cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urdd y Baddon
Diarddeliad
Collodd William Pottinger, uwch was sifil, ei statws aelodaeth o Urdd y Baddon ac Urdd Frenhinol Fictoria ym 1975 pan gafodd ei garcharu am dderbyn anrhegion llwgr gan y pensaer John Poulson.
Cafodd Arlywydd Rwmania, Nicolae Ceauşescu, ei ddiarddel o'r urdd gan y Frenhines Elizabeth II ar 24 Rhagfyr 1989, y diwrnod cyn ei ddienyddio. Cafodd Robert Mugabe, Arlywydd Simbabwe, ei ddiarddel, ar gais yr Ysgrifennydd Tramor, David Miliband, ar 25 Mehefin 2008 am ei ddiffyg parch at hawliau dynol a'r drefn ddemocrataidd.
Daisy Duck
Ymddangosiadau
Ers hynny mae wedi ymddangos mewn dros 16 o ffilmiau. Ei ymddangosiad diweddaraf mewn ffilm theatrig oedd Fantasia 2000 yn y flwyddyn 2000. Mae Daisy hefyd wedi ymddangos mewn nifer o ffilmiau syth i fideo megis Mickey's Once Upon a Christmas (1999) Mickey's Magical Christmas: Snowed in at the House of Mouse (2001), Mickey's House of Villains (2002), Mickey, Donald and Goofy: The Three Musketeers (2004) a Mickey's Twice Upon a Christmas (2004).
Urdd y Baddon
Diarddeliad
Diarddelwyd Vicky Pryce, cyn gwraig yr AS Rhyddfrydol Chris Huhne ar 30 Gorffennaf 2013, wedi iddi gael euogfarn am wrthdroi cwrs cyfiawnder.
Daisy Duck
Ymddangosiadau
Mae Daisy wedi ymddangos mewn nifer o gyfresi teledu'r Disney Channel gan gynnwys Quack Pack, Mickey Mouse Works a Mickey Mouse Clubhouse
Mae hi wedi ymddangos mewn nifer o Gemau Fideo  gan gynnwys:
Cymeriad
Mae Daisy yn enwog am ei hoffter o siopa, ffasiwn, dawnsio a phartïon. Mae hi'n casáu diffyg parch a diffyg moesoldeb, twyllo ac annhegwch.
Mewngylch ac allgylch
Mewn geometreg, mae mewngylch yn cyfeirio at y cylch mwyaf a ellir ei ffitio mewn triongl. Mae'n cyffwrdd tair ochr y triongl; mewn geiriau eraill, mae'r cylch mewn tangiad a'r triongl mewn tri lle. Gelwir canolbwynt y mewngylch yn "fewnbwynt y triongl".
Daisy Duck
Lleisio
Lleisiwyd Daisie yn wreiddiol gan Gloria Blondell (1945-1950) ers hynny mae wedi cael ei lleisio gan
Mewngylch ac allgylch
Ceir hefyd allgylch, sef cylch sy'n gorwedd y tu allan i'r triongl, mewn tangiad i un o'i ochrau a thangiad i ymestyniad o'r ddau arall. Mae gan bob triongl dri allgylch gwahanol, gyda phob un mewn tangiad gydag un o ochrau'r triongl. bawd|chwith|Polygon tangiadol
Gellir canfod canol y mewngylch (y 'mewnbwynt') fel croestoriad y tri hanerydd ongl (mewnol) (internal angle bisectors). Canolbwynt yr allgylch yw croestoriad hanerydd ongl (mewnol) un ongl (fertig A, er enghraifft) a hanerydd ongl (allanol) y ddwy ongl arall. Canolbwynt yr allgylch hwn yw'r 'triongl allganol' (excentral triangle) mewn perthynas â fertig A, neu allganol A.
Oherwydd bod hanerydd ongl (mewnol) unrhyw ongl yn berpendicwlar i'w hanerydd allanol, mae'n dilyn, felly, fod canol y mewngylch ynghyd â chanolbwyntiau'r tri allgylch, yn ffurfio system orthocentric.
Nid oes gan bob polygon sydd â mwy na thair ochr dangiad mewngylchol ar bob ochr. Gelwir y rhai hynny sydd (hy lle mae'r mewngylch yn cyffwrdd pob ochr) yn "bolygonau tangiadol".
Mewngylch a mewnbwynt
Dyweder bod gan fewngylch gyda radiws r a chanolbwynt I. yna, a yw hyd y linell BC, b yw hyd AC, ac c yw hyd AB. Dyweder hefyd mai yw'r mannau cyffwrdd, ble mae'r mewngylch yn cyffwrdd  BC, AC, a  AB.
Mewngylch
Y mewnbwynt yw'r pwynt hwnnw ble mae'r hanerydd ongl (mewnol) o yn cyfarfod.
Y pellter o fertig A i'r canolbwynt I yw:
Y pellter i'r fertig
Ymhellach,
ble R ac r yw cylchradiws (circumradius) a mewnradiws y triongl.
Dathlu'r Gymraeg
Grŵp ymbarél o fudiadau sy’n hybu’r Gymraeg yw Dathlu’r Gymraeg. Fe'i sefydlwyd yn 2007 i gydlynu ymdrechion i hybu'r iaith ac i roi llais i siaradwyr Cymraeg. Rhwng ei holl aelodau mae Dathlu'r Gymraeg yn cynrychioli degau o filoedd o siaradwyr Cymraeg. Dathlu'r Gymraeg sy'n trefnu Diwrnod Shwmae ar 15 Hydref bob blwyddyn.
Aelodaeth
Dyma'r mudiadau sy'n aelodau o fudiad Dathlu'r Gymraeg:
Modd (ystadegaeth)
bawd|200px|Diagramau geometrig o fodd, canolrif a [[Cymedr|chymedr, o ffwythiant dwysedd dychmygol.]] Y rhif sy'n digwydd amlaf mewn rhestr neu set o rifau yw modd. Er enghraifft, modd y rhestr (1, 2, 2, 3, 3, 3, 4) yw 3. Mae'n bosibl y bydd dau rif neu ragor yn digwydd yr un mor aml ac yn amlach nag unrhyw rif arall. Yn yr achos hwn, nid oes diffiniad cytûn o ddull. Dywed rhai awduron y gall dau rif gwahanol fod yn foddau ond dywed eraill mai dim ond un rhif all fod yn fodd e.e., 1, 2, 4, 4. Gelwir hyn yn "ddeufodd".
Fel y cymedr a'r canolrif ystadegol, mae'r modd yn ffordd o fynegi, mewn rhif sengl (fel arfer), gwybodaeth bwysig am hapnewidyn (random variable) neu boblogaeth. Fel arfer, wrth ddosbarthu rhifau, mae gwerth rhifiadol y modd yr un fath â chyfartaledd y cymedr a'r canolrif, a gall fod ychydig yn wahanol mewn dosbarthiadau uchel iawn.
Hanes
Bathwyd y term gan y mathemategydd Karl Pearson (1857 – 1936) yn 1895. Ef a sefydlodd yr adran ystadegau gyntaf mewn unrhyw brifysgol drwy'r byd, a hynny yng Ngholeg Prifysgol Llundain (UCL) ym 1911.
Guernésiais
Y Guernésiais, a elwir hefyd yn Dgèrnésiais, yn Djernezié,  yn Giérrneziei, yn Gernesiés, yn Ffrangeg Guernsey, ac yn Ffrangeg Normanaidd Guernsey, yw'r amrywiad o Ffrangeg Normanaidd a siaredir ar Ynys y Garn. Weithiau, mae pobl yr ynys yn ei galw yn "patois". Mae'n un o'r langues d'oïl, â'i gwreiddiau yn y Lladin, ond mae wedi dod o dan ddylanwad cryf o'r Hen Norseg a'r Saesneg, ar adegau gwahanol yn ei hanes. Mae'n perthyn yn agos i iaith Normanaidd Jersey, y Jèrriais, iaith Normanaidd Sarc, y Sercquiais, ac iaith Normanaidd Alderney, yr Auregnais.
Mae siaradwyr Guernésiais, siaradwyr Jèrriais o Jersey a siaradwyr Normaneg Cyfandirol o Normandi yn deall ei gilydd yn weddol gyda rhyw faint o ymdrech. Guernésiais sydd fwyaf tebyg i'r dafodiaith Normanaidd Cotentinais a siaredir yn la Hague ym Mhenryn Cotentin.
