Dyddiadur_D.O._Jones,_Tŷ_Uchaf,_Padog
Rheolaeth y Wernydd
Cynhwysir yn y dosbarth hwn o weithgareddau traddodiadol y torri a gwaredu gwahanol fathau o lystyfiant megis: rhedyn, brwyn, broc, scrwff, ffeg ac ati. Dau berwyl sydd ynghlwm a'r gweithgareddau hyn: rhyddhau porfa bras o hen lysdyfiant i annog tyfiant ir mwy at ddant porwyr wrth dynnu ymaith defnydd a fyddai angen cyflenwad prin nitrogen y borfa i'w diraddio; a defnyddio'r gwair, rhedyn ac ati ar gyfer gwaith y ffarm. Broc, neu scrwff ydy gwair a wneir o borfa frwynog. Ffeg ydy gweddillion porfa ar ddiwedd y tymor tyfu, ac os na chaiff ei thynnu ymaith, neu ei losgi, byddai'n mygu'r twf newydd yn y gwanwyn. Mae ceffylau, ac yn enwedig asynod, yn gallu enill peth maeth o'r hen weiriau felly, er na alla wartheg na defaid ennyn cymaint. Byddai ffermwyr yn arfer defnyddio'r broc neu'r rhedyn at sodre, neu sarn oddi dan anifeiliad yn y beudy. Defnydd arall oedd i doi'r 'cwitch' (cladd) tatws': 2/11/1944: Llosgi tair canwyll Sulpher yn sied yr ieir. Codi tatws yn cae Cefn Beudy  a cwithcio. Tori baich o redyn yn cae Llwyd ai gario at y cwitch. 8 - 14/10/1937: Gorffen cau y ffens rhwng ffridd ganol isaf ar nyrs goed, tynnu moron a beetrwds yn yr ardd. Codi tatws a gwneud dau cwitch mawr a nol llwyth o frwyn i roi ar y tatws. O ddyddiaduron DO Jones, Cwm Eidda, Padog, fel yr amddangosent yn yr Odyn. Tybed, a oedd yr hen arfer o dorri rhedyn at berwylion hwsmonaeth y ffarm yn un ffactor a oedd yn rheoli helaethiad y blanhigyn? Byddai llosgi'r hen lysdyfiant yn ychwanegu peth calsiwm a photasiwm i'r pridd, ond fe gollir unrhyw nitrogen a ffosfwrws. Siawns, na fyddai'r halwynion yn aros yn hir ar gael wrth i'n glaw eu golchi i lawr y golofn bridd. Pe llosgai unrhyw tân yn rhy boeth, byddai'n bosibl llosgi peth o'r pridd ei hun a gwneud difrod sylweddol i'r borfa. Wrth basio, yr oedd DO yn defnyddio'r gair 'sgrwff' yn ei ddyddiaduron, ac yr ydwyf wedi clywed defnydd yr un gair yn Arfon yn hwyr y 1990'au, a chychwyn y 2000'au. Defnyddir J Jones, y deilydd presennol, y gair 'broc'. Mae'r gair 'ffeg' effallai yn perthyn i eiriau Saesneg ffag end, a fog fel yn yorkshire fog, maswellt penwyn, gweiryn a gysylltir efo porfa wael. Mae Duncan Brown yn adrodd iddo holi ffarmwr o ardal Stiperstones yn Swydd Amwythig am enw ei fferm, sef 'Feg'. Dywedodd mai llystyfiant diwerth, llwyd, diwedd y tymor a olygai, sef yr union ystyr a geir yn nyddiadur DO. Yn y dosbarth hwn ceir torri tir glas, hau hadau gwair, a rowlio gwair. Perwyl y gweithgareddau ydy i ladd yr hen borfa, llawn o 'chwyn' amaethyddol, ac ail-greu porfa mwy cynhyrchiol, neu greu gwely at hau cnydau eraill. Os ail-heuir porfa, defnyddir rhywogaethau mwy cynhyrchiol, rhygwellt parhaol, a meillion. O'r cofnodion sydd genym, yr oedd dim ond dau adeg o dorri glastir. Digwyddai'r un cyntaf o'r 10fed tan y 23ain o Ragfyr 1939 yn y Wern Ganol. Yr ail dro fe dorrir tirglas y Wern Isa' ar 30ain o Ebrill 1952. Er nad ydy'r cofnodion yn dangos hyn, tybir mai dim ond rhannau o'r gwahanol caeau o'r Wernydd cafodd eu torri. Byddai'r llethrau, y ffrydiau ac ambell i graig yn brigo yn