Edward o Gaernarfon rai tiroedd yr oedd ef i fod yn arglwydd uniongyrchol arnynt a thiroedd eraill roedd i fod yn ben-arglwydd drostynt. O'r tiroedd dan ei arglwyddiaeth uniongyrchol fel tywysog Cymru, buasai rhai, megis Môn, Gwynedd a Buellt, o dan arglwyddiaeth uniongyrchol Llywelyn; buasai eraill - rhan o Geredigion, er enghraifft, ac Ystrad Tywi - dan ei ben-arglwyddiaeth. Ond roedd rhai tiroedd a roed dan arglwyddiaeth uniongyrchol tywysog Cymru ym 1301 na fuont erioed yn rhan o dywysogaeth Llywelyn ond a fuasai'n eiddo i frenin Lloegr - cestyll ac arglwyddiaethau Caerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn er enghraifft. Ar y llaw arall, roedd un ardal bwysig a fu o dan arglwyddiaeth uniongyrchol Llywelyn yn ôl cytundeb 1267 nas rhoddwyd i dywysog Cymru ym 1301, sef cantref Tegeingl, a drosglwyddasid ym 1284 i Sir y Fflint. Ni roddwyd Sir y Fflint i dywysog Cymru ym 1301 am i Edward o Gaernarfon ei derbyn y flwyddyn honno yn rhinwedd ei swydd arall fel Iarll Caer. Ceir mapiau hanesyddol yn dangos Sir y Fflint yn rhan o dywysogaeth Cymru yn y canol oesoedd ond mae hynny'n anghywir, oherwydd er pan sefydlwyd hi ym 1284 fe gydiwyd Sir y Fflint wrth Swydd Gaer, ac felly y bu gydol y canol oesoedd, y tu allan i dywysogaeth Cymru. Mewn gair roedd y rhan fwyaf o'r tiroedd a oedd dan arglwyddiaeth uniongyrchol Edward o Gaernarfon wedi eu lleoli ym mhum sir "Gogledd" a "Gorllewin" Cymru.
Fel Iarll Caer derbyniodd Edward o Gaernarfon wrogaeth yn ogystal â llw o ffyddlonder oddi wrth ei denantiaid yn Swydd Gaer ac yn Sir y Fflint. Fel tywysog Cymru fe dderbyniodd wrogaeth a llw o ffyddlonder oddi wrth ei denantiaid ym mhum sir "Gogledd" â "Gorllewin" Cymru. Ond fel tywysog Cymru fe dderbyniodd hefyd wrogaeth a llw o ffyddlonder oddi wrth naw o arglwyddi'r Mers. Roedd pump o'r rheini yn arglwyddi ar arglwyddiaethau yn y Mers a enwir yn benodol mewn cofnod fel Mynwy (Henry o Gaerhirfryn), Rhuthun (Reginald Grey), Dinbych (Henry de Lacey, iarll Lincoln), Maelor ac Iâl (John de Warenne, iarll Surrey) a Cheri a Chedewain (Edmund Mortimer). Arglwyddi ar diroedd nas enwir yn y cofnod oedd y pedwar arall, ond diau y gellir eu hadnabod fel yr arglwyddiaethau a ganlyn yn y Mers: Y Dref Wen (Fulk Fitz Warin), Cemaes (William Martin), Y Waun (Roger Mortimer) a Phowys (Gruffudd de la Pole). Roedd saith o'r naw arglwyddiaeth hyn (y cwbl heblaw Mynwy a Chemaes) wedi eu llunio o diroedd y bu Llywelyn fel tywysog Cymru naill ai yn arglwydd uniongyrchol arnynt neu yn ben-arglwydd drostynt. Gellir cymryd yn ganiataol a priori na thalai tirddeiliaid ffiwdal mawr fel arglwyddi Mers Dinbych (iarll Lincoln) a Maelor (iarll Surrey) wrogaeth am eu harglwyddiaethau yn y Mers hyd yn oed i etifedd diymwad y brenin heb fod y brenin ei hun yn gwybod hynny ac yn cydsynio. Fe gofnodwyd i Henry de Lacey "dalu gwrogaeth a llw o ffyddlonder i'r tywysog am ei diroedd yn Rhos a Rhufoniog yng Nghymru ar orchymyn y brenin". Nid unwaith yn unig y digwyddodd y math o wrhau a wnaeth arglwyddi'r Mers gogledd-ddwyrain Cymru ym 1301; gwnaeth eu holynwyr yr un peth i'r tywysog nesaf pan ddyrchafwyd hwnnw ym 1343, ac ailadroddwyd y peth ar amryw achlysuron wedi hynny. Golygai fod arglwyddiaethau newydd y Mers yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn cael eu hystyried yn gyfreithiol fel tiroedd "a ddelid yn uniongyrchol oddi ar dywysog Cymru fel rhan o'i dywysogaeth".
Datblygiad confensiynau'r teitl
bawd|Beddrod [[Edward, y Tywysog Du|y Tywysog Du]]
Daeth Edward o Gaernarfon yn frenin ym 1307. Ni fu ganddo etifedd diymwad hyd 1312 pan aned ei fab Edward. Crëwyd y bachgen Edward yn iarll Caer ym 1312 pan nad oedd ond ychydig o ddyddiau oed, ond nis gwnaed yn dywysog Cymru o gwbl, a hynny o bosib oherwydd helyntion teyrnasiad ei dad. Daeth Edward III yn frenin yn ei dro ym 1327. Ni aned ei etifedd diymwad yntau, Edward, y Tywysog Du, hyd 1330. Crëwyd hwnnw yn iarll Caer ym 1333 ychydig cyn ei ben blwydd yn dair oed, ond nis gwnaed yn dywysog Cymru hyd 1343 pan oedd yn dair blwydd ar ddeg oed. Awgryma hyn fod rhyw fath o gonfensiwn ar y pryd na wneid etifedd diymwad yn dywysog Cymru hyd onid oedd yn ei arddegau: cofier bod Edward o Gaernarfon yn ddwy ar bymtheg oed bron iawn pan ddaeth yn dywysog Cymru. Bu'r Tywysog Du fyw tan fis Mehefin 1376; ef, trwy ddal y teitl tywysog Cymru am y cyfnod maith o dair blynedd ar ddeg ar hugain, a'i sefydlodd fel y teitl addas ar gyfer etifedd diymwad gorsedd Lloegr. Bu farw'r Tywysog Du flwyddyn bron o flaen ei dad, Edward III, a daeth ei fab Rhisiart o Bordeaux, yn etifedd diymwad. Gwnaed Rhisiart yn dywysog Cymru pan oedd yn naw mlwydd oed; nid oedd ef yn ei arddegau, ond roedd rhesymau arbennig dros roi'r teitl iddo ac yntau mor ifanc. Wedi marwolaeth y Tywysog Du roedd rhywfaint o amheuaeth yn Lloegr fod ei frawd, John o Gaunt, dug Caerhirfryn, yn bwriadu cipio'r orsedd pe bai farw Edward III. Digwyddai bod y senedd yn eistedd pan fu farw'r Tywysog Du; ychydig ddyddiau wedi'i farwolaeth fe ddeisyfodd Tŷ'r Cyffredin ar i Risiart, etifedd y Tywysog Du, gael ei ddwyn i'r senedd i'w gydnabod yn ffurfiol fel gwir etifedd diymwad yr orsedd. A gwnaed hynny. Yna fe ddeisyfodd Tŷ'r Cyffredin ar i'r brenin wneud Rhisiart yn dywysog Cymru, a maes o law, ond nid hyd fis Tachwedd 1376, fe wnaed hynny hefyd. Mae'n amlwg fod Tŷ'r Cyffredin ym 1376 am i Risiart gael ei wneud yn dywysog Cymru er mwyn gwneud yn gwbl glir mai ef oedd etifedd diymwad coron Lloegr. Daeth Rhisiart yn frenin ym mis Mehefin 1377, ond gan ei fod yn ddi-blant nid oedd ganddo etifedd diymwad y gellid ei wneud yn dywysog Cymru. Eithr pan ddiorseddwyd Rhisiart ym 1399 fe wnaed Harri Mynwy, mab ei olynydd, yn dywysog Cymru yn syth: a hynny, mae'n amlwg, er mwyn cadarnhau ei safle fel etifedd diymwad ac fel rhan o'r broses o sicrhau'r olyniaeth o fewn y teulu brenhinol Lancastraidd newydd.
