cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eliezer Ben-Yehuda
Blynyddoedd Cynnar
Ganed Eliezer Yitzhak Perlman (Eliezer Ben-Yehuda yn ddiweddarach) yn Luzhki (Belarwseg: Lukki), Sir Vilna yn Ymerodraeth Rwsia (bellach, Oblast (sir) Vitebsk, Belarws). Mynychodd cheder (ysgol elfennol, grefyddol Iddewig) lle bu'n astudio Hebraeg a'r Beibl o dair oed, fel yr oedd yn arferol ymhlith Iddewon Dwyrain Ewrop. Erbyn deuddeg oed, roedd wedi darllen darnau helaeth o'r Torah, Mishna a'r Talmud. Roedd ei fam a'i ewythr yn gobeithio y byddai'n dod yn rabbi, a danfonwyd ef at yeshiva (ysgol grefyddol Iddewig i fechgyn wedi iddynt dderbyn eu bar mitzva). Yno, daeth i gyswllt gydag ysgrifau o'r oleuadigaeth Hebraeg a rhai ysgrifau seciwlar, yr Haskalach. Yn ddiweddarach, dysgodd Ffrangeg, Almaeneg a Rwsia, ac fe'i hanfonwyd i Dünaburg (Daugavpils yn Latfia bellach) ar gyfer addysg bellach. Darllenodd y papur newydd Hebraeg HaShahar, daeth yn gyfarwydd â'r symudiad cynnar Seioniaeth a daeth i'r casgliad y gallai adfywiad yr iaith Hebraeg yn Nhir Israel uno pob Iddewon ledled y byd.
Ffrainc
Ar ôl graddio, aeth i Baris i astudio ym Mhrifysgol Sorbonne. Ymhlith y pynciau a astudiodd oedd hanes a gwleidyddiaeth y Dwyrain Canol. Tra oedd ef ym Mharis, cyfarfododd ag Iddew o Jerwsalem, a siaradodd Hebraeg gydag ef. Y defnydd hwn o Hebraeg ar ffurf lafar a argyhoeddodd ef bod adfywiad yr Hebraeg fel iaith genedlaethol, gyfoes yn ymarferol. Treuliodd Ben-Yehuda bedair blynedd ym Mharis.
Palesteina
bawd|250px|Ben-Yehuda wrth ei ddesg, Jerwsalem, c1912 Ym 1881 ymfudodd Ben-Yehuda i Balesteina a oedd, ar y pryd, yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid Twrceg, ac ymgartrefodd yn Jerwsalem. Fe ddaeth o hyd i swydd yn addysgu yn ysgol yr Alliance Israelite Universelle. Wedi'i symbylu gan ddelfrydau adnewyddu ysbryd yr Iddewon a gwrthod ffordd o fyw yr Iddew yn y diaspora, aeth Ben-Yehuda ati i ddatblygu Hebraeg fel iaith newydd a allai ddisodli'r gwahanol dafodieithoedd Iddeweg ac ieithoedd eraill y Disapora fel modd o gyfathrebu bob dydd rhwng Iddewon a wnaeth aliyah o wahanol ranbarthau'r byd. Ystyriodd Ben-Yehuda yr Hebraeg a Seioniaeth fel symbiotig: "Gall yr iaith Hebraeg fyw dim ond os ydym yn adfywio'r genedl a'i dychwelyd i'r wlad," meddai. roedd Iddewon Jewsalem ar y pryd yn siarad amrywiaeth o ieithoedd, Iddeweg ymysg Iddewon Ashkenazi (Ewrop), Ladino (Sbaeneg canol-oesol Iddewig) ac Arabeg gan Iddewon Shepardim. Byddent hefyd yn siarad Ffrangeg. Roeddynt weithiau'n cyfathrebu ymysg ei gilydd mewn Hebraeg syml.
Magodd Ben-Yehuda ei fab, Ben-Zion Ben-Yehuda (yr enw cyntaf yn golygu "mab Seion"), yn gyfan gwbl yn Hebraeg. Ni chaniataodd ei fab glywed ieithoedd eraill yn ystod plentyndod. Cysteuodd ei ei wraig hyd yn ei wraig, hyd yn oed, am ganu hwyangerdd Rwsiaidd i'w mab. Felly daeth Ben-Zion fel y siaradwr Hebraeg brodorol cyntaf mewn dros dwy fil o flynyddoedd.
Adfywio'r Hebraeg
bawd|250px|Stryd Ben-Yehuda, Jerwsalem ar y Saboth, 2007 Dylid nodi nad oedd Hebraeg byth yn hollol farw fel iaith. Roedd iddo statws debyg i Ladin ymysg Ewrop yr Oesoedd Canol, lle byddai dyn gydag addysg yn gyfarwydd gyda teithi'r iaith a geirfa syml, os nad yn rhugl wrth ei siarad. Roedd Ben-Yehuda felly, wrth lanio yn Jaffa yn 1881 yn gallu cyfathrebu mewn Hebraeg syml gyda'r porthor yno. Byddai Iddewon Palesteina hefyd yn defnyddio bratiaith Hebraeg fel rhyw iaith gyswllt ymysg ei gilydd hefyd.
Er mwyn cyflawni'r dasg o adfywio'r Hebraeg, nad oedd wedi ei siarad fel iaith bob-dydd ers dros dwy fil o flynyddoedd, crewyd Bwyllgor yr Iaith Hebraeg. Pwrpas y Pwyllgor, o ddyfynnu cofnodion y Pwyllgor oedd, "Er mwyn ategu diffygion yr iaith Hebraeg, mae'r Pwyllgor yn darlunio geiriau yn ôl y rheolau gramadeg a chyfatebiad ieithyddol o Gwreiddiau semitig: Aramaig ac yn enwedig o wreiddiau Arabeg" (Joshua Blau, tudalen 33). Datblygwyd nifer o eiriau Hebraeg newydd o'r Arabeg, gan gynnwys Sabra sef y gair am fath o gactws ond hefyd, bellach. llys-enw ar Iddewon cynhenid o Israel, a ddaw o'r Arabeg, sabr.
Ben-Yehuda oedd golygydd nifer o bapurau newydd Hebraeg: HaZvi, Hashkafa, a HaOr. Caewyd HaZvi i lawr am flwyddyn yn sgil gwrthwynebiad cymuned uwch-Uniongredol Jerwsalem, a wrthwynebodd yn frwd at y defnydd o Hebraeg, eu tafod sanctaidd, ar gyfer sgwrs bob dydd.
Ieithydd
Roedd Ben-Yehuda yn ffigwr pwysig yn y gwaith o sefydlu Pwyllgor yr Iaith Hebraeg (Va'ad HaLashon), yn ddiweddarach Academi yr Iaith Hebraeg, sefydliad sy'n dal i fodoli heddiw. Ef oedd awdur y geiriadur Hebraeg modern cyntaf ac fe'i gelwir yn "adfywiad" (המחיה) o'r iaith Hebraeg, er gwaethaf gwrthwynebiad i rai o'r geiriau a gasglodd ganddo. Mae llawer o'r geiriau hyn wedi dod yn rhan o'r iaith ond mae eraill - rhyw 2,000 o eiriau - byth yn cael eu dal. Ei air am "tomato," er enghraifft, oedd 'bandura', ond mae siaradwyr Hebraeg heddiw yn defnyddio'r gair 'agvania'.
Roedd yr ieithoedd hynafol a'r Arabeg Safonol modern yn ffynonellau pwysig i Ben-Yehuda a'r Pwyllgor. Yn ôl Joshua Blau, gan ddyfynnu'r meini prawf a fwriadwyd gan Ben-Yehuda: "Er mwyn ategu diffygion yr iaith Hebraeg, mae'r Pwyllgor yn darlunio geiriau yn ôl y rheolau gramadeg ac ar gyfatebiaeth ieithyddol o wreiddiau Semitig: Aramaic, Canaanite, Egyptian [ sic] ac yn enwedig o wreiddiau Arabeg. " O ran Arabeg, fe gynhaliodd Ben-Yehuda, yn anghywir yn ôl Blau a thystiolaeth hanesyddol, fod gwreiddiau Arabeg yn "ein henaid": "roedd gwreiddiau Arabeg unwaith yn rhan o'r iaith Hebraeg ... a gollwyd, ac erbyn hyn rydym wedi eu canfod eto" ! (Blau, tudalen 32).