Mae Ffrangeg Safonol wedi dylanwadu lai ar y Guernésiais na'r Jèrriais, ond i'r gwrthwyneb mae'r Saesneg wedi dylanwadu fwy ar y Guernésiais na'r Jèrriais. Mae geiriau newydd wedi cael eu benthyg o'r Saesneg  ar gyfer pethau modern fel "le bike", "le gas-cooker".
Mae traddodiad cyfoethog o farddoniaeth yn y Guernésiais. Ysbrydolwyd caneuon Ynys y Garn gan y môr, gan droeon ymadrodd lliwgar,  gan lên gwerin traddodiadol, yn ogystal â chan amgylchedd naturiol yr ynys. Bardd enwocaf yr ynys oedd George Métivier (1790-1881), un o gyfoedion Victor Hugo, a ddylanwadai ac a ysbrydolai'r beirdd lleol i argraffu a chyhoeddi eu barddoniaeth draddodiadol. Cyfunodd Métivier enwau lleoedd lleol, enwau lleol ar  adar ac anifeiliaid lleol, dywediadau traddodiadol  a darnau o farddoniaeth yr oesoedd canol i greu ei Rimes Guernesiaises (1831). Ystyriwyd Denys Corbet (1826-1910) yn "Fardd Olaf" y Guernésiais ac fe gyhoeddodd nifer o gerddi yn ei famiaith yn ystod ei oes ym mhapur newydd yr ynys ac yn breifat.
Ysgrifennodd Métivier, Que l'lingo seit bouan ou mauvais / J'pâlron coum'nou pâlait autefais (boed y "lingo"'n slic neu'n slac, rwy'n mynd i siarad fel rôn ni'n arfer siarad).
Statws cyfredol
bawd|Mae'r Guernésiais ar frig y rhestr hon o negeseuon croeso yn swyddfa dwristiaeth Guernsey yn [[St Peter Port|Saint Peter Port]] Dangosodd cyfrifiad 2001 fod 1327 (1262 wedi eu geni ar Ynys y Garn) neu 2% o'r boblogaeth sy'n siarad yr iaith yn rhugl tra bod 3% yn deall yr iaith. Fodd bynnag, roedd y rhan fwyaf o'r rhain, 70% neu 934 o'r 1327 o siaradwyr rhugl,  dros 64 oed. Ymysg yr ifanc dim ond 0.1%, neu un mewn mil oedd yn siaradwr rhugl. Fodd bynnag, roedd 14% o'r boblogaeth yn honni eu bod yn deall rhywfaint  o'r iaith. Erbyn 2012 amcangyfrifwyd bod nifer y siaradwyr yn llai na 500,  a rhyw 200 erbyn 2014. Mae UNESCO yn disgrifio'r iaith fel un sydd bellach mewn perygl difrifol.
Orgraff
Nid oes un orgraff safonol yn y Guernésiais. Bu'n iaith lafar yn unig tan y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Ffonoleg
Mae trawsosod /r/ yn gyffredin yn y Guernésiais, o gymharu â'r Sercquiais a'r Jèrriais. Enghreifftiau eraill yw pourmenade (promenâd), persentaïr (cyflwyno), terpid (trybedd).
Berfau
aver, bod gan  (berf gynorthywol) oimaïr, caru (rhediad rheolaidd)
La bohème - Disgyddiaeth
bawd|Poster
Dyma ddisgyddiaeth rannol o opera Giacomo Puccini La bohème, a gafodd ei berfformio am y tro cyntaf ar 1 Chwefror 1896, yn y Teatro Regio, Torino, o dan arweinyddiaeth Arturo Toscanini.
Cyfeiriadau
Ffynonellau
Der Rosenkavalier - Disgyddiaeth
Dyma ddetholiad o recordiadau o Der Rosenkavalier, opera 3 Act gan Richard Strauss gyda libreto Almaeneg gan Hugo von Hofmannsthal. Perfformiwyd y gwaith am y tro cyntaf yn Königliches Opernhaus, Dresden ar 26 Ionawr 1911 o dan gyfarwyddyd Max Reinhardt.
Parsifal - Disgyddiaeth
Dyma ddisgyddiaeth rannol o Opera Parsifal, opera mewn 3 act gan Richard Wagner.
Der Rosenkavalier - Disgyddiaeth
Cyfeiriadau
Nodiadau
Parsifal - Disgyddiaeth
Cafodd Parsifal ei gyhoeddi yn arbennig ar gyfer y Bayreuth Festspielhaus. Mae nifer o'r recordiadau gorau o'r opera yn rhai a recordiwyd yn fyw yno.
Cyfeiriadau
Nodiadau
Ffynonellau
Lleuad lawn
bawd|Roedd lleuad gorwych 14 Tachwedd 2016 356,511356511 km i ffwrdd  o ganol y Ddaear, yr agosaf ers 1948. Ni fydd mor agos eto tan 2034.
Der Rosenkavalier - Disgyddiaeth
Cyfeiriadau
Ffynhonnell
Lleuad lawn
Lleuad lawn (neu lleuad llawn) yw'r wedd leuad pan fo'r lleuad yn ymddangos fel petai wedi'i goleuo yn llawn o safbwynt y Ddaear. Mae hyn yn digwydd pan fo’r Ddaear rhwng yr Haul a'r Lleuad (yn fanwl gywir, pan fo 180° o wahaniaeth yn hydredau ecliptig yr Haul a'r Lleuad). Mae hyn yn golygu bod yr hemisffêr lleuadol sy'n wynebu'r ddaear - yr ochr agosaf - wedi'i oleuo'n llawn gan yr Haul ac yn ymddangos fel disg crwn, tra bo’r ochr bellaf yn dywyll. Mae lleuad lawn yn digwydd tuag unwaith y mis.
Pan mae'r Lleuad yn symud i gysgod y Ddaear, ceir diffyg ar y Lleuad (neu 'eclips'). Pan fydd hyn yn digwydd, gall wyneb y Lleuad neu ran ohono ymddangos yn gochlyd oherwydd y tonfeddi gleision a phlygiant goleuni'r haul trwy atmosffer y Ddaear. Ar Leuad llawn yn unig y ceir diffyg ar y Lleuad ac ar bwyntiau yn ei chylchdro pan allai'r lleoeren basio trwy gysgod y blaned. Nid yw diffyg ar y Lleuad yn digwydd bob mis am fod cylchdro'r Lleuad yn gogwyddo 5.14° mewn perthynas â gwastad ecliptig y Ddaear; felly, mae'r Lleuad fel arfer yn pasio i'r gogledd neu'r de o gysgod y Ddaear, sydd wedi'i gyfyngu yn bennaf i'r gwastad cyfeiriol hwn. Mae diffyg ar y Lleuad yn digwydd pan mae'r lleuad lawn i'w chel o gwmpas y naill nod neu'r llall o'i gylchdro (esgynnol neu ddisgynol). Felly, mae diffyg ar y Lleuad yn digwydd tuag unwaith pob chwe mis ac yn aml tua phythefnos cyn neu ar ôl diffyg ar yr haul, sy'n digwydd yn ystod lleuad newydd o gwmpas y nod arall.
Mae'r cyfnod rhwng lleuad newydd neu lawn a'r cyfnod nesaf yr un peth, sef mis lleuadol, ar gyfartaledd yn 29.53 o ddyddiau. Felly, yn y calendrau lleuadol sydd â phob mis yn dechrau ar ddiwrnod y lleuad newydd, mae'r lleuad lawn i'w chael naill ai ar y 14eg neu'r 15fed diwrnod o'r mis lleuadol. Oherwydd bod mis calendr yn cynnwys dyddiau llawn, gall mis lleuadol fod naill ai yn 29 neu 30 diwrnod o hyd.
Lleuadau cynhaeaf neu leuadau gwŷr Iâl
bawd|300x300px|Lleuad gynhaeaf. Mae ei lliw oren yn cael ei achosi gan ei hagosrwydd at y gorwel, ac nid yw'n unigryw i leuadau cynhaeaf.