Gwrthryfel Glyndŵr
Prif erthygl: Owain Glyndŵr
Ym mis Medi 1400, flwyddyn ar ôl i Harri IV feddiannu gorsedd Lloegr, dechreuodd ffrae rhwng Owain Glyndŵr a'i gymydog Reginald Grey, 3ydd Barwn Grey de Ruthyn, a ddatblygodd yn gyflym i fod yn wrthryfel dros annibyniaeth i Gymru. Ar 16 Medi, 1400, gweithredodd Owain, a chafodd ei gyhoeddi'n Dywysog Cymru gan ei gefnogwyr. Ar Ddydd Gŵyl Mathew (23 Medi 1400) llosgodd Glyn Dŵr dref Rhuthun yn llwyr, heblaw'r castell.
Maeswellt gwrychog
Planhigyn blodeuol Monocotaidd a math o wair yw Maeswellt gwrychog sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu Poaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Agrostis curtisii a'r enw Saesneg yw Bristle bent. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Maeswellt Gwrychog, Maeswellt y Bryniau.
Gall dyfu bron mewn unrhyw fan gan gynnwys gwlyptiroedd, coedwigoedd a thwndra. Dofwyd ac addaswyd y planhigyn gan ffermwyr dros y milenia; chwiorydd i'r planhigyn hwn yw: india corn, gwenith, barlys, reis ac ŷd.
Tywysogaeth Cymru
Gwrthryfel Glyndŵr
Ffurfiodd gynghrair strategol gyda gwrthwynebwyr mwyaf nerthol Harri. Carcharodd Edmund Mortimer, ewythr 5ed Iarll y Mers, a oedd yn hawlio gorsedd Lloegr, ym 1402. Am gyfnod roedd yn rheoli bron y cyfan o Gymru, ond ar ôl 1405 dechreuodd y gwrthryfel edwino'n raddol. Ceir y cofnod olaf am Owain ym 1412, ac nid oes unrhyw sicrwydd am ei hanes ar ôl hynny. Roedd Harri IV wedi marw ym 1413, a'i fab, y tywysog Harri Mynwy, wedi ei olynu ar yr orsedd fel Harri V.
Y Côd Penyd ac ymddyrchafiad yr uchelwyr Cymreig
Ym 1402, yn ystod gwrthryfel Glyndŵr, lluniodd y Senedd y Côd Penyd enwog a waharddai'r Cymry rhag ymgynnull, dal swyddi amlwg, dwyn arfau nac ymwneud â'r trefi caerog, a gosodwyd yr un gwaharddiadau ar Sais a briodai Gymraes. Pylodd y chwerwedd hiliol a enynnwyd gan y gwrthryfel wrth i'r degawdau fynd yn eu blaenau, a lleihaodd y bwlch rhwng y Cymry a'r Saeson a ail-ledasai o ganlyniad iddo. Serch hynny, am ganrif a mwy eto rhoddwyd y mynegiant i diwn gron wrth-Gymreig bwrdeisiaid Gwynedd. Ym 1431, 1433 a 1447, mynnodd y Senedd gadarnhau'r Côd Penyd, ac ni symudwyd hwnnw o'r Llyfr Statud tan 1624. Ond erbyn arwisgiad Edward o San Steffan, a chyda'r llywodraeth ganol ac arglwyddi'r Mers yn cefnu ar eu cyfrifoldebau, roedd gwacter awdurdod yng Nghymru wedi cael ei lenwi gan yr uchelwyr Cymreig. Yn ystod teyrnasiad Harri VI gosodwyd seiliau ystadau a fyddai'n ganolog yn hanes Cymru am hanner mileniwm; o'r ugain ystad y cofnodwyd ym 1883 eu bod dros wyth mil o hectarau, roedd cnewyllyn pymtheg ohonynt eisoes mewn bod ym 1450. Er bod y Côd Penyd ar y Llyfr Statud o hyd, roedd y mur rhwng Cymry a Saeson yn graddol chwalu yn haenau uchaf cymdeithas.
Roedd hanes un o linachau Ŵyrion Eden, cyff Ednyfed Fychan, yn hynod. Tua 1420, aeth Owain ap Maredudd, ŵyr Tudur ap Goronwy o Fôn, a nai i Rys ap Gwilym, prif gynghreiriaid Owain Glyndŵr, i Lundain i wneud ei ffortiwn. Yno, tua 1431, priododd â Chatrin, gweddw Harri V, a hynny'n gyfrinachol. Mabwysiadodd Owain gyfenw, sef enw ei daid, Tudur. Roedd ei feibion, Edmwnd a Siasbar (y ddau yn hanner brodyr i Harri VI) ymhlith pleidwyr selocaf llinach Lancaster. Ym 1452, dyrchafwyd Edmwnd yn iarll Richmond ac fe briododd Margaret Beaufort, gorwyres John o Gaunt. Rhoddwyd iddo'r cyfrifoldeb o ailsefydlu'r awdurdod brenhinol yng ngorllewin Cymru. Bu farw yng Nghaerfyrddin ym 1456 a pharhawyd ei waith gan ei frawd Siasbar, iarll Pembroke. Erbyn 1460 roedd Siasbar wedi casglu cynifer o swyddi yng Nghymru fel ei fod i bob pwrpas yn llywodraethwr y wlad.
