cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elisabeth I, brenhines Lloegr
Priodi ai peidio
Erbyn 1570, roedd unigolion blaenllaw yn llywodraeth Elisabeth wedi derbyn na fyddai’r frenhines yn debygol iawn o briodi nac ychwaith yn debygol o enwi olynydd. Roedd William Cecil yn chwilio’n gyson am ddatrysiadau i broblem yr olyniaeth. Cyhuddwyd Elisabeth o fod yn anghyfrifol, ond eto ei distawrwydd oedd cryfder ei sefydlogrwydd gwleidyddol ar yr orsedd. Sylweddolai os byddai’n enwi etifedd y byddai ei choron yn agored i wrthryfel. Roedd yn cofio'n ôl i’r cyfnod pan mai hi oedd olynydd ei chwaer, Mari I.
Crefydd
Daeth Cymru a Lloegr yn swyddogol Brotestannaidd pan esgynnodd Elisabeth I i orsedd Lloegr ym 1559, ac yn dilyn cyflwyno'r Cytundeb Protestannaidd cadarnhawyd mai Protestaniaeth fyddai crefydd swyddogol teyrnas newydd Elisabeth.
Credai Elisabeth a’i chynghorwyr bod y Catholigion yn cynllwynio crwsâd yn erbyn Lloegr, sef gwlad hereticaidd yn eu golwg hwy. Ceisiodd Elisabeth felly chwilio am ddatrysiad Protestannaidd, na fyddai’n digio’r Catholigion yn ormodol tra ar yr un pryd yn plesio dymuniadau Protestaniaid Lloegr. Roedd Elisabeth yn ddiamynedd ei hagwedd gyda Phiwritaniaid radicalaidd, a oedd yn ei golwg hi yn gwthio am ddiwygiadau rhy eithafol.
O ganlyniad, dechreuodd y Senedd drafod deddfwriaeth ar gyfer eglwys newydd Elisabeth a fyddai’n seiliedig ar gytundeb Protestannaidd Edward VI, gyda’r brenin/brenhines yn bennaeth, ond a oedd yn cynnwys elfennau Catholig, fel gwisg offeiriaid. Roedd Eglwys Brotestannaidd Elisabeth yn gyfaddawd cymhedrol, a oedd yn troedio’n ofalus rhwng y ddwy grefydd mewn oes pan oedd crefydd yn achos cynnen a gwrthdaro rhwng gwahanol garfannau yn y gymdeithas. Erbyn y 1560au, roedd Rhyfel Cartref Crefyddol Ffrainc wedi dechrau rhwng yr Hiwgenotiaid a’r Catholigion, ac roedd hwn yn rybudd clir i Elisabeth am yr anhrefn a allai gael ei achosi gan bwnc llosg crefydd.
Pasiwyd y Ddeddf Oruchafiaeth ym mis Mai 1559 a oedd yn sefydlu Eglwys Brotestannaidd Elisabeth yn swyddogol. Gyda’r deddfwriaeth hon penodwyd Elisabeth yn Llywodraethwr Goruchaf Eglwys Loegr (Supreme Governor of the Church of England) ac roedd yn rhaid i swyddogion cyhoeddus dyngu llw o ffyddlondeb i’r frenhines fel y llywodraethwr goruchaf neu byddent yn cael eu diswyddo; cafodd y cyfreithiau hereticiaeth eu diddymu, er mwyn osgoi’r erledigaeth erchyll yn erbyn anghydffurfwyr crefyddol, a oedd mor gyffredin adeg teyrnasiad Mari I.
Rhan arall o’r ddeddfwriaeth newydd oedd Deddf Unffurfiaeth a wnai hi’n orfodol mynychu’r eglwys, a chyhoeddwyd y byddai’r Beibl, y gwasanaethau a'r llyfrau gweddi yn y Saesneg. Fersiwn ddiwygiedig o Lyfr Gweddi Gyffredin 1552 fyddai’n cael ei defnyddio mewn gwasanaethau, ac roedd hwn yn gyfaddawd rhwng barn y Protestaniaid a Chatholigion ar y Cymundeb.
Er hynny, nid oedd y dirwyon neu’r gosb am reciwsantiaeth, neu methu mynychu a chydymffurfio, yn ormodol nac yn eithafol ar y cyfan. Gwrthododd rhai Catholigion blaenllaw gytuno ar y trefniant hwn - er enghraifft, Cardinal William Allen, a wrthododd dyngu llw o ffyddlondeb yn ôl y Ddeddf Oruchafiaeth ac a ffodd i Rufain.
Bygythiad y Catholigion
Fel ei chyndeidiau, sylweddolai Elisabeth ei bod yn bwysig iddi sefydlu ei hawdurdod o gychwyn cyntaf ei theyrnasiad. Yn wyneb hynny, roedd crefydd yn fygythiad i’w theyrnasiad o’r cychwyn. Mewn cyfnod pan oedd crefydd yn destun a oedd yn creu tensiynau, anghytuno a gwrthdaro gwaedlyd yn aml, daeth Elisabeth yn darged ar gyfer cynllwynion Catholig yn negawd cyntaf ei theyrnasiad. Cafodd ei hesgymuno gan y Pab o’r Eglwys Gatholig ym 1570 ac felly teimlai’r frenhines fwy o dan berygl oddi wrth y bygythiad Catholig oherwydd hynny. Roedd Elisabeth felly'n cosbi ei gelynion Catholig yn llym - er enghraifft, ym 1584 cafodd dau Gymro, Edward Jones a Thomas Salisbury, eu dienyddio am eu rhan yng Nghynllwyn Babington.
Mari, Brenhines yr Alban
Roedd Mari yn gyfnither i Elisabeth, ond yn ystod teyrnasiad Elisabeth daeth Mari yn fwy o fygythiad i Elisabeth gan ei bod hi'n ffocws cynyddol i nifer o gynllwynion Catholig i ddiorseddu Elisabeth. Daeth Mari yn Frenhines yr Alban yn dilyn marwolaeth ei thad, Iago V, pan oedd hi'n wythnos oed, a magwyd hi yn y ffydd Gatholig yn Ffrainc. Pan oedd hi'n 16 oed priododd frenin ifanc Ffrainc, sef y ‘dauphin’. Gyda’i gŵr yn dod yn frenin Ffrainc, daeth Mari yn Frenhines Ffrainc a’r Alban. Fel cyfnither i Elisabeth roedd ganddi hawl ar goron Lloegr drwy chwaer Harri VIII, sef Margaret, a oedd wedi priodi Iago IV, Brenin yr Alban. Ystyriwyd Mari gan lawer, yn enwedig Catholigion, fel yr etifedd cyfiawn i orsedd coron Lloegr.