Cymedr
Dynodir cymedr rhifyddol ar gyfer set o ddata x1, x2, ..., xn gan \bar{x}, a yngenir fel "x bar". Os yw'r set data'n cyfeirio at boblogaeth ystadegol, yna, y cymedr rhifyddol yw cymedr y sampl (a ddynodir gan \bar{x}) er mwyn ei wahaniaethu o ddi wrth y dosbarthiad gwaelodol, sef cymedr y boblogaeth (a ddynodir \mu neu \mu_x).
Mewn tebygolrwydd ac ystadegau, mae 'cymedr y boblogaeth' yn golygu gwerth a ddisgwylir, ac yn fesur o'r duedd ganolog naill ai o ddosbarthiad tebygolrwydd (probability distribution) neu o'r newidyn hap a nodweddir gan y dosbarthiad hwnnw. Yn achos dosbarthiad tebygolrwydd arwahanol o newidyn hap (random variable) X, mae'r cymedr yn hafal i'r swm dros bob gwerth posibl wedi'i bwysoli gan debygolrwydd y gwerth hwnnw; hynny yw, caiff ei gyfrifo trwy gymryd lluoswm pob gwerth posibl x o X a'i thebygolrwydd p (x), ac yna ychwanegu'r holl luosymiau hyn gyda'i gilydd, gan roi. Mae fformiwla gyfatebol yn berthnasol i achos dosbarthiad tebygolrwydd parhaus. Nid yw gan pob dosbarthiad tebygolrwydd gymedr diffiniedig; gweler y dosbarthiad Cauchy er enghraifft. Ar ben hynny, ar gyfer rhai dosbarthiadau mae'r cymedr yn ddiderfyn.
I boblogaeth meidraidd (finite population), mae cymedr y boblogaeth yn hafal i'r cymedr rhifyddol, ac yn ystyried pob aelod o'r boblogaeth. Er enghraifft, mae uchder cymedr y boblogaeth yn hafal i swm uchder pob unigolyn wedi'i rannu â chyfanswm nifer yr unigolion. Gall cymedr y sampl fod yn wahanol i gymedr y boblogaeth, yn enwedig gyda samplau bach. Mae 'cyfraith niferoedd mawr' yn datgan: mwyaf yw maint y sampl, yna mwyaf tebygol fydd hi i gymedr y sampl fod yn agos at gymedr y boblogaeth.
Y tu allan i faes tebygolrwydd ac ystadegaeth, ceir ystyron a diffiniadau gwahanol o "gymedr": e.e. mewn geometreg a dadansoddi.
Cymedr rhifyddol
Dyma'r ystyr arferol i 'gymedr'. Dynodir y cymedr rhifyddol o sampl, fel arfer gan, a ddynodir gan \bar{x}, sef cyfanswm gwerthoedd y sampl wedi'i rannu gan y nifer o eitemau yn y sampl
Er enghraifft, cymedr rhifyddol y pump gwerth: 4, 36, 45, 50, 75 yw:
Cymedr geometrig (GM)
Math o gyfartaledd yw'r cymedr geometrig, sy'n ddefnyddiol ar gyfer setiau o rifau positif, yn unol a'u lluoswm ac nid eu cyfanswm (y cyfanswm a ddefnyddir gan gymedr rhifyddol, uchod). Er enghraifft, ystyrir graddfa cynnydd:
neu gymedr geometrig 5 gwerth: 4, 36, 45, 50, 75 yw:
Cymedr harmonig
Cyfartaledd arall, sy'n ddefnyddiol ar gyfer set o rifau a ddiffinir mewn perthynas â unedau mesur, er enghraifft cyflymder dros amser.
Er enghraifft, cymedr harmonig y 5 gwerth: 4, 36, 45, 50, 75 yw
Aida - Disgyddiaeth
Dyma ddisgyddiaeth rannol o Opera Giuseppe Verdi, Aida. Perfformiwyd am y tro cyntaf yn y Tŷ Opera Khedivial, Cairo ar Ragfyr24, 1871. bawd|300px|Poster
Recordiadau fideo
bawd|[[Luciano Pavarotti]]
Cyfeiriadau
Nodiadau
Ffynonellau
Madama Butterfly - Disgyddiaeth
Dyma ddisgyddiaeth rannol o Madama Butterfly opera gan Giacomo Puccini. Perfformiwyd am y tro cyntaf 17 Chwefror, 1904 yn La Scala, Milan.
Amlinell
Gall amlinell olygu mwy nag un peth; mewn mathemateg, gall gyfeirio at y linell o amgylch gofod, gan greu siâp e.e. llinellau triongl. Mewn celf, gall 'amlinell' olygu drafft, sgets neu fraslun, neu hyd yn oed silwét; defnyddir y term 'tynnu amlinell' yn aml am to draw.
Madama Butterfly - Disgyddiaeth
Cyfeiriadau
Nodiadau
Amlinell
O ddydd i ddydd, defnyddir y term yn fwy llac i gyfleu'r pwyntiau pwysig, gynllun, neu ddisgrifiad cyffredinol o rywbeth e.e. "Ceir amlinelliad o'r llyfr yn yr adolygiad."
Madama Butterfly - Disgyddiaeth
Cyfeiriadau
Ffynonellau
Diwrnod Shwmae Sumae
bawd|Logo Diwrnod Shwmae Su’Mae Digwyddiad sy’n cael ei ddathlu ledled Cymru a’r byd yw Diwrnod Shwmae, hefyd Diwrnod Sumae. Mae’n cael ei gynnal bob blwyddyn ar 15 Hydref er mwyn hybu’r Gymraeg a'i defnydd yn gymunedol.
Amlinell
Defnyddiwyd y gair mewn soned adnabyddus a phoblogaidd gan T. H. Parry-Williams, sef 'Moelni'. Yn y gerdd mae'r bardd yn disgrifio'i ardal enedigol, gan nodi mor 'llwm', 'anial' a 'moel' yw mynyddoedd Eryri. Disgrifia fel y mae'r rhain wedi gadael cryn effaith arno ef a'i waith. Yn chwechawd ola'r soned, mae'n ddisgrifio'r hyn fydd ar ôl ohono, wedi iddo farw e.e. ei waith, ac gorffena gyda'r gwpled:
Diwrnod Shwmae Sumae
Hanes
Cynhaliwyd y Diwrnod Shwmae cyntaf yn 2013, ac mae wedi’i gynnal bob blwyddyn ers hynny. Mae digwyddiadau Diwrnod Shwmae yn cael eu trefnu gan unigolion a mudiadau amrywiol ar lawr gwlad a'u cydlynu gan Dathlu'r Gymraeg.
Syniadaeth
Amcan Diwrnod Shwmae yw annog siaradwyr Cymraeg i gychwyn pob sgwrs yn Gymraeg drwy ddweud Shwmae, Sumae, neu ymadrodd lleol tebyg. Os bydd siaradwyr Cymraeg yn cychwyn pob sgwrs yn Gymraeg, gan ddechrau ar 15 Hydref ond parhau wedyn drwy’r flwyddyn, awgrymir y bydd mwy o sgyrsiau'n cael eu cynnal yn Gymraeg yn gyffredinol. Mae hefyd yn fodd o godi ymwybyddiaeth y di-Gymraeg am fodolaeth yr iaith a’u hannog i roi cynnig ar ddysgu'r iaith. Un o’r egwyddorion sylfaenol y tu ôl i’r diwrnod yw bod y Gymraeg yn perthyn i bawb yng Nghymru a bod gan bawb gyfraniad i'w wneud i'w dyfodol.
Cofadail Michael Collins ac Arthur Griffith, Tŷ Leinster
Bu Cofadail i Michael Collins ac Arthur Griffith, dau o arweinwyr Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon ar Lawnt Tŷ Leinster, cartref Deddfwrfa Oireachtas Gweriniaeth Iwerddon.
Codi
Codwyd hi i gofio am ddau o sefydlwyr Gwladwriaeth Rydd Iwerddon ac oedd wedi marw yn 1922 - wedi ei ladd gan filwyr 'Gwrth-Cytuneb' yr IRA, oedd yn gwrthwynebu Cytundeb Iwerddon gyda Phrydain, yn achos Michael Collins, a gan straen (yn ôl rhai) yn achos Arthur Griffith.
