cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fitamin B12
Biocemeg
Mae'r fitamin B12 yn cael ei amsugnoi'r corff gan brotein sy'n asio'r fitamin â'r derbynnydd cell yn y colyddyn ac yn adnabod y ffrwythiant IF-B12. Caiff y fitamin ei drosglwyddo yn y gwaed gan y protin gwaed transcobalamin.
Afiechydon Diffig B12
Mae'r rhan fwyaf o bobl yn cael eu cyflenwad o Fitamin B12 drwy fwyaf cig, llaeth, pysgod ac wyau. Rhaid i llysfytawyr a figaniaid gymryd ychwanegolion B12 yn artiffisial yn eu deiet er mwyn arbed eu hunain rhag afiechyd.
Mae diffyg y fitamin B12 mewn deiet person yn achosi nifer o afiechydon gan gynnwys anemia megaloblastic. Gall diffyg fitamin B12 achosi niwed difrifiol a di-droi-nôl, yn enweidg i'r ymenydd a'r system nerfus. Ar lefel ychydig yn is na'r normal, gall achosi amrywiaeth o symptomau megis gor-flinder (fatigue meddygol), syrthni, iselder meddwl, cof gwael, colli anadl, cur pen a chroen gwelw yn enwedig mewn pobl dros 60 oed sy'n creu llai o asid yn y stumog wrth iddynt heneiddio, a felly, yn cynyddu y tebygolrwydd o ddiffyg Fitamin B12 deficiencies. Gall diffyg Fitamin B12 hefyd achosi symptomau o mania a psychosis.
RSVP
Process ar gyfer derbyn ymateb oddi wrth wahoddedigion yw RSVP. Mae'n llythrenw sy'n deillio o'r ymadrodd Ffrangeg Répondez s'il vous plaît  sy'n golygu "Ymatebwch os gwelwch yn dda". Mae'n dal i gael ei ddefnyddio mewn Ffrangeg, ac yn y ffurf hon gan nifer o ieithoedd eraill, i ofyn am gadarnhad mewn ymateb i wahoddiad. Mewn cyd-destun ffurfiol yn bennaf, fel priodas neu lawnsiad swyddogol, y caiff RSVP yn cael ei ddefnyddio yng Nghymru erbyn hyn. Mae wedi dod yn fwy cyffredin hefyd i anfon nodyn i roi gwybod i wahoddedigion gadw dyddiad yn rhydd ar gyfer digwyddiad fel priodas neu fedydd, a bod y gwahoddiad ffurfiol yn dilyn yn ddiweddarach.
Pier Aberystwyth
Adeiladu
Yn ystod canol 19g datblygodd Aberystwyth fel canolfan wyliau a cheisiwyd ei gwerthu fel y "Biarritz of Wales." Comisiynodd consortiwm o fusnesau lleol o dan yr enw Aberystwyth Promenade Pier Company i'r peiriannydd Eugenius Birch, gynllunio ac adeiladu'r Pier ar y cyd â'r contractwyr lleol J.E. Dowson. Roedd gan y strwythur bracedi gwialen haearn, pentyrrau haearn bwrw a cholofnau ategol wedi'u crynhoi i'r graig. Cyfanswm y cost adeiladu oedd £13,600.
Dyddiau Cynnar
Gan na allai'r perchnogion gwreiddiol fforddio ailosod yr adran a gollwyd, gwerthwyd y pier yn 1872. Disodlodd y perchnogion newydd y darn a gollwyd gydag adnewyddiad denheuach 70 metr (230 troedfedd) newydd, ac adeiladwyd oriel blaen newydd a chiosg lluniaeth.
Ar ddiwedd y 19eg ychwanegwyd pafiliwn wydr newydd a gynlluniwyd gan Gordon Croydon-Marks ar y pen oedd ar y tir mawr. Codwyd hwn gan Bourne Engineering & Electrical Company, ac roedd yn cynnwys tair eil to gwydr, gyda'r gwaith haearn wedi'u haddurno mewn arddull Gothig. Gallai'r Pafiliwn newydd ddal 3,000 o bobl ac fe'i hagorwyd gan Dywysoges Cymru ar 26 Gorffennaf 1896.
Y Pier yn 20g
bawd|Mynedfa'r Pier, 2018 Ar nos Wener 14 Ionawr 1938, tarodd storm gyda chyflymder gwynt hyd at 90 mya (140 km/h) tref Aberystwyth. Dinistriwyd y rhan fwyaf o'r Promenâd, ynghyd â 61m (200 troedfedd) o'r pier, gan ostwng ei hyd gan hanner. Cafodd nifer o eiddo ar lan y môr eu difrodi, gyda phob adeilad i'r gogledd o Neuadd y Brenin wedi e hefeithio a'r rheini ar Ffordd Fuddug (Victoria Rd) yn dioddef y difrod fwyaf. Dechreuodd y gwaith ar argae coffer amddiffynnol tan 1940, gyda chyfanswm costau adeiladu yn dod at £70,000 (sy'n cyfateb i £2.5m heddiw).
Ystyriwyd bod risg diogelwch i'w ailadeiladu yn ystod yr Ail Ryfel Byd fel iddi ei chadw ar gau. Ac, er i beth gwaith cael ei gwneud wedi hynny, roedd mewn cyflwr mor wael ac erbyn y 1970au roedd rhan ohono mewn cyflwr mor ddrwg roedd rhan ohono ar gau.
Ym 1979, prynwyd Pier Royal Aberystwyth gan y Don Leisure Group, ac yn 1986 gwariwyd £250,000 ar welliannau i weddill y pier 91m (299 troedfedd). Rhoddwyd caniatâd cynllunio ar gyfer adeiladu pier newydd ochr yn ochr â'r gwreiddiol, ond ni gwireddwyd y prosiect erioed. Agorwyd neuadd a bwyty snwcer newydd ym 1987, mewn pafiliwn wedi'i ailwampio.
Heddiw, mae'r Pier yn cynnwys siop hufen iâ, tafarn, neuadd snwcer, bwyty, canolfan arcêd hap-chwarae a hefyd clwb nos.
Drudwy Aberystwyth
Mae'r Pier yn gartref i filoedd o ddrudwy sy'n nythu yno yn yr Hydref. Daw pobl i Bromenâd Aberystwyth yn unswydd i fwynhau edrych ac i ffotograffu cymylau neu 'sisial' o ddrudwy wrth iddynt hedfan o gylch y Pier ac yna noswylio yno.
Adroddgan
Mae Adroddgan (Eidaleg: recitativo) yn gerddoriaeth sy'n dweud stori'n eithaf cyflym, fel pe bai'n cael ei siarad. Mae'r gair yn golygu: "i adrodd" er enghraifft i adrodd stori. Gan nad oes unrhyw elfen barddonol i adroddgan megis odl neu rhythm gellid adroddganu unrhyw beth, er enghraifft yr erthygl hon.
Kevin O’Higgins
Roedd Kevin Christopher O'Higgins (Gwyddeleg Caoimhin Ó Críostóir hUiginn; 7 Mehefin 1892 – 10 Gorffennaf 1927) yn wleidydd o Iwerddon. Ganed Higgins yn Stradbally, Sir Laois. Lladdwyd ef gan gefnogwyr yr IRA ar 10 Gorffennaf 1927 yn Booterstown. Roedd yn weriniaethwr a gwladweinydd Gwyddelig bwysig yn natblygiad Gwladwriaeth Rydd Iwerddon.
Adroddgan
Defnyddir adroddgan mewn operâu, oratorïau a chantatau. Pan ddyfeisiwyd opera tua 1600 roedd angen i'r cyfansoddwyr ddweud y stori mewn cerddoriaeth. Wrth adroddganu, mae'r stori yn cael ei ganu yn gyflym, gyda dim ond harpsicord sy'n chwarae ychydig o gordiau. Ar ôl ychydig o adroddganu bydd y stori wedi symud yn ei flaen a gall y cantorion troi at ganu aria sy'n fwy diddorol a chyffrous.
Pan fydd adroddgan yn cael ei gyfeilio gydag offeryn bysellfwrdd yn unig, fe'i gelwir yn "recitativo secco" (adroddgan sych). Weithiau mae'r gerddorfa yn cyfeilio, gelwir hyn yn "recitativo accompagnato" (adroddgan i gyfeiliant). Nid oes unrhyw linellau bar mewn adroddgan gan nad oes curiad rheolaidd. Weithiau bydd cyfeiliant harpsicord adroddgan yn cael ei chwarae'n fyrfyfyr. Mae adroddgan yn gerddorol syml, er hynny mae'n gallu cael ei ddefnyddio mewn ffyrdd diddorol neu ddifyr.
