cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cyfernod
Yn aml mae'r cyfernodau'n rhifau, fel gyda'r enghraifft hon, er y gallent fod yn baramedrau'r broblem neu'n unrhyw fynegiant yn y paramedrau hyn. Mewn achos o'r fath, mae'n rhaid gwahaniaethu'n glir rhwng symbolau sy'n cynrychioli newidynnau a symbolau sy'n cynrychioli paramedrau. Yn dilyn gwaith gan René Descartes, mae'r newidynnau'n aml yn cael eu dynodi gan x, y, ..., a'r paramedrau gan a, b, c, ..., ond nid yw hyn bob amser yn wir. Er enghraifft, os ystyrir bod y yn baramedr yn y mynegiant uchod, yna cyfernod x yw
−3y
, a'r cyfernod cyson yw
1.5 + y
.
Pan sgwennir ystyrir yn gyffredinol fod x yn newidyn a bod a, b a c yn baramedrau; gan hynny, y cyfernod cyson yw c yn yr achos hwn.
Yn yr un modd, gellir sgwennu unrhyw bolynominal yn y newidyn x fel i rai cyfanrifau positif k, ble mae yn gyfernodau; i ganiatau'r math hwn o fynegiant ym mhob achos, mae'n rhaid cyflwyno termau gyda chyfernodau o 0. Ar gyfer yr i mwyaf, gyda a_i \ne 0 (os oes), gelwir a_i yn "gyfernod arweiniol". Felly, er enghraifft, mae cyfernod arweiniol y polynominal
yn 4.
Algebra llinol
O fewn algebra llinol, cyfernod arweiniol rhes mewn matrics yw'r rhif di-sero cyntaf yn y rhes honno. Felly, er enghraifft,
Dyddiadur William Jones, Moelfre, Aberdaron
bawd|Y casgliad gwreiddiol sydd bellach yng ngofal Archifdy Gwynedd Mae dyddiadur William Jones, Moelfre Aberdaron, Gwynedd yn un o nifer o ddyddiaduron sydd wedi ei gynnwys yng nghronfa ddata Tywyddiadur Llên Natur (Cymdeithas Edward Llwyd) ac sydd wedi'u rhestru yn y rhestr o ddyddiaduron amgylcheddol Cymreig. Mae'r erthygl hon yn crynhoi cefndir bywgraffiadol y dyddiadurwr ac yn cyflwyno prif werth y ddogfen fel tystiolaeth amgylcheddol a chymdeithasol o'r cyfnod.
Cyfernod
Algebra llinol
Caiff cyfernodau eu hystyried fel cysonion, yn aml, mewn algebra elfennol, ond yn gyffredinol maent yn newidynnau. Er enghraifft, mae'r cyfesurynnau fector v mewn gofod fectoraidd gyda sail, yn gyfernodau'r fectorau yn y mynegiant
Dyddiadur William Jones, Moelfre, Aberdaron
Mae'r gyfres o ddyddiaduron wedi goroesi mwy na chanrif, ac y maent yn mynegi darlun o fywyd a threfn cefn gwlad Pen Llŷn rhwng 1867 a 1903. Derbyniwyd y dyddiaduron gwreiddiol i'w trawsgrifio i Llên Natur gan y teulu William Jones (WJ), sef Mrs W Miners a Miss D Roberts. Ar ôl cwblhau'r trawsgrifio, a'u cynnwys yn y Tywyddiadur, aethpwyd ati i'w dadansoddi, a chymharu eu cynnwys gyda dyddiaduron o ardaloedd ac amseroedd eraill.
Trawsgrifwyd y dyddiaduron i 'Dywyddiadur' gwefan Llên Natur gan Brenda Jones sydd hefyd wedi dadansoddi a dehongli'r cofnodion Fel traethawd hir heb ei gyhoeddi. Addasiad o’r traethawd hwn yw llawer o’r isod.
Mae cofnodion amaethyddol, ffenolegol a thywydd beunyddiol William Jones yn eu cyfanrwydd i’w gweld yma yn Nhywyddiadur gwefan Llên Natur.
Y Dyddiadur
Mae dyddiadur William Jones, Moelfre yn croniclo bywyd beunyddiol ffermwr lled gefnog a pharchus o deulu lleol yn Aberdaron, Gwynedd. Mae'r dyddiaduron yn rhedeg rhwng 1867 a 1903 ond mae rhai bylchau yn y cofnodion - ym 1867 ar ôl Ebrill 25; nid oes dyddiaduron o gwbl, o 1868 i 1879 nac rhwng 1881 a 1883. Mae dyddiadur 1880 wedi ei gadw hyd at Awst 7fed, ac y mae cofnodion rhwng 1884 a 1903, (oni bai am y bwlch rhwng 26 Gorff a 27 Tachwedd, 1885), felly rhaid ystyried hyn wrth ddadansoddi maint y cnydau ac amser eu medi.
Mae'r dyddiaduron i'w gweld yn Archifdy Gwynedd, Caernarfon.
Perthnasau
Ar ôl marwolaeth ei dad a'i lysfam cofrestrodd William ei hun yng nghyfrifiad 1891 fel 'William Jones', yn hytrach na 'William Jones Davies', gan ollwng cyfenw ei dad. Roedd tadenwau (patronymics) yn arferol yn yr oes honno, pan rhoddwyd enw bedydd eu tad yn gyfenw i'r plant. Byddai ei frawd, Dafydd yn galw ym Moelfre yn gyson ond nid oes awgrym am ble roedd yn byw. Bu Dafydd yn dioddef o'r “eryr ar ei glun” fis Chwefror 1884, bu “yn wael” fis Rhagfyr 1894 a fu farw 30ain Ionawr 1897 yn dioddef o'r bronchitis.
Roedd ei chwaer, Catherine bum mlynedd yn hŷn na William ac yn briod â gweinidog y Bedyddwyr, sef Robert David Roberts, yn wreiddiol o Landdeiniolen; roedd ganddynt ddwy ferch, Catherine a Mary Jane. Yn ôl Cyfrifiad 1861, trigant ym Merthyr Tydfil ac erbyn 1881 roeddynt wedi ymadael i ofalaeth Capel Zoar, Llwynhendy. Deuai'r teulu i Foelfre am wythnos neu ddwy yn ystod misoedd yr haf, a bu William yn aros gyda hwythau, hynny wedi iddo ddarfod y cynhaeaf.
Ym Medi 1893 cychwynnodd William ar wythnos o wyliau at y teulu yn Llwynhendy. Ymwelodd âg Abertawe, Castell Nedd, Britton Ferry a marchnad Llanelli. Ar achlysur arall, ar Fedi 9fed, 1896 teithiodd gyda'r “Mail Car” cyn belled â Phwllheli, gan aros yno dros nos. Ni nodir beth oedd y cludiant ymlaen i'r “Deheudir” ond mae'n debyg mai'r trên ydoedd. Torrodd y siwrne am adref gan aros un noson yn Llanwrtyd ac un arall yn Llanfair ym Muallt (“Builth Wells” yn ôl William).
