cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tŷ Leinster
Cofadail i Michael Collins ac Arthur Griffith
Bu cofadail i ddau o arweinwyr Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon, Michael Collins ac Arthur Griffith ar yng nghefn Leinster House. Cofwyd y cofeb yn 1923 i gofio'r ddau a sefydlodd Gwladwriaeth Rydd Iwerddon er gwaethaf gwrthwynebiad chwyrn a gwaedlyd a'r Rhyfel Cartref dan arweiniad Éamon de Valera. Pan ddaeth Fianna Fail, plaid de Valera ,i rym yn 1932 roedd dyfodol y gofeb yn ansicr. Fe'i symudwyd yn 1939. . Codwyd obelisg tal tenau, yn ei le yn 1950.
Adnewyddu a'r Dyfodol
Ers sefydlu'r Oireachtas yn Nhŷ Leinster mae sawl estyniad wedi bod gan gynnwys 'Bloc 66' a adeiladwyd ynghannol yr 1960 ac estyniad 2000 a adeiladwyd adeg y Milflwydd.
Yn 2018 cododd adroddiad gan y Ceann Comhairle gwestiynau dros addasrwydd a diogelwch yr adeilad o gofio ei hoed a'r holl waith adeiladu ac adnewyddu ac addasu sydd wedi bod ynddi. Cydnebid y bydd angen gwario ar adnewyddu'r adeilad yn y dyfodol.
Goetre (Port Talbot)
bawd|Eglwys San Pedr, Goetre, Port Talbot bawd|Arwyddbost Eglwys San Pedr, Goetre, Port Talbot Pentref yw Goetre ger tref Port Talbot. Gan fod sawl Goetre i gael yng Nghymru gan gynnwys Goetre Sir Fynwy, ger Merthyr Tudful, Ceredigion, Maldwyn, mae'n hawdd cymysgu rhwng y pentrefi. Lleoliad grid y pentref yw SS7889.
Etymoleg
Daw'r enw "Goetre" o'r geiriau coed + tref. O'r herwydd, y sillafiad cywir yw Goetre a dyma mae Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru Comisynydd y Gymraeg yn arddel.
Nodweddion
Rhed y nant Ffrwd Wyllt drwy'r pentref ac ymlaen at Tai-bach.
Pêl-droed
Ceir C.P.D. Goytre United yn y pentref. Mae'r tîm yn chwarae yn gyson yn Cynghrair Cymru (Y De) (y Welsh League) sef ail-reng system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru.
Unwaith eto, ni ddylid drysu'r tîm yma gyda thîm pêl-droed Goytre Athletic yn Sir Fynwy.
Ysgol Cybi
bawd|Hen adeilad Ysgol Cybi
Mae yna 750 plant yn yr Ysgol Cybi.
Staff
Rhian Grieves yw ei dirpwy bennaeth presennol.
Edward Preston
Peiriannydd sifil oedd Edward Preston (1825 – 1892), a bu'n beiriannydd yn y gwaith o adeiladu lein Rheilffordd Caer a Chaergybi ac roedd yn brydleswr Rheilffordd Nantlle o 1856 nes ei gwerthu i Thomas Savin ym 1862.
Roedd yn fab i'r Parch. George Preston, is-brifathro Ysgol Westminster, a hanai'n wreiddiol o Swydd Norfolk, a chafodd ei ddwyn i fyny o fewn tafliad carreg i Abaty Westminster. Pan farwodd y tad ym 1841, fe'i gladdwyd yn Abaty Westminster, lle mae cofeb iddo. Gadawodd blasty bychan ac ystad o 100 acer yn Erith, Swydd Caint, a oedd erbyn yr 1840au'n dir datblygu i'w deulu.
Daeth Edward Preston i ardal Caernarfon tua 1855/6. Honnai ei fod wedi gweithio gynt fel un o'r peirianwyr ar reilffyrdd yn Iwerddon ac wedyn ar Reilffordd Caer a Chaergybi pan gafodd ei hadeiladu tua 1848-50, ond methodd yr hanesydd J.I.C. Boyd â darganfod unrhyw brawf o hyn. Pan geir cyfeiriad ato tu allan i gyd-destun rheilffyrdd, fe'i ddisgrifir yn "Esq.", sydd yn awgrymu ei fod yn perthyn i'r dosbarth tirfeddianwyr, dynion busnes llewyrchus a gŵyr â phroffesiwn. Priododd yn Llundain fis Ebrill 1853. Dyn ifanc 30 oed oedd o pan gyrhaeddodd Gaernarfon, gyda'i wraig Ellen Maria Bates McLoughlin, (a oedd wedi ei geni yn Iwerddon ym 1835), a ganwyd eu merch gyntaf, Mary, ym 1855. Roedd ef a'i deulu ifanc yn byw yn y Tower, Treuddyn, ger Yr Wyddgrug ym Mai 1854. Erbyn Gorffennaf 1855 roeddynt yn byw yn Glyn House, Conwy. Symudodd, mae'n debyg, i Glan Helen, Lôn Parc, Caernarfon yn fuan wedyn wrth iddo ymgymryd â phrydles Rheilffordd Nantlle. Fe ddisgrifiodd ei hun fel peirianydd sifil, a bu'n gweithio fel yr is-gontractor i wireddu cynllunio prif beirianwyr Rheilffordd Conwy a Llanrwst, a godwyd tua 1861-3.
Roedd yn weddol hael at achosion eglwysig, gan gyfrannu at gronfa i helpu Eglwys Sant Thomas, Y Groeslon a sefydlu eglwys ar gyfer siaradwyr Cymraeg yn nhref Caernarfon, ymysg rhai eraill.
Cafodd Preston gryn wrthwynebiad i'w fenter, gan iddo godi pob lŵp pasio ond tri, a thrwy hynny lesteirio llif y wagenni llechi. Roedd gwaeth i ddyfod, fodd bynnag, gan iddo ddechrau trafod adeiladu lein o led safonol o Afon-wen i Gaernarfon. Mae'n amlwg iddo ddatblygu bwriad tymor hir i weld Rheilffordd Nantlle yn cael ei thraflyncu gan lein arall, sef Rheilffordd Sir Gaernarfon, a daeth yn un o gyfarwyddwyr y lein honno mor fuan â Chwefror 1858 - sy'n gofyn y cwestiwn ai rhedeg Rheilffordd Nantlle oedd ei wir nôd, yntau gael gafael ar reilffordd y gellid ei droi'n fwy proffidiol iddo trwy newid ei natur.
Gellid amau mai mynd tramor fu ei gam nesaf gan fod merch iddo wedi ei geni ym Mrwsel, Gwlad Belg ym 1866. Ganwyd merch arall iddo fo a'i wraig yn y Cawcasus ym 1871.
Cyn 1870, ac efallai mor gynnar â 1865 pan gychwynwyd ar brosiect i gysylltu'r Môr Du a Tblisi (Georgia) cafodd ei benodi'n beiriannydd preswyl Rheilffordd y Cawcasus yn Rwsia gan y contractwyr, G.B. Crawley a'r cwmni, wrth adeiladu rheilffordd trwy'r mynyddoedd am 168 milltir o Boti i Dbilisi. Roedd ganddo gynorthwywr o'r enw William Gill, a ddaeth yn beiriannydd rheilffyrdd nodedig yn ne America. Daeth y gwaith ar lein Poti-Tbilisi i ben fis Mawrth 1873 gyda'r trên cyntaf yn cyrraedd Tbilisi Hydref 1872, ond ni wyddys pryd symudodd Preston yn ei flaen. Bu'n ôl yng Nghymru am ychydig o amser ym mis Chwefror 1870, pan oedd yn aelod o gomisiwn gan Lywodraeth Rwsia dan arweiniad y Cownt Statkowski a ddaeth i Borthmadog i weld injans stêm Charles Easton Spooner wrth eu gwaith, a'r injan Little Wonder yn arbennig, a hynny fis Chwefror 1870. Roedd y cyfnod prysur o godi rheilffyrdd yng Nghymru yn dirwyn i ben, ac roedd un o beirianwyr Rheilffordd Sir Gaernarfon, Benjamin Piercy, wedi symud ymlaen i ynys Corsica ac wedyn i India. Tybed a ddylanwadodd hwnnw ar Preston iddo yntau chwilio am waith tramor. Beth bynnag am hynny, nid yw Edward Preston na'i deulu (oedd yn cynnwys o leiaf 3 phlentyn erbyn hynny) yn ymddangos yn y Cyfrifiad ar gyfer 1871. Mae hyn hefyd yn tueddu awgrymu nad oeddynt ym Mhrydain ym 1871. Erbyn 1881 roedd y teulu'n byw mewn tŷ sylweddol yn Chelsea, Llundain.
