cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
John A. Costello
Datgan Gweriniaeth Iwerddon
Er gwaetha annibyniaeth i bob golwg y Wladwriaeth Rydd, roedd dal yn sefyllfa ryfedd y byddai pob deddf yn cael ei harwyddo gan Raglaw Prydain i'r ynys. Roedd hyn oherwydd Deddf Executive Authority (External Relations) Act 1936. Er i Clann na Poblachta wneud y Ddeddf yn bwynt ymgyrchu yn yr etholiad, prin iddo godi ei ben wedyn, er nad oedd Costello yn hoff ohono.
Bron ar hap ac yn sioc i bawb, ar ymweliad swyddogol â Canada ym mis Medi 1948. Gofynnwyd i Costello gan newyddiadurwr os oedd Iwerddon am adael y Gymanwlad. Atebodd Costello ei fod am ddiddymu'r Ddeddf ac am ddatgan fod Iwerddon am adael y Gymanwlad a dod yn weriniaeth. Gadawodd Iwerddon y Gymanwlad ar 18 April 1949, pan ddaeth Deddf Gweriniaeth Iwerddon 1948 i rym.
Cynllun Mam a Phlentyn
Yn 1950, cyflwynodd y Gweinidog dros Iechyd, annibynnol ei farn, Noel Browne, Gynllun Mam a Phlentyn (Mother and Child Scheme). Byddai'r cynllun yn darparu triniaeth mamolaeth am ddim i famau a'u plant â gofal meddygol am ddim hyd at un ar bymtheg oed - darpariaeth arferol mewn rhannau eraill o Ewrop ar y pryd. Gwrthwynebwyd y bil gan feddygon, oedd yn ofni colli incwm, ac esgobion Catholig, a oedd yn gwrthwynebu'r diffyg profion modd a ragwelwyd ac yn ofni y gallai'r cynllun arwain at lacio dulliau atal cenhedlu ac erthyliad. Rhannwyd y cabinet dros y mater, gyda llawer teimlo na allai y wladwriaeth fforddio cynllun o'r fath oedd yn costio £2 miliwn y flwyddyn. Gwnaeth Costello yn glir, yn wyneb gwrthwynebiad o'r fath, na fyddent yn cefnogi'r Gweinidog. Ymddiswyddodd Browne o'r llywodraeth ar 11 Ebrill 1951, a gollyngwyd y cynllun. Cyhoeddodd ei gohebiaeth yn syth â Costello a'r esgobion, rhywbeth nad oedd wedi'i wneud hyd yma. Byddai deilliannau o'r Cynllun Mam a Phlentyn yn cael eu cyflwyno mewn Deddfau Iechyd Cyhoeddus 1954, 1957 a 1970.
Rhagoriaethau eraill y Glymblaid
Cafwyd llwyddiannau i lywodraeth gyntaf Costello: adeiladwyd nifer fawr o dai, sefydlwyd yr Industrial Development Authority (rhagflaenydd syniad y WDA yng Nghymru), sefydlwyd Córas Tráchtála a gwnaethpwyd camau bras i daclo tuberculosis.[20] Ymunodd Iwerddon â nifer o gyrff ryngwladol gan gynnwys the Organization for European Economic Co-operation a Chyngor Ewrop. Ond gwrthododd y Llwyodraeth ar ymuno â NATO, mae'n debyg am fod Prydain yn dal i reoli Gogledd Iwerddon. Llwyddwyd i fwrw ymlaen i ledaenu trydan i rannau pellennig o'r wlad.
Etholiad 1954
Collodd y Glymblaid yr etholiad a bu de Valera a'i Fianna Fail mewn llywodraeth eto.
Ail gyfnod Costello fel Taoiseach, 1954-57
bawd|Ymweliad Costello â'r UDA yn 1956 Collodd Fianna Fáil rym yn etholiad 1957 mewn ymgyrch a ddominyddwyd gan diffyg twf economi'r wlad. Sefydlwyd etholiad glymblaid eto rhwng Fine Gael-Plaid Lafur-Clann na Talmhan, gyda Costello unwaith eto yn Taoiseach*.[24]
O'i chymharu â Llywodraeth gyntaf Costello, siom bu'r ail un. Methwyd â mynd i'r afael â phroblemau economaidd y wlad oedd wedi eu bwrw ymhellach gan Argyfwng Suez a chodiad ym mhrif olew. Dechreuwyd Ymgyrch y Ffin gan yr IRA lle dechreont ymosod ar symbolau a strwythurau ar hyd ffin y weriniaeth gyda'r Gogledd.
Ymysg rhai o ychydig buddugoliaethau nodweddol yr ail dymor oedd i'r Iwerddon gael ei derbyn yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig newydd yn 1955 ac yn 1956 mewn ymweliad â'r Tŷ Gwyn cyflwynodd Costello bowlen o siamroc i'r Arlywydd, gan gychwyn traddodiad sydd wedi parhau hyd heddiw.
Galwyd etholiad yn dilyn cynnig o ddiffyg cefnogaeth gan Seán MacBride, arweinydd Clann na Poblachta ac yna pleidlais arall gan Fianna Fail. Tybiwyd hefyd fod calon Costello ddim mewn llywodraethu wedi marwolaeth ei wraig flwyddyn ynghynt.
Enillwyd etholiad 1957 gan Fianna Fail o dan arweinyddiaeth blaengar Seán Lemass. Bu Fianna Fail mewn grym am 16 mlynedd yn ddi-dor.
Ymddeoliad
Dychwelodd Costello i weithio'n rhan amser fel bar gyfreithiwr ac ymddeolodd fel TD yn 1969. Cymerwyd ei le gan Garret FitzGerald, a oedd ei hun am fynd ymlaen i fod yn Taoiseach ar ran Fine Gael yn yr 1980au.
Pab Hormisdas
bawd|Darluniad o Hormisdas Sant Cristnogol a Phab Eglwys Rhufain o 514 i 523 oedd Hormisdas (450 – 6 Awst 523). Fe lwyddodd i aduno'r Eglwys Orllewinol a'r Eglwys Ddwyreiniol yn sgil y Sgism Acaciaidd (484–519).
Ganwyd i deulu cyfoethog yn Frosinone yn rhanbarth Lazio, yr Eidal. Fe briododd a chafodd fab, a ddaeth yn Bab Silverius (536–538). Cafodd Hormisdas ei benodi'n ddiacon gan y Pab Symmachus, a fe olynai'r pab hwnnw ar 20 Gorffennaf 514.
Dethlir ei ŵyl ar 6 Awst.
Y Beibl Hebraeg
Cagliad o destunau canonaidd sydd yn ysgrythur sanctaidd i'r Iddewon yw'r Beibl Hebraeg neu'r Tanách. Hwn yw sail yr Hen Destament yn y Beibl Cristnogol.
Llyfrau'r Beibl Hebraeg
Pedwar llyfr ar hugain sydd yn y Beibl Hebraeg.
Y Proffwydi Eraill
Câi testunau'r Deuddeg Proffwyd arall eu hystyried yn un llyfr yn y Beibl Hebraeg, er eu bod i gyd yn llyfrau ar wahân yn y Beibl Cristnogol. Y proffwydi yw Hosea, Joel, Amos, Obadeia, Jona, Micha, Nahum, Habacuc, Seffaneia, Haggai, Sechareia, a Malachi.
Gofod tri dimensiwn
bawd|Gofod tri dimensiwn y [[system gyfesurynnol Cartesaidd.]] bawd|System gyfesurynnol silindrog. bawd|System gyfesurynnol sfferig. Mewn Mathemateg, mae gofod tri dimensiwn ('gofod-3', neu 'gofod 3-ddimensiwn') yn lleoliad geometrig lle nodir safle rhyw elfen (e.e. pwynt neu groesbwynt) gan dri gwerth a elwir yn "baramedrau"; dyma'r diffiniad anffurfiol.