Marwolaeth a chofiad
Ym mis Rhagfyr 1922, bu farw Ben Yehuda, 64, o dwbercwlosis, y bu'n dioddef y rhan fwyaf o'i fywyd. Claddwyd ef ar Fynydd yr Olewydd yn Jerwsalem. Mynychodd 30,000 o bobl ei angladd.
Adeiladodd Ben Yehuda dŷ i'w deulu yng nghymdogaeth Talpiot o Jerwsalem, ond bu farw dri mis cyn ei gwblhau. Roedd ei wraig, Hemda, yn byw yno am oddeutu 30 mlynedd. Ddeng mlynedd ar ôl ei marwolaeth, trosglwyddodd ei mab, Ehud, deitl y tŷ i fwrdeistref Jerwsalem er mwyn creu amgueddfa a chanolfan astudio. Yn y pen draw cafodd ei brydlesu i grŵp eglwys o'r Almaen a sefydlodd ganolfan yno i wirfoddolwyr ifanc yn yr Almaen. Mae'r ganolfan bellach yn ganolfan gynadledda a gwestai sy'n cael ei redeg gan Wasanaeth Gweithredu Cydgysylltu dros Heddwch (ARSP), sy'n trefnu gweithdai, seminarau a rhaglenni wlpan ieithyddol.
Cân i Ben-Yehuda
Ceir o leiaf un gân boblogaidd i Elizer Ben-Yehuda a'i ymdrech llwyddiannus i adfer yr iaith Hebraeg.
Llyfrau
Mae llyfr Norman Berdichevsky, 'Modern Hebrew: The Past and Future of a Revitalized Language' (McFarland, 2014) yn olrhain datblygiad yr iaith a'r ffordd yr ymffurfiodd yn ieithyddol ac yn gymedeithasol. Mae'n ddarlleniad anhepgor i rhywun hoffai ddeall mwy am yr iaith Hebraeg gyfoes.
Ben-Yehuda a'r Gymraeg
Bu llwyddiant di-gamsyniol yr Iddewon, a Ben-Yahuda yn brif ffigwr, i adfer yr iaith Hebraeg yn ysbrydoliaeth i garedigion y Gymraeg. Darllenwyd rhaglen ar hanes Ben-Yehuda ac adferiad yr Hebraeg ar S4C. Bu Ben Yehuda yn ddylanwad ar feddylwyr ac arweinwyr Plaid Cymru fel Lewis Valentine a Gwynfor Evans wrth iddynt edrych ar sefyllfa Cymru o'r 1920au ymlaen ac yna, drwy lif hanes, yn sefydlu'r Ulpan Hebraeg a arweiniodd at sefydlu'r Wlpan Gymraeg gyntaf yn 1973.
Cyfuniadeg
Mae cyfuniadeg yn faes o fewn mathemateg sy'n ymwneud yn bennaf â chyfrif, a rhai nodweddion strwythurau meidraidd. Mae'n perthyn yn agos i lawer o feysydd eraill a chaif ei gymhwyso ar gyfer llawer o feysydd eraill e.e. rhesymeg, ffiseg ystadegol, bioleg esblygiadol a chyfrifiadureg. Fe'i defnyddir yn aml i ateb problemau mathemategol hefyd, gan gynnwys: algebra, damcaniaeth tebygolrwydd, topoleg a geometreg.
Nid oes cyundeb ynglŷn â manylion cyfuniadeg a nododd H. J. Ryser fod diffinio'r pwnc yn anodd oherwydd ei fod yn gorgyffwrdd â chymaint o israniadau ac isfeysydd o fewn mathemateg. Dyma rai o'r meysydd hynny a'r problemau y ceisir eu hateb drwy ddefnyddio cyfuniadeg:
Dywedodd Leon Mirsky: "Mae cyfuniadeg yn ystod o astudiaethau cysylltiedig sydd â rhywbeth yn gyffredin ac eto yn amrywio'n helaeth yn eu hamcanion, eu dulliau, a'r graddau y maent wedi'u cyfuno."
Cyfuniadeg rhifiannol
Cyfuniadeg rhifiannol (enumerative combinatorics) yw'r maes clasurol o fewn cyfuniadeg. Mae'n canolbwyntio ar gyfrif rhifau gwrthrychau cyfuniadegol ('combinatorial objects''). Mae rhifau Fibonacci'n enghraifft o gyfuniadeg rhifiannol.
Cyfuniadeg dadansoddol
Mae cyfuniadeg dadansoddol yn ymwneud â rhifiant strythurau cyfuniadol ('the enumeration of combinatorial structures''), gan ddefnyddio rhannau o analysis cymhleth a damcaniaeth tebygolrwydd. Yn wahanol i gyfuniadeg rhifiannol, mae'n ceisio fformiwla asymptotic.
Damcaniaeth dosrannol
Mae damcaniaeth y dosraniad (neu "ddamcaniaeth dosrannol"; partition theory) yn astudiaeth o wahanol broblemau rhifiannol ac asymptotic, sy'n gysylltiedig â chyfanrifau dosrannol (integer partitions). Mae felly'n gysylltiedig a ffwythiannau arbennig cyfres-q a'r polynomalau orthogonal. Yn wreiddiol, roedd yr is-faes hwn yn rhan o theori rhif a dadansoddiad, erbyn 21g roedd yn is-faes ynddo'i hun, neu'n rhan o gyfuniadeg.
Damcaniaeth graffiau
Mae graffiau'n wrthrychau sylfaenol o fewn cyfuniadeg. Er bod cysylltiadau cryf iawn rhwng theori graff a chyfuniadeg, mae'r rhain yn cael eu hystyried weithiau fel pynciau ar wahân
Damcaniaeth ddylunio
Astudiaeth o ddyluniadau cyfunol yw damcaniaeth ddylunio (design theory), sef casgliadau o is-setiau gyda rhai nodweddion yn croestorri. Mae 'dyluniadau bloc' yn ddyluniadau cyfuniadol o fath arbennig.
Geometreg meidraidd
Dyma'r astudiaeth o systemau geometrig sydd a nifer meidraidd o bwytiau. Mae'r maes yma'n darparu llawer o enghreifftiau a ddefnyddir o fewn damcaniaeth ddylunio.
Northrop Frye
Beirniad llenyddol ac academydd o Ganada oedd Herman Northrop Frye CC (14 Gorffennaf 1912 – 23 Ionawr 1991).
Bywgraffiad
Ganwyd yn Sherbrooke yn nhalaith Québec, a fe'i magwyd ym Moncton, New Brunswick. Astudiodd athroniaeth a Saesneg yng Ngholeg Victoria ym Mhrifysgol Toronto o 1929 i 1933. Cyflawnodd gwrs diwinyddiaeth yng Ngholeg Emmanuel, a chafodd ei ordeinio yn Eglwys Unedig Canada yn 1936. Aeth i Goleg Merton, Rhydychen ar ysgoloriaeth a derbyniodd ei radd meistr yno yn 1940. Dychwelodd i Ganada yn 1939 i addysgu yn adran Saesneg Coleg Victoria, a daeth yn gadeirydd yr adran honno yn 1952. Daliodd swyddi prifathro (1959–67) a changhellor (1978–91) y coleg, ac arhosodd yno hyd ddiwedd ei fywyd. Bu farw yn Toronto yn 78 oed.
Beirniadaeth lenyddol
Ymdriniai llyfr cyntaf Frye, Fearful Symmetry (1947), â barddoniaeth broffwydol William Blake, pwnc a oedd hyd yn hynny wedi ei esgeuluso gan ysgolheigion. Dangosai Frye bod Blake yn tynnu ar symbolaeth grefyddol, megis John Milton, sydd yn dibynnu ar y Beibl. Deng mlynedd yn ddiweddarach, cyhoeddodd Frye ei ail lyfr a'i waith pwysicaf, Anatomy of Criticism (1957), astudiaeth gyfolwg o egwyddorion a thechnegau sydd yn categoreiddio'r mythau, cynddelwau, a rhethreg sydd yn gyffredin i lên y byd.fyd-eang. Yn y 1960au cyhoeddodd lyfrau ar T. S. Eliot, Milton, William Shakespeare, a'r Rhamantwyr Seisnig. Dylanwadodd ei waith ar sawl beirniad ac ysgolhaig llenyddol yng Nghanada a'r Unol Daleithiau, gan gynnwys Harold Bloom a Geoffrey Hartman.
