cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brithwaith
Hanes
Yn 1619 ysgrifennodd Johannes Kepler astudiaeth o frithwaith rheolaidd a lled-reolaidd, a chyhoeddwyd ffrwyth ei lafur yn ei lyfr Harmonices Mundi. Mae'n biosibl mai ef, hefyd, oedd y cyntaf i archwilio ac egluro nodweddion brithweithiol strwythurau hecsagonol megis crwybrau a phluen eira.
Tua dau gant o flynyddoedd yn ddiweddarach, yn 1891, profodd y grisialydd Rwsiaidd Yevgraf Fyodorov fod pob teilio rheolaidd o'r plân yn cynnwys un o 17 grŵp isometrig. Dyma gychwyn yr astudiaeth fathemategol o frithwaith, ac ar ei ôl cafwyd y mathemategwyr Aleksei Shubnikov a Nikolai Belov (1964),, Heinrich Heesch ac Otto Kienzle (1963).
Trosolwg
Mae brithweithio dau ddimensiwn, a elwir hefyd yn "deilio planar", yn bwnc o fewn geometreg lle astudir sut y gellir trefnu siapiau, a elwir yn deils, i lenwi plân heb unrhyw fylchau, yn ôl set benodol o reolau. Gall y rheolau hyn fod yn amrywiol. Y prif rai yw:
Nid yw'r brithwaith a grëir gan waith brics "bond" yn ufuddhau iail reol. Mae brithwaith rheolaidd yn cynnwys teils rheolaidd a chorneli neu fertigau rheolaidd sydd yr un fath. Dim ond tri siâp all ffurfio brithwaith rheolaidd: y triongl hafalochrog, y sgwâr a'r hecsagon rheolaidd. Gellir dyblygu unrhyw un o'r tair siap hyn yn anfeidraidd i lenwi plân heb fylchau.
Mae llawer o fathau eraill o frithweithio'n bosibl o dan gyfyngiadau gwahanol. Er enghraifft, mae yna wyth math o frithwaith lled-reolaidd, wedi'i wneud gyda mwy nag un math o bolygon rheolaidd ond mae ganddo'r un trefniant o bolygonau ym mhob cornel. Gellir gwneud brithwaith afreolaidd hefyd o siapiau eraill megis pentagonau, polyominos, ac mewn gwirionedd bron unrhyw fath o siâp geometrig. Mae'r arlunydd M. C. Escher yn enwog am wneud lluniau sy'n cynnwys brithwaith gyda theils afreolaidd sy'n cloi yn ei gilydd heb fwlch. Ceir rhai teils mewn siapau anghyffredin e.e. siâp fel anifail. [16] Os dewisir lliwiau cyferbyniol addas ar gyfer y teils o wahanol ffurf, ffurfir patrymau trawiadol, a gellir defnyddio'r rhain i addurno arwynebau megis lloriau eglwys.
Cofeb Ryfel Gwalchmai
bawd|Cofeb ryfel Gwalchmai
Mae Cofeb Ryfel Gwalchmai, wedi'i lleoli wrth y swyddog bost yng Ngwalchmai, Ynys Môn a cheir naw o enwau arni i goffáu dynion o'r pentraf a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
Enwau ar y gofeb
bawd|Enwau ar Cofeb Ryfel Gwalchmai
Pedr a'r Blaidd
bawd|200px| Dame Edna Everage & Cherddorfa Symffoni Melbourn yn perfformio Pedr a'r blaidd 1997 Mae Pedr a'r Blaidd (Rwseg: «Петя и волк», "Pétya i volk", IPA: [pʲetʲə i volk]) Op. 67, yn "stori dylwyth teg symffonig i blant" ac yn gyfansoddiad cerddorol a ysgrifennwyd gan Sergei Prokofiev ym 1936. Mae adroddwr yn adrodd y stori i blant, tra fo'r gerddorfa yn ei darlunio. Dyma gyfansoddiad mwyaf poblogaidd Prokofiev, y gwaith sy'n cael ei berfformio amlaf, ac un o'r darnau sy'n cael ei berfformio amlaf o fewn byd cerddoriaeth glasurol. Fe'i recordiwyd sawl gwaith.
Cefndir
Ym 1936, rhoddwyd comisiwn i Sergei Prokofiev gan Natalya Sats, cyfarwyddwraig Theatr Ganolog y Plant ym Moscow, i ysgrifennu symffoni gerddorol i blant. Roedd Sats a Prokofiev wedi dod i nabod ei gilydd ar ôl iddo ymweld â'i theatr gyda'i feibion sawl gwaith. Y bwriad oedd cyflwyno plant i offerynnau unigol y gerddorfa. Roedd drafft cyntaf y libreto yn ymwneud ag Arloeswr Ifanc (y fersiwn Sofietaidd o'r Sgowtiaid) o'r enw Pedr sy'n cywiro anghyfiawnder trwy herio oedolyn. (Roedd hwn yn thema gyffredin mewn propaganda wedi'i anelu at blant yn yr Undeb Sofietaidd ar y pryd.) Fodd bynnag, roedd Prokofiev yn anfodlon â'r testun mewn odl a gynhyrchwyd gan Antonina Sakonskaya, awdur plant poblogaidd. Ysgrifennodd Prokofiev fersiwn newydd lle mae Pedr yn dal blaidd. Yn ogystal â hyrwyddo rhinweddau arloesol a ddymunir megis gwyliadwriaeth, dewrder a dyfeisgarwch, mae'r plot yn dangos themâu Sofietaidd megis ystyfnigrwydd y genhedlaeth hŷn wrth-Folsieficaidd (y taid) a buddugoliaeth dyn (Pedr) i drechu natur (y blaidd).
Cynhyrchodd Prokofiev fersiwn ar gyfer y piano mewn llai nag wythnos, gan orffen ar 15 Ebrill. Gorffennwyd y trefniant cerddorfaol ar 24 Ebrill. Rhoddwyd perfformiad cyntaf y gwaith mewn cyngerdd i blant ym mhrif neuadd Conservatoire Ffilharmonig Moscow gyda cherddorfa Ffilharmonig Moscow ar 2 Mai 1936. Fodd bynnag, roedd Sats yn sâl ac roedd y llefarydd a chymerodd ei le yn ddibrofiad, a methodd y perfformiad i ddenu llawer o sylw. Yn ddiweddarach y mis hwnnw, rhoddwyd perfformiad llawer mwy llwyddiannus gyda Sats yn lleisio ym Mhalas Arloeswyr Moscow. Cynhaliwyd y perfformiad Americanaidd cyntaf ym mis Mawrth 1938, gyda Prokofiev ei hun yn arwain Cerddorfa Symffoni Boston yn Neuadd Symffoni Boston gyda Richard Hale yn lleisio. Erbyn hynny roedd Sats wedi ei dedfryd i gyfnod yn y gulag, lle cafodd ei hanfon ar ôl i'w chariad y Marsialydd Mikhail Tukhachevsky cael ei ddienyddio am frad ym mis Mehefin 1937.
Plot
Mae Pedr, Arloeswr Ifanc, yn byw yng nghartref ei daid mewn cliriad yn y goedwig. Un diwrnod, mae Pedr yn mynd allan i'r llannerch, gan adael giât yr ardd yn agored, ac mae'r hwyaden sy'n byw yn yr iard yn dal ar y cyfle i fynd i nofio mewn pwll gerllaw. Mae'r hwyaden yn dechrau dadlau gydag aderyn bach ("Pa fath o aderyn ydych chi os na allwch hedfan?" - "Pa fath o aderyn ydych chi os na allwch chi nofio?"). Mae cath anwes Pedr yn mynd ar eu trywydd yn dawel, ac mae'r aderyn, wedi'i rybuddio gan Pedr, yn hedfan i ddiogelwch mewn coeden uchel tra bod yr hwyaden yn nofio i ddiogelwch yng nghanol y pwll.
Mae taid Pedr yn ei ddwrdio am fod y tu allan yn y cliriad ar ei ben ei hun ("Beth petai flaidd wedi dod allan o'r goedwig?"), Mae Pedr yn dadlau nôl, gan ddweud: "Nid yw bechgyn fel fi yn ofni bleiddiaid", mae ei daid yn ei gymryd yn ôl i mewn i'r tŷ ac yn cloi'r giât. Yn fuan wedyn, mae "blaidd mawr, llwyd" yn dod allan o'r goedwig. Mae'r gath yn dringo'n gyflym i mewn i'r goeden, ond mae'r hwyaden, sydd wedi neidio allan o'r pwll, yn cael ei hela, ei ddal, a'i lyncu gan y blaidd.