Yng nghanol y 1880au fe ymddeolodd, gan rentu plasty ac ystâd fechan yn Swydd Henffordd, sef Easton Court, Little Hereford. Yn ystod hydref 1891 aeth gyda'i wraig ar ymweliad ag Algiers, ac mi fu farw yn ystod gwanwyn 1892 yn Llundain ar ôl dychwelyd o'r wlad honno.
Mae ei ddull o ddelio gyda defnyddwyr Rheilffordd Nantlle wedi ei ddangos i fod yn ddyn busnes digymrodedd a phenderfynol, ac mae dyddiadur Mary Ellen Jephson, un o'i ferched, a edrychodd ar ôl Easton Court iddo, yn ei ddarlunio fel dyn caled a fynnai ei ffordd. Roedd Mary Ellen yn wraig i swyddog gyda llongau P&O, ond casaodd Easton Court gan ei fod yn damp ac unig, a'r gweision yn hy wrthi. Symudodd oddi yno wedi i'w thad farw.
Napcyn
bawd|Napcyn wedi'i roli mewn modrwy napcyn Darn o ddefnydd hirsgwar sy'n cael ei ddefnyddio wrth y bwrdd er mwyn sychu'r geg a'r bysedd tra'n bwyta yw napcyn. Mae fel arfer yn fychan ac wedi'i blygu, weithiau mewn dyluniadau a siapiau cymhleth. Daw'r gair Cymraeg o Saesneg Canol, a oedd wedi benthyg y gair Ffrangeg nappe—sef deunydd ar gyfer gorchuddio bwrdd—gyda'r -kin wedi'i ychwaengu fel olddodiad bachigol.
Defnyddiwyd napcynnau yn nyddiau'r Rhufeiniaid, ac mae'n debyg mai bara oedd yn cael ei ddefnyddio gan y Groegiaid i sychu eu dwylo.
Mae cofnod o'r Tsieiniaid yn defnyddio napcynnau papur, wedi i bapur gael ei ddyfeisio yno yn yr ail ganrif CC. Roedd napcynnau papur yn cael eu hadnabod fel chih pha, wedi'u plygu mewn sgwariau, ac yn cael eu defnyddio i weini te.
Plaid Werdd Iwerddon
Hanes
Sefydlwyd y blaid ym 1981 fel Plaid Ecolegol Iwerddon (Irish Ecological Party) gan Christopher Fettes. Yn 1983, newidiodd yr enw Saesneg i'r Green Alliance (yn llythrennol Gynghrair Gwyrdd). Ers 1987, enw Saesneg y blaid yw'r Green Party. Ni newidiwyd yr enw Gwyddelig (Comhaontas Glas) ers creu'r blaid ac fe'i defnyddir hyd heddiw.
Bu gan y Gwyrddion gynrychiolaeth mewn llywodraeth leol er 1985; yn y Dáil rhwng 1989-2011; yn Senedd Ewrop rhwng 1994-2004 ac yng Nghynulliad Gogledd Iwerddon ers 2007.
Cyfranogiad yn y llywodraeth
O fis Mehefin 14 2007 i Ionawr 23 2011 roedd y Gwyrddion yn rhan o glymblaid y llywodraeth â Fianna Fáil a Progressive Democrats, ac ar ôl hunan-ddiddymu fel plaid, bu'r Gwyrddion yn rheoli gyda Fianna Fáil. Ar yr un pryd, newidiodd cadeirydd plaid y llywodraeth, Trevor Sargent, ei safbwynt. Roedd wedi addo na fyddai'r Gwyrddion yn mynd i lywodraeth gyda Fianna Fáil, ond wedi'r etholiad derbyniodd swydd Weinidog Gwladol dros Fwyd ac Amaethyddiaeth yn y llywodraeth newydd. Mewn cynhadledd arbennig, pleidleisiodd aelodau'r Blaid Werdd dros fynd i llywodraeth gyda FF gan fwyafrif o 86%. Bu Cadeirydd newydd y Blaid, John Gormley, yn Weinidog Amgylchedd a Llywodraeth Leol, tra daeth Eamon Ryan yn Weinidog Cyfathrebu, Ynni ac Adnoddau naturiol. Yn ystod y llywodraeth, roedd gan y Gwyrddion bedwar gweinidog. Yn ogystal â Gormley a Ryan, hwy oedd: Ciarán Cuffe (Gweinidog Gwladol dros Amaethyddiaeth, Trafnidiaeth Gynaliadwy, Cynllunio ac Amddiffyn Henebion) a Mary A. White (Gweinidog Gwladol dros Gydraddoldeb, Hawliau Dynol ac Integreiddio).
Colli ac Ennill Tir
Yn dilyn eu clymblaid gyda FF, collodd y Gwyrddion eu holl seddi yn yr etholiad cyffredinol yn 2011 gan ennill ond 2% o'r bleidlais. Ond enillwyd peth tir yn ôl yn Etholiad Gyffredinol 2016 pan etholwyd 2 aelod i'r Dáil.
Cysylltiadau â'r Undeb Ewropeaidd
Yn wahanol i'r rhan fwyaf o bartïon yn y Blaid Werdd Ewropeaidd, cafwyd adain Ewrosceptig cryf yn y blaid Wyddelig. Yn ystod y refferendwm ar gadarnhau Cytundeb Lisbon yn 2008, ni chymerodd y blaid safbwynt swyddogol gan mai dim ond 63.5% o'r cynadleddwyr a gefnogai'r Cytundeb, sef, llai na'r trothwy gofynnol gan statudau 2/3 y Blaid. Fodd bynnag, yn y refferendwm, pleidleisiodd y Blaid dros fabwysiadu Cytuniad Lisbon gan Iwerddon. Mewn cyngres arbennig ar 18 Gorffennaf, 2009 roedd 2/3 o gynrychiolwyr o blaid cefnogi'r cytundeb (214 ar gyfer, 107 yn erbyn).
Arweinwyr
Hyd nes 2001, nid oedd gan y blaid arweinydd swyddogol.
Mendele Mocher Sforim
Llenor Iddewig o Ymerodraeth Rwsia oedd Sholem Yankev Abramovitsh (20 Tachwedd 1835 – 8 Rhagfyr 1917), a adwaenir gan enw un o'i gymeriadau enwocaf Mendele Mocher Sforim (Hebraeg am "Mendele y Llyfrwerthwr Crwydrol"). Ysgrifennai straeon byrion a nofelau yn yr ieithoedd Hebraeg ac Iddew-Almaeneg. Mae ei ffuglen yn llawn digrifwch bywiog ac yn ffynhonnell bwysig o fywyd yr Iddewon yn Nwyrain Ewrop yn niwedd y 19g. Fe'i elwir yn aml yn Daid Llên Iddew-Almaeneg Fodern ac yn Dad Llên Hebraeg Fodern.
Ganwyd yn Kapyl, ger Minsk, sydd heddiw yn rhan o Felarws, i deulu o dras Lithwanaidd. Roedd yn amddifad erbyn 14 oed, a threuliodd ei lencyndod yn teithio gyda chardotwyr drwy'r Wcráin. Cyhoeddodd ei erthygl gyntaf, ar bwnc diwygio addysg Iddewig, yng nghyfrol gyntaf y cylchgrawn Hebraeg ha-Maggid (1856). Symudodd i fyw yn Berdichev, sydd heddiw yn yr Wcráin, yn 1858, ac yno fe ddechreuodd ysgrifennu ffuglen, yn gyntaf yn Hebraeg ac yn ddiweddarach yn yr Iddew-Almaeneg. Cyhoeddodd stori fer yn 1863, a'r nofel ha-Avot ve-ha-banim ("Tadau a Meibion") yn 1868. Cafodd ei waith cynnar ei ddylanwadu'n gryf gan fudiad deallusol yr Haskalah a'r adfywiad Hebraeg a fu'n rhan o foderneiddio cymunedau Iddewig Ewrop ers diwedd yr 18g. Wedi iddo dreulio rhyw degawd yn ysgrifennu trwy gyfrwng yr Hebraeg, fe drodd at Iddew-Almaeneg, iaith y werin Iddewig yn Nwyrain a Chanolbarth Ewrop. Am yr ugain mlynedd nesaf fe ysgrifennodd yn yr iaith honno yn unig. Anelodd ei weithiau yn y cyfnod hwn at y werin Iddewig, gan bortreadu themâu a nodweddion eu byd a'u bywyd. Cyhoeddodd nofel fer, Dos kleyne mentshele (1864; "Y Dyn Bach") yn y cylchgrawn Iddew-Almaeneg Kol mevaser ("Yr Herald"), cyfnodolyn a gafodd ei sefylu ar awgrym Mendele. Cyfieithiodd hefyd tair chyfrol Gemeinnützige Naturgeschichte, gan Harald Othmar Lenz, o'r Almaeneg i'r Hebraeg (1862–72).