Daeth Frye yn ddeallusyn enwog a deithiodd yn rhyngwladol, a chyhoeddodd sawl cyfrol o draethodau a darlithoedd. Cafodd ddylanwad neilltuol ar lên ei famwlad, ac ymhlith ei fyfyrwyr mae nifer o lenorion gwychaf Canada, gan gynnwys Jay Macpherson, James Reaney, a Margaret Atwood. Dadleuai Frye bod llên Canada yn gynnyrch "meddylfryd garsiwn" sydd yn adlewyrchu tywyllwch a diffeithder ei daearyddiaeth. Yn The Great Code: The Bible and Literature (1982), lluniai Frye ddisgwrs ar dechnegau traethiadol ac arddull y Beibl, a'i ddylanwad ar lenyddiaeth y Gorllewin.
John Meirion Morris
Cerflunydd o Gymro oedd John Meirion Morris (14 Mawrth 1936 – 21 Medi 2020).
Roedd yn gyfrifol am greu sawl penddelw yn anfarwoli rhai o ffigyrau diwylliannol amlycaf Cymru, yn cynnwys Saunders Lewis, Waldo, Dr Gwynfor Evans, Gerallt Lloyd Owen a Ray Gravell.
Symudodd yn ôl i Lanuwchllyn yn 1977, gan ganolbwyntio ar ei waith celf, a "bwriadu dylunio cerrig beddau am gyfnod" yn ôl ei ferch, Iola Edwards. Yn ddiweddarach aeth yn ôl i ddarlithio, ym Mhrifysgol Bangor y tro hwn, cyn ymddeol tua dechrau'r 1990au a chanolbwyntio unwaith eto ar ei waith celf.
Yn 2001, derbyniodd Wobr Glyndŵr am ei gyfraniad aruthrol i fyd y celfyddydau yng Nghymru.
Bu farw yn 84 mlwydd oedd gan adael ei wraig, Gwawr, eu merch, Iola a'u mab, Alwyn. Mae ei gerflun 'Pieta' yn cofio mab arall, Dylan, a fu farw o diwmor ar yr ymennydd yn 2002.
Edward Jones (esgob)
Clerigwr Cymreig yn Eglwys Loegr oedd Edward Jones (Gorffennaf 1641 – 10 Mai 1703) a oedd yn Esgob Llanelwy o 1692 i 1703.
Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd yn Llwyn Rhirid, Ffordun, yn ardal Maldwyn, yn fab i Richard a Sarah Jones. Mynychodd Ysgol Westminster. Astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt o 1661 i 1664, ac etholwyd ef yn gymrawd yno yn 1667.
Iwerddon
Symudodd i Kilkenny yn Iwerddon ac yno bu'n athro ar ysgol, a Jonathan Swift oedd un o'i ddisgyblion. Penodwyd yn ganon yn Ossory, yn ddeon Lismore yn 1678, ac yn Esgob Cloyne yn 1683.
Esgob Llanelwy
Yn 1692 cafodd Edward Jones ei drosglwyddo o Esgobaeth Cloyne i Esgobaeth Llanelwy, yn olynydd i William Lloyd. Esgob llwgr ydoedd a werthai swyddi eglwysig. Achwynodd ei glerigwyr arno wrth Archesgob Caergaint yn 1697, a fe'i gwysiwyd o flaen llys yr archesgob yn 1698. Llwyddodd ei gefnogwyr i ohirio'r prawf hyd 1700, ac yn 1701 fe'i cafwyd yn euog o simoniaeth a'i amddifadu o'i swydd am chwe mis.
Sarah Breese
Mae Sarah Breese yn gyfarwyddwr, ysgrifennwr a pherfformiwr comedi. Mae hi hefyd yn trefnu digwyddiadau comedi. Mae'n gweithio yn y Gymraeg a'r Saesneg ac yn byw yng Nghaerdydd.
Bywgraffiad ac Addysg
Magwyd Sarah ar ffarm ger Commins Coch, Powys ac addysgwyd hi yn Ysgol Uwchradd Llanidloes. Astudiodd ym Mhrifysgol Caerefrog gan raddio mewn gyda BA Dosb. 1 mewn Saesneg gyda Ysgrifennu a Pherfformiad ac yna MA mewn Ôl-gynghyrchu gydag Effeithiau Gweledol. Aeth ymlaen wedyn i ennill MSt mewn Aestheteg Ffilm ym Mhrifysgol Rhydychen.
Teledu
Mae wedi gweithio ar ddyluniad teitlau sawl cyfres gan gynnwys Y Gwyll/Hinterland, The Girl in the Diary (BBC Wales, 2014), Gadael Yr Ugeinfed Ganrif (S4C, 2014) a Hidden / Craith (S4C/BBC Wales, 2018).
Comedi
Ers 2016 mae wedi gweithio'n llawn amser ar gomedi gan ysgrifennu a pherfformio. Bu'n gweithio ar raglen o Ŵyl Fringe Caeredin, cyd-gynhyrchu rhaglen Elis James, Llygaid Y Byd. Gweithiodd ar gyfres The Unexplainers, oedd yn gyfres gomedi i BBC Wales ac bu'n gweithio a pherfformio yng nghyfres sitcom BBC Wales, Tourist Trap (2018). Mae'n gweithio ar gyfres gomedi i S4C gyda Tudur Owen, Elis James ac eraill. Mae hefyd yn datblygu comedi arlein. Bu hefyd yn cyflwyno cyfres peilot ar Radio Cymru Mwy, sef fersiwn rhagflas o BBC Radio Cymru 2 yn 2016 gyda'r digrifwr, Steffan Alun.
Stand-Yp
Dechreuodd berfformio stand-yp yn 2015. Mae wedi ennill y 'Wimborne New Act Competition 2018', yn rownd derfynnol 'Welsh Unsigned Standup Award 2016', ac wedi perfformio ar draws Prydain ac Ewrop gan gynnwys Gŵyl Fringe Caeredin a Gŵyl Gomedi Machynlleth.
Roedd yn gyd-gyflwynydd Comedy Carousel (Glee Caerdydd), yn gyfrannwr cyson i "The Gathering" gan Mark Olver (hefyd yn Glee Caerdydd), ac wedi arwain nosweithiau'n cynnwys 'Kill For A Seat', 'Off the Kerb', 'Eminent Banter', a nosweithiau ei hunan gydag 'Odd Night Out'. Yn 2018 cynhaliodd gig elusen yng Ngŵyl Fringe Caeredin yn cynnwys comedïwyr megis Jason Manford, Joe Lycett, Nish Kumar, Phil Nichol, Mark Olver, Stuart Goldsmith, Jon Richardson, a llawer mwy.
Hon yw Fy Fflam Fach I (cân)
Cân gospel i blant a ysgrifennwyd gan Harry Dixon Loes yn y 1920, a hynny o dan yr enw "This Little Light of Mine", yw "Hon yw Fy Fflam Fach I". Cafodd ei haddasu gan Zilphia Horton, ynghyd â nifer o actifyddion eraill, mewn cysylltiad a'r mudiad hawliau sifil. Mae thema Feiblaidd i'r geiriau, ac mae'n bosib ei fod yn seiliedig ar eiriau Iesu yn Mathew 5:14-16 a Luc 11:33, ble mae'n cyfeirio at oleuni a channwyll.
Ceir nifer o fersiynau o'r gân erbyn heddiw. Mae'r gan hefyd wedi'i seciwlareiddio i "This Little Girl of Mine" a'i recordio gan Ray Charles  yn 1956 a The Everly Brothers yn ddiweddarach. Mae'n aml yn cael ei chyflwyno gyda chyfres o symudiadau dwylo ar gyfer plant.
Perfformiodd Odetta a Boys Choir of Harlem y gân ar raglen The Late Show with David Letterman ar 17 Medi 2001, y gyntaf ar ôl i Letterman ail-ddechrau darlledu yn dilyn digwyddiadau 9/11.
Castell Morlais
Castell o'r 13g yw Castell Morlais, wedi'i leoli uwch dyffryn Taf ger tref Merthyr Tudful yng Nghymru.