Roedd Dafydd Williams, Yr Hendre yn gefnder a chymydog i William ac y mae sôn cyson iddynt ymweld â'u gilydd ac iddynt roddi cymorth i'w gilydd wrth eu gwaith. Bu William ym mhriodas John, mab Dafydd, â Lisa Hirwaen ym Mhwllheli ar Fai 8, 1886. Roedd perthynas teuluol rhwng William a theulu Brynsander, Uwchmynydd hefyd, (15 Ionawr, 1880) “Bu f'ewyrth Brynsander yma”.
Addysg
Prin yw'r dystiolaeth o addysg ffurfiol gynnar WJ, os cafodd hynny o gwbl, ond cyfrannodd i addysg ei fro yn ddiweddarach yn ei fywyd. Roedd William yn aelod o Fwrdd ysgol Deunant ac ysgol Aberdaron; agorwyd ysgol yn Aberdaron ym 1882 ac atgyweiriwyd hi ym 1889. Chwefror 23, 1892: roedd mewn cyfarfod Bwrdd Sirol yn Aberdaron ac enwebwyd Capten Williams (nid oes manylion o’r enwebiad), dranoeth enwebwyd Capten Williams yn C.S. (Cynghorydd Sirol) yn Ysgol Rhos. Ar Fawrth 20, 1892 mae WJ yn dweud bod “Capt H Williams yn cael ei daro o’r palsy” a chwe niwrnod yn ddiweddarach, “Cap’en Henry Williams, Tynewydd, Rhydlios wedi marw”. Mae’n rhaid bod yna ddau Gapten Henry Williams yn yr ardal oherwydd y cofnod isod ddeufis yn ddiweddarach...
Mae William yn cofnodi ei fod wedi mynd i’r “ysgol gorddi” ac yn “dysgu ‘dairy” yn Ysgol Deunant ym Medi 1895 (pan yn 66 mlwydd oed)
Dieithriaid
Arferai ‘caravan’ aros dros nos yn y “twll gravel” – ym mis Ionawr fel rheol – ac mae’n debyg bod y crwydraid yn gwerthu nwyddau gan i William brynu brwsh ganddynt unwaith a basged dro arall. Ar Chwefror 14, 1897 mae’n dweud Ganwyd plentyn yn y caravan yn Twll Gravel neithiwr. Ar Chwefror 11, 1892, prynais spectol gan ryw sais ac ar Chwefror 27, 1894, Bu tramp o sir Benfro yma, Gof.
Byddai’r crwydriaid yn cardota, ond deuai hyd yn oed pobl o’r ardal i ofyn am gymorth – Mehefin 20, 1885 “Bu Ellin morwyn Tynrhos yma yn gofyn benthyg rhaw dywyrch”
Y Capel
Roedd William yn aelod brwd o Gapel y Bedyddwyr, Bethesda, Rhoshirwaen gan fynychu’r gwasanaethau bob Sul – ddwywaith yn aml iawn – salwch a rwystrai ef rhag mynd i’r oedfa. Mr John oedd y Gweinidog yno hyd diwedd 1890, pan ymadawodd i Penffordd las (Staylittle ), ond cafodd groeso drachefn ym Moelfra am ddwy noson fis Chwefror 1892, dros y Pasg 1894 ac wedyn ddiwedd Medi, 1895. Mr Evans oedd ei olynydd. Williams, Rhosllanerchrugog oedd y pregethwr ar Orffennaf 19, 1898 a chafodd yntau a’i wraig gysgu ym Moelfre y noson honno. Daeth “tutor” o Fangor i bregethu ar Dachwedd 6ed. Fis Chwefror 1902 bu R T Jones, Pontsenni (Senney Bridge) yn pregethu yno a bu’n aros ddwy noson ym Moelfre. Fis Gorffennaf 1887 – daeth Miss Williams, Blaenllechau yno i ddarlithio ar ddydd Gwener 16, drennydd i bregethu a thradwy i bregethu ar y testun Y Diarhebion Pennod 14. Mae’n debyg ei bod yn beth anarferol iawn i gael merch yn pregethu mewn capel yn yr oes honno. Fis Hydref daeth Goronwy Ddu yno.
Ddiwedd Rhagfyr 1885 roedd William Hughes y cenhadwr a dau fachgen du o Affrica yn Capel Rhos; testun y ddarlith oedd y Congo a’r bobl a’i harferion; ar 17fed o Orffennaf 1886, Clywed fod Wm Hughes y cenhadwr wedi marw ac un o’r bechgyn du.
Ar ddydd Sadwrn, 29 Mai 1886: Mr John yn bedyddio gwraig Nyth y Cacwn a gwraig a merch Penrhos a thrannoeth, bedyddiodd Ellin y Gilfach. Bedyddiodd Rolant Pantybaley fis Hydref, ac ar Fai 15, 1887 bedyddiodd ddyn o’r Deheudir yn Afon Tynrhos. Ni fu cyfarfod yn y capel am bythefnos yn ystod Awst 1892 gan fod angen iddo gael ei “seilio a’i baentio”.
18 Medi, 1889, cofnododd William, Ffraeo yn capel Rhos; a thrannoeth, Ymrafael yn capel Rhos. Tybed ai dyma achos y ffrae:
Mae beddfaen William Jones yn amlwg iawn yn y fynwent fechan:
Diddordebau
Mae'r dystiolaeth a ganlyn yn dangos bod WJ, beth bynnag oedd ei addysg, neu ddiffyg addysg, ffurfiol, yn berson llengar oedd yn gwerthfawrogi dysg. Ai ffrwyth traddodiad ysgolion Sul Griffith Jones, Llanddowror, ydoedd?
Ar ddydd y Nadolig 1889 bu William mewn cyfarfod llenyddol yng nghapel Rhos gyda Capten Owen, Minafon yn gadeirydd a Mr George Criccieth yn arweinydd. Dydd Nadolig 1891 bu mewn cyfarfod llenyddol eto yng nghapel Rhos. Ioan Eifion oedd yn arweinydd y tro hwn, gyda R Lloyd yn canu. Daeth Ioan Eifion â “llestri potiau” iddo – potiau ymenyn, efallai? Drannoeth bu Ioan Eifion yn areithio ar ddirwest yn Aberdaron. Chwefror 3, 1892 bu William yn gwrando ar ddarlith yn y capel Wesley. Ar ddydd San Steffan 1892 roedd cyfarfod llenyddol yn Capel Rhos gyda Mr Vaughan yn arwain. 7 Ionawr 1889 derbyniodd ddyddiadur gan Mr John (y gweinidog), a chafodd un arall gan Griffith Roberts ddeuddydd yn ddiweddarach. Dyddiadur “Llawlyfr Undeb Bedyddwyr Cymru am 1889” a ddefnyddiodd William – sef hwnnw a gafodd gan Mr John, mae’n debyg.