Y dywysogaeth a'r Iorciaid
Cipiodd Edward IV orsedd Lloegr ym 1461 ac fel canlyniad daeth William Herbert yn gyfrifol am Gymru. Yng nghofiant Charles Ross i Edward IV mae angen pymtheg llinell i restru'r cwbl o'r swyddi Cymreig a oedd ym meddiant Herbert. Roedd Edward IV yn fwy egnïol fel rheolwr na'i ragflaenydd, ac ymddengys i Herbert, â chefnogaeth y llywodraeth ganol, gael cryn lwyddiant yn ei ymdrechion i wneud Cymru gyfan yn atebol i'w awdurdod. Eiddigedd o awdurdod dilyffethair Herbert yng Nghymru oedd un rheswm pennaf iarll Warwick dros gefnu ar Edward IV ac ymgymryd â'r ymgyrch i ailorseddu Harri VI ym 1470-71. Warwick a fynnodd ddienyddio Herbert, gweithred a adawodd Edward, wedi iddo gael ei adfer ar ôl ennill brwydr Tewkesbury (lle lladdwyd Edward o San Steffan, tywysog Cymru) heb raglaw yng Nghymru.
Sefydlu Cyngor y Tywysog
Heb neb egnïol wrth y llyw, âi Cymru'n fwyfwy terfysglyd. Erbyn 1472, roedd deisebau seneddol gwŷr y gororau yn chwerw a chwynfannus. Ceisiodd y brenin lanw'r gwactod trwy sefydlu cyngor i'w aer, Edward, a arwisgwyd â'r dywysogaeth yn fuan wedi'i eni ym 1471. Ym 1473, ymgartrefodd y cyngor yn Llwydlo, pencadlys iarllaeth March, ac yn y flwyddyn honno cyfarfu Edward â'r hyn oedd yn weddill o arglwyddi'r Mers gan eu hatgoffa am eu cyfrifoldeb i gadw trefn o fewn eu tiriogaethau. Ni oroesodd cofnodion cyngor Edward ond ymddengys iddo weithredu'n bur effeithlon. Yr amlycaf o'i aelodau oedd perthnasau'r frenhines, llwyth lluosog Woodville. Defnyddiasant eu hawdurdod i danseilio dylanwad teulu Herbert yng Nghymru ac i greu plaid i'w cefnogi yn y Mers. Roedd y brodyr Thomas a William Stanley, y naill yn ustus Caer a'r llall yn stiward "teulu" tywysog Cymru, yn flaenllaw ymhlith cynghreiriaid teulu Woodville. Roedd pryder ynglŷn â grym Anthony Woodville, brawd y frenhines, yng Nghymru yn un o'r ystyriaethau a barodd i Risiart, brawd Edward IV, drawsfeddiannu'r goron oddi ar ei nai, Edward V, ym 1483, un wythnos ar ddeg wedi i Edward V, yn ddeuddeg oed, etifeddu'r goron.
Y dywysogaeth a Rhisiart III
Daeth y cyngor yn Llwydlo i ben pan etifeddodd tywysog Cymru deyrnas ei dad, a cheisiwyd llenwi'r bwlch trwy roi prif swyddi Cymru i Henry Stafford, dug Buckingham, arglwydd Brycheiniog ac etifedd hawliau mab ieuengaf Edward III. Ar ôl i Risiart III gymryd y goron, arwisgwyd ei fab deng mlwydd oed Edward o Middleham fel tywysog Cymru ym mis Awst 1483. Ym Medi 1483, cododd dug Buckingham faner gwrthryfel yn Aberhonddu, i bob golwg er mwyn hybu achos Harri Tudur. Nid enynnodd ei wrthryfel unrhyw frwdfrydedd yng Nghymru ac ymhen mis fe'i trechwyd ac fe'i dienyddwyd. Gyda dienyddiad Buckingham, diflannodd unrhyw gydlyniad a fuasai gan weinyddiad Cymru. Yn y gogledd y gŵr grymusaf oedd yr ustus, William Stanley, perchennog cadwyn o arglwyddiaethau, gwobrwyon teulu, a chwaraesai'r ffon ddwybig trwy gydol yr ymrysonau dynastig. Yn y de-orllewin, y dyn mawr oedd Rhys ap Thomas, a lynai'n reddfol wrth y Lancastriaeth a fu'n gyfrifol am ddyrchafiad ei deulu. Bu farw'r tywysog Edward ym mis Mawrth neu fis Ebrill 1484, yn gadael Rhisiart III heb etifedd diymwad.
Diffygion y drefn weinyddol yng Nghymru a alluogodd Harri Tudur a'i fyddin o bedair mil o Ffrancwyr i lanio'n ddi-wrthwynebiad nid nepell o Aberdaugleddau ac i ymdeithio'n ddi-rwystr drwy Gymru ym mis Awst 1485.
Dominiwn a Thywysogaeth Cymru a'i Mers
bawd|dde|[[Harri VII, brenin Lloegr]] Yn ei bolisïau Cymreig ni wnaeth Harri VII fawr mwy nag adeiladu ar waith yr Iorciaid. Ym 1489, pan oedd yn dair oed, dyrchafwyd Arthur Tudur, aer y brenin, yn dywysog Cymru. O fewn blwyddyn, roedd ei gyngor ar waith yn Llwydlo o dan arolygiaeth Siasbar Tudur. Bu farw Arthur ym 1502 ac arwisgwyd ei frawd Harri â'r dywysogaeth ym 1504. Ni ddiddymwyd y cyngor ar farwolaeth Arthur. Goroesodd fel Cyngor y Brenin yn Nominiwn a Thywysogaeth Cymru a'i Mers, a pharhâi ryw lun arno tan 1688 er na fyddai tywysog Cymru'n bod yn ystod y rhan fwyaf o'r cyfnod 1489-1688. Mynnodd Harri VII, fel y gwnaeth Edward IV, fod arglwyddi'r Mers yn ymrwymo trwy indeintur i gadw trefn o fewn eu tiriogaethau, a gwyddys i Siasbar, arglwydd Penfro a Morgannwg, arwyddo indeintur o'r fath. Siasbar, pensaer llwyddiant ei nai, a gafodd y prif swyddi yn y dywysogaeth a'r Mers. Bu farw Siasbar yn ddietifedd ym 1495 a daeth ei arglwyddiaethau i feddiant y goron. Yn yr un flwyddyn, achubodd y brenin ei gyfle i ddienyddio William Stanley fel bradwr ar sail tystiolaeth eithaf tila. Daeth ei arglwyddiaethau hefyd i feddiant y goron.