Caiff ei gynrychioli'n gyffredin gan y symbol '''
ℝ3
'''.
Gratianus (cyfreithegydd)
Cyfreithegydd Eidalaidd a arloesodd y gyfraith ganonaidd oedd Gratianus (blodeuai yng nghanol yr 12g).
Gofod tri dimensiwn
Mewn ffiseg a mathemateg, gellir deall dilyniant o rifau a elwir yn
Gratianus (cyfreithegydd)
Nid oes tystiolaeth gadarn am fanylion bywyd Gratianus. Yn ôl traddodiad, cafodd ei eni yn nhref Chiusi, Tysgani, tua 1090. Ymunodd ag urdd fynachiad y Camaldoliaid ac addysgodd ym Mynachlog y Saint Felix a Nabor yn Bologna. Dywed ysgolheigion canoloesol iddo fod yn frawd i Petrus Lombardus, awdur Liber Sententiarum, a Petrus Comestor, awdur Historia Scholastica, mewn ymgais i lunio perthynas ddychmygol i gysylltu sefydlwyr y gyfaith ganonaidd, diwinyddiaeth ysgolaidd, ac hanesyddiaeth Feiblaidd. Mae awduron eraill yn honni taw un o Urdd Sant Bened oedd Gratian. Tybir iddo farw rhywbryd yn y 1150au.
Gofod tri dimensiwn
n
Gratianus (cyfreithegydd)
Cyflawnodd y Concordia discordantium canonum, a elwir yn aml yn Decretum Gratiani, tua 1140. Casgliad ydyw o ryw 4000 o destunau ar bynciau cyfreithiol a chyda sylwebaeth ac esboniadau'r awdur, ac yn dilyn hynt y gyfraith Gristnogol o Ganonau'r Apostolion, testun apocryffaidd o'r 4g, hyd at ddeddfau eglwysig y Pab Innocentius II ac Ail Gyngor y Lateran yn oes Gratianus. Ymgais ydyw i gysoni'r anghydfodau mewn gweithiau canonaidd drwy gyfuniad o ddulliau'r cyfreithegydd, ar batrwm doethuriaid y gyfraith sifil yn Bologna, ac ysgolaeth diwinyddion Ffrengig gan gynnwys Lombardus. Ni chafodd y Decretum ei gydnabod yn ffurfiol gan yr Eglwys Babyddol, fodd bynnag cafodd ei defnyddio mewn llysoedd eglwysig ac ysgolion y gyfraith. Roedd yn gyflwyniad hollbwysig i gorff y cyfreithiau canonaidd hyd at 1917.
Gofod tri dimensiwn
fel lleoliad mewn gofod
-ddimensiwn. Pan fo
n = 3
, gelwir y set o bob lleoliad o'r un fath yn "ofod Ewclidaidd tri dimensiwn". Mae hyn yn gweithredu fel model tri pharamedr o'r bydysawd ffisegol (hynny yw, y rhan ofodol, heb ystyried amser) lle mae pob mater sy'n hysbys yn bodoli. Ond, un enghraifft yn unig yw hwn o nifer helaeth o ofodau mewn tri dimensiwn a elwir yn "3-maniffold". Yma, pan fo tri gwerth yn cyfeirio at fesuriadau gwahanol, mewn cyfeiriadau gwahanol (h.y. cyfesurynnau), yna gellir dewis unrhyw un o'r tri chyfeiriad, cyn belled nad yw'r fectorau yn y cyfeiriadau hyn yn gorwedd yn y plân 2-ofod. Ymhellach, yn yr achos yma, gall y tri gwerth yma gael eu labelu gan unrhyw gyfuniad o'r tri term: lled, hyd ac uchder.
Y system gyfesurynnol
Mewn mathemateg, mae geometreg ddadansoddol (a elwir hefyd yn "geometreg Cartesaidd") yn disgrifio pob pwynt mewn gofod tri dimensiwn trwy dri chyfesuryn. Rhoddir tair echelin gyfesurynnol, gyda phob un yn berpendicwlar i'r ddau arall ar y tarddiad, sef y pwynt lle y maent yn croesi. Fe'u labelir fel arfer yn x, y, a z. O ran yr echeliniau hyn, mae lleoliad unrhyw bwynt o fewn y gofod tri dimensiwn yn cael ei roi gan driawd trefnedig (ordered triple) o rifau real, gyda phob rhif sy'n rhoi pellter y pwynt hwnnw o'r tarddiad, wedi'i fesur ar hyd yr echelin a roddir, sy'n hafal i bellter y pwynt hwnnw o'r plân a bennir gan y ddau echelin arall.
Ceir dulliau poblogaidd eraill o ddisgrifio lleoliad pwynt mewn gofod tri dimensiwn, gan gynnwys 'cydlynu silindraidd' a 'chyfesurynnau sfferig]]; mewn gwirionedd, ceir nifer diddiwedd o ddulliau posibl.
Llinellau a planau
Mae dau bwynt gwahanol bob amser yn pennu llinell (syth). Mae tri phwynt gwahanol naill ai'n gyflinellol (collinear) neu'n pennu y plân unigryw. Gall pedwar pwynt gwahanol fod naill ai'n gyflinellol, yn gymhlan (coplanar) neu'n pennu ar y gofod cyfan.
Sfferau a pheli
dde|bawd|Rhagamcaniad persbectif sffêr ar ffurf dau ddimensiwn. Mae sffêr mewn gofod-3 (a elwir hefyd yn "2-sffêr" oherwydd ei fod yn wrthrych 2-ddimensiwn) yn cynnwys y set o bob pwynt mewn gofod-3 ar bellter sefydlog
r
o bwynt canolog P. Gelwir y solet a amgylchynir gan y sffer yn "bêl" (neu, i fod yn fanwl gywir, yn "3-pêl"). Rhoddir cyfaint y bêl gan
Mae math arall o sffêr (sy'n codi o 4-pêl ac sydd ag arwynebedd tri dimeensiwn) yw'r 3-sffêr, a'i bwyntiau sy'n gytbell o dardd y gofod Ewclidaidd
ℝ4
. Os oes cyfesurynnau
P(x, y, z, w)
gan bwynt yna mae
x2 + y2 + z2 + w2 = 1
yn nodweddu'r pwyntiau hynny ar y sfer-3, wedi'i ganoli ar ei dardd.
Polytopau
Mewn tri dimensiwn, ceir naw naw polytop rheolaidd: y 5 amgrwm a'r 4 nad ydynt yn amgrwm (sef y polytopau Kepler-Poinsot).
Tom Rees
Roedd Tom Rees (18 Mai 1895 - 17 Medi 1916) yn swyddog o'r Fyddin Brydeinig a wasanaethodd yn y Royal Flying Corps yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Gan ymuno â'r fyddin yn gynnar yn 1915, cododd Rees i safle'r is-gapten cyn ei ben-blwydd yn ugain oed ac yn y pen draw daeth yn gapten ar ddiwrnod ei farwolaeth. Cafodd ei ladd ar 17 Medi 1916 wrth hedfan fel arsyllwr mewn awyren F.E.2b, a saethwyd lawr gan Manfred von Richthofen, yr awyrenwr Almaenig a elwid yn ddiweddarach y "Barwn Coch". Yr awyren oedd y cyntaf o 80 buddugoliaeth ymladd awyr gan Richthofen.
Enzo Calzaghe
Tad y paffiwr Joe Calzaghe oedd Enzo Calzaghe, MBE (1 Ionawr 1949 – 17 Medi 2018). Cafodd Joe ei hyfforddi gan ei dad.
Fe'i ganwyd yn Sassari, Sardinia. Priododd ei wraig, Jackie, yng Nghaerdydd.