Kevin O’Higgins
Cenedlaetholdeb
Yn 1915 ymunodd â mudiad parafilwrol, y Gwirfoddolwyr Gwyddelig (Irish Volunteers). Ar ddechrau Gwrthryfel y Pasg roedd O'Higgins yn sir Laois. Ymdrechodd i ymuno â'r Gwrthryfel yn syth ond bu'n rhaid iddo roi'r gorau i'w gynllun wedi iddo ond cyrraedd tref Athy, gan bod yr awdudrdodau Prydeinig yn gwrthod gadael i ddynion ifanc gael mynediad i Ddulyn. Yn 1918 roedd ymhlith y rhai a arestiwyd gan lywodraeth Prydain dan yr esgus o'r "Cynllun Almaeneg". Yn ystod ei amser yn y carchar, fe'i hetholwyd i Dŷ'r Cyffredin yn Llundain. Yn 1919 eisteddodd fel aelod Teachta Dála (aelod seneddol) i blaid Sinn Féin yn y Dáil Éireann hanesyddol cyntaf. Daeth yn Weinidog Cynorthwyol dros Lywodraeth Leol dan W.T. Cosgrave. Pan gafodd ei garcharu yn 1920, fe gymerodd ei le a phrofi ei hun yn wleidydd galluog.
Pwynt (geometreg)
bawd|Set feidraidd o bwyntiau mewn [[dau-ddimensiwn|gofod dau-ddimensiwn Ewclidaidd.]] Mewn mathemateg fodern, mae pwynt yn cyfeirio at ran o (neu 'elfen') o set a elwir yn "gofod".
Kevin O’Higgins
Cenedlaetholdeb
bawd|dim|600px|Y Dáil Éireann cyntaf, 1919. Mae O'Higgins yn rhes flaen olaf ar y dde.
Adroddgan
Yn y 19 ganrif diflannodd y gwahaniaeth rhwng Aria ac adroddgan yn raddol. Ysgrifennodd Wagner operâu lle roedd gan bopeth ddiddordeb cerddorol ac roedd yr adrannau'n llifo i mewn i'w gilydd.
Pwynt (geometreg)
Yn fwy penodol, mewn geometreg Ewclidaidd, mae 'bwynt' yn gysyniad neu'n ddatrysiad) mae'r geometreg wedi'i adeiladu arno, sy'n golygu na ellir diffinio pwynt o ran gwrthrychau a ddiffiniwyd eisoes. Fe'i diffinnir gan un nodwedd yn unig: gwirebau mae'n rhaid eu bodlon. Yn benodol, nid oes gan y pwyntiau geometrig unrhyw hyd, arwynebedd, cyfaint nac unrhyw briodoledd arall, o ran dimensiwn. Mae'n eitha posib fod y cysyniad o bwynt yn creu delwedd o leoliad unigryw mewn gofod Ewclidaidd.
Kevin O’Higgins
Rhyfel Cartref Iwerddon
Roedd O'Higgins yn gefnogwr cryf i'r Cytundeb Eingl-Wyddelig, a arweiniodd yn y pen draw at sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon. Ym mis Awst 1922 bu farw ddau o brif ffigurau'r mudiad annibyniaeth a chefnogwyr y Cytundeb, Michael Collins ac Arthur Griffith a daeth Cosgrave yn Arlywydd Dáil Éireann a Chadeirydd Llywodraeth Dros Dro De Iwerddon. Gyda chreu y Wladwriaeth Rydd yn swyddogol ar 6 Rhagfyr 1922 Cosgrave oedd y Prif Weinidog cyntaf - y teitl swyddogol oedd Llywydd y Cyngor Gweithredol a daeth O'Higgins yn Weinidog dros Faterion Cartref (yn 1924, ailenwyd y swyddfa yn Weinidog Cyfiawnder ac yn Is-lywydd). Y ddwy swyddfa hyn a gynhaliodd hyd ei farwolaeth.
Adroddgan
Mae'r term adroddgan yn cael ei ddefnyddio yn achlysurol ar gyfer yr arfer litwrgaidd o ganu geiriau o'r Salmau, yr Efengylau a'r Epistolau Beiblaidd, ond fel arfer bydd y term llafarganu yn cael ei ddefnyddio yn y Gymraeg ar gyfer y cyd-destun crefyddol.
Pwynt (geometreg)
Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
Mae'r syniad hwn yn cael ei gyffredinoli'n hawdd i ofod Ewclidaidd tri-dimensiwn, lle mae pwynt wedi'i gynrychioli gan (x, y, z), gyda'r trydydd rhif yn cael ei ddynodi gan z. Gellir cyffredinoli ymhellach gyda threfnau trefnus yn nhermau tuplet o n,
Kevin O’Higgins
Rhyfel Cartref Iwerddon
Fel Atwrnai Cyffredinol, ceisiodd sefydlogrwydd a gweithredodd bolisi llym yn ystod Rhyfel Cartref Iwerddon. Ymhlith pethau eraill, arwyddodd yr orchymyn dienyddio Rory O'Connor, a fu'n was priodas iddo lai na blwyddyn ynghynt. At ei gilydd, bu 77 dienyddiad o wrthryfelwyr i'r Cytuneb yn ystod y Rhyfel Cartref. Llofruddwyd tad O'Higgins fel dial am weithredoedd ei fab.
Economeg wleidyddol
Maes gwyddorau cymdeithas yw economeg wleidyddol neu economi wleidyddol sydd yn ymdrin â'r perthnasau rhwng unigolion a chymdeithas a rhwng y farchnad a'r wladwriaeth, gan dynnu ar ddulliau a damcaniaethau economeg, gwyddor gwleidyddiaeth, a chymdeithaseg. Mae union ystyr yr enw wedi newid ers yr 17g, ond gellir cydnabod yn fras tri thraddodiad sydd wedi diffinio economeg wleidyddol: yr ysgol glasurol, Marcsiaeth, a'r maes modern sy'n defnyddio ystadegaeth a dulliau modelu i brofi rhagdybiaethau ynglŷn â pherthynas y llywodraeth â'r economi.
Pwynt (geometreg)
Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
(a1, a2, … , an)
Economeg wleidyddol
I raddau helaeth, economeg wleidyddol oedd yr hen enw ar y ddisgyblaeth a elwir bellach yn economeg. Adlewyrchai'r enw gyd-destun hanesyddol astudiaethau economaidd yr 17g a'r 18g, pryd ystyriai materion economaidd yn rhan o fyd y llywodraeth. Prif ddiddordeb meddylwyr y cyfnod hwnnw oedd i gyfoethogi'r wladwriaeth er budd grym cenedlaethol a'r gallu i ennill rhyfeloedd. Ers y 19g, rhoddwyd mwy o bwyslais ar yr unigolyn yn economeg a'i statws fel gwyddor ffeithiol ac ymarferol yn hytrach na maes normadol, gwleidyddol.
Kevin O’Higgins
Rhyfel Cartref Iwerddon
Yn 1923 sefydlodd O'Higgins y Garda Síochána fel heddlu Iwerddon. Yr hyn sy'n ryfeddol o gofio sefyllfa'r Rhyfel Cartref ar y pryd yw i'r heddlu fod yn ddi-arfog ac maent wedi parhau fel hynny hyd heddiw. Apwyntiodd Eoin O'Duffy yn Gomisiynydd cyntaf y Garda. Adnabwyd O'Duffy fel trefnydd a diolchir iddo am greu llu di-arfog, dinesig ac anwleidyddol, er, bod ethos Gatholig gref i'r llu newydd i'w wrthgyferbynu gyda'r Royal Irish Constabulary, yr hen heddlu o dan lywodraeth Prydain.
Pwynt (geometreg)
Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
lle mae n yn dynodi dimensiwn y gofod lle lleolir y pwynt.
Economeg wleidyddol
Yn yr oes fodern, gall economeg wleidyddol gyfeirio at farnau economaidd y gwyddonydd gwleidyddol neu farnau gwleidyddol yr economegydd. Rhoddir yr enw "economeg wleidyddol newydd" ar astudiaethau sydd yn canolbwyntio ar y cymhellion gwleidyddol sydd yn ysgogi polisi economaidd. Fel rheol mae gwleidyddion yn pryderu mwy am ddosbarthiad incwm yr etholwyr, a lobïwyr yn becso am ddiddordebau ariannol eu cyflogwyr, nag yr ydynt am effeithlonrwydd polisïau economaidd.