Codwyd y gofadail yng nghefn adeilad Tŷ Leinster oedd newydd ei wneud yn gartref i senedd Iwerddon yn 1922. Dadorchuddwyd hi ar 13 Awst 1923 mewn seremoni rwysgfawr a ffilmiwyd gan wasanaeth newyddion Pathé.
Dyluniad
Dyluniwyd y gofeb gan George Atkinson, Prifathro Ysgol Gelf Fetropolitan Dulyn, 1918-1937, a Chyfarwyddwr gyntaf Coleg Gelf Genedlaethol Iwerddon. Dyluniwyd hi fel cofeb dros-dro. Adeiladwyd y gofadail o bren ai gorchuddio â sment. Roedd ar ffurf Croes Geltaidd 12 metr o uchder gyda 'meini' naill ochr i'r groes. Ar y meini ceir penddelwau proffil ochr o Griffith a Collins wedi eu gwneud o blaster a modelu gan Albert Power. . Ceir arysgrifiad mewn Gwyddeleg ar ganol y trawst y groes.
Yn dilyn dienyddio Kevin O’Higgins yn 1927, ychwanegwyd trydydd plac.
Pan ddaeth plaid Fianna Fail, sef blaid y bobl oedd yn gwrthwynebu'r Cytuned ac a bu'n ymladd yn y Rhyfel Cartref yn erbyn lluoedd llywodraeth newydd y Wladwriaeth Rydd o dan arweiniad Collins a Griffith, roedd dyfodol y gofadail yn ansicr. Gwelwyd y gofadail yn arwydd pryfoclyd gan y wladwriaeth yn erbyn y rhai bu'n gwrthwynebu ac yn ymladd yn erbyn y Cytundeb.
Symud
Roedd y gofeb yn ffocws ralïau a seremonïau cofio i ddau o sefydlwyr ac arwyr y wladwriaeth newydd. Ond yn yr 1930au, gyda Fianna Fail mewn grym ers 1932 ac wrth i aelodau o'r Cumann na nGaedheal a'r blaid bu'n llywodraethu gan mwyaf hyd at 1932, greu mudiad lled-ffasgadd yr Army Comrades Association (a adnabwyd fel y Blueshirts) cafwyd pryder y byddai coup d’etat yn erbyn Fianna Fail. Baniwyd y ralïau.
Yn 1939 (neu 1940), symudwyd y gofadail gan de Valera. . Codwyd obelisg dennau, tal, 60 troedfedd, yn ei le yn 1950 yn y man lle bu'r gofadail wreiddiol. Ychwanegwyd enw Kevin O'Higgins, sylfaenydd y Garda Síochána (heddlu'r wladwriaeth) i'r ddau arall. Galwyd y gofadail newydd yma yn "anweledig" yn ôl rhai
Llenwyd bwlch y gofadail wreiddiol yn 1950 gydag un newydd, symlach sef obelisg a ddylundwyd gan Raymond McGrath in 1950.
Hapnewidyn
bawd|Tafliad darn arian Mewn tebygolrwydd ac ystadegau, mae hapnewidyn, yn newidyn y mae ei werthoedd posib yn deillio o ffenomen sy'n digwydd ar hap. Fel ffwythiant, mae'n rhaid i hapnewidynau fod yn fesuradwy.
Mae canlyniadau'n aml yn dibynnu ar rai newidynnau ffisegol na ellir mo'u deall, eu gweld na'u profi. Er enghraifft, wrth daflu darn arian di-duedd, mae'r canlyniad "pen neu gynffon" yn dibynnu ar bethau ffisegol ansicr, fel y llawr yn gwyro, neu grac bychan ynddo; dyma bethau ffisegol nad yw'r gwyliwr yn ymbwybodol ohonynt. Gelwir y set yma o ganlyniadau posib yn "barth". O ran y darn arian, dim ond dau ganlyniad sy'n bosib: "pen" neu "gynffon". Gan fod un o'r ddau ganlyniadau yma'n sicr o ddigwydd, gan gymryd wrth gwrs, fod y darn arian yn rhy denau i sefyll ar ei ochr, yna ni all y tebygolrwydd fod yn sero.
Gellir diffionio hapnewidyn fel ffwythiant sy'n mapio canlyniad o brosesau rhifau real na ellir eu rhagweld. Mae felly'n ddull gweithredu i aseinio maint (rhifyddol) i bob canlyniad ffisegol, ac er gwaethaf yr awgrym yn ei enw ("hap" a "newidyn"), 'dyw'r dull o weithredu gwaelod ddim wedi'i seilio ar unrhyw 'hap' na 'newid'!
Y newidyn
Mae newidyn yn symbol, (llythyren yr wyddor, fel arfer) sy'n cynrychioli rhif o'r enw 'gwerth y newidyn', sydd yn rhif mympwyol (arbitrary) heb ei bennu'n llawn, neu'n anhysbys. Mae cyfrifo algebraidd gyda newidynnau fel pe baent yn rhifau penodol yn caniatáu i ni ddatrys ystod o broblemau mewn un cyfrifiad. Enghraifft nodweddiadol yw'r fformiwla cwadratig, sy'n caniatáu i ni ddatrys pob hafaliad cwadratig trwy amnewid dim ond gwerthoedd rhifol cyfernodau'r hafaliad a roddir i'r newidynnau sy'n eu cynrychioli. Y term cyferbyniol iddo yw cysonyn.
Diffiniad
Mae hapnewidyn yn ffwythiant a ellir ei fesur, sy'n tarddu o set o ganlyniadau posibl \Omega i ofod mesuradwy  E.  Mae'r diffiniad gwirebol yn mynnu fod yn rhaid i \Omega fod y gofod-sampl o debygolrwydd-triphlyg. Fel arfer mae gan: X werth real (h.y. ).
Mae'r tebygolrwydd fod X yn troi'n werth mewn set mesuradwy yn cael ei nodi fel: ble mae P yn fesur o'r tebygolrwydd, gydag \Omega.
Otello - Disgyddiaeth
bawd|Recordiad gan [[Rosa Ponselle o'r Ave Maria yn Otello]] Dyma ddisgyddiaeth opera Giuseppe Verdi Otello. Fe'i perfformiwyd am y tro cyntaf yn La Scala, Milan ar 5 Chwefror 1887.
Recordiadau fideo
bawd|[[Mario Lanza fel Otello yn y ffilm gan Anthony Mann Serenade.]]
Cyfeiriadau
Nodiadau
Ffynhonnell
Y Gynghrair Gymreig
Y Gynghrair Gymreig (Saesneg: Welsh League) yw'r gynghrair ail reng yn system Pyramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru ar gyfer timau de Cymru. Gweinir timau'r gogledd gan Cynghrair Undebol (Cymru Alliance). Bydd enillydd y Gynghrair Gymreig yn esgyn i Uwch Gynghrair Cymru, ond dim ond os yw'r maes a'r ddarparaeth bêl-droed at safon yr Uwch Gynghrair. Gweler hefyd Cynghrair Cymru (Y De) fel y brif dudalen.
Enw'r Gyngrair yn swyddogol ar gyfer 2018-19 yw Nathaniel Car Sales Welsh Football League.
Tiriogaeth a Threfniadaeth
Mae'r Gynghrair ar gyfer timay Gwent, Morgannwg, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, Ceredigion a Brycheiniog (er, ceir amwysedd petai Aberystwyth yn disgyn o Uwch Gynghrair Cymru). Mae'n rhan o system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru gan ddilyn system esgyn a disgyn. Mae cyfamswm o 105 tîm yn chwarae ei gilydd bob wythnos fel rhan o'r Gynghrair Gymreig.
Hanes
Sefydlwyd y gynghrair yn 1904. Gelwyd hi yn Rhymney Valley League and Glamorgan League hyd nes 1912.
Yn 1992, yn dilyn sefydlu Cynghrair Bêl-droed Cymru, daeth y gynghrair yn swyddogol yn ail legel i'r gynghrair genedlaethol yn system byramid CBD Cymru. Dim ond un lîg genedlaethol sydd gan Gymru mewn pêl-droed.
Enillwyr Lîg 1 Cynghrair Gymreig (1992 hyd y presennol)
Yn 1992 daeth yn swyddogol yn lefel dau o system gynghrair bêl-droed Cymru.
Desolation Radio
Rhaglen podlediad yw Desolation Radio sy'n trafod gwleidyddiaeth Cymru a'r byd o safbwynt asgell chwith genedlaetholgar. Mae'r rhaglenni yn y Saesneg.