Mae Pedr yn nol rhaff ac yn dringo dros wal yr ardd i'r goeden. Mae'n gofyn i'r aderyn hedfan o gwmpas pen y blaidd i dynnu ei sylw, tra ei fod yn gostwng dolen rhaff ac yn dal y blaidd gerfydd ei gynffon. Mae'r blaidd yn brwydro i gael ei hun yn rhydd, ond mae Pedr yn clymu'r rhaff i'r goeden ac mae'r ddolen yn tynhau.
Mae helwyr, sydd wedi bod yn hela'r blaidd, yn dod allan o'r goedwig yn barod i'w saethu, ond mae Pedr yn gofyn eu cymorth i gymryd y blaidd i sŵ cyfagos mewn parêd buddugoliaethus (perfformiwyd y darn yn gyntaf ar gyfer cynulleidfa o Arloeswyr Ifanc yn ystod dathliadau parêd Mai'r cyntaf) sy'n cynnwys ei hun, yr aderyn, yr helwyr sy'n arwain y blaidd, y gath, a'r taid sarrug  sy'n parhau i gwyno "Beth pe bai Pedr heb dal y blaidd? Be fyddai wedi digwydd wedyn?"
Yn niwedd y stori, dywedir wrth y gwrandäwr: "Os ydych chi'n gwrando'n astud, fe glywch yr hwyaden yn cwacio tu mewn i fol y blaidd, gan fod y blaidd, yn ei frys, wedi ei lyncu yn fyw."
Cyfarwyddiadau perfformiad
Cynhyrchodd Prokofiev nodiadau perfformiad manwl yn Saesneg a Rwsieg ar gyfer Pedr a'r blaidd. Yn ôl y cyfarwyddiadau:
Offeryniaeth
Mae Pedr a'r blaidd wedi ei sgorio ar gyfer y gerddorfa ganlynol:
Mae gan bob cymeriad yn y stori offeryn arbennig a thema gerddorol:
Ysgol Uwchradd Llanidloes
Mae Ysgol Uwchradd Llanidloes (Saesneg: Llanidloes High School) yn ysgol gyfun ar gyfer disgyblion 11-18 oed yn nhref Llanidloes, Powys. Mae ganddi oddeutu 530 disgybl. Nid yw’n ysgol grefyddol a cheir bechgyn a marched yn yr un ysgol. Rhoddwyd gradd ‘gwyrdd’ i’r ysgol yn nghategori safon Llywodraeth Cymru.
Pedr a'r Blaidd
Offeryniaeth
Mae perfformiad yn para tua 25 munud.
Ysgol Uwchradd Llanidloes
Saesneg yw prif iaith yr ysgol ond ceir peth darpariaeth Gymraeg.
Pedr a'r Blaidd
Recordiadau
Yn ôl erthygl gan Jeremy Nicholas ar gyfer y cylchgrawn cerddoriaeth glasurol Gramophone yn 2015, y recordiad gorau o Pedr a'r blaidd yw'r un gan y New Philharmonia Orchestra, wedi ei leisio gan Richard Baker a'i arwain gan Raymond Leppard ym 1971. Y fersiwn DVD gorau yn ôl y cylchgrawn yw Ffilm 2006 gan Suzie Templetonlle mae'r gerddoriaeth yn cael ei berfformio, heb leisiwr, gan y Philharmonia Orchestra dan arweiniad Mark Stephenson.
Ysgol Uwchradd Llanidloes
Mae gan yr ysgol ganolfan ar gyfer plant sydd â Syndrom Asperger a hefyd anghenion dysgu arbennig.
Buddsoddiad
bawd|de|Stryd y Dderwen Fawr, canol tref Llanidloes Yn ôl adroddiadau yn y wasg, disgwylir buddsoddiad mawr yn adeiladwaith yn Ysgol Uwchradd ac Ysgol Gynradd Llanidloes gan ddod ag adeilad i safon uwch o ran gwresogi amgylcheddol adnoddau cae chwarae 3G ac eraill.
Plwyf Silian yng Ngheredigion a'r Rhyfel Byd Cyntaf
Eleni ar Ddiwrnod y Cadoediad fe fyddwn yn cofio aberth rhai o drigolion Silian yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a ddaeth i ben union ganrif yn ôl ar 11 Tachwedd 1918. Tu fewn i eglwys Silian ar un o furiau’r adeilad hyfryd yma, ceir garreg goffa i gofio’r aberth eithaf gan y Preifat Thomas Parry o’r ‘Royal Irish Fusiliers’ a chafodd ei ladd yn Gallipoli, Dardanelles ar 15 Awst yn 36 mlwydd oed. Dim ond 13 Cymro yn unig oedd yn aelod o’r bataliwn yma.
Roedd yn fab i Thomas a Gwenllïan Parry o Glanyrafon ym mhlwyf Silian a chafodd ei eni yn 1880. Dengys Cyfrifiad 1891 ei fod yn llanc 11 mlwydd oed yn gweithio fel gwas ar fferm Gwarffynnon. Pan gychwynnodd y Rhyfel Byd roedd ef a’i frawd Evan yn gweithio ym Mhwll Glo’r Maerdy yn y Rhondda.
Roedd Thomas yn hen, hen ewythr i’r awdures Miss Eirian Jones o Langeitho ac yn wir fel teyrnged iddo, ym mis Awst 2015 ymgymerodd â’r daith hynod emosiynol i Dwrci er mwyn ymweld â’r safle lle collodd ei fywyd mor drychinebus, union ganrif yn ôl.
Diagram Euler
de|520px|bawd|Cymharu dau fath o ddiagramau: Diagram Euler (chwith) a Diagram Venn (dde). Dull diagramatig o gynrychioli setiau, a'u perthynas, yw diagram Euler. Fel arfer, maent yn cynnwys siapiau sy'n gorgyffwrdd, a gellir eu graddio fel bod ardal y siâp yn gymesur â nifer yr elfennau y mae'n ei chynnwys. Maent yn arbennig o ddefnyddiol ar gyfer esbonio hierarchaeth cymhleth a diffiniadau sy'n gorgyffwrdd. Yn aml maent yn cael eu camgymryd am ddiagramau Venn.
Plwyf Silian yng Ngheredigion a'r Rhyfel Byd Cyntaf
Roedd ei hen, hen dad-cu Evan Parry hefyd yn ymladd gyda’r ‘Royal Welsh Fusiliers’ ac fe ymddangosodd erthygl ym mhapur newydd ‘Y Llan’ yn cyhoeddi fod Sarjant Evan Parry wedi derbyn croeso mewn cyngerdd arbennig yn ysgol Silian ar nos Iau 22 Tachwedd 1917, pan ddychwelodd i’w blwyf genedigol am yr ail waith yn ystod y Rhyfel. Cafodd ei longyfarch am ennill y Fedal Filwrol a chyflwynwyd nodyn punt iddo. Cafodd y gynulleidfa ei diddanu gan gantorion lleol, yn cynnwys rhai o blwyf Betws Bledrws.
Mae yna adroddiad papur newydd arall sy’n adrodd hanes Gwasanaeth Coffa a gynhaliwyd yn Eglwys Silian yn dilyn marwolaeth drist y Corporal David Jones o Brynstores, Silian yn y frwydr gerllaw Pozierez, Ffrainc ar 23 Gorffennaf 1916 yn 27 mlwydd oed. Un arall o ddynion ifanc dewr Silian a dderbyniodd y Fedal Filwrol oedd y Preifat D. Davies, sef mab Mr a Mrs Daniel Davies o Bistyllgwyn.
Diagram Euler
Mae diagramau Euler yn cynnwys siapiau caeedig syml mewn plân dau ddimensiwn gyda phob un yn dangos set neu gategori. Mae sut mae'r siapiau hyn yn gorgyffwrdd, neu ddim yn gorgyffwrdd, yn dangos y berthynas rhwng y setiau. Dim ond tair perthynas bosibl sydd rhwng unrhyw ddwy set: yn gwbl gynhwysol, yn rhannol gynhwysol, ac yn unigryw. Cyfeirir at hyn hefyd fel "cynhwysiad", "gorgyffwrdd" neu'r "dim perthynas". Weithiau, cyfeirir at y tri hyn fel: "is-set", "croestorriad" a "datgysylltiad" (subset, intersection a disjoint).