Ym 1565 priododd Mari â Henry Stuart, Arglwydd Darnley, a oedd hefyd yn gallu hawlio gorsedd Lloegr. Roedd Darnley yn unigolyn amhoblogaidd, a llofruddiwyd ef yn Chwefror 1567 gan gynllwynwyr, a oedd yn fwy na thebyg dan arweiniad James Hepburn, 4ydd Iarll Bothwell. Yn fuan wedi’r llofruddiaeth, priododd Mari a Bothwell ar 15 Mai 1567. Oherwydd amheuon bod Mari yn rhan o gynllwyn i lofruddio ei gŵr, a oedd hefyd yn gefnder iddi, cafodd ei charcharu yng Nghastell Loch Leven. Roedd y bonedd yn yr Alban yn mynd yn fwy gelyniaethus tuag ati, ac wrth iddi adael yr Alban, gorfodwyd hi i ildio ei hawl ar goron yr Alban, a’i roi i’w mab bach, sef Iago VI, a anwyd ym Mehefin 1566. Aethpwyd ag Iago i Gastell Stirling er mwyn iddo gael ei fagu fel Protestant. Dihangodd Mari o Gastell Loch Leven ym 1568.
Ym 1568, wedi iddi ddianc o’r castell, ffodd Mari i Loegr, gan obeithio cael lloches gan Elisabeth I. I ddechrau, bwriad Elisabeth oedd bod Mari, ei chyfnither a’i chyd-frenhines, yn dychwelyd i’r Alban gyda chefnogaeth byddin o Loegr, ac yn adfer ei hawl ar orsedd yr Alban. Dewis arall oedd ei hanfon i Ffrainc ac i blith gelynion Catholig Lloegr, ond roedd hyn yn ormod o fygythiad i Loegr. Penderfynodd Elisabeth felly ei chadw yn Lloegr. Carcharwyd hi yno am bron i 20 mlynedd, ac yn ystod y blynyddoedd hynny darganfuwyd bod ganddi rôl ganolog mewn llawer o gynllwynion Catholig i ddiorseddu Elisabeth.
Cadwyd llygad barcud ar Mari tra'r oedd hi yn y carchar yn Lloegr gan brif ysbïwr Elisabeth I, sef Syr Francis Walsingham, a oedd yn raddol yn crynhoi tystiolaeth yn ofalus ac yn drylwyr er mwyn medru ei chyhuddo o deyrnfradwriaeth. Chwiliwyd am dystiolaeth o’i rôl yng Nghynllwyn Ridolfi ym 1571, ac yn y diwedd cafwyd hi’n euog o fod yn rhan o Gynllwyn Babington ym 1587. Cafwyd hi’n euog o deyrnfradwriaeth a dedfrydwyd hi i’r gosb eithaf. Roedd Elisabeth wedi gorfod plygu yn y diwedd i’r dystiolaeth a’r ohebiaeth ddiamheuol ynghylch cyfraniad Mari at y cynllwyn, ac er ei bod hi'n anfodlon, bu’n rhaid iddi lofnodi gwarant dienyddio ei chyfnither a’i chyd-frenhines, ym 1587.
Ar 8 Chwefror 1587, dienyddiwyd Mari yng Nghastell Fotheringay, swydd Northampton. Wedi dienyddiad Mari, honnodd Elisabeth nad oedd hi wedi bwriadu llofnodi’r warant dienyddio, a rhoddodd y bai ar ei Hysgrifennydd, William Davison, am weithredu’r warant heb yn wybod iddi hi. Mae’n amlwg bod penderfyniad mor derfynol yn pwyso ar ei chydwybod a’i bod o bosib wedi difaru canlyniadau ei phenderfyniad.
Yr Armada, 1588
Yr her fwyaf bygythiol o dramor a wynebodd Elisabeth yn ystod ei theyrnasiad oedd yr Armada. Roedd yr Armada yn fflyd o longau Sbaenaidd a hwyliodd i Loegr ym 1588 o dan arweiniad Medina Sidonia gyda’r bwriad o ddiorseddu'r frenhines Brotestannaidd, Elisabeth I.
Ar ôl blynyddoedd o densiwn penderfynodd Felipe II ymosod ar Loegr gyda’i lynges, Yr Armada. Roedd Yr Armada yn llynges bwerus iawn, gyda 122 o longau a thua 30,000 o filwyr a morwyr ar fwrdd y llongau yn barod i ymosod. Ar 12 Gorffennaf 1588 hwyliodd fflyd o longau’r Armada Sbaenaidd ar draws Môr Udd o Ffrainc tuag at Loegr, a bwriad y Sbaenwyr oedd y byddai fflyd o longau Sbaenaidd, dan arweiniad Dug Parma, yn dod draw o’r Iseldiroedd i gynorthwyo’r Armada gyda’r goresgyniad. Roedd gan Elisabeth nifer o forwyr profiadol - yn eu plith, Francis Drake, Martin Frobisher, John Hawkins a’r Arglwydd Howard o Effingham. Yn ffodus i’r Saeson, penderfynodd y Sbaenwyr ymosod yng nghanol stormydd a gwyntoedd cryfion. Ynghyd â’r stormydd, roedd tactegau Francis Drake, rheolwr Llynges Lloegr, i anfon ‘llongau tân’ i ganol yr Armada ar 29 Gorffennaf wedi golygu bod y galiynau Sbaenaidd wedi gorfod ffoi mewn braw i Fôr y Gogledd ac wedi cael eu gwasgaru i ganol tywydd garw.
Garth
Mae Garth yn enw sawl lle yng Nghymru, ac yn elfen mewn enwau lleoedd eraill:
Elisabeth I, brenhines Lloegr
Yr Armada, 1588
Chwalwyd yr Armada a hwyliodd gweddillion yr Armada yn ôl i Sbaen, gyda llawer o’r llongau yn cael eu colli ar hyd arfordir Iwerddon. Roedd rhai wedi ceisio mynd o gwmpas arfordir Gogledd yr Alban a hwylio drwy Fôr y Gogledd ac yna yn ôl ar hyd arfordir gorllewinol Iwerddon i gyfeiriad y de. Yn ddiarwybod bod yr Armada wedi dioddef y fath anffawd, casglwyd milisia ynghyd yn Lloegr o dan arweiniad Iarll Caerlŷr yn barod ar gyfer amddiffyn y deyrnas. Gwahoddodd Elisabeth i arolygu eu lluoedd yn Tilbury yn Essex ar 8 Awst. Gan wisgo brestblad (breastplate) arian dros ffrog felfed wen, traddododd Elisabeth un o’i anerchiadau mwyaf enwog i’r lluoedd oedd wedi crynhoi o’i blaen:"Fy mhobl annwyl...Gwn fod gennyf gorff gwan ac eiddil menyw, ond mae gennyf galon a stumog brenin, a hwnnw’n Frenin Lloegr hefyd, ac sy’n wfftio’n ddirmygus at Parma neu Sbaen, neu unrhyw Dywysog yn Ewrop a feiddia oresgyn ffiniau fy nheyrnas."Pan na ddaeth ymosodiad bu llawenydd mawr a gorfoledd ar draws teyrnas Elisabeth. Roedd ysblander gorymdaith fuddugoliaethus Elisabeth I ar ei ffordd draw i wasanaeth o ddiolch yn Eglwys Gadeiriol Sant Pawl, Llundain, yn cyfateb i'r hyn a welwyd ar achlysur ei choroni.
