cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Llythyr/Nodiadau i Gilbert Williams Rhostryfan, gan W. Methusalem Jones Bryn Golau Y Groeslon
anrhydeddus iawn oedd E. J. Roedd ganddo ddylanwad mawr arnom ni y plant ac os buasai rhai ohonom yn ymddvwn yn anheilwng gwyddem mai y strap fyddai yn ein hanwesu.
Mab iddo yw Mr Hugh Ellis Jones, cyn Ysgol Feistr, Y Cemaes, Môn. Ni welais ef ers degau. Gelwid John Jones yn 'John Cae lago' am mai yn Cae Iago Bach y'i magwyd os nad y'i ganwyd.
Crydd oedd yntau hefyd a chrefftwr ardderchog ond yr anffawd oedd nad oedd ganddo gapital i gael lledr, ond dywedir y byddai y sawl a feddu y moddion i dalu ymlaen yn cael llôg da ar eu harian, yn gymaint felly fel y byddai yn gywilydd gan rai ohonnynt wisgo yr un par byth a hefyd ar hyd y blynyddoedd.
“Rhowch dipin go lew" ebai John yn ddiniwed. Roedd gwich yn y ffasiwn gan lafna' yr adeg honno. Ystyrid John Jones yn athro da, a  trwm o'r 'hen ysgol'. Meddai ar ddau lygaid tlysaf a welais erioed.
Ffynhonnell Ifor Williams, drwy law teulu Methusalem Jones. Dyma'r tro cyntaf i'r rhain gael eu cyhoeddi'n gyhoeddus.
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
Canolbwynt fy modolaeth yw Capel Brynrodyn. Yn gyntaf oll, fe ddylech fel pwyllgor nodi rhywun a thraed go fawr ganddo i sathru fy nhraed inau, rhag ichwi ﬂino arnaf, os gallaf fyned yn mlaen o gwbl.
Everybody's Birthday Guide 1944
Dyma ddywed ynglun a mi fy hun
Sept 24'“ to 27"“
“Show gain through Friends"
“Extension of artistic”
“Social and public activities"
“Shows a good deal of travel”
“clywch clywch"
Wel dyna ichwi ddarn da o broffwydoliaeth am dana. U (1) Yr wyf yn benderfynol o
gadw at un adran o'r testun beth bynnag, sef “Cymysgfa Fawr o Drefn ac Anrhefn".
Wel rwan am dani - y cyntaf a ddaw o dan fy sylw yw yr Hen Batriarch yr Amwyl John Jones (Yr hen Sion Frynrodyn). Gweinidog a gwerthwr cyffyriau i anifeiliaid. Yr roedd yn Brifweinidog mewn llawer ystyr.
Wel yn awr dyma fi am ddechreu yn y modd mwyaf hunanol fedrai i, cyfeirio yr ydwyf am y noson ces fy medyddio ganddo - yr oeddwn yn faban tlws iawn o bosibl, y tlysaf un o blant yr Eglwys yr adeg hono oddigerth hwyrach Mrs Maggie Jones (Lewis) Brynffynnon. Wel cofiaf neu dychmygaf fy mod ar fraich fy mam, ag yntau yn gofyn iddi enwi y plentyn, ac yn fy nghymeryd yn ei freichiau ei hun, ac wedi cael yr enw (nid oes sicrwydd llawn pa un a'i Methusalem a'i Methuselah) rhoddodd ei law yn y ddysgl fedydd – a gweddiodd am inni gael byw i gael myned yn hen fel yr hen Batriarch ei hunan. Gyda llaw mae traddodiad yn dweyd mai ﬁ gafodd ei fedyddio gyntaf yn y ddysgl sef rhodd yr hen Simon Hobley ynghyd â'r llestri Cymun ydynt (y rhai presenol) eraill.
Symmudaf yn bresennol yn mlaen pump oed; oedd y capel yma pan aned fi - ac nid pump oed oeddwn i pan adeiladwyd y capel.
Wel y pregethwyr ydwyf yn ei gofio ydynt - yr anwyl (Hen) John Jones
Ehedydd deufannog
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Ehedydd deufannog (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ehedyddion deufannog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Melanocorypha bimaculata; yr enw Saesneg arno yw Bimaculated lark. Mae'n perthyn i deulu'r ehedydd (Lladin: Alaudidae) sydd yn urdd y Passeriformes. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain, ond nid yng Nghymru.
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
David Roberts (Rhiw)
John Davies (Y Traian)
Ehedydd deufannog
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn M. bimaculata, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia, Ewrop ac Affrica.
Teulu
Mae'r ehedydd deufannog yn perthyn i deulu'r ehedydd (Lladin: Alaudidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
William Evans (Llwyngwalch)
William Davies (Bryn Pistyll)
William Jones (Y Rhandir)
David Williams (Fern Villa)
John Jones (Ty Mawr)
John Jones
Darlun o Arlunydd
Bywgraffiad o E. Meirion Roberts gan Robert Owen a John Gruffydd Jones (Golygyddion) yw Darlun o Arlunydd: E. Meirion Roberts. Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1995. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.
Norley
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,169.
Darlun o Arlunydd
Disgrifiad byr
Cyfrol deyrnged i'r arlunydd cynhyrchiol o Hen Golwyn sy'n cynnwys detholiad nodweddiadol o'i waith wedi ei atgynhyrchu mewn lliw a du-a-gwyn.
