cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Max Beerbohm
Llenor a gwawdluniwr o Sais oedd Syr Henry Maximilian "Max" Beerbohm (24 Awst 1872 – 20 Mai 1956).
Magwraeth a theulu
Ganwyd Henry Maximilian Beerbohm yn Llundain, yr ieuangaf o naw plentyn i Julius Ewald Beerbohm, masnachwr o Lithwania. Roedd ganddo dri hanner brawd (Ernest, Herbert, a Julius) ac un hanner chwaer (Constance) o briodas gyntaf ei dad, a phedair chwaer hŷn (Agnes a Dora, a Marie a merch arall a fuont yn farw'n ifanc) o'i ail briodas.
Addysg a gyrfa gynnar
Mynychodd Max Ysgol Charterhouse, ysgol fonedd o fri yn Godalming, Surrey. Yno fe fagodd ei ddoniau drwy arlunio a gwawdio'i athrawon a'i gyd-ddisgyblion. Aeth i Goleg Merton, Rhydychen yn 1890, a threuliodd ei gyfnod yn y brifysgol yn cymdeithasu ac yn danfon ysgrifau a gwawdluniau i gylchgronau Llundeinig. Gadawodd Rhydychen yn 1894 heb ennill ei radd.
Enwogrwydd
Yn ogystal â'i lên a'i gelf, enillodd Max enw iddo'i hun yn gynnar am fod yn ddandi ac yn ddyn ffraeth a ffasiynol. Yn 1898, daeth Beerbohm yn feirniad theatr y Saturday Review, gan olynu George Bernard Shaw yn y swydd honno. Ysgrifennodd mwy na 450 o adolygiadau ac ysgrifau beirniadol yn ei 12 mlynedd i'r Review.
Yn 1910 priododd Florence Kahn, actores Americanaidd, a symudant i Rapallo yn yr Eidal. Yno, ysgrifennodd ei unig nofel, Zuleika Dobson (1911). Dychwelodd Max a'i wraig i Loegr yn y cyfnod 1915–19. Cyhoeddodd gasgliad o straeon byrion, Seven Men, yn 1919.
Diwedd ei oes
Yn y 1920au, dechreuodd Beerbohm roi'r gorau i'w waith llenyddol. Cyhoeddwyd ei holl ryddiaith a'i wawdluniau mewn 10 cyfrol gan Heinemann rhwng 1922 a 1928. Dychwelodd i Loegr tua 1936, a chafodd ei urddo'n farchog yn 1939. Treuliodd Max a Florence yr Ail Ryfel Byd yn Lloegr. Dychwelodd at ysgrifennu pan gafodd ei wahodd gan y BBC i ddarlledu ar y radio. Roedd ei ysgrifau difyr yn boblogaidd, a chawsant eu casglu yn y gyfrol Mainly on the Air (1946). Bu farw Florence yn 1951, ac yn ddiweddarach bu Almaenes o'r enw Elisabeth Jungmann yn gofalu am Max. Priodasant ychydig o wythnosau cyn ei farwolaeth, yn Rapallo. Cleddir ei ludw yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul.
Henry Parry (clerigwr)
Clerigwr a hynafiaethydd oedd Henry Parry (1766 – 17 Rhagfyr 1854). Roedd yn fab i Henry Parry, Brynllech, Llanuwchllyn. Cafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, gan ymaelodi ar 1 Mehefin 1786, yn 20 oed; a graddiodd gyda B.A. yn 1790.
Gyrfa
Roedd Parry yn ficer yn Llanasa o 1798 hyd 1854 a chafodd ei wneud yn un o ganoniaid Llanelwy yn Fai, 1833. Roedd yn flaenllaw fel eisteddfodwr ac fel hynafiaethydd. Fe gafodd ail argraffiad gramadeg y Dr. John Davies o Fallwyd ei olygu a gyhoeddasid gyntaf yn 1621. Mae rhai llythyrau a ysgrifennodd wedi eu cadw yng nghasgliadau'r Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
John Roberts (cerddor)
Cerddor oedd John Roberts (1806 – 18 Tachwedd 1879).
Cefndir
Ganwyd Roberts yn y Bala. Yn fachgen, roedd yn gwneud gwaith llafur ar y ffermydd o gwmpas ei gartref. Yn ddyn ifanc, symudodd i Aberystwyth a dysgodd y grefft o gerfio.
Cerddoriaeth
Aeth ymlaen i astudio cerddoriaeth ac roedd yn rhan fawr o fywyd cerddorol y dref a'r ardal lleol. Cyfansoddodd y diwn 'Alexander' pan oedd yn 18 oed ac ym 1853 roedd y diwn ym mysg cant o donau yn Perorydd y Cysegr. Dan olygiaeth yr organydd o Aberystwyth, J. Wilks, cyhoeddodd Serff Cymru oedd yn cynnwys anthemau a chorganau.
Blynyddoedd olaf
Am flynyddoedd, bu'n arwain y canu yng nghapel Bedyddwyr Penpound wedi iddo symud i Aberdar ym 1855. Ym 1873, dychwelodd i Aberystwyth a bu farw yno ar 18 Tachwedd 1879. Yng nghladdfa Aberystwyth mae ei fedd.
Afuad gwelw Gwenffrewi
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw Afuad gwelw Gwenffrewi (enw gwyddonol: Chiloscyphus pallescens; enw Saesneg: St Winifrid's other moss). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.
Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain.
Disgrifiad
Mae Afuad gwenffrewi (C. polyanthos) yn tyfu mewn nentydd neu wlyptir, a bron y dylid ei ddosbarth fel rhywogaeth dyfrol.
Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.
Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.
Walter Sisulu
Roedd Walter Max Ulyate Sisulu (18 Mai 1912 - 5 Mai 2003) yn ymgyrchydd gwrth-apartheid yn Ne Affrica ac yn aelod o Gyngres Cenedlaethol Affricanaidd (ANC), yn gwasanaethu ar adegau fel Ysgrifennydd Cyffredinol a Dirprwy Lywydd y sefydliad. Carcharwyd ef yn Ynys Robben, am dros 25 mlynedd dros ei ddaliadau.
Bywyd
bawd|Cerflun ar Sgwâr Walter Sisulu, Soweto Ganed Sisulu yn Ngcobo yn Undeb De Affrica. Roedd ei fam, Alice Mase Sisulu, yn weithiwr domestig Xhosa a'i dad, Albert Victor Dickinson, yn ddyn gwyn. Bu Dickinson yn gweithio yn Adran Rheilffordd y Cape Colony o 1903 i 1909 ac fe'i trosglwyddwyd i Swyddfa'r Prif Ynad yn Umtata ym 1910. Roedd ei fam yn perthyn i Evelyn Mase, gwraig gyntaf Nelson Mandela. Ni chwaraeodd Dickinson rhan fawr ym magwraeth ei fab, a chodwyd y bachgen a'i chwaer, Rosabella, gan deulu ei fam, a oedd yn ddisgynyddion o dylwyth neu 'clan' y Thembu. Yn ddiweddarach, aeth Dick Dickinson ymlaen i ddod yn Dwrnai Cyffredinol y Transvaal.
Wedi'i addysgu mewn ysgol genhadol leol, gadawodd ym 1926 i ddod o hyd i waith. Symudodd i Johannesburg ym 1928 a gwnaeth ystod eang o swyddi llaw.
Sefydlodd 'Sitha Investments' ym 1939. Fe'i lleolwyd yn Arcêd Barclay rhwng West Street a Commissioner Street yn ardal fusnes Johannesburg. Ei amcan oedd helpu pob dduon ac Indiaid i brynu tai yn Ne Affrica Apartheid. Yn ystod ei weithrediadau, Sitha oedd yr unig asiantaeth ystad berchnogion du yn Ne Affrica.
Priododd Albertina yn 1944; Nelson Mandela oedd y gwas priodas yn eu priodas. Roedd gan y cwpl bump o blant, a mabwysiadwyd pedwar arall. Roedd gwraig a phlant Sisulu hefyd yn weithgar yn y frwydr yn erbyn apartheid.