Pwynt (geometreg)
Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
O fewn geometreg Ewclidaidd gellir ystyried llawer o ffurfiau yn gasgliadau neu'n rhesi o bwyntiau diddiwedd, anfeidraidd. Caiff ei gynrychioli, fel arfer, fel set o bwyntiau e.e. mae llinell yn set anfeidraidd o bwyntiau, ar ffurf, lle mae
Kevin O’Higgins
Gwleidyddiaeth
Roedd O'Higgins yn geidwadol, er fel rhan o'r "Donnybrook Set" doedd ddim mor bleidiol i achosion megis yr iaith Wyddeleg, economeg awtarcistaidd a militariaeth. Roedd ganddo feddwl isel o achosion asgell chwith; mewn ymateb i gwestiwn ar ei farn ar y bleidlais i fenywod dywedodd, "I would not like to pronounce an opinion on it in public." a bychannodd bolisiau cymdeithasol sosialaidd y 'Democratic Programme' a gynnwyswyd yn y Dáil cyntaf fel "mostly poetry". Fel Gweinidog Materion Tramor llwyddodd i ennill rhagor o hunanlywodraeth i'r Iwerddon fel rhan o'r Gymanwlad Brydeinig, gwrthododd y tueddiad o fewn rhai sectorau o'i blaid, Cummann na nGaedheal at ddilyn llwybr Ffasgaeth Mussolini.
Economeg wleidyddol
Gwreiddiau'r berthynas rhwng economeg a gwleidyddiaeth
Gellir olrhain pynciau testun economeg wleidyddol yn ôl i athroniaeth wleidyddol a moeseg yr hen Roegiaid, yn enwedig gwaith Platon ac Aristoteles. Nodweddai gwaith y cyndadau hynny gan gred ormodol yng ngrym y wladwriaeth i lunio'r natur ddynol, i reoli diwydiant, ac i arwain twf y gymdeithas. Deallasant sawl agwedd bwysig o fywyd economaidd, gan gynnwys rhaniad llafur a gwerth arian, a choleddant y rhagfarnau traddodiadol yn erbyn llog a masnach tra'n derbyn caethwasiaeth fel sefydliad dymunol os nad annatod. Ar y cyfan, ni roddai cymaint o sylw i economeg ag i wleidyddiaeth a moeseg, nac i bwysigrwydd yr unigolyn ym mywyd economaidd y gymdeithas.
Pwynt (geometreg)
Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
c1
Kevin O’Higgins
Llofruddio
Ar 10 Gorffennaf 1927 llofruddiwyd O'Higgins ar ochr Booterstown Avenue o Cross Avenue yn Nulyn, tra ar ei ffordd i'r Cymun yn Church of the Assumption, Blackrock. Llofruddwyd ef gan dri aelod IRA; Timothy Coughlin, Bill Gannon a Archie Doyle mewn dial am bolisi dienyddio O'Higgins. Derbyniodd angladd wladwriaethol a chladdwyd ef ar 13 Gorffennaf ym Mynwent Glasnevin.
Economeg wleidyddol
Gwreiddiau'r berthynas rhwng economeg a gwleidyddiaeth
Athroniaeth Roeg oedd sail athroniaeth y Rhufeiniaid, ac er iddynt ymdrin ag ambell problem economaidd, ni chreasant cyfundrefn ddamcaniaethol gyflawn parthed economeg. Fel rheol byddai athronwyr yn condemnio agweddau economaidd, megis llog, ariangarwch, a masnach, am resymau moesol. Bu ambell un, gan gynnwys Varro a Columella, yn beirniadau caethwasiaeth am ei bod yn ddiwydiant drudfawr, a chafodd ei gwrthwynebu hefyd gan Stoiciaid megis Seneca'r Ieuaf. Ysgrifennai'r cyfreithegwyr Rhufeinig ar bynciau arian, cyfoeth, a chyfalaf, ac yn eu gweithiau maent yn argymell cynyddu'r boblogaeth, rheoliadau ar eiddo preifat, a gwrthwariant. Er nerth economaidd a diwylliant deallusol yr Ymerodraeth Rufeinig, ni chafodd meddylwyr Rhufeinig effaith bwysig ar ddatblygiad maes economeg, a gellir dilyn hanesyddol o Aristoteles yn syth i feddylwyr Cristnogol yr Oesoedd Canol.
Pwynt (geometreg)
Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
hyd at
Kevin O’Higgins
Cofadail
bawd|upright=1.3|Plac i gofio O'Higgins ar gyffrodd Cross Avenue a Booterstown Avenue, nid yw yno bellach Cofnodwyd cyfraniad O'Higgins fel un o sylfaenwyr Gwladwriaeth Rydd Iwerddon ar gofail a godwyd ar lawnt Tŷ Leinster, cartref deddwrfa Iwerddon.
Economeg wleidyddol
Gwreiddiau'r berthynas rhwng economeg a gwleidyddiaeth
Yn yr ambell waith gan Dadau'r Eglwys sydd yn ymdrin â materion economaidd, pwysleisiant y gwaharddiad ar usuriaeth, ennill cyfoeth drwy fasnach, goruchafiaeth amaeth, a'r drefn statws cymdeithasol. Yn y Gristionogaeth, daeth economeg yn bwysicach o'i chymharu â gwleidyddiaeth, ond yn amhwysicach o'i chymharu â moeseg. Cafodd clerigwyr yr hawl i ennill bywoliaeth drwy lafurio, gan adlewyrchu'r urddas a roddid i waith, yn enwedig gwaith dwylo. Yn raddol, trodd y farn gyffredin yn erbyn caethwasiaeth pan gafodd caethweision eu troi'n Gristnogion gan eu perchenogion. Wedi i Gratianus gasglu ac adolygu corff y gyfraith ganonaidd yn yr 12g, tynnai'r Canonwyr – diwinyddion ac ysgolheigion canoloesol yr Eglwys Babyddol – ar y corpws hwnnw yn ogystal â'r Ysgrythur, ysgrifau Tadau'r Eglwys, a phenderfyniadau'r cynghorau eglwysig wrth iddynt astudio materion economaidd. Syniadau Aristoteles oedd sail ysgolaeth a deddf natur, yr hyn a arddelai gan feddylwyr Cristnogol Ewrop fel cyfundrefn ddelfrydol y wladwriaeth. Pwysleisiant gorchmynion y Beibl yn erbyn ariangarwch, er iddynt goddef eiddo preifat fel angen dynol ers y Cwymp. Yn ôl Tomos o Acwin, cyfreithlon ydy masnach er bywoliaeth syml, i gyflewni gwlad â'r pethau nas cynhyrchir o fewn ffiniau ei hun, neu i godi arian am elusen. Er hynny mae'n gosod rheolau moesol ar gyfer masnachu, er enghraifft ni cheir gwerthu nwydd am bris mwy na'i werth gyfiawn. Wrth i fasnach ymledu drwy wledydd Ewrop, ceisiodd meddylwyr gyfiawnhau llog a chontractau ariannol. Erbyn diwedd y 15g, bu hyd yn oed Urdd Sant Ffransis yn sefydlu banciau elusennol, y monts de piété, i fenthyg arian i'r tlawd ar gyfradd llog isel. Erbyn canol yr 16g, bu'r Eglwys Babyddol wedi rhoi'r gorau i'w hymdrechion i roi terfyn ar ariangarwch.
Pwynt (geometreg)
Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
cn
Kevin O’Higgins
Cofadail
Dadorchuddiwyd cofeb bychan iddo ym mis Gorffennaf 2012, gan y Taoiseach, Enda Kenny ger y safle lle llofruddiwyd ef. Difrodwyd y plac o fewn wythnos wedi i rhywun daflu paent coch drosto ac yn ei ddifri drachefn. Tynnwyd y plac ymaeth ac nid yw wedi ei hail-godi.