Sir Ddinbych (hanesyddol)
Roedd Sir Ddinbych yn un o’r 13 sir hanesyddol yng Nghymru a bodolai cyn adrefnu llywodraeth leol ar 1 Ebrill 1974 o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Roedd yn cael ei ffinio i'r gogledd gan Fôr Iwerddon, i'r dwyrain gan Sir y Fflint, Swydd Gaer a Swydd Amwythig, i'r De gan Sir Drefaldwyn a Sir Feirionnydd ac i'r Gorllewin gan Sir Gaernarfon.
Daeth yr hen Sir Ddinbych i ben gyda chreu'r sir newydd Clwyd ym 1974. Crëwyd sir newydd o'r enw Sir Ddinbych ym 1996 ond gyda ffiniau tra gwahanol i'r sir hanesyddol.
bawd|canol|Sir Ddinbych yng Nghymru (cyn 1974)
Hanes
Sefydlwyd Sir Ddinbych trwy Ddeddfau Uno 1535-1542 o ardaloedd a oedd cynt yn rhan o'r Mers.
Daearyddiaeth
Yn ne a gorllewin yr hen sir, mae mynyddoedd Moeliau Clwyd yn codi o 1,000 i 2,500 troedfedd (760 m) o uchder. Mae'r dwyrain yn fryniog. Mae rhywfaint o dir lefel ar hyd y stribed arfordirol. Y pwyntiau uchaf yw Moel Sych a Chader Berwyn ar 2,713 troedfedd (827 m). Mae Pistyll Rhaeader yn rhaeadr drawiadol 240 troedfedd (73 m). Y prif afonydd yw'r Glwyd a'r Ddyfrdwy. Mae Afon Conwy yn rhedeg i'r gogledd ar hyd y ffin orllewinol.
Prif drefi'r sir oedd Abergele, Mochdre, Dinbych, Bae Cinmel, Llangollen, Llanrwst, Wrecsam, Bae Colwyn a Rhuthun. Daeth pentrefi fel Llansanffraid Glan Conwy, Eglwysbach a Llansannan hefyd o dan Sir Ddinbych. Y diwydiannau pwysicaf oedd amaethyddiaeth a thwristiaeth.
Llywodraeth leol
Crëwyd sir weinyddol Sir Ddinbych ym 1889 gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888. Cafodd y sir ei lywodraethu gan gyngor sir etholedig, a gymerodd drosodd swyddogaethau llysoedd Sesiynau Chwarter.
Cafodd y sir weinyddol ei rhannu'n fwrdeistrefi trefol a rhanbarthau trefol a gwledig.
Diwygiwyd bwrdeistrefi Dinbych a Rhuthun yn 1835 gan Ddeddf Corfforaethau Bwrdeistrefol 1835. Ymgorfforwyd trydedd fwrdeistref sirol Wrecsam ym 1857. Ymgorfforwyd ardal drefol Bae Colwyn ym 1934.
Ffurfiwyd tair ardal drefol gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1894: Abergele a Pensarn (a enwyd yn Abergele ym 1935), Bae Colwyn a Cholwyn (a enwyd Bae Colwyn ym 1926, a'i ymgorffori fel bwrdeistref ym 1934) a Llangollen, fel olynwyr i ardaloedd glanweithdra trefol. Ym 1897 ffurfiwyd ardal drefol Llanrwst.
Ffurfiwyd wyth ardal wledig (hefyd gan Ddeddf 1894), yn seiliedig ar y cyn ardaloedd glanweithdra gwledig: Y Waun, Llangollen, Llanrwst, Llansilin, Rhuthun, Llanelwy (Dinbych), Uwchaled a Wrecsam.
Dosbarthwyd dau blwyf sifil: Llaneilian yn Rhos a Llansanffraid Glan Conwy fel rhan o Ardal Wledig Conwy yn sir gyfagos Sir Gaernarfon. Weithiau gelwir yr ardal hon yn Ardal Wledig Glan Conwy.
Ym 1935, ad-drefnwyd yr ardaloedd gwledig gan Orchymyn Adolygu'r Sir, ac fe'u cwtogwyd i bump o ran nifer: Aled, Ceiriog, Hiraethog, Rhuthun a Wrecsam.
Diddymwyd y sir weinyddol ym 1974, gyda'r rhan fwyaf o'i diriogaeth yn dod yn rhan o ardaloedd newydd Colwyn, Wrecsam Maelor a Glyn Dŵr yng Nghlwyd. Cynhwyswyd ardal drefol Llanrwst a phum plwyf gwledig yng Ngwynedd.
Reginald Brooks-King
Roedd Reginald Brooks-King (27 Awst 1861 - 19 Medi 1938) yn saethydd Cymreig. Bu hefyd yn chware Criced i dîm Gwlad yr Haf, ac fe ddyfeisiodd un o'r peiriannau bowlio cynharaf.
Cefndir
Fe'i ganed yn Nhrefynwy yn fab i'r Cyrnol James Pearce King, o The Elms, Trefynwy. Ym 1892 priododd Jessie, pedwaredd ferch yr Is-gapten Richard Bagnall, o Severn Stoke, Swydd Gaerwrangon
Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Malvern, lle fu'n aelod o dimau criced a phêl droed yr ysgol. Wedi ymadael a'r ysgol fu'n astudio peirianneg a gwyddorau cymhwysol yng Ngholeg y Brenin Llundain. Wedi graddio bu'n gweithio fel peiriannydd rheilffordd.
Saethydd
Bu'n Bencampwr Saethyddiaeth Prydain rhwng 1901 and 1903 ac yn ysgrifennydd cymdeithas saethyddiaeth Prydain ym 1904. .
Enillodd y fedal arian yng nghystadleuaeth ddwbl York yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1908. Saethodd Brooks-King 393 yn rownd gyntaf y gystadleuaeth, a gynhaliwyd yn Llundain. Rhoddodd hyn ef yn yr ail safle, 10 pwynt tu ôl i'r arweinydd William Dod, hanner ffordd drwy'r gystadleuaeth. Ar yr ail ddiwrnod o saethu, llwyddodd Brooks-King i daro 375 i gymryd y pedwerydd lle ar y diwrnod ond yn ail ar y cyfan gyda 768 o bwyntiau, ymhell y tu ôl i Dod ond 8 pwynt o flaen Henry B. Richardson yn drydydd safle.
Daniel Gwydion Williams
Mae Daniel Gwydion Williams (fel rheol, Daniel Williams) (ganwyd Mai 1972) yn ddarlithydd, awdur a cherddor jazz. Mae'n arbenigo mewn llenyddiaeth Saesneg o Gymru, y cysylltiad rhwng Cymru a'r Unol Daleithiau a phrofiadau, diwylliant a llenyddiaeth bobl ddu America, amlieithrwydd a theori a llenyddiaeth asgell chwith.
Bywgraffiad
Magwyd Daniel Williams yn Aberystwyth lle fynychodd Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig yn y dref. Mae'n un o ddau fab ac mae ei frawd, Tomos, yn canu'r trwmped gydag ef yn eu band jazz, 'Burum'. Ei dad yw'r hanesydd, Gareth Williams sy'n arbenigwr ar hanes cymdeithasol Cymru y 19g a'r 20g ac yn arbennig hanes canu corawl a rygbi.
Mae'n Athro a darlithydd yn Adran Saesneg Prifysgol Abertawe.
Gyrfa Academaidd
Addysgwyd ef ym Mhrifysgol East Anglia, Prifysgol Harvard a Choleg y Brenin, Prifysgol Caergrawnt. Mae bellach yn Athro Llenyddiaeth Saesneg Canolfan Richard Burton ar gyfer astudio Cymru ym Mhrifysgol Abertawe.
Roedd yn Athro gwadd ym Mhrifysgol Harvard yn 2012, swydd a ariannwyd gan y Leverhulme Trust ac mae'n un o gyfarwyddwyr CREW, sy'n ganolfan ymchwil i lên ac iaith Saesneg Cymru ym Mhrifysgol Abertawe.
Llyfryddiaeth
Awdur Golygydd
Cerddoriaeth
Mae'n canu'r sacsoffon gyda'r chwechawd gwerin-jazz, Burum. Perfformiodd y band yng Gŵyl Ryng-geltaidd An Oriant yn Llydaw yn 2018.