Rhannydd cyffredin mwyaf
Mewn mathemateg, y rhannydd cyffredin mwyaf (greatest common divisor; GCD) o ddau gyfanrif neu fwy, sydd ddim yn sero, yw'r cyfanrif positif mwyaf a all rannu pob cyfanrif. Mewn geiriau eraill, y GCD o set o rifau yw'r cyfanrif positif mwyaf sy'n rhannu'r holl rifau yn y set heb adael gweddill. Dyma'r lluosrif mwyaf o'r holl rifau yn y set.
Er enghraifft, GCD 8 a 12 ydy 4.
Trosolwg
Yn yr erthygl hon, byddwn yn dynodi'r hannydd cyffredin mwyaf o ddau gyfanrif  a  a  'fel chd (' 'a' ','  ').
Enghraifft
Beth yw rhannydd cyffredin mwyaf y rhifau 54 a 24?
Gellir mynegi'r rhif 54 fel lluoswm (product) o ddau gyfanrif, mewn sawl ffordd:
Felly, rhanyddion 54 yw:
A, rhanyddion 24 yw:
Y mwyaf o'r rhain yw 6. Chwech, felly, yw rhannydd cyffredin mwyaf y rhifau 54 a 24. Gellir sgwennu hyn fel:
Ffracsiynau
Mae'r dull yma'n hynod o ddefnyddiol i leihau ffracsiynau i'w termau lleiaf. Er enghraifft, gcd(42, 56) = 14, felly,
Rhifau cydgysefin
Gelwir dau rif yn 'gydgysefin', neu yn 'gysefin cymharol' (coprime), os yw eu rhannydd cyffredin mwyaf yn hafal i 1. Er enghraifft, mae 9 a 28 yn gydgysefin.
Cyfrifo
Gellir cyfrifo'r rhannydd cyffredin mwyaf trwy bennu ffactorau cysefin y ddau rif a chymharu'r ffactorau, fel yn yr enghraifft ganlynol: i gyfrifo gcd(18, 84), fe welwn y ffactorau cysefin 18 = 2 · 32 a 84 = 22 · 3 · 7 a sylwn fod gorgyffwrdd yma rhwng y ddau ymadrodd yw 2 · 3; felly gcd(18, 84) = 6.
O ddydd i ddydd, cyfyngir y defnydd o'r dull hwn i rifau bach yn unig. Mae cyfrifo ffactorau cysefin, fel arfer, yn cymryd llawer hirach!
Dyma enghraifft arall, a ddangosir gan ddiagram Venn. Yma, ceisir canfod rhannydd cyffredin mwyaf 48 a 180. Yn gyntaf, dylid darganfod ffactorau cysefin y ddau rif:
Mae yma dir canol (y rhan sy'n gorgyffwrdd), sef dau "2" a "3":
Algorithm Ewclidaidd
Dull llawer mwy effeithlon yw'r Algorithm Ewclidaidd, sy'n defnyddio algorithm rhannu (e.e. rhannu hir) ar y cyd â'r ffaith bod y GCD o'r ddau rif hefyd yn rhannu eu gwahaniaeth. I gyfrifo CGD (48,18), rhannwch 48 gydag 18 i gael y cyniferydd 2 a gweddill o 12.
Yna rhannwch 18 gyda 12 i gael y cyniferydd 1 a gweddill o 6. Yna rhannwch 12 gyda 6 i gael gweddill 0, sy'n golygu mai 6 yw'r GCD. Sylwch ein bod yn anwybyddu'r cynhwysydd ym mhob cam ac eithrio i sylwi pan gyrhaeddodd y gweddill 0, gan nodi ein bod wedi cyrraedd yr ateb. Yn ffurfiol, gellir disgrifio'r algorithm fel:
Yn ffurfiol, gellir disgrifio'r algorithm fel:
ble mae
Os yw'r ddau ymresymiad yn fwy na sero, yna gellir sgwennu'r algorithm mewn dull symlach, fel:
Cyprianus
Diwinydd Cristnogol, un o Dadau'r Eglwys, ac arweinydd y Cristnogion yn Affrica oedd Sant Cyprianus (Thascius Caecilius Cyprianus; 200 – 14 Medi 258).
Ganwyd yng Ngharthago i deulu bonheddig. Trodd yn Gristion tua'r flwyddyn 245, a rhoddai'r mwyafrif o'i gyfoeth i'r tlawd. Cafodd ei ddewis yn Esgob Carthago yn 248. Fe wnaeth ffoi o'r ddinas pan ddechreuodd yr Ymerawdwr Decius erlid y Cristnogion.
Cafodd Cyprianus ei roi ar brawf a'i ddienyddio'n ferthyr dan erledigaeth yr Ymerawdwr Valerian I. Dethlir ei ŵyl ar 16 Medi yn yr Eglwys Babyddol a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol ac ar 26 Medi yn yr Eglwys Anglicanaidd.
Brethyn
bawd|250px|Cynhyrchu brethyn gwlan ym Melin Teulu Leach, Mochdre (Llun gan Geoff Charles) Math o ddeunydd sydd wedi'i wehyddu neu ei lawbannu o wlân yw brethyn, er y gall hefyd fod wedi'i wneud o gotwm neu ddeunydd arall. Byddai'n cael ei gynhyrchu fel rhan o'r diwydiant gwlân - un o ddiwydiannau pwysicaf Cymru yn ystod y 18g - ac roedd yn cael ei ddefnyddio at nifer fawr o ddibenion, yn cynnwys dillad, blancedi, addurniadau, a glanhau. Gelwid blanced a wnaed o frethyn yn 'garthen'. Mae gwisgoedd traddodiadol Cymreig hefyd fel arfer wedi'u gwneud o frethyn.
Mae'r term 'brethyn cartref' yn cael ei ddefnyddio mewn cyd-destun diwylliannol i gyfeirio at y lleol a'r gwerinol, a hynny yn gadarnhaol.
Mae'r defnydd cynharaf o'r gair 'brethyn', wedi'i sillafu 'uredhyn', yn dod o'r 13g.
Transylfania
Rhanbarth hanesyddol sydd heddiw wedi'i lleoli yng nghanolbarth Rwmania yw Transylfania. Gyda mynyddoedd y Carpatiau yn ffiniau naturiol iddi i'r dwyrain ac i'r de. roedd Transylfania hanesyddol yn ymestyn i'r gorllewin hyd at Fynyddoedd Apuseni. Mae'r term hefyd yn cynnwys rhanbarthau hanesyddol Crișana a Maramureș, ac, yn achlysurol, y rhan Rwmanaidd o Banat.
Mae rhanbarth Transylfania yn cael ei adnabod am harddwch y tirwedd Carpataidd a'i chyfoeth o hanes. Mae hefyd yn cynnwys dinasoedd Cluj-Napoca, Brașof, Sibiu, Târgu Mureș a Bistrița.
Mae'r Gorllewin yn aml yn cysylltu Transylfania gyda fampiriaid, oherwydd dylanwad y nofel Dracula gan Bram Stoker a'r nifer o addasiadau ffilm.
Mewn Rwmaneg, mae'r rhanbarth yn cael ei hadnabod fel Ardeal (<span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[arˈde̯al] ) neu Transilvania (<span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[transilˈvani.a] ); fel Erdély (<span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[ˈɛrdeːj] ) mewn Hwngareg; fel Siebenbürgen (<span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[ˈziːbn̩ˌbʏʁɡn̩] (  [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c3/De-Siebenb%C3%BCrgen.ogg listen]  ) ) mewn Almaeneg; a Transilvanya (<span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[tɾansilˈvanja] ) mewn Tyrceg, er mai Erdel neu Erdelistan oedd yr enw hanesyddol arni.
Mae'r enw Almaeneg Siebenbürgen yn golygu "saith castell", ar ôl y saith dinas y Sacsoniaid Transylfanaidd yn y rhanbarth. Dyma darddiad enw'r rhanbarth mewn nifer o ieithoedd eraill, fel yr enw Croateg Sedmogradska, yr Bwlgareg Седмиградско (Sedmigradsko), yr enw Pwyleg Siedmiogród a'r enw Wcreineg Семигород (Semyhorod).