Economeg wleidyddol
Y mercantilyddion a'r ffisiocratiaid
Ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, dechreuodd syniadaeth economaidd ymddangos fel pwnc ar wahân i grefydd, yn dal ynghlwm wrth wleidyddiaeth, ac yn troi rhywfaint oddi wrth ei gysylltiad ag athroniaeth foesol. Yn sgil cwymp ffiwdaliaeth, y Diwygiad Protestannaidd, ac Oes Aur y Fforwyr fe ddirywiodd grym y Babaeth yn Ewrop a thyfodd nerth y brenhiniaethau dros faterion gwladol a masnachol. O'r 16g ymlaen daeth gofalon gwleidyddol, yn enwedig yr angen am gyllid i lenwi pwrs y wlad, i ddominyddu damcaniaethau economaidd. Priodolir y term "economi wleidyddol" i'r Ffrancwr Antoine de Montchrétien yn ei lyfr Traité de l'economie politique (1615). Cyfuniad ydyw yn y bôn o'r geiriau Groeg okonomie, yn ei ystyr draddodiadol rheolaeth y cartref, a polis sef dinas neu wladwriaeth. Awgrymai'r enw felly llywodraeth yn trefnu a chyfeirio masnach, diwydiant ac arian ei gwlad megis gwraig yn rheoli ei thŷ a'i theulu. Estyniad oedd gwaith Montchrétien o'r wyddor rheolaeth gyhoeddus a materion gwladol a arloesai yn llys Harri IV, brenin Ffrainc (1589–1610). Wrth i'r 17g mynd rhagddi, esblygodd corff o athroniaeth wleidyddol, moeseg, a chyfreitheg gan feddylwyr megis Hugo Grotius, Thomas Hobbes, a John Locke a gafodd ddylanwad syfrdanol ar ymdarddiad economeg wleidyddol.
Pwynt (geometreg)
Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
a d yn gysonion ac n yn ddimensiwn gofod.
Kevin O’Higgins
Tylwyth Gwleidyddol
Dilynodd nifer o deulu O'Higgins ei lwybr ym myd gwleidyddiaeth y Weriniaeth. Bu ei frawd, Thomas F. O'Higgins senior, a'i nai Thomas F. O'Higgins a Michael O'Higgins yn weithgar fel gwleidyddion.
Economeg wleidyddol
Y mercantilyddion a'r ffisiocratiaid
O ganlyniad i'r newidiadau economaidd a gwleidyddol yn Ewrop yn y cyfnod modern cynnar, daeth damcaniaethau mercantiliaeth yn farn gyffredin yr athronwyr, y masnachwyr a'r gwleidyddion. Y brif broblem a wynebai'r llywodraethau, yn ôl y mercantilyddion, oedd cynyddu cyllid gwladol er mwyn cynnal ac ehangu'r wladwriaeth. Roedd yn rhaid i'r mwyafrif helaeth o'r cyllid hwn gael ei ennill ar ffurf arian parod i'w wario yn uniongyrchol ar y fyddin, y llynges, a sefydliadau eraill i gryfhau grym y wladwriaeth. Yn ogystal, roedd angen canfod ffordd newydd o godi trethi ar y boblogaeth wrth i'r diwydiant amaeth ddirywio. Ymatebai'r mercantilyddion drwy ddadlau dros ymyrraeth gan y wladwriaeth yn yr economi, a rhoddwyd nifer fawr o ddeddfau a rheoliadau ar waith mewn ymgais i arwain tueddiadau'r farchnad er budd y wladwriaeth. Cyhoeddwyd nifer fawr o bamffledi ac ysgrifau yn y cyfnod hwn ar bynciau arian, bancio, y cynnydd mewn prisoedd, twf y boblogaeth, a chymorth i'r tlodion.
Pwynt (geometreg)
Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
Yn ogystal â diffinio pwyntiau a ffurfiau sy'n gysylltiedig â phwyntiau, trafododd Euclid hefyd y cysyniad allweddol: y gellir cysylltu unrhyw ddau bwynt gan linell syth. Mae hyn yn hawdd ei gadarnhau o dan estyniadau modern o geometreg Ewclidaidd, ac roedd ganddo ganlyniadau parhaol yn ei gyflwyniad, gan ganiatáu adeiladu bron yr holl gysyniadau geometrig a oedd yn wybyddus ar y pryd hwnnw. Fodd bynnag, nid oedd cysyniadau Euclid yn gyflawn nac yn derfynol, ac yn achlysurol nid oedd ei ffeithiau-tybiedig am bwyntiau yn dilyn yn uniongyrchol o'i wirebau, megis trefnu pwyntiau ar y linell neu brofi bodolaeth pwyntiau penodol. Er gwaethaf hyn, mae datblygiadau modern y system yn dileu'r tybiaethau hyn.
Economeg wleidyddol
Y mercantilyddion a'r ffisiocratiaid
bawd|chwith|Portread o François Quesnay, y cyntaf o'r ffisiocratiaid. Derbynai economeg wleidyddol ei haeddiant yng nghanol y 18g, gan adeiladu ar syniadaeth y mercantilyddion, a ffynnu wnaeth y ddisgyblaeth ymhlith athronwyr yr Oleuedigaeth yn Ffrainc, yr Alban, a Lloegr. Un o'r gweithiau cynharaf ar bwnc economeg fel y'i deallir heddiw oedd An Inquiry into the Principles of Political Economy (1767) gan yr Albanwr Syr James Steuart, ac yn y llyfr hwnnw mae'r awdur yn haeru taw cynnal lefel gynhaliaeth benodol i drigolion ei wlad yw prif swyddogaeth y gwladweinydd. Dan ddylanwad François Quesnay, meddyg Louis XV, brenin Ffrainc, datblygodd damcaniaeth y ffisiocratiaid i herio'r drefn fercantilaidd a sbarduno'r ddadl ddeallusol gyntaf yn y ddisgyblaeth. Adwaith yn erbyn y ffafriaeth dros fasnach a gweithgynhyrchu oedd ffisiocratiaeth yn bennaf, ac arddelai hefyd y ddeddf naturiol a rhyddid economaidd – ar batrwm Grotius, Locke, a Samuel von Pufendorf – yn hytrach na chenedlaetholdeb economaidd cul. Anghytunai'r ddwy garfan ynglŷn ag ystyr gwerth, a gafodd ei ystyried gan y mercantilyddion yn gywerth ag arian tra'r oedd y ffisiocratiaid yn diffinio gwerth yn nhermau cynhyrchu nwyddau. Dadleuai'r ffisiocratiaid hefyd bod llewyrch economaidd yn dibynnu ar sector amaethyddol cynhyrchiol, yn groes i farn y mercantilyddion taw ffyniant economaidd trwy ddiffiniad yw masnach a bod angen felly i gyfoethogi'r masnachwyr yn fwy nag unrhyw un arall.
Am y tro cyntaf, daeth rhyddid yr unigolyn yn ganolog i syniadaeth economaidd. Megis y rhyddfrydwyr clasurol cynnar, a arddelasant unigolyddiaeth radicalaidd ac hawliau sifil a gwleidyddol y dinesydd, ffurfiai'r ffisiocratiaid athrawiaeth ar sail rhyddid economaidd, gan ddadlau byddai'r fath system yn gytûn â'r ddeddf naturiol ac felly'n arwain at y cynhyrchiad diwydiannol mwyaf a'r dosbarthiad cyfoeth cyfiawnaf. Roedd y ffisiocratiaid yn seilio'u dealltwriaeth o gyfoeth ar wrthrychau materol, ac nid metelau gwerthfawr yn unig. Gwelsant gweithgynhyrchu a masnachu yn ddiwydiannau diffrwyth gan nad ydynt yn echdynnu adnoddau crai, dim ond yn newid neu addasu'r hyn a gynhyrchwyd gan ddiwydiannau cynradd, yn bennaf amaeth. Ystyriasant y gwerth a ychwanegwyd at adnoddau crai gan weithgynhyrchu a masnachu yn gywerth â chostau'r broses gynhyrchu, tra bod amaeth yn dwyn gwarged net. Tybiai'r ffisiocratiaid taw amaeth oedd yr unig ffynhonnell am gyllid gwladol yn y bôn, a'i fod yn briodol felly i'r wladwriaeth godi ei refeniw drwy dreth unigol ac uniongyrchol ar rent.
Economeg glasurol
Erbyn ail hanner y 18g, roedd economeg wleidyddol yn bwnc cwbl seciwlar, ac yn cyfuno dull anwythol Francis Bacon ag athroniaethau gwleidyddol yr 17g. Yr economegydd gwychaf o'r cyfnod, os nad sefydlwr y ddisgyblaeth fodern a'r economegydd pwysicaf erioed, oedd yr Albanwr Adam Smith. Fe luniodd y gyfundrefn gynhwysfawr gyntaf o economi wleidyddol yn ei gampwaith An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (1776), ffrwyth ei flynyddoedd o ymchwil i agweddau gwleidyddol, technolegol, naturiol, a chymdeithasol a'i ddadansoddiad o'r cydberthnasau cymhleth rhyngddynt sydd yn effeithio ar yr economi. Arloesai'r ysgol glasurol gan waith Smith, sydd yn pwysleisio rhan yr unigolyn ym mywyd economaidd ac yn lladd ar fercantiliaeth. Esbonir grymoedd y farchnad gan drosiad Smith o'r llaw anweledig, sydd yn dadlau bod gweithredoedd hunanlesog yr unigolyn yn ffordd effeithlonach o wella budd y gymdeithas na pholisïau'r llywodraeth.