Cyflawniadau
Derbyniodd WJ Silver Medal o Birmingham am y Bustach Rhagfyr 21ain, 1897, a medal Am y Wêdd Oreu, Glangors, 1894 mewn Ymrysonfa, Chwefror 13eg, 1894.
Gorsaf reilffordd Pontarfynach
Mae Gorsaf reilffordd Pontarfynach yn gwasanaethu’r pentref Pontarfynach yng Ngheredigion a hefyd y rhaeadrau yng Nghrochan y Diafol a'r pontydd gerllaw. Mae'n derfynfa ddwyreiniol Rheilffordd Dyffryn Rheidol. Lleolwyd rhannau o'r ddrama deledu Y Gwyll yn yr ardal, sydd hefyd yn denu ymwelwyr. chwith|bawd|chwith|250px
Dyddiadur William Jones, Moelfre, Aberdaron
Daliadau gwleidyddol WJ
Mae’n amlwg mai Ceidwadwr oedd WJ gan iddo nodi (Tachwedd 27, 1885), Bum yn ysgoldy Deunant yn rhoddi fy vote i Mr Nanney. Roedd Ellis Nanney yn Geidwadwr poblogaidd yn yr ardal ond, yn ôl William, trechwyd ef gan Lloyd George (Rhyddfrydwr) yn 1890 ac yn 1895. Ddiwrnod olaf y flwyddyn 1891 bu William yn gwrando ar John Parry, Llanarmon-yn-Ial a Bryn Roberts yn areithio ar “bolitics” yn Ysgoldy Deunant.
Gwleidyddiaeth y cyfnod
Dyma rai o gofnodion WJ am wleidyddiaeth ehangach:
Roedd Haf 1892 yn gyfnod prysur iawn ym myd gwleidyddiaeth yn ôl pob golwg - Mehefin 18, 1892, ''Humphreys Abercin yn Aberdaron yn areithio yn ymgeisydd seneddol. Bum yno. a thridiau yn ddiweddarach, Robert Hendrebach a Wm y Bryn yma yn ceisio votes i Humphreys, ac ar 30ain, “Bum yn Sarn yn gwrando areithiau Election Mr.Humphreys Abercin, Gorphennaf 9, 1892, Election Bwrdeisdref Carnarvon ymgeiswyr Lloyd George a Pulseton Mwyafrif George 195, Gorffennaf 11, 1892, Election Eifion Humphreys a Roberts yn ymgeiswyr''.
1851
Yn ôl cyfrifiad 1851 gwelwn enw John Davies, 51 oed fel penteulu Moelfra, gyda’i wraig Elizabeth yn 51 oed. Roedd William yn 21 oed ac yn gweithio adre ar y fferm 55 acer*; Evan Williams oedd yno yn was 16 oed a Mary Jeremiah yn forwyn 24 oed. Roedd Elizabeth Griffith, 84 oed yn "Lodger" yno; tybir mai Mam Elizabeth Davies ydoedd oherwydd ei hoedran a'i henw - byddai enwau'r rhieni yn cael eu cario ymlaen i'r plant. Yr olaf ar y rhestr yw Catherine Jones, "visitor" 25 oed. Tybir mai chwaer William ydoedd, bu'n sôn llawer amdani yn ei ddyddiaduron - roedd yn byw yn Llwynhendy ger Llanelli.
Y Gilfach (34/36 acer), Penybryn (10/12 acer) a Llidiarda (60acer) oedd y tair fferm agosaf at Moelfre. Teulu Evan A Mary Richards oedd yn Gilfach, John a Dorothy Hughes yn Penybryn, Hugh, John ac Elizabeth Jones yn Llidiarda. Fferm 30 erw oedd yr Hendre, ac yr oedd perthynas teuluol rhwng William a John Williams, a’i wraig Claudia a’u merched, Catherine ac Eleanor.
1861
Yng Nghyfrifiad 1861 gwelwn mai 40 acer o dir sydd i Moelfra a bod John ac Elizabeth Davies yn cyflogi dau o weision – William Jones, y mab oedd y naill, a William Jones (33 oed) oedd y llall. Mary Parry oedd y forwyn. Yn y Gilfach, roedd Evan Richards a’i deulu wedi newid eu cyfenw i Prichard erbyn hyn (ap Richard). Hugh Jones “Weaver” a drigai yn Llidiarda, gyda’i frawd a’i chwaer. Yn yr Hendre roedd David a Claudia Williams gyda’u plant Catherine, Elizabeth a John, ac un forwyn a dau was.
1871
Roedd y tri aelod o’r teulu ym Moelfre o hyd ond William Williams, 18 oed o Fryncroes oedd y gwas ac Ellen Williams, 17oed o Aberdaron oedd y forwyn. Erbyn hyn, gwelwn bod Hugh Jones Penybryn wedi mynd a bod John ac Elizabeth Hughes wedi cymryd drosodd i ffermio 12 erw. Gwelwn bod yr Hendre yn fferm 33 erw gyda David, Claudia, Catherine, Elizabeth a John yn byw yno, ynghyd âg un gwas.
1891
William Jones yw penteulu Moelfre erbyn 1891, gydag Ellen Griffith, 17 oed ac Elizabeth Moore, 13 oed yn forwynion yno. Teulu Prichard yn y Gilfach, a Thomas (saer) a Jane Williams ym Mhenybryn/Llidiarda. Eto yn yr Hendref oedd David Williams, ond erbyn hyn, roedd John yn briod âg Elizabeth a chanddynt ferch Claudia yn bedair oed.
1901
Ym Moelfre, roedd William gyda’r morwynion, Ellen Griffith a Janet Jones. Teulu Arthur Prichard yn y Gilfach, a John ac Eliza Davies a’u plant yn Llidiarda. Mae’n debyg bod Thomas Williams y saer, a’i deulu wedi ymadael o Penybryn erbyn Mehefin 1, 1892 gan i William nodi bu teulu o Lerpwl yn edrych Penybryn. Yng nghyfrifiad 1901 mae John Jones, ffermwr, ei wraig, Mary a’r forwyn, Ann Parry yn byw yno. Erbyn hyn, yn yr Hendre, John oedd y penteulu gydag Elizabeth a’r plant, a dwy forwyn.
Senedd Aberdaron
Cyhoeddwyd erthygl ar Aberdaron a’r darlun uchod gan John Thomas o aelodau ‘Senedd Aberdaron’ yn “Cymru”, 1897. Gwelir rhan o aelodau’r ‘Senedd’ yn eistedd ar winch llong, ac yn eu mysg mae ceidwad y pwrs, caplan, melinydd, cryddion, a siopwyr. (Dalier sylw at y gwr byr o gorff ar y dde a hanes Y Capel, uchod.). Byddai’r Senedd neu rhyw bwyllgor arall yn trafod materion o bwys i’r pentref, fel caniatau adeiladu tai ayyb. Nid oedd y ‘ffordd haiarn’ yn rhedeg rhwng Pwllheli ac Aberdaron, felly roedd rhaid “cymeryd y traed, car y Post neu gerbydau y ‘Tocia’” i gyrraedd y pentref.