Garth
Hefyd:
Gall hefyd fod yn enw person:
Elisabeth I, brenhines Lloegr
Yr Armada, 1588
Gan hynny, roedd Elisabeth wedi llwyddo i wrthsefyll yr ymosodiad, gydag Armada Sbaen yn colli 44 o’i llongau allan o gyfanswm o 130. Bu trechu'r Armada yn fuddugoliaeth bwysig o ran propaganda i Elisabeth fel brenhines ac i Loegr fel teyrnas Brotestannaidd. Gwelai’r Saeson eu buddugoliaeth fel symbol o ffafr Duw a sancteiddrwydd y deyrnas o dan arweinyddiaeth y frenhines wyryf. Ond er bod y goresgyniad wedi ei ddryllio, roedd y rhyfel ehangach rhwng Lloegr a Sbaen yn parhau. Gan fod y Sbaenwyr yn parhau i reoli taleithiau deheuol yr Iseldiroedd roedd y bygythiad o oresgyniad yn dal i fodoli.
Ym 1589, flwyddyn wedi’r Armada Sbaenaidd, anfonodd Elisabeth yr Armada Seisnig neu’r Gwrth-Armada i Sbaen, gyda 23,375 o ddynion a 150 o longau, o dan arweiniad Syr Francis Drake fel llyngesydd a Syr John Norreys fel cadfridog. Cafodd y Saeson golledion enbyd, gyda rhwng 11,000 a 15,000 yn cael eu lladd, eu hanafu neu’n marw oherwydd afiechyd.
Iwerddon
Wynebodd Elisabeth wrthwynebiad chwyrn yn Iwerddon i’w Heglwys Brotestannaidd. Roedd y Gwyddelod yn glynu’n dynn wrth eu ffydd Gatholig ac yn herio ei hawdurdod drwy gynllwynio gyda’i gelynion. Ymateb Elisabeth i hyn oedd rhoi tir i’w gwŷr llys - er enghraifft, Humphrey Gilbert a Walter Raleigh, yn Iwerddon, o gwmpas ardal Ulster a Munster. EI bwriad oedd sefydlu trefedigaethau i wladychu’r wlad ac atal y gwrthryfelwyr rhag darparu lleoliad parod i Sbaen er mwyn ymosod ar Loegr. Yn sgil cyfres o wrthryfeloedd, mabwysiadodd coron Lloegr dactegau llosgi tir gan ddinistrio’r tir a lladd y trigolion oedd yn byw arno. Adeg gwrthryfel yn Munster ym 1582 o dan arweinyddiaeth Gerald FitzGerald, 15fed Iarll Desmond, amcangyfrifwyd bod tua 30,000 o Wyddelod wedi newynu i farwolaeth. Cafodd y gyflafan fawr a thorcalonnus ei disgrifio gan y bardd Edmund Spenser.
Roedd 1594-1603 yn gyfnod cythryblus yn Iwerddon, a adnabuwyd fel y Rhyfel Naw Mlynedd. Roedd hwn yn wrthryfel a ddigwyddodd pan oedd y tensiynau rhwng Lloegr a Sbaen ar eu hanterth, a phan oedd Sbaen yn gefnogol i arweinydd y gwrthryfel, sef Hugh O’Neill, Iarll Tyrone. Yng ngwanwyn 1559 anfonodd Elisabeth Robert Devereux, 2il Iarll Essex, i chwalu’r gwrthryfel, ond bu hwnnw’n aflwyddiannus a dychwelodd i Loegr er gwaethaf gorchmynion Elisabeth iddo beidio. Penodwyd Charles Blount, Arglwydd Mountjoy, yn ei le, a chymerwyd tair blynedd i chwalu’r gwrthryfel. Ildiodd O’Neill ym 1603, ychydig ddiwrnodau ar ôl marwolaeth Elisabeth, ac yn fuan wedyn llofnodwyd cytundeb heddwch rhwng Lloegr a Sbaen.
1871 (ffilm, 1990)
Ffilm ddrama a ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Ken McMullen yw 1871 a gyhoeddwyd yn 1990. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd 1871 ac fe’i cynhyrchwyd yn Ffrainc a'r Deyrnas Gyfunol. Lleolwyd y stori ym Mharis. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Ken McMullen.
Elisabeth I, brenhines Lloegr
Oes Fforio
Roedd teyrnasiad Elisabeth I yn gyfnod pwysig o ran fforio a masnach ryngwladol. Erbyn cyfnod y Tuduriaid roedd Lloegr, ynghyd â Phortiwgal, Sbaen, Ffrainc a’r Iseldiroedd, ymhlith gwledydd morwrol mwyaf pwerus y byd. Ymfalchïai’r gwledydd hyn bod ganddynt forwyr abl oedd yn medru lansio teithiau fforio er mwyn perchnogi a chipio cyfoeth tiroedd ar draws y byd. Roedd lluoedd morwrol oedd yn cynnwys fflyd o longau yn hollbwysig er mwyn dod â sbeisys, perlysiau, cotwm a nwyddau gwerthfawr eraill yn ôl o’r tiroedd hynny. Defnyddiodd Elisabeth I chwedloniaeth Gymreig, hyd yn oed, i hyrwyddo ei chefnogaeth i fforio. Dyna a wnaeth pan ddefnyddiodd y chwedl am y tywysog canoloesol Madog ap Owain o Wynedd a’i daith i America ddiwedd y 12g i gyfiawnhau anfon ymsefydlwyr o Brydain i sefydlu trefedigaethau yn America. Defnyddiai John Dee, un o gynghorwyr Elisabeth, stori Madog fel propaganda i sefydlu Ymerodraeth ‘Brydeinig’ yng ngogledd America.
1871 (ffilm, 1990)
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Roshan Seth, Dominique Pinon, Med Hondo, Maria de Medeiros, John Lynch, Ana Padrão, Timothy Spall, Ian McNeice a Jack Klaff.
Elisabeth I, brenhines Lloegr
Oes Fforio
Un o fforwyr a chapteiniaid môr enwocaf Elisabeth I oedd Francis Drake. Enillodd Drake enwogrwydd iddo’i hun ac i Loegr fel pŵer morwrol wedi iddo fod y cyntaf i hwylio o gwmpas y byd rhwng 1577 a 1580 ar fwrdd y Golden Hind. Roedd Elisabeth yn awyddus i gefnogi mordeithiau Drake a Walter Raleigh fel eu bod yn sefydlu trefedigaethau dramor i Loegr.