Ysgoloriaeth yr Urdd Bryn Terfel
Gwobr yw Ysgoloriaeth yr Urdd Bryn Terfel a gyflwynir yn flynyddol. Sefydlwyd y wobr yn 1999 gyda'r nod o feithrin talent rhai o berfformwyr ifanc gorau Cymru.
Mae prif enillwyr dan 25 oed Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn mynd ymlaen i gystadlu am yr ysgoloriaeth. Ym mis Medi bob blwyddyn mae'r chwe chystadleuydd yn cael dosbarthiadau meistr i baratoi at y gystadleuaeth. Cynhelir y gystadleuaeth ym mis Hydref a fe'i darlledir yn fyw ar S4C. Dewisir yr enillydd gan banel o arbenigwyr ac fe'i cyhoeddir ar y noson. Mae'r buddugol hefyd yn cael gwobr ariannol o £4,000 i’w defnyddio i ddatblygu eu talent at y dyfodol.
Matthew Smith
Pêl-droediwr Cymreig yw Matthew Smith (ganwyd 22 Tachwedd 1999). Mae'n chwarae fel canolwr i FC Twente - ar fenthyg o Ddinas Manceinion - a thîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.
Gyrfa clwb
Ganwyd Smith yn Redditch, a chwareodd i dîm ieuenctid West Brom am gyfnod cyn ymuno gyda academi Dinas Manceinion pan oedd yn 14 mlwydd oed. Ym mis Gorffennaf 2018, ymudodd Smith ar fenthyg o'r clwb i glwb FC Twente yn yr Iseldiroedd ar gyfer tymor 2018–19.
Gyrfa ryngwladol
Gwnaeth Smith ei ymddangosiad cyntaf i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru mewn gem gyfeillgar 0–0 yn erbyn Mecsico ar 28 Mai 2018, gan eilyddio Tom Lawrence wedi 81 munud.
Dinas, Llanwnda
Mae Dinas yn bentrefan yng nghymuned Llanwnda, Gwynedd. Mae'n sefyll fymryn oddi ar y ffordd A487 ar y lôn gefn sydd yn rhedeg i'r gorllewin i gyfeiriad Felinwnda a Saron. Mae tua tair milltir i Gaernarfon.
Yn ogystal ag eglwys plwyf Llanwnda a dwy ystad fechan o dai a godwyd yng nghanol y 20g, ac ychydig o rai hŷn, yr oedd yma neuadd yn perthyn i eglwys blwyf Llanwnda, nes iddi gau a chanolfan fodern agor yn Felinwnda tua hanner milltir i lawr y lôn i gyfeiriad y môr.
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan ac yn Senedd y DU gan.
Cafodd y dreflan ei henwi yn ôl y plasty cyagos, sef Plas Dinas, oedd yn gartref i deulu Anthony Armstrong-Jones am ganrif a mwy (ac sy'n dal yn eu meddiant) er i'r adeilad bellach gael ei ddefnyddio fel bwyty a gwesty egsliwsif.
Un o drigolion mwyaf amlwg oedd yr awdur, gweinidog ac ysgolfeistr, y Parch. Gareth Maelor Jones. Cafodd y dramodydd a'r awdur Aled Jones Williams ei ddwyn i fyny yn y Ficerdy yma.
Rhesymeg mathemateg
Rhennir rhesymeg fathemategol yn aml i'r meysydd canlynol: theori set, theori model, theori dychweliadol (recursion theory) a theori prawf. Mae'r meysydd hyn yn rhannu canlyniadau sylfaenol, yn enwedig 'rhesymeg trefn un' (first-order logic), a diffiniadaeth (definability). Mewn gwyddoniaeth gyfrifiadurol (yn enwedig yn y Dosbarthiad ACM) mae rhesymeg fathemategol yn cwmpasu pynciau ychwanegol nad ydynt wedi'u manylu yn yr erthygl hon.
Ers ei sefydlu, mae rhesymeg fathemategol wedi cyfrannu at, ac wedi cael ei ysgogi gan, yr astudiaeth o fathemateg craidd - seiliau mathemateg. Dechreuodd yr astudiaeth hon ddiwedd y 19g gyda datblygu fframweithiau gwirebol ar gyfer geometreg, rhifyddeg a dadansoddiad. Yn gynnar yn yr 20g fe'i datblygwyd gan raglen David Hilbert i brofi cysondeb theorïau craidd hyn. Roedd canlyniadau Kurt Gödel, Gerhard Gentzen, ac eraill yn rhoi datrysiad rhannol i'r rhaglen, gan egluro'r materion sy'n gysylltiedig â dangos cysondeb.
Idan Amedi
Ganed Idan Amedi (Hebraeg: עידן עמדי), ar 19 Chwefror 1988 yn Pisgat Ze'ev, Jeriwsalem, Israel ac mae'n gyfansoddwr-canwr ac actor Hebraeg.
Yn 2006 cymerodd ran yn yr 8fed gyfres o'r gyfres gystadleuaeth gerddorol Israeli, Kokhav Nolad ('Ganed Seren'), gan ddod yn ail. Roedd ei gân "Poen yr Ymladdwyr" wedi ei gyfansoddi ganddo am ei brofiadau fel milwr gweithredol yn Corfflu Peirianwyr Milwr yn ystod ei Wasaaeth Filwrol gorfodol. Rhyddhaodd ei albwm gyntaf, a enwyd ar ei ôl, yn 2011. Roedd yn arbenigwr ar ymladd Taekwondo a Bocsio Thai.
Yn 2017 ymunodd ag ail gyfres o'r ddrama wleidyddol Israeli, Fauda. Chwaraeodd ran 'Sagi', Arab sy'n ymuno â'r uned milwyr-cudd. Cyfansoddodd Amedi y gân i'r gyfres, מנסים (ynganer: Menasim, 'Ceisio') yn Hebraeg. Mae'r gân yn cynnwys geiriau yn Hebraeg ac Arabeg.
Mae aelod arall o gast Fauda hefyd yn cyfansoddi a chanu, Tzachi HaLevy.
Coginiaeth Belarws
Prif fwydydd
bawd|Twmplenni tatws (kapytki) gyda saws madarch. Nid yw'n hawdd tyfu gwenith ym mhridd Belarws, ac felly gwneir bara yn draddodiadol o ryg a theisenni, cawliau, ac uwd o geirch a gwenith yr hydd. Ers y 19g, y daten yw bwyd pwysicaf coginiaeth Belarws, a fe'i defnyddir i wneud cawliau, prif seigiau, a byrbrydau. Ymhlith y llysiau cyffredin mae betys, moron, bresych, a suran. Bwyteir bresych naill ai'n ffres neu ar ffurf picl, a fe'i ychwanegir at gawliau a stiwiau. Câi madarch eu marinadu, eu halltu, eu sychu, a'u coginio'n ffres. Defnyddir sawl math o fadarch i flasu cawl, ac yng nghoginiaeth fodern i gyd-fynd â chig a physgod a'u hychwanegu at salad. Cynhwysyn cyffredin yn rhanbarth Palesye ydy llugaeron. Defnyddir aeron eraill, ceirios, afalau, a gellyg i felysu seigiau, i lenwi twmplenni, ac i eplesu diodydd. Defnyddir llaeth yn draddodiadol mewn cawliau a stiwiau, ac i wneud cawsiau fferm megis tvaroh, a fwyteir naill ai ar ben ei hun neu mewn twmplenni a bara miod. Fel arfer, blas mwyn sydd i fwyd Belarws. Y prif berlysiau a chyflasynnau ydy halen, pupur, winwyn, garlleg, dail y cwrw, llysiau'r gwewyr, ac weithiau llysiau'r bara ac hadau carwe.
bawd|chwith|Cymysgedd o fresych a chig wedi ei stiwio (bigas). Ni ddaeth cig yn rhan gyffredin o ymborth y werin nes yr 20g. Cig moch ydy'r mwyaf poblogaidd, fel arfer wedi ei rostio a'i roi mewn stiw. Gwneir selsig o waed a chig y moch. Yn debyg i wledydd eraill Dwyrain Ewrop, câi braster moch ei halltu a'i sychu mewn mwg ac yna'i ddefnyddio i flasu tatws a ballu, fel saim wrth goginio, neu'n ddanteithfwyd ar ben ei hun. Yn hanesyddol, cafodd y bual Ewropeaidd (zubr) a'r baedd eu hela, a bwyteir cig baedd hyd heddiw gyda bresych, selsig, a madarch ar ffurf y stiw bigas, a fwyteir hefyd yng Ngwlad Pwyl a Lithwania. Daeth cig eidion yn boblogaidd yn yr oes Sofietaidd, a fe'i defnyddir hefyd yn draddodiadol yng nghoginiaeth yr Iddewon. Daeth ambell saig Iddewig, megis saim ieir wedi ffrio a gyddfau cyw iâr a gwyddau wedi eu llenwi, yn boblogaidd ymhlith y Cristnogion ym Melarws. Bwyteir gŵydd wedi ei rhostio yn aml ar Ŵyl Farthin. Hyd yr 20g, pysgod yr afonydd a physgod hallt o'r Môr Baltig, yn enwedig penwaig, oedd yr unig bysgod a fwyteid ym Melarws. Cawsant eu rhoi mewn cawliau, eu pobi, neu eu defnyddio i lenwi twmplenni.