Bryn Mawr
Ceir sawl Bryn Mawr:
Tywysogaeth Cymru
Dominiwn a Thywysogaeth Cymru a'i Mers
Ym 1496 penodwyd Rhys ap Thomas yn ustus y dywysogaeth yn y de a rheolodd ei diriogaethau o'i gastell yng Nghaeriw, y trydydd Cymro ers y ddau William Herbert i gael ei benodi i ustusiaeth yng Nghymru. Erbyn 1496 roedd y llifddorau wedi'u hagor ac âi'r rhan fwyaf o swyddi cyhoeddus Cymru i ddwylo brodorol. Codwyd ambell Gymro'n esgob, er mai gweision sifil o Saeson oedd mwyafrif y dynion a benodwyd gan Harri VII i esgobaethau Cymru. Ym 1496 dyrchafwyd Cymro i Dyddewi am y tro cyntaf ers 1389; cafwyd esgob Cymreig yn Llanelwy ym 1500 ond ni fyddai Cymro ym Mangor tan 1542 nac yn Llandaf tan 1566.
Bryn Mawr
UDA
Trefi ayb
Linn Grove, Iowa
Dinas yn, yn nhalaith Iowa, yw .
Tywysogaeth Cymru
Dominiwn a Thywysogaeth Cymru a'i Mers
Roedd dydd arglwyddi'r Mers yn dirwyn i ben. Pan fu farw Harri VII ym 1509, yr unig arglwyddi grymus a oedd ar ôl yn y Mers oedd dug Buckingham ym Mrycheiniog a Chasnewydd, Charles Somerset yng Nghas-gwent, Crucywel, Rhaglan a Gŵyr, ac Edward Grey mewn rhan o Bowys. A chymaint o'r Mers yn nwylo'r brenin, ymdebygai'r arglwyddiaethau fwyfwy yn eu gweinyddiaeth i'r dywysogaeth. Diddymwyd iarllaeth March fel uned ar wahân ym 1489 a gweinyddwyd hi o hynny ymlaen o dan sêl fawr y brenin. Dyna gam o bwys yn y broses o uno'r dywysogaeth a'r Mers, proses a fyddai'n cael ei chwblhau yn neddfwriaeth 1536, yn ystod teyrnasiad Harri VIII.
Y "Deddfau Uno" 1536 a 1543
bawd|dde|[[Harri VIII, brenin Lloegr]] Roedd "tir Cymru" yn ei gyfanrwydd cyn pasio Mesur Chwefror 1536 yn cynnwys tair rhan: yn gyntaf, pum sir tywysogaeth Cymru; yn ail, Sir y Fflint, wedi'i chlymu'n weinyddol wrth Swydd Gaer; ac yn drydedd, y Mers, y rhan fwyaf o'i diriogaethau bellach yn nwylo'r goron. Fel rheol gelwid dwy o'r rhain, sef Morgannwg a Phenfro, yn "siroedd" ac roedd iddynt rai o nodweddion siroedd, felly roedd Mesur Chwefror 1536 yn eu trin fel pe baent yn siroedd yn union fel y siroedd eraill. Yn siroedd y dywysogaeth a Sir y Fflint y gyfraith Gymreig, yn gymysg â dogn helaeth o gyfraith gyffredin Lloegr a gawsai ei chyflwyno gan Statud Cymru 1284, a weinyddid. Yn y Mers y gyfraith a weinyddid oedd "arfer y Mers", sef cymysgedd a amrywiai o arglwyddiaeth i arglwyddiaeth o'r gyfraith Gymreig a'r gyfraith Seisnig. Gan fod "arfer y Mers" yn cael ei gweinyddu nid yn enw'r brenin ond yn enw arglwydd pob arglwyddiaeth unigol, ffurfiai arglwyddiaethau'r Mers unedau cyfreithiol a oedd tu allan i bob trefn gyfreithiol arall; roeddent felly yn gadwrfeydd ymrannu.
Bryn Mawr
UDA
Llefydd ar rstr hen adeiladau
Fauj Mein Mauj
Ffilm gomedi Hindi o India yw Fauj Mein Mauj. Fe'i cynhyrchwyd yn India.
Tywysogaeth Cymru
Y "Deddfau Uno" 1536 a 1543
Canlyniad mwyaf trawiadol "Deddf 1536" oedd i arglwyddiaethau'r Mers, a fuasai hyd hynny yn unedau hunan-gynhaliol heb fod yn ddarostyngedig i unrhyw sir, gael eu dwyn y tu mewn i ffiniau rhyw sir neu'i gilydd trwy eu cynnwys naill ai yn rhai o siroedd Lloegr ynteu yn rhai o siroedd Cymru. Gwnaed y newid mewn tair ffordd:
Ar ôl gosod holl arglwyddiaethau'r Mers mewn siroedd fel hyn aeth y Ddeddf rhagddi i ddarparu ar gyfer cyfraith a barn yn y siroedd Cymreig. O'r pum sir ychwanegol a grewyd fe driniwyd un yn wahanol i'r pedair arall. Y sir honno oedd Mynwy. Pennodd Deddf 1536 fod cyfraith a barn ym Mynwy i'w gweinyddu yn Llys Mainc y Brenin a Llys Pledion Cyffredin yn San Steffan ac yn llysoedd y barnwyr aseisus gylchdaith; fod peirianwaith cyfreithiol i'w gychwyn drwy gyhoeddi gwrit yn y siawnsri Seisnig yn San Steffan, a bod siryf Mynwy i gyflwyno ei gyfrifon i'r siecr Seisnig. Mewn gair fe gymathwyd gweinyddiad Sir Fynwy â gweinyddiad siroedd cyffredin Lloegr. Ond gyda'r siroedd Cymreig eraill bu pethau'n wahanol. Yn achos y rhain sefydlodd Deddfau 1536 a 1543 drefniadau llywodraeth a oedd mewn rhai ffyrdd arwyddocaol yn bur wahanol i'r trefniadau a weithredai yn Lloegr. Nodwedd ar y deuddeg sir oedd dau sefydliad a oedd yn arbennig i Gymru, sef Cyngor Cymru a'r Gororau a "Sesiwn Fawr y Brenin yng Nghymru".
Yn ôl Deddf 1543 roedd Cyngor Cymru i gael y "gallu a'r awdurdod" i wrando a dyfarnu ar "yr achosion a'r materion hynny a drosglwyddir iddynt o hyn allan gan ei Fawrhydi'r Brenin fel yr arferent wneud hyd yma". Mae'r geiriau yn awgrymu bod Cyngor Cymru yn hen sefydliad, am ei fod wedi datblygu o "gyngor y tywysog" yn Llwydlo. Y cwbl wnaeth Deddf 1543 oedd ei fabwysiadu a'i gydnabod yn statudol.