ei gwneud hi'n anodd trin y caeau i gyd. Nid ydy DO yn crybwyll pa fodd yr aredid y tir glas. Er hynny, weithiau fe ddefnyddid dractorau ar log gan y weinyddiaeth amaeth, neu'r cyngor sir: MAI 1-2-3-4 - 1941: Aredig tir haidd Cae Canol hefo tractor y War Ag. John Jones Ty'n Gerddi           yn aredig. Tynnu tatws o'r ddau cwitch. Bugeilio. Tywydd teg braf. Llenwi ffurflen National Service a'i phostio yn Padog. Prydain ac Irac yn rhyfela. Nol hadau gwair o Ty Mawr. Gorffen   aredig Weirglodd Ffynnon. Cymanfa Ganu yn Ysbyty ar y 3ydd. Hitler yn areithio yn Berlin. Awyrennau y Germans yn bomio o gwmpas. 11/2/1943: Cryshio ceirch yn yr rhewl hefo tractor y sir 2awr £1-0-0. Mynd i Llan i nol rations           ac ir Home Guard. Awelog braf. 7/5/1946: Cario 11 cant o datws hefo cargo o cae crwn i'r ysgubor. Tractor Fron Ddu yma yn          troi tir tatws a sweds ei ddragio ai droi. 14/3/1947: Mynd i Betws yn y pnawn,mynd at Mr J.Berry,Pentre Du i holi am wair a gwellt. Erythygl yn y North Wales Times; ''One hundred thousand sheep starving, fodder by plane, newly born lambs freeze to death,             position desperate. Mr Tudor Hughes of Denbigh estimates that 15,000 sheep are in danger of         perishing and that a large number of cattle are starving on the farms in areas like Ysbyty Ifan and Pentrellyncymer, the position is desperate.'' Cyfri’r gost wedi’r storom gyda’r dadmer yn dechrau yn y gogledd a’r meirioli yn y De. Daw’r cyfle i ddechrau cyfri’r golled a achosodd saith wythnos o’r eira ar rhew mwyaf a welwyd y ganrif hon. Cymer gryn amser i weld beth yn union fydd maint y difrod i ddiwydiant ac amaethyddiaeth, ond credir i Gymru golli 250,000 tunnell o lo a 300,000 o ddefaid fel enghraifft, ond bu’n waeth ar anifail na dyn a bu un o’r ymdrechion mwyaf lliwgar iw hachub yn Llangadfan, Sir Drefaldwyn, dydd Sul. O’r bryniau gerllaw gwyliodd ein gohebydd yr awyren dakato gyntaf yn dynesu am 11.30am at y tannau a gyneuwyd iw harwain tua’r fan lle’r oedd dwy fil o famogau wedi ei cau i mewn gan eira ac yn newynnu. Ym Mhen y Bont Fawr, Maldwyn, syrthiodd defaid a ddaeth i lawr o’r Berwyn yn farw yn y stryd. Ni ellid dibynnu ar y         borfa ychwaith. Bydd blewyn cynnar wythnosau’n hwyr yn ymddangos eleni. Ychwaneger y ffaith na allodd yr rhelyw o’r amaethwyr droi cwys o’u cwota aredig hyd yma,yn ôl Mr C.T.Smith ysgrifennydd Undeb Amaethwyr Brycheiniog a Maesyfed. Mae’n bosib y colli’r chwarter defaid y ddwy Sir,a chollir eu hanner mewn rhai mannau, mae’r amgylchiadau’n dal mor ddrwg yn Mrycheiniog fel bod yr Amaethwyr wedi gorfod difa eu holl wartheg am eu bod yn newynnu. Bu colledion trwm ar ferlod mynydd a defaid, newynodd saith o heffrod i amaethwr arall. Yn Sir Ddinbych bu’r golled yn ddifrifol; Bu brain gwancus yn ymosod ar lygaid defaid yn y Sir, ar defaid oherwydd ei gwendid yn methu a’u gwrthsefyll. Nid oes unrhyw amheuaeth y byddai'r math gweithgareddau wedi cael effaith andwyol ar y blanhigion gwylltion a dyfai ar y rhannau o'r Wernydd a aredwyd. Bydd hau â hadau gwair, neu â hadau eraill, mae cofnodion am hau geirch o amryw mathau, a 'rhoi ocyn ar yr hadau