Cinio
bawd|Cinio syml o Felarws: tatws stwnsh a chig. Prif bryd o fwyd y dydd yn hanesyddol oedd cinio canol dydd. Bwyteid cawl tew a stiw fel arfer, gan deuluoedd tlawd a chefnog fel ei gilydd. Y prif ddiod i gyd-fynd â'r bwyd oedd kvass, wedi ei eplesu o fara rhyg a'i flasu weithiau â ffrwythau. Weithiau cafodd fodca (harelka) neu sudd bedw eplesedig (biarozavik) ei yfed. Byddai'r werin dlotaf yn bwyta bara gyda zatsirka, potes tenau o ddŵr a blawd, ac efallai llaeth, yn unig. Cinio oedd yn dal i fod yn bryd pwysicaf y dydd am y rhan fwyaf o'r 20g. Penwaig neu salad a chawl tew oedd i gychwyn, yna'r prif gwrs o gig a thatws, a phwdin bach i orffen. Yn yr 21g, mae Belarwsiaid yn debygol o gael cinio llai o faint yn y prynhawn, megis arfer Gorllewin Ewrop.
Swper
Bu'r swper draddodiadol yn debyg i frecwast, ac yn cynnwys uwd, bara, tatws, a llaeth. Datblygwyd ambell rysáit arbennig gan yr uchelwyr Belarwsiaidd, er enghraifft kalduny à la Count Tyshkevich sef twmplenni llawn wy, cig moch, a madarch. Heddiw, swper neu ginio'r prynhawn hwyr yw prif bryd y dydd gan amlaf. Byddai'r saig yn debyg i brydau eraill: tatws, bara, uwd, wyau, a chawl.
Canolfan S4C Yr Egin
bawd|Canolfan S4C Yr Egin - Pencadlys S4C, yng Nghaerfyrddin Mae Canolfan S4C Yr Egin neu Yr Egin yn adeilad yng Nghaerfyrddin, yn bencadlys i S4C ac yn ganolfan i'r diwydiannau creadigol. Mae'n bartneriaeth rhwng S4C a Phrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant gyda'r adeilad wedi ei leoli ar gampws y Brifysgol yn gyfagos i adeiladau y Coleg Cymraeg Cenedlaethol a Theatr Genedlaethol Cymru.
Ym mis Ebrill 2018 penodwyd Carys Ifan fel cyfarwyddwr Yr Egin. Cynhelir gŵyl agor Yr Egin rhwng 22 Hydref a 3 Tachwedd 2018. Agorwyd yr adeilad yn swyddogol ar 25 Hydref 2018.
Yn dilyn tendr cystadleuol am ddylunio'r adeilad cyhoeddwyd ar 6 Gorffennaf 2018 fod y gwaith wedi ei ddyfarnu i'r cwmni pensaernïol ROA o Gastell Newydd Emlyn a'r cwmni rhyngwladol BDP. Cychwynodd y gwaith adeiladu ar 30 Mawrth 2017 a chwblhawyd y gwaith erbyn Gwanwyn 2018. Mae'r adeilad ar siâp triongl a mae 3,700 metr sgwâr o ofod ar gael, gydag S4C yn brif denant a lle i nifer o gwmnïau eraill. Yng Ngorffennaf 2018 cyhoeddwyd rhai o denantiaid cyntaf Yr Egin, casgliad amrywiol o gwmnïau sy'n gweithio yn y diwydiannau creadigol: Atebol; Big Learning Company; Captain Jac; Asset Finance Solutions; Gorilla; Highly; Lens 360; Moilin; Optimwm; a Trywydd
Tsotsitaal
Mae Tsotsitaal yn derm ymbarél cyffredin ond sydd wedi dyddio ar gyfer grŵp o jargonau troseddol ac ieuenctid trefol yn Ne Affrica, a ddosberthir yn bennaf yn nhrefi y Gauteng, ond mae hefyd yn dod o hyd trefi mawrion eraill ledled y wlad. Mae Tsotsitaal bellach wedi datblygu, neu'n hytrach, ildio i creoliaith arall seiliedig ar ramadeg BantBantw, a anebir fel isiCamtho - jargon yn Soweto (yma "isi" yw rhagddodiad sy'n dynodi iaith, fe -eg yn y Gymraeg).
Yr enw
Daw'r gair Tsotsi o iaith Sesotho, ac mae'n golygu "lleidr" neu, yn gyffredinol, "person sy'n arwain ffordd o fyw troseddol" (yn y capasiti hwn, defnyddir y gair, er enghraifft, fel ffugenw'r protagonydd o'r ffilm "Tsotsi"). Yn ôl pob tebyg, daw'r gair o'r ferf ho tsots, "i hogi", a gafodd yr ystyr "arwain ffordd o fyw troseddol" yn ddiweddarach. Mae'r gair taal yn Afrikaans yn golygu "iaith."
Yn flaenorol, cafodd y jargon ei adnabod hefyd fel Flytaal, ond dyma'r elfen gyntaf, nid y gair Saesneg "fly", ond y gair slang Affricaneg flaai, sy'n golygu "cŵl", "dyfeisgar/cyfrwys".
Elipsoid
[[Delwedd:Ellipsoide.svg|400px|bawd|Enghreifftiau o elipsoidau, gyda'r hafaliad
Tsotsitaal
Gramadeg a geirfa
Mae'r geirfa yn gymysg - mae rhan fechan o'r geiriau o Afrikaans ond y mwyafrif o'r ieithoedd Sesotho a Swlŵeg. Mae ei sail gramadegol felly yn perthyn i'r ieithoedd Bantw. Mae geirfa yn datblygu gan ddefnyddio iaith frodorol y siaradwyr. Ceir geiriadur ar-lein syml o'r dafodiaith
Elipsoid
sffêr (top, a=b=c=4),
Tsotsitaal
Hanes
Dechreuodd ffeonomenon y Tsotsitaal gyda datblygiad creoliaith a adnabwyd fel flaaitaal yn yr 1940au yn Sophiatown - ar y pryd, maestref ddu yng ngorllewin Johannesburg, a oedd yn enwog am ei diwylliant "du" trefol (yn enwedig jazz) ac am ei chyfradd uchel o drosedd. Seiliwyd y slang ar ramadeg Afrikaans (iaith y meistri ac iaith gyswllt o fath) gan ychwanegu nifer o eiriau gan Tswana, geiriau diweddarach o Swlŵeg a dechreuodd ieithoedd eraill syrthio iddo. Yn raddol dechreuwyd cyfeirio at y creoliaith yma fel Tsotsitaal hefyd, a dyna'r term ymbarél mwyaf cyfarwydd bellach.
Elipsoid
sfferoid (gwaelod chwith, a=b=5, c=3),
Tsotsitaal
Hanes
Roedd Flytal yn iaith gudd i droseddwyr, a ddefnyddid i gyfathrebu heb fod yr heddlu na'r trigolion eraill yn ddeall yn llawn. Yn yr 1950au cynnar o ganlyniad i bolisïau apartheid, dymchwelwyd Sophiatown ei ddymchwel, adeiladwyd ardal ar gyfer y y 'gwynion tlawd' eu hadeiladu, Triomf yn ei le.
Elipsoid
3-echelinol elipsoid (gwaelod dde, a=4.5, b=6, c=3)]]
Gwrthrych geometrig yw elipsoid (enw gwrywaidd), sy'n arwyneb y gellir ei gael o sffêr drwy ei ddadffurfio i wahanol gyfeiriadau, neu'n fwy cyffredinol, drwy drawsffurfiad affin.