Byddai William yn sôn am fynd ‘i’r Vestry’ yn gyson rhwng 1889 a 1892 – tybed ai mynd i gyfarfod o’r Senedd ydoedd? Mae cofnodion iddo fynychu Vestry Cyfri Plwy fis Ebrill 1888, Vestry tyrchod Chwefror a Mawrth 1888 a Mawrth 1891; cwrdd Plwyf, Ebrill 2,1895; cafodd lythyr o’r cynghor Plwy yn ei benodi yn overseer, 29 Ebrill 1895, Mehefin 14, 1890 bu yn y Vestry yn prisio tai newyddion Bryntirion, Brynbadell a Tynewydd Penycaerau.
Materion Lleol: Fis Mai 1887 bu ‘Sarah Wm Robert’ ym Moelfre yn cael papur i gael cynorthwy o’r Plwyf; fis Gorffennaf cafodd William order o Pwllheli am £6-4-8 oddi wrth Guardians yr Union (y Tloty mae’n debyg). Wythnos yn ddiweddarach bu William yn Deunant yn danfon papur oddi wrth y Sanitary Authority yn gofyn am £6-4-3 (William Deunant fyddai’n casglu’r ardreth yn yr ardal). Ar Ragfyr 16 y mae’n “seinio assessment i William Deunant”
Cofnodion a ddigwyddiadau'r cyfnod
Dangosodd WJ yn ei ddyddiadur ei fod yn ymwybodol o wahanol ddigwyddiadau o bell ac agos, a'r cofnodion yn dangos yr hyn oedd yn ei ddiddori.
Newyddion o Brydain: Newyddion o’r Alban: Digwyddod y trychineb ar noson o storm enfawr wrth i’r tren groesi’r bont haearn hir dros yr afon Tay tuag at Dundee. Chwythwyd y tren a rhan o’r bont i’r afon gan ladd pob un o’r 60 o deithwyr. Llwyddwyd i godi’r locomotive ac ail-adeiladwyd y bont. Pont Tay cyn trychineb 1879. Digwyddodd y ddamwain tua chanol rhan uchaf y bont.[Delwedd] Newyddion o Affrica: 26 Mawrth 1885: Cwymp ckartoum [Khartoum] yn y Soudan [Sudan] (Dechreuodd yr ymosodiad Khartoum ar Fawrth 13, 1885 a pharhaodd hyd y 26ain, fel mae William yn dweud)
27 Mawrth 1885: Llofruddio Gordon Darlun o lofruddiaeth General Charles Gordon[Delwedd]
Iechyd a Diogelwch
William Evans, y gôf fyddai’n torri gwallt William rhan amlaf, John Shop Penycaerau yn tynnu ei ddant (22 Ebrill 1893), a Beti/Lisa Rystum fyddai’n tynnu blew ceimion o’i lygaid. Cafodd ei boeni sawl tro gan nafod yn ei gesail ac ar ei fraich (18/4/1886), a bu i Margaret, Y Big roddi gelod wrth ei wyneb. Cafodd gyfnod gwael arall ddechrau 1894, a chafodd ddolur ar ei droed fis Ebrill. Tybed at ba berwyl a gafodd medical pipe o Bristol ar ddydd Gyl San Steffan, 1887?
Fis Ionawr 1893 mae William yn nodi bod ganddo boen yn ei frest, ac wedyn fis Mawrth, stits (pigyn) yn ei frest ac y mae’n talu i Roberts drugist am physig 8/-. Yn ystod 1895 [gaeaf yr Heth Fawr] bu’n dioddef o’r ddanodd ac yr oedd wedi brifo pen fy nglin ac mae’n debyg ei fod yn cymryd tabledi i’w lleddfu gan iddo gael blwch pills o shop Penycaerau. Roedd yn gloff fis Awst 1897 a Mai 1898 bu ym Mhwllheli efo’r Doctor a chafodd botelaid o physig.
Simple syrup made by boiling 1 lb lump sugar in half peint of water 1oz Ysgydwer y cymysgedd yn achlysurol hyd nes byddo y cyfan wedi toddy Cymerer llond llwy de mewn dwy lond llwy fwrdd o ddwfr oer bob awr hyd nes cael rhyddhad  Prysurir y gwellhad drwy ysbrinclo ychydig o menthol crystals ar lwy ar shovel boeth a thynu yr ager i mewn gyda’r anadl (1891).
Dwy lond llwy de dair gwaith yn y dydd mewn llond glass gwin o lefrith. Yn ôl hysbyseb yn ei ddyddiadur, dyma oedd ar gael at anhwylderau yn 1880:- Digwyddai damweiniau a thrychinebau yn weddol gyson yn yr ardal: Mae dosbarthiad misol yr holl ddamweiniau gwahanol hyn yn dangos patrwm diddorol yn adlewyrchu efallai tyndra a diofalwch "hirlwm" y gaeaf hwyr (Ion 1, Chwe 8, Maw 9, Ebr 7, Mai 4, Meh 3, Gorff 3, Awst 5, Medi 0, Hyd 0, Tach 1, Rhag 1).
Cofnododd WJ hefyd helyntion yr anifeiliaid: Amrywiol ddamweiniau o ganlyniad i’r tywydd: Nid oes sôn am unrhyw un wedi brifo o ganlyniad i’r ddwy “ddaear grynfa” a ddigwyddodd noswyl y Nadolig, 1894, ac ar Fehefin 19eg, 1903.
Afiechyd: Mae'r flwyddyn 1890 yn sefyll allan yn y dyddiadur am y salwch a brofwyd yn y fro. Gellir ychwanegu at y dystiolaeth trwy log ysgol Deunant. Cafwyd marwolaethau 13 person ym misoedd Ionawr a Chwefror y flwyddyn honno, sef: Gwraig Tynewydd; F W Ll Edwards, Nanhoron; mab Bronyfoel; gwraig Efail Bach; Samuel Pwllmelyn; Ann Geyfronbach;  gwraig Wm Thomas; gwraig Efailbach; gwraig John Tirmawr; John Jones, Shop Aberdaron; merch Lleiniau;  Wm Parry, Shop y Rhos; Griffith Ty Tanyfron.