Yn 1869 fe symudodd i Zhitomir, ac yno fe gafodd ei hyfforddi'n rabi. Ystyrir y nofel Kitsur massous Binyomin hashlishi (1875; "Teithiau ac Anturiaethau Benjamin y Trydydd") yn gampwaith Mendele. Disgrifiad panoramaidd o fywyd Iddewig ydyw, ac mae rhai wedi ei chymharu i arwrgerdd bicarésg ar batrwm Don Quixote. Daeth yn bennaeth ar ysgol Hebraeg i fechgyn yn Odessa yn 1881, dinas a oedd ar y pryd yn ganolfan ddiwylliannol yr Iddewon yn Rwsia. Yno fe ddaeth yn ffigur blaenllaw llên Iddewig, a'i alw gan yr enw Taid Mendele. Yn ei waith mae sawl adroddiant addfwyn ddychanol o fywyd y shtetl a disgrifiadau byw o gefn gwlad Dwyrain Ewrop. Nid oedd Mendele yn hoff o'r arddull ddienaid, Feiblaidd a ddefnyddiwyd gan lenorion Hebraeg yr 19g, a hwnnw oedd y prif reswm iddo droi at ddychan cymdeithasol yn yr Iddew-Almaeneg. Yn 1886, arloesai arddull newydd o Hebraeg ysgrifenedig pan gyhoeddwyd stori ganddo yn ha-Yom ("Heddiw"), y papur newydd dyddiol cyntaf yn yr iaith., a chychwynai ar drosi'r mwyafrif o'i weithiau Iddew-Almaeneg i'r Hebraeg.
Yn sgil pogromau yn erbyn yr Iddewon yn 1905, aeth i Genefa yn y Swistir am ddwy flynedd, a dychwelodd i Odessa i fod yn bennaeth ar yr ysgol nes iddo ymddeol yn 1916.
Donna Strickland
Ffisegydd optegol o Ganada ac enillydd Nobel ydy Donna Theo Strickland (ganwyd 27 Mai 1959)
Mae hi'n athro cysylltiol yn Adran Ffiseg a Seryddiaeth ym Mhrifysgol Waterloo. Fel arloeswraig ym maes laserau pwls cafodd hi'r Wobr Nobel am Ffiseg yn 2018 ar y cyd â Gérard Mourou a Arthur Ashkin.
Tonic sol-ffa
de|bawd|267x267px|Tabl sol-ffa mewn ystafell ddosbarth Techneg addysgu ar gyfer canu ar yr olwg gyntaf yw tonic sol-ffa. Cafodd y tonic ei ddyfeisio gan Sarah Ann Glover (1785–1867) o Norwich yn Lloegr, a'i boblogeiddio gan John Curwen drwy ei addasu o nifer o systemau cerddorol blaenorol. Yng Nghymru, roedd yn cael ei ddefnyddio'n helaeth yn yr ysgolion Sul tan o leiaf ganol yr ugeinfed ganrif er mwyn dysgu plant i ganu ar yr olwg gyntaf. Mae cefnogwyr y dechneg yn dadlau bod sol-ffa yn ffordd haws o ddarllen cerddoriaeth i ganu, ac mae galwadau wedi bod i ailddechrau dysgu'r dechneg i blant.
Mae'r tonic sol-ffa yn defnyddio system o nodau cerddorol sy'n seiliedig ar Do symudol, lle mae pob tôn yn cael enw yn ôl ei berthynas â'r tonau eraill yn y cywair: mae nodau cerddorol hen nodiant yn cael eu cyfnewid am sillafau sol-ffa (e.e. do, re, mi, ffa, sol, la, ti, do) neu eu byrfoddau (d, r, m, f, s, l, t, d). Mae "do" yn cael ei ddewis fel tonic beth bynnag fo'r cywair; dyna pam y dywedir bod Do yn symudol.
Mae arwyddion llaw hefyd i'w cael sy'n cynrychioli'r nodau yn y tonic sol-ffa.
bawd|Arwyddion llaw ar gyfer y Tonic Sol-ffa.
Sol-ffa yng Nghymru
Roedd y dechneg yn boblogaidd mewn canu cynulleidfaol yng Nghymru am y rhan fwyaf o'r 20g. Mae hen nodiant yn fwy cyffredin erbyn hyn, ond mae capeli yn dal i gadw copïau o lyfrau emynau mewn sol-ffa yn ogystal â hen nodiant, gan fod rhai pobl yn ei chael yn haws darllen cerddoriaeth mewn sol-ffa. Roedd ysgolion Sul yn arfer dysgu plant i ddarllen cerddoriaeth fel hyn drwy ddefnyddio'r tonic sol-ffa. Mae rhai wedi galw am adfer yr arfer o ddysgu plant i ddarllen sol-ffa.
Proletariat
Enw ar ddosbarth economaidd-gymdeithasol y gweithwyr cyflogedig yw proletariat. Deillia'r gair o'r dosbarth gweithiol isaf yn Rhufain hynafol. Yn yr 19g defnyddiai'r enw gan Karl Marx a Friedrich Engels i ddisgrifio llafurwyr a gweithwyr eraill ar lefel isaf y gymdeithas gyfalafol, a chanddynt ddim ased materol na mantais economaidd heblaw am eu hamser a'u nerth corfforol.
Rhufain hynafol
Yn Rhufain hynafol, y proletariat oedd y dynion rhydd tlawd, heb berchen ar dir, ar y safle isaf yn nhrefn dinasyddion Rhufain. Yn eu plith oedd crefftwyr a a gweithwyr medrus a chawsant eu taro'n economaidd gan dwf caethwasiaeth. Cyflawnai'r rhan helaeth o lafurio a gwaith gwasaidd gan gaethweision, ac o ganlyniad bu gan y proletariat effaith barasitig ar economi Rhufain gan nad oedd digon o gyfleoedd iddynt weithio'n gynhyrchiol. Ystyr yr enw Lladin proletariat yw "rhai sydd yn epilio", hynny yw y rhai a oedd yn cynhyrchu plant yn unig. Priodolir cydnabyddiaeth swyddogol y proletariat i'r brenin Servius Tullius yn y 6g CC. Ar adegau yn hanes Rhufain, buont yn bwysig fel torfeydd yn y brwydrau rhwng y pendefigion a'r gwerinwyr cefnog. Oherwydd y bygythiad o anufudd-dod a gwrthryfela gan y rhai yn nosbarth isaf y gymdeithas, bu'r uchelwyr yn ceisio bodloni'r proletariat drwy ddognau bara a chwaraeon a sioeau'r ludi.
Marcsiaeth
bawd|Darluniad o byramid cymdeithas ym mhapur newydd [[Gweithwyr Diwydiannol y Byd sydd yn dangos y proletariat ar waelod y gyfundrefn gyfalafol (1911).]] Defnyddiai'r enw proletariat gan Marx ac Engels i ddisgrifio'r gweithwyr cyflogedig sydd yn ennill eu hincwm drwy werthu grym llafur, er budd y cynhyrchwyr diwydiannol. Y bwrdais sydd yn berchen ar eiddo a'r dulliau cynhyrchu, nid y gweithwyr eu hunain. Gwelsai Marx gwahaniaethau rhwng y proletariat, y tlawd, y dosbarth gweithiol, a'r lumpenproletariat. Er yr oedd y mwyafrif o'r proletariat yn byw mewn tlodi, nid oeddynt yn gyfystyr â dosbarth y tlawd gan fod rhai ohonynt yn weithwyr medrus neu'n "bendefigaeth lafuriol", yn yr un modd nad yw pob un o aelodau'r dosbarth entrepreneuraidd yn gyfoethog. Categori ehangach o lawer ydy'r dosbarth gweithiol, sydd yn crybwyll pob un gweithiwr sydd yn ennill cyflog, gan gynnwys gweision fferm, gweithwyr swyddfa, a morwynion yn ogystal â'r proletariat diwydiannol. Piau gweithwyr yr ymylon, cardotwyr a'r di-waith i'r lumpenproletariat. Er gwaethaf dadansoddiadau Marx, câi'r termau proletariat a dosbarth gweithiol eu defnyddio'n gyfystyron yn aml iawn mewn llên ymgyrchol yr adain chwith. Mae rhai wedi beirniadu disgrifiadau syml Marx, gan nad ydynt yn manylu ar safleoedd rheolwyr, gweithwyr proffesiynol, deallusion, a gwragedd y tŷ. Nid yw'r dosbarthau hyn yn berchen ar eiddo, ac yn ôl diffiniadau economaidd Marx nid ydynt yn cynhyrchu gwerth ychwaith. Mae'r berthynas rhwng y fath weithwyr a'r proletariat yn ansicr felly.