Daeth ei fab Zwelakhe Sisulu i fod yn newyddiadurwr ac arweinydd yr undeb, aeth ymlaen i sefydlu'r New Nation (ar y pryd papur newydd mwyaf poblogaidd pobl ddu Affrica), a wasanaethodd fel ysgrifennydd y wasg i Nelson Mandela, yn Brif Swyddog Gweithredol Gorfforaeth Ddarlledu De Affrica, ac yn ddiweddarach yn berson busnes. Fe wnaeth merch a fabwysiadwyd, Beryl Rose Sisulu, wasanaethu fel llysgennad o Weriniaeth De Affrica i Norwy.
Ymgyrchu gyda'r ANC
250px|thumb|Priodas Walter a Albertina Sisulu gyda Nelson Mandela ac Anton Lembede. Mae Evelyn Mase ar y chwith i'r priodfab ac mae Anton Lembede ar ochr dde'r briodferch. Mae Nelson Mandela ymhell ymhell. Mae Rosabella Sisulu yn edrych allan dros y cwpl. Ymunodd â'r ANC yn 1941. Ym 1943, ynghyd â Nelson Mandela ac Oliver Tambo, ymunodd â Chynghrair Ieuenctid ANC, a sefydlwyd gan Anton Lembede, a bu Sisulu'n drysorydd i'r mudiad. Yn ddiweddarach, ymadawodd â'r mudiad wedi i Lembede sarhau ei rieni (gan fod tâd Sisulu'n reolwr gwyn). Bu farw Lembede yn 1947. Roedd Sisulu yn drefnydd gwleidyddol galluog ac roedd ganddo rôl amlwg yn cynllunio mudiad filwriaethol, Umkhonto we Sizwe ("Gwaywffon y Genedl"). Fe'i gwnaed yn ysgrifennydd cyffredinol yr ANC yn 1949, gan ddisodli'r arweinyddiaeth hŷn fwy goddefol. Daliodd y swydd honno tan 1954. Ymunodd hefyd â Phlaid Gomiwnyddol De Affrica.
Fel cynllunydd Ymgyrch "Defiance" yn 1952, cafodd ei arestio y flwyddyn honno a rhoddwyd ddedfryd dros dro arno. Ym 1953, teithiodd i Ewrop, yr Undeb Sofietaidd, Palesteina a Tsieina fel cynrychiolydd yr ANC. Cafodd ei garcharu saith gwaith yn ystod y deng mlynedd nesaf, gan gynnwys pum mis yn 1960, ac fe'i rhoddwyd dan arestiad tŷ yn 1962. Yn yr Achos Teyrnfradwriaeth ("Treason Trial") yn 1956-1961, fe'i dedfrydwyd yn y pen draw i chwe blynedd, ond fe'i rhyddhawyd ar fechnïaeth a oedd yn aros ei apêl. Ffodd dan ddaear yn 1963 o lygad yr awdurdodau, gan arwain at i'w wraig fod y ddynes gyntaf i'w harestio dan Ddeddf Diwygio Deddfau Cyffredinol 1963 ("General Laws Amendment Act" neu "cymal 90 diwrnod" ). Cafodd ei ddal yn Rivonia ar 11 Gorffennaf, ynghyd ag 16 arall. Ar ddiwedd Achos Rivonia, 1963-1964, dedfrydwyd ef i garchar am oes ar 12 Mehefin 1964. Gyda ffigurau ANC eraill, fe wasanaethodd y mwyafrif o'i ddedfryd ar Ynys Robben.
Ym mis Hydref 1989, cafodd ei ryddhau ar ôl 26 mlynedd yn y carchar, ac ym mis Gorffennaf 1991 fe'i hetholwyd yn ddirprwy lywydd yr ANC yng nghynhadledd genedlaethol gyntaf yr ANC ar ôl i'r mudiad gael ei chyfreithloni y flwyddyn flaenorol. Arhosodd yn y swydd tan ar ôl etholiad democrataidd cyntaf De Affrica ym 1994.
Eleazar Roberts
Cerddor, cyfieithydd a seryddwr amatur oedd Eleazar Roberts ( 15 Ionawr 1825 – 6 Ebrill 1912). Roedd yn fab i John a Margaret Roberts. Pan yn ddeufis oed fe symudon nhw i Lerpwl. Cafodd ei addysg yn ysgol Owen Brown, Rose Place, a'r Liverpool Institute. Fe aeth i weithio i swyddfa gyfieithwyr yn 13 mlwydd oed.
Walter Sisulu
Marwolaeth
bawd|Sgwâr Walter Sisulu, Soweto Bu farw Sisulu ar 5 Mai 2003 ac fe'i gladdwyd ar 17 Mai mewn angladd swyddogol arbennig ym Mynwent Croesus y tu allan i Soweto, yn dilyn penderfyniad gan y Llywydd, mewn ymgynghoriad â gweinidogion y Cabinet. Mynychodd gwleidyddion a chyn-ymgyrchwyr gwrth-apartheid, pwysigigion ac uchel swyddogion tramor yr angladd. Cyn yr angladd, gorweddodd ei gorff yn y wladwriaeth yn Neuadd Uncle Tom yn Soweto, lle daeth miloedd o bobl i dalu teyrnged iddo. Cynhaliwyd teyrngedau angladdau iddo hefyd Stadiwm Orland a gwasanaethau coffa ledled y wlad.
Eleazar Roberts
Cefndir
Ganwyd ym Mhwllheli, Sir Gaernarfon. Yn 1853 aeth i swyddfa clerc yr ustusiaid, a dringodd i'r safle o brif gynorthwywr i glerc ynad cyflog y ddinas; daliodd y swydd hyd ei ymddiswyddiad yn 1894. Gwnaed ef yn ustus heddwch yn 1895. Ysgrifennodd i'r cylchgronau Y Drysorfa, Y Traethodydd, a'r Geninen, ac yn wythnosol i'r Amserau dan yr enw "Meddyliwr". Astudiodd seryddiaeth a chyfieithodd ddwy gyfrol Dr. Dick ar y gyfundrefn heulog yn Gymraeg, ac âi o gwmpas i ddarlithio ar seryddiaeth. Ef a ysgrifennodd gofiant Henry Richard ("Apostol Heddwch") a'r nofel Gymraeg Owen Rees, sydd yn darlunio bywyd Cymreig yn Lerpwl. Ef oedd arloeswr cyfundrefn y tonic sol-ffa yng Nghymru, a theithiodd ar hyd a lled Cymru i'w hegluro ac i sefydlu dosbarthiadau cerddorol. Cyhoeddodd Bywyd a Gwaith Henry Richard AS, Llawlyfr Caniadaeth, Llawlyfr y Tonic Solffa, Llawlyfr i ddarllen yr Hen Nodiant, a Hymnau a Thonau. Bu'n flaenor ac yn arweinydd y canu yng nghapel Netherfield Road, ac ef (gyda John Edwards) a arweiniodd y gymanfa ganu gyntaf yn Lerpwl yn 1880. Ef a gyfansoddodd yr emyn poblogaidd "O na bawn yn fwy tebyg i Iesu Grist yn byw". Bu farw 6 Ebrill 1912, a chladdwyd ef ym mynwent Anfield, Lerpwl.
Walter Sisulu
Marwolaeth
Cynhaliwyd gwasanaeth coffa ar gyfer "Tata Sisulu" hefyd yn eglwys St Martin-in-the-Fields yn Llundain, a mynychodd Ysgrifennydd Tramor Prydain ar y pryd, Jack Straw, y gwasanaeth coffa yn Pretoria yn ystod ei ymweliad â De Affrica. Yn ei deyrnged, dywedodd yr hen Arlywydd Mandela fod rhan ohono wedi disgyn gyda "marwolaeth Xhamela," tra i'r Arlywydd Thabo Mbeki ei ddisgrifio fel "ffrind anhygoel De Affrica a gwladweinydd rhyddid" ("South Africa's beloved friend and statesman of liberation").