Troseddau:
Cysylltiadau â’r môr
Roedd y môr yn rhan bwysig o fywyd ardal Aberdaron; ynghyd â’r pysgotwyr, deuai llawer o longau at y lan i ddadlwytho eu nwyddau. Ym mysg y pethau a gludodd William Jones o’r glannau oedd “cant o benwaig” a heli’r môr o Aberdaron (mis Mai). (Mae ystyr yr olaf yn ddirgelwch ond dydi'r sylw ddim yn unigryw: Nol heli mor a gwman[gwymon] Codog Dyddiaduron Thomas Jones, Cwningar, Niwbwrch, Môn 27 Mehefin 1871) Cariai Frics botiau o Borthgolmon (potiau i ddal ymenyn, efallai, neu potiau cadw crancod a cymychiad ar ol gwagio'r cewyll?), slates o Borthor, calch o Borthysgaden, a glo o Abersoch, Aberdaron, Porthor, Porthysgaden a Phorthgolmon.
Wedi noson o eira a diwrnod o law a gwynt mawr, drylliwyd y llong "Luther” ym Mhorth Iago ar 24 Ionawr 1884; yn ôl y British Shipwreck Index, roedd yn cario glo o Troon, Yr Alban i St John, Newfoundland. Boddwyd y Capten, Duncan Stewart 43 oed, ei fab William Trail Stewart 15 oed a thri arall ond achubwyd pedwar o’i chriw. Maint y llong oedd 30.55 o hyd, 7.08 o led a 4.59 o ddyfnder. Ar Chwefror 11 Caed corph bachgen perthynol i’r llong. Pythefnos wedi’r llong-ddrylliad, ar Chwefror 7fed, dywedodd William caed yard llong yn Porth Llawen ai mesur 28½ yard. Mae’n bosib mai yard arm y brig “Luther” ydoedd.
Yn ôl y sôn, casgenni o gwrw, stowt a wisgi oedd y rhan helaeth o lwyth y llong – tybed ai rhywbeth oddi ar y Luther oedd y gasg o porter? Yn ôl William, Llong arall wedi sincio allan i Aberdaron.
Ddyddiau yn ddiweddarach daeth llong yn ddiogel i Sarn Patrick yn llwythog o wenith a hâd llin. Ar yr ugeinfed o Fai, 1887, daeth llong i Porthor yn llwythog o glai pibelli o flaen y ddrycin. Cofnododd William Gwynt mawr neithiwr ar y diwrnod hwnnw.
Y Darlun isod o “Rhiw.com”
Iron barque Stuart
Built:   1877 at Alexander Stephen & Sons, Dundee Scotland Built for:   J. Hay & Co. Liverpool Owner from 1883:   Doward, Richardson & Co. Liverpool Port of Registry:   Liverpool Official No:   76549 Code letters:   RCDL Tonnage:   912GRT, 855 under deck, 881 net. Dimensions: 202.5 feet long, 34.2 foot beam and holds 19.1 feet deep; Raised Quarter Deck 33 feet; Forecastle 24 feet Drylliwyd y Stuart ar y creigiau ger Porth Ty Mawr, Llangwnnadl; ymhen ychydig ddyddiau cododd y gwynt a chwythwyd ei mast i lawr yn erbyn ochr y llong a’i dyllu. Golchwyd y nwyddau i’r lan ac yno bu trigolion yr ardal yn eu casglu – llestri, canhwyllau, matsus, pianos, gorchuddion llawr ond yn bennaf, wisgi, yr hyn a gafwyd ei flasu fesul poteli a chasgenni ganddynt. Rhoddwyd enw newydd ac addas i’r porth – “Porth Wisgi”.
Cysylltiadau ag Ynys Enlli
Gydag Aberdaron y pentref agosaf fel yr hed y frân i Ynys Enlli, mae'n deg gofyn peth oedd perthynas WJ a'r ynys.
Yr Eiddo
bawd|Moelfre 2012 gyda Mynydd yr Ystum yn y cefndir Tenantiaid ydoedd y teulu ym Moelfre a byddent yn talu rhent am y fferm i W Charles Wynne-Griffith ym Mhwllheli bob mis Ionawr a Gorffennaf. Ym mis Mehefin 1889 dechreuodd “ail-wneud” Moelfre – symudodd y dodrefn i’r ysgubor ac yno bu yn cysgu hyd 28 Hydref, pan fudodd yn ôl i’r tŷ. Medi 19, “bu’r seiri yn rhoddi ais at y plastrio…”
Dyma rai o'r gweithgareddau fu'n rhan o'r gwaith hwn:
Fis Awst 1894 prynodd WJ Llain Tynrhos am £25.0.0 ac wedyn mae llawer o sôn am adeiladwaith yno – prynu brics, llechi a theils; coed at y gegin, ac yng Ngorffennaf 1895, Talu i Lewis saer cerrig 16/- gweddill am adeiladu cegin yn Tynrhos, y cwbl yn £4-16-0. Yn y Fachwen bu’n ail adeiladu cegin, lefelu llaesodau a phalmantu y beudy yn ystod 1900. Derbyniai arian rhent am Tyn Rhos, Cae Engan, Fachwen, ac am “dŷ yn y Parc”. Yn ôl map y Degwm, 1844, roedd y Parc yn gae 25 acer wedi ei leoli wrth Gapel Bethesda, Rhoshirwaen – tua milltir o Foelfre.
Ym mysg y rhestrau neges mae:
Prynodd “Gun a glofs” (gwn a menyg?) ym Mhwllheli fis Mehefin 1890, saethodd lygoden fawr ar Orffennaf 7fed''
Y Cartref
Celfi:(18 Ionawr 1887) aeth Ellin i brynu “dicin gwely” i siop Penycaerau. 13 Mawrth 1890; ''Prynais Cheffoneer [Chiffonier] yn auction Tynllan. Talais 3 punt a swllt a chwecheiniog am dani; 7 Ebrill 1890, Cael treser newydd gan Richard Tanyffynnon; 23 Ebrill 1890, Bu Ellin yn Pwllheli yn prynu plates ar y dreser; 2 Mai 1890, Prynais ddau wely yn Pwllheli''; 18 Mehefin, prynodd quilt gwely a charped llofft. Wythnos yn ddiweddarach daeth ei chwaer, Catherine a’i gwr i Foelfre i aros ac ar 27 Mehefin bu yn ffair Sarn yn nol matiau; 25 Awst 1893, Bu Low bach yn glanhau y cloc; 15 Mawrth 1895, prynodd gloc gan Dafydd Griffith a daeth James Thomas yno i’w glanhau ymhen pum niwrnod; daeth drachefn i’w lanhau ar Fawrth 30, 1896 ac ar Chwefror 1af 1898; 11 Medi 1893, Prynodd “grate boiler” am 5/- a daeth John Parry yno i’w gosod am 4/-; Awst 1896, cafodd garped (a staes) newydd a thalodd £1-3-9 i Miss Hughes Carnarvon amdanynt.