Plwyf Silian yng Ngheredigion a'r Rhyfel Byd Cyntaf
Daeth trychineb arall i ran y plwyf pan fu farw Watkin Davies, sef unig fab Coedparc sydd yn ffinio â phlwyf Silian. Wedi ymladd yn y dwyrain pell cafodd ei glwyfo yn Ail Brwydr y Somme ar 21 Medi 1918 a bu farw mewn ysbyty carcharorion yn Cologne, Yr Almaen, pedwar diwrnod ar ôl y Cadoediad. Roedd yn hen, hen ewythr i Aelod Cynulliad Ceredigion Miss Elin Jones ac mae’r hanes llawn yn ddiddorol ac yn hynod o drist. Yn fras, fel mab fferm nid oedd disgwyl iddo ymuno â’r fyddin, ond roedd ei dad yn teimlo y byddai’n elwa o’r profiad gan ei fod wedi cael ei sbwylio ychydig gan ei chwiorydd. Yn anffodus ni ddychwelodd fyth i ymgymryd â ffermio Coedparc.
Cerdyn cyfarch
bawd|Cardiau cyfarch ar werth. Darn o gerdyn neu bapur o ansawdd uchel sydd â darlun arno gyda'r nod o gyfarch, gyflwyno neges neu gyfleu teimlad yw cerdyn cyfarch. Er bod cardiau cyfarch fel arfer yn cael eu rhoi ar achlysuron arbennig fel penblwyddi, y Nadolig neu ŵyliau eraill, fel Sul y Mamau, maen nhw hefyd yn cael eu hanfon i fynegi diolch neu deimladau eraill (fel dymuno gwellhad buan). Mae cardiau cyfarch yn dod mewn amrywiaeth o steiliau ac fel arfer yn cael eu pecynnu gydag amlen. Mae mathau i'w cael sydd wedi'u mas-gynhyrchu yn ogystal â rhai wedi'u gwneud â llaw sy'n cael eu dosbarthu gan gwmniau mawr a bach.
Mae enghreifftiau o gardiau cyfarch yn cael eu hanfon yn Tsieina yn yr hen fyd, er mwyn anfon negesuon o ewyllys da ar ddechrau'r Flwyddyn Newydd, ac i'r Hen Aifft, ble roedd teimladau yn cael eu mynegi ar sgroliau papyrws. Erbyn dechrau'r 15g, roedd cardiau cyfarch a oedd wedi'u gwneud a llaw yn cael eu cyfnewid yn Ewrop. Roedd yr Almaenwyr yn anfon cyfarchion y Flwyddyn Newydd ar gardiau a oedd wedi'u hargraffu gyda thorluniau pren mor gynnar â 1400, a chardiau Sant Ffolant yn caqel eu cyfnewid mewn gwahanol rannau o Ewrop yn hanner cyntaf y 15g.
Erbyn y 1850au, roedd y cerdyn cyfarch wedi'i weddnewid o eitem gymharol ddrud, oedd wedi'i gwneud â llaw, i fod yn ddull poblogaidd a fforddiadwy o gyfathrebu, yn bennaf o ganlyniad i ddatblygiadau ym maes argraffu, mecaneiddio, a gostyngiad yng ngraddfeydd postio gyda chyflwyno'r stamp. Daeth y cynnydd yn yr arferiad o anfon cardiau Nadolig yn sgil hynny. Yn y 1860au, dechreuodd cwmniau fel Marcus Ward & Co, Goodall a Charles Bennett fas-gynhyrchu cardiau cyfarch a chyflogi arlunwyr adnabyddus fel Kate Greenaway a Walter Crane i ddylunio a darlunio'r cardiau.
Bu datblygiadau technolegol fel lithograffeg lliw yn 1930 yn ddylanwad mawr ar y diwydiant cardiau. Daeth cardiau cyfarch doniol, oedd yn cael eu hadnabod fel cardiau stiwdio, yn boblogaidd ar ddiwedd y 1940au a'r 1950au.
Cofeb Ryfel Bryn Du
Mae Cofeb Ryfel Bryn Du wedi'i lleoli mewn mynwent yn agos at Capel Bryn Du ym mhentref Bryn Du, Ynys Môn, a cheir un deg chwech enw arni i goffáu dynion o'r plwyf a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Rhyfel Byd.
Enwau ar y gofeb
Y Rhyfel Mawr
Yr Ail Rhyfel Byd
Cofeb Ryfel Llanrhuddlad
bawd|Cofeb ryfel Llanrhuddlad
Mae Cofeb Ryfel Llanrhyddlad, wedi'i lleoli wrth y swyddog bost yn Llanrhuddlad, Ynys Môn a cheir naw o enwau arni i goffáu dynion o'r pentraf a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
Enwau ar y gofeb
bawd|Enwau ar cofeb ryfel Llanrhuddlad
Cofeb Ryfel y Fali
bawd|chwith|Cofeb ryfel Y Fali
Enwau ar y gofeb
bawd|chwith|Enwau ar cofeb ryfel Y Fali
Y Rhyfel Mawr
Yr Ail Rhyfel Byd
Tebygolrwydd amodol
Mae tebygolrwydd amodol yn fesur o debygolrwydd digwyddiad neu i rywbeth ddigwydd fel canlyniad i ddigwyddiad arall.
Dyweder mai'r digwyddiad dan sylw yw A a bod digwyddiad B yn sicr wedi digwydd, yna "mae tebygolrwydd amodol o A dan amod B", fel arfer yn cael ei sgwennu fel P(A|B), neu weithiau PB(A) neu P(A/B). Er enghraifft, mae'r tebygolrwydd fod gan un person beswch ar ddiwrnod arbennig yn 5%, dyweder. Ond os gwyddom fod gan y person hwnnw annwyd trwm, yna mae'r siawns iddo fod yn peswch gryn dipyn yn uwch. Gall y siwns i berson gydag annwyd beswch fod mor uchel a 75%. bawd|chwith|Disgrifiad drwy [[Diagram Venn|ddiagram Venn o debygolrwydd amodol.]]
Y cysyniad o debygolrwydd amodol yw un o'r cysyniadau mwyaf sylfaenol ac un o'r cysyniadau pwysicaf mewn damcaniaeth tebygolrwydd. Ond gall tebygolrwydd amodol achosi tramgwydd, ac mae angen dehongli'n ofalus. Er enghraifft, nid oes angen perthynas achosol rhwng A a B, ac nid oes rhaid iddynt ddigwydd ar yr un pryd.
Diffiniad Kolmogorov
lle nodir tebygolrwydd y ddau ddigwyddiad gan P(A \cap B).
Fel gwireb o debygolrwydd
Gwell gan rai mathemategwyr, fel Bruno de Finetti, gyflwyno tebygolrwydd amodol fel gwireb o debygolrwydd:
Fel tebygolrwydd o ddigwyddiad amodol
Gellir diffinio tebygolrwydd amodol fel y tebygolrwydd o ddigwyddiad amodol A_B. O dderbyn fod yr arbrawf sy'n tanlinellu'r digwyddiadau A a B yn cael eu hailadrodd, yna gellir diffinio'r digwyddiad amodol (Goodman-Nguyen-van Fraassen) fel
Gellir dangos fod
sy'n boddhau diffiniad Kolmogorov o debygolrwydd amodol. Sylwer mai canlyniad damcaniaethol yw'r hafaliad:
ac nid diffiniad.
Bernardo Bertolucci
Cyfarwyddwr ffilm Eidalaidd oedd Bernardo Bertolucci (16 Mawrth 1941 – 26 Tachwedd 2018). Enillodd y Wobr Academi am Cyfarwyddwr Gorau ym 1988.
Poethlyn
Ceffyl rasio oedd Poethlyn. Enillodd o'r Grand National yn Aintree ar 28 Mawrth 1919, yn gwisgo lliwiau Mrs Hugh Peel o Fryn y Pys, Owrtyn. Y joci oedd Ernest Piggott, taid Lester Piggott. Roedd Poethlyn wedi ennill Grand National answyddogol yn Gatwick ym 1918, eto gyda Ernest Piggott. Roedd o'n ffefryn erbyn 1919, gyda’r ods 11/4, yr ods lleiaf hyd yn hyn ar unrhyw enillydd y ras. Cariodd o 12 stôn a hanner, y mwyaf erioed gan enillydd.