Dywedodd Sisulu ei hun y byddai'n hoffi cael ei gofio fel dyn a ymroddodd ei hun i'r frwydr dros y bobl. Fe'i cyflawnwyd yn ddelfrydol yn cael ei adlewyrchu yn natganiad yr ANC ar ei farwolaeth mai Walter Sisulu oedd un o geferau'r frwydr yn erbyn apartheid. Yn ei angladd, canodd y canwr Americanaidd Brenda Joyce y gân, My Living Shall Not Be In Vain - cân hefyd a ganwyd yn angladd Martin Luther King Jr., arweinydd hawliau sifil Affricanaidd Americanaidd.
Anrhydeddau
Enwyd Gardd Fotaneg Genedlaethol Walter Sisulu, Prifysgol Walter Sisulu a Bwrdeistref Lleol Walter Sisulu eu henwi ar ei ôl hefyd.
Afuad crymbigog
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw llysiau'r afu palmwyddog (enw gwyddonol: Lunularia cruciata). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Lunulariales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida. Dim ond y rhywogaeth hon a geir yn y genws Lunularia.
Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Nghymru.
Mae Lunularia cruciata yn gyffredin yng ngorllewin Ewrop, lle mae'n frodorol i'r ardal o gwmpas Môr y Canoldir. Mae hefyd yn gyffredin yng Nghaliffornia (UDA), lle mae bellach yn tyfu'n wyllt, ac fe'i gelwir yn chwyn mewn gerddi a thai gwydr yn Awstralia. Cred y gwyddonydd Ella Orr Campbell fod yr Afuad crymbigog wedi'i chyflwyno i Seland Newydd rywbryd ar ôl 1867.
Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.
Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.
Y Bregeth ar y Mynydd
de|bawd|314x314px|Darlun o'r Bregeth ar y Mynydd by Carl Bloch Casgliad o ddywediadau a athrawiaeth Iesu Grist sy'n pwysleisio ei ddysgeidiaeth foesol yw'r Bregeth ar y Mynydd. Mae i'w chanfod yn yr Efengyl yn ôl Mathew (penodau 5, 6, a 7). Dyma'r cyntaf o Bum Disgwrs Mathew ac mae'n ymddangos yn gymharol gynnar yng Ngweinidogaeth Iesu, yn dilyn ei fedyddio gan Ioan Fedyddiwr, ei ympryd a'i fyfyrdod yn yr anialwch, ac wedi iddo ddechrau pregethu yng Ngalilea.
Y Bregeth yw disgwrs di-dor hiraf Iesu yn y Testament Newydd, ac un o'r elfennau sy'n cael ei dyfynnu fwyaf o'r Efengylau. Mae'n cynnwys rhai o ddysgeidiaethau mwyaf adnabyddus Iesu, fel y Gwynfydau a Gweddi'r Arglwydd. Mae'r Bregeth ar y Mynydd yn cael ei hystyried fel un sydd yn cynnwys yr elfennau creiddiol o fod yn ddisgybl i Grist.
John Prichard (awdur)
Gweinidog ac awdur o Gymro oedd John Prichard (1821 – 18 Hydref 1889).
Cefndir
Fe'i ganwyd yn Amlwch. Gweithiodd ar Fynydd Parys am gyfnod. Pe bynnag yn 1844 dechreuodd bregethu, ac yn 1845 aeth i Goleg y Bala. Treuliodd chwe mlynedd yn cenhadu a chadw ysgol ym Mancot, Sir y Fflint. Yn 1853 dychwelodd i Amlwch, ble cadwai ei wraig siop hyd 1863. Cafodd ei ordeinio yn 1857, ac yn 1864 penderfynodd bugeilio eglwys Porth Amlwch. Ymddeolodd yn 1884. Caiff ei ddisgrifio fel 'pregethwr poblogaidd anghyffredin' trwy Gymru gyfan.
Henry Owen
Mathemategydd oedd Henry Owen (1716 – 14 Hydref 1795). Roedd yn ail fab (ar ôl Lewis Owen) i gyfreithiwr o'r enw William Owen a'i wraig Jonette Owen.
Robert Herbert Williams
Cerddor o Gymro oedd Robert Herbert Williams (1805 – 20 Tachwedd 1876).
Cefndir
Ganwyd ym mhlwyf Bangor, Sir Gaernarfon. Pan oedd yn fachgen, symudodd ei deulu i Lerpwl. Cafodd ei fagu fel dilledydd ac roedd ei deulu yn cadw siop ar Basnett Street ar gongl Williamson Square, Lerpwl.
Cerddoriaeth
Yn 17 oed, cyfansoddodd yr emyn 'dymuniad' a chafodd ei weld gyntaf yn Y Drysarfa yn Ionawr 1835. Cafodd ei chyhoeddi wedyn yng Nghasgliad o Ddarnau ym 1843. Mae o wedi cyfansoddi sawl emyn arall ac wedi cyhoeddi casgliad bach ohonynt ym 1848 o dan yr enw Alawydd Trefriw.
Blynyddoedd olaf
Am rai flynyddoedd, roedd yn byw yn Drogheda, Iwerddon. Dychwelodd i Lerpwl am gyfnod cyn mynd i fyw i Corfandy, Porthaethwy pan oedd yn wael nes iddo farw ar yr 20fed o Dachwedd 1876. Mae ei fedd ym mynwent Llantysilio.
Henry Owen
Cyhoeddiadau
Dyma rhai o'r teitlau a gyhoeddwyd gan Owen:
Afuad isddeiliog
Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw llysiau'r afu palmwyddog (enw gwyddonol: Targionia hypophylla). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Marchantiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida.
Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Nghymru.
Fel y rhan fwyaf o rywogaethau'r genws yma, mae wedi'i ddosbarthu'n eang, yn enwedig yn y gwleydd sy'n ffinio gyda Môr y Canoldir ble ceir hafau sych, poeth a gaeafau cynnes a gwlyb.
Rhywogaethau eraill yn y genws Targionia:
Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.
Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.
Asbri
Asbri oedd y cylchgrawn pop cyntaf yn y Gymraeg. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf gan Gyhoeddiadau Myrddin yng Nghaerfyrddin yn 1969, dan olygyddiaeth Eilyr Davies, Huw Evans a chriw o unigolion yn ardal Caerfyrddin. Daeth y cylchgrawn i ben yn 1978.
Cyflwynodd y cylchgrawn wobrau cerddorol 'Pleidlais Asbri'. Ym 1970 enillodd Dafydd Iwan y canwr gorau a'r record orau am "Myn Duw Mi a Wn y Daw". Enillodd Heather Jones y gantores orau, Tony ac Aloma y grŵp neu ddeuawd orau a Meic Stevens yr offerynwr gorau. Roedd y cylchgrawn yn enwog hefyd am gystadleuaeth harddwch 'Miss Asbri', gyda gwobr o fynd ar ddêt gyda Hywel Gwynfryn neu Huw Jones. Canodd Geraint Jarman am "Miss Asbri 69" ar ei albwm Brecwast Astronôt er mai yr enillydd cyntaf oedd Rosalind Lloyd yn 1970 (a aeth ymlaen i fod yn rhan o'r ddeuawd Rosalind a Myrddin).
William Richard Ormsby-Gore, 2il Farwn Harlech
Roedd William Richard Ormsby-Gore, 2il Barwn Harlech (3 Mawrth 1819 – 26 Mehefin 1904), yn filwr ac Aelod Seneddol Prydeinig.
Ystadegaeth ddisgrifiadol
Mae ystadegyn ddisgrifiadol yn ystadegyn sy'n disgrifio neu'n crynhoi nodweddion casgliad o wybodaeth feintiol e.e. ystadegau, data. Ystadegath ddisgrifiadol yw'r broses o ddefnyddio ac analeiddio'r ystadegau hyn.