Futsal
250px|bawd|Gêm futsal, Brasil v Ariannin, 2007 Mae futsal yn fath o bêl-droed sy'n cael ei chwarae ar lain yr un maint â chwrt pêl-law ac sydd fel rheol o dan do ac ar lawr caled. Mae'n debyg i gêm pêl-droed pump-bob-ochr, pêl-droed dan-do, pêl-droed y traeth, pêl-droed chwech neu saith-bob-ochr, a phêl-droed SUB.
Daw'r enw "Futsal" fel gair cyfansawdd o'r Portiwgaleg "futbol de salão" a Sbaeneg "fútbol sala/de salón" sy'n golygu "pêl-droed dan do".
Hanes
Dyfeisiwyd Futsal yn strydoedd Montevideo yn y 1930au yn dilyn llwyddiant Wrwgwái yng Nghwpan y Byd y flwyddyn honno. Roedd Juan Carlos Ceriani, a oedd yn athro, a oedd am addasu pêl-droed ar gyfer chwarae dan do mewn clybiau YMCA. Yn y degawdau dilynol, ymledodd y gêm i weddill America Ladin ac yna i Ewrop.
Ym 1989, cynhaliwyd pencampwriaeth cyntaf y byd gan FIFA, ac ers 1992 cynhaliwyd pencampwriaethau'r byd bob pedair blynedd. Yn ogystal, ceir cynghreiriau proffesiynol mewn gwahanol fannau yn y byd, gan gynnwys Sbaen a'r Eidal.
Rheolau
bawd|Cae futsal ar ben to, Tokyo, Siapan Fel arfer mae Futsal yn cael ei chwarae dan do ar gwrt neu faes sydd yr un maint â pêl-law. Lleiafswm y maint yw 25m × 16m, mwyafswm yw 42m × 25m. Os yw'r bêl yn mynd allan o chwarae, mae'r gêm yn ail-dechrau gyda chic ail-gychwyn o'r ochr. Nid oes rheol cam sefyll. Mae maint y gôl yr un maint â gôl mewn gêm pêl-law (handball).
Mae'r bêl a ddefnyddir yn futsal yn bêl arbennig i'r gêm nad sydd yn bownsio cymaint â phêl bêl-droed arferol. Mae'r bêl yn pwyso'r un fath â phêl pêl-droed rheolaidd, ond mae ganddo bêl fewnol feddalach sy'n cynyddu rheolaeth y bêl.
Mae tîm futsal yn cynnwys un gôl-geidwad a phedwar chwaraewr maes. Ceir dwy hanner i bob gêm, sy'n para 20 munud yr un gydag egwyl o 15 munud.
Futsal Cymru
Mae futsal yn gêm gymharol newydd i Gymru (a Phrydain). Mae gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru dîm futsal genedlaethol. Enillodd y tîm Gwpan gyntaf Fursal Gwledydd Prydain ac Iwerddon ('Home Nations') yn 2016.
Bu gêm gyntaf Tîm Genedlaethol Futsal Cymru yn erbyn Andorra ar 2 Medi 2012. Yn anffodus collodd Cymru 2-1.
Ceir hefyd Cwpan Futsal CBDC. Enillwyd y Gwpan gyntaf yn 2011 gan dîm futsal C.P.D. Y Seintiau Newydd Er hynny mae timau Prifysgol Caerdydd, C.P.D. Dinas Caerdydd a C.P.D. Wrecsam wedi ennill y gwpan.
Tîm Futsal Prifysgol Caerdydd oedd unig gynrychiolwyr Cymru ym Mhencampwriaeth Cynghrair Futsal UEFA a gynhaliwyd yn 2018-19
Enillwyr Pencampwriaeth Byd Futsal
Pencampwriaeth Futsal y Byd (Cwpan y Byd Futsal) yw'r bencampwriaeth tîm pwysicaf i unrhyw dîm cenedlaethol. Cynhaliwyd y bencampwriaeth gyntaf yn 1980 ac yna yn 1992 ac wedi hynny, pob pedair mlynedd.
Gwarchodfa Natur Martin Mere
Agorwyd y warchodfa i aelodau’r Ymddiriodolaeth ym 1974, ac i bawb ym 1975. Daeth y syniad gwreiddiol o greu gwarchodfa yno oddi wrth Ronnie Barker, perchennog cwmni cludiant lleol a ffrind i Syr Peter Scott, sylfaenydd yr ymddiriodolaeth. Prynwyd y safle 363 acer am £52,000. Yn dilyn polisi’r ymddiriodolaeth, cedwir adar o dramor yn gaeth. Cyflwynwyd afancod yn 2007 a dwrgwn yn 2009. Mae ardal chwarae a chaffi. Mae miloedd o adar yn dod i’r warchodfa yn ystod eu mudiad blynyddol, megis Eleirch y Gogledd a Gwyddau troedbinc.
Mae Martin Mere yn ardal o ddŵr, cors a dôl uwchben mawn dwfn. Mae’n safle o arwyddocâd rhyngwladol; mae dros 20,000 o adar dŵr yn aros yno dros y gaeaf, yn benodol Alarch Bewick, Alarch y Gogledd, Hwyaden gynffonfain a Gŵydd droedbinc. Roedd yr ardal yn llyn mawr (yr un mwyaf yn Lloegr) a chors, yn estyn dros 1,300 hectar yn ystod y 17g. Mae adar yn symud rhwng Martin Mere ac aberoedd Afon Ribble ac Afon Alt.
Cwch gwenyn
bawd|200x200px|Cychod gwenyn wedi'u paentio gyda gwenyn mêl Adeilad caeedig sydd wedi'i greu gan bobl er mwyn i rai rhywogaethau o wenyn mêl o'r is-genws Apis fyw a magu ynddo yw cwch gwenyn. Wrth gynhyrchu mêl, y wenynen fêl orllewinol (Apis mellifera) a'r wenynen fêl ddwyreiniol (Apis cerana) yw'r prif rywogaethau sy'n cael ei cadw mewn cychod gwenyn.
Y tu mewn i'r cwch, ceir celloedd hecsagon prismatig sydd wedi'i gwneud o gŵyr gwenyn, sy'n cael ei alw'n ddil mêl. Mae'r gwenyn yn defnyddio'r celloedd i storio mêl a phaill) ac i fagu'r haid (wyau, larfâu, a chwiler).
Mae gan gychod gwenyn nifer o ddibenionː cynhyrchu mêl, peillio cnydau cyfagos, cartrefu'r gwenyn cyflenwi ar gyfer triniaeth apitherapi, a cheisio lliniaru effeithiau anhwylder cwymp nyth. Mae nifer o batentau wedi'u cofrestru ar ddyluniadau ar gyfer cychod gwenyn.
Sefydlwyd Cymdeithas Gwenynwyr Cymru yn 1943 ac yn 2018 roedd ganddi 19 o gymdeithasau lleol a thua 1,650 o aelodau yn gysylltiedig â hi.
Gwireb (mathemateg)
Mewn mathemateg, mae gwireb (weithiau: acsiom) yn ddatganiad a ystyrir yn gywir. Fe'i defnyddir fel man cychwyn ar gyfer rhesymu a dadleuon mathemategol pellach. Y gair Groeg yw axíōma (ἀξίωμα) sef, 'yr hyn a ystyrir yn deilwng fel sy'n amlwg.'
Mae gan y term wahaniaethau cynnil yn y diffiniad pan gaiff ei ddefnyddio yng nghyd-destun gwahanol feysydd astudio. Fel y'i diffinnir mewn athroniaeth glasurol, mae gwireb yn ddatganiad sy'n amlwg neu'n sefydledig, ei fod yn cael ei dderbyn heb ddadl ac yn ddi-gwestiwn. Fel y'i defnyddir mewn rhesymeg fodern, mae axiom yn syml yn fan cychwyn rhesymu pellach.