Y Fro
"Bro" William Jones oedd Rhoshirwaun ar gyrion Aberdaron. Mae sôn am Roshirwaen yn llyfr Gwallter Mechain (Walter Davies, yn rhinwedd ei swydd fel arolygydd amaethyddol), (Tud 270), disgrifiad sydd yn gosod seiliau y drefn oedd yn waddol i WJ yn hwyrach yn y ganrif:
''In Caernarvonshire, Acts of Enclosure have of late been numerous. About the year 1803, an Act was obtained to enclose Rhos Hirwen, a waste of improvable soil, in Lleyn, consisting of about 3000 acres. It is inhabited by scores of cottagers, who have made encroachments thereon, and consider themselves as tenants in fee; so much so, that the opposition shewn by them has hitherto frustrated the execution of the Act. Upon this subject, a correspondent writes in the following terms. ''I confess I am no advocate for the enclosure of Rhos Hirwen. Its poor inhabitants support themselves by the fisheries on the coast, without being burdensome to the parishes; and are ready hands for the farmers in the labouoring seasons. If these are ejected out of their residencies, which I find will be attempted, where will they move to? – To the trading towns, navy, army, and particularly to America. The old and infirm must remain, and live upon the scanty allowance of the parishes. By thus enclosing, the landed proprietors will enlarge their bounds; but it will not conduce to add a handful of corn to the stock of provisions. There are here in Lleyn, in other parts of this county, and in Anglesey, many thousands of acres, not less I believe than two-thirds of the whole, lying in an uncultivated waste state. Were the proprietors to compel, or rather to encourage, their tenants to cultivate these already enclosed wastes, I am confident the produce would be much more than double what it is at present, both in corn and cattle, without any further enclosure of wastes.'' Anturiodd nifer o drigolion yr ardal i’r America; yn eu mysg oedd:
Ionawr 19,1884 Catherine, merch Brynbadell; Hydref 4, 1884, merch Ty Topyn; 26 Chwefror 1886, William ac Evan a Margaret Llynygelod; 12 Tachwedd 1886, Clywed fod Thomas y Brychdir wedi marw ymhen naw diwrnod ar ol cychwyn o Liverpool a’i gladdu yn y môr; Ebrill 8, 1886, Dafydd y Fachwen; (bythefnos ynghynt roedd William wedi ysgrifennu llythyr i Dafydd i’w anfon i Liverpool – hyn i drefnu’r daith, efallai? Derbyniodd William lythyr o’r America gan Janet y Fachwen Mehefin 7, 1889); Rhagfyr 9, 1887, Robert Davies Shop Sarn wedi diangc i ffwrdd i America; Mawrth 1, 1889), Roland a Mary, Llynygelod; Ionawr 1, 1890, Rolant Llynygelod wedi syrthio a thori ei wddf yn America; Ionawr 2, 1890, Rolant wedi marw; Mawrth 21, 1889, Thomas, mab Pencaera a Hugh, mab Ty’r Efail; Mawrth 14, 1890, Daeth Jane y Fachwen adre o’r America; Ebrill 12, 1890, John brawd Thomas Penybryn wedi dyfod o’r America''.
Mae William yn sôn bod ffair ym Mhwllheli yn gyson. Mynychai William arwerthiant yn weddol gyson; bu ddeuddydd yn olynnol yn ystod Hydref 1890, Auction yn Aberdaron ar anifeiliaid gwartheg ceffylau a defaid; Bum yn Rhwngddwyborth yn yr auction ar y stock.
Cynhaliwyd regatta yn Aberdaron ar ddydd gwyl y banc fis Mai neu Fehefin yn flynyddol ac ar Fai 30, 1898 cafodd y ceffyl yr ail wobr yn y sioe; ar Fai 29, 1899 roedd “Cattle and horn show a regata yn Aberdaron”.
Byddai ffair gyflogi yn Sarn a Phwllheli tua chanol Ebrill neu Dachwedd a chai’r gweision a’r morynion ddeuddydd neu dri o wyliau “pentymor” yr adeg honno. Aeth Ellin (morwyn Moelfre) ac Ellin morwyn Hendre “i rodio i Sir Fôn” am dridiau yn ystod Mai 1887. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach aeth y ddwy “i rodio at Garnarvon”.
Ar ŵyl y banc fis Awst 1890 cynhaliwyd “athletic sports” ym Mhwllheli; ychydig ddyddiau wedyn bu plant ysgol “Nevin” yn Aberdaron” – tybed ai achlysur addysgiadol ynteu hamddenol ydoedd?
Defodau ac Arferion
Ni fyddai WJ yn talu sylw i ddydd y Nadolig – diwrnod arall o waith ydoedd yn ôl pob tebyg. Yr unig nodwedd arbennig oedd yn arwain at yr Ŵyl oedd lladd y gwyddau a’u dosbarthu i’w ffrindiau a theulu; nid oes sôn am bwysau na phris yr adar, felly gallwn feddwl mai anrheg oeddynt. Cafodd Captain Williams, Cardigan View, Pwllheli ŵydd ganddo 14 Ionawr 1888 ac ar 31 Rhagfyr 1895. Anfonodd wyddau i’w chwaer yn Llwynhendy ar 22 Rhagfyr 1902. Cadwai William cyfrif manwl o bwysau a phris wrth werthu moch, defaid a gwartheg.
Yr unig arwyddocâd at y Pasg oedd yr arferiad o ddechrau plannu tatws yn yr ardd o gwmpas dydd Gwener y Groglith
Prynu, gwerthu a ffeirio
Roedd amryw o siopau yn ardal Aberdaron.
Arferai William brynu glo fesul llwythi o 15 cant gan Thomas Williams yn Aberdaron. Hydref 17, 1893 cafodd dri-chwarter cant o frics am 6/9 o shop McNeil yn Aberdaron ond ar Ebrill 5, 1894 aeth “Shop McNeil ar dan”. Gwelwn fod y busnes wedi parhau i redeg oherwydd ar Awst 25, 1894 cafodd “slates, bricks a crib tiles” oddi yno, ac ar Hydref 4, 1902 prynodd 15 cant o lo oddi yno am £1-2-6. Bu yn nôl cinders o’r Felin (17/12/95), cwlm o Felin Bodwrdda, a chalch o Porthysgaden. Fis Rhagfyr 1891 prynodd “stove oil am 17/6” mewn siop ym Mhwllheli.
Gwerthai ymenyn fesul poteidiau yn pwyso tua 56 pwys (ar gyfartaledd) i Lowry Jones, siop Caerhos (mae cofnodion o hyn rhwng Tachwedd 1888 a Thachwedd 1903) a phrynai “Indian Meal”, “third”, “bran” a “blawd llwyd” fesul sachaid oddi yno. Prynai Indian Meal yn y Brychdir hefyd. Gan Griffith Griffiths, Glanrhyd prynai Indian corn, blawd, blawd double a halen. ‘Physig’ o siop Bryngloch; “oil lamp, tea, siwgr a triagl” yn Brychdir “gwin, gin a cwrw” yn y pentre; linseed oil fesul galwyn a sweet oil yn Penybryn (6 Ebrill 1889), hefyd, linseed oil yn Penycaerau. Mae ychydig o gofnodion am “ffeirio oen” gyda gwahanol ffermwyr, Hefyd, byddent yn ffeirio wyau, tatws ffa a dofednod.