William Richard Ormsby-Gore, 2il Farwn Harlech
Cefndir
Roedd William yn fab i William Ormsby-Gore a Mary Jane Ormsby. Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Eton.
William Daniell
Artist dyfrlliw o Loegr	oedd William Daniell (1769 – 16 Awst 1837). Cafodd ei eni yn Kingston upon Thames yn 1769 ac addysgwyd ef yn Academi Frenhinol y Celfyddydau. Bu farw yn Camden Town.
Ystadegaeth ddisgrifiadol
Gwahaniaethir rhwng ystadegaeth ddisgrifiadol ac ystadegaeth gasgliadol (inferential) yn ôl bwriad neu amcan:
William Daniell
Mae yna enghreifftiau o waith William Daniell yng nghasgliadau portreadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru a'r Oriel Bortreadau Genedlaethol yn Llundain.
Ystadegaeth ddisgrifiadol
Mae hyn, yn gyffredinol, yn golygu nad yw ystadegaeth ddisgrifiadol (yn wahanol i ystadegau gasgliadol) yn cael ei datblygu ar sail theori tebygolrwydd. Ond pan ddefnyddir ystadegaeth gasgliadol i ddadansoddi data, mae ystadegau disgrifiadol hefyd yn cael eu cyflwyno. Er enghraifft, mewn papurau ar bynciau dynol, fel arfer, mae tabl wedi'i gynnwys gan roi maint y sampl, maint y sampl mewn is-grwpiau allweddol a nodweddion demograffig neu glinigol megis yr oedran cyfartalog, rhyw, cyfrifoldebau ac ati.
William Daniell
Oriel
Dyma ddetholiad o weithiau gan William Daniell:
William Richard Ormsby-Gore, 2il Farwn Harlech
Cefndir
Yn ugain oed ymunodd â 53 Catrawd y Troedfilwyr ym 1839 fe'i codwyd yn is-gapten ym 1841. Trosglwyddodd i gatrawd y Light Dragoons fel capten ym 1846 a chafodd ei ddyrchafu'n uwchgapten ym 1852.
Gyrfa wleidyddol
Yn etholiad cyffredinol 1841, etholwyd Ormsby-Gore yn ddiwrthwynebiad fel yr AS Geidwadol dros Swydd Sligo. Yn etholiad cyffredinol 1852 cafwyd cystadleuaeth ar gyfer y sedd a chafodd ei orchfygu gan ymgeisydd Rhyddfrydol a oedd yn tueddu at genedlaetholdeb. Dychwelodd i'r Senedd mewn isetholiad ar 17 Mai 1858 fel yr AS dros Swydd Leitrim, sedd a gadwodd hyd 1876.
Ystadegaeth ddisgrifiadol
Ymhlith y mesuryddion a ddefnyddir yn aml i ddisgrifio set o ddata mae:
William Richard Ormsby-Gore, 2il Farwn Harlech
Gyrfa wleidyddol
Prynodd Ormsby-Gore ystâd yn Derrycarne ger Dromod yn Swydd Leitrim. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Leitrim am dymor 1857. Fe'i penodwyd yn Arglwydd Raglaw Swydd Leitrim ym 1878, gan gadw'r swydd hyd ei farwolaeth.
Arglwydd Harlech
Ar 14 Ionawr 1876, codwyd John ei frawd i'r bendefigaeth fel y Barwn 1af Harlech. Gan nad oedd gan John etifedd gwrywaidd rhoddwyd y Barwniaeth iddo gyda hawl gweddilliad statudol yn enwi ei William yn etifedd tybiedig. Fel mae'n digwydd bu farw'r Barwn gyntaf o fewn 6 mis i'w ddyrchafiad, ac ar 15 Mehefin 1876 daeth William Ormsby-Gore yn ail Farwn Harlech.
Penodwyd Harlech yn Ddirprwy Raglaw Swydd Amwythig ar 22 Chwefror 1882.
Priodas a phlant
Priododd yr Arglwydd Harlech y Fonesig Emily Charlotte Seymour, merch yr Admiral Syr George Francis Seymour a chwaer Francis Hugh George Seymour, 5ed Ardalydd Hertford ym 1850. Bu iddynt chwech o blant.
Marw
Bu farw'r Arglwydd Harlech yn ei gartref yn Llundain ar 26 Mehefin 1904 yn 85 mlwydd oed. Rhoddwyd ei gorff i orwedd yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Sylatyn. Fe'i holynwyd i'r farwniaeth gan George, ei fab hynaf.
Hubert von Herkomer
Academydd a cherflunydd o	Loegr oedd Hubert von Herkomer (26 Mai 1849 – 31 Mawrth 1914). Cafodd ei eni yn Waal yn 1849 ac addysgwyd ef yn Y Coleg Celf Brenhinol. Bu farw yn Budleigh Salterton. Yn ystod ei yrfa, roedd yn arbenigo mewn cynhyrchu delweddau portread.
Mae yna enghreifftiau o waith Hubert von Herkomer yng nghasgliad portreadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru a hefyd yng nghasgliad Yr Oriel Bortreadau Genedlaethol yn Llundain.
Oriel
Dyma ddetholiad o weithiau gan Hubert von Herkomer:
Camlas Trent a Merswy
250px|bawd|[[Lifft cychod Anderton ]] bawd|250px|Y gamlas ger [[Sandbach ]]
Mae Camlas Trent a Merswy yn gamlas 93 milltir o hyd rhwng Camlas Bridgewater yn Preston Brook, Swydd Gaer a Dyfrffordd Trent yn Shardlow, Swydd Derby. Mae’r gamlas yn mynd trwy Barnton, Anderton, Middlewich, Wheelock, Kidsgrove, Stoke on Trent, Etruria, Stone a Burton upon Trent. Gan ddefnyddio ei chysylltiadau gyda chamlesi eraill, mae’n bosibl cyrraedd Manceinion, Birmingham, Llundain a Hull.
Mae’r gamlas yn un gul, heblaw am y darn rhwng Shardlow a Burton upon Trent (ar gyfer cychod mwy Afon Trent). Ehangwyd y gamlas yn ystod tr 1890au rhwng Anderton a Dyfrffordd Weaver ar gyfer cychod mwy Afon Weaver. Mae nodweddion y gamlas yn cynnwys Lifft Cychod Anderton, Twnnel Harecastle, Dyfrbont Afon Dove a Lociau Swydd Gaer.
Hanes
Pasiwyd deddf i adeiladu’r gamlas (gyda enw’r Gamlas Grand Trunk), a hefyd camlas arall yn ei chysylltu ag Afon Hafren ym 1766. Torrwyd y tir cyntaf gan Josiah Wedgwood yn ystod yr un flwyddyn. Peiriannydd i’r 2 gamlas oedd James Brindley. Un o noddwyr y gamlas oedd Josiah Wedgwood. Mae’r gamlas yn mynd trwy Stoke-on-Trent ac roedd hi’n ffordd dda o gludo crochenwaith. Adeiladwyd Twnnel Harecastle dros cyfnod o 11 mlynedd. Prynwyd y gamlas gan Reilffordd Gogledd Swydd Stafford ar 15 Ionawr 1847 oherwydd gwrthwynebiad cwmni’r gamlas i’r rheilffordd. Bu farw Brindley cyn cwblhâd y gwaith adeiladu. Roedd y gamlas yn holl-bwysig yn natblygiad yr ardal o gwmpas Stoke-on-Trent a hefyd Burton upon Trent. Cariwyd nwyddau, gan gynnwys glo, halen, crochenwaith a chwrw, hyd at y 1950au.
Canghennau
Gwelir y gangen Wardle yn rhan o gangen Middlewich Camlas y Grand Union erbyn hyn. Gwelir y gangen Hall Green yn rhan o Gamlas Macclesfield. Mae cangen Caldon wedi dod yn Gamlas Caldon erbyn hyn. Mae’r Gamlas Trent a Merswy yn cysylltu â Dyfrffordd Weaver trwy’r Lifft Cychod Anderton. Mae’n cysylltu hefyd â Gamlas Swydd Stafford a Swydd Gaerwrangon a Gamlas Coventry. Atgyfodir Camlas Derby a Sandiacre.