O fewn mathemateg, defnyddir y term gwireb mewn dau ystyr: "gwirebau rhesymegol" a "gwirebau heb fod yn rhesymegol" (neu wireb 'anrhesymegol'). Mae gwirebau rhesymegol fel arfer yn ddatganiadau sy'n cael eu cymryd i fod yn wir o fewn y system o resymeg y maent yn ei ddiffinio (ee, bod (A a B) yn awgrymu A), a ddangosir yn aml fel symbolau, tra bod gwirebau heb fod yn rhesymegol (e.e. a + b = b + a) mewn gwirionedd yn honiad cadarn am elfennau o ddamcaniaeth fathemategol benodol (fel rhifyddeg). Pan gaiff ei ddefnyddio yn yr ystyr olaf, gellir defnyddio "gwireb", "cynosod", a "rhagdybiaeth" i olygu fwy neu lai yr un peth. Yn gyffredinol, nid yw gwirebau heb fod yn rhesymegol yn hafal i'r 'gwir a dim ond y gwir', ond yn hytrach yn fynegiant rhesymegol ffurfiol a ddefnyddir mewn didyniad i adeiladu damcaniaeth fathemategol. Fel arfer ceir sawl ffordd o wirebu parth mathemategol penodol.
Felly, mae 'gwireb yn golygu dau beth, ond yr hyn sy'n gyffredin rhwng y ddau yw fod gwireb yn ddatganiad a ddefnyddir fel man cychwyn i ddatganiadau rhesymegol pellach. Testun llosg, sy'n perthyn i faes arall (athroniaeth mathemategol) yw gofyn a oes ystyr i'r honiad fod gwireb yn "wir".
Plân geometraidd
bawd|Dau blân geometraidd yn croestori bawd|Tri plân cyfochrog Mewn mathemateg, mae plân yn arwyneb fflat, dau ddimensiwn sy'n ymestyn yr anfeidraidd ymhell. Plân yw'r analog dau ddimensiwn o bwynt (heb ddimensiwn), llinell (un dimensiwn) a lle (neu 'ofod') tri dimensiwn. Gall planau fodoli fel is-blanau (subspaces) hefyd, is-blanau o ryw ddimensiwn uwch, fel ystafell o fewn tŷ gada'i waliau'n cael eu hymestyn am byth, y tu allan i'r dyluniad. Dyma a wneir mewn geometreg Ewclidaidd.
Wrth weithio'n gyfan gwbl mewn gofod Ewclidaidd dau ddimensiwn, defnyddir y fannod (y plân), felly mae'r plân yn cyfeirio at y gofod cyfan. Mae llawer o dasgau sylfaenol mewn mathemateg, geometreg, trigonometreg, theori graff, a graffio yn cael eu gwneud mewn lle dau ddimensiwn, neu, mewn geiriau eraill, yn y plân.
Geometreg Ewclidaidd
Arwyneb a rannwys ar ffurf grid, felly, yw'r plân Ewclidaidd.
Planau tri dimensiwn mewn gofod Ewclidaidd
Mewn gofod Ewclidaidd o unrhyw nifer o ddimensiynau, mae plân wedi'i bennu'n unigryw gan unrhyw un o'r canlynol:
Nodweddion
Mae'r datganiadau canlynol yn dal mewn gofod Ewclidaidd tri dimensiwn ond nid mewn dimensiynau uwch, er bod ganddynt analog uwch-ddimensiwn:
Hafaliadau'r plân
Mae gan blanau mewn gofod tri dimensiwn ddisgrifiad naturiol gan ddefnyddio pwynt yn y plân a fector orthogonal iddo (y fector arferol) i nodi ei "oledd" (inclination).
Pe ddywedir fod
r0
P0 = (x0, y0, z0)
, a bod
n = (a, b, c)
yn fector di-sero. Mae'r plân a bennir gan y pwynt
a'r fector n yn cynnwys y pwyntiau
P
, gyda fectorau safle r, fel bod y fector a dynnir o
i
yn berpendicwlar i n. O dwyn i gof bod y ddau factor hyn yn berpendicwlar os yw eu lluoswm-dot yn sero, yna, mae'n dilyn y gellir disgrifio'r plân fel set o bob pwynt r fel bod:
(Mae'r dot yma'n gyfystyr â'r lluoswm-dot (neu 'luoswm sgalar'). O'i ehangu, fe geir: sef y ffurf 'pwynt normal' o hafaliad y plân. hafaliad llinol yw hwn ble mae Y gwrthwyneb: os yw
a, b, c
a
d
yn gysonion ac nad yw
a, b
, na
c
i gyd yn sero, yna mae graff yr hafaliad yn blân sydd a'i fector
yn normal. Dyma'r dull arferol o gyflwyno hafaliad y plân.
Gaeliaid
bawd|An Gal Gréine, baner draddodiadol y Gaeliaid. Grŵp ethno-ieithyddol Geltaidd sydd yn frodorol i Ynysoedd Prydain ac Iwerddon yw'r Gaeliaid. Y Gwyddelod, yr Albanwyr, a'r Manawiaid yw'r tair cenedl Aelaidd, sydd yn byw yn Iwerddon, yr Alban, ac Ynys Manaw. Yr ieithoedd Goidelig, is-gangen o'r ieithoedd Celtaidd, yw ieithoedd cynhenid y Gaeliaid. Nid yw ystyr neilltuol yr enw yn crybwyll siaradwyr Sgoteg a Saesneg yr Alban, nac y Sgot-Wyddelod a'r Eingl-Wyddelod yn Iwerddon.
Tarddai'r iaith Wyddeleg Cyntefig, sylfaen yr ieithoedd Goidelig, yn Iwerddon. Ymledodd diwylliant y Gaeliaid i'r Alban ac Ynys Manaw yn yr Oesoedd Canol. Yn ystod oes y Llychlynwyr, ymsefydlai rhai o'r goresgynwyr yn y gwledydd Gaelaidd. Yn y 9g, unodd Gaeliaid Dál Riata yng ngorllewin yr Alban â'r Pictiaid yng ngogledd a dwyrain yr Alban i ffurfio Teyrnas Alba. Saith teyrnas dan benarglwyddiaeth yr Uchel Frenin oedd y drefn yn Iwerddon. Cafodd diwylliant a chymdeithas y Gaeliaid eu dirywio'n raddol gan oresgyniadau'r Normaniaid a'r Saeson, yn enwedig yn sgil gwladychu Iwerddon a seisnigo'r Alban yn yr 17g.
Enillodd y Gwyddelod y frwydr am annibyniaeth yn yr 20g, er i'r ynys gael ei rhannu wrth sefydlu Gweriniaeth Iwerddon pan arhosai'r chwe sir ogleddol a chanddynt fwyafrif Sgot-Wyddelig Protestannaidd yn rhan o'r Deyrnas Unedig. Mae'r Alban yn wlad ddatganoledig o fewn y DU, a chanddi senedd a llywodraeth ei hun. Mae'r ieithoedd cynhenid wedi colli tir yn y gwledydd hynny, ac eithrio yng nghadarnleoedd y Gaeltacht yn achos y Wyddeleg a'r Gàidhealtachd yn achos Gaeleg yr Alban. Tiriogaeth sy'n ddibynnol ar y Goron Brydeinig yw Ynys Manaw, sydd yn meddu ar ymreolaeth drwy'r Tynwald. Bu farw'r iaith Fanaweg yn yr 20g, er iddi gael ei hadfywio'n ddiweddar, ac mae'r Manawiaid bellach yn lleiafrif yng ngwlad eu hunain.