ar reps' (Wern Isa') yn ffordd sicr o leihau'n sylweddol y rhywogaethau gwylltion a fu'n tyfu ar y Wernydd. Mae un cofnod ym mis Ebrill 1942 am 'hau hadau gwair yn Wern Ganol'. Yr un dyddiad, 27/4/1942, bu DO yn cofnodi 'Hau ceirch yn Cae Sofl ar Wern Ganol'. Ar 24/4/1942, dyma fo'n gofnodi 'Sgaru calch poeth hefo rhaw yn Cae Beudy ar Wern Ganol'. Eto, nid oes sôn am ba rannau o Wern Ganol a drinwyd, ac oherwydd natur y gwahanol llethrau, a'r bodolaeth o ffrydiau, anodd credu mai'r cyfan a drinid. 12/6/1953. Testio gwartheg 21 o ohonynt, Mr Roberts ffariar yma. Llyfnu wern isa yn y pnawn. Mynd i Llanrwst ac i Cwmlanerch i baratoi at y Rali. Cyro polion a gwneud cylch, codi tent. Poeth, braf, teg a hyfryd. 24/6/1953. Poeth, gwres. Cael tunnell o lô, y lori lô yn mynd ar draws mic y gath ddu ac yn ei lladd, biti ofnadwy. Nol y rowl o Blaen Eidda Isa. Rowlio wern isa ddwywaith a rhoi ocyn ar yr hadau ar reps, gosod 4 finger ar yr injan ladd gwair. Cau llyn golchi defaid yn y ffridd. Mynd i Betws hefo'r car i nol ffisig i Owain Glyn. Nol barclothau gwlan o ffatri Penmachno. Gwres mawr. Mae'r cofnodion o 'Rowlio ' yn y Wernydd sydd genym yn dangos digwyddai'r gweithgaredd dwywaith: ym mis Mehefin 1941, pan oedd y rhyfel yn ei anterth, ac ym Mehefin 1953. Y ffaith oedd angen rowlio gwair yn yr haf, yn hytrach nag yn y gwanwyn - i wasgu pridd a godwyd gan rew - yn awgrymu i finnau - a nid arbennigwr yn y maes ydwyf - y cafwyd ei wneud i helpu gweiriau ifanc sefydlu wrth gywasgu eu gwreiddiau rhywfaint er mwyn gallu wrthsefyll eu rhyddhau gan y gwynt, ac yn bwysicach, eu rhwygo'n rhydd gan weithgareddau lladd gwair: y byddai gwreiddiau priddog yn difetha'r gwair, ac yn creu tir glas clytiog wedyn. Am hyn, mae rowlio gwair yn awgrymu amaeth dwys â'r perwyl o gynhyrchu cnwd swmpus. Y byddai unrhyw trwch o wair uwchben planhigion hen borfa yn eu mygu, a lleihau'n sylweddol eu poblogaeth. Yn fyr, nid ydyw'r rhan fwyaf o blanhigion gwyllt yn gallu defnyddio lefelau uchel o faetholion a ychwanegwyd i borfa i gystadlu efo gweiriau sydd yn tyfu'n uwch ac felly yn eu cysgodi. Ym Mehefin, 1953, mae DO yn cyfeirio at ' Rowlio wern isa ddwywaith a rhoi ocyn ar yr hadau ar reps '. Mae hyn yn swnio fel tyfu cnwd o 'rep' (maip efallai) i'r defaid pori arnynt yn yr hydref a'r gaeaf, wedi ei is-hau (undersown) â hadau gwair i dyfu ar ôl i'r bresych darfod. Fe welir y math o dechneg yn un dwys o ddefnydd i gynyddu cynhyrchiad y tir, ond dim fel y rheolaeth 'sensitif' sydd angen i ffafrio parhâd planhigion cynhenid. Y byddai'r math rheolaeth wedi lleihau'r amrywiaeth a fyddai, efallai fod wedi bodoli ar y darn o Wern Isa' cyn i'r triniaeth hon. (Rhaid cofio, nid oes cofnod o fodolaeth unrhyw beth ar y Wernydd cyn i ddyddiaduron DO Jones.) Mae'r cofnodion sydd genym yn dangos y digwyddai weithgareddau megis 'hau ceirch' yng ngwanwyn 1940, 1941, ac 1942; mae'r cofnodion a gyhoeddir yn dangos 'medi ceirch', neu 'torri blewceirch', a 'bwchi yd' ym 1941, 1942, ac 1952. Yn gyntaf, rhaid gofyn y cwestiwn: a fethai'r ceirch a heuwyd ym 1940, gan nid oes cofnod o'u medi? Ond rhaid cofio hefyd, pwyslais