William Roberts (awdur)
Gweinidog o Gymro oedd William Roberts (25 Medi 1809 – 1887).
Cefndir
Ganwyd yn Llanerchymedd. Offeiriad o'r enw John Richards a addysgwyd William Roberts. Mynychodd a ysgol William Griffith, gweinidog gyda'r Annibynwyr, Caergybi. Yn 1829 dechreuodd Roberts bregethu yng nghapel Hyfrydle, Caergybi. Aeth ymlaen i Ddulyn am ychwaneg o addysg. Daeth rai o Gymry Dulyn at ei gilydd, gan ffurfio eglwys Gymraeg yn y ddinas. Creda llawer mai ef yw un o bregethwyr mwyaf poblogaidd Sir Fon erioed.
Cafodd ei ordeinio yn 1848. Yn 1855, aeth i fugeilio eglwys y Methodistiaid Calfinaidd yn Efrog Newydd, ble ddaru arolygu argraffiad y Beibl Cymraeg cyntaf a gyhoeddwyd yn 1858.
Blynyddoedd Olaf
Yn 1877 symudodd o Efrog Newydd i fugeilio eglwys Mariah, Utica, ac arhosodd yno am 10 mlynedd, tan bu farw yn 1887.
Hanner ffyrling
alt=1843 Great Britain Half Farthing Reverse.png|bawd|Darn hanner ffyrling o'r flwyddyn 1843 Uned o arian bath yn y bunt sterling oedd hanner ffyrling, hanner ffarding neu hanner ffarddin (1/8d neu un wythfed o geiniog). Yn yr iaith Gymraeg, byddai hefyd yn cael ei alw'n 'hatling' (yn tarddu, mae'n debyg, o'r cyfansoddair Saesneg 'halfling'). Roedd yn cael ei fathu mewn copr i'w ddefnyddio yn nhrefedigaeth Ceylon (sy'n cael ei hadnabod fel Sri Lanca heddiw), a chafodd ei ddatgan yn arian cyfreithlon yng ngwledydd Prydain yn 1842.
Cyn y Diwrnod Degol yn 1971 roedd dau gant pedwar deg o geiniogau mewn punt. Roedd pedair ffyrling mewn ceiniog. Roedd deuddeg ceiniog yn gwneud swllt, ac ugain swllt mewn punt. Roedd gwerthoedd llai na phunt fel arfer yn cael eu hysgrifennu mewn sylltau a cheiniogau e.e. swllt a chwech fyddai pedwar-deg dau ceiniog. Roedd gwerthoedd llai na swllt yn cael eu hysgrifennu mewn ceiniogau, e.e. wyth ceiniog fyddai 8d. Byddai pris oedd yn cynnwys ffyrling ynddo yn cael ei ysgrifennu fel a ganlyn: (19/11 1/4).
Biosffer
bawd|Golygfa o draeth sy'n dangos y lithosffer (y ddaear), hydrosffer (y môr) a'r atmosffer (yr awyr) Y biosffer (o'r Groeg βίος bíos "bywyd" a σφαῖρα sphaira "sffer") hefyd yn cael ei adnabod fel yr ecosffer (o'r Groeg οἶκος oîkos "amgylchedd" ac σφαῖρα), yw holl ecosystemau'r byd yn eu cyfanrwydd. Mae hefyd yn gallu cael ei alw'n barth bywyd ar y Ddaear, system gaëedig (ar wahan i ymbelydredd solar a chosmig a'r gwres a ddaw o grombil y Ddaear), ac sydd i raddau helaeth yn hunan-reoleiddio. Yn ôl y diffiniad bïoffisiolegol mwyaf cyffredinol, y system ecolegol byd-eang yw'r bïosffer sy'n integreiddio'r holl fodau byw a'u perthynas â'i gilydd, yn cynnwys eu rhyngweithio ag elfennau o'r lithosfferer, geosffer, hydrosffer, a'r atmosffer.
Mewn ystyr gyffredinol, biosfferau yw unrhyw systemau caëedig, hunan-reoleiddiedig sy'n cynnwys ecosystemau. Mae hyn yn cynnwys biosfferau megis Biosffer 2 a BIOS-3, ac o bosib rhai ar blanedau a lleuadau eraill.
Cneuen yr India
250px|bawd|Cneuen yr India
Mae cneuen yr India neu hefyd nytmeg yn hedyn ffrwyth a ddefnyddir ar gyfer coginio, persawr ac iechyd a harddwch corfforol. Gall hefyd achosi alrgedd ymysg rhai pobl. Er y defnyddir mewn meddyginiaethau traddodiadol ar gyfer gwahanol anhwylderau, ni wyddir am unrhyw gwerth meddygol i'r nytmeg.
Elfennau
bawd|upright|'Mace' Ceuen yr India,, yw hadau mewnol y goeden Myristica fragrans o rywogaeth y Myristica. Marchnatir yr aril neu'r bilen gwag coch sy'n amgylchynu'r hedyn fewnol fel rhywogaeth ar wahân, sef y macis, sydd ar ôl ei sychu, yn cael ei werthfawrogi'n fawr yn India a Sri Lanka. Er hynny, mae nytmeg yn cael ei adnabod yn well fel sbeis ar draws y byd.
Caiff cragen yr haden ei sychu'n raddol yn yr haul dros gyfnod o chwech i wyth wythnos. Yn ystod y cyfnod hyn bydd yr hedyn yn cyfangu o'i gragen galed nes for yr hedyn yn symud yn rhydd tu fewn y gragen. Torrir y gragen wedyn gyda gordd bren a tynnir y nytmeg o'r plisgyn. Mae cneuen yr India yn siap hirgrwn lliw frown gyda wyneb rhychiog.. Maent fel rheol yn wyffurf a tua 20.5-30 mm o hyd a 15-18 mm o led, gan bwyso 5-10 g pan yn sych.
Daw cnwd cynta'r goeden rhyw saith neu naw mlynedd wedi plannu a bydd y goeden yn cyrraedd ei chynnyrch llawn wedi ugain mlynedd.
Hanes
bawd|upright=1.25|Ynysoedd Banda Mae'r traddodiad o goginio gyda'r nytmeg yn hynafol iawn yn Ne-ddwyrain Asia. Cred rhai i'r sbeis ddod i Ewrop drwy law'r Arabiaid, er ei bod hi'n debygol bod ei ddefnydd hyd yn oed yn hŷn, gan fod y nytmeg eisoes yn un o'r cynhwysion yn cael eu llosgi fel arogldarthu mewn seremonïau crefyddol yn y temlau Rhufeinig.
Hyd at ganol 19g, grŵp ynysoedd y Banda (a elwir drachefn yn "Spice Islands" am y rheswm yma) oedd unig leoliad cynhyrchu cneuen yr India a 'mace' yn y byd. Lleolir yr ynysoedd ar ochr ddwyreiniol Indonesia yn nhalaith Maluku. Maent yn cynnwys un ar ddeg ynys llosgfynyddig fechan a elwir yn Neira, Gunung Api, Banda Besar, Rhun, Ai, Hatta, Syahrir, Karaka, Manukan, Nailaka a Batu Kapal, gyda arwynebedd tir o 8,150 hectar.