1871 (ffilm, 1990)
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1990. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Pretty Woman sef un o ffilmiau mwyaf llwyddiannus Disney gan ddod ag incwm o hanner biliwn o ddoleri i’r cwmni. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Elisabeth I, brenhines Lloegr
Yr East India Company
Sefydlwyd y cwmni yn ardal Môr India a Tsieina a rhoddodd Elisabeth I siarter i sefydlu’r cwmni ar 31 Rhagfyr 1600. Rhoddwyd awdurdod a rheolaeth i’r cwmni fasnachu ar ran Lloegr â gwledydd i’r Dwyrain o Benrhyn Gobaith Da ac i’r gorllewin o Gulfor Magellan am tua 15 mlynedd.
1871 (ffilm, 1990)
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ken McMullen ar 31 Awst 1948 ym Manceinion.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Ken McMullen nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Elisabeth I, brenhines Lloegr
Yr East India Company
Ar ddechrau’r 17g daeth Thomas Myddleton o Ddinbych yn Arglwydd Faer Llundain. Roedd hefyd oedd un o sylfaenwyr yr East India Company, a oedd yn un o gwmnïau cyfoethocaf y byd yn y 18g. Roedd y Cwmni yn rheoli hanner masnach y byd a thir sylweddol yn India yn ystod y 18fed a’r 19eg ganrif.
Diwylliant a Llenyddiaeth
Gwelodd oes Elisabeth I fri mawr ar bwysigrwydd llenyddiaeth, gyda hwn yn gyfnod cynhyrchiol iawn o ran cerddoriaeth, dramâu a barddoniaeth. Hwn oedd oes aur dramodwyr fel William Shakespeare, Christopher Marlowe ac Edmund Spenser ac agoriad Theatr y Globe yn Llundain, lle perfformiwyd dramâu Shakespeare. Bu ei theyrnasiad yn gyfnod pwysig o nawdd i weithgareddau cerddorol, gyda cherddoriaeth eglwys a madrigalau yn cael eu poblogeiddio a cherddorion fel Thomas Tallis, William Byrd a Thomas Morley yn amlygu eu hunain fel cyfansoddwyr cerddoriaeth o’r safon uchaf.
Y Beibl Cymraeg 1588
Gydag Elisabeth wedi sefydlu'r grefydd Brotestannaidd yn ei theyrnas ar ôl iddi esgyn i’r orsedd ym 1559, roedd yn awyddus i sicrhau bod cymaint â phosib o gefnogaeth i’r grefydd honno drwy ei theyrnas. Er mwyn ceisio gwireddu hynny roedd hi’n bwysig bod y bobl yn deall y gwasanaethau yn eu mamiaith eu hunain, a dyna’r prif reswm pam y pasiwyd Deddf Senedd 1563. Roedd Elisabeth felly'n creu Protestaniaid ufudd na fyddai’n gwrthryfela yn erbyn ei chyfundrefn grefyddol. Roedd y Ddeddf hon yn rhoi gorchymyn i esgobion holl esgobaethau Cymru ac Esgob Henffordd drefnu bod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg erbyn 1 Mawrth 1567. Cyfieithwyd y rhan fwyaf o’r Testament Newydd a’r Llyfr Gweddi Gyffredin gan William Salesbury. Cyhoeddwyd cyfieithiad cyntaf y Testament Newydd yn y Gymraeg yn Llundain ym 1567, ac ym 1588 cyhoeddwyd llyfr hollbwysig yn hanes yr iaith Gymraeg, sef Beibl Cymraeg William Morgan.
Blynyddoedd olaf a marwolaeth
Bu’r blynyddoedd ar ôl trechu’r Armada ym 1588 yn gyfnod lle wynebodd Elisabeth broblemau newydd a barhaodd tan ddiwedd ei theyrnasiad. Bu’r gwrthdaro gyda Sbaen ac yn Iwerddon yn achos cynnen gyson ar adeg pan oedd yr economi'n dioddef oherwydd cynaeafau gwael a chostau rhyfel. Cynyddodd prisiau, dirywiodd safon byw a bu cynnydd yn nifer y diwaith a'r digartref.
Bu farw prif gynghorydd Elisabeth, sef William Cecil, Barwn 1af Burghley, ar 4 Awst 1598. Olynwyd ef yn ei rôl wleidyddol gan ei fab, Robert Cecil, a ddaeth yn ddiweddarach yn arweinydd y llywodraeth. Un o’r tasgau a gafodd Robert Cecil oedd sicrhau bod yr olyniaeth ar ôl marwolaeth Elisabeth yn ddidrafferth a diffwdan. Nid oedd Elisabeth am enwi pwy fyddai ei holynydd, ac felly bu'n rhaid i Cecil gynnal trafodaethau cudd gydag Iago VI o’r Alban oedd â hawl gref ar yr orsedd. Cynghorodd Cecil Iago i siarad ag Elisabeth a'i diddanu er mwyn ei pherswadio a rhoi cyfle iddi ymgyfarwyddo â’r syniad mai ef fyddai ei holynydd.
Bu iechyd Elisabeth yn weddol dda tan dymor yr hydref ym 1602, pan fu farw nifer o’i ffrindiau, ac achosodd hyn iselder ysbryd yn Elisabeth. Bu marwolaeth Catherine Carey, Iarlles Nottingham, nith i gyfnither Elisabeth, yn Chwefror 1603, yn ergyd drom i Elisabeth. Bu farw Elisabeth ar 24 Mawrth 1603 ym Mhalas Richmond, rhwng dau a thri o’r gloch y bore. Ychydig oriau'n ddiweddarach, cyhoeddwyd gan Robert Cecil a’r Cyngor mai Iago VI o’r Alban, a mab Mari, Brenhines yr Alban, fyddai'n dod yn Iago I, Brenin Lloegr.
Gyda hynny, cychwynnodd cyfnod y Stiwartiaid fel rheolwyr Teyrnas Lloegr, a barhaodd rhwng 1603 a 1714.
Cludwyd arch Elisabeth mewn bad, wedi ei oleuo gyda thorchau, i lawr yr afon yn ystod y nos tuag at Whitehall. Ar ddiwrnod ei hangladd, ar 28 Ebrill, aethpwyd â’r arch i Abaty Westminster ar elor a dynnwyd gan bedwar ceffyl wedi eu haddurno â melfed du. Claddwyd Elisabeth yn Abaty Westminster, mewn bedd a rannai gyda’i hanner-chwaer, Mari I.
Gwaddol Elisabeth
I lawer o’i deiliaid, roedd hiraeth am gyfnod Elisabeth I ar yr orsedd, ond roedd eraill yn falch o weld diwedd ar ei theyrnasiad. Roedd disgwyliadau uchel o Iago pan esgynnodd i’r orsedd, ond bu dirywiad yn ei boblogrwydd, ac erbyn y 1620au roedd dyhead sentimental i adfer cwlt Elisabeth. Clodforwyd Elisabeth gan y Protestaniaid ac fel rheolwr oes euraidd, tra bod Iago yn cael ei bortreadu fel cefnogwr i’r Catholigion, a phen ar lys llygredig. Daethpwyd i ystyried teyrnasiad Elisabeth I fel cyfnod pan oedd y goron, yr eglwys a’r Senedd yn cydweithio'n gytbwys.