Gwleidyddiaeth
Mae'n gynghorydd Plaid Cymru ar Gyngor Cymuned Pontardawe. Safodd fel ymgeisydd i Blaid Cymru yn etholaeth Castell-nedd yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017 a 2019.
William Goldman
Sgriptiwr ffilmiau, nofelydd a dramodydd Americanaidd oedd William Goldman (12 Awst 1931 – 16 Tachwedd 2018).
Plentyndod ac addysg
Ganwyd William ym maestref Highland Park ger Chicago, Illinois, yn fab i Maurice Goldman a'i wraig Marion (Weil gynt). Dyn busnes ac alcoholig oedd Maurice, a laddodd ei hunan pan oedd William yn 15 oed. Mynychodd Coleg Oberlin yn Ohio, ac weddi iddo ennill ei radd yn Saesneg yn 1952 symudodd i Ddinas Efrog Newydd i astudio ym Mhrifysgol Columbia. Derbyniodd ei radd meistr yn ysgrifennu creadigol yn 1956.
Gyrfa lenyddol
Wedi iddo adael y brifysgol, roedd disgwyl gan Goldman iddo gychwyn ar yrfa fel ysgrifennwr copi. Rhodd y gorau i'r syniad honno pan lwyddodd i werthu ei nofel gyntaf, The Temple of Gold, yn 1957. Ysgrifennodd bedair nofel arall cyn iddo ymwneud â'r diwydiant ffilm: Your Turn to Curtsy, My Turn to Bow (1958), Soldier in the Rain (1960), Boys and Girls Together (1964), a No Way to Treat a Lady (1964).
Ysgrifennodd Goldman gweithiau i'r theatr hefyd, heb fawr o lwyddiant. Perfformiwyd dwy ohonynt, a gyd-ysgrifennodd gyda'i frawd James Goldman, ar Broadway am gyfnod byr: y ddrama Blood, Sweat, and Stanley Poole (1961) a'r sioe gerdd A Family Affair (1962).
Gyrfa ffilm
Yn 1964, darllenodd yr actor Cliff Robertson y nofel No Way to Treat a Lady, a gofynodd i Goldman addasu'r nofel wyddonias Flowers for Algernon gan Daniel Keyes ar gyfer y sgrin fawr, a chytunodd yr awdur ar unwaith. Codwyd braw ar Goldman wrth iddo geisio ysgrifennu ei sgriptiau cyntaf, a chafodd ei ddiswyddo gan Robertson. Cafodd brofiad cyd-ysgrifennu drwy Americaneiddio llinellau cymeriad Robertson ar gyfer y ffilm Masquerade (1965), a'i sgript gyntaf i gael ei derbyn oedd Harper (1966) yn seiliedig ar y nofel The Moving Target gan Ross Macdonald.
Trwy gydol y 1960au, gweithiodd Goldman ar sgript ffilm yn seiliedig ar hanes y lladron banciau Robert LeRoy Parker (Butch Cassidy) a Harry Longabaugh (y Sundance Kid). Tra'r oedd yn addysgu ysgrifennu creadigol ym Mhrifysgol Princeton yn 1967, llwyddodd i werthu'r sgript i stiwdio 20th Century Fox am $400,000, y swm uchaf bryd hynny. Yn 1969 rhyddhawyd y ffilm, Butch Cassidy and the Sundance Kid, yn serennu Paul Newman a Robert Redford. Enillodd bedair Oscar, gan gynnwys gwobr i Goldman am y sgript wreiddiol orau. Roedd stori a chymeriadaeth Goldman yn rhoi gwedd "y Don Newydd", arddulliau Hollywood yn niwedd y 1960au, ar hen genre'r Gorllewin Gwyllt.
Enillodd Goldman ei ail Oscar, y wobr am y sgript orau wedi ei chyfaddasu, am y ffilm All the President's Men (1976), yn seiliedig ar y llyfr o'r un enw gan Bob Woodward a Carl Bernstein am sgandal Watergate. Ymhlith ei sgriptiau eraill yn y 1970au oedd The Stepford Wives (1975), yn seiliedig ar y nofel gan Ira Levin; Marathon Man (1976), addasiad o un o nofelau ei hunan ac yn serennu Laurence Olivier a Dustin Hoffman; y ffilm ryfel A Bridge Too Far (1977), yn seiliedig ar y llyfr hanes gan Cornelius Ryan; a'r ffilm iasoer Magic (1978) gydag Anthony Hopkins, addasiad o un arall o nofelau Goldman.
Yn nechrau'r 1980au, derbyniodd Goldman llai o waith. Yn y cyfnod hwn, ysgrifennodd ei gofiant Adventures in the Screen Trade (1983). Daeth y llyfr yn hynod o boblogaidd ac yn fath o Feibl i sgriptwyr ifainc yn Hollywood. Cyflwynodd Goldman bortread llawn amheuon o fyd y sinema o'r tu mewn, gan ddadlau nad oes fformiwla arbennig neu reolau pendant ynglŷn â llwyddiant yn y diwydiant ffilm, er gwaethaf yr hyn a ddywedai'r asiantiaid, y cynhyrchwyr, a'r swyddogion hysbysebu. Mabwysiadwyd ei ddatganiad "NOBODY KNOWS ANYTHING" yn wireb gan genhedlaeth newydd Hollywood.
Addasodd Goldman un o'i nofelau ar gyfer y sgrin fawr unwaith eto yn 1987, ac erbyn heddiw mae'r ffilm honno, The Princess Bride, yn glasur yn genre ffantasi ac yn ffilm gwlt. Ysgrifennodd y sgript am Misery (1990), yn seiliedig ar nofel gan Stephen King, ac Absolute Power (1997), ffilm gyffrous wleidyddol. Cyfrannodd hefyd, gyda sawl ysgrifennwr arall, at sgript y bywgrafflun Chaplin (1992). Ysgrifennodd cofiant arall, Hype and Glory (1990), sy'n ymdrin â'i brofiadau ym mhasiant Miss America a Gŵyl Ffilm Cannes, a chasgliad o ysgrifau am y diwydiant ffilm, The Big Picture: Who Killed Hollywood? (2000).
Bywyd personol
Priododd y ffotograffydd Ilene Jones yn 1961, ac ysgarasant yn 1991. Cawsant dwy ferch, Jenny a Susanna. Yn ddiweddarach yn ei oes, cafodd Goldman berthynas â Susan Burden. Bu farw William Goldman yn Manhattan, Dinas Efrog Newydd, yn 87 oed o ganser y colon a niwmonia.
Barddoniaeth Saesneg Lloegr
bawd|Cornel y Beirdd yn [[Abaty Westminster: cofeb y genedl Seisnig i'w llenorion gwychaf.]] Barddoniaeth sydd yn tarddu o Loegr ac wedi ei hysgrifennu yn yr iaith Saesneg neu yn ei ffurfiau hanesyddol yw barddoniaeth Saesneg Lloegr.
Barddoniaeth yn yr Eingl-Sacsoneg a'r Hen Saesneg (tua 428–1100)
bawd|Tudalen flaen Beowulf, arwrgerdd genedlaethol y Saeson. Nid oes ffynonellau gwreiddiol o farddoniaeth yr Eingl-Sacsoniaid, o oresgyniadau'r 5g hyd at eu cristioneiddio yn y 7g, yn goroesi. Dyddia'r cerddi cynharaf yn yr Hen Saesneg o ail hanner y 7g, a dyma'r fawlgan Widstith ac Emyn Cædmon. Penillion cyflythrennol yw'r rhain, a gwaith y mynach Cædmon o Northymbria yw'r enghraifft gyntaf o farddoniaeth dduwiolfrydig Gristnogol yn llenyddiaeth y Saeson. Mae'n debyg taw The Dream of the Rood yw'r gerdd ddefosiynol wychaf yn nhraddodiad yr Eingl-Sacsoniaid.
Dethlir buddugoliaethau a dewrder brenhinoedd a rhyfelwyr mewn arwrgerddi'r Eingl-Sacsoniaid. Yr arwrgerdd hiraf ac enwocaf o'r cyfnod yw Beowulf, sy'n traddodi campau'r prif gymeriad a'i frwydr yn erbyn yr anghenfil Grendel. Cyfuniad o straeon paganaidd Gogledd Ewrop a themâu Cristnogol yw Beowulf, sy'n dyddio o'r 8g.