Roedd nytmeg yn nwydd gwerthfawr iawn a werthwyd i ddinas Fenis gan yr Arabiaid a wrthododd ddatgelu lleoliad cynhyrchwyr y gneun. Yr awch am nytmeg oedd un o'r rhesymau i'r Portiwgaliaid hwylio o gylch y byd. Wedi i Afonso de Albuquerque gipio dinas Malacca yn Awst 1551 yn enw brenin Portiwgal, daeth o hyd i leoliad Ynysoedd Banda drwy gefnogaeth (gorfordol) morwyr Malay gan lanio yno yn gynnar yn 1552. [10]
Yn 1621 ymosododd yr Iseldirwyr yn filain ar yr ynysoedd er mwyn ennill monopoli o'r cynnyrch. Yn dilyn sawl cyflafan cwympodd poblogaeth yr ynysoedd o oddeutu 15,000 i 'mond 1,000 - unai drwy ladd, llwgu, ffoi, allfudo neu gwerthu fel caethweision gan yr Iseldirwyr. Llwyddodd Lloegr i ennill rheolaeth o un ynys, Rhun ond cymaint oedd pwysigrwydd yr ynysoedd i'r Iseldiroedd fel iddynt ffeirio ynys Manhattan yn Efrog Newydd i Loegr am Rhun yng Nghytundeb Breda yn 1667.
Yn ystod cwymp yn nerth milwrol yr Iseldirwyr yn ystod Rhyfeloedd Napoleon, fe gymeroedd Prydain reolaeth o'r ynysoedd gan drawsblanu coed nytmeg a'r pridd i Sri Lanka, Penang, Bencoolen, a Singapôr. (Er bod tystiolaeth fod coed nytmeg wedi bodoli yn Sir Lanka cyn hyn.) Oddi yno trawsblanwyd y coed i tirigaethau eraill Ymerodraeth Prydain megis Zanzibar ac Ynys Grenada yn y Caribî. Mae baner Grenada, a fabwysiadwyd yn 1974, yn arddangos darlun syml o'r ffrwyth cneuen yr India wedi ei hagor. Ail-enillodd yr Iseldirwyr reolaeth o'r Ynysoedd Banda nes yr Ail Ryfel Byd.
Coginio
Gellir ei ddefnyddio mewn cannranau bychain sych wedi crafu'n bowdr i ychwanegu blas i ddiodydd poeth fel ''eggnog', pwdinau (e.e. pwdin reis), cymysgfa ffrwythau, pasteiod a busgedi eraill wedi'u coginio. Fe'i defnyddir hefyd fel cynhwysyn mewn sawsiau hallt. Mae i'r cneuen flas cynnes ac ychyig yn felys.
Meddygyniaeth
Mae cneuen yr India yn cynnwys olew hanfodol ac fe'i hystyrir hefyd yn gynnyrch meddyginiaethol ar gyfer meddygaeth Ayurvedic a llawer o feddyginiaethau cartref traddodiadol eraill. Fe'i defnyddir ar hyn o bryd yn y diwydiant fferyllol, yn enwedig fel blasu wrth gynhyrchu past dannedd ac fel cynhwysyn mewn syrupiau yn erbyn peswch
Windham Wyndham-Quin, 5ed Iarll Dunraven a Mount-Earl
Roedd y Cyrnol Windham Henry Wyndham-Quin, 5ed Iarll Dunraven a Mount-Earl, CB, DSO (7 Chwefror 1857 - 23 Hydref 1952) yn Swyddog ym myddin Prydain yn Aelod Seneddol Ceidwadol ar gyfer De Morgannwg, 1895-1906 ac yn aelod o’r bendefigaeth Wyddelig.
Bywyd Personol
Ganwyd Wyndham-Quin yn Llundain, yn ail fab i Windham Henry Wyndham-Quin, ail Iarll Dunraven a Mount-Earl, a Caroline, merch y Llyngesydd Syr George Tyler o Barc Cotrel, Bro Morgannwg.
Priododd y Fonesig Eva Constance Aline Bourke, merch Richard Southwell Bourke, 6ed Iarll Mayo. Bu iddynt dau fab ac un ferch.
Gyrfa filwrol
Ymunodd â'r 16eg Lancers yn 1878 a bu'n gwasanaethu yn Rhyfel Cyntaf y Boer ym 1881. Daeth yn gapten ym 1886 gan wasanaethu yn India ym 1889. Bu'n adjutant gyda'r Royal Gloucester Hussars rhwng 1890 ac 1894 a chafodd ei ddyrchafu'n uwchgapten yn y 16th Lancers ym 1893. Gwasanaethodd yn Ne Affrica eto yn Ail Ryfel y Boer. Fe'i penodwyd yn gapten yn yr Iwmyn Imperialaidd ar 14 Chwefror 1900. Cododd a gorchmynnodd 4ydd Cwmni (Morgannwg) yr Iwmyn Imperialaidd a adawodd Lerpwl ar yr SS Cymric ym mis Mawrth. Yn Ail Ryfel y Bore bu son amdano mewn cadlythyrau ac enillodd Fedal y Frenhines gyda thri chlesbyn a medal yr Urdd Gwasanaeth Nodedig (DSO). Fe'i hurddwyd yn Gydymaith Urdd y Baddon ym 1903.
Ar ôl dychwelyd o Dde Affrica, cododd a gorchmynnodd Iwmyn Imperialaidd Morgannwg fel catrawd lawn a olynodd y 4ydd Cwmni. Fe'i penodwyd yn Gyrnol anrhydeddus y gatrawd ar 19 Hyd 1901.
Gyrfa Wleidyddol
Yn etholiad cyffredinol 1895 fe'i hetholwyd yn Aelod Seneddol dros De Morgannwg, gan ennill sedd i'r Blaid Geidwadol. Fe'i ail etholwyd ym 1900, ond collodd y sedd i'r Rhyddfrydwyr yn etholiad cyffredinol 1906.
Fe wasanaethodd fel Uchel Siryf Swydd Kilkenny ym 1914.
Fe'i dyrchafwyd i'r Iarllaeth ar farwolaeth ei gefnder Windham Wyndham-Quin, 4ydd Iarll Dunraven a Mount-Earl, a fu farw ym 1926 heb olynydd gwrywaidd. Gan fod Iarll Dunraven a Mount-Earl yn deitl yn y bendefigaeth Wyddelig yn hytrach na phendefigaeth Prydain Fawr, nid oedd yn eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi.
Marwolaeth
upright|bawd|Maen coffa Bu farw yn Adare Manor, Swydd Limerick a rhoddwyd ei weddillion i orffwys yn Eglwys St. Nicholas, Adare, Swydd Limerick.
Edwin Landseer
Arlunydd o Loegr oedd Edwin Henry Landseer (7 Mawrth 1802 – 1 Hydref 1873). Cafodd ei eni yn Llundain yn 1802 ac addysgwyd ef yn Academi Frenhinol y Celfyddydau. Bu farw yn Llundain. Roedd yn arbenigo mewn peintiadau o anifeilaid.
Ceir enghreifftiau o waith Landseer yng nghasgliadau portreadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru a'r Oriel Bortreadau Genedlaethol Llundain.
Theorem Olaf Fermat
bawd|Rhifyn 1670 edition o Arithmetica gan Diophantus, sy'n cynnwys includes testun gan Fermat a adnabyddir heddiw fel 'Theorem Olaf Fermat' (Observatio Domini Petri de Fermat).
Mewn theori rhif, dywed Theorem Olaf Fermat na all unrhyw dri cyfanrif positif
a
,
b
c
fyth fodloni yr hafaliad
an + bn = cn
ar gyfer unrhyw werth y cyfanrif
n
sy'n fwy na 2. Mae gan
n = 1
n = 2
nifer anfeidraidd o ddatrusiadau ac atebion, ac fe wyddys hynny ers dros dwy fil o flynyddoedd.
Cyflwynwyd y theorem am y tro cyntaf gan Pierre de Fermat yn 1637, ar ymyl copi o Arithmetica a oedd yn ei feddiant. Yno, mewn nodiadau, mynnodd fod ganddo brawf a oedd yn rhy hir i'w gynnwys ar ymyl y ddalen. Cyhoeddwyd Prawf Wiles o Theorem Olaf Fermat yn 1994 gan Andrew Wiles, a'i gyhoeddi'n ffurfiol yn 1995, wedi 258 mlynedd o waith caled gan nifer o fathemategwyr. Disgrifiwyd y prawf hwn fel 'datblygiad aruthrol' pan gyflwynwyd Gwobr Nobel i Wiles yn 2016.