Ganwyd Poethlyn ym 1910 ym Mryn y Pys. Rhoddwyd y ceffyl i was stabl, Mr Howard. Gwerthwyd Poethlyn am £5 i Reg Parry, tafarnwr y Llew Du yn Ellesmere, ac wedyn am £7 i Mr W Davenport, o Fferm Eglwyswen, Alkington, lle arhosodd y ceffyl am 4 blynedd. Gwerthwyd y ceffyl yn ôl i Mrs Peel am £50 ac eog. Hyfforddwyd Poethlyn gan George Goswell ac wedyn gan Harry ‘Scratcher’ Escott. Claddwyd Poethlyn ym Mharc Bryn y Pys.
C.P.D. Briton Ferry Llansawel A.F.C.
Hanes
Sefydlwyd y clwb presenol yn 2009 wrth i glybiau Briton Ferry Athletic a C.P.D. Llansawel uno er mwyn creu C.P.D. Briton Ferry Llansawel.
Briton Ferry Athletic
Sefydlwyd Briton Ferry Athletic ym 1925-26 o dan yr enw Briton Ferry Ex-Schoolboys cyn newid eu henwau ym 1926 cyn dod yn aelodau o Gynghrair Cymru (Y De) yn 1932-33.
Roedd y clwb yn un o aelodau gwreiddiol Cynghrair Cenedlaethol Cymru ym 1992-93 ond ar ddiwedd tymor 1993-94 disgynodd y clwb yn ôl i Gynghrair Cymru (Y De). Er ennill Pencampwriaeth Cynghrair Cymru (Y De) y tymor canlynoil, gwrthododd y clwb y gwahoddiad i esgyn yn ôl i'r brif adran. Yn dilyn y penderfyniad, cafwyd sawl tymor anodd ac erbyn diwedd 2008-09 roedd y clwb wedi cwympo i Drydedd Adran Cynghrair Cymru (Y De). .
Llansawel
Sefydlwyd C.P.D. Llansawel ym 1985 gan grŵp o dadau oedd â'u meibion yn chwarae i Giant's Grave Boys Club. Profodd y clwb yn llwyddiannsus iawn mewn cynghreiriau lleol ac erbyn 2005-06 fe'i dyrchafwyd i Adran Tri Gynghrair Cymru (Y De). Wedi tair mlynedd yno penderfynwyd ddechrau trafodaethau i uno gyda Briton Ferry Athletic.
Herbert Bowden, Barwn Aylestone
Roedd y Gwir Anrhydeddus Herbert William Bert Bowden, Barwn Aylestone, CH, CBE, PC (20 Ionawr 1905 - 30 Ebrill 1994) yn wleidydd Llafur.
C.P.D. Briton Ferry Llansawel A.F.C.
Briton Ferry Llansawel
Chwaraerodd y clwb eu tymore cyntaf yn Nhrydedd Adran Cynghrair Cymru (Y De) yn 2009-10 gan gymryd lle yr hen Briton Ferry Athletic.
Herbert Bowden, Barwn Aylestone
Bywyd cynnar
Ganwyd Bowden yng Nghaerdydd, yr hynaf o 11 plant Herbert Henwood Bowden, pobydd a Henrietta (née Gould) ei wraig. Gadawodd yr ysgol yn ifanc wedi derbyn dim ond addysg elfennol er mwyn gweithio mewn shop. Fe fentrodd i’r maes masnachu ar ei liwt ei hun gan agor siop gwerthu baco, ond bu i’r fenter methu. Wedi i’w busnes methu symudodd i Gaerlŷr lle cafodd swydd fel gwerthwr setiau radio.
Gyrfa Wleidyddol
Ymunodd Bowden a’r Blaid Lafur Annibynnol yng Nghaerdydd. Wedi symud i Gaerlŷr ymunodd a’r Blaid Lafur.
C.P.D. Briton Ferry Llansawel A.F.C.
Cit ac Arwyddlun
Mae arfbais y clwb newydd yn defnyddio'r lliwiau gwych, coch a melyn sy'n cynrychioli lliwiau'r ddau glwb a unodd. Oddi ar 2009-10 y lliwiau cit cartref yw dyluniad traddodiadol yr hen Briton Ferry o grys wedi ei chwarteri'n goch a gwyrdd, trwsus gwyrdd a sannau cochion. Y cit oddi cartref yw lliwiau traddodiadol yr hen dîm Llansawel sef, crys felen, trwsus du a sannau streipiog ar draws melyn a du.
Herbert Bowden, Barwn Aylestone
Gyrfa Wleidyddol
Gwasanaethodd fel cynghorydd Llafur ar Gyngor Dinas Caerlŷr rhwng 1938 a 1945 ac fel llywydd Plaid Lafur Caerlŷr ym 1938.
C.P.D. Briton Ferry Llansawel A.F.C.
Cit ac Arwyddlun
Y cit bellach yw coch i gyd.
Herbert Bowden, Barwn Aylestone
Gyrfa Wleidyddol
Yn ystod yr Ail Ryfel Byd fe wasanaethodd fel Heddwas Milwrol ac wedyn fel swyddog gweinyddol yn y Llu Awyr Brenhinol gan godi i reng swyddog hedfan. Fe'i hetholwyd yn etholiad cyffredinol 1945 fel Aelod Seneddol ar gyfer etholaeth Dde Caerlŷr. Diddymwyd etholaeth Dde Caerlŷr ar gyfer etholiad cyffredinol 1950 a safodd Bowden yn etholaeth newydd De-orllewin Caerlŷr gan gipio’r sedd.
Penodwyd Bowden yn Ysgrifennydd Preifat i’r Postfeistr Cyffredinol ym 1947 ac yn chwip ym 1949. Fe’i dyrchafwyd yn Arglwydd Gomisiynydd y Trysorlys ym 1950, sef un o’r dirprwyon i brif chwip y llywodraeth. Pan gollodd Llafur etholiad 1951 fe’i penodwyd yn Ddirprwy Brif Chwip ac yna’n Prif Chwip yr wrthblaid gan gadw’r swydd hyd ddychwelyd Llafur i rym ym 1964.
Ym 1964, penodwyd Bowden yn Arweinydd Tŷ'r Cyffredin ac Arglwydd Lywydd y Cyngor. Ym 1966 fe'i symudwyd i swydd newydd sef Ysgrifennydd Gwladol Materion y Gymanwlad, gan wasanaethu hyd 1967.
Ymunodd â Phlaid y Democratiaid Cymdeithasol ym 1981 gan wasanaethu am flwyddyn fel arweinydd y blaid yn Nhŷ’r Arglwyddi. Gwasanaethodd fel is lefarydd Tŷ’r Arglwyddi o 1984 i 1992. Wedi ymddeol o’i swydd fel is lefarydd eisteddodd yn y tŷ fel aelod o’r Democratiaid Rhyddfrydol.
Anrhydeddau
Penodwyd Bowden yn aelod o’r Cyfrin Gyngor ym 1962. Penodwyd ef yn Gadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) yn Anrhydeddau’r Coroni 1953 ac yn aelod o Orchymyn Cymdeithion Anrhydedd yn Anrhydeddau Pen-blwydd 1975. Derbyniodd Medal Aur Y Gymdeithas Teledu Frenhinol am ei waith gyda’r Awdurdod Teledu Annibynnol.
Bywyd Personol
Ar 4 Ebrill 1928 priododd Bowden a Louisa Grace, merch William Brown, gweithiwr yn nociau Caerdydd, bu iddynt un ferch. Ym mis Gorffennaf 1976 ceisiodd John Clayton, cymydog i’r Arglwydd Ayleston, ysgaru Vera, ei wraig, am odineb. Enwyd Aylestone fel y cydatebydd yn yr achos. Wedi i’w wraig gyntaf marw ym 1992 priododd Mrs Clayton ym 1993.
Marwolaeth
Bu farw'r Arglwydd Ayleston yn ysbyty Worthing o fethiant y galon yn 89 mlwydd oed.
Dan Thomas
Digrifwr yw Dan Thomas (ganed yn 1980) sy'n perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg. Mae'n arbenigo mewn comedi stand-yp ond mae hefyd yn ysgrifennu dramâu ac yn perfformio mewn meysydd eraill.
Bywgraffiad
Ganwyd Dan yn 1980 a magwyd ef yn Abertawe gan fynychu Ysgol Gyfun Gŵyr - mae bellach yn byw yng Nghaerdydd. Yn ôl ei set llwyfan, magwyd ef mewn teulu cenedlaetholaidd iawn oedd yn cefnogi Cymru annibynnol a mudiadau gweriniaethol. Mae'n gefnogol iawn i'r Gymraeg ac yn perfformio setiau yn yr iaith. Mae hefyd wedi cymryd rhan yn nosweithiau comedi Stand Up For Wales a drefnir gan fudiad Yes Cymru. Er hyn, dydy ei set ddim yn dueddol o fod yn or-wleidyddol.