Gwrthdaro ethnig
bawd|Ffotograff gan Mikhail Evstafiev o [[Tsietsniad yn gweddïo yn ystod Brwydr Grozny (Rhyfel Cyntaf Tsietsnia) yn 1995.]] Gwrthdaro rhwng grwpiau ethnig gwahanol yw gwrthdaro ethnig. Nid yw'r wahaniaeth o ran ethnigrwydd o reidrwydd wrth fôn yr anghydfod – a all fod o natur wleidyddol, cymdeithasol, economaidd, crefyddol, neu ieithyddol – ond byddai ochrau gwrthwynebol y gwrthdaro yn ymgasglu o amgylch eu grŵp berthnasol. Gall gymryd ffurf ymgyrch wleidyddol heddychlon, anhrefn sifil a therfysgoedd, neu wrthryfel arfog neu ryfel. Gall ddigwydd y tu mewn i un wlad, rhwng lluoedd un wladwriaeth a gwladwriaeth arall, neu rhwng cymunedau neu luoedd ar draws ffiniau. Mae mudiadau gwleidyddol megis cenedlaetholdeb, iredentiaeth, ac ymwahaniaeth yn annog grwpiau ethnig i frwydro am eu hunanbenderfyniaeth.
Amrywiaeth eang o agweddau ac amodau sydd yn achosi gwrthdaro ethnig. Weithiau gall grŵp gyfoethog ddymuno hunanlywodraeth oddi ar y bobloedd cyfagos, megis y Catalwniaid yn Sbaen, a mewn achosion eraill mae grŵp dlawd yn ymgeisio i wella'i sefyllfa, er enghraifft y Karen ym Myanmar. Gall hunaniaeth ethnig ddatblygu i raddau eithafol, goruchafiaeth hiliol neu gred mewn mythau cenedlaethol ac eithriadoldeb, er enghraifft y syniad o Dynged Amlwg a gafodd ei defnyddio gan Americanwyr gwynion yn eu rhyfeloedd yn erbyn pobloedd brodorol Gogledd America. Mae cwynion hanesyddol, boed yn wir neu'n honedig, yn fynych yn peri gwrthdaro ethnig. Er enghraifft, dadleuai'r Hutu yn Rwanda taw troseddau yn eu herbyn oedd y cyfiawnhâd am ladd 500,000–1,000,000 o Tutsi yn 1994. Weithiau ymgyrch neu frwydr am annibyniaeth neu ymreolaeth yw gwrthdaro ethnig, megis Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon.
Gall gwrthdaro ethnig achosi argyfyngau dyngarol eang, megis niferoedd mawr o ffoaduriaid, glanhau ethnig, ac hil-laddiad. Yn aml bydd gwrthdaro arfog rhwng grwpiau ethnig o fewn yr un wlad yn arwain at ryfel cartref, ac o bosib yn chwalu'r wladwriaeth amlethnig, megis y "Balcaneiddio" o ganlyniad i Ryfeloedd Iwgoslafia yn y 1990au. Gall y fath wrthdaro effeithio ar wledydd cyfagos ac ansefydlogi'r ardal ehangach, er enghraifft hil-laddiad Rwanda a achosodd argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr. Yn aml mae'n gymhelthach o lawer i ddod â therfyn i ryfeloedd ethnig nag i ryfeloedd confensiynol rhwng gwladwriaethau, oherwydd nid materion gwleidyddol yn unig sydd angen eu datrys.
Credo'r Apostolion
bawd|Credo'r Apostolion mewn llawysgrif goliwiedig o'r 14g. Cyffes ffydd Gristnogol sy'n dyddio'n ôl i oes yr Eglwys Fore yw Credo'r Apostolion neu yn hynafaidd y Symbolen neu'r Symblen ( neu Symbolum Apostolicum). Mae ganddi dri pharagraff i symboleiddio'r Drindod, yn debyg i'r mwyafrif o gredoau Cristnogol eraill. Fe'i defnyddir gan yr Eglwys Babyddol, yr Eglwys Anglicanaidd, a nifer o eglwysi Protestannaidd. Ni chaiff ei cydnabod yn swyddogol gan yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, sydd fel rheol yn defnyddio Credo Nicea. Mae ambell eglwys Brotestannaidd, er enghraifft y Methodistiaid Unedig, yn eithrio'r cymal "a ddisgynnodd i uffern".
Yn draddodiadol, priodolir y Credo i'r Deuddeg Apostol a dywed i bob un o'r Apostolion ysgrifennu un o'r cymalau. Ceir credoau eraill yng ngweithiau Tadau'r Eglwys, megis Hippolytus, Irenaeus, a Tertullian. Gwyddys bellach taw datblygiadau ar yr ymholiadau a'r atebion rhwng yr esgob a'r catecwmen (disgybl bedydd) yw cyffesion o'r fath. Mae testun Credo'r Apostolion yn debyg i'r cyffes fedydd a ddefnyddid gan Eglwys Rhufain yn y 3g a'r 4g. Cymerai ei ffurf bresennol yn ne orllewin Ffrainc yn niwedd y 6g neu ddechrau'r 7g, a gofnodai gan Sant Pirminius yn nechrau'r 8g. Cafodd ei gydnabod yn gyffes ffydd swyddogol yr Eglwys Gatholig Rufeinig erbyn oes y Pab Innocentius III ar gychwyn y 13g.
Damcaniaeth tebygolrwydd
Y gangen o fathemateg sy'n ymwneud â thebygolrwydd yw damcaniaeth tebygolrwydd. Mae'n trin y cysyniad o debygolrwydd mewn modd mathemategol trwy ei fynegi mewn set o wirebau (axioms). Fel arfer, mae'r gwirebau hyn yn neilltuo mesur, sef y gwerthoedd rhwng 0 a 1, (y 'mesur tebygolrwydd'), i set o ganlyniadau o'r enw 'gofod sampl'. Gelwir unrhyw is-set benodol o'r canlyniadau hyn yn "ddigwyddiad".
Ymhlith y pynciau canolog i'r ddamcaniaeth tebygolrwydd mae: newidynnau arwahanol (discrete) a pharhaus, dosbarthiadau tebygolrwydd a phrosesau stocastig. Mae'n fel arfer yn deilio gydag ansicrwydd a hap, neu ddigwyddiadau na wyddyd yn union beth fydd y canlyniad e.e. tafliad deis, y tywydd yn y dyfodol neu'r posibilrwydd i haint ymledu.
Er nad yw'n bosib rhagweld yn berffaith ddigwyddiadau ar hap, gellir dweud llawer am eu hymddygiad. Dau ganlyniad mawr yn y theori tebygolrwydd sy'n disgrifio ymddygiad o'r fath yw cyfraith rhifau mawr a theorem y terfan ganolog.
Fel sylfaen fathemategol ar gyfer ystadegau, mae damcaniaeth tebygolrwydd yn hanfodol i lawer o weithgareddau dynol sy'n cynnwys dadansoddiad meintiol o ddata. Mae hefyd yn berthnasol i ddisgrifiadau o systemau cymhleth lle rhoddir rhan yn unig o wybodaeth am eu cyflwr, e.e. mewn mecaneg ystadegol. Darganfyddiad gwych mewn ffiseg, yn yr 20g, oedd natur gymhleth ffenomenau ffisegol ar raddfa atomig, a ddisgrifir o fewn mecaneg cwantwm.
Hanes
I ddechrau, roedd y ddamcaniaeth fwy neu lai'n gyfyngedig i ddigwyddiadau arwahanol, ac roedd ei ddulliau yn ymwneud â chyfuniadeg (combinatorics). Wedi hir a hwyr daeth daeth y newidyn di-dor yn rhan o'r hyn a elwir yn 'ddamcaniaeth tebygolrwydd fodern' gada mathemategwyr fel Andrey Nikolaevich Kolmogorov a Bruno de Finetti yn arwain y maes.
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019 yn Llanrwst, Conwy, ar 2-10 Awst 2019. Dyma oedd Eisteddfod gyntaf y trefnydd newydd Betsan Moses a'r Archdderwydd Myrddin ap Dafydd.