Yn namcaniaeth Farcsaidd, mae'r system gyfalafol yn elwa ar draul y proletariat drwy ddibynnu ar weithwyr diwydiannol i gynnal y system economaidd a chymryd y dulliau cynhyrchu a'r cyfoeth oddi arnynt. Dadleuir nad oes ganddynt lais gwleidyddol gan nad oes ganddynt y grym economaidd i ddylanwadu ar y wladwriaeth, sydd dan reolaeth y fwrdeisiaeth. Yn Y Maniffesto Comiwnyddol, haerasant Marx ac Engels taw cyfnod pwysicaf ym mrwydr y dosbarthiadau byddai uno a byddino'r proletariat er mwyn trawsnewid o gyfalafiaeth fwrdeisaidd i gomiwnyddiaeth. Rhagdybiodd Marx y byddai'r proletariat yn cynyddu'n raddol ac yn trefnu ei hunan yn nhermau'i ymwybyddiaeth o ddosbarth, ac wedyn yn arwain y chwyldro i ddymchwel y gyfundrefn gyfalafol. Yn y system gomiwnyddol ddelfrydol, byddai'r holl ddosbarthiadau economaidd yn diflannu o ganlyniad i gael gwared ar eiddo preifat. Daeth y syniad o lywodraeth gan y proletariat fel rhan o'r trawsnewidiad yn ganolog i Farcsiaeth a Leniniaeth yn enwedig. Dadleuai Lenin dros yr angen am blaid chwyldroadol i arwain y gad a chynhyrfu'r proletariat. Mae rhai o aelodau Ysgol Frankfurt yn bwrw amheuaeth ar y disgwyliad i'r proletariat fod yn rym chwyldroadol o gwbl.
Trafnidiaeth Cymru
Cwmni nid-er-elw heb gyfalaf cyfrannau yw Trafnidiaeth Cymru (Transport for Wales) sy'n eiddo yn gyfan gwbl gan Lywodraeth Cymru.
Fe'i sefydlwyd i ddarparu cymorth ac arbenigedd i Lywodraeth Cymru o ran prosiectau trafnidiaeth yng Nghymru. Yn 2017, roedd yn bennaf gyfrifol am osod masnachfraint rheilffordd newydd Cymru a'r Gororau o dan pwerau ddirprwyedig i lywodraeth Cymru o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.
Defnyddir brand Trafnidiaeth Cymru yn lle brand y gweithredwr ar fasnachfraint rheilffordd Cymru a'r Gororau (yn hytrach na'r gweithredwr Keolis Amey) o fis Hydref 2018 ymlaen, yn ogystal ag ar wasanaethau bws.
Donald Duck
Mae Donald Duck yn gymeriad cartŵn a grëwyd ym 1934 gan gwmni  Walt Disney Productions. Mae Donald yn hwyaden wen anthropomorffig gyda phig, coesau a thraed melyn-oren. Yn nodweddiadol mae'n gwisgo crys a chap morwr gyda thei bô. Mae Donald yn enwog am ei leferydd lled ddealladwy a'i bersonoliaeth ddrygionus a gwamal. Ynghyd â'i ffrind Mickey Mouse, mae Donald yn un o'r cymeriadau mwyaf poblogaidd Disney ac fe'i cynhwyswyd yn rhestr Tv Choice o'r 50 o gymeriadau cartŵn gore erioed yn 2002. Mae wedi ymddangos mewn mwy o ffilmiau nag unrhyw gymeriad Disney arall, ac ef yw'r cymeriad llyfr comic sydd wedi ymddangos yn y nifer fwyaf o gyhoeddiadau yn y byd y tu allan i'r genre uwch-arwyr.
Y tu hwnt i ffilmiau animeiddiad, mae Donald yn adnabyddus yn bennaf am ei ymddangosiadau mewn comics. Cafodd ei darlunio yn bennaf gan Al Taliaferro, Carl Barks, a Don Rosa. Mae Barks, yn arbennig, yn cael ei gredydu am ehangu'r "bydysawd Donald Duck", y byd y mae Donald yn byw ynddo, a chreu nifer o gymeriadau ychwanegol megis ewythr cyfoethog Donald Scrooge McDuck. Mae Donald wedi bod yn gymeriad poblogaidd iawn yn Ewrop, yn enwedig mewn gwledydd Nordig lle'r oedd ei gylchgrawn wythnosol Donald Duck & Co y cyhoeddiad comic mwyaf poblogaidd o'r 1950au hyd 2009. Mae Donald hefyd yn boblogaidd iawn yn yr Eidal, lle mae'n gymeriad mawr mewn llawer o gomics a lle crëwyd ei fersiwn ieuanc ohono  Paperino Paperotto a'i hunan arall uwcharwrol Paperinik (Duck Avenger yn UDA a Superduck yn y DU).
Cathaoirleach
bawd|Logo'r Oireachtas Cathaoirleach (Gwyddeleg am "Cadeirydd"; lluosog: Cathaoirligh) yw teitl swyddogol a arddelir yn y Wyddeleg a'r Saesneg, i ddisgrifio cadeirydd, neu lywydd Seanad Éireann, sef ail dŷ chwedeg sedd yr Oireachtas, deddfwrfa Gweriniaeth Iwerddon. Mae'r Seanad yn cyfateb yn fras i Dŷ'r Arglwyddi ym Mhrydain. Mae'r gair Wyddeleg 'cathaoir' yn gytras i'r Gymraeg 'cadair' ac yn fenthyciad o'r Ladin cathedra (megis mewn eglwys gadeiriol).
Grymoedd a Gwaith
Y Cathaoirleach yw'r unig farnwr ar drefn y siambr ac mae ganddo/i amrywiaeth o rymoedd a weithredoedd:
Mae'r Cathaoirleach hefyd yn aelod ex-officio o Gomisiwn Arlywyddol Iwerddon, sef is-Arlywyddiaeth ar y cyd Iwerddon.
Leas-Chathaoirleach
Dirprwy y Cathaoirleach yw'r Leas-Chathaoirleach.
Defnydd arall o'r Term Cathaoirleach
Dydy'r term Cathaoirleach yn ei hun ddim yn unigryw i swydd llywydd Seanad Éireann (yn fwy ag y byddai defnyddio 'Cadeirydd' yn y Gymraeg). Fe'i ddefnyddir yn swyddogol i ddisgfirio swyddi cadeirio tebyg ar draws llywodraeth leol Gweriniaeth Iwerddon ac yn anffurfiol hefyd. Mae nifer o fudiadau a chlybiau gwirfoddol hefyd yn arddel y term, gan gynnwys y Cymdeithas Athletau Campau Gwyddelig, y GAA, (Gaelic Athletic Association).
Talgrynnu
Mewn mathemateg, mae talgrynnu rhif (weithiau ar lafar gwlad: 'rowndio') yn golygu ei ddisodli gan werth arall sydd bron a bod yn gyfartal, ond sy'n fyrrach, yn symlach, neu'n fwy eglur. Er enghraifft, gan ddisodli $23.448 gyda $23.45, neu'r ffracsiwn 312/941 gydag 1/3, neu'r mynegiant √2 gyda 1.414. Gellr talgrynnu i fyny (nodi 3 yn hytrach na 2.829) neu dalgyrynnu i lawr (nodi 3 yn lle 3.187).
Mae talgrynnu'n aml yn cael ei wneud i gael gwerth sy'n haws i'w drin, na'r gwreiddiol. Gall rowndio hefyd fod yn bwysig osgoi bod yn rhy fanwl, yn gamarweiniol; er enghraifft, mae maint a gyfrifwyd fel 123,456 ond sydd mewn gwirionedd yn gywir i ychydig gannoedd o unedau yn hollol gamarweiniol. Gwell o lawer fydd ei nodi fel  "tua 123,500". Ar adegau, ni ellir osgoi talgrynnu, yn enwedig pan fo un o'r rhifau'n un parhaus.
Ar y llaw arall, mae talgrynnu rhifau'n cyflwyno rhywfaint o wallau yn y canlyniad ac mae gwybod maint y gwall yn holl bwysig. Mewn cyfres o gyfrifiadau, mae'r gwallau-talfyrru yn aml yn cronni, ac mewn rhai achosion gallant wneud y canlyniad yn ddiystyr.