Cyflwynwyr
Sefydlwyd Desolation Radio yn 2016. Cyflwynir a sefydlwyr y rhaglen gan Dr Dan Evans o Borthcawl a Nathan Cush.
Fformat
Mae'r ddau yn cyflwyno rhaglen, ar gyfartaledd, unwaith y mis. Caiff amrywiaeth eang o bynciau eu trafod mewn rhaglen sydd yn para oddeutu awr. Mae'r pynciau wedi cynnwys Brexit, comwinyddiaeth a Mudiad Sosialaidd Weriniaethol Cymru (Welsh Socialist Republican Movement) gyda Rob Griffiths, ôl-wladychu gyda Kirsti Bohata, Merched Beca gyda Rhian E. Jones, ymgyrch y Cwrdiaid dros annibyniaeth.
Canolrif
bawd|Diagramau geometrig o [[Modd (ystadegaeth)|fodd, canolrif a chymedr, o ffwythiant dwysedd dychmygol.]] Mesuriad o ganolduedd yw canolrif: gwerth sy'n rhannu nifer o rifau yn eu hanner, o ran gwerth: fe'u rhenir yn rifau uchel a rhifau isel. Dyma'r nifer (neu'r sgôr) sydd yng nghanol y raddfa pan fo'r gwerthoedd wedi'u trefnu'n rhifyddol. Fe'i defnyddir yn aml gyda set data o bobl neu ddosbarthiad tebygolrwydd. I bob pwrpas, gellir ei ystyried i fod y "gwerth yn y canol". bawd|chwith|Canfod y canolrif mewn setiau o ddata odrif (ar y brig) ac eilrif (gwaelod).
Er enghraifft, mewn set ddata {1, 3, 3, 6, 7, 8, 9}, y canolrif yw 6.
Mantais sylfaenol y canolrif o'i gymharu â'r cymedr (a ddisgrifir yn aml fel y "cyfartaledd") yw nad yw'n cael ei ddylanwadu gan werthoedd hynod fawr neu fychan iawn, ac felly gall roi gwell syniad i ni o werth "nodweddiadol". Er enghraifft, wrth ddeall ystadegau fel incwm y cartref, sy'n amrywio'n fawr, gellir dylanwadu (neu 'sgiwio') cymedr gan nifer fychan o werthoedd uchel neu isel iawn. Gall cyfanrif incwm, ar y llaw arall, fod yn ffordd well o awgrymu beth yw'r incwm "nodweddiadol".
Oherwydd hyn, ystyrir y canolrif yn wirioneddol bwysig i'r ystadegwr go-iawn. Mae'n effeithiol cyn belled nad oes dros 50% o'r data wedi'i halogi, ac ni all roi canlyniad mympwyol rhy fawr na rhy fach.
Nifer meidraidd o rifau
Gellir canfod canolrif rhestr gyfyngedig o rifau trwy drefnu'r holl rifau o'r lleiaf i'r mwyaf. Os oes nifer odrif o rifau, dewisir yr un canol; er enghraifft, ystyrier y rhestr ganlynol o rifau
sy'n cynnwys saith rhif. Y canolrif yw'r pedwerydddd, sef '6'.
Os yw'r nifer y rhifau yn eilrif yna nid oes unrhyw werth canolig, ac felly mae'r canolrif yn cael ei ddiffinio fel cymedr y ddau werth canol.
Tramshed, Caerdydd
Canolfan ar gyfer cerddoriaeth a'r celfyddydau yw'r Tramshed yng Nghaerdydd., wedi'i lleoli mewn adeilad Rhestredig Gradd II. Hwn oedd y depot tramiau ar gyfer gorllewin Caerdydd ar un adeg. Agorodd yr adeilad ar ei newydd wedd i'r cyhoedd ym mis Hydref 2015. Mae'n dal 1,000 o bobl, ond dim ond ryw chwe gwaith y flwyddyn mae'n llenwi i'r lefel honno.
Canolrif
Nifer meidraidd o rifau
Er enghraifft, yn y set ddata
Tramshed, Caerdydd
Mae'r datblygiad yn cynnwys 30 o unedau byw/gweithio a gafodd eu cwblhau yn ystod 2016.
Canolrif
Nifer meidraidd o rifau
y canolrif yw cymedr y ddau rif canol: sef (4 + 5)/2, sy'n 4.5.
Y fformiwla a ddefnyddir i ddod o hyd i fynegai rhif canol y set data a drefnir yn rhifol n yw (n + 1)/2. Mae hyn naill ai'n rhoi'r rhif canol (ar gyfer nifer odrif o werthoedd) neu'r pwynt hanner ffordd rhwng y ddau werth canol. Er enghraifft, gyda 14 o werthoedd, bydd y fformiwla yn rhoi mynegai o 7.5, a chymerir y canolrif trwy gyfartaledd y seithfed (llawr y mynegai hwn) a'r wythfed gwerth (uchafswm y mynegai hwn). Felly, gall y fformiwla ganlynol gynrychioli'r canolrif:
La Scala
Mae La Scala, yr enw byr Eidaleg ar gyfer Teatro alla Scala, yn Dŷ Opera ym Milan, yr Eidal. Cafodd y theatr ei agor ar gyfer perfformiadau ar 3 Awst 1778. Ei enw gwreiddiol oedd y Nuovo Regio Ducale Teatro alla Scala (Theatr Newydd Brenhinol a Dugaidd alla Scala). Y perfformiad cyntaf oedd perfformiad o opera Antonio Salieri Europa riconosciuta.
Seanad Éireann
Seanad Éireann (Ynganiad IPA: [ˈʃan̪ˠəd̪ˠ ˈeːɾʲən̪ˠ]) sef, o'i gyfieithu, Senedd Iwerddon, yw llywodraeth ail dŷ neu siambr yr Oireachtas (deddfwrfa Gweriniaeth Iwerddon). Rhannau eraill y Ddeddfwrfa yw Arlywydd Iwerddon a Dáil Éireann (y brif siambr). Gelwir y corff, fel rheol yn Seanad neu Senate a'i haelodau yn senators yn Saesneg a seanadóirí yn y Wyddeleg, unigol: seanadóir). Yn wahanol i Dáil Éireann, nid yw ei haelodau wedi eu hethol yn uniongyrchol ond yn hytrach drwy amryw o ffyrdd. Mae ei grym llawer yn llai na'r Dáil - gall ond araf deddfau yn hytrach na'u gwrthwynebu'n llwyr. Lleolir y Seanad yn adeilad Tŷ Leinster.
Aelodaeth
Caiff y cyfarfodydd y Seanad ei chadeirio gan y Cathaoirleach (Cadeirydd). Y Cathaoirleach sy'n cadw trefn ar y corff.
Yn ôl Erthygl 18 o Gyfansoddiad Iwerddon mae i Seanad Éireann 60 aelod a ddewisir fel a ganlyn:
Rhaid cynnal etholiad gyffredinol i'r Seanad dim hwyrach na 90 dydd wedi diddymu Dáil Éireann. Etholid yr aelodau drwy system o gynrychiolaeth gyfrannol a elwir fel pleidlais sengl drosglwyddadwy (ym mhaneli'r etholaethau mae pob pleidlais yn cyfri fel 1000, sy'n golygu fod canrannau o'r bleidlais yn haws i'w drosglwyddo).
Mae aelodaeth yn agored i bob dinesydd Gwyddelig dros 21 oed, ond gall seanadóir ddim fod yn aelod gydamserol o Dáil Éireann. Serch hynny, fel nodir uchod, rhaid i enwebiadau i etholaethau'r prifysgolion gynnwys 10 llofnod gan raddedigion.
Hanes
Sefydlwyd y Dáil Éireann gyntaf yn 1919 gan y cenedlaetholwyr fel senedd un siambr. Yn 1920 sefydlodd Lywodraeth Prydain Senedd De Iwerddon gydag ail siambr a alwyd yn 'Seneta'. Roedd y corff yma'n cynnwys cymysgedd o arglwyddi Gwyddeleg ac apwyntiadau'r llywodraeth (Brydeinig). Cwrddodd y Senedd yma yn 1921 ond fe'i boicotiwyd gan genedlaetholwyr Gwyddelig ac felly daeth byth yn weithredol. Diddymwyd y corff yn llwyd gyda sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon yn 1922 er i nifer o'i haelodau gael ei hapwyntio i Senedd y Wladwriaeth Rydd.