Adferwyd ei delwedd unwaith yn rhagor adeg y Rhyfeloedd Napoleanaidd pan oedd Teyrnas Lloegr ar drothwy goresgyniad arall. Yn ystod oes Fictoria defnyddiwyd y chwedloniaeth Elisabethaidd at bwrpas imperialaidd yr Ymerodraeth Brydeinig, ac yng nghanol yr 20g roedd Elisabeth yn cael ei gweld fel symbol rhamantus o wrthsafiad cenedlaethol pan wynebai’r deyrnas fygythiad o dramor. Mae haneswyr sy'n arbenigo ar y cyfnod, fel J.E. Neale (1934) ac A.L. Rowse (1950), yn dehongli teyrnasiad Elisabeth fel oes euraidd o gynnydd. Mae'r ddau yn delfrydu personoliaeth Elisabeth, gan ei phortreadu fel rhywun oedd wastad yn gywir ac yn ddoeth, tra bod nodweddion mwy annifyr ei phersonoliaeth yn cael eu hanwybyddu ac yn cael eu hesbonio fel arwyddion o straen.
Er hynny, mae haneswyr mwy diweddar wedi mabwysiadu barn fwy cymhleth a chywir ohoni. Mae ei theyrnasiad yn enwog am iddi drechu’r Armada ac am gyrchoedd llwyddiannus yn erbyn y Sbaenwyr, fel y rhai ar Cadiz ym 1587 a 1596, ond mae rhai haneswyr yn cyfeirio hefyd at ei methiannau ar y tir a’r môr. Roedd y tactegau a ddefnyddiwyd yn Iwerddon wedi dwyn anfri ar ei henw. Ni welwyd hi ychwaith fel amddiffynnydd cadarn y gwledydd Protestannaidd rhag Sbaen a’r Habsbwrgiaid, oherwydd roedd ei pholisi tramor yn bwyllog ac yn ofalus iawn. Ychydig iawn o gymorth a gynigiodd i Brotestaniaid dramor a methodd ddarparu digon o arian i'w harweinyddion i wneud unrhyw wahaniaeth mawr dramor.
Ond er bod ei pholisi tramor yn ofalus, llwyddodd yn ystod ei theyrnasiad i godi proffil Lloegr dramor. Yn ystod Oes Elisabeth, cynyddodd hunanhyder ei theyrnas, ac roedd gwledydd fel Ffrainc a Sbaen yn dangos math o barchedig ofn tuag ati.
Alexander, Iowa
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Alexander, gan gynnwys:
Adrienne Jacqueline s' Jacob
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Jakarta, Brenhiniaeth yr Iseldiroedd oedd Adrienne Jacqueline s' Jacob (28 Ionawr 1857 – 19 Medi 1920). Ymysg eraill, bu'n aelod o: Arti et Amicitiae.
Enw'i thad oedd Eduard Herman s'Jacob.
Bu farw yn Scheveningen ar 19 Medi 1920.
Zakochany Anioł
Ffilm comedi rhamantaidd gan y cyfarwyddwr Artur Więcek yw Zakochany Anioł a gyhoeddwyd yn 2005. Fe'i cynhyrchwyd yng Ngwlad Pwyll. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Pwyleg a hynny gan Witold Bereś.
Y prif actor yn y ffilm hon yw Krzysztof Globisz.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2005. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd V for Vendetta sef ffilm wyddonias, ddystopaidd llawn cyffro gan James McTeigue. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,350 o ffilmiau Pwyleg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Artur Więcek ar 10 Mai 1967 yn Limanowa.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Artur Więcek nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Beinn Bhuidhe (copa dwyreiniol)
Mae Beinn Bhuidhe (copa dwyreiniol) yn gopa mynydd a geir ar y daith o Inveraray i Crianlarich yn Ucheldir yr Alban;. Ceir carnedd ar y copa.
Seren a chilgant
bawd|Dyluniad hynafol y seren a chilgant, a ddefnyddid yn ardal Bysantiwm yn y 1g CC. bawd|Y seren a chilgant coch a ddefnyddir fel arwyddlun cenedlaethol [[Twrci.]] Symbol sydd yn tarddu o eiconograffiaeth yr oes Helenistaidd yn y Dwyrain Agos yw'r seren a chilgant. Defnyddir heddiw fel rhan o arwyddluniau neu faneri sawl gwlad yn y byd Mwslimaidd, a hefyd yn aml fel symbol o grefydd Islam.
Beinn Bhuidhe (copa dwyreiniol)
Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.
Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.
Seren a chilgant
Ers talwm, defnyddid siâp y seren i gynrychioli naill ai'r haul neu'r Seren Fore (planed Gwener), a ffurf chwarter y lleuad, neu'r cilgant, i gynrychioli'r lleuad.Arddangosir y fath symbolau ar ddarnau arian sydd yn dyddio'n ôl bron i gyfnod yr hen Fesopotamiaid. Datblygodd y seren a chilgant yn ddelw gyfunedig yn yr 2g CC, yn nhiroedd Groeg eu hiaith yn Asia Leiaf, yn bennaf Pontus a Bysantiwm, ac yn Nheyrnas Bosporus ar lannau gogledd-ddwyrain y Môr Du. Yng ngwladfa Bysantiwm cysylltwyd y symbol â'r dduwies Artemis-Hecate, ac yn yr oes Rufeinig yn gynrychioliad o dduwiesau'r lleuad: Selene-Luna neu Artemis-Diana.
Yn y cyfnod modern, cafodd y seren a chilgant ei mabwysiadu'n arwyddlun Ymerodraeth yr Otomaniaid, ac ar faner 1844 a ddefnyddir o hyd yn faner genedlaethol Twrci. Ymddangosir hefyd ar faneri Libia, Tiwnisia, Algeria, Aserbaijan, Pacistan, Maleisia, Singapôr, a Mawritania. Yn yr 20g, daeth y seren a chilgant yn symbol Islamaidd, yn enwedig un a ddefnyddir gan genedlaetholwyr Arabaidd ac Islamyddion yn y 1970au a'r 1980au. Mae rhai Mwslimiaid yn ystyried y defnydd hwn yn ddi-sail ac yn anghywir.
Illinois
Talaith ar arfordir gorllewin Unol Daleithiau America yw Talaith Illinois neu Illinois. Mae dinasoedd pwysig yn cynnwys Chicago, Aurora, Rockford, Joliet a'r brifddinas Springfield.
canol|bawd|300px|Illinois yn yr Unol Daleithiau
Pysgotwr paradwys Biak
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Pysgotwr paradwys Biak (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pysgotwyr paradwys Biak) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Tanysiptera riedelli; yr enw Saesneg arno yw Biak paradise kingfisher. Mae'n perthyn i deulu'r Pysgotwyr (Lladin: Alcedinidae) sydd yn urdd y Coraciiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn T. riedelli, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.
Teulu
Mae'r pysgotwr paradwys Biak yn perthyn i deulu'r Pysgotwyr (Lladin: Alcedinidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Potterhanworth
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Potterhanworth. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gogledd Kesteven.