Y Maes
Lleolwyd y Maes rhyw filltir i'r de o dref Llanrwst ar ochr ddwyreiniol yr A470, ar gaeau Plas Tirion a Cilcennus (53.11227°N, -3.77918°W). Roedd y maes carafanau ar ochr orllewinol yr A470. Roedd rhaid diwygio y cynlluniau gwreiddiol ar gyfer y Maes wedi gofid am berygl o lifogydd mewn rhannau o'r maes a felly nid oedd yn bosib i'w hyswirio.
Roedd rhagolygon o dywydd garw ar ddiwedd yr wythnos a effeithiodd ar nifer o ddigwyddiadau'r Eisteddfod. Daeth cawodydd o law trwm ar y dydd Gwener ac fe ganslwyd gigs Maes B ar gyfer y noson honno a rhai nos Sadwrn. Caewyd y maes pebyll ieuenctid gerllaw hefyd a roedd lloches i'w gael mewn canolfan hamdden.
Daeth mwy o gawodydd glaw ar y dydd Sadwrn ynghyd â gwyntoedd cryfion. Symudwyd gig Dafydd Iwan o Lwyfan y Maes i'r Pafiliwn. Gyda dim ond lle i 1,800 yn y Pafiliwn, cyntaf i'r felin fyddai hi i'r rhai oedd am fynd i'r gig.
Y Gadair
Enillydd y Gadair oedd T. James Jones (ffugenw "Wil Tabwr"). Traddodwyd y feirniadaeth gan Llion Jones, ar ran ei gyd-feirniaid Ieuan Wyn a Myrddin ap Dafydd. Saith ymgeisydd gystadlodd eleni, a'r dasg oedd llunio awdl ar fwy nag un o'r mesurau traddodiadol, heb fod yn fwy na 250 o linellau, o dan y teitl Gorwelion. Dywedodd y beirniaid fod yr awdl buddugol "gryn dipyn ar y blaen yn y ras am y gadair eleni, o safbwynt ei huchelgais, ei chyfeiriadaeth, ei meddylwaith a'i mydryddiaeth".
Noddwyd y Gadair gan Undeb Amaethwyr Cymru. Crëwyd y Gadair gan Gwenan Haf Jones, y fenyw cyntaf i wneud hynny ers 1999. Mae hi'n gynllunydd gyda chwmni dodrefn a cheginau yng Nghorwen. Derbyniodd yr enillydd hefyd wobr ariannol o £750, er cof am y Prifardd Gwynfor ab Ifor gan y teulu.
Datgelwyd mai Huw Dylan Owen oedd yn ail gyda awdl “na welwyd ei thebyg” o'r blaen yn ôl y feirniadaeth. Roedd yr awdl ar ffurf Llyfr Ryseitiau, yn cynnig awgrymiadau am sut i chwalu ffiniau drwy fwydydd traws-ddiwylliannol.
Y Goron
Enillydd y Goron oedd Guto Dafydd (ffugenw "Saer nef"). Traddodwyd y feirniadaeth gan Ceri Wyn Jones ar ran ei gyd-feirniaid Manon Rhys a Cen Williams. Cystadlodd 29 eleni a'r dasg oedd cyflwyno casgliad o gerddi heb fod mewn cynghanedd gyflawn, heb fod dros 250 o linellau ar y testun Cilfachau. Yn cloi ei feirniadaeth, dywedodd Ceri Wyn "Am gerddi sy’n ein difyrru, ein hanesmwytho a’n cyffroi, felly, ma’r Goron leni yn mynd i Saer nef, ac ma’r tri ohonon ni yn ei longyfarch yn fawr."
Dyluniwyd y goron gan Angela Evans o Gaernarfon ac fe'i cyflwynwyd gan y gymdeithas dai, Grwp Cynefin. Roedd yna hefyd wobr ariannol a roddwyd gan John Arthur a Margaret Glyn Jones a’r teulu, Llanrwst.
Datgelwyd mai rhai o'r cystadleuwyr a ddaeth yn agosaf i ennill oedd Damien Walford Davies ('OS'), Aneirin Karadog ('Non') a Mari George.
Gwobr Goffa Daniel Owen
Yr enillydd oedd Guto Dafydd o Bwllheli, a enillodd yr un wobr yn 2016. Traddodwyd y feirniadaeth gan Haf Llewelyn, ar ran ei chyd-feirniaid Dyfed Edwards a Llwyd Owen. Tasg y gystadleuaeth oedd creu nofel heb ei chyhoeddi gyda llinyn storïol cryf, heb fod yn llai na 50,000 o eiriau. Y wobr oedd Medal Goffa Daniel Owen a £5,000 (£3,500 er cof am Olwen Mai Williams, Foel, Cwm Penmachno gan ei theulu, £1,000 Gwasg Carreg Gwalch, a £500 gan Ymddiriedolaeth D Tecwyn Lloyd). Daeth 8 cynnig ar y gystadleuaeth eleni a dywedodd y beirniaid nad oedd y gystadleuaeth yn un gref iawn eleni. Er hynny roedd y nofel fuddugol Carafanio gan "Arglwydd Diddymdra" yn sefyll "ar gyfandir arall" i'r gweddill.
Y Fedal Ryddiaith
Enillydd y Fedal oedd Rhiannon Ifans o Benrhyn-coch gyda'i nofel Ingrido dan y ffugenw "Raphael". Y dasg oedd cyfansoddi cyfrol o ryddiaith greadigol heb fod dros 40,000 o eiriau ar y thema "Cylchoedd" gyda gwobr ariannol o £750 yn ogystal a'r Fedal. Derbyniwyd 18 o gyfrolau eleni a thraddodwyd y feirniadaeth gan Mererid Hopwood ar ran ei chyd-feirniaid Aled Islwyn ac Alun Cob.
Tlws y Cerddor
Y dasg oedd cyfansoddi cyfanwaith i Gôr SATB rhwng chwech ac wyth munud o hyd gyda chyfeiliant neu'n ddigyfeiliant, gan ddefnyddio unrhyw ddetholiad o'r gerdd Llwch y Sêr gan Grahame Davies, i gynnwys dau neu dri darn. Roedd 10 ymgais eleni a thraddodwyd y feirniadaeth gan Richard Elfyn Jones ar ran ei gyd-feriniaid, Gareth Glyn ac Eilir Owen Griffiths. Dywedodd fod llawer o'r cyfansoddiadau yn 'iawn mewn rhannau'. Yn anffodus roedd y beirniaid yn gytûn nad oedd yr un ymgais yn deilwng o'r wobr eleni.
Y Fedal Ddrama
Enillydd y Fedal oedd Gareth Evans-Jones, o Draeth Bychan ger Marian-glas, Ynys Môn am ei ddrama Adar Papur (ffugenw "Gwylan"). Traddodwyd y feirniadaeth gan Bethan Marlow ar ran ei chyd-feirniaid Gethin Evans a Branwen Cennard. Y dasg oedd ysgrifennu ddrama lwyfan heb unrhyw gyfyngiad o ran hyd. Cyflwynwyd y Fedal er cof am Urien Wiliam, rhoddedig gan ei briod Eiryth a’r plant, Hywel, Sioned a Steffan yn ogystal â gwobr o £750 (Cronfa Goffa Huw Roberts, Pwllheli).