Tsotsitaal
Hanes
Yn y 1970au daeth y dirywiad yn sgil y ffaith bod Afrikaans, a oedd yn un o seiliau'r Tsotsitaal, wedi colli ei statws a defnyddoldeb wrth i ymwybyddiaeth a hyder y bobl groenddu, droi yn erbyn yr iaith. Dydy'r Tsostitaal wreiddiol prin yn bodoli bellach, ond mae'r term yn dal i gael ei harddel am koine sy'n gyfuniad o ieithoedd Affricanaidd nad sydd wedi eu sefydlogi na'i safonni.
Elipsoid
Mae ganddo arwyneb cwadrig ac mae ganddo un o'r ddwy nodwedd ganlynol:
Tsotsitaal
Hanes
Tra bod Flytaal a Tsotsitaal wedi eu seilio ar gramadeg Afrikaans datblygodd koine newydd yn yr 1970au yn seiliedig ar ramadeg Bantw cynhenid y bobl ddu. Y rhai mwyaf enwog o'r rhain yw isiCamtho (Iscamtho, Isicamtho, isiKamto), sy'n gyffredin yn Soweto ac yn seiliedig ar y gramadeg Swlŵeg neu Sesotho.
Elipsoid
Mae gan yr elipsoid dair echelin cymesuredd perpendicwlar sy'n groesi yng nghanol y cymesuredd, a elwir yn "ganol yr elipsoid". Gelwir y segmentau llinell sy'n amffinio ar yr echeliniau cymesuredd gan yr elipsoid yn "brif echeliniau" neu yn "echeliniau'r elipsoid". Os oes gan y tair echelin wahanol hyd, yna dywedir bod yr elipsoid yn "3-echelinol" neu yn "anghyfochrog", ac mae'r echeliniau wedi'u diffinio'n unigryw.
Tsotsitaal
Statws cymdeithasol
Oherwydd ei ddigwyddiad yn yr amgylchedd troseddol, ystyriwyd Tsotsitaal am amser maith fel iaith "dynion yn unig". Roedd y ferch a oedd yn siarad arno yn cael ei ystyried naill ai fel cariadion i'r gangster, neu fel putain. Yn Soweto, lle roedd trosedd yn chwarae rhan bwysig, esblygu'r Iskamto yn raddol o jargon i brif iaith cyfathrebu, gan ddileu'r rhwystrau rhwng ieithoedd Swlŵeg a Sesotho. Mae cenhedlaeth gyfan o bobl sydd wedi ei siarad ers plentyndod. Hefyd, mae isiCamtho yn ymledu ymysg merched yn raddol.
Elipsoid
Os oes gan ddau o'r echelinau hyn yr un hyd, yna mae'r elipsoid yn "elipsoid tro" (neu "elipsoid cylchdro"), a elwir hefyd yn sfferoid. Yn yr achos hwn, mae'r elipsoid dan gylchdro o gwmpas y trydydd echelin, ac felly mae yna lawer o ffyrdd o ddewis y ddau echelin perpendicwlar o'r un hyd.
Tsotsitaal
Statws cymdeithasol
Defnyddir isiCamtho yn aml mewn cerddoriaeth bop (yn enwedig yn y genre kwaito nodweddiadol ar gyfer y boblogaeth ddu), mae caneuon ynddo i'w clywed ar y radio a'r teledu. Gellir clywed y koine ar orsafoedd radio fel YFM (Youth FM) a bydd artistiaid amlwg fel Zola7 yn siarad mewn Iscamtho ar y teledu ac fe'i chlywir hi ar raglenni pobl ifanc ar y teledu megis Yizo Yizo.
Elipsoid
Yr hafaliad safonol
Drwy ddefnyddio'r system gyfesurynnol Cartesaidd, lle mae'r tarddiad yn ganol yr elipsoid, a'r echelinau cyfesurynnol yw echelinau'r elipsoid, yna mae gan hafaliad ymhlyg (implicit equation) yr elipsoid yr hafaliad canlynol:
Tsotsitaal
Statws cymdeithasol
Defnyddir hi hefyd wrth hysbysebu ar gyfer cynulleidfa drefol, ifanc, ddu. Oherwydd ei dyfodiad yn Soweto a'i phresenoldeb ar y cyfryngau, mae IsKamtho bellach wedi ymledu ar draws De Affrica. Tra nad yw'r iaith wedi ei safonni a cheir amrywiaeth arni o ddinas i ddinas a gan ddibynnu ar gefndir ieithyddol y bobl lleol, mae elfennau o'r geirfa bellach yn adnabyddus ar draws y wlad, hyd yn oed os yw'r gramadeg a'r ymadroddion y dynamig a gallu newid o le i le. Amcangyfrifir fod nifer y siaradwyr Iskamto yn Soweto bellach oddeutu 0.5 miliwn.
Elipsoid
Yr hafaliad safonol
lle mae
Tsotsitaal
Statws cymdeithasol
Fodd bynnag, nid oes gan Iskamto statws swyddogol yn Ne Affrica, lle mae 11 o ieithoedd gwahanol yn cael eu hystyried yn swyddogol. Gwaherddir y defnydd yn yr ysgol. Mae sefyllfa baradocsaidd yn codi pan mae'r athro/athrawes yn addysgu'r plant yn "ieithoedd" brodorol, Zwlw neu Sesotho, ond dydy'r plant ddim yn gyfarwydd gyda fersiwn 'but' (neu 'dwfn') iaith eu nain a thaid o'r cefn gwlad. Gan nad yw isiCamtho yn iaith swyddogol nid oes chwaith gydnabyddiaeth iddi o fewn llysoedd barn De Affrica, fel sydd i'r iaithoedd eraill. Mae hyn hefyd yn achosi trafferthion mynegiant a chofnodi.
Elipsoid
Yr hafaliad safonol
a, b, c
yn bositif (rhifau real).
Tsotsitaal
Ieithoedd "newydd" Affrica drefol
Mae'r ffenomenon yma, o gymysgu a chymathu ieithoedd brodorol Affricanaidd yn gyffredin ar draws dinasoedd mawrion y cyfandir. Yn ninas Nairobi, Cenia geir y 'dafodiaith' Sheng.
Elipsoid
Yr hafaliad safonol
Mae'r pwynt
(a, 0, 0)
,
(0, b, 0)
a
(0, 0, c)
yn gorwedd ar yr arwyneb. Gelwir y segment llinell o'r tarddiad i'r pwyntiau hyn yn "brif ran-echelin" (principal semi-axes) yr elipsoid, oherwydd y mae
yn hanner hyd y prif echelin.
Aria
Cân hir yw Aria sy'n cyd-fynd â llais unigol. Fel arfer mae aria i'w glywed mewn opera. Mae'n air Eidaleg o'r 18 ganrif sy'n golygu "aer" (hy tôn). Defnyddir ychydig bach o destun yn unig mewn aria. Mae nodweddion yn cynnwys defnyddio melisma, ailadrodd a dilyniannau. Yn nodweddiadol, byddai cyfeiliant llawn i'r llais unigol yn yr aria er nad yw hyn yn wir yn Dido ac Aeneas, Purcell, lle mai dim ond rhan continuo'r aria sydd dan gyfeiliant yn y rhan fwyaf o'r ariâu.
Mewn operâu o'r cyfnod Baróc roedd y rhan fwyaf o'r gerddoriaeth naill ai'n "adroddgan" neu'n "aria". Cafodd adroddgan (sy'n golygu: "i adrodd" neu "i ddweud") ei ganu yn gyflym, bron fel petai'n cael ei siarad, gyda dim ond ychydig o gordiau yn cyfeilio'r canwr, ac fel arfer ar harpsicord. Roedd y stori yn cael ei "ddweud" yn yr adroddgan. Unwaith y byddai naws y stori yn newid yna ddaw'r aria lle byddai'r canwr yn canu cân i fynegi ei deimladau. Roedd gan yr Aria mwy o sylwedd cerddorol na'r adroddgan. Fel arfer, roedd ariâu yn yr hyn a elwir ar ffurf "ABA" neu ar ffurf "Da Capo". Roedd prif adran, yna rhan ganol ac yna, ailadrodd y brif adran ("Da Capo" yw: "yn ôl i'r dechrau" ). Yn adran Da Capo, roedd y canwr, fel arfer, yn cael ychydig o ryddid byrfyfyr, i ychwanegu llawer o addurniadau lleisiol. Rhoddodd yr aria yn gyfle i berfformwyr arddangos eu dawn.