Botwm Crys yn cadw lle
Arfbais yr Aifft
bawd|Arfbais yr Aifft Tarian o liwiau'r faner genedlaethol ar frest Eryr Saladin euraid yw arfbais yr Aifft. Dyluniad o stribedi coch, gwyn, a du fertigol sydd i'r darian, yn wahanol i'r faner sydd yn drilliw lorweddol. Dalia'r eryr yn ei grafangau sgrôl yn dwyn enw llawn y wladwriaeth. Ymddengys yr arfbais yng nghanol y faner genedlaethol, ond yn aur i gyd.
Cubbington
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy Cubbington. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Warwick. mae'n ffinio â thref Royal Leamington Spa, sydd i'r de-orllewin.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,929.
Roedd Welsh Road, a oedd yn mynd trwy groesffordd y pentref, yn hen ffordd porthmyn yn cysylltu Cymru a Llundain.
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
D Tudwal Davies
Maldwyn Davies
R. G. Jones, E. R. Evans. W. Thomas Cae Ffridd.
Enwau yr hen flaenoriaad ydwf yn ei gofio ydynt.
(2) Daniel Eames.
(3) Richard Eames ei frawd a gyfarfyddodd a damwain angeuol yn chwarel
Llanberis.
(4) Evan Jones, Plas Dolydd.
(5) Thomas H. Griffith, Grugan Wen.
(6) Thomas Jones, Glan Gors yr hwn bob amser a siaradai am ryw gasgliad neu
gilydd.
(7) Owen Jones, Croesffordd.
Martin Lowry
Cemegydd ffisegol o Loegr oedd Thomas Martin Lowry (26 Hydref 1874 – 2 Tachwedd 1936). Ganwyd yn Low Moor, Bradford, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr.
Roedd ganddo ofn pethau mawr. Oherwydd hyn treuliodd ei oes yn archwilio i mewn i bethau bach, meicrosgopig.
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
(9) Evan T Hughes, Grugan Gannol.
Martin Lowry
Cafodd ei ethol yn Gymrawd Y Gymdeithas Frenhinol yn 1914. Yn 1920, ef oedd y cyntaf gael cadair mewn cemeg ffisegol a hynny ym Mhrifysgol Caergrawnt. Astudiodd droadau optegol wedi'u hachosi gan asid ac adweithiau bas yn 1923 a arweiniodd at ei fformiwl enwog o'r diffiniad o asid a oedd wedi'i seilio ar brotonnau yn cael eu rhyddhau gan asid a'u derbyn gan y bas. Yn rhyfedd iawn, daethpwyd i'r un casgliad (ar yr un adeg) gan Johannes Nicolaus Brønsted. Treuliodd gweddill ei oes yno yng Nghaergrawnt.
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
(11) Humphrey Jones.
Caniatewch imi ddwyd yn garedig, yr roedd yr hen ﬂaenoriaid hyn yn gallach a charedicach o lawer na`r staff presennol oherwydd yr roeddynt yn gwahodd hen frodyr fel fi a Thomas Roberts oeddynt wedi colli ei cly\ıv i radda, yn gynnes i'r “Sedd Fawr” i wrando yr Efengyl ac i roddi ambell Amen yn ei schil hwy.
Arweinyddion y Canu
1 Grifﬁth Hughes, Grugan Villa. Efe oedd y cyntaf erioed imi fyned i'w gynhebrwng
- yn llaw fy nhad pan oeddwn 7 neu 8 oed. Griffith Hughes mi dybiaf oedd y cyntaf i
gael myned a'i gorph i'r capel ddydd ei arwyl.
(2) Robert Evans, Caerbongam. (Yr hwn oedd yn enwog am seinio ei bitch fork dros
y lle).
(3) John Hughes y Gwynllys.
(4) Richard Eames, Ty Capei.
(5) Henry Jones, Shop lsaf.
(6) Rowland J. Thomas, Post Ofﬁce.
Y stori wyf yn goﬂo am Rd Eames ydoedd (rhoddi enw ei gariad Kate Ellen Parry ar ei lyfr Tonnau mewn llythrennau breision).
Yr Ysgol Sul
Fy Athraw cyntaf - yn dysgu'r wyddor oedd gyda math o pointer yn ei law oedd yr hen frawd Thomas Jones, Garreg Fawr, ac yn ail i ddysgu sillebu - oedd yr hen frawd Evan Roberts, Brynrodyn, ac yn dilyn ar ol hyny i ddosbarth y darllen, yr hen Owen Parry y Gof oedd yn athraw sefydlog bob amser.
Yr hen weddiwyr cyntaf wyf yn eu cofio, ag oeddynt bob amser yn boblogaidd a pharchus oeddynt.
O.P.
(Byddai O.P. yn gofalu bod ganddo ddigon o fferins ar ein cyfer.
Samuel Jones, “Dolydd", ac “Ysgubor Fawr”.
William Lewis, “Brynffynon”.
Richard Evans, Beudy-newydd”
Dafydd Evans, “Bryngoleu”.
John Hughes (Hewn Bererin), “Penybont".
John Jones, Y Crydd.
Owen Jones, “Croesffordd”.
John Jones, “Bryngoleu".
William Pritchard, Cae Ffridd.