Seanad Gwladwriaeth Rydd Iwerddon (1922–36)
Defnyddiwyd y term Seanad Éireann am y tro cyntaf fel teitl ail siambr Oireachtas y Wladwriaeth Rydd. Roedd y Seanad yma'n cynnwys cymysgedd o aelodau a apwyntiwyd gan Arlywydd y Cyngor Gweithredu (President of the Executive Council) ac aelodau a etholwyd yn anuniongyrchol gan y Dáil, a cytunodd W. T. Cosgrave i ddefnyddio ei apwyntiadau ef er mwyn cynnwys cynrychiolaeth ychwanegol o leiafrif Brotestanaidd y wladwriaeth newydd. Fe ddileuwyd Seanad y Wladwriaeth Rydd yn gyfan gwbl yn 1936 wedi iddi oedi cynigion cyfansoddiadol gan y Llywodraeth Fianna Fail.
Cyfansoddiad Iwerddon (ers 1937)
Sefydlwyd, neu'n hytrach, ail-sefydlwyd y Seanad Éireann gyfoes gan Gyfansoddiad Iwerddon yn 1937. Pan fabwysiadwyd y ddogfen hon fe benderfynwyd cadw'r teitlau Gwydddeleg, Oireachtas, Dáil Éireann am y siambr gyntaf a Seanad Éireann am yr ail siambr, fel a ddefnyddiwyd yn ystod cyfnod y Wladwriaeth Rydd. Ystyriwyd y Seanad yma fel olynydd i Seanad y Wladwriaeth Rydd ac felly yn ystod ei chyfarfod gyntaf fe'i cyfeirir ati fel "Yr Ail Seanad".
Fe ysbrydolwyd y system o Baneli Galwedigaethol i enwebu ymgeiswyr i'r Seanad gan athrawiaeth gymdeithasol yr Eglwys Gatholig yn yr 1930au, ac, yn enwedig, yr Cylchlythyr y Pâb Quadragesimo anno. Yn y ddogfen hon mae'r Pab Pïws XI yn dadlau y dylai'r cysyniad Farcsaidd o wrthdarro dosbarth gael ei eilyddio gan weledigaeth o drefn gymdeithasol wedi ei seilio ar gydweithio a chyd-ddibyniaeth gwahanol grwpiau galwedigaethol cymdeithas.
Refferendwm Diddymu'r Seanad, 2013
Ym mis Hydref 2009, datganodd arweinydd plaid Fine Gael, Enda Kenny, ei fwriad y byddai llywodraeth Fine Gael yn dileu y Seanad ynghyd â lleihau nifer y TDs gan 20 er mwyn "arbed oddeutu €150m dros gyfnod tymor y Dáil." Yn ystod Etholiad Cyffredinol 2011 fe wnaeth Plaid Lafur Iwerddon, Sinn Féin a Phlaid Sosialaidd Iwerddon hefyd gefnogi diddymu'r Seanad. tra i blaid Fianna Fáil gefnogi refferendwm ar y pwnc.
Wedi ethol Llywodraeth Fine Gael-Llafur, cafwyd refferendwm ar y mater ym mis Hydref 2013. Pleidleisiodd pobl 51.7% to o blaid cadw Seanad Éireann a 48.3% yn ei erbyn.
Cromlin
bawd|Carreg o Dún Fhearghusa (Newgrange), [[Iwerddon ac arni nifer o gerfiadau amrywiol a naddwyd ynddi o Oes y Celtiaid. Mae'n dangos diddordeb cynnar mewn cromlinau.]]
Mewn mathemateg, mae cromlin (hen enw: 'llinell grom'), yn gyffredinol, yn wrthrych tebyg i linell nad yw'n syth. Mae 'crom' yn enw benywaidd y gair 'crwm', neu 'crwn'. Gofod topolegol yw'r gromlin, sy'n homomorffig, yn lleol, i linell. Mewn iaith bob dydd: mae cromlin yn set o bwyntiau sydd, yn agos at bob un o'i bwyntiau, yn debyg i linell. Enghraifft syml o gromlin yw'r parabola. Astudir nifer fawr o gromliniau eraill mewn gwahanol feysydd mathemategol.
Un math o gromlin yw'r gromlin gaeedig, lle mae'r dechrau yn un a'i diwedd, fel llwyb cylchog, sy'n ffurfio arwyneb o'i mewn. Astuydir cromlinau mewn graffiau ee cromlin Phillips a 'r graff dau ddimensiwn.
Diffiniad
Yn gyffredinol, gellir diffinio'r gromlin fel ffwythiant di-dor o gyfwng I rhif real i ofod topolegol  X. Yn ddibynol ar y cyd-destun, mae naill ai'n \gamma neu ei ddelwedd \gamma(I) a elwir yn 'gromlin'.
Brechdan
Mae brechdan yn fwyd y gellir ei fwyta heb orfod aros am bryd mwy ffurfiol. Gall yr enw gyfeirio at naill ai tafell o fara neu nifer o dafelli gyda bwyd mwy blasus rhyngddynt. Gellir sôn am frechdan i olygu sleisen/tafell o fara menyn blaen. Os taenir rhywbeth ar frechdan blaen, cyfeirir at frechdan jam, brechdan fêl, brechdan Marmite ac ati. Gellir defnyddio tafelli o dorth fara brown neu wyn.
Etymoleg
Er i'r Saeson honni i'r Iarll Sandwich ddyfeisio'r frechdan, mae iddo hanes llawer hŷn, yn sicr yn y Gymraeg.
Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru daw'r gair "brechdan" o'r gair Wyddeleg, brechtán yn golygu menyn neu saim ayyb.
Daw'r cyfeiriad ysgrifenedig cynharaf i'r gair o tua 1400;
Defnydd o'r Brechdan
Wedi gwneud y frechdan, arferir ei thorri ar ei hanner o gornel i gornel unwaith neu ddwy, ac ystyrir ei fod yn fwy crand torri'r crystiau i ffwrdd.
Yn gynyddol mae pobl yn defnyddio torthau gyda hadau ac ati ynddynt neu fathau mwy ecsotig o fara, baguette neu bara pita. Mae'n arferol erbyn hyn creu brechdanau wedi'u tostio gyda rhywbeth fel caws neu facwn y tu mewn iddynt.
Mae brechdan yn ffurfio rhan gyntaf hanfodol y te pnawn sydd yn ffasiynol erbyn hyn, ynghyd â sgons a jam, cacennau bach a phaned o de.
Y frechdanau cyntaf oedd tafelli o gig eidion wedi'i halltu rhwng dwy dafell o dôst. Dywedir mai 4ydd Iarll Sandwich a grëodd y frechdan gyntaf er mwyn cario ymlaen gyda'i ddyletswyddau milwrol wrth fwyta, a dyna a roddodd yr enw Saesneg i'r saig - er mai rhai yn honni mai bwyta rhywbeth nad oedd yn ei orfodi i adael bwrdd gamblo oedd ei arfer - a phobl eraill wedyn yn ordro "run peth ag y mae Iarll Sandwich yn ei fwyta"!
Mae'r iaith Ffrangeg wedi mabwysiadu'r gair i ddisgrifio darn o ffon fara Ffrengig wedi ei sleisio trwy ei chanol, gyda menyn a naill ai ham neu gaws rhwng y ddau hanner. Gelwir hwn un sandwich (gyda'r 'w' yn cael ei ynganu fel y 'f' Cymraeg). Dyna, ynghyd â croque Monsieur yw'r bwydydd sydd fel arfer ar gael mewn bariau cyffredin yn Ffrainc.
Yng Nghymru, cedwir y gair sandwich, a ynghenir fel sangwidj i ddisgrifio cacel felen neu gacen sbwng siocled gyda jam neu hufen yn ei chanol.
Gellir hefyd defnyddio'r gair brechdan yn y dywediad teimlo fel bechdan, sef teimlo'n wan a di-egni.