Pythagoras
Mae gan yr hafaliad Pythagoraidd x2 + y2 = z2 nifer anfeidraidd o gyfanrifau positif ar gyfer x, y, a z; gelwir y datrusiadau hyn yn "driawdau Pythagoraidd" (neu "driongl Pythagoras"). Tua 1637 sgwennodd Fermat nad oedd gan yr hafaliad mwy cyffredinol an + bn = cn ddim un datrusiad mewn cyfanrifau positif, pan fo n yn gyfanrif sy'n fwy na 2. Er iddo hawlio fod ganddo brawf cyffredinol, nid adawodd unrhyw dystiolaeth o hynny. 30 mlynedd wedi ei farwolaeth y daeth hyn yn wybyddus i'r byd mathemategol, a galwyd y broblem yn "Theorem Olaf Fermat".
Datganiadau
Ceir sawl datganiad gwahanol o'r theorem, sy'n hafal i'r datganiad gwreiddiol.
Er mwyn eu nodi, byddwn yn defnyddio'r nodiant mathemategol: boed
N
Triawdau Pythagoraidd
Set o rifau yw'r triawdau Pythagoraidd, sef tri cyfanrif positif
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
Z
Triawdau Pythagoraidd
a
,
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
yn set o gyfanrifau 0, ±1, ±2, ..., a boed
Triawdau Pythagoraidd
b
, ac
c
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
yn set o rifau cymarebol a⁄b lle mae
Triawdau Pythagoraidd
, lle mae
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
a
Triawdau Pythagoraidd
a2 + b2 = c2
. Yn aml, caiff y rhifau triphlyg hyn eu sgwennu fel
, a'r enghraifft fwyaf adnabyddus yw
(3, 4, 5)
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
b
Triawdau Pythagoraidd
(a, b, c)
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
yn
Triawdau Pythagoraidd
(ka, kb, kc)
hefyd, ar gyfer unrhyw cyfanrif positif
k
.
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
gyda
Triawdau Pythagoraidd
Triawd cysefin Pythagoraidd yw'r set lle mae
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
≠0.
Triawdau Pythagoraidd
ac
yn 'gyd-gysefin' (coprime), hynny yw, nid oes ganddynt rannydd cyffredin mwy nag 1. Mae'r triongl a gaiff ei ffurfio gyda rhifau triphlyg Pythagoras yn driongl ongl sgwâr, a gelwir ef yn "driongl Pythagoras".
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
xn + yn = zn
lle mae un neu ragor o
Triawdau Pythagoraidd
O fewn Theorem Olaf Fermat, mae gan yr hafaliad Pythagoraidd x2 + y2 = z2 nifer anfeidraidd o gyfanrifau positif ar gyfer x, y, a z; sef y triawdau Pythagoraidd hyn.
Daw'r enw o theorem Pythagoras, ac mae'n nodi fod hyd holl ochrau triongl yn bodloni'r fformiwla
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
x
,
Vauxhall Carlton
bawd|Vauxhall Lotus Carlton (1993) Car pedwar drws oedd Vauxhall Carlton, a gynhyrchwyd gan (General Motors) yn y 1990au. Mewn gwirionedd, addasiad o'r salwn Vauxhall Carlton/Opel Omega A ydoedd, a addaswyd gan Lotus. Enwau eraill ar y car yw Vauxhall Lotus Carlton, Lotus Omega ac Opel Lotus Omega. Gallai gyrraedd cyflymder o 177 mph (285 km/h) sydd un gyflymach na car gorau Ferrari ar yr adeg.
Roedd cwmniau Almaenig fel BMW a Mercedes-Benz yr creu ceir cyflym moethus yr adeg ac roeddynt yn llwyddiannus. Penderfynodd Vauxhall eu bod am ddynwared y llwyddiant hwn. Ni'r oedd gan General Motors adran geir rasio ar yr adeg honno, felly roedd yn rhaid iddynt droi at Lotus am gymorth. Ychydig o newidiadau allanol a wnaed, fodd bynnag: sboilar newydd ar y cefn, awyrdyllau ar foned y car, bathodyn Lotus ar yr adennydd blaen a drws gwahanol i'r gist ayb. Dim ond un lliw a gynhyrchwyd, math o wyrdd a alwyd yn Imperial Green.
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
y
Triawdau Pythagoraidd
. Felly, y triawd yw'r dair ochr hyn, y tri cyfanrif yma o'r triongl ongl sgwâr. Sylwer fod yn rhaid i'r ochrau fod yn gyfanrifau. Er enghraifft, er bod triongl gyda'i hochrau yn
a = b = 1
and
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
, neu
z
Triawdau Pythagoraidd
c = √2
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
yn sero yn cael ei alw'n "ddatrysiad distadl". Bydd datrusiad lle mae pob un o'r tri yn 'ddi-sero' yn cael ei alw'n "ddatrusiad annistadl".
Triawdau Pythagoraidd
yn driongl ongl sgwâr, nid yw
(1, 1, √2)
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
n
Triawdau Pythagoraidd
yn driawdau Pythagoraidd gan nad yw
√2
yn gyfanrif. Ar ben hyn, nid oes gan
1
rannydd cyffredin sy'n gyfanrif, gan nad yw
Symbolaeth
Gall symbolaeth gyfeirio at:
Richard Owen (Y Diwygiwr)
Ei briod oedd Ellen Owen (née Evans) yn 1867. Am bedair blynedd roeddent yn byw yn Rhos-cefn-hir. Pentraeth — Ellen yn masnachu, ac Richard yn efengylu. Roedddent wedyn yn byw am dymor yn Llundain, ac ar ei ddychweliad yn ôl yn 1873 fe'i hordeiniwyd. Ar ôl dod yn ôl ac ymsefydlu roedd yn amlwg ei fod wedi cael dylanwad dros Gymru gyfan. Am dymor byr roedd ei gartref yn Ninbych ac wedyn yn Aberystwyth, a bu farw yn Nhycroes, Pentraeth, Môn.
Triawdau Pythagoraidd
yn anghymarebol.
Gŵyr mathemategwyr am driawdau Pythagoraidd ers canrifoedd ac mae'r enghraifft gynharaf ohonynt i'w weld ar lechen o glai a elwir yn "Plimpton 322" ac a ganfuwyd ym Mabilon ac a ysgythrwy i mewn i'r clai tua 1800 CC. Fe'i canfuwyd gan Edgar James Banks ychydig wedi 1900.
Richard Owen (Y Diwygiwr)
Gyrfa
Pan ddaeth yr amser iddo ymuno a'r weinidogaeth roedd gwrthdaro ymysg yr arweinwyr. Fe ymunodd a Goleg y Bala yn 1863, roedd yn anodd iawn, hyd yn oed amhosib, iddo i wneud cynnydd enfawr yn ei waith gan ei fod yn efengylydd wneuthur.
Triawdau Pythagoraidd
Enghreifftiau
Ceir 16 triawd cysefin Pythagoraidd, gyda c ≤ 100: Noder, fodd bynnag, nad yw (6, 8, 10) yn driawd cysefin Pythagoraidd, gan ei fod yn lluoswm o (3, 4, 5).
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
∈
Triawdau Pythagoraidd
Enghreifftiau
Yn ychwanegol at y rhain, mae'r canlynol yn driawdau cysefin Pythagoraidd gyda 100 < c ≤ 300:
Cynhyrchu triawdau
Mae 'fformiwla Euclid' yn fformiwla ffwndamental ar gyfer cynhyrchu triawdau Pythagoraidd, o dderbyn parau o gyfanrifau m ac n gyda
m > n > 0
. Noda'r fformiwla fod y cyfanrifau
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
(h.y. mae n, x, y, z i gyd yn gyfanrifau positif) a
Triawdau Pythagoraidd
Cynhyrchu triawdau
yn ffurfio triawd Pythagoraidd.