Robert Evans, “Y Gerlan".
Owen Hughes, Pen Caer Wen.
Griffith Jones, Dyffryn Terrace.
John Hughes, Y “Gwynllys".
Harry Jones, Y Shop.
Coﬁaf am gystadleuaeth mewn Band of Hope unwaith. Y testyn oedd penillion i'r “Band of Hope” a'r hen Owen Parry y gof oedd y beirniad.
Y farddoniaeth bob amser a gyrrai'r feirnadaeth mewn can bob amser dan ofal rhai o'r plant. A fi a William fy mrawd oedd yr unig ymgeisiwyr y tro hwn, a ﬁ oedd y buddugol.
A phawb yn mwnglian fel cacynod.
Humphrey “Ty Draw” oedd fy ffygenw i a Shakpier oedd fy mrawd, y feirnadaeth oedd -
Y goreu o ddigon yw Humphra Ty Draw - a Shakespier enwog a gafwyd yn y Baw.
Hip hip hwre ect ect.
Yr hen ganeuon wyf yn ei goﬁo ydynt o waith yr hen O Parry.
(1) Draw yn nghoed y Glyn mi glywaf
Lais y Deryn Du ect ect.
(2) Rhen Gomer a fu farw
A'i gladdu yn Cae Gwyn
A phawb oedd yn ei gynhebrwng
So John Jones Pregethwr
A dafydd Grugan Ddu
A Griffith T. Edwards
A John Jones y Crudd.
(3) Owen Gough y teiliwr Glas
Mynd i Lerpwl ar ol rhen Blas.
Gwelai Huw yn chifio'r het.
Enwau rhai o Hen Bregethwyr wyf yn gofio yn fynych yn dod yma ydynt - sef cyfeillion mynwesol yr hen John Jones ydynt. John Jones Abercin, neu Pwllheli os mynwch, yr hwn a ddaeth a dwfr afon yr lorddonen i fedyddio ei faban bach (Fy nhestyn i fel yr arferai ddweud bob amser).
Anthropos hefyd oedd un o'r favourits fyddai yn galw yma yn fynych iawn. Cofiaf
Richard Owen, y diwygiwr hefyd yn dod yma ar ddydd lau tnıvy'r dydd a'r capel yn orlawn fel Sasiwn fawr. Hefyd Evans Roberts y Diwygiwr yn dod yma hefyd. Hefyd cofiaf John Williams “Brynsiencyn” yn dod yma gyntaf erioed, ac wrth fynd adref y dynion mewn oed yn dweud wrth eu gilydd am dano. Hwn fydd mawr ac yn proffwydo yn dda amdano yn union fel y bu.
Daw cofion am gyfarfodydd Llenyddol Brynrodyn i'm cof. Cyfarfodydd llewyrchus a phoblogaidd - Brynrodyn oedd yn cael cyfarfodydd dydd Nadolig a Rhostryfan y dyddiau dilynol fel yr oedd cynulliadau mawr yn dod yma o bell ffordd o Llanberis, Cwmglo, Llanrwst a holl ochrau Caernanvon yng nghyda Talysarn, Penygroes a Llanllyfni.
Cofiaf un Nadolig yn arbenig bu agos i'r Capel ddod i lawr a myned ar dan - ar ol y tro hwnw bu byd o wahaniaeth yn y tyrfaoedd. Cofiaf un peth neillduol ynglyn a mi fy hun yn y cyfarfod mawr hwn - yr roedd cystadleuaeth ymddangos mewn hen wisg Gymreig.
Cefais inau fenthyg ryw hen suit o Blas Glynllifon, aethum yno i'r berw mawr a dim ond fy hunan bach oedd yn “ymgeisio” ac with lwc roedd y beirniad wedi ei daro'n wael a gwrthodais innau ymddangos yn yr heldrin fawr oedd yn y lle, ond mynais gael y wobr o 7/6 am fy nhraffeıth.
Pan oeddwn blentyn mi roedd tai y Groeslon bron i gyd yn shopa mawr a man shop
John Jones - pregethwr yr “Hen Bost”.
Shop Griffith T. Edwards.
Shop Owen Gough.
Shop Thomas Parry (Y Post ofﬁce presenol).
Shop Harry Jones.
Shop Ellis Jones (Y Crydd).
Shop William Appiffonum (lyfrau).
Shop Catrin Jones y (Tai Next Door)
Shop John Jones (Dafarn)
Shop Thomas Jones (Rd Owen).
Shop Papurau.
Shop Fferins Betsy Jones.
Shop John Jones y Crydd.
Shop Y Butcher.
Shop Y Bakehouse.
Shop Seth Lewis.
Shop Dorothy Griffith.
Shop Hugh Thomas (Dd Rts) Wms.
Shop Uchaf Dyffryn Terrace (Teilwriaid).
Shop Eames.
Shop Robert Roberts butcher.
Shop Catherine Williams.
Shop Richard Eames (llestri).
Shop Gig Dafydd "Yr Ynys".
Shop Catherine Parry, “Garreg Fawr".
Coﬁaf yn dda am weithdy coed Evans Jones y Dolydd yn myned ar dan a pwlpud a set fawr Capel Bwlan yn cael eu llusgo allan cyn iddynt fynd yn goelcerth.