Dillad
Prynai ddefnydd i wneud dillad yn Pencaerau ac yn y ‘factory’ wlan. Yn shop Aberdaron cai ddefnyddiau a ‘trimins waistcoat’. Bu Catherine Jones ym Moelfra yn gwnïo a phwytho deirgwaith yn ystod Ionawr 1880, ac ar Ionawr 14, aeth y ddau i’r pentre i brynu crysau. Talodd 2/- i Catherine Bryn Caled am wneud trowsus iddo (29 Rhagfyr 1903), tybed ai hi fu yno yn gwnïo yn 1880? Cafodd wlanen crysau o Llwynhendy fis Tachwedd 1900, oddi wrth ei chwaer, Catherine mae’n debyg.
Rhai o’r celfi a ddefnyddiwyd ar y fferm Prynodd wn ddechrau mis Mai 1890 ac ar Orffennaf 7fed, saethodd lygoden fawr. Prynodd wn arall yn shop Hebron ar Orffennaf 10fed, 1897. Eitemau eraill y soniodd amdanynt o bryd i'w gilydd oedd meinsiar (i falu mangolds), corddwr, buddai (fudda, corddwr), cwlltwr, swch a gwadan i'r gwŷdd, melin eithin, dyrnwr
Soniodd unwaith ar 22 Mehefin 1888 am "ebill" yn dod i dreio am lo [Glo] yn y Rhos.
Y Tywydd
Nid oedd William yn rhoddi sylw i’r tywydd yn ddyddiol, ond cawn syniad gweddol amdano ar y cyfan. Wrth gyflwyno cofnodion WT fe'u cymherir â chofnodion eraill sydd ar gael.
Creuwyd y tabl uchod gan Dr Herschell yn 1834 i’r ‘Old Farmer’s Almanac’ yn y Boston Courier; mae’n debyg bod rhaid ystyried y gwahaniaeth amser rhwng America a Phrydain cyn penderfynu ar rhagolygon y tywydd.
Tywydd "eithafol"
Llifogydd Awst 1880 7 Awst 1880: Llifogydd mawr yn dod i’r weirglodd.
Dolgellau 6 Awst 1880: ''...Was nearly driven mad by midges. Evening fine and clear.'' Faenol Isaf, Tywyn 7 Awst 1880: diwrnod gwlawog iawn y gwlaw trymmau a welson braidd yn aml Dolgellau 7 Awst 1880: I lingered about up to the Meeting of the Waters in the hopes that it [lefel yr afon] ''would fall, but it did so very slowly, and was a white milky mud colour. The wind, after a sharp thunderstorm, veered round to the NE and it continued showery and turned much colder I never saw the Mawddach so high before; the water was splashing over Bryncemlyn Bridge. The Wnion rose a great height and a great many fields were under water.''
Corwynt Aberdaron Rhagfyr 1884
4 Rhagfyr 1884 (diwrnod etholiad y Sir ): Corwynt yn taflu car Penybryn dros y clawdd i’r ffordd. Dim tystiolaeth arall o'r corwynt yma am gyfnod byr o ddau ddiwrnod.
4 Medi 1886: Clywais fod mellten wedi lladd aderyn yn Cardigan View, Pwllheli
Goginan, Aberystwyth 4 Medi 1886: Great Thunder Penygroes, Arfon 4 Medi 1886: ''...mi ddaeth yn law Tua un o'r gloch, ac erbyn hanner awr wedi wyth mae hi yn law a Tharanau a Mellt mawr a goleu ofnadwy iawn, Mae y menyn yn Sobor o feddal, mae o fel saim cig moch lats[sic.] Llanystumdwy, Eifionnydd 4 Medi 1886: [teithio o "Port" i Blaenau ]... ''To Calfaria {sic} Baptist] Chapel meetg in evening..... Terrible thunderstorm burst over the country whilst in [Calfaria {sic} Baptist] Chapel – most vivid flashes'' Goginan, Aberystwyth 5 Medi 1886: Great Thunderstorm passed over here in the afternoon Maentwrog 5 Medi 1886: ''At Dr Evans. Drove with him to Maentwrog. Up hillside for [white? which? .... aneglur iawn] plums – enjoyed drive immensely. In returning a heavy thunderstorm overcame us and almost drenched us'' Goginan, Aberystwyth 6 Medi 1886: Raining heavily in the afternoon
Gwelwyd y terfysg yma felly dros fesur helaeth o orllewin Cymru o leaf.
16 Tachwedd 1893: Gwynt mawr o'r deheu ar 16 Tachwedd a gwlaw mawr gyda'r nos. 17 Tachwedd 1893: Gwlaw mawr neithiwr.
18 Tachwedd 1893: ''Gwynt mawr o’r Gogledd. Ellis y Postman wedi troi y car a brifo ei ben''. 19 Tachwedd 1893: sychu
West Shore, Llandudno 17 Tachwedd 1893: ''17-20 Nov 1893... A tremendous gale. One of the casualties was the Ivanhoe of Glasgow carrying a cargo of oranges from Liverpool to Cardiff. It narrowly missed being dashed to pieces on the Great Orme''
Eira Mawr Mawrth 1886
1 Mawrth 1886: ''Eira mawr yn llywchfeydd mawr. Cario dwfr i mewn i’r gwartheg''. Parhaodd ddau ddiwrnod; cofnododd Eira mawr Daeth dau oen bach ar yr ail.
Roedd 28 Chwefror i 2 Mawrth yn cyfnod byr o eira trwm yn rhagflaenu gwanwyn oer a gwlyb
Daeargryn Nadolig 1894
24 Rhagfyr 1894: daeargryn noswyl y Nadolig
Clywyd y ddaeargryn hon hefyd yn Llanfrothen: Daeargryn 11-30 y boreu 24 Rhag 1894. Ni chanfuwyd unrhyw gyfeiriad arall at y ddaeargryn hon hyd yma, ac nid oes son amdani yn Davison (1924)
Storm Fawr 6 Hydref 1896
8 Hydref 8fed, 1896: Gwynt mawr y môr yn difrod trwy bentref Aberdaron. Hwn oedd y storm a ddifrododd y tai uwchben y traeth yng Nghricieth: ''CRICCIETH. THE RECENT STORM — The recent storm [ar y 6 Hydref oedd y storm hwn ond ni chyfeirir yma at y dyddiad yn yr adroddiad] caused considerable damage to proprty near the sea shore. From the Black Rock right away to Afonwen the shore still bears evidence of the destruction caused. The esplanade seems to have suffered the greatest damage. There the sea came over and flooded the basements of the houses. A Mrs Roberts who was bed-ridden was occupying a basement room of the houses at the time and was only rescued with considerable difficulty and danger. The coping and rails on the top of the sea wall were taken off and rolled right across the promenade, some of the blocks of concrete weighing quite a ton or two in weight. The wall itself, however, does not appear to have suffered any damage. Mr Owen Griffith, who occupied a small cottage at Abermarchnad, was left houseless, both house and furniture being carried away by the sea. The cottage gardens at Merllyn now appear as a part of the shore, being covered with stones and sea-weed, and the out buildings were also thrown down. The fencing along the railway from Caerdynni to the Black Rock was broken down by the [storm?]. On the east side of the Castle the sea came up to the boat sheds and did much damage. The boats and canoes were hurriedly taken up to the top of the oliffs for safety but the sheds were damage and a photography studio belonging to Mr J. W. Jones was carried away. One or two helpers had very narrow escapes in attempting to save the boats from being carried out to sea. The waves did some damage to the sea wall here also and the sea came over the roadway near Lower House and damaged the [ ] at Abereistedd. Acres of land were under water near Ynysgain fawr and Aberkin, and a railway bridge near the Dwyfor River was damaged.''