Sofía Bassi
Fe'i ganed yn Camerino Z. Mendoza Municipality a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Ffrainc.
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Sochi
Dinas yng Nghrai Krasnodar, Ffederasiwn Rwsia, ar lannau'r Môr Du yw Sochi. Bydd Sochi yn cynnal Gemau Olympaidd y Gaeaf 2014.
Veep
Mae Veep yn gyfres gomedi-wleidyddol, Americanaidd, sy'n serennu Julia Louis-Dreyfus a ymddangosodd gyntaf ar HBO ar 22 Ebrill 2012. Crewyd y gyfres gan Armando Iannucci fel addasiad o'r comedi sefyllfa Brydeinig The Thick of It. Lleolir y gyfres yn swyddfa Selina Meyer, Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau ffuglennol, a ddaw yn ddiweddarach yn Arlywydd. Mae'r gyfres yn dilyn Meyer a'i thîm yn ei hymdrech i wneud ei marc ar wleidyddiaeth (ddychmygol) UDA, heb gael ei baglu gan gyd-wleidyddion cyfrwys a dichellgar.
Derbyniodd Veep ganmoliaeth gan y beirniaid ffilm, ac enillodd sawl gwobr o bwys. Fe'i henwebwyd chwe blynedd o'r bron am Wobr Emmy Primetime am y 'Gyfres Eithriadol o Dda' ac enillodd bedair gwaith (hyd at 2017). Mae hefyd wedi ennill nifer o wobrau Writers Guild of America Award for Television, ac enillodd perfformiad Louis-Dreyfus fel Selina Meyer bum Gwobr Primetime Emmy am yr actores eithriadol o dda a dwy wobr Screen Actors Guild Awards, dwy Wobr Critics' Choice Television Awards, a Gwobr y TCA - Television Critics Association Award, a 5 enwebiad am Wobr y Golden Globe. Enwebwyd Tony Hale 5 gwaith yn olynol am Wobr Emmy (yn chwarae Gary Walsh) gan ennill yn 2013 a 2015.
Cychwynnodd y 6ed gyfres ar 16 Ebrill 2017, a chafwyd addewid o 7fed gyfres yn 2018.
Umma femina
Mursen yn nheulu'r Calopterygidae yw'r Umma femina. Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Iago fab Sebedeus
Un o'r deuddeg Apostol oedd Iago fab Sebedeus neu Sant Iago (bu farw 44). Roedd yn fab i Sebedeus a Salome, ac yn frawd i Ioan. Dywedir ei fod ef a'r frawd yn bysgotwyr ar lan Môr Galilea pan alwyd hwy gan Iesu fel disgyblion. bawd|200px|chwith|Darlun o Sant Iago gan [[Rembrandt.]]
Yn diweddarach, cofnodir yn Actau'r Apostolion i Herod Agrippa ddienyddio Iago a chleddyf. Yn ôl y traddodiad, aethpwyd a'i weddillion i'w claddu i Santiago de Compostela yn Galicia yng ngogledd-orllewin Sbaen. Daeth Iago yn nawdd-sant Sbaen, ac ystyrir Santiago de Compostela gan Gatholigion fel trydedd dinas sanctaidd, ar ôl Jeriwsalem a Rhufain. Mae'r ddinas wedi bod yn gyrchfan boblogaidd i bererinion o'r Canol Oesoedd ymlaen.
Preblyn jyngl penllwyd
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Preblyn jyngl penllwyd (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: preblynnod jyngl penllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Malacocincla cinereiceps; yr enw Saesneg arno yw Ashy-headed jungle babbler. Mae'n perthyn i deulu'r Preblynnod (Lladin: Timaliidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn M. cinereiceps, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r preblyn jyngl penllwyd yn perthyn i deulu'r Preblynnod (Lladin: Timaliidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Wanted at Headquarters
Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Stuart Paton yw Wanted at Headquarters a gyhoeddwyd yn 1920. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1920. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Cabinet of Dr. Caligari sef ffilm arswyd Almaeneg gan Robert Wiene. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Stuart Paton ar 23 Gorffenaf 1883 yn Glasgow a bu farw yn Woodland Hills ar 21 Medi 1935. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1914 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Stuart Paton nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Ceinder Brixton
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw ceinder Brixton, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy ceinderau Brixton; yr enw Saesneg yw Brixton Beauty, a'r enw gwyddonol yw Acontia nitidula. Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd. Wedi deor o'i ŵy mae'r ceinder Brixton yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.
Charlie Chan in City in Darkness
Ffilm am ddirgelwch gan y cyfarwyddwr Herbert I. Leeds yw Charlie Chan in City in Darkness a gyhoeddwyd yn 1939. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori ym Mharis. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Ladislas Fodor.
Library of Wales
Rhestr teitlau yn y gyfres (yn nhrefn yr wyddor Saesneg):
Du Bois Township, Illinois
Treflan yn Washington County, yn nhalaith Illinois, yw .
Charlie Chan in City in Darkness
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1939. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Gone with the Wind sef ffilm Americanaidd am drais, dial a rhamant gan Victor Fleming, George Cukor a Sam Wood. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Du Bois Township, Illinois
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Du Bois Township, gan gynnwys:
Charlie Chan in City in Darkness
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Herbert I Leeds ar 13 Medi 1900 ym Manhattan a bu farw yn yr un ardal ar 18 Mawrth 2013.
Things i Never Told You
Ffilm ddrama a chomedi gan y cyfarwyddwr Isabel Coixet yw Things i Never Told You a gyhoeddwyd yn 1996. Fe'i cynhyrchwyd yn Sbaen ac Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Oregon. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Isabel Coixet a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alfonso Vilallonga. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.
Charlie Chan in City in Darkness
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Herbert I. Leeds nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Things i Never Told You
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1996. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Scream sef ffilm arswyd gan Wes Craven. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Teresa Medina oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Kathryn Himoff sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Isabel Coixet ar 9 Ebrill 1960 yn Barcelona. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1989 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Barcelona.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Isabel Coixet nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Alvis Richards
Gweithwraig gymdeithasol oedd Alvis Richards (1935 – 22 Ionawr 2006) a ddaeth yn gyfarwydd fel cyfrannwr ar S4C a Radio Cymru. Roedd yn hannu o'r Tymbl ger Llanelli.
Roedd Alvis wedi dioddef o ganser y fron yn ei 50au. Bu farw o ganser yn 71 mlwydd oed yn 2006.
Ehedydd gylfinbraff
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Ehedydd gylfinbraff (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ehedyddion gylfinbraff) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Calendula magnirostris; yr enw Saesneg arno yw Large-billed lark. Mae'n perthyn i deulu'r ehedydd (Lladin: Alaudidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn C. magnirostris, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.
Sharonville, Ohio
Dinas yn, yn nhalaith Ohio, yw .