Sophie Scholl
Roedd Sophie Magdalena Scholl (9 Mai 1921 - 22 Chwefror 1943) yn ymgyrchydd gwleidyddol gwrth Natsïaidd a oedd yn weithredol o fewn y grŵp ymgyrchu di drais Weiße Rose (Y Rhosyn Gwyn) yn yr Almaen Natsïaidd.
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
Amgylchiad trist iawn yn y pentref oedd marwolaeth yr hen Ellen Jones y post office, priod yr hen weinidog Parch John Jones - trwy gael ei lladd wrth roddi Mail y Post yn y train. Peth arall pwysig iawn yn y dyddiau hynu fyddai Club Pisgah yn dyfod i'r Llanfair Arms ar ddydd lau Dyrchafael i gael ciniaw. Peth bach arall wyf yn gofio ydyw i iar perthynol i Llanfair Arms fyned o dan y tren.
Tua hanner can mlynedd yn ol yr roeddwn yn un o'r lliaws Rebels fel y maent yn cael edrych arnynt y dyddiad presenol - sef nifer wedi cael eu nodi megys gan Eglwys ac Ysgol Sul Brynrodyn - i fyned i Gapel bach y Graianfryn bob sabath fel am wn i i geisio gwneyd drwg i Eglwys a Chapel Glan Rhyd, ond syrthio drwodd wnaeth y cyfan, ein harweinydd ydoedd Owen Jones Croesffordd, blaenor yma gyda ni yn Brynrodyn 45 neu 50 o'r aelodau yn cael eu rhoddi dan ddisgyblaeth Eglwysig.
Symudwn yn mlaen yn awr i'r “Cefn”. Y peth mwyaf neillduol gofiaf am y “Cefn” ydyw imi fod mewn claddedigaeth yno. 6.30 am y boreu yn claddu Mrs Roberts. Cae’r Moel oedd y lle pellaf wyf fi yn ei gofio yn dod i Brynrodyn, a'r cof sydd gennyf am yno yw i'r hen Mrs Thomas freuddwydio gweled plentyn bach wedi boddi yn y ffynnon gefn nos - a'r dydd dilynol daeth telegram yn dweyd fod ei mhab John wedi boddi yr un oriau yn afon Llundain.
Ty Croes yn mynd ar dan.
Pentref y Dolydd - Tafarn ydoedd y Plas, pan gofiaf ef gyntaf.
Stori. Coﬁaf am hen wraig wedi manıv yn un o'r tai bach gyferbyn a'r plas a'r arferiad y dyddiau hynu fyddai i rywrai warchod tros y nos yno - hyd nes y delai yr arch i'r ty a'r noswaith hono trefnwyd i wr y dafarn a rhyw gyfaill iddo i warchod. Deallodd Hugh Jones, Tyddyn Dafydd ymwelwr cyson a'r plas, pwy oedd i fod yno y noswaith hon - penderfynodd fyned i mewn trwy ffenest yn y cefn, ac aeth i mewn o'u blaen i'r ystafell lle yr oedd y corph - daeth o hyd i ryw gynfas wen a rhoddodd hi drosto. Yn y man daeth y gwylwyr i mewn ac wedi rhoddi y fan mewn trefn a gosod y bwrdd a'r ddiod arno, dechreuasant loddesta. Dyma Hugh Jones yn gwaeddi tıwy gil y dnıvs “Does bosibl gen i eich bod yn dwad yma i feddwi a minna yn gorph yn y fan yma", a dyma'r ddau yn rhuthro allan ar draws ei giiydd, a'r hen Hugh yn aros yno drwy'r nos i orphen y gloddesta.
Symudaf yn awr i'r “Traian” Cartref. David Roberts y “Rhiw", yr hwn fyddai bob amser yn pregethu Sul y Pasg ini, hefyd cartref John Davies, yr hwn bregethai y rhan fwyaf o lyfr Esex - “yr olwyn mewn olwyn chwedl”, yntau - am Mrs M. A. Grifﬁths.
Un sabbath daeth dyn ieuanc neis is aros, at Elliss Owen i'r Benallt. Yr wythnos ddilynol roedd gwraig o'r ardai yn y ty acw a dyma hi yn dweyd wrth mam pity na fuasech chwi yn y capel ddoe Mary, roedd yna ddyn neis ofnadwy yn set Elliss Owen trwy'r dydd, beth feddyiiech chwi oedd ei neges - chwilio am wraig, ngeneth i, ac y mae wedi caei un hefyd. Mary Anne “Traian".
Symudwn yn bresenol am y “Gilwern lsaf”, sef cartref yr ysgolaig mwyaf yr adeg hono - cyfeirio yr ydwyf at Griffith Davies Llundain, er mai yn “Beudy lsaf” y cafodd ei eni - i'r Gilwern Isaf y daeth wedi hyny. Hefyd, dyma'r ffarm a'r lle cyntaf erioed imi fod mewn aıwerthiant (auction) felly peidiwch a fy meirniadu gormod am fyned i leoedd o'r fath oblegid yr oeddwn yno cyn bod yn llawn 7 oed yn llaw fy nhad.
Awn yn bresenol ar hyd y llwybr i “Hafod lfan” sef cartref y bardd ar adnabyddus goreu Cymru - clwych ei gan Anfarwol i Gymdeithas Lenyddol “Brynrodyn” ar ddiwedd un tymor gwrandewch –
Cymdeithas Brynrodyn
Wna ddyn o ffol hogyn
Eleni ddaeth i ben.