Gwnaed y trefniadau ar gyfer "Sesiwn Fawr y Brenin yng Nghymru" gan Ddeddf 1536 gydag atodiad yn Neddf 1543. Rhoed i'r llysoedd hyn rym i weithredu "mewn dull mor helaeth a digonol" â Llys Mainc y Brenin, Llys y Pledion Cyffredin a'r llysoedd aseisus yn Lloegr. Roedd y Sesiwn Fawr i'w chynnal ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir gan ustus. Roedd pob ustus i fod yn gyfrifol am grŵp o dair sir, a daethpwyd i adnabod pob grŵp o siroedd fel "cylchdaith". Roedd peirianwaith y gyfraith i'w gychwyn drwy gyhoeddi gwritiau yn y siawnsrïau lleol yng Nghymru, nid yn San Steffan. Roedd siryfion y siroedd Cymreig i gyflwyno'i gyfrifon i siecrau lleol yng Nghymru, nid i'r siecr Seisnig.
Caneuon John ac Alun
Casgliad o 30 o ganeuon John ac Alun gan John T. Jones (Golygydd) yw Caneuon John ac Alun.
Tywysogaeth Cymru
Y "Deddfau Uno" 1536 a 1543
Gallai'r enw "Deddfau Uno" (teitl a roddwyd iddynt gan Owen Morgan Edwards ym 1901) fod yn gamarweiniol os cyfeirir at Gymru'n uno â Lloegr. Ar y llaw arall, mae'r enw yn un dilys os ei ddiben yw cyfeirio at y dywysogaeth yn uno â'r Mers. Gellir cyfiawnhau dweud, fodd bynnag, i Ddeddfau 1536 a 1543 wneud tri pheth tuag at gymathu Cymru a Lloegr mewn ystyr gyfansoddiadol:
Caneuon John ac Alun
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.
Fauj Mein Mauj
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Caneuon John ac Alun
Disgrifiad byr
Casgliad o 30 o ganeuon y ddeuawd canu gwlad John ac Alun, yn cynnwys geiriau, alaw a chordiau gitâr. 25 llun du-a-gwyn.
Tywysogaeth Cymru
Y "Deddfau Uno" 1536 a 1543
A hefyd:
The Love Boat Ii
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Hy Averback yw The Love Boat Ii a gyhoeddwyd yn 1977. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America.
Linn Grove, Iowa
Linn Grove oedd prif dref sefydliad Cymreig Clay County gynt (saif Clay County i'r gogledd, dros Afon Sioux Fechan/Little Sioux River). Ceir cyfres o lithiau Cymraeg ("Llith o Linn Grove, Iowa") gan Philip Phillips (Llwynhendy gynt) yng nghylchgrawn Y Drych rhwng 1899 a 1919.
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Linn Grove, gan gynnwys:
Artesia, New Mexico
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Artesia, gan gynnwys:
The Love Boat Ii
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Celeste Holm, Hope Lange, Marcia Strassman, Kristy McNichol, Fred Grandy, Robert Reed, Craig Stevens, Ken Berry, Ted Lange, Bernie Kopell, Candice Azzara a Quinn Redeker. Mae'r ffilm The Love Boat Ii yn 120 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1977. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Star Wars Episode IV: A New Hope sef ffilm wyddonias a sgriptiwyd gan y cyfarwyddwr ffilm George Lucas.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hy Averback ar 21 Hydref 1920 ym Minneapolis a bu farw yn Los Angeles ar 3 Ebrill 1996. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1947 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Hy Averback nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Tywysogaeth Cymru
Y dywysogaeth ar ôl 1543
Golygai estyn peirianwaith cyfreithiol a gweinyddol tywysogaeth Cymru dros Gymru gyfan ddiddymu'r hen wahaniaethau o ran llywodraeth rhwng y dywysogaeth a'r Mers, a golygai hynny mai'r un bellach o safbwynt cyfansoddiadol oedd "Cymru" a "thywysogaeth Cymru". Adlewyrchwyd y newid hwn yn iaith gyfoes ail hanner yr 16g: daeth yr ymadrodd "tywysogaeth Cymru" a hyd yn oed y term "y dywysogaeth" ar ei ben ei hun i gael eu defnyddio'n gyfystyr â "Chymru". Ac felly mae cofnod a ddyddiwyd 9 Mai 1574 yng Nghofnodion y Cyfrin Gyngor yn sôn am "gylchdeithiau" barnwrol Cymru fel "y cylchdeithiau yn y dywysogaeth honno". Cyfeiria cofnod arall dyddiedig 27 Mai 1582 at esgobion Cymru fel "yr esgobion sy'n byw yn y dywysogaeth honno". Pan benodwyd John Rastall yn ustus "cylchdaith" Caerfyrddin ym 1569 cyfeiriai'r llythyr penodi at ei swydd fel swydd "ustus siroedd Caerfyrddin, Penfro a Cheredigion yn nhywysogaeth Cymru".
O safbwynt cyfansoddiadol fe agorodd Deddfau 1536 a 1543 gyfnod yn hanes Cymru a barhaodd am bron dri chan mlynedd. Daeth y cyfnod i ben pan basiwyd ym 1830 (1 William 4 c. 70) Ddeddf seneddol a alwyd yn "Ddeddf er sicrhau gweinyddu mwy effeithiol ar y gyfraith yn Lloegr a Chymru". Bu'n gyfnod pan weithredai Cymru fel uned lywodraeth ar ei phen ei hun ac ar wahân i Loegr o ran gweinyddu cyfraith a barn: "ei bod yn fuddiol dwyn i ben yr awdurdod cyfreithiol ar wahân ... yn Nhywysogaeth Cymru" yw'r ail o'r ddau reswm dros Ddeddf 1830 a nodir yn y rhaglith iddi.
Serch y defnydd hynny o'r term "tywysogaeth Cymru" i ddisgrifio Cymru gyfan, nid oedd rôl gyfansoddiadol bellach gan y tywysog yng Nghymru ar ôl Deddfau 1536 a 1543. Teitl yn unig yw "tywysog Cymru" ers teyrnasiad Harri VIII.
Randolph, New Jersey
Treflan yn, yn nhalaith New Jersey, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Randolph, gan gynnwys:
Cardiff-by-the-Sea
Dinas lan-môr yn San Diego County, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw Cardiff-by-the-Sea (neu Cardiff yn lleol). Fe'i lleolir ar yr arfordir rhwng Encinitas a Thraeth Solana. Mae'r Cefnfor Tawel i'r gorllewin, Encinitas i'r gogledd a dwyrain, a thraeth a lagŵn i'r de. Gyda phoblogaeth o lai na 12,000, mae Cardiff-by-the-Sea yn cael ei ystyried yn rhan o ddinas Encinitas bellach.