Defnyddir yr hafaliad tonnog ( ≈ : yn hafal i tua) i ddynodi talfyrriad o rifau union, e.e. 0.75 ≈ 1. Cyflwynwyd yr arwydd hwn gan Alfred George Greenhill yn 1892.
Samuel a Nathaniel Buck
bawd|400px|Cadeirlan a phalas Bangor, Sir Gaernarfon, o'r de orllewin Ysgythrwyr a gwneuthurwyr printiau oedd Samuel Buck (1696 – 17 Awst 1779) a'i frawd Nathaniel Buck (a fu farw 1759/1774). Maen nhw'n cael eu hadnabod yn arbennig am Buck's Antiquities, darluniau o hen gestyll a mynachlogydd. Bu Samuel yn gynhyrchiol iawn ar ei ben ei hun, ond pan oedden nhw'n cydweithio, roedden nhw'n cael eu hadnabod fel y Brodyr Buck.
Gyrfaoedd
Ganwyd Samuel Buck yn Swydd Efrog yn 1696. Ar ôl cyhoeddi rhai printiau yn y sir honno, symudodd i Lundain. Dechreuodd Nathaniel ac yntau weithio ar yr "antiquities", a oedd yn cynnwys darluniau o hen gestyll ac adeiladau crefyddol yn Lloegr a Chymru. Gan ddechrau yn 1724, teithiodd y brodyr trwy'r ddwy wlad, a chwblhau setiau o brintiau ar gyfer rhanbarthau Lloegr erbyn 1738 a Chymru rhwng 1739 ac 1742. Mae rhain yn cael eu hadnabod fel Buck's Antiquities. Yn ystod y cyfnod hwn buont yn gweithio hefyd ar gyfres o drefluniau yn Lloegr a Chymru o dan y pennawd Cities, Sea-ports and Capital Towns.
Marwolaethau a chladdedigaethau
Nathaniel oedd y cyntaf i farw, rhywbryd rhwng 1759 a 1774. Bu farw Samuel ar 17 Awst 1779 yn Llundain ac fe'i claddwyd ym mynwent eglwys St. Clement Danes. Treuliodd Samuel flynyddoedd diweddar ei oes mewn tlodi.
Otello
Mae Otello  yn opera a gyfansoddwyd gan Giuseppe Verdi  rhwng 1884 a 1886 gyda libreto Eidaleg gan Arrigo Boito. Mae'r opera yn seiliedig ar ddrama Shakespeare Othello.
Perfformiad cyntaf
Perfformiwyd Otello am y tro cyntaf yn La Scala ar 5 Chwefror 1887 o dan arweiniad Franco Faccio. Chwaraewyd rhan Otelo gan Francesco Tamagno a rhan Desdemona,  ei wraig,  gan Romilda Pantaleoni yn y perfformiad cyntaf.
Plot
Crynodeb fer o Otello
Act 1
Ar ddiwedd y 15g, ar ynys Ciprys yn y Môr Canoldir, mae Otello, yn gadfridog yn y fyddin Fenisaidd, yn dinistrio llynges Twrci. Mae Otello yn ddyn du Affricanaidd ac yn  Fŵr.
Mae Iago, un o is swyddogion Otello, yn dal dig yn erbyn Otello, oherwydd bod Otello wedi codi Cassio yn ddirprwy iddo. Mae Iago yn gweld Cassio fel ei brif gystadleuydd iddo wrth geisio dringo rhengoedd y fyddin. Mae Iago yn wneud i Cassio meddwi a gwneud ffŵl ohono'i hun. Mae Otello yn diswyddo Cassio.
Act 2
Mae Iago yn awgrymu wrth Cassio y dylai ofyn i wraig Otello, Desdemona, am ei adferiad i swydd y dirprwy, gan fod gan Desdemona dylanwad mawr ar ei gŵr. Ychydig wedyn mae Iago'n ddweud wrth Otello y dylai cadw golwg ar y berthynas agos sy'n cael ei ffurfio rhwng Desdemona a Cassio.
Act 3
Mae Emilia, gwraig Iago yn gweithio fel morwyn i Desdemona. Mae Iago'n gorfodi ei wraig i ddwyn un o hancesi Desdemona ar ei gyfer. Wedi cael gafael ar yr hances mae Iago yn ei roi yng nghartref Cassio
Mae Otello yn gweld Cassio ym meddiant hances Desdemona. Mae'r ffaith bod yr hances ym meddiant Cassio yn brawf bod Desdemona wedi rhoi arwydd o serch i Cassio. Mewn ffit o genfigen mae'n penderfynu ei lladd hi.
Act 4
Mae Desdemona yn gweddïo cyn clwydo. Wrth iddi weddïo mae hi'n cael teimlad argoelus bod rhywbeth ofnadwy ar fin digwydd. Mae Otello ym mynd i mewn i'w llofft ond cyn iddi gael cyfle i egluro mae Otello yn ei thagu i farwolaeth
Mae Otello yn anobeithio am weld ei wraig ffyddlon eto, ac mae'n lladd ei hun gyda dagr.
Tangiad
220px|bawd|Plân tangiad i [[sffêr.]] Mewn geometreg, llinell y tangiad (neu'n syml: tangiad) i blân cromlin mewn man benodol yw'r linell syth sy'n "prin-gyffwrdd" y gromlin ar y pwynt hwnnw. Mae'r cysyniad o dangiad yn hanfodol, yn greiddiol i geometreg gwahaniaethol ac mae wedi'i ddatblygu'n helaeth. Daw'r gair "tangent" o'r gair Lladin tangere, sef 'cyffwrdd'.
Diffiniodd yr Almaenwr Gottfried Wilhelm Leibniz (1646 - 1716) y tangiad fel y linell trwy bâr o bwyntiau anfeidraidd o agos at ei gilydd, ar gromlin. bawd|chwith|Ar bob pwynt, mae'r linell symudol bob amser yn dangiad i'r gromlin. Ei oledd yw'r deilliad; marciau gwyrdd yn deilliad positif, marciau coch yn deilliad negatif a marciau du yn ddeilliad [[sero. Nid yw'r pwynt (x, y) = (0,1) lle mae'r tangiad yn croestori'r gromlin, yn uchafswm, nac yn isafswm, ond mae'n bwynt y ffurfdro (point of inflection).]]
Dywedir bod y linell syth yn dangiad o gromlin ar bwynt  ar y gromlin os yw'r linell yn pasio drwy'r pwynt  (c, f (c)) ar y gromlin a bod ganddi oledd f '(c) ble mae f ' yn ddeilliad o f. Ceir diffiniad tebyg i gromlinau gofod (space curves) a chromlinau oddi mewn i ofod Ewclidaidd n-dimensiwn.
Wrth i'r linell dangiad basio drwy'r pwynt lle mae'n cyfarfod y gromlin (a elwir yn "pwynt tangiadaeth" ) mae'r linell dangiad yn mynd i'r un cyfeiriad â'r gromlin.
Yn yr un modd, y plân sy'n dangiad i arwyneb mewn man benodol yw'r plân sy'n "prin-gyffwrdd" yr wyneb ar y pwynt hwnnw.
Hanes
Disgrifiodd Euclid (fl. 300 CC) dangiad i gylch, yn Rhan III o'i Elfennau (c. 300 BC). gan ddefnyddio'r gair Groeg ἐφαπτομένη (ephaptoménē). Dilynwyd ef ychydig wedyn gan Apollonius o Berga a ddiffiniodd y tangiad fel 'llinell, lle na all unrhyw linell arall fynd rhngddo a'r gromlin, a disgrifiwyd y tangiad hefyd gan Archimedes (c.  287 – c.  212 BC).
Hafaliad
Pan ddynodir y gromlin gan y = f(x) yna, mae goledd y tangiad yn ac felly, drwy'r fformiwla pwynt-goledd hafaliad llinell y tangiad ar (X, Y) yw lle mae (x, y) yn gyfesurynnau unrhyw bwynt ar linell y tangiad, a lle mae'r deilliad yn cael ei werthuso ar x=X.