Sophie Scholl
Cafodd ei dyfarnu'n euog o uchel frad ar ôl cael ei ddarganfod yn dosbarthu taflenni gwrthryfel ym Mhrifysgol Munich gyda'i brawd, Hans. O ganlyniad, fe'u dienyddwyd gan gilotîn. Ers y 1970au, mae Scholl wedi cael ei goffáu'n helaeth am ei gwaith gwrthsefyll Natsïaidd.
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
Os trown ein gwynebau i bentref y Groeslon.
Daw Eames yma'n gyson fel goron llawn gwaith
A gwr y llythrdy
Run gwelil o ran gallu
Am ganu a phrydyddu ychwaith
A Davies Brynarfon a Jones o Bryntirion
Y ddau yn rhai gwirion
Sophie Scholl
Bywyd Cynnar
Ganwyd Scholl yn Forchtenberg am Kocher, Baden-Württemberg yn ferch i Robert Scholl, maer y dref ar adeg ei genedigaeth, a Magdelena (née Müller) ei wraig. Roedd Robert Scholl yn wleidydd rhyddfrydol ei ddaliadau ac yn feirniad o'r Natsïaid.
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
A Hughes Grugan Wen
A Jones o Bryn-henau
Hen gono'n llawn cynnen
Sophie Scholl
Bywyd Cynnar
Roedd Sophie yn bedwaredd o chwech o blant:
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Adgofion Meth Jones O ardal Brynrodyn a'r cylch o'r flwyddyn 1873 hyd 1944.
A gwae fydd i'r hwn a'i tyn yn ei ben.
Ond Jones o'r “Bodryn”
Goeiiaf, yw'r Hero cryno crwn
Fe synna graddedigion
Pan y siarada hwn
Gall eistedd wrth y byrdda
Yn gomplimentaidd hardd
A dyna'r achos am wn i
Symudwn yn mlaen at yr hen gymeriad hen ffasiwn - sef Evan Jones “Tan y Coed”.
Dyma ﬁ ato un diwrnod, ac yr roedd yn palu'r ardd ar ol cyfarch gwell, dyma ni'n cael
sgwrs, a dyma fo yn dweyd wrthyt, wyddost ti beth fuaswn yn lecio gael ei wneyd – wel palu a phlanu tatws a'i codi i dragwyddoldeb.
Yn bresenol fe gawn droi en gwynebau i Wernoleu, y peth wyf yn ei gofio oreu ydyw mai merch ieuanc “Wernoleu” gladdwyd yn gyntaf erioed yn mynwent “Bryn yr Odyn”, neu fel y gelwid y lle y pryd hwnw - mynwent y “Caetu” a llawer ffrae wyf yn ei gofio o'i herwydd gan bleidwyr y “Caetu“. Mae un stori arall ynglun a “Hafod-y-Coed” wedi slippio. Cyfeirio rwyf at Auction y Degwm, dan denantiaeth yr hen Grifﬁth Hughes. Roedd cannoedd wedi dod ynghyd â Charter Bach Caernanvon yn gwerthu a'r hogia'n chwythu y cregin lwyd, ac yn ei fyddam, yn methu yn lan a myned yn ei flaen. Yr auctioneer yn rhoddi 5/- i rywun am beidio a'i fyddam, hwnw drachefn yn rhoddl go-witch ar ei wddw, gorfod myned ag ef i “Felin-Forgan” a Mrs Eames hithau yn ei fathio hefo hufen weddill y pryd-nawn. Deuwn yn bresenol i “Injian yr Hafod" lle y gwnaethid llechi ysgol i blant, o chwerw goffadwriaeth am dani. Y pryd hwn yr hen saer (Robert Jones) oedd yn ei meddiant ac un diwrnod roedd yr hen fachgen yn ei repairio a'i phaentio yn nghanol yr hen olwyn fawr. (Roedd olwyn ddwr Mr Henry K Jones, y Grafog, ond fel olwyn pram iw chyferbynu iddi - wel i fynd yn mlaen a'r stori.
Wel mi groeswn y ffordd i “Beudy lsaf' cartref y mudanod “Rhen Billa” (William Williams) a John E Williams. Dysgais yn foreu iawn iaith y bysedd gyda J. E. W. ond anrwyddion a chyfeiriadau y byddai rhen Billa yn ei arfer. Cofiaf iddo unwaith fod yn toi tas wair fy mam, ac yr roedd wrthi yn rhaffu ei oreu - a dyma dri neu bedwar o honom ninau i'r cae a dyma argument yn nglun a Billa, a'r ddadl oedd pe byddai un o honom ei daro na chlywai ddim arnom - rhoddwyd prawf teg - cododd y cryfaf garreg ac anelodd ef a tharawodd ef yn ei ben. Wed dyma ras, daliodd ni o dan y gwely a llusgodd ni allan ac ni anghofiwyd y triugain a rhagor hyn. Dyma ni yn cyrhaedd “Glan Gors" hen gartref Thomas Jones, y blaenor, fyddai bob amser yn codi i fynu a siarad ar gasgliad neu gilydd. Hefyd ef oedd y gwron yn nyddiau ein plentyndod ddarfu ei scorio ynglun a chyfarfod “Brodyr”. Daeth ei achos gerbron y “Brodyr”, gorchymodd Griffith Edwards, fel llywydd y cyfarfod i Thomas Jones ymneillduo gan fod ei achos i fod gerbron – aeth yntau allan yn erbyn ei ewyllus, ac aeth cyn belled a giat “Llwyngwalch”. Wardiodd yno nes oedd y brodyr wedi pasio a phan ddaeth yr hen Sion Jones neu John Jones a Griff Edwards heibio neidiodd o dwll y wal ac i wddw G. Edwards.