Cofeb Ryfel Llanerchymedd
bawd|Cofeb ryfel Llanerchymedd
Dan Thomas
Gyrfa
Dechreuodd berfformio comedi stand-yp yn 2005 gan ddod yn gomedïwr llawn amser yn 2010.
Cofeb Ryfel Llanerchymedd
Mae Cofeb ryfel Llanerchymedd, wedi ei lleoli ar ymyl pentref Llannerch-y-medd, Ynys Môn. Ceir un-deg-chwech o enwau arni i goffau dynion o'r pentref a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
Impotenti esistenziali
Ffilm gomedi o'r Eidal gan y cyfarwyddwr Giuseppe Cirillo yw Impotenti esistenziali (2009), sy'n serennu Giuseppe Cirillo, Tinto Brass a Sandra Milo. Mae'n 101 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Dan Thomas
Gyrfa
Cyrhaeddodd rownd derfynol y Welsh Unsigned Stand Up Awards 2010 a gwobrau cylchgrawn 'Loaded' y LAFTAS 2010. Ef oedd enillydd cyntaf erioed cystadleuaeth Dog Eat Dog Stand Up De Cymru.
Jâms Thomas
Mae Jâms Thomas yn actor, perfforimwir a digrifwr Cymreig yn Gymraeg a'r Saesneg.
Impotenti esistenziali
Stori
Ceisia Giuseppe, seicolegydd ac athro prifysgol mewn addysg rhyw, ddod â rhagrith cymdeithas i'r awmlwg, gan gosbi cymdeithas am y rhagrith hwnnw. Un dydd, mewn clwb preifat, mae'n cyfarfod Francesca, gwraig Riccardo, ac mae'r ddau'n cael perthynas.
Dan Thomas
Gyrfa
Mae wedi perfformio ar draws Prydain mewn lleoliadau bri-uchel megis, y Glee Club, Highlights, The Comedy Store, Komedia ac mewn amryw o ŵyliau comedi gan gynnwy Gŵyl Gomedi Machynlleth a Gŵyl y Green Man.
Jâms Thomas
Bywgraffiad
Mynychodd Ysgol Gyfun Rhydfelen. Roedd ei dad, Robert John Thomas, yn athro yn Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyslwyd lle bu'n athro ar yr actor Ieuan Rhys.
Dan Thomas
Gyrfa
Yn 2011, dewiswyd Dan i gefnogi Russell Kane ar ei daith Brydeinig gyda sioe enillydd Gwobr Perrier, "Smokescreens and Castles" ac ar daith arall Russell, "Manscaping".
Jâms Thomas
Gyrfa
Mae Jâms wedi actio mawr amrywiaeth o gyfresi drama yn y Gymraeg a'r Saesneg ac mewn ffilmiau.
Dan Thomas
Llwyfan
Mae wedi ysgrifennu drama And The Killer Is... a oedd yn sioe a werthodd bob tocyn yn 2010.
Amlwythiant
Dechreuodd amlwythiant ganrifoedd yn ôl ond ni chafodd ei ddatblygu na'i ddefnyddio'n eang tan ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Gostyngodd gostau cludiant yn fawr, cefnogodd y cynnydd mewn masnach ryngwladol yn dilyn y Rhyfel, a throi'n elfen bwysig o globaleiddio. Gwnaeth amlwythiant y dasg o ddidoli llwythau a storio mewn warysau yn ddiangen, a chafodd effaith fawr ar waith mewn dociau. Lleihaodd dagfeydd mewn porthladdoedd a lleihau'r amser cludo ynghŷd â chostau difrod a lladrad.
Gellir gwneud y cynwysyddion o ddur sy'n gwrthsefyll hindreuliad er mwyn lleihau costau cynnal a chadw.
Rhestr o lyfrau personol Waldo Williams
Mae'r rhestr ganlynol yn gatalog o lyfrau Waldo Williams fel y'i gwelwyd yn hydref 2018. Fe'u traddodwyd ar ei farwolaeth yn 1971 i'w chwaer Dilys, ac ar ei marwolaeth hithau i Dafydd Williams, Rhuthun, nai Waldo. Yn dilyn llunio'r rhestr hon, cafwyd cyfarfod gyda'r teulu ac eraill i drafod dyfodol y llyfrgell a'r pwsygrwydd i'w cadw yn un casgliad.
Mae rhai o'r llyfrau wedi'u harwyddo gan Waldo, eraill gan ei dad neu aelodau eraill o'r teulu; nodir hynny yn y rhestr. Maent yn gofnod gwerthfawr o'r hyn a ddarllenodd Waldo Williams, a cheir yma lyfrau mewn pedair iaith: Cymraeg, Saesneg, Gwyddeleg ac Almaeneg. Yn ychwanegol i'r llyfrau hyn roedd swp o daflenni: y rhan fwyaf am Blaid Cymru a'r mudiad heddwch. Nid yw'r rhestr, hyd yma, wedi'u rhoi mewn unrhyw drefn.
MasterChef
Mae MasterChef yn fformat deledu ar gyfer rhaglen goginio cystadleuol wedi ei greu gan Franc Roddam, a greodd y fersiwn Brydeinig yng Ngorffennaf 1990. Adnewyddwyd a diweddarwyd y fformat ar gyfer y BBC yn Chwefror 2005 gan y cynhyrwchwyr gweithredol Roddam a John Silver, a Karen Ross cynhyrchydd y gyfres. Cafodd y rhaglen ei addasu'n ryngwladol yn gyntaf ar gyfer MasterChef Australia yn 2009.
Fformat
Mae fformat y rhaglen wedi cael ei allforio dros y byd gyda'r un logo MasterChef, ac mae bellach yn cael ei gynhyrchu mewn dros 40 o wledydd ac yn cael ei ddarlledu mewn cannoedd o wledydd.
Rhestr o Lyfrau'r Beibl
Dyma Restr o lyfrau'r Beibl Cristnogol:
Fflat Huw Puw
Cân werin draddodiadol yw Fflat Huw Puw. Son am Hugh Pugh mae'r gan sef llongwr oedd yn byw rhwng 1795-1865. Cafodd y llong ei difa oddi ar Abermaw yn 1858, ond goroesodd ac ymddeolodd i Gaernarfon ac yn ddiweddarach i Lanidan, lle bu farw.
C.P.D. Tref Aberdâr
Mae Tref Aberdâr neu Aberdâr (Saesneg: Aberdare Town FC) yn glwb pêl-droed sy'n chwarae yn Adran Dau Nghynghrair Cymru (Y De). Maent yn chwarae ar Parc Aberaman ger tref Aberdâr.
Hanes
Sefydlwyd y clwb yn 1892 ac ymunodd gyda'r Southern League (un o brif gynghreiriau Lloegr ar y pryd oedd yn cynnwys nifer o dimau o Gymru) yn 1919. Yn 1920 newidiodd Aberdâr ei henw i Athletig Aberdâr (Aberdare Athledig FC). Cafwyd tân difrifol ar faes y clwb ym mis Tachwedd 1923 a difrodwyr popeth gan gynnwys citiau'r tîm. Yn ôl y sôn, cyfrannodd Casnewydd cit iddynt a dyna ddechrau gwisgo du a melyn gan Aberdâr. yn sgîl Dirwasgiad Fawr yr 1920au gwelodd y clwb amser caled a eilyddwyd hwy yn system Gynghrair Lloegr gan Torquay United yn 1927. Yn sgîl y trafferthion yma penderfynwyd uno gyda'r clwb cyfagos Aberaman (sydd yn yr un cwm, ac nid i'w ddrysu gyda'r Aman yn Sir Gaerfyrddin).
Mae gan y clwb hanes aflwyddiannus o geisio ymuno i greu un tîm gydag Athletig Aberaman.
Parc Aberaman
Maes cartref y clwb yw Parc Aberaman. Lleolir Parc Aberaman ar Ffordd Caerdydd, rhwng pentrefi Aberaman ac Abercwmboi ger Aberdâr yng Nghwm Cynon, CF44 6HA. Symudwyd o Barc Ynys oedd yng nghanol tref Aberdâr, a bu'n gartref Aberdâr Athletig am gyfnod hir.