Ehedydd gylfinbraff
Teulu
Mae'r ehedydd gylfinbraff yn perthyn i deulu'r ehedydd (Lladin: Alaudidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Sharonville, Ohio
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Sharonville, gan gynnwys:
I'm Not Here
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Michelle Schumacher yw I'm Not Here a gyhoeddwyd yn 2017. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Nima Fakhrara.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Blade Runner 2049 sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Michelle Schumacher ar 28 Medi 1966.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Michelle Schumacher nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Umma infumosa
Mursen yn nheulu'r Calopterygidae yw'r Umma infumosa. Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Christian Slater
Actor Americanaidd yw Christian Slater (ganwyd Christian Michael Leonard Hawkins 18 Awst, 1969).
Meillionen ymguddiol
bawd|Trifolium subterraneum
Llysieuyn blodeuol (neu legume) yw Meillionen ymguddiol sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu Fabaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Trifolium subterraneum a'r enw Saesneg yw Subterranean clover. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Meillionen Wen Ymgudd.
Eraill yn yr un teulu yw: ffa soya (Glycine max), y ffa cyffredin (Phaseolus), pys gyffredin (Pisum sativum), chickpea (Cicer arietinum), cnau mwnci (Arachis hypogaea), pys per (Lathyrus odoratus) a licrs (Glycyrrhiza glabra).
Gwastatir Arfordirol y Baltig
Gwastatir sy'n ymestyn ar draws gogledd Gwlad Pwyl yw Gwastatir Arfordirol y Baltig. Mae'n ffurfio rhanbarth o dir isel sy'n ardal Bomerania yn bennaf. Mond ychydig o gilfachau sydd i'r arfordir, a Bae Pomerania a Gwlff Gdańsk yw'r ddwy brif gainc o fôr.
Loved
Ffilm ddrama llawn cyffro yw Loved a gyhoeddwyd yn 1997. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Loved ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Coedwig Niwbwrch
250px|bawd|Llwybr trwy Goedwig Niwbwrch. Coedwig yn ne-orllewin Ynys Môn i'r de-orllewin o Niwbwrch yw Coedwig Niwbwrch (Saesneg: Newborough Forest). Mae yn eiddo i Cyfoeth Naturiol Cymru.
Quarrington, Swydd Lincoln
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Quarrington. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gogledd Kesteven.
Loved
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Sean Penn, William Hurt, Amy Madigan, Joanna Cassidy, Robin Wright, Lucinda Jenney, Richard Schiff, Jennifer Rubin, LaTanya Richardson a Paul Dooley. Mae'r ffilm Loved (ffilm o 1997) yn 109 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Y Rhondda
Cwm yn ne Cymru yw'r Rhondda neu Cwm Rhondda. Mewn gwirionedd mae yno ddau gwm, sef y Rhondda Fawr a'r Rhondda Fach. Mae bellach yn rhan o fwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf. Daeth yn enwog yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg am gynhyrchu glo a'i allforio drwy'r byd.
Enwogion
Magwyd sawl llenor yn y Rhondda, gan gynnwys y bardd a nofelydd Rhydwen Williams, awdur Cwm Hiraeth.
Loved
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1997. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Titanic sef ffilm ramant Americanaidd gan y cyfarwyddwr James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Reynaldo Villalobos oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Bajo El Cielo Antioqueño
Ffilm fud (heb sain) a ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Arturo Acevedo Vallarino yw Bajo El Cielo Antioqueño a gyhoeddwyd yn 1925. Fe'i cynhyrchwyd yn Colombia.
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1925. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Gold Rush sef ffilm gomedi Americanaidd am Klondike gan Charlie Chaplin.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Arturo Acevedo Vallarino ar 1 Ionawr 1873 yn Bogotá.
Coedwig Niwbwrch
Plannwyd coed conifferaidd yn 1946-47 ar dwyni tywod rhan sylweddol o ardal Cwningar Niwbwrch. Saif Gwarchodfa Genedlaethol Cwningar Niwbwrch gerllaw, ac o'r 1970au ymlaen, mynegwyd pryder fod y coed yn tueddu i sychu'r tir yn ardal y warchodfa, lle ceir nifer o blanhigion prin. Yn 2004, cyhoeddodd y Comisiwn Coedwigaeth gynlluniau ar gyfer y goedwig, oedd yn cynnwys torri'r coed ar draws rhan sylweddol o'r goedwig. Bu cryn wrthwynebiad i'r cynllun, ac mae'r broses o ymgynghori yn parhau.
Diana Wynne Jones
Nofelydd ffantasi oedd Diana Wynne Jones (16 Awst 1934 - 26 Mawrth 2011); roedd ei thad Richard Aneurin Jones yn athro yn Llundain ond yn enedigol o Gymru.
Yn bump oed treuliodd rhan o'r Rhyfel fel efaciwi gyda'i thaid a'i nain yng Nghymru. Dywed ar ei gwefan: ''I still sometimes dream in Welsh, without understanding a word. And at the bottom of my mind there is always a flow of spoken language that is not English, rolling in majestic paragraphs and resounding with splendid polysyllables. I listen to it like music when I write.''
Jean Prouvé, Constructeur
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Guy Olivier yw Jean Prouvé, Constructeur a gyhoeddwyd yn 1982.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1982. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Blade Runner sef film noir, dystopaidd gan y cyfarwyddwr ffilm Ridley Scott.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Guy Olivier ar 26 Rhagfyr 1939 yn Alpes-Maritimes. Derbyniodd ei addysg yn Institut des hautes études cinématographiques.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Guy Olivier nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Colonization Road
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Michelle St. John yw Colonization Road a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd yng Nghanada.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Fantastic Beasts and Where to Find Them sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Michelle St John ar 26 Awst 1967 yn Toronto.
It Shouldn't Happen to a Dog
Ffilm drosedd gan y cyfarwyddwr Herbert I. Leeds yw It Shouldn't Happen to a Dog a gyhoeddwyd yn 1946. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Edwin Lanham a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan David Buttolph. Dosbarthwyd y ffilm gan 20th Century Studios.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Carole Landis, Whit Bissell, Harry Morgan, John Ireland ac Allyn Joslyn. Mae'r ffilm It Shouldn't Happen to a Dog yn 70 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Herbert I Leeds ar 13 Medi 1900 ym Manhattan a bu farw yn yr un ardal ar 18 Mawrth 2013.
Cog
Aderyn sy'n aelod o Urdd y Cuculiformes yw'r gog (lluosog: cogau) neu'r gwcw (lluosog: cwcwod) (Cuculus canorus). Enw'r teulu yw Cuculidae (teulu'r cogau).
Mae'r gog yn nythu ar draws rhannau helaeth o Ewrop ac Asia, ac yn gaeafu yn Affrica. Un o nodweddion enwocaf yr aderyn yw ei fod yn dodwy ei wyau yn nyth rhywogaeth arall o aderyn, yn arbennig Llwyd y Gwrych, Corhedydd y Waun a Telor y Cyrs. Enw arall ar Gorhedydd y Waun yw "Gwas y Gog". Gall cyw'r gog daflu'r cywion eraill o'r nyth, i sicrhau ei fod ef yn cael yr holl fwyd.