Down yn bresenol i lawr oddiyno i “Glan ffynon", hen gartref yr hen Catrin Griffith, yr hen wraig fyddai yn arfer ein faedio gyda brechdana, bara ceirch a jam, hen wreigen mwyaf hoffus o bawb yn yr ardal. Byddem yn arfer clepian am wya'r Pasg a chrefu am y grempog. Deuwn am “Caeffridd" lle coﬁaf am David Pritchard yn hwylio i fyned i'r America lle y mae yn trigiannu yn bresenol. Dyma ni yn “Bryngoleu" lle y cartrefai yr hen frawd David Evans, yr hen gymeriad fyddai bob amser yn cynnal gwasanaeth teuluaidd.
Cofiaf am dano un diwrnod yn dweyd wrthyf ﬁ a Dafydd Jones am fod yn blant da, tra fyddai yn myned i “Glyn-meibion Bach” i edrych am berthynas iddo. Yna 6.30pm daeth torf o chwarelwyr ag ef adref yn fanrw. Hefyd cofion da am ei frawd Robert Evans “Bryngoleu Bach” hen lanc wedi colli ei glyw yn llwyr a'r ffordd oedd ganddo i wybod fod y tecell neu'r sospan yn berwi ydoedd dodi y proker ar ei glust a'i cymwyso at y tecell a'r sospan. Awn dros y wal i '“Brynenan”' i gartref Cymry - nid an-enwog - on un stori am danynt heno ydyw ei bod wedi prynu Bastard mul ac erbyn gweld hi chyffyrddai mewn hen wair o gwbwl, dim ond dinystrio pop peth glas megys blodau a choed mewn gerddi fel aeth pethau yn bur ddrwg gyda'r cymdogion fel bu raid cymhwyso llawer o bethau, ac yn ei mysg ceisio rhoddi triagl i gymysgu y gwair, ac yn mhlith pethau eraill nid oedd ddiben yn y byd. Felly bu raid cymhwyso science ato yn y ffurf o drio spectol las a phrofodd hyn yn llwyddiant mawr, ac nid oedd digon o hen wair iddo ei gael, mewn caniyniad meddyliai mai gwellt medi gawsai.
Awn yn mlaen yn bresenol am Croesffordd hen gartref Owen Jones y blaenor.
Symudwn eto i “Llidiard Gwyn" lle yr oedd ei hen ewyrth yn byw sef William Thomas. Yr roedd yr hen lanc yn gymeriad rhyfedd. Het silk fawr am ei ben bob Sabath a byddai yn siarad wrtho ei hun, ar hyd y bregeth yn hyglyw, ac yn gwneyd ystumiau mawr, ond yr roeddym wedi cynefino gydag ef.
Trown ein gwynebau tua “Garreg Wen", lle preswyliai yr hen gymeriad Owen Hughes, byddai bob amser yn dweyd ei ddyledswydd teuluaidd cyn myned at ei waith a byddai rhyw gnaf o gymydog iddo pan fyddai ar ei luniau yn gwaeddi ei bod yn hyn a hyn o`r gloch ac Owen Hughes yn talfyru y weddi ar unwaith, gyda'r geiriau “Er mwyn ei enw Amen".
Awn i “Ty-Isa-Rhos” (Rhoslan) lle yr roedd yr hen Sion Jones wedi cael ei symud
ychydig cyn marw ar ol bod yn orweddiog am dros 33 mlynedd - a'i wylnos ef rwyn
meddwl oedd y ddiweddaf yn yr ardal i gyd-ar _. cael cynulliad mawr y noswaith hono.
Cam ymlaen eto a dyma ni yn yr hen fwthyn bach “Fron Helyg” lle trigianau yr hen W. Roberts y melinydd unllygeidiog a'i wraig yn melin “Llwyngwalch” y gweithiai yr adeg hono a rhyw noson fe welai ddyn yn dod o gyfeiriad “Bethesda Bach” yr hwn oedd yn ei adnabod yn iawn. Gofynodd iddo oedd ef yn pasio “Fron Helyg”, atebodd yntau yn gadarnhaol, gofynodd iddo ddweyd wrth C. Roberts - na fedrai ddod adref y noswaith hono, gan ei fod yn brysur trwy'r nos - pan oedd y cyfaill yn dod yn ei ol i ymyl y felin y cofiodd am ei addewid a throdd ar ei sawdl yn ol, heibio “Llwyngwalch” a Chae lloc, gwelodd oleu yn y ffenestr, curodd y drws ac agorodd ei gil. Ydych chwi yna, “C. R." - ydwyf - ddaw W. Roberts ddim adra - mae'r Felin wedi dod i lawr ar ei gefn ef, ac ymaith ag ef. Chwiliodd “C. Roberts” am ganwyll taniodd hi a rhoddodd hi ar soser, a cherddodd yn araf hyd nes y daeth at y “Felin" tua 2 o'r gloch y bore. Catherine Roberts hithau yn gymeriad hynod iawn cychwynai o'r ty yn y boreu galwai yn mhob ty a bwytai ynddynt, a byddem ni y plant yn methu gwybod syt y llwyddai i wneyd hynu, ond cawsom eglurhad boddhaol pan ddaethum yn hynach, y secret ydoedd mai y clefyd siwgr oedd arni.