Alawon Gwerin
1. Côr Alaw Werin 1. Lleisiau’r Nant 2. Lodesi Dyfi 3. Côr yr Heli
2. Parti Alaw Werin 1. Genod Garmon 2. Gemau Llŷn 3. Rhiannedd y Cwm
3. Parti Alaw Werin dan 25 oed 1. Aelwyd Chwilog 2. Criw’r Creuddyn
5. Unawd Alaw Werin 16 ac o dan 21 oed 1. Llinos Haf Jones, Penarth 2. Cai Fôn Davies, Bangor 3. Llio Meirion Rogers, Rhuthun
6. Unawd Alaw Werin 12 ac o dan 16 oed 1. Osian Trefor Hughes, Deiniolen 2. Beca Haf Stuart, Bodorgan 3. Tomi Llywelyn, Llanrug
7. Unawd Alaw Werin dan 12 oed 1. Lowri Anes Jarman, Y Bala 2. Beca Marged Hogg, Yr Wyddgrug 3. Eiri Ela Evans, Llanfair, Rhuthun
8. Cyflwyniad ar lafar, dawns a chân 1. Glanaethwy
9. Grŵp Offerynnol neu offerynnol a lleisiol 1. Tannau Llangadfan 2. Tawerin 3. Y Davaliaid / Sesiynwyr Caerdydd
10. Unawd ar unrhyw offeryn gwerin 1. Gweltaz Davalan, Dinas Mawddwy 2. Mared Lloyd, Llanelli 3. Alwena Mair Owen, Llanybydder
11. Cyflwyno Cân Werin Hunangyfeiliant 1. Elena Puw 2. Nick Blandford 3. Modlen Alun
Bandiau Pres
12. Bandiau Pres Pencampwriaeth / Dosbarth 1 1. Band Llwydcoed 2. Band Arian Llaneurgain 3. Seindorf Arian Deiniolen
13. Bandiau Pres Dosbarth 2 1. Seindorf Arian Crwbin 2. RAF Sain Tathan
14. Bandiau Pres Dosbarth 3 1. RAF Sain Tathan
15. Bandiau Pres Dosbarth 4 1. Seindorf Biwmares 2. Band Porthaethwy 3. Band Llandudno
Cerdd Dant
16. Côr Cerdd Dant 1. Côr Merched Llangwm 2. Lleisiau’r Nant 3. Côr Trillyn
18. Parti Cerdd Dant o dan 25 oed hyd at 20 mewn nifer 1. Aelwyd Chwilog 2. Parti’r Cwm 3. Criw’r Creuddyn
19. Triawd neu Bedwarawd Cerdd Dant 1. Pedwarawd Clwyd 2. Criw’r Creuddyn 3. Pedwarawd Cennin
20. Deuawd Cerdd Dant 21 oed a throsodd 1. Elis a Sion, Rhuthun 2. Rhian a Rhonwen, Y Bala 3. Carwyn a Dylan, Y Bala
21. Deuawd Cerdd Dant dan 21 oed 1. Cai a Non Fôn Davies, Bangor 2. Siriol Elin a Celyn Llwyd, Abergele a Dinbych 3. Ruth Erin ac Elin Lloyd, Henllan a Llanfairpwll
22. Gwobr Aled Lloyd Davies 1. Mali Fflur, Llandwrog 2. Sioned Mai Williams, Pwllglas 3. Mia Peace, Caerfyrddin
23. Unawd Cerdd Dant 16 ac o dan 21 oed 1. Owain John, Llansannan 2. Cai Fôn Davies, Bangor 3. Llio Meirion Rogers, Rhuthun
24. Unawd Cerdd Dant 12 ac o dan 16 oed 1. Cadi Gwen Williams, Aberystwyth 2. Manw Robin, Rhostryfan 3. Elain Rhys Iorewrth, Trawsfynydd
25. Unawd Cerdd Dant dan 12 oed 1. Lowri Anes Jarman, Y Bala 2. Beca Fflur Edwards, Dinbych 3. Mabli Swyn, Llannerch-y-medd
Cerddoriaeth
28. Cyflwyno Rhaglen o Adloniant 1. Côr Ieuenctid Môn 2. CôRwst 3. Côr Dyffryn Dyfi
29. Côr Cymysg 1. Côr CF1 2. Côr Capel Cymreig y Boro 3. Côr Dre
30. Côr Meibion 1. John’s Boys 2. Côr Meibion y Llannau 3. Côr Meibion y Brythoniaid
32. Côr i rai 60 oed a throsodd 1. Côr Hen Nodiant 2. Encôr 3. Henffych
33. Côr Ieuenctid dan 25 oed 1. Côr Ieuenctid Môn 2. Côr Cytgan Clwyd 3. Ysgol Gerdd Camwy
34. Cystadleuaeth Gorawl Eisteddfodau Cymru 1. Côr Dre 2. Adlais 3. Côr Alaw
38. Ensemble Lleisiol 1. Cantilena 2. Glantaf 3. Mam y Fro a’i Chriw
39. Ysgoloriaeth W Towyn Roberts 1. John Ieuan Jones, Llandrillo-yn-Rhos 2. Eiry Myfanwy Price, Caerdydd 3. Dafydd Allen, Bodelwyddan 4. Ryan Vaughan Davies, Hen Golwyn
40. Unawd Soprano 25 oed a throsodd 1. Kate Griffiths, Bryn Saith Marchog 2. Joy Cornock, Llandeilo 3. Aneira Evans, Machynlleth
41. Unawd Mezzo-Soprano / Contralto / Gwrth-denor 25 oed a throsodd 1. Kathryn Nash, Llanelwy 2. Angharad Rowlands, Llundain 3. Rhian Dafydd, Aberaeron
42. Unawd Tenor 25 oed a throsodd 1. Aled Wyn Thomas, Llanwnnen 2. Arfon Rhys Griffiths, Y Bala 3. Efan Williams, Lledrod
43. Unawd Bariton / Bas 25 oed a throsodd 1. Erfyl Tomos Jones, Aberhosan 2. Robert Wyn, Bontnewydd 3. Steffan Jones, Caerdydd
44. Gwobr Goffa David Ellis – Y Rhuban Glas 1. Erfyl Tomos Jones, Aberhosan
45. Canu Emyn i rai 60 oed a throsodd 1. Glynn Morris, Sale 2. Vernon Maher, Llandysul 3. Gwynne Jones, Aberystwyth
46. Unawd Lieder / Cân Gelf 25 oed a throsodd 1. Aled Wyn Thomas, Llanwnnen 2. Efan Williams, Lledrod 3. Glynn Morris, Sale
47. Unawd Lieder / Cân Gelf dan 25 oed 1. Rhydian Jenkins, Maesteg 2. Dafydd Jones, Llanrhaeadr 3. Tesni Jones, Llanelwy
48. Unawd yr Hen Ganiadau 19 oed a throsodd 1. Dafydd Jones, Llanrhaeadr 2. Joy Cornock, Llandeilo 3. Arfon Rhys Griffiths, Y Bala
49. Unawd Soprano 19 ac o dan 25 oed 1. Sara Davies, Hen Golwyn 2. Lisa Dafydd, Rhuthun 3. Tesni Jones, Llanelwy
50. Unawd Mezzo Soprano / Contralto / Gwrth-denor 19 ac o dan 25 oed 1. Erin Rossington, Llanfair TH 2. Ceri Haf Roberts, Henllan 3. Morgana Warren-Jones, Bangor
51. Unawd Tenor 19 ac o dan 25 oed 1. Rhydian Jenkins, Maesteg 2. Dafydd Jones, Llanrhaeadr 3. Elis Jones, Rhuthun
52. Unawd Bariton / Bas 19 ac o dan 25 oed 1. Emyr Lloyd Jones, Bontnewydd 2. Dafydd Allen, Bodelwyddan 3. Owain Rowlands, Llandeilo
53. Gwobr Goffa Osborne Roberts 1. Dafydd Wyn Jones, Llanrhaeadr, Dinbych
54. Unawd o Sioe Gerdd 19 oed a throsodd 1. Celyn Llwyd Cartwright, Dinbych 2. Myfanwy Grace Tranmer, Pwllglas 3. Lois Postle, Bodedern
55. Ysgoloriaeth Wilbert Lloyd Roberts 1. Myfanwy Grace Tranmer, Pwllglas
56. Unawd o Sioe Gerdd dan 19 oed 1. Gabriel Tranmer, Pwllglas 2. Fflur Davies, Caernarfon 3. Mali Elwy Williams, Llansannan