Bwrdeistref
250px|de|Caernarfon, un o fwrdeistrefi enwocaf Cymru, map o 1610 yn debyg i'r hen fwrdeistref ganoloesol
Math ar awdurdod lleol yw bwrdeistref. Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru mae bwrdeistref (sillafir hefyd fel bwrdeisdref) yn golygu: "Tref sy'n meddu corfforaeth a breiniau wedi eu hawdurdodi gan siarter frenhinol; tref a chanddi hawl i ddanfon cynrychiolydd i'r senedd." Mae'n gytras â'r gair Saesneg borough a defnyddir y gair bwrgaisdref ar adegau sy'n agosach i'r Saesneg wreiddiol.
Bellach, mae'r term "bwrdeistref" yn meddu ar sawl diffiniad sy'n gallu amrywio'n gynnil o wlad i wlad ac oes i oes.
Caiff pennaeth, neu'n aml, gadeirydd, y fwrdeistref ei chynrychioli gan swydd y maer.
Etymoleg
Cofnodir y cyfeiriad ysgrifenedig gyntaf i'r term yn y 13g/14g fel "bordeisseit ydinas" ac yn 14g yn y dywediad, "bwrdeisdref baradwysdref". Mae "bwrdais" yn fenthyciad o Saesneg Canol, burgeis/borgeis; "burgess".
Daw'r gair Saesneg "borough" o'r gwraidd Proto-Germanaidd, *burgz, yn golygu "caer": cymharer â bury, burgh a brough (Lloegr), burgh (Yr Alban), Burg (Almaen), borg (Sgandinafia), burcht, burg (Iseldireg), boarch (Gorllewin Ffrisieg), a benthycwyd y gair i ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill megis; borgo (Eidaleg), bourg (Ffrangeg), burgo (Sbaeneg a Phortiwgaleg), burg (Rwmaneg), purg (Kajkavian), durgo (দুর্গ, Bengali), durg (दर्ग, Hindi) ac arg (ارگ, Persieg), buzi(堡子, Tsieinieg).
Hanes
bawd|Arwyddlun Bwrdeistref Casnewydd, Gwent bawd|Bwrdeistrefi Llundain, 1963 bawd|Brixton, un o fwrdeistrefi mwyaf amlethnig Lluundain Sefydlwyd nifer o fwrdeistrefi Cymru yn dilyn y concwest Saesneg gan roddi iddynt hawliau masnachu a chynnal ffeiriau. Yn eu mysg oedd Aberystwyth a dderbyniodd ei Siarter Frenhinol fel bwrdeistef gan Edward I, brenin Lloegr yn 1277.
Gwelwyd diwygio llywodraeth leol a chryfhau grymoedd y bwrdeistrefi yn Neddf Diwygio'r Senedd 1832. Yn Neddf Llywodraeth Leol 1888 cryfhawyd bwrdeistrefi er mwyn rhoi gwell cynrychiolaeth a gwasanaeth i'r boblogaeth oedd yn tyfu a newid llawer yn ystod y ganrif flaenorol.
Ers Deddf Llywodraeth Lleol 1974 ni ddefnyddir neu ardderlir y term na'r uned bwrdeistref mor gyffredin yng Nghymru ar gyfer tref unigol ond ceir bellach 7 Bwrdeistref sirol. Ceir hefyd bwrdeistrefi hanesyddol yn Lloegr a rhai cyfoes a gweinyddir Llundain Fwyaf drwy fwrdeistrefi lleol sy'n rhan o Gynulliad Llundain.
Tramor
Defnyddir y gair "bwrdeistref" yn y Gymraeg i gyfeirio at a disgrifio yr hyn a elwir yn "municipalities" mewn gwledydd eraill. Efallai mai yn Efrog Newydd y gwelir y bwrdeistrefi tramor enwocaf fel y Bronx. Bydd arrondissements municipaux dinas Paris yn rhannu rôl tebyg i'r bwrdeistrefi yn Llundain.
Igam-ogam
bawd|Llun o linell igam-ogam. Patrwm o gorneli bychain ar onglau amrywiol ond rhai cyson yn olrhain llwybr rhwng dwy linell gyfochrog yw igam-ogam (hefyd igamoga yng ngogledd Cymru. wicam-wocam yn y de-ddwyrain,  a miga-moga yn y de-orllewin). Fe'i defnyddir hefyd i ddisgrifio cerddediad person ac mae'n bur debyg fod yma gyfuniad o bedwar gair: !i gam o gam'.
O safbwynt cymesuredd, gall igam-ogam cyffredin gael ei gynhyrchu o motiff syml, megis cylchran llinell, trwy ailadrodd adlewyrchiad llithriad. Mae mellt a pheryglon trydanol eraill yn aml yn cael eu cynrychioli gan ddyluniad igam-ogam.
Daw'r enghreifftiau cynharaf o'r gair 'igam-ogam' o'r 18g ond arferid defnyddio 'ar gam' fel mesur o gyflymder cerddediad person; yn achlysurol, ceir hefyd 'ogam igam'.
Y Merched Peintiedig, San Francisco
bawd|250px|Y tai ar Heol Steiner Mae’r Merched Peintiedig, San Francisco yn enghraifft enwog o dai peintiedig, mewn lliwiau llachar, yn yr Unol Daleithiau. Mae’r fath tai yn dyddio o’r cyfnodau Fictoriaidd ac Edwardiaidd. Defnyddiwyd y term ‘Merched Peintiedig’ yn gyntaf gan Elizabeth Pomada a Michael Larsen yn eu llyfr ‘Painted Ladies: San Francisco's Resplendent Victorians’ ym 1978. Peintiwyd yr un cyntaf gan Butch Kardum, artist o San Francisco ym 1963. Llydaenodd y fasiwn dros y ddinas, ac wedyn i lefydd erall yn yr Unol Daleithiau, megis Baltimore, New Orleans a Cincinatti. Mae’r enghraifftiau enwocaf ar Heol Steiner yn ardal Haight Ashbury, San Francisco.
Triongl ongl sgwâr
Mewn mathemateg mae triongl ongl sgwâr (neu driongl sgwâr) yn driongl gydag un ongl sgwâr (naw-deg gradd). Y berthynas rhwng ochrau'r triongl a'i onglau yw sail trigonometreg.
Yr enw ar yr ochr sydd gyferbyn yr ongl sgwâr yw 'hypotenws' (ochr c yn y diagram ar y dde). Gelwir yr ochrau cyfagos i'r ongl sgwâr yn 'goesynnau'. Gellir dweud bod ochr a yn "gyfagos i ongl B" a "chyferbyn ongl A", ac mae ochr b yn "gyfagos i ongl A" a "chyferbyn ongl B".
Os yw tair ochr y triongl yn gyfanrifau, yna dywedir fod y triongl yn "Driongl Pythagoras", a gelwir cyfanswm hyd y tair ochr yn "driphlyg Pythagoras" (e.e. triongl (3, 4, 5) neu (5, 12, 13).
Arwynebedd
Fel gydag unrhyw driongl, mae'r arwynebedd yn hafal i hanner y sylfaen, wedi'i luosi gyda'r uchder cyfatebol. Mewn triongl ongl sgwâr, os cymerir un coesyn fel y sylfaen, yna mae'r llall yn uchder, felly mae arwynebedd triongl ongl sgwâr yn hanner lluoswm y coesynau. Fel fformiwla, yr ardal '' T 'yw:
ble mae a a b yn goesynau'r triongl.
Os yw'r mewngylch yn dangiad i'r hypotenws AB ar bwynt P, yna drwy ddynodi'r rhan-berimedr (a + b + c) / 2 yn s, ceir  a, a nodir yr arwynebedd gan:
Mae'r fformwla yma'n berthnasol i drionglau ongl sgwâr yn unig.
Uchder
Os tynnir llinell o uchder y fertig sydd ag ongl sgwâr i'r hypotenws yna mae'r triongl yn cael ei rannu'n ddau driongl llai, sy'n debyg i'r gwreiddiol ac felly'n debyg i'w gilydd. O hyn, gellir dweud:
Mewn hafaliadau,
Felly
Yn ychwanegol at hyn, mae'r uchder i'r hypotenws yn perthyn i goesynau'r triongl sgwâr gan
Theorem Pythagoras
bawd|240px|Theorem Pythagoras
Mewn mathemateg, 'Theorem Pythagoras' yw'r berthynas rhwng tair ochr triongl ongl sgwâr. Enwir y theorem ar ôl y mathemategwr Pythagoras o wlad Groeg. Tadogir darganfod a phrofi'r theorem ar Pythagoras, ond mewn gwirionedd yr oedd y theorem yn hysbys ei gyfnod ef.