Barddoniaeth Saesneg Canol (1100–1500)
Datblygodd yr iaith Saesneg Canol o'r 12g, a cheir telynegion byrion o'r cyfnod hyn hyd at y 14g, nifer ohonynt yn ddi-enw. Cenir am natur, y gwanwyn, serch, a duwioldeb y Cristion. Roedd baledi byrion a phenillion straeon yn boblogaidd o'r 13g hyd at yr 17g.
Blodeuai'r rhamant Saesneg yn y 14g, a nodweddir gan straeon y marchog crwydr, canu serch llys, a themâu sifalri. Un o'r rhamantau enwocaf o'r cyfnod, sydd yn tynnu ar chwedlau Brythonaidd Cylch Arthur, yw Sir Gawayn and þe Grene Knyȝt.
Galargan yn debyg i farwnad y Cymry yw'r elegi, a ysgrifennir er cof am un fu farw a hefyd i fyfyru ar destun marwolaeth neu einioes. Enghraifft o'r fath gerdd yw Perle (tua 1360) a ysgrifennwyd o bosib i goffáu merch y bardd, o bosib yr un bardd a gyfansoddodd Sir Gawayn and þe Grene Knyȝt.
Yn yr oes hon hefyd fe flodeuai'r aralleg, ffurf lenyddol ddamhegol sydd yn trosi rhinweddau a chysyniadau tebyg yn gymeriadau a gwrthrychau eraill yn y stori. Traethiad alegorïaidd o hanes Cristnogaeth yw Piers Plowman (tua 1362), a briodolir i William Langland.
Bardd rhagoraf y cyfnod, ac un o lenorion pwysicaf a gwychaf yn holl lenyddiaeth yr iaith Saesneg, yw Geoffrey Chaucer. Yn ei gampwaith The Canterbury Tales, fe geir cylch o straeon difyr a adroddir gan griw o bererinion ar eu taith i Gaergaint. Darluniad dwfn a lliwgar ydyw o fywyd, iaith, digrifwch, a pherthnasau cymdeithasol yn Lloegr yr Oesoedd Canol. Ymhlith gweithiau eraill Chaucer mae'r stori serch Troilus and Criseyde a'r ddychangerdd ddamhegol Parlement of Foules.
Oes y Tuduriaid (1485–1603)
Erbyn yr 16g, gwelwyd dylanwadau'r Dadeni Dysg a dyneiddiaeth y celfyddydau ar lenyddiaeth Saesneg Lloegr. Poblogaidd iawn oedd mesur y soned, a ddyfeisiwyd gan yr Eidalwyr. Serch oedd thema'r mwyafrif helaeth o sonedau'r Saeson, ac yn aml yn mynegi siom torri calon neu'r cariad nas dychwelir. Y Saeson cyntaf i sonedu yn eu mamiaith oedd Thomas Wyatt ac Henry Howard, Iarll Surrey, yr un a ddyfeisiodd y patrwm odli Saesneg ar y soned: tair adran o bedair llinell yr un, a chwpled i'w chloi. Howard hefyd oedd y cyntaf i gyfansoddi cerddi moel yn y Saesneg, hynny yw mesur cyson megis y pumban iambig ond yn ddiodl. Efelychai'r ffurf hon gan Philip Sidney yn ei gyfres o sonedau Astrophel and Stella.
bawd|chwith|Paentiad olew o Edmund Spenser. Bardd gwychaf Oes Elisabeth oedd Edmund Spenser, a ysgrifennodd gwaith epig, damhegol o'r enw The Faerie Queene a rennir yn chwe llyfr sy'n ymwneud â'r rhinweddau llys. Dyrchefir rhamant yr oes yn y gerdd hon wrth i'r bardd canu clod y Frenhines Elisabeth a mynegi eglwyseg y Sefydlogiad Protestannaidd.
Bu dramodwyr rhagorol Oes Elisabeth, William Shakespeare a Christopher Marlowe, hefyd yn cyfansoddi barddoniaeth delynegol a thraethiadol. Tynna Shakespeare ar y bardd Lladin Ofydd yn ei gerddi mytholegol Venus and Adonis a The Rape of Lucrece. Yn y 1590au fe gyfansoddodd gyfres o 154 o sonedau, a ystyrir ymhlith y goreuon o lenyddiaeth Oes Elisabeth. Adrodda Marlowe hefyd stori glasurol yn ei gerdd Hero and Leander.
Y Metaffisegwyr a'r Cafaliriaid (1603–60)
bawd|Portread o John Donne. Fel rheol, rhennir barddoniaeth Saesneg yn hanner cyntaf yr 17g yn ddau draddodiad: y Beirdd Metaffisegol a'r Beirdd Cafaliraidd. Naws ddeallusol ac ysbrydol sydd i farddoniaeth John Donne, y cyntaf o'r Metaffisegwyr. Delweddaeth anarferol a llinellau arabus sydd yn lliwio'i gerddi, a dyrchefir cynnwys yn hytrach na ffurf. Yn ogystal â'i gerddi serch, fe gyfansoddodd barddoniaeth grefyddol. Ysgrifennwyd cerddi duwiol hefyd gan Fetaffisegwr arall, yr Eingl-Gymro George Herbert, a chyda delweddaeth Gatholig gan Richard Crashaw. Ymhlith beirdd eraill y traddodiad Metaffisegol mae Thomas Traherne ac Abraham Cowley.
Tarddai'r traddodiad Cafaliraidd o waith Ben Jonson, dramodydd amlycaf Oes Iago wedi marwolaeth Shakespeare, a efelychodd farddoniaeth glasurol. Ei gerddi mwyaf dylanwadol yw ei delynegion a ysgrifennir i ferched. Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, mabwysiadwyd llinellau cryno ar batrwm Jonson gan Robert Herrick a'i gyfeillion a alwodd eu hunain yn "Feibion Ben". Brenhinwyr, neu Gafaliriaid, oedd nifer o'r beirdd hyn a gefnogai'r Brenin Siarl I yn y rhyfel. Delfrydau megis serch llys ac aristocratiaeth sydd yn nodweddu barddoniaeth y criw hwn. Neges gyffredin yn eu telynegion bachog, ffraeth sy'n annerch merched yw "cipio'r dydd" (carpe diem), er enghraifft "To His Coy Mistress" gan Andrew Marvell, "Go, lovely rose" gan Edmund Waller, "Why so pale and wan, fond lover?" gan Syr John Suckling, a "To Althea, from Prison" gan Richard Lovelace. Ysgrifennodd Marvell awdlau ac ymgomion yn ogystal â thelynegion, ac yn yr arddull Fetaffisegol hefyd.
Yr Adferiad a'r cyfnod newydd-glasurol (1660–1780au)
Wedi i Siarl II gael ei goroni yn 1660, gan adfer y frenhiniaeth yn Lloegr a dod â'r Werinlywodraeth i ben, llaciwyd ar y deddfau piwritanaidd yn erbyn mynegiant gwleidyddol a chrefyddol, ac roedd llenorion yn hawlio rhyddid creadigol unwaith eto ar ddychan a'r ddrama. Blodeuai oes o ffraethineb a gogan brathog yn llenyddiaeth Saesneg a barodd am ganrif gyfan. Canolbwyntiai beirdd y cyfnod hwn ar ymddygiad dynol a gwleidyddiaeth mewn arddull syml a chymedrol sy'n adlewyrchu'r heddwch a fu wedi'r rhyfeloedd cartref. Câi'r cyfnod ei gymharu â theyrnasiad Awgwstws Cesar a welai nifer o'r beirdd Rhufeinig gwychaf, ac am y rheswm hwnnw fe'i gelwir yn oes newydd-glasurol barddoniaeth Saesneg Lloegr. Datblygwyd arni'n gryf gan fudiad rhesymoliaeth a'i phwyslais ar drefn a chynildeb y dychymyg a gosod y ddynolryw a chymdeithas y bwnc testun yn hytrach na chrefydd a'r pethau duwiol.
bawd|Tudalen flaen yr argraffiad cyntaf o Paradise Lost gan Milton. Bardd pwysicaf yr oes newydd-glasurol, ac un o lenorion uchaf eu bri yn holl lên Loegr, yw John Milton. Ystyrir ei gampwaith, Paradise Lost (Coll Gwynfa, 1667) yn arwrgerdd oreuaf yr iaith Saesneg, ac ynddi mae'r bardd yn cyfuno disgrifiadau byw a thraethiad hynod o ddramatig gydag arddull soniarus megis Spenser. Ysgrifennodd Milton hefyd ail arwrgerdd o'r enw Paradise Regained (1671), y ddrama farddonol Samson Agonistes (1671), a nifer o sonedau da.