y cofnodion a ddetholwyd ydy helyntion ail-rhyfel byd. ???Bwchi yd??? Mae blewceirch Avena strigosa, weithiau cyfeirir atynt fel ceirch cymreig, neu geirch du, yn rhywogaeth gwahanol i geirch 'arferol' -Avena sativa. Fe'u tyfwyd mewn ardaloedd o briddoedd sal ac mewn llefydd na fyddai'n rhoi gobaith i geirch arferol dyfu. Math o geirch gyntefig ydynt, a nid oes fawr o rawn arnynt. Fel arfer, y byddent cael eu rhoi ar y gwellt i anifeiliad bwyta dros y gaeaf. Roedd Sefydliad y Tirglas, Coleg y Brifysgol, Aberystwyth yn eu tyfu. (Gwybodaeth gan Twm Elias - cyfathrebiad personol) Mae'n arwyddocaol nid oes sôn am rawn arall - haidd er enghraifft - cael ei dyfu ar y Wernydd. Petai cnwd o geirch, hirgoesog wedi llwyddo i dyfu i aeddfedrwydd ar y Wernydd, y byddai hyn fod wedi dirywio'n sylweddol unrhyw bioamrywiaeth flaenorol a fyddai, o bosibl, wedi bodoli. Er hynny, byddai'r gweithgareddau a ddefnyddwyd i hyrwyddo llwyddiant cnwd o geirch ar y Wernydd, megis: 'chwalu sorod basig - basic slag - a 'sgaru calch poeth a sgaru tail, ynghylch â'r amaethiadau i dyfu ceirch wedi hen chwalu'r gymuned blaenorol o blanhigion gwylltion. Er hynny, mae cemeg y ffosfforws (!!! the chemistry o ffosforus yn hytrach na the chemical ffosfforus) mewn priddoedd yn gymhleth iawn: er gwaethaf bodolaeth y maetholyn yn y pridd, mae'r argaeledd i blanhigion yn dibynnu ar nifer helaeth o ffactorau: mae gwerthoedd isel ac uchel o pH y pridd yn gallu lleihau'n sylweddol ar ei argaeledd. (????) Beth ydy traenio, neu agor ffosydd? Mae ffôs bas yn un peth; mae un dwfn yn rhywbeth arall. Galla agor ffôs bas yn helpu traeniad caeau ac felly atal y pridd mynd yn anaerobig. Mae'n atal tyfiant o blanhigion megis brwyn a mwsogl, ac yn hybu twf porfa cymysg: gweiriau a fforbiau. Mae ffôs dwfn yn sychu lefelau uwch ac is y pridd, ac felly yn newid yn llwyr ffactorau edafic y safle. Pan ymunir traenio'r tir efo newid y porfa i gynhyrchiad uchel, 'economaidd', mae siawns uchel bydd y planhigion naturiol yn methu cystadlu efo'r newid mewn amgylchiadau ecolegol ac yn farw oherwydd. Yn anffodus, nid oes genym syniad o ymdrechion traenio cyn i gofnodion DO Jones. Ar yr ymweliad i'r safle, 18/6/2013, yr oedd amrywiaeth o ffosydd: rhai dwfn, rhai bas i'w gweld. Mae'r cofnodion yn dangos ymdrech i draenio'r Wern Isa' yn hwyr 1940: efallai mewn ymateb i'r argyfwng bwydydd oherwydd ymdrechion yr Almaen i godi argae ar wledydd Prydain. Mae'r Wern Isa' yn ymddangos i fod y cae gwlypach o'r tri chae mawr (ni edrychwyd ar y Gotel ar 18/6/2013). Wedyn, agorwyd ffôs yn y Wern Uchaf yn 1942. Bu ymdrechion traenio, fe dybir, ym mis Ebrill, 1945, ac felly wedi'i gynllunio cyn i'r rhyfel orffen: 17/4/1945. Mesur ffosydd yn y ffridd ac yn y Wernydd, Mr John Roberts Dylasa Ucha yn ei rhoi i lawr ar y map, i gael grant ffosydd gan y llywodraeth. Mae i bob golwg fod y Rhyfel           mawr yn dirwyn i ben. Clywed y Gog yn canu. Sylwi fod y Ddraenen Wen wedi blodeuo yn      gyntaf eleni. (Y ddraenen wen wedi blodeuo'n gyntaf eleni: i gymharu efo beth? Derwen, onnen, neu hyd yn oed y ddraenen ddu? At ba ddywediad y cyfeirir y sylw 'ma?)