Nid yw'r gair "aria" yn cael ei ddefnyddio yn unig yn yr opera. Gellir dod o hyd i ariâu mewn cantatau neu fel caneuon unigol. Weithiau gelwir darnau ar gyfer offerynnau yn "aria". Yn aml, mae'r rhain yn alawon gydag amrywiadau, megis Air with Variations enwog Handel ar gyfer yr harpsicord, sydd weithiau yn cael ei alw Y Gof Cytûn (The Harmonious Blacksmith).
Yn y 19 ganrif dechreuodd y gwahaniaeth rhwng adroddgan ac aria yn yr opera i ddiflannu. Gwnaeth cyfansoddwyr fel Richard Wagner y gerddoriaeth yn llawer mwy parhaus. Nid oedd am i gynulleidfaoedd clapio yng nghanol ei operâu. Roedd am i'r gerddoriaeth ddatblygu'n ddramatig ac yn barhaus.
Grwpiau ethnig yn Affrica
bawd|upright=1.6|Map o brif grwpiau ethno-ieithyddol Affrica (1996): [[Ieithoedd Affro-Asiaidd|Affro-Asiaidd Niger–Congo Nilo-Saharaidd (dadleuol) other ]] Mae miloedd o grwpiau ethnig yn Affrica.
Y bobloedd dduon
I dde'r anialwch gogleddol, yn y rhan enfawr o'r cyfandir a elwir Affrica is-Saharaidd, mae tiroedd brodorol y bobloedd dduon, a elwid yn hanesyddol yn Negroaid. Fel rheol, mae ganddynt wallt trwchus cyrliog, a braidd dim blew corff. Maent i gyd yn groenddu, ond mae rhai grwpiau ethnig yn dywyllach nag eraill. Mae gan bobloedd Canolbarth Affrica, yng nghoedwigoedd y Congo, a Gorllewin Affrica, ar hyd Gwlff Gini, groen tywyll iawn, gwallt crychlyd, gwefusau trwchus, trwynau llydain, a breichiau hirion. Yn y gwledydd ar ffiniau deheuol y Sahara a'r Sahel mae nifer o grwpiau o dras gymysg, o ganlyniad i oresgyniadau'r gogleddwyr, a chawsant eu troi'n Fwslimiaid ar y cyfan.
Mae'r bobloedd yn Nwyrain a De Ddwyrain Affrica yn cadw da byw ac yn ffermio'r tir. Ardal gymysg iawn ydyw o ran hil, yn gartref i ddisgynyddion o'r Swdan ac Arabiad yn ogystal â'r grwpiau ethnig brodorol. Mae'r mwyafrif ohonynt yn dal ac yn gryf, megis y Swlŵaid a'r Matabele. I'r gogledd o Wganda trigasa'r Dincaid a'r Shilluk, sydd yn hynod o dal ac yn dywyll. Yn Ucheldiroedd Ethiopia mae'r boblogaeth yn gymysg iawn, ac yn Somalia mae'r bobl yn dywyll eu croen ond yn debycach i Ewropeaid o ran pryd a gwedd yr wyneb.
Khoisan
Yn Neheudir Affrica mae pobl y prysgoed, y San, sy'n byw yn bennaf yn y Kalahari ym Motswana. Mae ganddynt bryd a gwallt tebyg i'r pigmïaid, er nad oes cymaint o flew ar eu cyrff. Mae olion archaeolegol yn awgrymu i'r San, neu bobloedd debyg, fyw mewn rhannau eraill o Affrica.
Yn Ne Orllewin Affrica hefyd mae'r Khoikhoi, a elwir yn hanesyddol yn Hotentotiaid, sydd yn cadw gwartheg a defaid. Maent yn edrych yn debyg i'r San, ond fel arfer yn dywyllach eu croen.
Affricanwyr croenwyn
Ers yr 17g, bu poblogaethau sefydlog o Ewropeaid yn Affrica is-Saharaidd. Tref y Penrhyn oedd y wladfa gyntaf a sefydlwyd, a hynny gan yr Iseldirwyr yn 1652. Erbyn diwedd yr Ymgiprys am Affrica yn y 19g, roedd pob rhan o'r wlad oni bai am Ethiopia a Liberia o dan reolaeth ymerodraethau Ewrop. Yn Ne Affrica a Rhodesia tyfai'r cymunedau croenwyn mwyaf, sy'n disgyn yn bennaf o Brydeinwyr ac Iseldirwyr.
Parabola
bawd|dde|upright=1.36|Rhanau o barabola (glas), gyda rhai nodweddion eraill. Mae'r ddwy linell las sy'n ymestyn i fyny'n yn ddi-dor. lang=cy|300px|bawd|Y pedwar math o drychiad conig, wedi'u hamlinellu'n ddu o gwmpas y rhannau lliw.
Gellir ei ddiffinio mewn sawl ffordd gwahanol. Mae un o'r diffiniadau hyn yn defnyddio: pwynt, y ffocws a llinell (sef y 'cyfeirlin'). Nid yw'r ffocws yn gorwedd ar y cyfeirlin. Locws o bwyntiau ar un plân, felly, yw'r parabola, gyda'r pwyntiau i gyd yr un pellter o'r cyfeirin a hefyd o'r ffocws. O berspectif siapau solid, gellir edrych ar y parabola fel trychiad conig a grëwyd o'r croestoriad rhwng arwyneb conigol a phlân sy'n baralel (yn gyfochrog) i ail blân sydd ar dangiad i'r arwyneb conigol. Ceir hefyd ddiffiniad algebraidd, sy'n nodi mai siart o ffwythiant cwadratig yw'r parabola e.e.
.
Gelwir y linell sy'n berpendicwlar i'r cyfeirlin (directrix) ac sy'n mynd trwy'r ffocws (hynny yw, y llinell sy'n rhannu'r parabolaidd trwy'r canol) yn "echelin cymesuredd". Gelwir y pwynt ar y parabola sy'n croestori'r echelin cymesuredd yn "fertig", a dyma'r union bwynt lle mae cromlin y parabola yn ei anterth. Y pellter rhwng y fertig a'r ffocws, wedi'i fesur ar hyd yr echelin cymesuredd yw'r "hyd ffocal" (focal length). Cord y parabola yw'r "latus rectum", sy'n gyfochrog â'r cyfeirlin ac yn mynd trwy'r ffocws. Gall rhan agored y parabolas wynebu i lawr, i'r chwith, i'r dde, neu mewn unrhyw gyfeiriad mympwyol arall. Gellir ail-leoli unrhyw parabola a'i ail-lenwi i ffitio'n union ar unrhyw barabola arall - hynny yw, mae pob parabola - o ran eu geometrrg - yn debyg.
Hanes
Menaechmus yn y 4g CC bia'r cofnod cyntaf o'r parabola i oroesi. Fe'i disgrifiwyd ganddo yn ei ymchwil i 'ddyblu'r ciwb'. Datblygwyd ei waith gan Archimedes, ganrif yn ddiweddarach. Ond Apollonius o Berga a fathodd yr enw yn ei ymchwil i'r trychiad conig.
Cododd y syniad o adlewyrchydd parabolic ymhell cyn iddo gael ei gynhyrchu; y broblem fwyaf oedd y defnydd, ei wneuthuriad. Cyflwynwyd sawl cynllun gan fathemategwyr fel René Descartes, Marin Mersenne, a James Gregory ond ni chrewyd telesgop gydag adlewyrchydd parabolig tan 1668, a hynny gan Isaac Newton.
Diffiniad o'r parabola fel locws o bwyntiau
Gellir diffinio parabola o fewn geometreg fel set o bwyntiau (neu locws o bwyntiau yn y plân Ewclidaidd:
Mae canolbwynt (neu bwynt canol) V o'r perpendiciwlar i'r ffocws F i'r cyfeirlin l yn cael ei alw'n 'fertig', a'r linell FV yn 'echelin cymesuredd' y parabola.
Pencadlys BBC Cymru
Mae Pencadlys BBC Cymru (BBC Wales Headquarters) yn adeilad yn Sgwâr Canolog, Caerdydd sy'n cynnwys swyddfeydd a stiwdios ar gyfer BBC Cymru yn ogystal â gwasanaethau technegol S4C. Mae'r adeilad gwerth £120 miliwn yn cymryd lle hen Ganolfan Ddarlledu BBC Cymru yn Llandaf,. Cyfeiriad swyddogol yr adeilad yw 3 Sgwâr Canolog.