Dechreuodd fel cymuned amaethyddol. Tyfodd yn gyflym o 1911 ymlaen gyda dyn busnes lleol, J. Frank Cullen, yn codi tai a'u gwerthu. Dywedir mai ei wraig, oedd yn Gymraes, a'i berswadiodd i enwi'r dref newydd ar ôl Caerdydd, Cymru.
Heddiw mae Cardiff-by-the-Sea yn boblogaidd ar gyfer bordhwylio a syrffio gan fod y tonnau mor dda.
Yn ôl Cyfrufiad 2010 roedd gan y ddinas 71% gwyn, 21% Hispanic, 3% Asian, 1% Affro-Americanwr a 4% Arall
200px|bawd|dim|Logo Cardiff-by-the-Sea
Piet Piraat en het Zeemonster
Ffilm deuluol Iseldireg o Gwlad Belg yw Piet Piraat en het Zeemonster gan y cyfarwyddwr ffilm Bart Van Leemputten. Fe'i cynhyrchwyd yng Ngwlad Belg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2013. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Wolf of Wall Street gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1500 o ffilmiau Iseldireg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Bart Van Leemputten nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Maeswellt mawr
Planhigyn blodeuol Monocotaidd a math o wair yw Maeswellt mawr sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu Poaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Agrostis gigantea a'r enw Saesneg yw Black bent. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Maeswellt Mawr, Maeswellt Du Mwyaf.
Gall dyfu bron mewn unrhyw fan gan gynnwys gwlyptiroedd, coedwigoedd a thwndra. Dofwyd ac addaswyd y planhigyn gan ffermwyr dros y milenia; chwiorydd i'r planhigyn hwn yw: india corn, gwenith, barlys, reis ac ŷd.
Astronauts Gone Wild
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Bart Sibrel yw Astronauts Gone Wild a gyhoeddwyd yn 2004. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Bart Sibrel ar 1 Ionawr 1964 yn Nashville, Tennessee. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1985 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Irina Evstafeva
Arlunydd benywaidd o'r Undeb Sofietaidd oedd Irina Evstafeva (24 Gorffennaf 1917 - 22 Ebrill 2001).
Fe'i ganed yn Oryol a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn ddinesydd o'r Undeb Sofietaidd.
Bu farw yn Moscfa.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Cindy Liebt Mich Nicht
Ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Hannah Schweier yw Cindy Liebt Mich Nicht a gyhoeddwyd yn 2010. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg.
Mae'r ffilm Cindy Liebt Mich Nicht yn 92 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2010. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Inception sef ffilm wyddonias llawn cyffro ac antur gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. Golygwyd y ffilm gan Barbara Toennieshen sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hannah Schweier ar 23 Chwefror 1980 ym München.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Hannah Schweier nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
The Plow Girl
Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Robert Zigler Leonard yw The Plow Girl a gyhoeddwyd yn 1916. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Llundain. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1916. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Intolerance sef ffilm fud o Unol Daleithiau America gan y cyfarwyddwr o dras Gymreig, D. W. Griffith. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Charles Rosher oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Robert Zigler Leonard ar 7 Hydref 1889 yn Chicago a bu farw yn Beverly Hills.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Robert Zigler Leonard nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Disclosure: Trans Lives On Screen
Ffilm ddogfen am gymeriadau trawsrywedd gan y cyfarwyddwr Sam Feder yw Disclosure: Trans Lives On Screen a gyhoeddwyd yn 2020. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Disclosure ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Chaz Bono, Candis Cayne, Alexandra Billings, Jamie Clayton, Jazzmun, Laverne Cox, Susan Stryker, Lilly Wachowski, Zackary Drucker, Tiq Milan, Elliot Fletcher, Alexandra Grey, Jen Richards, Angelica Ross, Trace Lysette, Yance Ford, Sandra Caldwell, Rain Valdez, Mj Rodriguez, Brian Michael Smith, Ser Anzoategui a Leo Sheng.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2020. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Run. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Sam Feder nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Mesamphiagrion laterale
Mursen yn nheulu'r Coenagrionidae yw'r Mesamphiagrion laterale sydd o fewn y grŵp (neu'r 'genws') a elwir yn Mesamphiagrion.
Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Afon Rheidol
Afon yng nghanolbarth Cymru yw Afon Rheidol sy'n llifo trwy Geredigion o'i tharddle ar Bumlumon hyd at ei haber yn Aberystwyth.
Whitney Houston
Cantores, cyfansoddwraig, actores, cynhyrchydd recordiau a model ffasiwn Americanaidd oedd Whitney Elizabeth Houston (9 Awst 1963 – 11 Chwefror 2012). Dechreuodd Houston gael enwogrwydd rhyngwladol yng nghanol y 1980au ac arweiniodd ei llwyddiant hi at fenywod Affricanaidd-Americanaidd eraill yn llwyddo ym myd cerddoriaeth pop a ffilmiau. Cyfeirir ati weithiau fel "Y Llais", ac mae'n adnabyddus am ei "powerful, penetrating pop-gospel voice".
Topas fflamgoch
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Topas fflamgoch (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: topasau fflamgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Topaza pyra; yr enw Saesneg arno yw Fiery topaz. Mae'n perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: Trochilidae) sydd yn urdd y Apodiformes.
Afon Rheidol
Mae tarddleoedd Afon Rheidol i'w gael yn y nentydd sy'n llifo i mewn i gronfa ddŵr Nant-y-moch (ger safle brwydr Hyddgen, 1401) ar lethrau gorllewinol Pumlumon. Mae gwir darddle ddaearyddol yr afon yn anodd penderfynu. Yn draddodiadol, Llyn Llygad Rheidol, mewn cwm uchel ger copa Pumlumon Fawr, yw tarddle Rheidol, fel y mae ei enw yn awgrymu; mae Nant y Llyn yn disgyn ohono i Nant-y-moch ond nid yw'n ffrwd sylweddol. Ond ceir sawl ffrwd arall o faint mwy sylweddol, megis afon Hengwm, sydd a'i tharddle i'r de o lyn Bugeilyn fymryn dros y ffin ym Mhowys. Mae afon Llechwedd-mawr yn tarddu yn Llyn Conach ac yn dynodi'r ffin rhwng Ceredigion a Phowys am ran helaeth ei chwrs. Ceir sawl ffrwd llai, yn cynnwys ffrwd Nant-y-moch yr enwir y gronfa dŵr ar ei hôl.