Er yn y theatr a'r nofel mae enghreifftiau amlycaf o lên ddigrif a dychanol yn ail hanner yr 17g—yn bennaf comedïau'r Adferiad—roedd hiwmor a gogan yn elfen bwysig o farddoniaeth y cyfnod hefyd. Nodai cychwyn yr oes ddychanol gan y gerdd "Hudibras", a gyhoeddwyd gan Samuel Butler mewn tair rhan (1663–78), sy'n gwatwar anghydffurfiaeth grefyddol a gwleidyddol Cromwell a'r Piwritaniaid. Mae'r gwaith hwnnw hefyd yn barodi o ddelfrydiaeth ramantaidd yr oesoedd cynt, yn enwedig "The Faerie Queene".
Bardd dychanol gwychaf y cyfnod, a'r cyntaf o'r newydd-glasurwyr, yw John Dryden. Bardd achlysurol a dramodydd o fri oedd Dryden, a gafodd ei benodi'n Bardd Llawryfog cyntaf Lloegr. Cychwynnodd ar gyfnod dychanol ei yrfa pan gyfansoddai ffugarwrgerdd o'r enw "Mac Flecknoe" i wneud hwyl ar ben dramodydd arall. Ystyrir "Absalom and Achitophel" (1681) yn ei gampwaith, cerdd arabus o gwpledi arwrol sy'n adrodd hanes y Cynllwyn Pabaidd yn erbyn Siarl II. Fe gyfansoddodd hefyd sawl awdl, gan gynnwys "To Mrs Anne Killegrew" ac "Alexander's Feast".
Yn ogystal â'i ryddiaith enwog, ysgrifennodd yr Eingl-Wyddel Jonathan Swift nifer o ogangerddi. Ystyrir un o gyfeillion Swift, Alexander Pope, yn fardd dychanol goreuaf y cyfnod newydd-glasurol, os nad yn holl hanes barddoniaeth Saesneg Lloegr. Fe efelychai cwpledi arwrol Dryden yn ogystal â ffurfiau dychanol a didactig y bardd Rhufeinig Horas. Y dosbarth uchaf oedd yn gyff gwawd ei ffugarwrgerdd "The Rape of the Lock" (1712–14), a fe wnaeth hwyl ar ben ei gyd-feirdd yn "The Dunciad" (1728).
Rhamantiaeth (1790au–1830au)
Yn ystod yr oes Ramantaidd, canolbwyntiai beirdd Lloegr yn fwyfwy ar natur, meddwl ac emosiwn yr unigolyn, a diwylliannau cyntefig ac estron yn hytrach na'r gymdeithas gyfarwydd ac effeithiau cynnar moderneiddio. Gogwydd at yr adain chwith oedd gan Ramantiaeth, a chofleidiodd cenedlaetholdeb a chynhyrfiad y gwrthryfel a'r chwyldro. Tynnai'r beirdd Rhamantaidd ar egwydorion a gwireddau sylfaenol, megis serch, harddwch, ac iawnder, y tu allan i ffiniau bywyd pob dydd.
bawd|chwith|Y gerdd "The Blossom" o'r gyfrol Songs of Innocence, a ddarluniwyd gan y bardd William Blake. Gelwir beirdd cynharaf y mudiad yn gyn-Ramantwyr, a'r amlycaf ohonynt oedd William Blake. Mynegir pryderon am ormes economaidd yn ei gerddi sy'n defnyddio iaith syml a symbolaeth gryf. Fe nodir am ei farddoniaeth delynegol, yn bennaf Songs of Innocence (1789) a Songs of Experience (1794), yn ogystal â'i gerddi traethiadol hirion sydd yn nodweddiadol o'i broffwydoliaeth.
Dechreuodd y cyfnod Rhamantaidd go iawn ym marddoniaeth Saesneg Lloegr yn 1798 pan gyhoeddwyd y casgliad Lyrical Ballads gan William Wordsworth a Samuel Taylor Coleridge. Y ddau fardd yma oedd y blaenaf o'r genhedlaeth gyntaf o'r Rhamantwyr. Yn ei raglith i'r ail argraffiad o Lyrical Ballads (1800), sydd yn gyffelyb i faniffesto ar gyfer y mudiad, gosodai Wordsworth ei farn y dylai barddoniaeth symud oddi ar ei gorffennol newydd-glasurol tuag at ddyfodol sy'n canolbwyntio ar fywyd cyffredin, ac yn mynegi teimladau yn rymus drwy gyfrwng iaith y werin. Cyfansoddodd Wordsworth delynegion byrion, awdlau myfyriol er enghraifft "Tintern Abbey" ac "Intimations of Immortality", a cherddi hirion megis ei waith hunangofiannol "The Prelude" (cyflawnwyd yn 1805, cyhoeddwyd wedi ei farwolaeth). Ysgrifennodd Coleridge hefyd farddoniaeth o natur fyfyriol, ond fe nodir yn bennaf am ei gerddi traethiadol ac iddynt naws oruwchnaturiol, yn enwedig "The Rime of the Ancient Mariner".
bawd|Portread [[Dwyreinioldeb|Dwyreinaidd o'r Arglwydd Byron.]] Mewn byr o amser ymddangosodd yr ail genhedlaeth o'r beirdd Rhamantaidd, a'r tri enwocaf oedd yr Arglwydd Byron, Percy Shelley, a John Keats. Roedd Byron yn fardd hynod o boblogaidd yn ei oes ei hun, ac yn adnabyddus yn ogystal am ei hoffter o ferched (a bechgyn) ac am ei ran ym mrwydr y Groegiaid am annibyniaeth. Fe nodir am ei gerddi traethiadol, dychanol megis "Childe Harold's Pilgrimage" (1812–18) a "Don Juan" (1819–24) ac am greu'r "arwr Byronaidd", cymeriad cythryblus, iselfoes, a dwfn, cyfuniad sydd i raddau helaeth yn adlewyrchu personoliaeth Byron ei hunan. Tynnai gwaith Shelley ar athroniaeth a delfrydau meddylgar, yn enwedig ynglŷn â grym serch a'i allu i drawsnewid. Fe gyfansoddodd delynegion a cherddi lled-wleidyddol megis "Ode to the West Wind", ac yn ei orchestwaith, y ddrama fydryddol Prometheus Unbound (1820), mynegir ei gred i'r ddynolryw allu gorchfygu'r drwg sydd yn cyfyngu arnom. Ymdrechai barddoniaeth Keats i gyfleu profiadau synhwyrus ac emosiynol, ac ystyrir ei gerddi ymhlith gweithiau harddaf a thristaf llên Lloegr. Yn "Ode on a Grecian Urn", ceir llinell sy'n nodweddiadol o'r meddylfryd Rhamantaidd: "Beauty is truth, truth beauty". Ymhlith telynegwyr eraill yr oes oedd Robert Southey, Walter Savage Landor, a Leigh Hunt.
Oes Fictoria (1837–1901)
bawd|chwith|Alfred, yr Arglwydd Tennyson. Yn ystod Oes Fictoria, wynebai crefydd yn Lloegr amheuaeth ac ansicrwydd oherwydd y darganfyddiadau gwyddonol a berodd i Gristnogion gwestiynau eu ffydd. Cafwyd trawsnewidiadau cymdeithasol enfawr o ganlyniad i ddiwydiannaeth, cynnydd technolegol, trefoli, a thwf yr Ymerodraeth Brydeinig, ac adlewyrchir yr amryw ymatebion i'r newidiadau hyn ym marddoniaeth y cyfnod. Mynegir pryder am fateroliaeth a "Chynnydd" yng ngwaith cynnar Alfred, yr Arglwydd Tennyson, ac yn ei alargan "In Memoriam A. H. H." (1850) fe gofleidiai ffydd mewn ymateb i'w iselder o ganlyniad i farwolaeth ei gyfaill annwyl. Canfuwyd Tennyson hefyd cysur ac addewid yn hanes traddodiadol Lloegr, sydd yn bwnc ei arwrgerdd "Idylls of the King" (1859–62).