Mae'r triawd a gynhyrchir o fformiwla Euclid yn gysefin os a dim ond os yw m ac n yn gyd-gysefin ac nad yw'r ddau yn odrifau.
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
> 2 nid oes gan yr hafaliad
Delyth Jewell
Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru yw Delyth Jewell (ganwyd 1987). Mae'n Aelod o'r Senedd dros ranbarth Dwyrain De Cymru ers 2019.
Roedd yn ail ar rhestr Etholaeth ranbarthol Dwyrain De Cymru ac felly yn dilyn marwolaeth Steffan Lewis cafodd ei dewis i gymryd y sedd. Tyngodd ei llw ar 8 Chwefror 2019.
Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Delyth Non Jewell yng Nghaerffili a fe'i magwyd yn Ystrad Mynach. Mynychodd Ysgol Bro Allta ac yna Ysgol Gyfun Cwm Rhymni lle gwnaeth ei lefelau A yn Saesneg, Cymraeg, Hanes a Ffrangeg. Gwnaeth radd Llenyddiaeth Saesneg yng Ngholeg Sant Huw, Rhydychen gan raddio yn 2008. Yn 2009 cwblhaodd ôl-radd Meistri mewn Astudiaeth Celtaidd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen am ei thraethawd ymchwil ar y gynghanedd yng ngwaith beirdd Eingl-Gymreig. Yn ystod ei chyfnod yn y brifysgol roedd hi'n Llywydd y Gymdeithas Gymreig (Cymdeithas Dafydd ap Gwilym).
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
unrhyw ddatrusiad.
Mae bron pob llawlyfr poblogaidd ar y pwnc yn ei osod fel hyn, eithr mae pob llawlyfr arbenigol, mathemategol yn ei ddatgan dro
Delyth Jewell
Gyrfa
Wedi gadael Rhydychen, aeth i weithio yn San Steffan, lle'r oedd hi'n ysgrifennydd areithiau ac yn ymchwilydd ar gyfer grŵp Plaid Cymru am bum mlynedd a hanner. Cododd i swydd Pennaeth Ymchwilio a chwaraeodd rôl flaengar mewn ymgyrchoedd wnaeth arwain at gyflwyno cyfreithiau newydd ar stelcian (2012) a thrais domestig (2015). Yn 2014 derbyniodd Gwobr Ymchwilydd Seneddol y Flwyddyn yng ngwobrau DODS tra’r oedd yn gweithio i’r Aelod Seneddol Elfyn Llwyd. Symudodd yn ôl i Gymru yn 2015 i weithio fel Rheolwr Polisi gyda Cyngor ar Bopeth rhwng Mawrth 2015 ac Ebrill 2018. Wedi hynny cychwynnodd weithio i ActionAid fel arbenigwr ar ymgyrchoedd hawliau merched.
Theorem Olaf Fermat
Datganiadau
, lle mae'r cyfanrif
≥ 3, ddatrusiad annistadl
.
≥ 3, unrhyw ddatrysiad annistadl
Q
xn + yn = 1
, lle nad oes gan y cyfanrif
c
yn ddatrysiad annistadl i'r eilrif cysefin
xp + yp = zp
p
y2 = x(x − ap)(x + bp)
('cromlin Frey') yn gromlin eliptig.
William Ormsby-Gore
Roedd William Ormsby-Gore (14 Mawrth 1779 - 4 Mai 1860), a oedd yn defnyddio'r enw William Gore tan 1815, yn filwr ac yn Aelod Seneddol Prydeinig a chynrychiolodd etholaethau yn yr Iwerddon, Cymru a Lloegr.
Bywyd Personol
Ganwyd William Gore yng Nghaerfaddon yn fab William Gore, AS Swydd Lentrim. Roedd teulu Gore yn deulu Eingl-Wyddelig bonheddig. Roedd yn ddisgynnydd i Syr Arthur Gore Barwnig 1af Newtown a Syr Paul Gore Barwn 1af Magharabag. Roedd George Gore Twrnai cyffredinol yr Iwerddon ac Arthur Gore, Iarll 1af Arran hefyd yn perthyn iddo. Ei fam oedd Frances Jane Gorges, merch ac etifedd Ralph Gore, AS o Barrow Mount, Swydd Kilkenny, gweddw Syr Haydocke Evans Morres, ail farwnig.
Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton, y Deml Ganol (1796) a Choleg Merton, Rhydychen (1797)
Priododd Mary Jane Ormsby ym 1815. Roedd Mary Jane Ormsby yn etifedd ystadau Glyn Cywarch, Clenennau a Brogyntyn. Wrth ei phriodi hi newidiodd William Gore enw'r teulu i Ormsby-Gore. Bu iddynt 3 mab a 2 ferch. Daeth eu mab hynaf, John Ralph Ormsby-Gore yn Farwn 1af Harlech ym 1876 ac ar ei farwolaeth ef daeth eu hail fab William Richard Ormsby-Gore yn 2il Farwn Harlech.
Gyrfa
Ei brif yrfa oedd rhedeg ei ystadau enfawr. Roedd ystâd Brogyntyn yn 4,000 erw ac yn rhoi dylanwad iddo yng Nghroesoswallt a diddordebau yn Swydd Amwythig a Sir Drefaldwyn. Clenennau, ystâd 3,997 erw yn Eifionydd, oedd hen sedd Owens Brogyntyn, a oedd wedi rheoli Cricieth, bwrdeistref gyfrannol Caernarfon, a hwy oedd y tirfeddianwyr mwyaf yn Llanfihangel-y-Pennant a Phenmorfa yn Sir Gaernarfon a Llanfihangel-y-Traethau yn Sir Feirionnydd
Gyrfa wleidyddol
Etholwyd Ormsby-Gore i Dŷ'r Cyffredin dros Swydd Leitrim ym 1806, sedd a gadwodd hyd 1807. Rhwng 1830 a 1831 bu'n Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Caernarfon a bu'n cynrychioli Gogledd Swydd Amwythig yn y Senedd o 1835 i 1857.
Fe'i penodwyd yn Uchel Siryf Swydd Amwythig am dymor 1817-18 ac Uchel Siryf Sir Gaernarfon am 1820-21.
Gwasanaethodd fel Maer Croesoswallt o 1823 i 1824 a fu'n maer etifeddol Criceth o 1827.
Marwolaeth
bawd|Eglwys Sylatyn Bu farw ym Mrogyntyn yn 81 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion yn Sylatyn.
Ystadegaeth gasgliadol
Ystadegaeth gasgliadol yw'r broses o ddefnyddio dadansoddi data i ddidynnu priodweddau sy'n sail i ddosbarthiad, o fewn tebygolrwydd. Mae'r gair 'casglaidol' ('dod i gasgliad'; inferential) yma'n cyfeirio at boblogaeth yng nghyd-destun dadansoddi'r ystadegau; er enghraifft, trwy brofi damcaniaethau a chanfod amcangyfrifon. Tybir bod y set ddata dan sylw yn sampl o boblogaeth fwy.
Gellir cyferbynnu ystadegau gasgliadol ag ystadegaeth ddisgrifiol, sydd yn ymwneud yn unig â phriodweddau'r data dan sylw, ac nid yw'n gorffwys ar rwyfau'r rhagdybiaeth bod y data'n dod o boblogaeth fwy.
Cyflwyniad
Fel a nodwyd, mae ystadegaeth gasgliadol yn cynnig gosodiadau am boblogaeth neilltuol, gan ddefnyddio rhyw elfen o samplu, fel arfer.
Dywed Konishi & Kitagawa, "Gellir ystyried y rhan fwyaf o broblemau o fewn ystadegaeth gasgliadol yn broblemau sy'n ymwenued â modelu ystadegol." Yr un mor berthnasol i hyn yw'r hyn a ddywed yr ystadegydd David Cox, y rhan mwyaf allweddol (a phroblemus) o'r dadansoddi yw'r cyfnewid o'r pwnc dan sylw i'r model ystadegol."