Mae gan y maes lif-oleadau, eisteddle pwrpasol 250 sedd a thŷ clwb gyda bar ac adnoddau llogi i'r cyhoedd.
Anrhydeddau
Gan mai dim ond ers 2012-13 mae C.P.D. Tref Aberdâr wedi ei ffurfio ar ei newydd wedd, nodir isod anrhydeddau'r ddau glwb rhiant, Aberdâr ac Aberaman:
Dadhydriad
Gall dadhydriad achosi hypernatremia (lefelau uchel o ionau sodiwm yn y gwaed) ac mae'n wahanol i hypofolemia (colli gwaed, yn arbennig plasma).
Angela Melillo
Actores Eidalaidd ydy Angela Melillo, (ganed Rhufain; 20 Mehefin 1967).
Cychwynodd ei gyrfa mewn adloniant fel dawnswraig. Yn nhymor 1991-1992, fe actiodd ran merch mewn sioe. Yn 2000 bu'n actio ar y teledu.
HDMI
Mae  HDMI yn sefyll am High-Definition Multimedia Interface ac yn rhyngwyneb ar gyfer trawsyrru data fideo heb ei gywasgu a data sain sydd wedi ei gywasgu neu beidio o un dyfais i fonitor, daflunydd, teledu neu ddyfais sain. Mae HDMI yn rhyngwyneb digidol sy'n cymryd lle safonau fideo analog.
Mae HDMI yn mynnu safonau EIA/CEA-861 standards, sy'n diffinio fformadau fideo ac elfennau eraill e.e. mathau o donnau electronig, sain linear pulse-code modulation (LPCM), data tonnog (sain) a gweithredu'r extended display identification data (VESA EDID).
C.P.D. Tref Bwcle
Clwb pêl-droed o dref Bwcle, Sir Y Fflint yw Clwb Pêl-droed Tref Bwcle (Saesneg: Buckley Town Football Club) sy'n chwarae yng Nghynghrair Undebol Huws Gray, sef prif adran gogledd Cymru ac ail reng pyramid pêl-droed cenedlaethol Cymru.
Pêl-droed yn Bwcle
Roedd sawl clwb pêl-droed i'w gael yn Bwcle ar ddiwedd y 19g gyda Bwcle Victoria, Bwcle Engineers a Tref Bwcle i gyd yn chwarae pêl-droed yn y dref. Cafodd clwb o'r enw C.P.D. Bwcle eu cynnwys yn yr het ar gyfer Nghwpan Cymru yn 1890-91 ond fe dynodd y clwb yn ôl cyn chwarae eu gêm yn erbyn Northwich Victoria.
Ym 1897-98 collodd C.P.D. Tref Bwcle yn erbyn Y Derewyddon yn rownd gyntaf Cwpan Cymru ond erbyn 1900-01 roedd y clwb wedi eu hethol i'r Combination League, cynghrair ar gyfer prif dimau Manceinion,Sir Gaerhirfryn,Sir Gaer a gogledd Cymru.
Cafodd Bwcle Engineers cryn lwyddiant yng Nghwpan Amatur Cymru gan godi'r tlws ar dair achlysur ar ddechrau'r 20g yn 1905-06, 1906-07 ac yn 1910-11.
Sosioieithyddiaeth
Astudiaeth ddisgrifiadol yw sosioieithyddiaeth ar effaith cymdeithas, gan gynnwys normau diwylliannol, disgwyliadau, a chyd-destun, ar sut y defnyddir iaith, ac effaith cymdeithas ar iaith. Mae'n wahanol i gymdeithaseg iaith, a ganolbwyntir ar effaith iaith ar y gymdeithas.
Mae hefyd yn edrych ar sut mae amrywiadau iaith yn amrywio rhwng grwpiau gan amrywiaeth cymdeithasol (e.e. ethnigrwydd, crefydd, statws, rhywedd, lefel yr addysg, oedran, mewnbwn, a mwy). Mae defnydd o iaith yn amrywio o le i le a rhwng y gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol, a dyma'r hyn y mae astudiaethau sosioieithyddiaeth yn eu hastudio.
Eleri Morgan
Mae Eleri Morgan yn actores a chomedïwraig Cymraeg a Saesneg ei hiaith. Magwyd hi yn ardal Aberystwyth ac mae bellach yn byw yng Nghaerdydd ar ôl cyfnod yn Llundain.
Bywgraffiad
Magwyd Eleri yn ardal Aberystwyth gan fynychu Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig ac yna astudio yn yr Arts Education School yn Llundain. Yn ogystal ag actio a gwaith comedi mae'n athrawes ioga.
Actio
Bu Eleri'n actio mewn amryw o ddramâu llwyfan. Mae wedi actio rhannau 'Alice' yn Henry V yn theatr The Globe, Llundain; Masie yn Honest yn theatr Alma Vale, Bryste a throsleisio i BBC Wales ymysg rhannau eraill.
Mae hefyd wedi ymddangos ar gyfresi drama teledu, gan gynnwys Y Gwyll a Decline and Fall.
Comedi
Mae wedi perfformio yng Ngŵyl Ffrinj Abertawe 2017 fel rhan o sesiwn gomedi. a Gŵyl Gomedi Caerlŷr gydag Esyllt Sears. Bu'n perfformio set Gymraeg yng Ngŵyl Gomedi Aberystwyth yn 2018. Mae hi hefyd wedi perfformio yn sesiynau comedi Stand Up For Wales.
Mae'n un o gyflwynwyr cyfres pytiau a dramodig arlein BBC Wales, Sesh.
Lucy Kirkwood
Mae  Lucy Kirkwood FRSL (ganwyd 1984) yn ddramodydd a sgriptwraig Prydeinig. Ar hyn o bryd, mae hi'n ddramodydd preswyl efo'r cwmni Clean Break. Ym mis Mehefin 2018 etholwyd Kirkwood yn gymrawd y Gymdeithas Lenyddol Frenhinol (Royal Society of Literature) fel rhan o'u menter "40 Dan 40". Mae ei dramau yn cynnwys Tinderbox, NSFW, Chimerica, The Children a Mosquitoes.
Gyrfa
Ganwyd a mawyd Kirkwood yn Leytonstone, dwyrain Llundain ac mae ganddi radd mewn Llenyddiaeth Saesneg o Brifysgol Caeredin. Yno roedd yn aelod o grŵp o actorion o'r enw 'the Improverts' a oedd yn arbenigo mewn sioeau byrfyfyr. Hefyd, bu'n sgwennu ar gyfer Cwmni Theatr Prifysgol Caeredin.
Larry Sanger
Mae Lawrence Mark Sanger (ganwyd 16 Gorffennaf 1968) yn ddatblygwr prosiectau rhyngrwyd Americanaidd, yn gyd-sylfaenydd Wikipedia, ac yn sefydlydd Citizendium.
Cafodd ei fagu yn Anchorage, Alaska. O oedran cynnar roedd ganddo ddiddordeb mewn athroniaeth. Derbyniodd radd baglor y celfyddydau mewn athroniaeth o Goleg Reed yn 1991 a Doethuriaeth mewn Athroniaeth o Brifysgol y Wladwriaeth, Ohio yn 2000. Mae'r rhan fwyaf o'i waith athronyddol wedi canolbwyntio ar epistemoleg, y theori gwybodaeth.
Mae wedi bod yn rhan o amrywiaeth o brosiectau gwyddoniadurol ar-lein. Gadawodd Wikipedia yn 2002, gan na chredai fod y prosiect yn un crediniol, a bu'n llawdrwm ei feirniadaeth ers hynny.
Castell Llangynwyd
Castell wedi mynd yn adfail yw Castell Llangynwyd. Mae'n debyg ei fod yn dyddio o'r 12g, ac mae wedi'i leoli yn Llangynwyd, ym Mwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, ger Maesteg, de Cymru.
Hanes
Yn y canol oesoedd roedd yn gaer amlwg yng nghantref Gorfynydd ym Morgannwg. Credir iddo gael ei feddiannu tua 1147, ac mae sôn amdano mewn dogfennau o 1246. Ysbeiliwyd y castell ym 1257, cyn cael ei adfer. Ond fe'i llosgwyd i'r llawr ym 1293-4 ac mae'n debyg na chafodd ei ailadeiladu.
Strwythur
Yn ôl Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru mae'r castell ar ymyl esgair serth rhwng dwy nant. Roedd i'r castell "gwrt mewnol siâp calon" yn mesur tua 35-7m ar ymyl dde-ddwyreiniol cwrt allanol mwy." Mae'n debyg bod y porthdy â dau dŵr yn edrych fel porthdy mawr Castell Caerffili. Credir ei fod yn dyddio i amser yr ailadeiladu yn y 1260au.
Mae ffos ddofn o gwmpas y mur mewnol, heblaw am yr ochr ogledd-ddwyreiniol. Mae'r mur wedi dirywio'n arw. Gellir gweld llawer o'r sylfeini tu mewn i'r mur mewnol.
Theori categori
dde|bawd|200px|Diagram o gateori, gyda gwrthrychau X, Y, Z a morffismau (neu "saethau") f, g, g ∘ f.
Mae theori categori (neu ddamcaniaeth categori) yn ffurfioli strwythur mathemategol a'i gysyniadau yn graff wedi'i gyfeirio â labeli a elwir yn "gategori", y mae ei nodau'n cael eu galw'n "wrthrychau", a gelwir yr ymylon yn "saethau", neu'n "morffismau". Mae gan gategori ddwy nodwedd sylfaenol: y gallu i gyfansoddi'r saethau cysylltiol, ac yn ail, bodolaeth "saeth unfathiant" ar gyfer pob gwrthrych. Defnyddiwyd iaith theori categori i ffurfioli cysyniadau megis setiau, cylchoedd a grwpiau. Yn anffurfiol, mae theori categori yn theori gyffredinol o ffwythiannau.
O fewn theori categori, mae ystyr gwahanol i rai o'r termau, megis "morffism" - pur wahanol i'r defnydd arferol o fewn gweddill mathemateg. Mae morffismau'n ufuddhau i amodau sy'n unigryw i theori categori.
Cyflwynodd Samuel Eilenberg a Saunders Mac Lane y cysyniadau o gategorïau, gweithredyddion (functors) a thrawsffurfiadau naturiol rhwng 1942 a 1945 yn eu hastudiaeth o topoleg algebraidd, gyda'r nod o ddeall prosesau strwythur mathemategol.
Fe'i cymhwysir i theoriau eraill megis theori iaith rhaglennu e.e. y defnydd o monads. Caiff hefyd ei defnyddio ar gyfer sylfaen gwirebol ar gyfer mathemateg - dewis arall i'r theori setiau arferol.
Martyn Geraint
Actor, cerddor a chyflwynydd teledu yw Martyn Geraint (ganwyd Mehefin 1963).
Bywyd cynnar
Ganwyd Martyn yn Wdig ger Abergwaun a symudodd i Bontypridd pan oedd yn blentyn. Mynychodd Ysgol Gynradd Pont Siôn Norton ac Ysgol Gyfun Rhydfelen lle roedd yn brif ddisgybl.
Roedd yn chwarae allweddellau i'r band Treiglad Pherffaith. Ffurfiodd y band Ffenestri gyda Geraint James, gan berfformio rhwng 1984 a 1988 a ryddhau un albwm. Ail-ffurfiwyd y band ar gyfer achlysuron arbennig yn 2017.
Gyrfa
Wedi gadael y coleg aeth i weithio fel cyflwynydd teledu ar raglenni fel Pen a Chynffon. Daeth yn wyneb cyfarwydd ar raglenni plant fel Ffalabalam a cyflwynodd Slot Meithrin ac yna Planed Plant Bach ar S4C am 15 mlynedd. Cyfansoddodd nifer fawr o ganeuon gwreiddiol ar gyfer plant bach yn y cyfnod yma. Bu hefyd yn cyflwyno Dechrau Canu, Dechrau Canmol am 3 blynedd.
Yn 1987, ymddangosodd fel Vinny yng nghyfres wreiddiol Doctor Who, yn y stori "Delta and the Bannermen" oedd wedi ei leoli ar wersyll gwyliau yng Nghymru y 1950au. Yn y 1990au chwaraeodd 'Hedd' ym Mhobol y Cwm. Bu hefyd yn chwarae rhannau mewn pantomeimau ac ers 1993 mae'n cynhyrchu pantomeim Cymraeg ei hun.
Mae wedi sgrifennu nofelau ar gyfer pobl ifanc yn cynnwys Sêr y Nos ac O Ongl Arall.
Bywyd personol
Mae'n briod â Bethan ac yn dad i 3 o blant. Mae'n byw ym Mhontypridd.
Paid â Deud (cân werin)
Cân werin serch, draddodiadol yw Paid â Deud, a cheir ynddi enghreifftiau o hen benillion. Mae'r gân yn cynnig cyngor i bobl sy'n glaf o gariad (pennill 1) a'r ail bennill yn gyngor ehangach - i'r rhai hynny sy'n wynebu problemau'r byd.
Y Wombles
Cododd proffil y cymeriadau yn y 1970au yn sgil cyfres deledu i blant wedi ei chomisiynu gan y BBC. Roedd y gyfres yn defnyddio animeiddio stop-symudiad. Recordiwyd nifer o ganeuon ysgafn wedi eu hysbrydoli gan y cymeriadau gan y band The Wombles, sef syniad y canwr a'r cyfansoddwr Mike Batt.
Paid â Deud (cân werin)
Cafodd Paid â deud ei hail-recordio gan fand ifanc o'r enw Cowbois Rhos Botwnnog a chafodd ei ryddhau gan fand o'r enw Gildas yn 2015 hefo albwm o'r un enw.
Y Wombles
Arwyddair yr Wombles oedd "Gwneud Defnydd Da o Sbwriel Drwg". Roedd y neges amgylcheddol yma yn adlewyrchu'r twf mewn ymwybyddiaeth amgylcheddol yn ystod yr 1970au.
Paid â Deud (cân werin)
Geiriau
<poem style="margin-left: 5em"> Os yw’th galon bron a thorri Paid â deud Am fod serch dy fron yn oeri, Paid â deud, Ac os chwalu mae d’obeithion, Paid â deud; Ni ddaw neb i drwsio’th galon, Paid â deud.
Pan fo stormydd byd yn gwgu Paid â deud; A gelynion yn dy faeddu, Paid â deud; Ac os weithiau byddi’n llwyddo, Paid â deud; Hawdd i’th lwydd fynd trwy dy ddwylo Wrth it ddweud.
Lorna Prichard
Mae Lorna Prichard (ganed 1987) yn gyn-newyddiadurwraig sydd nawr yn gweithio'n llawrydd fel comediwraig, actores, trefnydd, newyddiaduwraig a pherson cysylltiadau cyhoeddus.
Bywgraffiad
Magwyd hi yn Abergele ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Emrys ap Iwan ac yna yng Ngholeg Llandrillo, cyn graddio mewn Saesneg Iaith a Llên (BA) o Brifysgol Rhydychen. Mae wedi gweithio fel newyddiadurwraig i'r BBC, Trinity Mirror Group PLC ac ITV.
Mae Lorna yn byw yng Nghaerdydd ond yn wreiddiol o'r Gogledd. Daeth yn ddigrifwr wedi dau ddigwyddiad sylweddol a newidiodd ei bywyd. Y cyntaf oedd iddi ddisgyn lawr clogwyn 12 troedfedd yn y Peak District yn Swydd Derby, Lloegr ym mis Hydref 2012. Malwyd ei ffêr a bu mewn ysbyty am wythnosau. Cafodd ddwy lawdriniaeth fawr o fewn 10 niwrnod. Ni wellodd y ffêr fyth yn llawn, yn rhannol oherwydd iddi ddarganfod yn 2013 fod ganddi osteoarthritis.
Yn Ionawr 2017, sylweddolodd ei bod yn cael chwalfa nerfau ac yn dioddef o iselder a gor-bryder. Doedd hi ddim yn gallu man-siarad gyda chyfeillion a chydweithwyr. Credai fod pwysau gwaith, tor-perthynas a thrafferthion gyda'r ffêr wedi'r gwymp i gyd wedi bod yn ffactor yn y 'breakdown'. Fel rhan o'r therapi, ymunodd â chwrs comedi chwech wythnos ym Mryste. Dywed fod bod yn newyddiaduwraig yn golygu celu teimladau er ei bod yn dod i gysylltiad trwy ei gwaith gyda phobl eraill oedd yn mynd drwy gyfnodau a digwyddiadau anodd iawn. Mae'n crediniol fod y broses o fod ar lwyfan a bod yn hollol agored a "noeth" am eich teimladau wrth berfformio comedi wedi bod yn gymorth iddi wella'n feddyliol.