Pan ddynodir y gromlin gan y = f(x), gellir canfod hafaliad llinell y tangiad hefyd drwy dynnu polynomial, i rannu f \, (x) by (x-X)^2; os nodir y gweddill gan g(x), yna hafaliad llinell y tangiad yw
Topoleg
Mewn mathemateg, mae topoleg yn ymwneud a nodweddion gofod sy'n cael eu cadw dan anffurfiadau parhaus (continuous deformations), megis ymestyn a phlygu, ond nid torri na gludo. Gellir astudio'r maes hwn trwy ystyried casgliad o is-setiau, a elwir yn "setiau agored", sy'n bodloni rhai nodweddion, gan droi'r set i'r hyn a elwir yn "ofod topolegol". Mae nodweddion topolegol pwysig yn cynnwys cysylltedd a chrynhoi (connectedness and compactness),. Gelwir y ffwythiant parhaol rhwng gofod topolegol sydd a ffwythiant gwrthdro yn "homeomorffedd".
Daw'r gair 'yopoleg' o'r Groeg τόπος, "lle", a λόγος, "astudiaeth" - "yr astudiaeth o le".
Datblygwyd topoleg fel maes astudio allan o geometreg a theori set, trwy ddadansoddi cysyniadau megis gofod topolegol, dimensiwn a thrawsnewid. Mae syniadau o'r fath yn mynd yn ôl i Gottfried Leibniz, a oedd yn y 17g yn ystyried y "geometria situs" (Groeg-Lladin ar gyfer "geometreg lle") ac "analysis situs" sef dadansoddiad o safle (Groeg-Lladin am "datgymalu lle"). Gellir dadlau mai theoremau cyntaf y maes hwn yw'r broblem Saith Pont Königsberg a Theorem y Polyhedron. Cyflwynwyd y term 'topoleg' gan Johann Benedict Listing yn y 19g, er nad oedd y syniad o 'ofod topolegol' wedi'i ddatblygu hyd at ddegawdau cyntaf yr 20g. Erbyn canol yr 20g, roedd topoleg wedi dod yn gangen fawr o fathemateg.
Geoffrey Hayes
Cyflwynydd teledu ac actor o Sais oedd Geoffrey Hayes (13 Mawrth 1942 – 30 Medi 2018) Ei rôl mwyaf enwog oedd fel cyflwynydd y rhaglen deledu i blant Rainbow rhwng 1973 a 1992, yn dilyn y cyflwynydd gwreiddiol David Cook. Cyn hynny, bu'n gweithio fel actor, gan gynnwys rôl ar ddrama heddlu Z-Cars (BBC1). Roedd gan Hayes gredydau ysgrifennu ar gyfer Rainbow a The Great Pony Raid yn 1967.
Gyrfa
Wedi i Rainbow ddod i ben yn y 1990au roedd Hayes yn ei chael yn anodd i ddod o hyd i waith. Cymerodd swydd stacio silffoedd yn ei siop Sainsbury's lleol am bedwar mis gan nad oedd wedi dod o hyd i swydd actio a roedd ei wraig eisiau iddo ennill incwm. Treuliodd rhywfaint o amser fel gyrrwr tacsi ac ymddeolodd beth amser yn ddiweddarach. Nododd y byddai wedi hoffi gwneud gwaith actio difrifol ar ôl Rainbow, ond roedd cyfarwyddwyr yn ei weld fel Geoffrey o Rainbow yn unig. Serennodd mewn hysbyseb teledu doniol am fuddsoddi arian, yn gwneud hwyl am ei gwymp o'r brig.
Yn 1996, ymddangosodd Hayes yn fideo'r gân "I'd Like To Teach the World to Sing" gan y band teyrnged Oasis, No Way Sis. Roedd yn chwarae gyrrwr tacsi, yn union fel y gwnaeth Patrick Macnee yn fideo Oasis ar gyfer "Don't Look Back in Anger". Ymddangosodd hefyd yn y fideo llawn enwogion ar gyfer y sengl elusennol "Is This the Way to Amarillo" gyda Tony Christie a Peter Kay.
Yn 2008, roedd Hayes yn rhan o ymgyrch Walkers Crisips ar gyfer Monster Munch. Amcan datganedig yr ymgyrch oedd dod o hyd i'r pypedau anghenfil coll o'r hysbysebion teledu gwreiddiol o'r 1980au ar gyfer y byrbryd poblogaidd. Yn y clip ffilm, mae'n sôn ei fod wedi clywed gan Bungle yn ddiweddar.
Ar 12 Medi 2015, roedd yn gystadleuydd gwadd ar gwis Pointless Celebrities (BBC1). Aeth i'r rownd derfynol ond ni chafodd ateb 'dibwynt'.
Marwolaeth
Bu farw Hayes o niwmonia ar 30 Medi 2018, yn 76 oed, gan adael ei wraig Sarah a mab Tom.
C.P.D. Ton Pentre
Mae C.P.D. Ton Pentre (Saesneg: Ton Pentre FC) yn glwb pêl-droed wedi ei lleoli ym mhentref Ton Pentre yn Y Rhondda.
Hanes
Wedi'r Ail Ryfel Byd ail-luniwyd Cynghrair Cymru (cynghrair ar gyfer timau de Cymru. Ychwanegwyd ail adran gyda rhaniad gorllewin a dwyrain. Enillodd Ton Pentre bencampwriaeth gyntaf yr ail adran gorllewin.
Uwch Gynghrair Cymru
Yn ystod y ddau dymor gyntaf yn y Gynghrair genedlaethol, cyrhaeddodd y tîm y drydedd safle gan chwarae yng Nghwmpan Intertoto UEFA yn 1995.
Cwpan Cymru
Dydy Ton Pentre erioed wedi ennill Cwpan Cymru ond maen nhw wedi gwneud eu marc.
Cyrhaeddodd y clwb y rownd gyn-derfynol gan golli i'r Barri 2-0 wedi amser ychwanegol ac i Gwmbrân 2-1 er iddynt fod ar y blaen hyd at wyth munud o'r diwedd. Petai Ton wedi dal eu gafael ar y fuddugoliaeth byddant wedi cystadlu yng Nghwpan UEFA gan i'r Barri ennill eu ll drwy eu safle yn y Gynghrair.
Darlledwyd gêm 3ydd rownd Cwpan Cymru rhwng Ton Pentre a C.P.D. Dinas Bangor ar 10 Rhagfyr 2016 yn fyw ar S4C. (gohiriwyd y gêm o'r 6 Rhagfyr oherwydd tywydd garw). Collodd Ton y gêm.
Cwpan Lloegr
Ar 15 Tachwedd 1986 chwaraeodd Ton Pentre yn erbyn C.P.D. Dinas Caerdydd ar Parc Ynys yn rownd gyntaf cwpal F.A. Lloegr. Roedd y maes yn llawn gyda thorf o 2,800 a darlledwyd yr uchafbwyntiau ar raglen deledu 'Match of the Day'. Enillodd Caerdydd 1 - 4 gyda gôl gysur Ton yn cael ei sgorio gan Gareth Rees.
Cynghrair Cymru (Y De)
Ers 1996, enillodd Ton Pentre bencampwriaeth Cynghrair Cymru (y Welsh League) chwech gwaith mewn wyth mlynedd (1997/98, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2001/02 a 2004/05).
Maent hefyd wedi ennill y 'dwbl' gan ennill Cwpan Her Cynghrair Cymru (Y De) hefyd.
Ar ddiwedd tymor 2009-2010 cwympodd y Clwb i Ail Adran Cynghrair Cymru, De.
Dyfodol
Er bod Ton Pentre wedi bod yn ddigon da i esgyn i Uwch Gynghrair Cymru maent wedi gwrthod gwneud hynny ar sawl achlysur oherwydd yr angen i sicrhau sail ariannol gref i'r clwb a hefyd buddsoddiad yn y maes ar Barc Ynys.
Siawarma
250px|bawd|Siawarma
Mae Siawarma (شاورما), hefyd shawarma, shaurma, chawarma a sillafiadau eraill, yn bryd bwyd cig o'r Dwyrain Canol sy'n seiliedig ar y cebab doner.
Yn wreiddiol o gig oen neu dafad, gall y siawarma gyfoes gynnwys cyw iâ, twcri, cig eidion neu cig lle. Torrir y cig yn dafellau tennau a'i llwytho i greu tŵr neu corn ar rhost-droellwr neu bêr-droell. Caiff tafellau tennau o'r côn sydd wedi eu cogion gan y tân, eu heillio oddi ar y wyneb wrth i'r tŵr gylchroi'r ddi-stop.
Hanes
bawd|Siawarma yn Libanus, 1950 Ymddangosodd yr arfer o greu tŵr o gig wedi tafellu eu goginio a'i ber-droellu yn Nhwrci adeg yr Ymerodraeth yr Otomaniaid yn y 19g, lle galwyd hi yn döner kebap. Shawarma, fel gyros, yn dod ohono. Cyflwynwyd y siawarma i Fecsico gan fewnfudwyr o'r Dwyrain Canol lle ddatblygodd ar ddechrau'r 20g fewn i'r tacos al pastor.