Whitney Houston
Yn ystod y 1980au, Houston oedd un o'r artistiaid Africanaidd-Americanaidd cyntaf i ymddangos yn rheolaidd ar MTV, pan oedd y sianel yn dueddol o ddangos llawer mwy o gerddoriaeth roc gan ddynion gwynion. Ei halbwm cyntaf oedd yr albwm cyntaf i werthu fwyaf gan artist unigol, gan werthu dros 25 miliwn o gopïau yn fyd-eang. Aeth ei hail albwm yn syth i rif un y Billboard 200 a dyma oedd y tro cyntaf i artist benywaidd wneud hynny. Llwyddodd i gael saith rhif un yn olynol ar y siart Billboard Hot 100.
Topas fflamgoch
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn T. pyra, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Bras Zapata
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Bras Zapata (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: breision Zapata) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Torreornis inexpectata; yr enw Saesneg arno yw Zapata sparrow. Mae'n perthyn i deulu'r Breision (Lladin: Emberizidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Afon Rheidol
O Nant-y-moch mae'r afon yn llifo tua'r de i gronfa Dinas ac yno trwy bentref Ponterwyd a'i chymer ag Afon Mynach ymuno â hi. Yn fuan ar ôl cymer Afon Mynach, mae Rheidol yn disgyn dros raeadr wrth ymyl pentref Pontarfynach. Mae yn awr yn llifo tua'r gorllewin heibio i hen gloddfa blwm Cwm Rheidol. Er bod y gloddfa yma wedi cau, mae'n parhau i effeithio ar ddŵr Afon Rheidol. Mae'r afon yn awr yn parhau tua'r gorllewin ac yn cyrraedd y môr yn harbwr Aberystwyth lle mae'n llifo i Fae Ceredigion.
Bras Zapata
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn T. inexpectata, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.
Afon Rheidol
Dad-ddofi
Ers 2013 ceir ymgyrch i geisio ail-gyflwyno'r afanc i'r afon fel rhan o brosiect dad-ddofi - sef ail-gyflwyno anifeiliaid gwyllt cynhenid i'r ardal. Mae'r cynllun wedi derbyn ymateb amrywiol o blaid ac yn erbyn.
Bras Zapata
Teulu
Mae'r bras Zapata yn perthyn i deulu'r Breision (Lladin: Emberizidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Topas fflamgoch
Gall fwyta neithdar o fewn blodau, ac wrth ymestyn i'w gyrraedd, mae'n rwbio'n erbyn y paill ac yn ei gario i flodyn arall gan ei ffrwythloni.
Teulu
Mae'r topas fflamgoch yn perthyn i deulu'r Sïednod (Lladin: Trochilidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
The Playwright's Love
Ffilm ddrama heb sain (na llais) yw The Playwright's Love a gyhoeddwyd yn 1910. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America.
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1910. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Frankenstein (ffilm o 1910) sef ffilm arswyd, gwyddonias o Unol Daleithiau America gan J. Searle Dawley.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Historias De Amor, De Locura y De Muerte
Ffilm ddrama yw Historias De Amor, De Locura y De Muerte a gyhoeddwyd yn 1996. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Ariannin. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan José Luis Castiñeira de Dios.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Víctor Laplace, Ulises Dumont, Fabián Vena, Inés Estévez, Miguel Dedovich ac Ingrid Pelicori. Mae'r ffilm Historias De Amor, De Locura y De Muerte yn 100 munud o hyd.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1996. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Scream sef ffilm arswyd gan Wes Craven. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. Alberto Basail oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Luis César D'Angiolillo sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Llyn Tsomgo
Llyn yn nwyrain Sikkim, India, yw Llyn Tsomgo (enwau amgen: Llyn Tsongmo, Llyn Changu). Mae'r enw Tibeteg (tafodiaith leol - Bhutia - Sikkim) yn golygu "Pen Llyn" neu "Llyn y tarddle" (tso "llyn" + mgo "pen"). Gorwedd y llyn tua 3,780 medr (12,400 troedfedd) i fyny ger y ffin â Tibet, tua 40 km i'r gogledd-orllewin o ddinas Gangtok, prifddinas Sikkim. Mae ffordd droellog yn dringo o Gangtok i'r llyn sy'n dringo wedyn i fwlch y Nathu La.
Mae Tsomgo yn llyn sanctaidd i Bwdhyddion a Hindwaid Sikkim a'r cylch. Yn y gaeaf mae'n rhewi drostodd ond mae'r dŵr yn toddi yn y gwanwyn pan geiff ei fwydo gan eira tawdd o'r mynyddoedd uchel o'i gwmpas. Mae'n adnabyddus am y rhododendrons sy'n tyfu yno acheir hwyaid Brahminy ac adar eraill yno, ynghyd â phandas coch ar y lethrau.
Dwygyfylchi (pentref)
Pentref yng nghymuned Penmaenmawr, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Dwygyfylchi. Mae'n gorwedd ger yr arfordir wrth droed Bwlch Sychnant gyda phentref Penmaenmawr i'r gorllewin a thref Conwy dros y bryniau i'r dwyrain. Mae'n un o wardiau tref Penmaenmawr ond yn cael ei gyfrif ar wahân fel pentref.
Enwir y pentref ar ôl y plwyf hanesyddol o'r un enw (gweler Dwygyfylchi (plwyf)). Ceir peth dryswch hyd yn oed yn lleol ynglŷn ag enw'r pentref. Capelulo, a enwir ar ôl y sant cynnar Ulo, oedd cnewyllyn hanesyddol y pentref, wrth droed Bwlch Sychnant, ond wrth i'r pentref dyfu yn is i lawr tua glan y môr o'r 18g ymlaen, mabwysiadwyd enw'r plwyf ar gyfer y pentref cyfan. Mae union ystyr yr enw yn ansicr. Mae'n deillio efallai o'r hen air dwy ('dwyfol' neu 'sanctaidd', hefyd 'duw' neu 'dduwies') a cyfylchi, gair Cymraeg Canol anghyffredin iawn sy'n golygu 'caer' efallai.
Mae'r pentref yn gorwedd yn hanner dwyreiniol y llecyn eang o dir isel rhwng mynydd y Penmaen-mawr i'r gorllewin a'r Penmaen-bach i'r dwyrain, gyda chaeau gwyrdd a chraig trawiadol Trwyn yr Wylfa yn ei gwahanu oddi ar gweddill Penmaenmawr. Gan fod y pentref chwarel a thref glan môr a dyfodd yn yr hanner gorllewinol yn ddiweddarach, cyfeirir at Ddwygyfylchi yn lleol fel "Yr Hen Bentref."