Themâu hollbresennol ym marddoniaeth Robert Browning a Matthew Arnold hefyd oedd ffydd ac amheuaeth. Er i ambell feirniad ddehongli sicrwydd crefyddol yn treiddio gwaith Browning, fe nodir hefyd gan ddyfnder seicolegol ac ymwybyddiaeth o lygredigaeth ddynol. Mewn cyferbyniad â Browning, Arnold ydy'r bardd sy'n cynrychioli gorau amheuaeth ac ymddieithriad Oes Fictoria, yn enwedig yn ei gerdd hiraethus "Dover Beach".
Er i Tennyson a beirdd eraill ysgrifennu yn arddull lefn, soniarus y traddodiad Seisnig, bu to newydd o lenorion yn arbrofi gyda dulliau a mesurau newydd. Defnyddir iaith lafar a rhythmau anrheolaidd gan Browning, ac mae'r rhain yn amlwg yn ei ymsonau dramatig megis "My Last Duchess". Roedd ei wraig, Elizabeth Barrett Browning, yn cyfansoddi sonedau serch, cyfrwng a feistrolwyd hefyd gan George Meredith. Roedd cyfieithiad Edward FitzGerald o'r Rubaiyat (1857–59), cerddi Perseg o'r 12g gan Omar Khayyam, yn hynod o boblogaidd. Ym marddoniaeth Arthur Hugh Clough, mynegir sgeptigiaeth grefyddol yn debyg i'w gyfoeswr Matthew Arnold, a hynny mewn modd eironig braidd.
Yng nghanol y 19g sefydlwyd y Cyn-Raffaëliaid, mudiad o arlunwyr a llenorion a efelychasant arddulliau cyntefig. Arweinydd y beirdd Cyn-Raffaëlaidd oedd Dante Gabriel Rossetti, a ddefnyddiai iaith liwgar a mesur llyfn. Nodai telynegion ei chwaer Christina Rossetti gan deimladrwydd crefyddol iawn. Roedd Algernon Charles Swinburne yn Gyn-Raffaëliad yn gynnar yn ei yrfa, ac yn ddiweddarach fe arbrofai â mesur a sain ei farddoniaeth.
Un o feirdd gwychaf a mwyaf fylanwadol Oes Fictoria oedd yr offeiriad o Iesuwr Gerard Manley Hopkins, er nad yw'n cael ei ystyried yn fardd Fictoraidd weithiau am y rheswm ni chyhoeddwyd ei waith nes 1918, 19 mlynedd wedi ei farwolaeth. Bardd hynod o wreiddiol oedd Hopkins, ac un o lenorion crefyddol gwychaf yn holl hanes Lloegr. Fe ddatblygai mesur afreolaidd, sprung rhythm, sy'n derfnyddio corfannau o amryw sillau i adlewyrchu aceniadau rhyddiaith. Roedd yn hoff iawn o gyflythrennu a geirwedd fanwl yn ei gerddi.
Moderniaeth (1920au–40au)
Yn nechrau'r 20g, ac wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf yn enwedig, ymledodd y mudiad Modernaidd yn y celfyddydau a llenyddiaeth ar draws Ewrop a'r Unol Daleithiau. Mabwysiadwyd mesurau anrheolaidd a ffurfiau newydd ym marddoniaeth Saesneg i ymdrin ag ystod ddi-derfyn o bynciau. Y prif fardd Modernaidd yn yr iaith Saesneg oedd yr Americanwr T. S. Eliot, ac oherwydd iddo ymsefydlu yn Lloegr yn gynnar yn ei yrfa a chael dylanwad anferth ar farddoniaeth Seisnig y cyfnod, fe'i ystyrir yn aml yn fardd Seisnig ac nid yn unig yn fardd Saesneg. Yn ei ddau orchestwaith "The Love Song of J. Alfred Prufrock" (1915) a "The Waste Land" (1922), torrai Eliot â thechnegau'r gorffennol gan gyflwyno i'r darllenydd gyfosodiad gwasgarog, eironig o ddelweddau gwreiddiol ac anghydnaws, cyfeiriadau llenyddol, ac amrywiaeth o sgyrsiau a golygfeydd. Trwy'r ffurfiau a chynnwys hyn, adlewyrchai Eliot ddryswch ysbrydol ac emosiynol y byd modern.
Ymdriniai ambell un o gyfoeswyr Eliot â newidiadau cymdeithasol y cyfnod heb efelychu'r fath ddatblygiadau chwyldroadol yn eu barddoniaeth. Ysgrifennai Robert Graves mewn penillion traddodiadol ac iaith safonol, mewn ymgais i ddeall y presennol drwy ei gymharu â'r byd clasurol. Cyhoeddodd y nofelydd o fri D. H. Lawrence sawl cyfrol o gerddi. Fe gafodd ei ysbrydoli gan ragflaenwyr Americanaidd Eliot wrth iddo ymdrin â grym ac harddwch natur, mewn modd tebyg i'w ryddiaith.
O'r 1930au ymlaen, mae dylanwad Eliot yn hollbresennol ym marddoniaeth Saesneg Lloegr. Ysgrifennai'r mwyafrif helaeth o feirdd Modernaidd o safbwynt gwleidyddol yr adain chwith ac yn ymdrin ag helyntion y 1930au, y Dirwasgiad Mawr, Rhyfel Cartref Sbaen, a thwf ffasgaeth. Yn eu plith oedd W. H. Auden, a ymfudodd i'r Unol Daleithiau ar wawr yr Ail Ryfel Byd, Stephen Spender, a dau Wyddel a ymsefydlasant yn Lloegr, Cecil Day-Lewis a Louis MacNeice.
Vasyl Kudryk
Llenor, athro, golygydd, ac offeiriad Wcreinaidd a ymfudodd i Ganada oedd Vasyl Kudryk (13 Hydref 1880 – 7 Hydref 1963). Roedd yn un o lenorion cyfnod cyntaf llenyddiaeth Wcreineg Canada.
Ganwyd yn Tsebriv yn ardal Ternopil yn Nheyrnas Galisia a Lodomeria, sydd heddiw yn rhan o orllewin yr Wcráin. Ymfudodd Kudryk i Ganada yn 1903 ac ymsefydlodd ger Tolstoi, Manitoba. Gweithiodd fel athro mewn ysgolion gwledig Wcreineg ym Manitoba. Cyhoeddwyd ei straeon byrion a'i erthyglau yn y wasg Wcreineg, ac ymgasglodd ei farddoniaeth yn y gyfrol Vesna (1911). Cyfranodd at sefydlu eglwys annibynnol yng Nghanada o Eglwys Uniongred Roeg yr Wcráin, a chafodd ei ordeinio'n offeiriad yn 1923. Gweithiodd yn y swydd honno yn Alberta a Saskatchewan. Roedd yn olygydd y cylchgronau crefyddol Ukraïns’kyi holos (1910–21) a Visnyk (1941–54), ac yn awdur gweithiau polemig megis Chuzha ruka (1935) a Malovidome z istoriï uniiats’koï tserkvy (4 cyfrol; 1952–6). Bu farw yn Winnipeg yn 82 oed.
Brian Drummond
Actor llais Canadaidd yw Brian Drummond (ganwyd 10 Awst 1969) ac aelod o fwrdd yr Urban Academy gyda'i wraig Laura Drummond.
Fel arfer mae'n gweithio gyda Ocean Productions, gan serenu fel y 'dyn caled'. Ymhlith ei ffilmiau mwyaf nodedig mae Death Note (chwaraeodd ran Ryuka Vegeta) a Dragon Ball Z (Vegeta ).
Magwraeth
Fe'i ganed yn Salmon Arm, British Columbia, sef y rhan mwyaf gorllewinol o Ganada, rhwnf y Y Cefnfor Tawel a Mynyddoedd y Rockies. Graddiodd yn Studio 58 ac yna dechreuodd weithio yn Vancouver fel actor llais.