Yn nesaf down at Bryn Ffynon hen gartref William Lewis y gweddiwr mawr hwnw -
deuwn yn nesaf at “Tal-y-llyn”, lle preswyliai yr hen Owen Williams y Butcher yr hyn sydd yn hynod ynglun ag ef ydy iddo gael ei ddirwyo yn drwm yn y llys yn Nghaernarfon am iddo hel dail eiddew oddiar wal y “Glyn” i'w ddefaid ar stori o eira.
Bagiwn yn ol am funud i'r "Ficerdy” lle preswyliau yr hen berson anwyl Mr Langharn.
Deuwn yn bresenol at gapel Brynrhos yr hwn a adeiladwyd yn 1880 neu 1882 a
digwyddodd rhywbeth iddo - fel y canodd yr hen Owen Parry am dano.
Capel newydd, seren bren
Wedi ei osod ar ei ben.
Awn yn mlaen o "Brynrhos" i “ffarm Brynrodyn" - byddai plant y gymdogaeth yn tyru yno i weld yr hen Catrin Roberts yn smocio rhyw hen bibell ddu fawr oedd ganddi.
FFynhonell drwy law teulu Methusalem Jones, Gan ifor Williams Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Hanesion Llanfaglan
Cewch hanesion Llanfaglan ar dudalen Wici Llanfaglan yma Llanfaglan.
Sophie Scholl
Addysg
Ym 1930, symudodd y teulu i Ludwigsburg ac wedyn i Ulm dwy flynedd yn niweddarach, lle fu ei thad yn gweithio fel ymgynghorydd busnes. Mynychodd ysgol uwchradd i ferched yn Ulm gan ymuno â Bund Deutscher Mädel (Urdd Morwynion yr Almaen) - adain fenywod mudiad ieuenctid y Natsïaid. Yn fuan pylodd ei brwdfrydedd dros achos yr urdd a daeth yn wrthwynebydd i syniadaeth Natsïaidd.
Ymadawodd a'r ysgol ym 1940 gan gael swydd fel athrawes ysgol feithrin. Roedd hi'n gobeithio byddai cyfnod yn gweithio fel athrawes meithrin yn ei hesgusodi rhag gorfod gwneud Reichsarbeitsdienst (gwasanaeth gwladol gorfodol), a oedd yn un o hanfodion cael mynediad i brifysgol. Profodd ei obaith yn ofer ac ym 1941 cychwynnodd cyfnod o chwe mis o wasanaeth rhyfel cynorthwyol.
Wedi ei chwe mis o wasanaeth gwladol ymunodd â Phrifysgol München ym 1942 i astudio bywydeg ac athroniaeth. Roedd Hans, ei frawd, eisoes yn yr un brifysgol yn astudio meddygaeth. Daeth yn rhan o griw o ffrindiau, a oedd yn cynnwys Hans, oedd yn rhannu diddordebau llenyddol, celfyddydol a chymdeithasol. Datblygodd y criw i fod yn grŵp o bobl oedd yn feirniadol o'r Natsïaid.
Y Rhosyn Gwyn
Yn wreiddiol roedd yr aelodau craidd yn cynnwys Hans Scholl (brawd Sophie), Willi Graf, Christoph Probst ac Alexander Schmorell (cafodd Schmorell ei ganoneiddio gan yr Eglwys Uniongred Rwsia yn 2012). Roedd Hans yn awyddus i'w gadw ei weithgaredd oddi wrth Sophie. Ond unwaith iddi ganfod bodolaeth y grŵp a rhan ei brawd ynddi roedd yn awyddus i ymuno.
Creodd y grŵp tri phamffled newydd a'u dosbarthu dros gyfnod yr haf 1942. Gan ddefnyddio dadleuon Beiblaidd ac athronyddol roedd y pamffledi yn annog Almaenwyr i wrthsefyll llywodraeth y Natsïaid trwy ddulliau di drais.
Dienyddiad
bawd|chwith|Beddau Sophie & Hans Scholl a Christoph Probst Cafodd Sophie a gweddill aelodau'r Rhosyn gwyn eu harestio am ddosbarthu chweched daflen y mudiad yn y Brifysgol ar 18fed Chwefror 1943. Cawsant eu dwyn o flaen llys ar 22 Chwefror 1943. Cafwyd Sophie, Hans a'u cyfaill Christoph Probst yn euog o frad a'u dedfrydu i farwolaeth. Cawsant eu dienyddio gan gilotîn yn hwyrach ar yr un diwrnod. Cawsant eu claddu yn y Perlacher Friedhof, ger carchar Stadelheim, München.
Arfbais Algeria
bawd|Arfbais Algeria Cyfuniad o arwyddlun Llaw Fatima, seren a chilgant, symbolau o amaeth a diwydiant, ac enw llawn y wladwriaeth yw arfbais Algeria.