Eglwys Gwynin Sant yw eglwys y plwyf. Nid yw'r eglwys bresennol yn hen iawn ond bu eglwys yma yn yr Oesoedd Canol a oedd ym meddiant Abaty Aberconwy. Cafodd yr hen eglwys ei hailadeiladu o'r newydd bron yn 1760, a dim ond darn o ffenestr o'r 16g sy'n aros ohoni; ailadeiladwyd rhan helaeth yr adeilad hwnnw yn ei dro yn y 19g. Mae Syr John Wynn o Wydir yn cyfeirio ati ac yn dweud bod Gwynan a'i frawd Boda, meibion Helig ap Glannog, wedi eu claddu yno.
Cyfyd bryn Yr Alltwen, a goronir gan olion bryngaer, tu ôl i'r pentref, rhwng Penmaen-bach a Bwlch Sychnant. Mae lôn yr A55 a Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru yn gorwedd rhwng y pentref a'r traeth tywodlyd, ond gellir croesi pont cerddwyr i'w gyrraedd.
Tyfodd y pentref yn gyflym yn yr 20g. Codwyd sawl ystad o dai cyngor ac ers hynny mae stadau eraill wedi eu codi hefyd.
Mae'r mwyafrif o blant ifanc y pentref yn mynychu Ysgol Capelulo.
Ceir Clwb Golff Penmaenmawr yn rhan uchaf y pentref, wrth ymyl y lôn i Fwlch Sychnant. Mae'n un o'r clybiau golff hynaf yng ngogledd Cymru.
250px|bawd|dim|Eglwys Gwynin Sant, Dwygyfylchi
Afon Lledr
Afon yn Sir Conwy yng ngogledd Cymru sy'n rhedeg i mewn i Afon Conwy yw Afon Lledr. Mae'n llifo trwy Ddyffryn Lledr.
Mae Afon Lledr yn tarddu ar lethrau dwyreiniol Ysgafell Wen, sy'n gorwedd rhwng Moel Siabod a Cnicht. Mae'n llifo tua'r gogledd-ddwyrain i gyfeiriad Blaenau Dolwyddelan, lle mae Ceunant Tŷ'n y Ddol yn ymuno â hi, yna yn llifo dan y Bont Rufeinig a heibio Dolwyddelan, lle mae Afon Penamnen yn ymuno. Mae'n parhau tua'r gogledd-ddwyrain heibio Pont-y-pant ac yna tua'r dwyrain ar hyd Glyn Lledr, gyda ffordd yr A470 a'r rheilffordd i Flaenau Ffestiniog yn dilyn ei glannau. Mae'n ymuno ag Afon Conwy ychydig i'r de o bentref Betws-y-Coed.
250px|bawd|dim|Afon Lledr, Cefn Brith
Maha Nadigan
Ffilm barodi gan y cyfarwyddwr Sakthi Chidambaram yw Maha Nadigan a gyhoeddwyd yn 2004. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd மகா நடிகன் ac fe’i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tamileg a hynny gan Sakthi Chidambaram.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Namitha, Sathyaraj, Manoj Bharathiraja a Mumtaj. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Sakthi Chidambaram nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Chwarae'n troi'n chwerw
Dihareb Gymraeg yw Chwarae'n troi'n chwerw.
Mae'n deitl cân gan Caryl Parry Jones gyda'r cytgan adnabyddus,
Bafana
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Hannan Majid yw Bafana a gyhoeddwyd yn 2006. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Bafana ac fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Lleolwyd y stori yn Ne Affrica. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Y prif actor yn y ffilm hon yw Gerald Jacobs. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Chwarae'n troi'n chwerw
<poem style="margin-left: 5em"> Ac mae chwarae'n troi'n chwerw Mae'r gwin yn troi'n sur Mae'r wên yn troi'n ddagrau A'r wefr yn troi'n gur. Ac os wyt ti'n rhywle yn gwrando ar fy nghân Cofia fod chwarae'n troi'n chwerw Wrth chwara 'fo tân.
Bafana
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Departed sef ffilm ddrama Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Chwarae'n troi'n chwerw
Mae sawl artist wedi recordio neu berfformio'r gân. Ceir fersiwn ar Yr Atal Genhedlaeth, albwm solo cyntaf Gruff Rhys, aelod y band Super Furry Animals.
Yn ogystal mae Chwarae'n troi'n chwerw yn deitl nofel Gymraeg gan Geraint W. Parry (Gwasg Gomer, 1988) a nofel ar gyfer yr arddegau gan Tudur Williams (Gwasg Carreg Gwalch, 2007).
Bafana
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hannan Majid ar 1 Gorffenaf 1979 yn Dhaka. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 2005 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Northern Film School.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Hannan Majid nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Mesamphiagrion occultum
Mursen yn nheulu'r Coenagrionidae yw'r Mesamphiagrion occultum sydd o fewn y grŵp (neu'r 'genws') a elwir yn Mesamphiagrion.
Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Bullet For a Badman
Ffilm am y Gorllewin gwyllt gan y cyfarwyddwr R. G. Springsteen yw Bullet For a Badman a gyhoeddwyd yn 1964. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Marvin Albert a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Frank Skinner.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw George Tobias, Audie Murphy, Ruta Lee, Alan Hale, Jr., Darren McGavin, Edward Platt, Mort Mills, Ray Teal a Skip Homeier. Mae'r ffilm Bullet For a Badman yn 79 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1964. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Dr. Strangelove sef ffilm gomedi ddu sy’n dychanu'r Rhyfel Oer a’r gwrthdaro niwclear rhwng yr Undeb Sofietaidd a'r Unol Daleithiau. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Joseph F. Biroc oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm R G Springsteen ar 8 Medi 1904 yn Tacoma a bu farw yn Los Angeles ar 20 Medi 2002. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1936 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd R. G. Springsteen nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Bridget Bate Tichenor
Arlunydd benywaidd o Fecsico oedd Bridget Bate Tichenor (22 Tachwedd 1917 - 12 Hydref 1990).
Fe'i ganed ym Mharis a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd ym Mecsico.
Ei thad oedd Frederick Blantford Bate. Bu farw yn Dinas Mecsico.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Caneuon Mathafarn
Disgrifiad byr
Casgliad amrywiol o unawdau, deuawdau, caneuon pedwar-llais ac emynau i bob oedran. Geiriau gan Dewi Jones (Mathafarn) a cherddoriaeth gan E. Olwen Jones. Casgliad cyfoethog ar gyfer athrawon a threfnwyr eisteddfodau.
Botwm Crys yn cadw lle
War of Art
Mae'r ffilm War of Art yn 102 munud o hyd.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2019. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Parasite sef ffilm gomedi-arswyd gan Bong Joon Ho. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Sven Erling Brusletto oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Uwe Klimmeck sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Tommy Gulliksen ar 1 Ionawr 1980.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Tommy Gulliksen nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol: