cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sir y Fflint
Daw'r enw "Sir y Fflint" o'r hen sir a sefydlwyd ym 1536 a barodd tan 1974 pan gafodd ei diddymu o dan Ddeddf Llywodraethu Lleol 1972. Cafodd ei hail-sefydlu ym 1996 o dan Ddeddf Llywodraethu Lleol (Cymru) 1994 ond nid yw'r ffiniau presenol yn dilyn yr un ffiniau ac mae'r sir bellach yn llai nag y bu.
Ymhlith siaradwyr Cymraeg yr ardal, tueddir i ollwng y fanod yn yr enw wrth gyfeirio at y sir - Sir Fflint. Mae tafodiaith unigryw iawn yn yr ardal sy' bellach dan fygythiad tafodieithoedd gorllewinol y Gymraeg. Mae rhai hen gyhoeddiadau yn cyfeirio at y sir fel Sir (neu Swydd) Gallestr.
Hanes
Roedd yr hen sir yn llawer mwy sylweddol, yn cynnwys rhannau o'r Sir Ddinbych bresennol ac alldir - darn o'r sir ar wahân - ar y ffin â Lloegr sy'n rhan o fwrdeistref sirol Wrecsam heddiw.
Daearyddiaeth
Gorwedd y sir ar arfordir gogledd-ddwyrain Cymru, ar Lannau Dyfrdwy.
Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Rhennir y sir yn 34 o gymunedau.
Austin
Austin yw prifddinas y dalaith Americanaidd, Texas, Unol Daleithiau. Dyma yw'r bedwaredd ddinas fwyaf yn Texas a'r unfed ar ddeg ddinas fwyaf yn yr Unol Daleithiau. Yn ogystal â hyn, Austin oedd y drydedd ddinas a ehangodd gyflymaf yn y wlad rhwng 2000 a 2006. Mae gan Austin boblogaeth o 790,390. Y ddinas yw canolbwynt diwylliannol ac economaidd yr ardal metropolitanaidd Austin–Round Rock gyda phoblogaeth o tua 1.6 miliwn o bobl.
Sefydlwyd yr ardal yn ystod y 1830au ar lannau'r Afon Colorado gan ymgartrefwyr gwyn, a alwodd y pentref yn Waterloo. Ym 1839, dewiswyd Waterloo fel prif ddinas Gweriniaeth Texas a oedd newydd gael ei hannibyniaeth. Ail-enwyd y ddinas yn Austin ar ôl Stephen F. Austin. Tyfodd y ddinas trwy gydol y 19g a daeth yn ganolfan ar gyfer y llywodraeth ac addysg wrth i Gapitol Talaith Texas a Phrifysgol Texas gael eu sefydlu yno. Wedi cyfnod o ddiffyg twf ar ôl y Dirwasgiad Mawr parhaodd Austin ei datblygiad i fod yn ddinas a oedd yn ganolbwynt technoleg a busnes.
Salwick
Pentref yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy Salwick. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Newton-with-Clifton yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Fylde.
Crëyr glas
bawd|Penglog
bawd|Ardea cinerea
Nid yw'r Crëyr glas yn aderyn mudol fel rheol, ond mae'r adar sy'n byw yn y rhan ogleddol o Ewrop ac Asia yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin yn y gaeaf. Mae'n aderyn mawr, 1 m o daldra a 1.5 m ar draws yr adenydd, gyda gwddf hir a thenau. Mae'r plu yn llwydlas ar y cefn ac yn wyn oddi tano.
Fel rheol mae'r Crëyr glas yn nythu mewn coed gweddol uchel, heb fod ymhell o lyn, afon neu rywle arall y gellir dal pysgod. Maent yn nythu gyda'i gilydd fel rheol, yn ffurfio "creyrfa", a gallant ddefnyddio yr un coed am flynyddoedd lawer. Ambell dro gallant nythu ar lawr lle mae'n ddiogel gwneud hynny.
Pysgod bach a llyffantod yw eu bwyd fel rheol, ac maent yn eu dal drwy aros yn llonydd ger y dŵr nes gweld cyfle i drywanu'r prae gyda'r pig hir a miniog. Ambell dro gellir eu gweld mewn caeau yn hela llygod ac anifeiliaid bychain eraill, ac mae cofnodion amdanynt yn bwyta adar gweddol fawr.
Creyrfeydd
Gall creyrfeydd barhau am gyfnodau hir iawn ond mae yna rai hanesyddol nad ydynt mwyach. Dyma enghraifft:
Mae papur gan Max Nicholson (1928) yn rhestru creyrfeydd Cadnant a Threiorwerth fel yr unig greyrfeydd gweithredol ym Môn y pryd hwnnw. Daeth y greyrfa i ben yn 1986 yn ôl y son.
Gwynedd a Môn
DOSBARTHIAD Y CREYR GLAS YNG NGWYNEDD Fe welwch ar y map mai ar hyd y glannau, gan mwyaf, y mae'r creyr yn nythu yn y sir. Ceir mwy o greyrfeydd fodd bynnag, ar hyd arfordiroedd “meddal” tywodlyd megis rhai gorllewin Môn, de Llŷn, a gorllewin Meirion, nag ar hyd y glannau creigiog. Nid yw'r duedd hon mor gref ym Mon — ceir mwy o nythod ymhell o'r glannau yn y fan honno. Mae'r boblogaeth yn gryf hefyd, os wasgaredig, ar hyd y Fenai, efallai oherwydd yr amodau cynhyrchiol a chysgodol sydd i'w cael yno
Ymddengys mai ar yr aberoedd a'r traethau y mae prif gynhaliaeth y crëyr yng Ngwynedd, gyda'r afonydd a'r llynnoedd yn cael eu defnyddio i raddau llai. Mae'n debyg fod eu hangen am goedlannau tal, diogel yn cyfyngu rhywfaint ar eu dewis o nythfa. Ar ôl cynefin ffrwythlon i hel ei damaid, y peth nesaf ar restr y creyr o angenrheidiau bywyd yw coed addas, diogel i godi nyth. Dyma'r mathau o goed a ddefnyddiwyd yn yr wythdegau yn 'Sir Gaernarfon', yn nhrefn eu poblogrwydd: sbriws, llarwydd, ceirios, ffynidwydd, derw, gwern, ffawydd, a llwyni isel.
EI HEN HANES Dywedodd Forrest (1907) mai llecynnau hel bwyd, nid nythfannau, yw llynnoedd unig Eryri i'r crëyr. Mae hynny yn wir o hyd. Cofnododd bwysigrwydd Môn, y Fenai ac aberoedd y gorllewin i grehyrod ei ddydd, ond soniodd amdanynt hefyd yn nythu, yn nechrau'r 19g mewn mannau nas gwelwyd hwy wedyn. Penrhynau creigiog y môr oedd y mannau hyn, ac fe nododd Ynys Lawd (Caergybi), Pen-y-gogarth (Llandudno), Carreg y Llam (Nefyn), a Phorth Meudwy (Aberdaron) yn eu plith. Diflannodd y crëyr o’r safleoedd hyn, ac o Goed Corsygedol (Y Bermo), Cwm Bychan (Harlech) a Llyn Tegid, diolch gofnodion Forrest.
Diolch eto i sylwadau Forrest a'i welwedigaeth, gwyddom hefyd bod rhai o greyrfeydd y sir sydd yn fyw ac iach heddiw, wedi bod yn union felly ers o leiaf y ganrif ddiwethaf.
I wneud y gorau posib o'r holl wybodaeth, gallwn amcangyfrif yn weddol gall bod oddeutu 230-250 o grehyrod yn nythu. yn y sir pan fu'r boblogaeth ar ei anterth yn yr wythdegau. Yn 'Sir Caernarfon' y bu'r boblogaeth ar ei chryfaf. Mae'r graff yn dangos trai a llanw ym mhoblogaeth y crëyr dros y cyfnod. Cafwyd nifer mawr i ddechrau, ond gostyngodd yn raddol tan tua chanol y ddegawd, cyn codi unwaith eto tua'i diwedd. Bu'r boblogaeth tra ar ei chryfaf, bron ddwbl yr hyn ydoedd ar ei gwanaf, yn ôl y sampl beth bynnag.
Bu'r trai yn gryfach ym Meirion nag ym Môn, ond daeth y cynnydd diweddaraf i ran crehyrod Môn a Meirion fel ei gilydd. Ni fu'r data o 'Sir Caernarfon' yn ddigonol i ganiatau yr un ymdriniaeth ystadegol. Ni ddilynodd pob creyrfa yr un patrwm dros y ddegawd. Er enghraifft, methodd creyrfa Plas Tan y Bwlch (Maentwrog) adennill ei thir yn unol â'r duedd gyffredinol. Ymddangosodd y greyrfa hon am y tro cyntaf yn 1972; cynyddodd i 16 o nythod erbyn 1980, ond dau nyth yn unig oedd yno erbyn diwedd y ddegawd. Aeth creyrfa Penmachno hefyd yn groes i'r duedd mewn ystyr arall. Sefydlwyd y greyrfa ddiweddar hon 800 troedfedd uwchlaw'r mor — Ilawer uwch na'r rhelyw o nythod yn y sir. Ambell bar yn unig fydd yn mentro nythu yn y mynydd-dir gan amlaf, a hynny ambell flwyddyn yn unig (gweler y marciau ‘?’ ar y map).
Y Sefyllfa Ehangach
Mae'r nifer o grehyrod yng ngwledydd Prydain heddiw yn uwch nag erioed o'r blaen yn hanes yr Arolwg (1928-89) (Marchant 1990). Graddol iawn fu'r cynnydd, ac fe ddioddefodd y boblogaeth yn arw iawn ar ôl gaeafau caled 1947 a '63. Nid yw'r wybodaeth o Wynedd, a gafwyd ar y pryd, yn ddigonol i ganiatáu i ni farnu p'un ai oedd hynny yn wir yno ai peidio. Gellid disgwyl i fwynder yr aberoedd a'r arfordir liniaru rhywfaint ar effeithiau gwaethaf gaeafau o'r math.
Cynyddodd nifer y creyr glas yn Lloegr yn gyson ar hyd y ddegawd, and nid felly yng Nghymru (Marchant 1990). Yma bu gostyngiad yn nifer y nythod yn harmer cyntaf yr wythdegau, a chynnydd wedyn tua'r diwedd. Dyna'r union batrwm a welsom yng Ngwynedd. Nid yw'n glir beth oedd y rheswm am y tro ar fyd - parhau i gyfri yw'r unig ffordd i amlygu'r patrymau hyn a'u priodoli yn y pen draw i ffactorau yn yr amgylchedd.
Barddoniaeth
James Nicholas
The Doctor's Carriage
Ffilm ddrama heb sain (na llais) yw The Doctor's Carriage a gyhoeddwyd yn 1910. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America.
Llysiau lliw
Planhigyn blodeuol bychan yw Llysiau lliw sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu Brassicaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Isatis tinctoria a'r enw Saesneg yw Woad. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llysiau'r Lliw, Glas, Glasddu, Glaslys, Gweddlys,Llasarllys, Lliwiog Las, Lliwlys, Llysarllys.
Mae'r dail ar ffurf 'roset' a chaiff y planhigyn ei flodeuo gan wenyn.
The Doctor's Carriage
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.
A Bíró És a Hóhér
Ffilm drosedd gan y cyfarwyddwr Imre Mihályfi yw A Bíró És a Hóhér a gyhoeddwyd yn 1968. Fe'i cynhyrchwyd yn Hwngari. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hwngareg.
The Doctor's Carriage
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1910. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Frankenstein (ffilm o 1910) sef ffilm arswyd, gwyddonias o Unol Daleithiau America gan J. Searle Dawley.
A Bíró És a Hóhér
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Who Is Estaban
Ffilm ddogfen am berson nodedig gan y cyfarwyddwyr Ryan Conley a Mike Raine yw Who Is Estaban a gyhoeddwyd yn 2016.
A Bíró És a Hóhér
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1968. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd 2001: A Space Odyssey sef ffilm wyddonias gan Stanley Kubrick. Miklós Bíró oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, The Judge and His Hangman, sef gwaith ysgrifenedig gan yr awdur Friedrich Dürrenmatt a gyhoeddwyd yn 1952.
Burmagomphus johnseni
Gwas neidr o deulu'r Gomphidae (neu'r 'Gweision neidr tindrom') yw'r Burmagomphus johnseni. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd.
Gwalch gwyn America
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Gwalch gwyn America (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gweilch gwyn America) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Leucopternis albicollis; yr enw Saesneg arno yw White hawk. Mae'n perthyn i deulu'r Eryr (Lladin: Accipitridae) sydd yn urdd y Falconiformes.
The Doctor's Carriage
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
The King's Speech
Ffilm ddrama hanesyddol Brydeinig a gyfarwyddwyd gan Tom Hooper ac a ysgrifennwyd gan David Seidler yn 2010 ydy The King's Speech. Enillodd y ffilm Gwobr "People's Choice" yng Ngŵyl Ffilm Ryngwladol Toronto a chafodd ei enwebu am 14 BAFTA, gan ennill saith ohonynt. Cafodd ei enwebu hefyd am ddeuddeg Oscar a saith Golden Globes, gyda Colin Firth yn ennill Gwobr Golden Globe am yr Actor Gorau mewn Ffilm. Mae'r ffilm yn serennu Firth fel Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig, ynghyd â Helena Bonham-Carter fel ei wraig a Geoffrey Rush fel Lionel Logue.
A Bíró És a Hóhér
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Imre Mihályfi ar 7 Ionawr 1930 yn Győr. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Celfyddydau'r Theatr a Ffilm.
Gwalch gwyn America
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn L. albicollis, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.
A Bíró És a Hóhér
Cyfarwyddwr
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Imre Mihályfi nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Gwalch gwyn America
Teulu
Mae'r gwalch gwyn America yn perthyn i deulu'r Eryr (Lladin: Accipitridae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Pafiliwn Corwen
bawd|300px|Pafiliwn Corwen Neuadd aml-ddefnydd yng Nghorwen, Sir Ddinbych oedd Pafiliwn Corwen. Dechreuodd y pafiliwn ei bywyd fel neuadd arddangos yn Lerpwl cyn ei hailadeiladu yng Nghorwen.
Who Is Estaban
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Fantastic Beasts and Where to Find Them sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Ryan Conley nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Pafiliwn Corwen
Dyfodol ansicr
Sefydlwyd Pwyllgor Pafiliwn Pobl Edeirnion Cyf. er mwyn ymgyrchu dros gadw a gwella cyflwr y Pafiliwn. Yn 2010 fe gaewyd y pafiliwn oherwydd rhesymau iechyd a diogelwch, gan arwain at rai’n beirniadu’r perchnogion ar y pryd, Cyngor Sir Ddinbych, o beidio gofalu amdano. Bwriad y cyngor oedd dymchwel yr adeilad, ond llwyddoddd ymgyrchwyr i atal hyn, dros dro o leiaf, yn 2011.
Digwyddiadau'r gorffennol
Yn ogystal ag Eisteddfod Genedlaethol 1919, mae’r pafiliwn wedi cynnal sawl digwyddiad o bwys:
Cláudia Magalhães Vieira
Mae Cláudia Magalhães Vieira (ganwyd:  1965) yn fotanegydd nodedig a aned yn Brasil. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Universidad Federal de Río de Janeiro. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd New York Botanical Garden.
Mysteries
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Paul de Lussanet yw Mysteries a gyhoeddwyd yn 1978. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Mysteries ac fe’i cynhyrchwyd yn yr Iseldiroedd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Knut Hamsun a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Laurens van Rooyen.
Sense and Sensibility (ffilm 1995)
Mae Sense and Sensibility (1995) yn ffilm ddrama Brydeinig a gyfarwyddwyd gan Ang Lee. Mae'r sgript gan Emma Thompson yn seiliedig ar y nofel 1811 o'r un enw gan Jane Austen.
Mysteries
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Peter Faber, Sylvia Kristel, Rutger Hauer, Rita Tushingham, Andréa Ferréol, Liesbeth List, Fons Rademakers, Marina de Graaf, Adrian Brine a Vivien Heilbron.
Sense and Sensibility (ffilm 1995)
Enillodd Thompson y Wobr Academi am Yr Addasiad Gorau.
Mysteries
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1978. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Deer Hunter sef ffilm ryfel sy'n adrodd stori tri chyfaill Americanaidd a'u gwasanaeth milwrol gorfodol yn Rhyfel Fietnam. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Robby Müller oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar waith cynharach, Mysteries, sef gwaith ysgrifenedig gan yr awdur Knut Hamsun a gyhoeddwyd yn 1892.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Paul de Lussanet ar 16 Tachwedd 1940 yn Laren.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Paul de Lussanet nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Siglen-deyrn mawr
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Siglen-deyrn mawr (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: siglen-deyrniaid mawrion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Stigmatura budytoides; yr enw Saesneg arno yw Greater wagtail-tyrant. Mae'n perthyn i deulu'r Teyrn-wybedogion (Lladin: Tyrannidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn S. budytoides, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Teulu
Mae'r siglen-deyrn mawr yn perthyn i deulu'r Teyrn-wybedogion (Lladin: Tyrannidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918
bawd|Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918 Roedd Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918 yn Ddeddf Seneddol a basiwyd i ddiwygio'r system etholiadol ym Mhrydain Fawr ac Iwerddon. Fe'i gelwir weithiau fel y Pedwerydd Ddeddf Diwygio. Y ddeddf hon oedd y cyntaf i gynnwys bron pawb yn y system wleidyddol a chynnwys menywod am y tro cyntaf, gan ymestyn yr etholfraint gan 5.6 miliwn o ddynion ac 8.4 miliwn o fenywod. Deddfodd nifer o arferion newydd mewn etholiadau, gan gynnwys gwneud preswyliaeth mewn etholaeth benodol yn sail i'r hawl i bleidleisio, tra'n sefydlu y dull etholiadol cyntaf-i'r felin a gwrthod cynrychiolaeth gyfrannol.
Cefndir
bawd|Darlun yn y papur newydd Brydeinig Punch, yn dathlu hawl i ferched gael pleidlais yn rhannol gyda'r Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918 Hyd yn oed ar ôl pasio'r Trydydd Ddeddf Diwygio yn 1884, dim ond 60% o ddeiliaid cartrefi gwrywaidd dros 21 oed oedd â'r bleidlais. Yn dilyn erchylliadau'r Rhyfel Byd Cyntaf, ni fyddai miliynau o filwyr a oedd wedi dychwelyd, wedi bod yn gymwys i bleidleisio yn yr etholiad cyffredinol hwyr. (Bu'r etholiad blaenorol ym mis Rhagfyr 1910. Roedd Deddf y Senedd 1911 wedi gosod uchafswm Senedd yn bum mlynedd, ond gohiriodd gwelliant i'r Ddeddf yr etholiad cyffredinol tan ar ôl i'r rhyfel orffen.) Dechreuodd mater hawl pleidlais i fenywod gasglu momentwm yn ystod hanner olaf y 19g yn seiliedig ar waith meddylwyr rhyddfrydol megis John Stuart Mill. Roedd y Swffragetau a'r Swffragetiaid wedi gwthio ar eu cyfer eu hunain i gael eu cynrychioli cyn y rhyfel, ond ychydig iawn a gyflawnwyd er gwaethaf ymosodiad treisgar gan rai fel Emmeline Pankhurst ac Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched.
Codwyd y mater gan y Swffraget Millicent Fawcett yng Nghynhadledd y Llefarydd ym 1916. Galwodd am i'r oedran pleidleisio gael ei ostwng i 18 i ddymchwel y mwyafrif gwrywaidd. Awgrymodd hefyd, pe na fyddai hyn yn bosibl, y dylai menywod 30-35 mlwydd oed gael eu rhyddfreinio. Gwelwyd mwyafrif o unfrydedd trawsbleidiol yn y dadleuon yn Nhŷ'r Senedd. Cyflwynodd yr Ysgrifennydd Cartref, George Cave (Con) o fewn y glymblaid llywodraethol y Ddeddf:
Termau'r Ddeddf
Mae Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918 yn ehangu pleidlais trwy ddiddymu bron pob cymhwyster eiddo ar gyfer dynion a thrwy rhyddfreinio menywod dros 30 a gyfarfu â chymwysterau lleiafswm eiddo. Derbyniwyd rhyddfreinio'r grŵp olaf hwn fel cydnabyddiaeth o'r cyfraniad a wnaed gan weithwyr amddiffyn menywaidd. Fodd bynnag, nid oedd menywod o hyd yn wleidyddol gyfartal â dynion (a allai bleidleisio o 21 oed); llwyddwyd i gael cydraddoldeb etholiadol llawn yn Iwerddon yn 1922, ond ni ddigwyddodd hyn ym Mhrydain hyd at Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl (Etholfraint Cydradd) 1928.
Samlesbury
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy Samlesbury. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref De Ribble.
Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918
Newidiadau gwleidyddol
Yn ychwanegol at y newidiadau i'r bleidlais, sefydlodd y Ddeddf hefyd y system bresennol o gynnal etholiadau cyffredinol ar un diwrnod, yn hytrach na chael ei chynnal dros gyfnod o wythnosau (er mai dim ond un diwrnod ym mhob etholaeth y byddai'r pleidleisio ei hun yn digwydd), ac fe gyflwynodd y gofrestr etholiadol flynyddol.
Pleidleisiau
Cafodd y bil ar gyfer Deddf Cynrychiolaeth y Bobl ei basio gan fwyafrif o 385 i 55 yn Nhy'r Cyffredin ar 19 Mehefin 1917. Roedd yn rhaid i'r bil barhau i fynd trwy Dŷ'r Arglwyddi, ond nid oedd yr Arglwydd Curzon, llywydd y Gynghrair Genedlaethol ar gyfer Gwrthwynebiad Pleidlais Menywod, eisiau gwrthdaro â'r Ty Cyffredin ac felly ni wnaeth wrthwynebu'r bil. Roedd llawer o wrthwynebwyr eraill y Mesur yn Nhy'r Arglwyddi wedi'u siomi pan wrthododd i weithredu fel eu llefarydd. Pasiwyd y bil gan 134 i 71 o bleidleisiau. Cynyddodd pleidlais menywod eto yn 1928 gan iddynt barhau i fod yn 52.7% o'r etholwyr.
Canlyniad
Yr etholiad cyntaf a gynhaliwyd dan y system newydd oedd etholiad cyffredinol 1918. Cynhaliwyd y bleidlais ar 14 Rhagfyr 1918, ond ni ddechreuwyd cyfrif y pleidleisiau tan 28 Rhagfyr 1918. (Gweler http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN04512/SN04512.pdf )
Ar ôl i'r Ddeddf hon roi pleidlais i oddeutu 8.4 miliwn o fenywod, pasiwyd Deddf Senedd (Cymhwyster Menywod) 1918 ym mis Tachwedd 1918, gan ganiatáu i ferched gael eu hethol i'r Senedd. Roedd nifer o ferched yn sefyll i gael eu hethol i Dŷ'r Cyffredin yn 1918, ond dim ond un, sef ymgeisydd Sinn Féin ar gyfer Dublin St. Patrick's, Constance Markievicz, a etholwyd; fodd bynnag, dewisodd beidio â chymryd ei sedd yn San Steffan ac yn hytrach eistedd yn Dail Eireann (y First Dail) yn Nulyn. Y wraig gyntaf i gymryd ei sedd yn Nhŷ'r Cyffredin oedd Nancy Astor ar 1 Rhagfyr 1919, ar ôl cael ei ethol yn AS Clymblaid Ceidwadol ar gyfer Plymouth Sutton ar 28 Tachwedd 1919.
Fel Aelodau Seneddol, enillodd menywod yr hawl i ddod yn weinidogion y llywodraeth. Y gweinidog cabinet menywaidd cyntaf ac aelod o'r Cyfrin Gyngor oedd Margaret Bondfield a oedd yn Weinidog Llafur rhwng 1929 a 1931.
Roedd rhai cyfyngiadau i Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl: nid oedd yn creu system gyflawn o un person, un bleidlais. Mwynhaodd 7% o'r boblogaeth bleidlais lluosog yn etholiad 1918: dynion dosbarth canol yn bennaf a gafodd bleidlais ychwanegol oherwydd etholaeth prifysgol (cynyddodd y Ddeddf hon bleidlais y brifysgol trwy greu seddi Prifysgolion Cyfunol Saesneg) neu ledaenu busnes i etholaethau eraill. Roedd anghydraddoldeb arwyddocaol hefyd rhwng hawliau pleidleisio dynion a menywod: gallai menywod bleidleisio dim ond os oeddent dros 30 oed. Roedd hyn trwy gynllun ac i wneud yn iawn am y lleihad mewn dynion yn dilyn y rhyfel byd cyntaf.
La Rivale
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Anton Giulio Majano yw La Rivale a gyhoeddwyd yn 1955. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal a Ffrainc. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Anton Giulio Majano a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alessandro Cicognini.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Roberto Risso, Anna Maria Ferrero, Ivo Garrani, Antonio Battistella, Gastone Moschin, Cesare Fantoni, Nino Vingelli, Nerio Bernardi, Arturo Bragaglia, Gérard Landry, Maria Mauban, Philippe Hersent, Aldo Bufi Landi, Alfredo Martinelli, Carlo D'Angelo, Edda Soligo, Franca Dominici, Laura Nucci a Luisa Rivelli. Mae'r ffilm La Rivale yn 98 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1955. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Rebel Without a Cause sy’n ffilm glasoed gan y cyfarwyddwr ffilm oedd Nicholas Ray. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Anton Giulio Majano nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Illicit
Ffilm ddrama rhamantus gan y cyfarwyddwr Archie Mayo yw Illicit a gyhoeddwyd yn 1931. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Illicit ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Robert Riskin a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Louis Silvers.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Barbara Stanwyck, Joan Blondell, Charles Butterworth, Natalie Moorhead, Ricardo Cortez, Claude Gillingwater a James Rennie. Mae'r ffilm Illicit (ffilm o 1931) yn 79 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1931. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Frankenstein (1931) ffilm arswyd, Americanaidd gan James Whale. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Golygwyd y ffilm gan William Holmes sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Archie Mayo ar 29 Ionawr 1891 yn Ninas Efrog Newydd a bu farw yn Guadalajara ar 2 Mehefin 1933.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Archie Mayo nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
The Spirit Is Willing
Ffilm comedi arswyd gan y cyfarwyddwr William Castle yw The Spirit Is Willing a gyhoeddwyd yn 1967. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Ben Starr a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Vic Mizzy. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Vera Miles, Mary Wickes, John McGiver, Jay C. Flippen, John Astin, Robert Donner, Jesse White, Sid Caesar, Nestor Paiva a Harvey Lembeck. Mae'r ffilm The Spirit Is Willing yn 100 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1967. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd You Only Live Twice sef ffilm llawn cyffro gan Lewis Gilbert. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Harold E. Stine oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm William Castle ar 24 Ebrill 1914 yn Ninas Efrog Newydd a bu farw yn Los Angeles ar 29 Mehefin 1967.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd William Castle nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Tony Hart
Arlunydd a chyflwynwr teledu Seisnig oedd Norman Antony "Tony" Hart (15 Hydref 1925 - 18 Ionawr 2009).
Maenaddwyn
Pentref yng nghymuned Llanddyfnan, Ynys Môn, Cymru, yw Maen-Addwyn. Mae 136.6 milltir (219.8 km) o Gaerdydd a 216.7 milltir (348.8 km) o Lundain.
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan ac yn Senedd y DU gan.
Chwarel Penylan
Mae Chwarel Penylan wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu SSSI) ers 01 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.52 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.
Math o safle
Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.
Cigydd-wybedog
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cigydd-wybedog (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cigydd-wybedogion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Bias flammulatus; yr enw Saesneg arno yw African shrike flycatcher. Mae'n perthyn i deulu'r Llygaid-dagell (Lladin: Platysteiridae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn B. flammulatus, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r cigydd-wybedog yn perthyn i deulu'r Llygaid-dagell (Lladin: Platysteiridae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Ceija Stojka
Llenor ac arlunydd Roma a aned yn Fienna, Awstria, oedd Ceija Stojka (23 Mai 1933 – 28 Ionawr 2013). Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd ei charcharu mewn tri gwersyll difa.
Stannar Du Så Springer Jag
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Gunila Ambjörnsson yw Stannar Du Så Springer Jag a gyhoeddwyd yn 1995. Fe'i cynhyrchwyd yn Sweden. Lleolwyd y stori yn Stockholm. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Swedeg a hynny gan Gunila Ambjörnsson a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ale Möller.
Burmagomphus laidlawi
Gwas neidr o deulu'r Gomphidae (neu'r 'Gweision neidr tindrom') yw'r Burmagomphus laidlawi. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd.
Stannar Du Så Springer Jag
Y prif actor yn y ffilm hon yw Kim Anderzon.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1995. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Braveheart sef ffilm gan Mel Gibson am yr Alban a rhyfel annibyniaeth y genedl, dan arweiniad William Wallace, yn erbyn y goresgynwyr Seisnig o Loegr. Hyd at 2022 roedd o leiaf 3,400 o ffilmiau Swedeg wedi gweld golau dydd. Håkan Holmberg oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Gunila Ambjörnsson ar 12 Mawrth 1938 yn Kalmar a bu farw yn Stockholm ar 1 Ionawr 1956. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Gothenburg.
Marta Bastianelli
Seiclwraig ffordd broffesiynol o'r Eidal ydy Marta Bastianelli (ganwyd 30 Ebrill 1987, Velletri), sy'n byw yn Lariano, Rhufain. Ei buddugoliaeth pwysicaf yn ei gyrfa oedd ennill Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI (Merched) yn Stuttgart, Yr Almaen yn Medi 2007. Enillodd y ras o flaen Bastianelli o flaen Marianne Vos a Giorgia Bronzini.
Mae Bastianelli yn reidio dros dîm Safi-Pasta Zara Manhattan.
1858
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1853 1854 1855 1856 1857 - 1858 - 1859 1860 1861 1862 1863
Tid Til Gensyn
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Katrine Kjærgård yw Tid Til Gensyn a gyhoeddwyd yn 2005. Fe'i cynhyrchwyd yn Denmarc.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2005. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd V for Vendetta sef ffilm wyddonias, ddystopaidd llawn cyffro gan James McTeigue.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Katrine Kjærgård nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Cyflafan Trelew
bawd|Hen Wylfa'r Maes Awyr, sydd heddiw'n gofeb i'r gyflafan. Cyflafan Trelew oedd llofruddiath 16 gwrthryfelwr o wahanol grwpiau Peronaidd ac asgell chwith a oedd yn cael eu dal yn garcharorion mewn carchar yn Nhrelew, Yr Ariannin. Roedd y carcharorion eisoes wedi cael eu dal yn dilyn cais aflwyddiannus i ddianc ac fe gawsant eu saethu gan filwyr y llynges dan arweiniad y Cadlywydd: yr Is-gapten Luis Emilio Sosa. Digwyddodd y gyflafan ar fore 22 Awst 1972 ym Maes Awyr Milwrol Almirante Marcos A. Zar (sy'n rhannu rhedfa gyda Maes Awyr Almirante Marcos A. Zar).
Kaosmos
Ffilm ddogfen yw Kaosmos a gyhoeddwyd yn 1998. Fe'i cynhyrchwyd yn Nenmarc. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Eugenio Barba.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Gussy Hippold-Ahnert
Arlunydd benywaidd o'r Almaen oedd Gussy Hippold-Ahnert (3 Mawrth 1910 - 7 Ionawr 2003).
Morforwyn y Fodrwy Signet
Ffilm ddrama llawn antur gan y cyfarwyddwr Imre Mihályfi yw Morforwyn y Fodrwy Signet a gyhoeddwyd yn 1967. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Sellő a pecsétgyűrűn ac fe'i cynhyrchwyd yng Ngweriniaeth Pobl Hwngari. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Hwngareg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Frigyes Hidas.
Beinn Shiantaidh
Mae Beinn Shiantaidh yn gopa mynydd a geir ar Ynys Diùra (Ynys Jura) yn yr Alban;. Dyma ail gopa uchaf yr hyn a elwir yn Saesneg yn "Paps of Jura". Caiff ei adnabod fel Graham.
Ynys Môn
bawd|240px|Logo y Cyngor bawd|290px|Map OS o'r ynys o 1946 Sir ac ynys yng ngogledd-orllewin Cymru yw Ynys Môn (Saesneg: Anglesey, Lladin: Mona). Gwahenir yr ynys oddi wrth y tir mawr gan gulfor Afon Menai. Cysylltir y tir mawr â'r ynys gan ddwy bont, y bont wreiddiol Pont y Borth a godwyd gan Thomas Telford ym 1826 a'r un fwy, Pont Britannia sydd yn cysylltu'r A55 â'r ynys ynghyd â Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru. Mae yna 69,751 o bobl yn byw ar yr ynys yn ôl Cyfrifiad 2011, gyda 57.2% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg (i lawr o 60.1% yn 2001).
Gussy Hippold-Ahnert
Fe'i ganed yn Dresden a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn ddinesydd o'r Almaen.
Ynys Môn
Ymhlith yr ynysoedd llai o gwmpas arfordir Môn mae Ynys Gybi, Ynys Seiriol, Ynys Llanddwyn ac Ynys Moelfre. Dynodwyd arfordir yr ynys yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol, ac mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn mynd o'i chwmpas. Er i rannau o'r sir gael eu Seisnigeiddio dros y degawdau diweddar wrth i bobl symud yno i fyw o Loegr a llefydd eraill, erys Môn yn un o gadarnleoedd yr iaith Gymraeg a gellir cyfrif rhan sylweddol ohoni yn rhan o'r Fro Gymraeg. Gweinyddir y sir gan Gyngor Sir Ynys Môn sydd â'i bencadlys yn Llangefni. Un diwrnod  tua 8,400 blwyddyn yn ôl Ynys Mȏn wedi gwyhanu o Cymru ac dyna pam mae’r Ynys yw Ynys Mȏn.
Morforwyn y Fodrwy Signet
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Zoltán Latinovits, Zoltán Várkonyi, Teri Tordai, András Kozák, Andor Ajtay, Zoltán Greguss, József Szendrő, Teréz Bod, Frigyes Bárány, László Csurka, Gellért Raksányi, Antal Farkas, Zsigmond Fülöp, Hilda Gobbi, Judit Halász, István Kovács, György Kálmán, Mária Lázár, Ilona Medveczky, László Mensáros, Tibor Molnár, Attila Nagy, Sándor Pécsi, Rudolf Somogyvári, István Szatmári, Tibor Szilágyi, Hédi Temessy, György Győrffy, Ferenc Pethes a Tünde Szabó.
Gussy Hippold-Ahnert
Bu farw yn Dresden.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Beinn Shiantaidh
Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.
Lui, Lei E Il Nonno
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Anton Giulio Majano yw Lui, Lei E Il Nonno a gyhoeddwyd yn 1961. Fe'i cynhyrchwyd gan Achille Lauro yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Ruggero Maccari.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lauretta Masiero, Yvonne Furneaux, Carlo Campanini, Gilberto Govi a Walter Chiari. Mae'r ffilm Lui, Lei E Il Nonno yn 95 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Morforwyn y Fodrwy Signet
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1967. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd You Only Live Twice sef ffilm llawn cyffro gan Lewis Gilbert. Hyd at 2022 roedd o leiaf 700 o ffilmiau Hwngareg wedi gweld golau dydd. Sándor Kocsis oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Lui, Lei E Il Nonno
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Anton Giulio Majano ar 5 Gorffenaf 1909 yn Chieti a bu farw ym Marino, Lazio ar 5 Mai 1972.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Anton Giulio Majano nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Morforwyn y Fodrwy Signet
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Imre Mihályfi ar 7 Ionawr 1930 yn Győr. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Celfyddydau'r Theatr a Ffilm.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Imre Mihályfi nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Ynys Môn
bawd|canol|Ynys Môn yng Nghymru
Teml Mahabodhi
Teml yn Bodh Gaya yn nhalaith Bihar yn India yw Teml Mahabodhi.
Ynys Môn
Enwau'r ynys
Ymddengys enw'r ynys gyntaf mewn ysgrifen yng nghofnodion yr awduron clasurol yn ei ffurf Ladin fel Mona. Dywed ysgolheigion enwau lleoedd nad oes eglurhad boddhaol ar ystyr yr enw "Môn", a'i fod yn ôl pob tebyg yn tarddu o wraidd cyn-Geltaidd. Mae enw Saesneg yr ynys o darddiad Llychlynnaidd, a cheir y cyfeiriad cynharaf at Anglesege yn 1098. Ymddengys mai'r ystyr yw "ynys Ongull", lle mae Ongull yn enw person. Ceir nifer o enwau eraill ar yr ynys, megis yr Ynys Dywyll ac Ynys y Cedairn.
Teml Mahabodhi
Bodh Gaya neu Bodhgaya yw'r fan lle cyrhaeddodd Gautama Siddhartha, y Bwdha hanesyddol, ei Oleuedigaeth. Bodh Gaya yw'r bwysicaf o bedair man pererindod i ddilynwyr Bwdiaeth; y tair arall yw Kushinagar, Lumbini a Sarnath.
Ynys Môn
Daeareg a Daearyddiaeth
bawd|230px|Eglwys Llanbadrig ar arfordir gogleddol Môn
Teml Mahabodhi
Cyhoeddwyd Teml Mahabodhi yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2005.
Ynys Môn
Daearyddiaeth
Ceir nifer o lynnoedd naturiol, yn bennaf yng ngorllewin yr ynys, yn cynnwys Llyn Coron, Llyn Traffwll a Llyn Llywenan. Mae dwy gronfa ddŵr fawr wedi eu creu, Llyn Alaw a Llyn Cefni. Cymharol fychan yw'r rhan fwyaf o afonydd Môn, sy'n cynnwys Afon Cefni, Afon Alaw ac Afon Braint. Ceir nifer o gorsydd ar yr ynys hefyd. Ar un adeg, roedd Cors Ddyga yn ymestyn yr holl ffordd o Falltraeth hyd at gyrion Llangefni, hanner y ffordd ar draws yr ynys.
Drew Barrymore
Actores Americanaidd yw Drew Blyth Barrymore (ganwyd 22 Chwefror 1975). Mae'n ferch i'r actor John Drew Barrymore (1932-2004).
Ynys Môn
Daearyddiaeth
bawd|Tarian y Sir ers 1996
Daeareg
Yn ddaearegol, mae llawer o greigiau Môn yn perthyn i'r cyfnod Cyn-Gambriaidd. Daw'r rhain i'r wyneb mewn pedair ardal:
Ystyrir fod Ynys Môn yn cynnwys yr amrywiaeth fwyaf o greigiau o'r cyfnod Neobroterosöig hyd y cyfnod Palalosöig (700–300 miliwn o flynyddoedd yn ôl) o fewn ardal fechan ym Mhrydain Ceir creigiau iau mewn rhai mannau, yn arbennig creigiau Carbonifferaidd yn ne-ddwyrain yr ynys, yn cynnwys calchfaen, er enghraifft yn ardal Penmon. Ym mis Mai 2009, dynodwyd Ynys Môn fel Geoparc gan UNESCO dan yr enw GeoMôn.
Bywyd gwyllt
bawd|240px|Y Wiwer Goch
Nid oes unrhyw goedwig naturiol o faint sylweddol yn parhau ar yr ynys, ac ymddengys fod hyn wedi bod yn wir am rai canrifoedd o leiaf. Yr unig goedwigoedd mawr yw'r rhai conifferaidd a blannwyd gan y Comisiwn Coedwigaeth yn ystod yr 20g; y mwyaf o'r rhain yw Coedwig Niwbwrch yn ne-orllewin yr ynys a Choedwig Pentraeth ar Fynydd Llwydiarth yn y de-ddwyrain.
Ceir amrywiaeth o fywyd gwyllt ar Ynys Môn, a sefydlwyd nifer o warchodfeydd ar yr ynys. Mae'r ynys yn un o ychydig gadarnleoedd y Wiwer Goch ym Mhrydain, ac yn y blynyddoedd diwethaf bu ymgyrch i ddifa'r Wiwer Lwyd o'r ynys i roi cyfle i'r goch ffynnu. Ceir y boblogaeth fwyaf o'r Wiwer Goch yng Nghoedydd Pentraeth.
Ymhlith y gwarchodfeydd ar yr ynys mae gan yr RSPB warchodfeydd yn Ynys Lawd, Gwlypdiroedd y Fali a Chors Ddyga. Ar greigiau gwarchodfa Ynys Lawd, mae rhai cannoedd o barau o'r Wylog a'r Llurs yn nythu, ac ychydig barau o'r Pâl. Mae gwarchodfa Cemlyn yn perthyn i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ond yn cael ei rhedeg gan Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, sydd hefyd yn berchen gwarchodfa Cors Goch. Ceir nifer o blanhigion prin yma, ac ar ddwy ynys yn y llyn mae nifer sylweddol o Fôr-wenoliaid yn nythu. Y Fôr-wennol bigddu yw'r fwyaf cyffredin fel rheol, gyda dros fil o barau yn nythu yma ambell flwyddyn. Ceir hefyd niferoedd llai o'r Fôr-wennol gyffredin a Môr-wennol y Gogledd. Mae Ynysoedd y Moelrhoniaid yn bwysig fel man nythu Môr-wennol y Gogledd, gyda dros 2,000 o barau yn nythu yno yn 2006. Oherwydd pwysigrwydd y safle mae gwardeiniaid yr RSPB yn aros yno dros yr haf i'w gwarchod.
Mae Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru hefyd yn berchen gwarchodfa Cors Goch, tra mae Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol Cors Erddreiniog a Chwningar Niwbwrch yn perthyn i Gyfoeth Naturiol Cymru.
Demograffeg Môn
Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd poblogaeth yr ynys yn 69,751. Caergybi yw'r dref fwyaf, gyda phoblogaeth o 11,237 yn 2001; mae poblogaeth prif dref yr ynys, Llangefni yn 4,499. Mae poblogaeth Porthaethwy ac Amlwch oddeutu tair mil yr un, a dilynir hwy gan Llanfairpwllgwyngyll, Benllech a Biwmares.
Roedd 60.13% o boblogaeth yr ynys yn medru siarad Cymraeg yn 2001, y ganran ail-uchaf ymhlith awdurdodau Cymru. Fesul cymuned, roedd y ganran oedd yn siarad Cymraeg yn amrywio o 83.85% yng nghymuned Llangefni i 37.05% yng nghymuned Llanfair-yn-neubwll.
Roedd y ganran o'r boblogaeth oedd dros oedran ymddeol wedi cynyddu o 20.5% yn 1991 i 28.5% yn 2001. Dewiswyd Môn fel un o'r tair ardal yng ngwledydd Prydain ar gyfer ymarfer peilot i baratoi ar gyfer Cyfrifiad 2011 yn 2009.
Y cyfnod cyn-hanesyddol
bawd|200px|Bryn Celli Ddu
Ceir cryn nifer o gromlechi neu siambrau claddu o Oes y Cerrig Newydd ar yr ynys, y rhan fwyaf ohonynt yn esiamplau o feddau cyntedd, ac yn dangos tebygrwydd i feddau o'r un cyfnod yn Iwerddon. Yn Oes yr Efydd, newidiodd y dull o gladdu. Y beddrod enwocaf o'r cyfnod hwn ar yr ynys yw Bedd Branwen, ger afon Alaw. Mae nifer o fryngaerau o Oes yr Haearn i'w cael ar yr ynys hefyd, er enghraifft Din Silwy (Bwrdd Arthur). Y darganfyddiad enwocaf o'r cyfnod yma yw'r casgliad mawr o arfau a chelfi eraill yn arddull diwylliant La Tène a ddarganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach yng ngogledd-orllewin yr ynys. Credir fod y rhain wedi eu gosod yn y llyn fel offrymau.
Ymhlith yr henebion o'r cyfnod hwn mae:
Cyfnod y Rhufeiniaid ac Oes y Saint
Ymosododd y Rhufeiniaid ar Ynys Môn am ei fod yn fangre lle yr oedd eu gelynion yn gallu cael lloches. Roedd y Derwyddon yn arwydd o wrthwynebiad gwleidyddol iddynt, ac roedd yno ysguboriau grawn i borthi eu gelynion. Yn ogystal yr oedd posibilrwydd cael copr yno. Mae'r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn disgrifio brwydr waedlyd ar yr ynys yn 60 neu 61 O. C. pan groesodd byddin dan Gaius Suetonius Paulinus dros Afon Menai mewn cychod a chipio'r ynys.
O eiriau Tacitus, mae llawer o haneswyr wedi casglu fod yr ynys o bwysigrwydd mawr i'r Derwyddon. Fodd bynnag, nid yw Tacitus yn dweud hynny'n benodol. Bu'r Rhufeiniaid ym mwyngloddio copr ym Mynydd Parys, ac adeiladwyd caer, Caer Gybi, ar yr arfordir. Nid oes sicrwydd am ei dyddiad, ond credir ei bod yn perthyn i gyfnod olaf rheolaeth y Rhufeiniaid, a bod ganddi gysylltiad â'r llynges. Gerllaw, roedd tŵr gwylio ar Fynydd Twr.
Yn ôl y traddodiad, ymsefydlodd Gwyddelod ar Ynys Môn wedi i'r Rhufeiniaid ymadael, nes i'r brenin Cadwallon Lawhir, tad Maelgwn Gwynedd, eu gorchfygu yn gynnar yn y 6g a'u gyrru o'r ynys. Erbyn y cyfnod yna, roedd Cristnogaeth yn lledaenu tros yr ynys. Ymhlith y seintiau y cysegrwyd eglwysi iddynt mae Cybi, Seiriol, Dona ac wrth gwrs Dwynwen, santes cariadon Cymru, y ceir ei heglwys ar Ynys Llanddwyn.
Mae henebion yr ynys o'r cyfnod hwn yn cynnwys:
Y Canol Oesoedd
200px|bawd|Carreg fedd [[Cadfan ap Iago, brenin Gwynedd, yn eglwys Llangadwaladr ger Aberffraw]]
Aberffraw ar arfordir gorllewinol Ynys Môn oedd prif lys brenhinoedd a thywysogion Teyrnas Gwynedd, a disgrifir teyrn Gwynedd yn aml fel "Brenin Aberffraw" neu "Tywysog Aberffraw". Yn yr Oesoedd Canol roedd Ynys Môn yn cynnwys y cantrefi a chymydau canlynol:
Dioddefodd yr ynys ymosodiadau gan y Llychlynwyr, yn enwedig y Daniaid yn y cyfnod rhwng 950 a 1000. Dywedir i Godfrey Haroldson gymryd dwy fil o gaethion o Ynys Môn yn 987, a thalodd brenin Gwynedd, Maredudd ab Owain, swm mawr i'r Daniaid i brynu ei bobl yn ôl o gaethiwed. Yn 1994,cafwyd hyd i safle archeolegol yn Llanbedrgoch sef olion sefydliad o gyfnod y Llychlynwyr, efallai tua'r 10g. Mae cloddio archeolegol yma dros y blynyddoedd diwethaf wedi darganfod tystiolaeth yn awgrymu fod Llychlynwyr wedi ymsefydlu yma am gyfnod.
bawd|230px|Cofeb Hywel ab Owain ar [[Traeth Coch|Draeth Coch ger Pentraeth]]
Ymladdwyd nifer o frwydrau ar yr ynys. Yn 1088 ymunodd Hugh d'Avranches, Iarll Caer gyda Hugh arall, Iarll Amwythig i geisio adennill ei diroedd yng Ngwynedd oddi ar Gruffudd ap Cynan. Enciliodd Gruffudd i Fôn, ond yna bu raid iddo ffoi i Iwerddon pan gafodd y llynges yr oedd wedi ei chyflogi gan Ddaniaid Iwerddon well cynnig gan y Normaniaid a throi yn ei erbyn. Newidiwyd y sefyllfa pan gyrhaeddodd llynges dan arweiniad Brenin Norwy, Magnus III, a ymosododd ar y Normaniaid a lladd Hugh o Amwythig ger rhan ddwyreiniol Afon Menai. Gadawodd y Normaniaid yr ynys, a'r flwyddyn ganlynol dychwelodd Gruffudd i gymryd meddiant. Yn 1157, pan ymosododd Harri II ar Owain Gwynedd, gyrrodd Harri lynges i ymosod ar Ynys Môn tra'r oedd prif fyddin y brenin yn ymosod ar hyd arfordir gogledd Cymru. Glaniodd y llynges ym Môn, ond gorchfygwyd hwy gan y Cymry lleol, gyda Henry FitzRoy, mab gordderch Harri I, brenin Lloegr a Nest ferch Rhys ap Tewdwr, yn un o'r lladdedigion. Yn 1170, lladdwyd Hywel ab Owain Gwynedd mewn brwydr yn erbyn ei frawd Dafydd ym Mrwydr Pentraeth. Ymladdwyd Brwydr Moel-y-don ar 6 Tachwedd 1282 ar Afon Menai rhwng milwyr Edward I o Loegr a milwyr Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Roedd y Saeson wedi meddiannu Môn, ond gorchfygwyd hwy pan geisiasant groesi i Arfon.
Pan oedd Tywysogion Cymru yn ymladd yn erbyn y gelyn roeddent yn aml yn dibynnu ar Ynys Môn am eu cyflenwad o ŷd. Yn ystod rhyfel 1282 yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, cofnodir i Edward I, Brenin Lloegr yrru gweithwyr i'r ynys i gipio'r cynhaeaf. Wedi marwolaeth Llywelyn, adeiladodd Edward gastell ym Miwmares i'w helpu i ddal ei afael ar yr ynys.
bawd|200px|[[Priordy Penmon: y ffreutur a'r man cysgu]]
Yn y blynyddoedd wedi'r goncwest Edwardaidd, roedd teulu Tuduriaid Penmynydd yn arbennig o ddylanwadol ar yr ynys, er iddynt golli llawer o'u tiroedd fel cosb am gefnogi Owain Glyndŵr.
Ymhlith yr henebion o'r cyfnod yma mae:
Y cyfnod diweddar
bawd|200px|Pont y Borth o Ynys Môn
Bu llawer o ymladd ar yr ynys adeg y rhyfel cartref rhwng y brenin ac Oliver Cromwell. Y teulu mwyaf dylanwadol ar yr ynys yn y cyfnod yma, a hyd ddechrau'r 19g, oedd teulu Bulkeley, Baron Hill ger Biwmares.
Ar 2 Mawrth 1768 cafwyd hyn i haen fawr o gopr ym Mynydd Parys ger Amlwch. Erbyn y 1780au Mynydd Parys oedd yn cynhyrchu'r mwyafrif o gopr y byd. Erbyn 1778 roedd y cwmni yn cael ei redeg gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod. Erbyn diwedd y 18g roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful. Estynnwyd yr harbwr gwreiddiol i wneud lle am longau mwy ar gyfer y fasnach cludo mwyn copr.
Hyd at ddechrau'r 19g, roedd yn rhaid defnyddio'r fferi i groesi o'r tir mawr i Fôn. Fferi Bangor i Borthaethwy oedd y bwysicaf ohonynt, ac mae cofnod i Elisabeth I o Loegr osod yr hawl i un John Williams yn 1594. ‘Roedd Undeb Prydain Fawr gydag Iwerddon wedi creu galw am gryfhau’r cysylltiad ymarferol rhwng Llundain a Dulyn. Wedi sefydlu pwyllgor seneddol, comisiynwyd Thomas Telford i adeiladu pont dros Afon Menai ac i wella safon y ffyrdd yr holl ffordd o Lundain i Gaergybi. Cychwynnwyd ar y gwaith o adeiladu Pont y Borth ar 10 Awst 1819 wrth osod y garreg sylfaen. Agorwyd y bont i’r cyhoedd (er bod angen talu toll) am 1.35am ar 30 Ionawr 1826.
Erbyn hyn, roedd y rheilffyrdd yn datblygu, ac adeiladwyd Pont Britannia ar gyfer Rheilffordd Caer a Chaergybi. Rhoddwyd y gwaith i’r peiriannydd Robert Stephenson. Fel Pont y Borth, ‘roedd rhaid i’r bont fod yn ddigon uchel i ganiatáu mynediad tani i longau hwylio. Wedi cychwn ar y gwaith adeiladu ym 1846, agorwyd y bont ar 5 Mawrth, 1850. Roedd bellach yn bosibl cyrraedd Caergybi ar y rheilffordd mewn naw awr o gymharu â rhyw ddeugain awr ar y goets.
Yn 1974 peidiodd Môn a bod yn sir, pan unwyd hi a Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd i greu sir newydd Gwynedd. Yn 1996, daeth yn sir unwaith eto.
Gwleidyddiaeth
bawd|240px|Canol tref Llangefni
Heddiw Llangefni yw prif dref yr ynys, ac yno mae pencadlys Cyngor Sir Ynys Môn. Cynghorwyr annibynnol sydd yn y mwyafrif ar y cyngor. Ers etholiad 2008, dim ond Plaid Cymru a'r Blaid Lafur sydd wedi eu trefnu yn grwpiau pleidiol ar y cyngor. Mae gweddill y cynghorwyr, yn aelodau o bleidiau gwleidyddol eraill ac yn Annibynwyr, yn ymrannu yn grwpiau neu ffasiynau answyddogol: y mwyaf o'r ffasiynau hyn ar hyn o bryd (ers 2008) yw'r 'Annibynwyr Gwreiddiol', gyda 22 o gynghorwyr.
Mae'r ynys yn Etholaeth Cynulliad ac yn Etholaeth Seneddol ac yn rhan o Ranbarth Gogledd Cymru i'r Cynulliad Cenedlaethol. Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) yw Aelod Cynulliad Ynys Môn, ac Albert Owen (Plaid Lafur) yw'r Aelod Seneddol. Ynys Môn yw'r unig etholaeth yng Nghymru i gael ei chynrychioli yn San Steffan gan bedair plaid wahanol yn ystod yr 20g. Daliodd Megan Lloyd George y sedd dros y Rhyddfrydwyr o 1929 hyd 1951, yna daliwyd hi gan Cledwyn Hughes dros y Blaid Lafur o 1951 hyd 1979, gan Keith Best dros y Ceidwadwyr o 1979 hyd 1987 a gan Ieuan Wyn Jones dros Blaid Cymru o 1987 hyd 2001.
Economi
Y ddau brif ddiwydiant ar yr ynys yw twristiaeth ac amaethyddiaeth. Er nad yw'r rhan fwyaf o dir Môn yn arbennig o ffrwythlon, mae'r tir isel yn eu gwneud yn llawer haws tyfu cynydau nag yn y rhannau cyfagos o'r tir mawr. Oherwydd pwysigrwydd y cymydau a dyfid ar yr ynys, mae'r ynys wedi bod yn adnabyddus ers canrifoedd lawer fel "Môn Mam Cymru". Ceir y cyfeiriad cynharaf at yr enw sydd ar glawr yn y llyfr Hanes y Daith Trwy Gymru (1188) gan Gerallt Gymro:
Mae cadw gwartheg hefyd wedi bod yn elfen bwysig yn amaethyddiaeth yr ynys ers canrifoedd. Yn y 18g roedd un o'r llwybrau porthmyn yn cychwyn ym Môn. Byddai'r gwartheg a gesglid o'r ffermydd ar yr ynys gan y porthmyn yn cael eu gyrru i Borthaethwy, a chyn codi'r pontydd presennol byddai rhaid iddynt nofio'r Fenai gyda gwŷr mewn cychod i ofalu amdanynt. Erbyn hyn, mae cadw gwartheg yn llawer mwy cyffredin na thyfu cnydau ar yr ynys.
Many Beautiful Things
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Laura Waters Hinson yw Many Beautiful Things a gyhoeddwyd yn 2015. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Sleeping at Last.
Y prif actor yn y ffilm hon yw Michelle Dockery. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2015. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Black Mass sef ffilm fywgraffyddol gan Scott Cooper.
Ynys Môn
Economi
Datblygodd twristiaeth o ganlyniad i adeiladu'r pontydd, oedd yn gwneud mynediad i'r ynys yn llawer haws. Dynodwyd y cyfan o arfordir Môn yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol, ac mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn arwain mewn cylch o gwmpas yr ynys. Mae twristiaeth yn arbennig o bwysig i rai o'r trefi arfordirol megis Benllech a Rhosneigr. Dyfeisiwyd yr enw hir ar Lanfairpwll, sef Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, er mwyn annog twristiaeth.
Many Beautiful Things
bawd|chwith|110px