Cymdeithas Hanes y Tair Llan
Rhostryfan
Nodiadau am fywyd yn Rhostryfan gan Nancy Williams, teulu Penbryn, tua diwedd yr 1930au.
Cefais fy ngeni a’m magu yn Rhostryfan, ac er fy mod wedi byw yn y Bont ers dros hanner canrif, teimlaf mai perthyn i Rhos yr ydwyf.
Côf cyntaf am fy nhaid, hen ŵr caredig a locsyn coch ganddo, a llyfr adroddiadau bach yn ei boced bob amser, a minnau’n cael y fraint fawr o fenthyg y llyfr bach i’w ddarllen. Cofio dydd ei angladd ac Ifor a finnau yn mynd efo mam a nhad i’r cynhebrwng, mewn clos carriage a cheffylau i fynwent Llanwnda, a’r glaw yn arllwys i lawr, a finnau’n gorfod aros i fewn ar ben fy hun.
Mynd i’r ysgol yn Rhostryfan a ffordd gennym i gerdded ar draws y caeau, ond roeddwn i wrth fy modd yn yr ysgol, Miss Thomas yn dysgu yn yr infants, yna Miss Jones a Miss Roberts Tandderwen, Mr Gilbert Williams yn brifathro, ac wedi iddo ymddeol byddai’n dod i’r ysgol i roi gwersi canu i ni, a dyna’r unig beth y byddwn yn ei gasáu, oherwydd fedris i erioed ganu a mi fyddai yn dod a’i glust at ein cegau ni, hyll*. Mr Hughes ddaeth ar ei ôl o, dyn byr caredig iawn.
Pan oeddwn ni’n dechrau’r ysgol llechan a carreg nadd oedd gennym. Cofio’n dda diwrnod cyntaf mynd a James I’r ysgol, a’r peth cyntaf wnaeth oedd scriblo ar y lechen a torri’r garreg nadd yn ei hanner, a son am gywilydd, mi fyddan ni’n mynd i Port Sunlight, a chael pisyn o sebon i ddod adref, Mrs Gwyneth Davies yn byw yn Grianfryn yn dod a peldroed.
Cerdded adref o’r ysgol pasio Foty Wernlas, a rhyw lyn a’r ochr y llwybr a gwyddau, a rheini yn ein dilyn ac yn chwythu tu ol i ni. Gweld wiwer am y tro cyntaf erioed. Mrs Jones, yn rhoi crempog bob un i ni ar ddydd Mawrth Ynyd, a rhedeg adref a mam wedi gwneud llond dysgl bridd, mi fydda’n nhad yn gwerthu llefrith rownd Rhosgadfan, ac ar ddydd Mawrth byddai Ifor a finnau yn mynd i Cae Hen, i nol menyn i’w werthu. Griffith Thomas oedd yn ffarmio ac fe roedd ganddo housekeeper, Miss Hughes oedd ei henw, roedd yn glen a bob amser. Mi fyddai ni cael tamaid o deisen wy bob un, a’r un geiriau bob amser, gwatchwch mae hi’n boeth.
Wel mi ddaeth hi’n ddiwrnod trio scholarship, cofio mynd i’r dre wedi cael pen holder a pensil, ruler wedi ei lapio mewn blotting paper.
Cofio’n dda y result yn dŵad a ryw hen wraig yn dweud wrthaf wel mi rwyt wedi pasio a wedi gwneud yn dda, a finau just a crio, doeddwn ni ddim eisiau mynd o ysgol Rhos a tes i ddim chwaith, yr Urdd a chystadlu gyda’r nosau byddwn yn cael mynd i weld drama neu gyngerdd yn yr hall yn Rhosgadfan mynd efo mam i llofft Llyfrgell i ddysgu cyd adrodd.
Fe ddaeth yr amser dechrau 4 cael llefrith yn yr ysgol, poteli bach a Bodgarad cafodd y gontract, Ac wrth ei fod wrth ymyl fy nghartref, byddwn ni’n blant yn mynd yno bob dydd, felly cefais y job o olchi y poteli yma bob nos, a cael rhyw chwecheiniog yr wsnos am wneud, ar nos Sadwrn mi fyddwn yn gwarchod ryw hen wraig yno, sef modryb i Mrs Williams, a mi fydda eisieu gwneud swper iddi, a darllen pennod o’r Beibl ac yn yr haf mi fydda eisiau mynd a hi am dro.
Yna daeth diwedd yr ysgol a mynd i weithio. Carreg filltir yn fy hanes.
Pentref Rhostryfan o gwmpas diwedd y tri degau.
Cychwyn yn Pengwrli, lle roedd Richard Griffith, (Richie Bach) i bawb yn gwerthu llefrith o gwmpas y Rhos. Tan Rallt yn gwneud esgidiau a chlocsiau, yna Cil Llidiart, teulu Radcliffe yn bywyno, Tryfanwy oedd un ohonynt ac yn gwneud clocsiau. John Jones Garreg Lwyd saer maen yn byw. Yn fwy diweddar ei fab Hugh Jones gyda siop weirless a theledu. Yna Bron Meillion yn gwerthu cig. Tom Roberts Bryn Eithin.Yna Llwyn Dyrus, cartref  Elwyn