Gyrfa Comedi a Pherfformio
Yn 2018 dechreuodd redeg nosweithiau comedi 'Howl' unwaith y mis yng nghanolfan Tramshed yng Nghaerdydd. Cynhelir gwahanol sesiynau comedi gan Howl gan gynnwys, yn 2018, ddathliad o Ddiwrnod Rhyngwladol Menywod a rhediad llawn yng Nghaeredin.
Mae wedi perfformio mewn amryw o leoliadau, gan gynnwys Gŵyl Caeredin a Gŵyl Gomedi Aberystwyth yn 2018.
Drama
Mae'n aelod o Gwmni Theatr Everyman. Mae wedi perfformio yn y ddrama gomedi ddu, Season’s Greetings a'r ddrama drasiedi Roegaidd, Medea.
Hywel Pitts
Mae Hywel Pitts yn gyfansoddwr, cerddor a pherfformiwr Cymraeg. Mae hefyd yn canu gyda'r band Cymraeg a Saesneg, I Fight Lions.
Bywgraffiad
Magwyd Hywel Pitts yn Llanberis.
Gyrfa
Mae'n chwarae amrywiaeth o offerynnau, yn cyfansoddi, ysgrifennu, perfformio caneuon dychan. Mae ei set yn cynnwys caneuon dychan a deunydd coch.
Mae'n brif leisydd gyda'r band dwyieithog, I Fight Lions ac yn cyflwyno podlediad, Podpeth.
Mae wedi perfformio sawl gig fel rhan o sioe cabaret, 'Cabarela' gyda'r triawd acapela, Sorela mewn lleoliadau ar draws Cymru ac yn Llundain ac yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae hefyd yn perfformio fel rhan o nosweithiau comedi, gan gynnwys yn Sesiwn Fawr Dolgellau 2018.
Mae hefyd wedi perfformio ac ymddangos ar fideos Hansh, sef gwasanaeth arlein S4C i bobl ifanc lle mae’n perfformio caneuon dychan, fel rheol, gyda'r perfformiwr a'r canwr, y Welsh Whisperer.
Burum (band)
Band jazz Cymreig yw Burum. Maent yn arbenigo ac yn adnabyddus am addasu caneuon gwerin ac emynau Cymraeg mewn ffurf jazz. Maent yn perfformio ar draws Cymru, Prydain ac wedi chwarae yn Llydaw. Mae'r aelodau wedi amrywio dros y blynyddoedd.
Disgograffi
Mae'r grŵp wedi rhyddhau tair CD sy'n cynnwys themâu gwerin, emynol a jazz cyfoes.
Cofeb Ryfel Caergybi
Yn dilyn yr Ail Rhyfel Byd (1939-1945) ychwanegwyd enwau'r milwyr a laddwyd.
Y Capten John Fox Russell VC, MC
bawd|chwith|Medal [[Croes Fictoria]] bawd|Military Cross Ar 12 Tachwedd 2017 yng ngwasanaeth Sul y Cofio Caergybi, dadorchuddiwyd carreg goffa i'r Capten John Fox Russel VC, MC. Dyfarnwyd iddo, wedi ei farwolaeth, Groes Fictoria, sef yr addurn milwrol uchaf sy'n cael ei gyflwyno am wroldeb "yng ngŵydd y gelyn".
Enwau ar gofeb y Rhyfel Byd Cyntaf
• Capten John Fox Russell VC, MC R.A.M.C
• Capten Henery T.Fox Russell MC R.A.F
Nifwl heulol
Yn ôl y ddamcaniaeth nifylaidd o ddechreuad Cysawd yr Haul, cwmwl o nwy a llwch oedd y nifwl heulol a ffurfiodd yr Haul a'r planedau sy'n ei gylchdroi drwy broses cyddwyso. Mae'r mwyafrif o seryddwyr a ffisegwyr yn tybio i Gysawd yr Haul darddu o gwmwl o hydrogen a llwch rhyngserol yn bennaf a gywasgodd dan ddisgyrchiant ei hun, gan ffurfio corff hynod o boeth a dwys yn ei ganol. Y craidd hwnnw a dyfodd yn seren a elwir yr Haul, a'r ddisgen droellog o nwy a llwch o'i amgylch a ffurfiai'r planedau.
Yr athronydd Emanuel Swedenborg oedd y cyntaf i dybio i'r planedau ffurfio o ddarnau cramen nifylaidd a oedd ar un pryd o amgylch yr Haul. Ymhelaethodd Immanuel Kant ar y syniad honno yn 1755.
Dad-ddofi
Dadleuon o blaid
Un o ladmeryddion dad-ddofi yng Ngwledydd Prydain yw George Monbiot, amgylcheddwr a newyddiadurwr Seisnig sy'n byw yng Nghymru. Mae’n dadlau bod ffermio defaid yng Nghymru wedi difa bywyd gwyllt a chreu diffeithwch yng nghanolbarth Cymru.
Dadleuon yn erbyn
Ffermwyr a phobl eraill sydd yn byw ac yn gweithio yng nghefn gwlad sydd yn gwrthwynebu dad-ddofi gan amlaf. Maent yn dadlau bod hanes bodau dynol wedi creu economïau amaethyddol sydd yn cynnal cymunedau gwledig, ffyrdd cynaliadwy o gynhyrchu bwyd, a thraddodiad o gydfodolaeth heddychlon rhwng dyn a natur.
Mae rhai o feirniaid dad-ddofi yn awgrymu taw dinaswyr heb gysylltiad â chefn gwlad neu hyd yn oed casawyr dynolryw ydy’r rhai sydd fwyaf selog dros ddad-ddofi. Yn ôl prif weithredwr y Countryside Alliance: "No farmer is going to seriously argue that they should farm without any consideration of the environment or sustainability. Should we then be engaging with environmentalists who seriously argue for a countryside without farmers?"
O'r Mynydd i'r Môr
O'r Mynydd i'r Môr ydy'r cynllun dad-ddofi mwyaf ym Mhrydain Fawr, a'i nod yw creu un coridor hir ar draws Canolbarth Cymru i gefnogi rhywogaethau cynhenid ac i adfer corsydd mawn a choedlannau hynafol. Bu pryderon gan ffermwyr lleol am y prosiect. Meddai un o swyddogion NFU Cymru: "A ydyn ni’n mynd i weld anifeiliaid eithafol yn dod i mewn i’r cymunedau yma? A gweld rhan fawr o dir amaethyddol yn cael ei wneud yn ddiffeithwch? A pha effaith mae hyn yn mynd i gael ar y bobol sy’n byw yn yr ardal a’r bobol sy’n ffermio yn yr ardal?"
Prosiect Afancod Cymru
Yn 2011, ailgyflwynwyd yr afanc gwyllt (Castor fiber) i Gymru am y tro cyntaf ers canrifoedd, ar fferm Blaeneinion ger Machynlleth. Yn 2013, cafodd Afon Rheidol ei dewis fel safle ar gyfer ailgyflwyno'r afanc i'r gwyllt gan Brosiect Afancod Cymru, a ddatganai bod y cynllun "yn briodol oherwydd bod afancod yn perfformio gwaith sydd o fudd i'r ecosystem. Mae'n nhw'n rheoli corsydd, yn helpu i lanhau a rheoli adnoddau dŵr, yn ogystal â hybu twristiaeth ac economïau lleol." Yn 2017 dewisiwyd ardal yn Sir Gaerfyrddin i ryddhau hyd at ugain o afancod i'r gwyllt gyda chefnogaeth Ymddiriedolaeth Natur Cymru.
Eliezer Ben-Yehuda
250px|de|Stamp o 1957 yn dathlu 'Adferwr yr iaith Hebraeg', Eliezer Ben-Yehuda Roedd Eiezer Ben-Yehuda (Hebraeg: אליעזר בן-יהודה; ganed yn Eliezer Yitzhak Perlman, 7 Ionawr 1858 - 16 Rhagfyr 1922) yn eiriadurwr, ieithydd a ymgyrchydd iaith a golygydd papur newydd Hebraeg. Er nad ef oedd unig ymgyrchydd dros adferiad yr iaith Hebraeg, Ben-Yehuda oedd y prif nerth a symbol o adfywiad yr iaith Hebraeg yn y cyfnod modern.
Bywyd
bawd|250px|Llun enwog o Ben-Yehuda yn gweithio wrth ei ddesg ar ei eiriadur Hebraeg, rhywbryd rhwng 1910-20