Mae'n aderyn cymharol fawr, llwyd o ran lliw, a gall edrych yn debyg iawn i aderyn ysglyfaethus o gael cipolwg arno'n hedfan. Daw'r enw "cwcw" o alwad yr aderyn.
Er fod y gog yn parhau yn aderyn cymharol gyffredin yng Nghymru, mae ei niferoedd wedi gostwng dros yr ugain mlynedd diwethaf. Mae'n cyrraedd o Affrica tua chanol Ebrill fel rheol, ac mae clywed y gog yn cael ei ystyried yn arwydd o wanwyn. Caiff Clychau'r Gog eu henw oherwydd eu bod yn blodeuo yn yr un cyfnod.
Y 19eg ganrif
Y gog yn gyffredin ymhoban yn ôl Forrest
Yr 20ed ganrif
Ceir cogau o'r cynefinoedd uchaf i lawr i'r twyni tywod arfordirol er iddynt weld trai sylweddol ers y 1950au, oherwydd newidiadau yn y drefn amaethyddol sydd wedi effeithio yn uniongyrchol ar y cogau ond hefyd ar yr adar lletyol sydd yn eu cynnal. Roedd difrifoldeb y trai yng Nghymru yn ôl Lovegrove ac eraill yn anodd i'w asesu oherwydd diffyg data penodol.
Yr 21ain ganrif
Yn ystod cyfnod unigryw Cofid-19 yng ngwanwyn 2020 pan gafodd mwyafrif poblogaeth Cymru (a'r byd i gyd o ran hynny) eu caethiwo yn eu cartrefi o ail hanner mis Mawrth ymlaen, penderfynwyd cynnal ar Cymuned Llên Natur (Facebook) arolwg i statws y gog yng Nghymru trwy fanteisio ar yr amodau arbennig hyn. A beth oedd yr amodau?:- a) pawb yn gaeth i'w cartrefi a'i gerddi am amser hir (felly samplo cyson), b) arolygon o dywydd braf (cysoder amodau) a wireddwyd, c) y mwyafrif yn gyfarwydd â chân y gog, ac ch) poblogrwydd nodi'r 'cwcw gyntaf' a'r llên gwerin yn gysylltiedig â hynny. Prif fantais y sefyllfa hon oedd y cyfle gafwyd i bobl nodi faint o gogau y clywson nhw dros gyfnod penodol (gan gynnwys 'dim cogau'). Dengys y canlyniadau ar y map yn gryno, bod y gog yn dal ei thir yn dda yn yr ucheldir rhwng, er enghraifft, Dolgellau a'r Bala ac ar grugdir Uwch Gwyrfai, Arfon, ond mae ei absenoldeb ym Môn, a gwastadeddau Arfon a Llŷn yn drawiadiol, gyda sefyllfa wan yn cael ei awgrymu ar sail llai o ddata yn y de orllewin ac yng Nghlwyd. Ymarferiad Gwyddoniaeth y Dinesydd (Citizen Science) oedd hwn. Efallai mai arwyddocad fwyaf yr ymarferiad yw dangos potensial y cyfryngau cymdeithasol Cymraeg a Chymreig i amlygu patrymau naturiol.
Ffenoleg
bawd|Graff yn dangos ‘dyddiadau cyntaf’ clywed y gog o 1788 i’r presennol o amrywiol gofnodion (Cymreig gan mwyaf) Er fod poblogaeth y gog yng Nghymru wedi dirywio'n arw dros y ugain mlynedd diwethaf nid oes tystiolaeth (fel a geir yn achos rhai mewnfudwyr eraill o'r deheuau megis y gwybedog brith) bod ei ffenoleg wedi newid dros y tair canrif y mae data ar gael. Dyma graff yn dangos faint o ddyddiau ar ôl 1af Ebrill y clywyd y gog gyntaf mewn 19 o wahanol flynyddoedd ers 1788. Dengys y llinell wastad trwy’r cofnodion cysondeb rhyfeddol yn y dyddiad y mae'r gog yn ein cyrraedd ym Mhrydain.
Mam Anoush
Ffilm melodramatig gan y cyfarwyddwr Ara Vahuni yw Mam Anoush a gyhoeddwyd yn 1983. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Undeb Sofietaidd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Rwseg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Emma Mihranyan.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Liya Akhedzhakova, Lev Durov, Stepan Kevorkov, Azat Sherents, Rudolph Ghevondyan ac Aleksandr Khachatryan. Mae'r ffilm Mam Anoush yn 80 munud o hyd.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1983. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Star Wars Episode VI: Return of the Jedi sef ffilm ffugwyddonol gan y cyfarwyddwr ffilm Richard Marquand, Cymro o Lanishen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,700 o ffilmiau Rwseg wedi gweld golau dydd. Armen Mirakyan oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ara Vahuni ar 24 Chwefror 1938 yn Yerevan a bu farw yn yr un ardal ar 31 Rhagfyr 1977. Derbyniodd ei addysg yn Sefydliad Cinematograffeg Gerasimov.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Ara Vahuni nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Umma longistigma
Mursen yn nheulu'r Calopterygidae yw'r Umma longistigma. Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
The Onion Movie
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Tom Kuntz yw The Onion Movie a gyhoeddwyd yn 2008. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Todd Hanson. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs a thrwy fideo ar alwad.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Steven Seagal, Marshall Manesh, Len Cariou, Greg Cipes, Larissa Laskin, Savannah Haske, Ahmed Ahmed a Don McManus. Mae'r ffilm The Onion Movie yn 80 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2008. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Dark Knight sef ffilm drosedd llawn cyffro, Americanaidd am uwcharwr. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Maryse Alberti oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Tom Kuntz ar 7 Gorffenaf 1972.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Tom Kuntz nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
The Crooked Trail
Ffilm am y Gorllewin gwyllt gan y cyfarwyddwr S. Roy Luby yw The Crooked Trail a gyhoeddwyd yn 1936. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1936. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Anthony Adverse sef ffilm Americanaidd hanesyddol, epig gan Mervyn LeRoy. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm S Roy Luby ar 8 Awst 1904 yn Ninas Efrog Newydd a bu farw yn Los Angeles ar 1 Chwefror 2018.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd S. Roy Luby nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Llynges yr Unol Daleithiau
bawd|Baner Llynges yr Unol Daleithiau
Y gangen o Luoedd Arfog yr Unol Daleithiau sy'n gyfrifol am amddiffyn y wlad ar y môr, cefnogi'r lluoedd Americanaidd eraill ar y môr, a diogelu'r moroedd yn ôl diddordebau'r Unol Daleithiau yw Llynges yr Unol Daleithiau. Hon yw'r llynges fwyaf yn y byd yn nhermau tunelledd, a'r ail fwyaf—ar ôl Llynges Byddin Rhyddhad y Bobl (Gweriniaeth Pobl Tsieina)—yn nhermau nifer y llongau wyneb môr.