Etymoleg
Mae Siawarma yn ymgais Arabeg ar y gair Twrceg çevirme 'troi', sy'n cyfeirio at y droi'r rhost-droell/bêr-droell cig. Mae'r geiriau Twrceg a Groeg, döner a gyros, hefyd yn cyfeirio at 'droi'.
Paratoi
Caiff Siawarma ei baratoi wrth dorri darnau tennau o gig oen, dafad, eidion, cyw iâr, neu dwrci wedi eu marinadu. Bydd y tafelli'n cael eu llwytho ar sgiwer sydd oddeutu 2 ft o uchder. Caiff braster oen ei ychwanegu er mwyn ategu at y blas a lleithder. Bydd y sgiwer llawn cig yn troi'n araf o flaen tân gan rhostrio'r haen allanol. Caiff siafins o'r cig eu torri gan gyllell hir finiog, neu, teclyn drydannol pwrpasol, â llaw neu beirianyddol.
Caiff y siawarma ei weini ar blât ond mae'n fwy arferol fel brechdan wrap tu fewn bara fflat fel laffa neu bara pita. Gweinir yn aml gyda thomatos, ciwcymber, winwns, llysiau picledig a saws tahini neu saws mango amba.
Plaid Lafur Iwerddon
Mae Plaid Lafur Iwerddon (Gwyddeleg: Páirtí an Lucht Oibre; Saesneg: Labour Party) yn blaid sosialaidd-ddemocrataidd yn Ngweriniaeth Iwerddon. Sefydlwyd hi ym 1912 yn nhref Clonmel, Sir Tipperary, gan James Larkin, James Connolly a William X. O'Brien fel adain wleidyddol Cyngres Undebau Llafur Iwerddon.
Yn wahanol i bob un o brif bleidiau eraill y Weriniaeth, ni dyfodd y Blaid Lafur allan o rwyg ymysg rhengoedd plaid Sinn Féin, er i’r blaid lyncu plaid y Chwith Democrataidd Iwerddon yn 1999, oedd â’i gwreiddiau yn Sinn Féin.
Mae’r blaid wedi rheoli fel partneriaid iau mewn clymbleidiau yn llywodraeth Dáil Éireann saith gwaith ers ei sefydlu: chwech gwaith mewn clymblaid gyda Fine Gael ar ben ei hun neu gyda Fine Gael a phleidiau llai eraill, ac unwaith gyda phlaid Fianna Fáil. Mae wedi rheoli felly 19 mlynedd fel rhan o llywodraeth, yr ail hiraf o blith pleidiau’r Weriniaeth ar ôl Fianna Fail. Llafur, yn draddodiadol yw trydydd plaid fwyaf y wladwriaeth. Mae’r Blaid Lafur yn aelod o’r Progressive Alliance, Socialist International, a Phlaid Sosialwyr Ewrop (PES).
Homeomorffedd
Diffiniad
Gelwir y ffwythiant f : X \to Y rhwng dau ofod topolegol a  yn homeomorffedd os oes ganddo'r nodweddion hyn:
Plaid Lafur Iwerddon
Sefydlu
bawd|Cofeb James Connolly, Dulyn Sefydlodd James Connolly, James Larkin and William X. O'Brien Blaid Lafur Iwerddon yn 1912 fel adain wleidyddol Cyngres Undebau Llafur Iwerddon er mwyn cynrychioli eu buddiannau yn Senedd Iwerddon a ddisgwylid ei sefydlu yn dilyn Trydydd Deddf Hunan-lywodraeth Iwerddon 1914. Ond, yn dilyn curo’r undebau llafur yn ‘lock out’ enwog Dulyn yn 1913 gwanhawyd y mudiad ac yn 1914 ymfudodd James Larkin a dienyddiwyd James Connolly wedi Gwrthryfel y Pasg 1916.
Homeomorffedd
Diffiniad
Gelwir y ffwythiant lle ceir y tair nodwedd yma yn bicontinuous. Os yw'r ffwythiant yn bodoli dywedir bod a  yn "homeomorffig".
Enghreifftiau
tan
Plaid Lafur Iwerddon
Sefydlu
Sefydlwyd Byddin Dinasyddion Iwerddon, yr Irish Citizen Army (ICA) yn ystod y lockout, a dyma oedd cangen filwrol anffurfiol y mudiad llafur. Cymerodd yr ICA ran yng Ngwrthryfel 1916 a chymrodd y Cynghorydd Richard O'Carroll, aelod Llafur o Gorfforaeth Dulyn (cyngor y ddinas). Saethwyd O'Carroll a bu farw ar 5 Mai 1916. Atgyfodwyd yr ICA yn ystod cyfnod Peadar O'Donnell's a phlaid lled-gomiwnyddol weriniaethol, Republican Congress ond wedi rhwyg yn 1935 ymunodd y rhan fwyaf o’r ICA gyda’r Blaid Lafur. Bu Plaid Lafur Prydain yn weithredol yn yr Iwerddon, ond wedi 1913 penderfynodd Pwyllgor Ganolog y Blaid i gytuno mai Plaid Lafur Iwerddon fyddai â’r hawl i weithredu a threfnu ar draws Iwerddon. Gwrthwynebodd grŵp o undebwyr llafur Belffast i hyn a sefydlwyd y Belfast Labour Party a ddaeth yn gnewyllyn i sefydlu Plaid Lafur Gogledd Iwerddon, a oedd ar wahân i Blaid Lafur Iwerddon.
Homeomorffedd
Enghreifftiau
neu
Plaid Lafur Iwerddon
Annibyniaeth Iwerddon
Safodd y Blaid Lafur ddim yn etholiad bwysig 1918 i’r Dáil Éireann gyntaf. Gwnaethpwyd hyn er mwyn i’r etholiad ganolbwyntio ar gwestiwn annibyniaeth Iwerddon ac i Sinn Féin (y blaid weriniaethol dros annibyniaeth) i ennill yr etholiad. Safodd y blaid ddim yn etholiad 1921 i’r Dail chwaith. O ganlyniad, doedd y Blaid Lafur a’i daliadau ddim yn rhan ganolog o sefydlu’r wladwriaeth newydd.
Homeomorffedd
Enghreifftiau
arg tanh
.
Plaid Lafur Iwerddon
Gwladwriaeth Rydd Iwerddon
Fel pob rhan o gymdeithas Iwerddon rhannodd Cytundeb Eingl-Wyddelig Rhagfyr 1921 Blaid Lafur Iwerddon. Ochrodd rhai gyda’r Cytundeb a rhai yn erbyn. Hybodd O’Brien a Johnson i’w haelodau gefnogi’r Cytundeb. Yn Etholiad Gyffredinol gyntaf Gwladwriaeth Rydd Iwerddon yn 1922 fe enillodd y Blaid 17 sedd. Bu sawl streic yn ystod y flwyddyn honno gan arwain I’r Blaid yn colli seddi yn etholiad gyffredinol 1923 gan gwympo i 14 sedd. Bu’r Blaid yn brif wrthwynebwyr plaid asgell dde y llywodraeth, Cumann na nGaedhael nes blaid newydd Eamon de Valera, Fianna Fáil gymryd eu seddi yn 1927. Yn 1932 aeth Llafur i lywodraeth am y tro cyntaf fel y blaid leiaf mewn clymblaid gyda Fianna Fáil.
Roedd y blaid yn llawer mwy gymdeithasol geidwadol na phleidiau sosialaidd eraill Ewrop, a rhwng 1932 ac 1977 roedd ei harweinwyr, (William Norton a’i olynydd, Brendan Corish) yn aelodau o urdd Marchogion Sant Columbanus, urdd Gatholig geidwadol.
Uchafbwyntiau Nodweddiadol
Bu i’r Blaid rhai arweinwyr neu aelodau nodweddiadol a bu’n adlewyrchiad ac yn rhan o newid agweddau pobl Gweriniaeth Iwerddon at faterion cymdeithasol a chyfansoddiadol.
Arlywydd Benywaidd Gyntaf Iwerddon
bawd|Mary Robinson, 2014 Yn 1990 etholwyd Mary Robinson yn Uachtarán na hÉireann, Arlywydd Iwerddon benywaidd cyntaf Iwerddon a’r un cyntaf ers yr Arlywydd gyntaf, Douglas Hyde nad oedd yn aelod o Fianna Fail.