Dyma'r theorem fel y'i fynegir yn gyffredinol: Mewn unrhyw driongl ongl sgwâr, mae arwynebedd y sgwâr sydd ag ochr yr hypotenws, yn hafal i swm arwynebau y sgwariau a'u hochrau eraill (sydd yn cwrdd ar yr ongl sgwâr).
Os taw c yw hyd yr hypotenws, ac a a b yw hydoedd y ddwy ochr arall, gellir mynegi'r hafaliad fel y ganlyn:
neu er mwyn datrys c:
Ar gyfer triongl sydd yn driongl ongl sgwâr, rhydd yr hafaliad hwn berthynas syml rhwng y tair ochr, fel y gellid darganfod hyd unrhyw ochr o wybod hyd y ddwy ochr arall.
The Wise Little Hen
Plot
Mae'r iâr fach ddoeth o'r teitl yn chwilio am rywun i'w helpu i blannu ei indrawn. Gwell gan Peter Pig a Donald Duck chware na gweithio, felly maent yn coegio bod ganddynt boen bol. Mae'n rhaid i'r iâr fach ddoeth a'i chywion plannu'r holl indrawn heb gymorth. Daw amser y cynhaeaf ac mae angen cymorth ar yr iâr fach ddoeth i gynaeafu'r indrawn. Unwaith eto, mae Peter a Donald yn honni bod ganddynt boen bol. Ond mae'r iâr yn canfod eu bod yn coegio salwch pan fo un o'r byrddau yn syrthio oddi wrth eu ffau chware ac yn dangos y ddau yn ysgwyd llaw ac yn llongyfarch eu hunain am lwyddiant eu dichell i osgoi gwaith.
Mae'r iâr fach ddoeth yn coginio amrywiaeth o ddanteithion efo'r indrawn mae hi a'i chywion wedi casglu ac yn penderfynu gwadd Peter a Donald i gyd fwyta rhywfaint o'r danteithion. Cyn iddi lwyddo agor ei cheg i estyn gwahoddiad at y pryd mae'r ddau yn esgus poen bol eto gan eu bod yn tybio bod hi am ofyn am chwaneg o gymorth gyda gwaith. Unwaith mae hi'n gorffen egluro pam ei bod wedi galw heibio mae Peter a Donald yn cael gwellhad gwyrthiol o'u poenau. Yn hytrach na bwyd mae'r iâr yn rhoi dos o gastor oîl i'r ddau. Wedi gwylltio efo'i gilydd am eu ffolineb mae'r ddau yn cicio penolau' gilydd.
Ceugrwm
bawd|Chwith: siâp amgrwm lens cydgyfeirio golau Dde: siâp ceugrwm lens dargyfeirio. Mewn mathemateg, siap, amlinell neu wyneb sy'n crymu tuag i mewn, yw ceugrwm (neu 'ceugrwn'; Saesneg concave) e.e. amlinell fewnol cylch pan edrychir arno o du mewn i'r cylch. Ei wrthwyneb yw amgrwm.
Yma, ystyr 'cau' yw 'gwacter', neu le gwag a daw ail ran y gair o 'crwn'; felly ffurf gwag, crwn yw tarddiad y gair cyfansawdd yma. Cyhoeddwyd y defnydd cyntaf o'r gair yng Ngeiriadur Saesneg-Cymraeg John Walters yn 1772.
Fe'i defnyddir yn aml gyda lens gwydr neu blastig tryloyw.
Polygon ceugrwm
Mae gan y polygon ceugrwm o leiaf un ongl fewnol sydd rhwng 180 a 360 gradd.
Nid oes unrhyw un o'r tri datganiad hyn yn gywir o ran y polygon amgrwm, fodd bynnag.
Y set ceugrwm
bawd|Set ceugrwm Cydnabyddir, bellach, na ddylid galw set ceugrwm yn "siap nad yw'n amgrwm" (a non-convex set). Mae'r set amgrwm yn arwyneb (neu'n ofod) caeedig, lle y gellir cysylltu unrhyw ddau bwynt gyda llinell syth heb adael yr arwyneb neu ofod. Mae'r gwrthwyneb yn wir am set ceugrwm, fel y gwelir gyda'r siap gwyrdd ar y dde.
Y ffwythiant ceugrwm
Yn Saesneg gelwir y cromlinau hyn yn concave downwards neu concave down; bathiad Cymraeg fyddai 'lawrlinell'.
Dywedir fod y ffwythiant yn "hollol geugrwm" (strictly concave) os
ar gyfer ac x \neq y.
Ar gyfer ffwythiant, mae'r ail ddiffiniad yn mynegi: ar gyfer pob z yn union rhwng x a y, yna mae'r pwynt (z, f(z)) ar graff f uwch ben y linell syth sy'n cysylltu'r pwyntiau (x, f(x)) a (y, f(y)).
Tŷ Leinster
Tŷ Leinster (Saesneg:Leinster House; Gwyddeleg: Teach Laighean) yw sedd yr Oireachtas, deddfwrfa Gweriniaeth Iwerddon. Yr adeilad yw man cyfarfod Dáil Éireann a Seanad Éireann, sef dau dŷ yr Oireachtas. Ceir y term, 'Leinster House' ei ddefnyddio fel trawsenw (metonym) ar gyfer llywodraeth Iwerddon a bywyd gwleidyddol y weriniaeth.
Yr 19g
Gydag Uno Iwerddon â Phrydain yn 1800, diddymwyd senedd-dai Iwerddon a daeth yr angen am dŷ ysblennydd wrth ymyl sedd grym Iwerddon i ben. Symudodd nifer o arglwyddi Iwerddon i Lundain, gan werthu eu tai yn Nulyn. Gwerthwyd Leinster House gan 3ydd Iarll Leinster i'r Royal Dublin Society yn 1815. Arferwyd cynnal Sioe Wanwyn enwog Dulyn ar lawnt Tŷ Leinster, yn gwynebu Sgwâr Merrion. Ar ddiwedd 19g, ychwanegwyd dau asgell i'r adeilad lle cartrefwyd Llyfrgell Genedlaethol Iwerddon ac Amgueddfa Genedlaethol Iwerddon. Adeiladwyd Amgueddfa Hanes Naturiol Iwerddon]] yno hefyd.
Cartref Senedd Iwerddon
thumbnail|chwith|Yr hen gofeb i Michael Collins ac Arthur Griffith ar Lawnt Tŷ Leinster yn 1923, symudwyd yn 1939. chwith|bawd|Cofadail 'newydd' i arweinwydd Annibyniaeth, lle'r un flaenorol Yn 1916 dechreuodd Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon ac yn dilyn sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon bu'r Prif Weindog newydd, W.T. Cosgrave yn chwilio am gartref i gynnal y senedd newydd. Y bwriad oedd canfod rhywle dros dro gan fod cynlluniau i droi Ysbyty Frenhinol Kilmainham, oedd yn adeilad fawr o'r 18g mewn digonedd o dir, yn gartref sefydlog newydd i'r senedd. Ond gan fod yr adeilad yma dal o dan reolaeth Byddin Prydain penderfynwyd llogi prif ddarlithfa yr RDS oedd ynghlwm i Dŷ Leinster am y tro fel siamble y Dáil yn Rhagfyr 1922. Roedd y ffaith fod y seddi wedi eu ffurfio mewn basin siap pedol er mwyn creu yr awyrgylch orau i draddodi darlith, yn golygu fod yr ystafell eisoes wedi ei ddylunio'n berffaith fel siambr drafod neu senedd.
Yn sgil cynni ariannol, rhoddwyd i'r neilltu gynlluniau i brynu Ysbyty Frenhinol Kilmainham ar y dealltwriaeth y byddai modd symud i senedd-dy pwrpasol yn y dyfodol. Cadwyd y Dail yn yr hen ddarlithfa, lleolwyr Seanad Eireann o hen neuadd ddawns y Dug tra i esgyll adeilad y Royal College of Science gyfagos droi'n adeiladau i'r Llywodraeth. Prynwyd Tŷ Leinster gan yr RDS yn 1924.