Er i Robinson fod yn aelod o’r Blaid Lafur fe ymddiswyddodd o’r blaid oherwydd ei gwrthwynebiad i safbwynt Llafur ar Gytundeb Eingl-Wyddelig 1985 oherwydd iddi gredu y dylasai Unoliaethwyr Ulster fod wedi cael rhan ar y Cytundeb. Safodd etholiad yr Arlywyddiaeth fel annibynwraig, ond cafodd gefnogaeth y Blaid Lafur. Yn ystod ei chyfnod hyrwyddwyd daliadau cymdeithasol oedd yn fwy rhyddfrydig i’r norm Wyddelig, Gatholig ac yn agosach at ddaliadau’r Blaid Lafur.
Dick Spring
Bu’n Tánaiste, Dirprwy Brif Weindiog, mewn dau lywodraeth. Y gyntaf oedd y 23ain Dáil, gyda Fianna Fáil yn 1993 – 1994 ac Albert Reynolds yn Taoiseach (Prif Weindog). Yr ail wedyn oedd, 24ain Dail, gyda Fine Gael a’r Chwith Democrataidd yn 1994-1997. Chwaraeodd rhan yn hyrwyddo cymod a phroses heddwch gyda llywodraeth Prydain ar ddyfodol Gogledd Iwerddon.
Arlywyddiaeth Michael D. Higgins
Etholwyd Michael D. Higgins yn 9fed Arlywydd Iwerddon yn 2011. Cyn hynny bu’n Teachta Dála i’r Blaid Lafur ac yn Weinidog Celfyddydau, Diwylliant a’r Gaeltacht 1993-1997. Yn ystod ei gyfnod cafodd wared ar Section 31 o’r Ddeddf Ddarlledu, ail-sefydlodd Bwrdd Ffilm Iwerddon a sefydlodd Teilifís na Gaeilge (a adnebir bellach fel TG4) sef, y sianel deledu Wyddeleg ei hiaith a ysbrydolwyd gan lwyddiant S4C.
Shepard Fairey
Arlunydd stryd Americanaidd yw Shepard Fairey (ganed 15 Chwefror 1970). Mae o hefyd yn ddylunydd graffeg, gweithredydd, darlunydd a sylfaenydd OBEY Clothing. Daeth yn adnabyddus am ei ymgyrch sticeri Andre the Giant Has a Posse pan roedd o'n mynychu Rhode Island School of Design.
Eglwys y Santes Fair, Owrtyn
Lleolir Eglwys y Santes Fair ynghanol pentref Owrtyn ym mwrdeistref sirol Wrecsam, ar y Stryd Fawr. Fe'i amgylchir gan goed yw, sydd yn un o Saith Rhyfeddod Cymru. Credir yr adeiladwyd yr eglwys cyntaf ar y safle yn y 12g. Mae croes Normanaidd yn bodoli, yn rhan o bilar ar ochr orllewinol yr eglwys bresennol. Adeiladwyd tŵr yr eglwys bresennol yn hwyr yn y 14g. Adeiladwyd corff fwy i’r eglwys yn ystod y 15g, a changell fwy yn y 18g. Roedd newidiadau ehangach yn y 19eg ganrif.
Shepard Fairey
Bywyd cynnar
Cafodd Fairey ei eni a'i fagu yn Charleston, De Carolina. Mae ei dad, Strait Fairey, yn ddoctor ac mae ei fam, Charlotte Fairey, yn werthwr eiddo. Aeth i Wando High school a dechreuodd dangos diddordeb mewn celf yn 1984 pan roedd o'n rhoi ei lluniau ar sglefrfyrddau a chrysau-t. Yn 1988 graddiodd o Idyllwild Arts Academy yng Nghalifornia. Derbynodd Baglor o celfyddyd gai mewn darlunio o Rhode Island School of Design.
Gyrfa
Creodd Fairey yr ymgyrch sticeri Andre the Giant Has a Posse yn 1989 pan roedd o'n mynychu Rhode Island School of Design.
John Cunliffe (awdur)
Awdur llyfrau plant a chyflwynydd teledu o Sais oedd John Arthur Cunliffe (16 Mehefin 1933 – 20 Medi 2018) a greodd y cymeriadau Postman Pat a Rosie a Jim.
Shepard Fairey
Y Poster Gobaith
Credodd Fairey gyfres o posteri yn cefnogi Barack Obama yn ei ymgeisyddiaeth 2008 i ddod yn Arlywydd y Taleithiau Unedig, yn cynnwys y poster eiconig "HOPE".
John Cunliffe (awdur)
Bywgraffiad
Ganwyd Cunliffe yn Colne, swydd Gaerhirfryn, yn unig blentyn i Nelly ac Arthur Cunliffe. Cerddodd ei dad allan ar y teulu pan oedd John yn fabi; ddim i'w weld na'i glywed fyth eto. Cyflwynodd ei hen-ewythr Herbert ef i weithiau llenyddol Charles Dickens a William Shakespeare, a gadawodd John i ddefnyddio'r microsgop roedd yn cadw yn ei ystafell ffrynt. Roedd John yn blentyn tal am ei oedran, a chafodd ei fwlio yn yr ysgol oherwydd hyn. Mynychodd Ysgol Ramadeg Colne, ac aeth i fyw yn ddiweddarach yn Kendal, Westmorland; trefi a phentrefi bach yr ardal honno fyddai'n ysbrydoliaeth ar gyfer ei gymeriad mwyaf enwog, Postman Pat. Seiliwyd 'Greendale', lle mae'r cymeriad a'r gyfres wedi ei gosod, ar ddyffryn Longsleddale, ger Kendal. Gweithiodd Cunliffe am flynyddoedd lawer fel llyfrgellydd, a hefyd fel athro yn Ysgol Gynradd Castle Park. Rhoddodd y gorau i addysgu ym 1988 er mwyn ysgrifennu penodau ar gyfer cyfres newydd o Postman Pat.
Shepard Fairey
Gweithredaeth
Mae Fairey yn hollol agored am pynciau dadleuol gwleidyddol a cymdeithasol a mae'n creu celf i hysbysebu ymwybyddiaeth am y materion yma yn aml.
John Cunliffe (awdur)
Bywgraffiad
Comisiynwyd Cunliffe gan y BBC i ysgrifennu Postman Pat, a gafodd ei gynhyrchu gan Ivor Wood, a ddarlledwyd gyntaf ym 1981. Creodd Pat a Greendale fel pentref delfrydol lle'r oedd pawb yn neis i'w gilydd, yn wahanol i'r bwlio roedd wedi dioddef wrth dyfu fyny. Yn dilyn llwyddiant Postman Pat, daeth Cunliffe yn adnabyddus iawn yn lleol, gydag ystafell wedi ei neilltuo iddo yn Amgueddfa Lakeland Life yn Kendal.
Cyfieithwyd nifer o lyfrau Postman Pat i'r Gymraeg gan Wasg y Dref Wen a chynhyrchwyd fideos wedi ei trosleisio i'r Gymraeg gan gwmni Sain.
Yn y 1990au, creodd Cunliffe gyfres teledu adnabyddus arall, Rosie a Jim. Sgriptiodd a chyflwynodd y 50 pennod gyntaf, yna troi rhai ohonynt mewn llyfrau. Roedd Cunliffe wedi ei siomi gan ychydig o'r nwyddau a llyfrau cysylltiedig ar gyfer Postman Pat, a doedd ganddo ddim rheolaeth drosto. Felly ei fwriad wrth greu cyfres Rosie a Jim oedd glynu yn agosach i'w ddelfryd.
Yn 2010, rhyddhaodd "Ghosts", stori i blant ar gyfer yr iPad. Roedd yn noddwr Gŵyl Lenyddiaeth Ilkley.Bu farw Cunliffe o fethiant y galon ar 20 Medi 2018 a chyhoeddwyd ei farwolaeth ei gyhoeddi gyntaf yn y papur newydd lleol, yr Ilkley Gazette, a ddywedodd ei fod "wedi gadael ei gartref yn Ilkley mewn llifeiriant o law [...] byth i ddychwelyd".
Trionglau lem ac aflem
Mae lem ac aflem yn cyfeirio at onglau mewnol dau fath gwahanol o drionglau.
Mae pob un o onglau mewnol triongl lem yn llai na 90°. Mewn triongl aflem, mae un o'r onglau mewnol yn aflem (dros 90°). Cyfanswm onglau mewnol pob triongl yw 180°, felly dim ond un ongl all fod yn aflem.
Geirdarddiad
Daw'r gair 'lem' o ffurf fenywaidd 'llym', sy'n golygu 'miniog', fel saeth. 'Aflem' felly yw'r ongl nad yw mor finog.