20 Mai Gorffennaf 1899: ''Terfysg mawr. Lladd buwch yn Penygraig a Ty Mawr Bodferin a llosgi y gwair''.
19 Mehefin 1903: dear gryn am 12 munud wedi 10 y boreu. Roedd William yn eithaf cywir am amser y ddaeargryn. Dyma drafodaeth am y grynfa hon o safbwynt William Jones a chanfyddiad pobl ei gyfnod:
Dyma rai cymhariaethau tywydd rhwng dyddiaduron William Jones a llyfr Log Ysgol Deunant (gweler yn y mannau priodol am gymariaethau tebyg eraill):
Ar ôl cyfnod sych iawn yn amlwg Yn ol Kington 2010 cafwyd sychder haf a tannau mynych ar y tiroedd comin.
Gwartheg
Cyfeiriai at y buchod fel Benwen, y fuwch felen, Mary, Heffer Bach, Llo mawr, Sarah, Hesbin ddu, Clustwen, Mary Bach, Heffer ddu, Dynewad ddu, Lock, Mary las, Blackan, Dynewad benwen, Heffer las, Dynewad bach, Heffer fawr, Dynewad las, Corn mawr, y Fuwch las, Corn cam a Coesau gwynion. Arferid eu danfon at y tarw yn Hendre Ucha, Hirwaen neu Bodwrdda. Fel rheol, deuai’r gwartheg â lloi rhwng Tachwedd a Mai. Benwen, Blackan, Mary a Sarah oedd y rhai mwyaf cynhyrchiol. Benwen oedd y frenhines gan iddi ddod âg unarddeg o loi rhwng 1884 a 1902, daeth Blackan â deg rhwng 1891 a 1903, Mary â deg rhwng 1885 a 1897 a Sarah â naw rhwng 1884 a 1897.
Pedwar llo a brynodd yn ystod y blynyddoedd hyn; un o Bryn Goronwy, un o Penybryn am 18/-, un gan Richard y gwas am £1-0-0, ac un arbennig iawn, mae’n rhaid, o Sychnant – talodd £8-0-0 amdano a chafodd 1/- o rodd. Fis Medi 1903 mae’r cofnod llo wedi chwyddo, gwella ar ôl ei sticio. Dranoeth cafwyd “physig i’r llo gan ffarier Sarn.
Byddai yn gwerthu beef i’w gymdogion fesul chwarter:
Prynodd gig llo gan John, yr Hendre fis Mai neu Fehefin yn 1885, 1886 a 1893 (tamaid amheuthun? Achlysur?)
Moch
At y baedd ym Meillionydd, Deuglawdd neu Penygroeslon aed â’r hwch, ac y mae llawer o gofnodion am brynu, gwerthu, lladd a halltu moch. Mae pum cofnod iddo brynu halen yn Glanrhyd yn ystod yr 1880au; prynodd 56 pwys o halen ar ddiwrnod lladd yr hwch yn 1892, a phrynodd ddwy galen o halen yn 1896. Mae dau gofnod arall am halen, wedi ei brynu yn Brychdir ac unwaith yn Caerhos.
Ar Ragfyr 1af, 1891, John Hughes yma yn prynu’r hwch am ddwy geiniog a dimau [hanner ceiniog] a hatling [hanner ffyrling, 1/8 o geiniog]. Tranoeth, Danfon yr hwch ei phwysau yn 29 score a deunaw pwys John Hughes yn talu am ei hanner £3-5-3. Fis Ebrill 1898 prynodd Griffith Roberts y moch tri o nifer a myned a moch bach 2 o nifer i cristin Enlli.
13 Chwefror 1886: Bu Griffith y porthmon moch yma… (Beth yn union oedd gwaith y porthmon moch?)
Defaid
Gwyddwn fod William yn cadw myharen ym Moelfre oherwydd ar Dachwedd 1af, 1891 tarodd myharen Penybryn myharen Moelfra. Mae’n sôn am gneifio yn 1880, 1887, 1888 a 1896, wedyn yn flynyddol rhwng 1900 a 1903. Mae rhai cofnodion am ddanfon gwlân i’r ‘factori’; fis Mehefin 1885, Pwyso unpwysarbymtheg o wlan i fynd i’r Factori a phedwararbymtheg i’w werthu. Gorffennaf 1896, 39 pwys, ond ym 1999 mae’n gwerthu 44 pwys i R Pritchard ym mis Mehefin. Yn 1902, mae’n danfon gwlan i’r ‘factory’ ac yn cael defnydd ‘coat’ oddi yno ac yn Gorffennaf 1888 mae Elin yn myned a’r gwlan cochddu i’r Factory 12 pwys.
Fis Ebrill 1867, mae’r cofnod Tri oen gan y ddafad lwyd, ac Hesbin ddu wedi dyfod ag oen du. Ydy hyn yn awgrymu bridiau gwahanol? Rhoddodd saltpeter ym moliau’r defaid Tachwedd 1884. Byddai’n prynu a gwerthu defaid ac ŵyn yn gyson.
Ceffylau
Mae llawer o sôn am bedoli’r ceffylau a’r cesig, gan ddisgrifio un fel ‘y ceffyl melyn’, ond ychydig a haeddai enw ganddo, sef “Ginw”, “Ffarmer”, “Gomed”, “Lion”, “Capten” a “Queen”; mae’n amlwg i Queen fod yn Moelfre rhwng 1884 a 1892 beth bynnag. Gwerthodd nifer o geffylau i Mr Leister rhwng 1885 a 1896 - cafodd £39 am un yn 1893 a £57 am un yn 1893. Fis Mai 1899 gwerthodd geffyl i “Lister” am £72 a phrynodd un arall am £37. Fis Gorffennaf 1902 mae cofnod bod adgyfarfod wedi taro y ceffyl neithiwr a’i fod wedi “pedoli dau droed y ceffyl gosod”.
Y Ci
Galwodd ‘policeman’ ym Moelfre ar Chwefror 22, 1884 “ynglyn a licence i’r ci”, ac mae cofnodion o adnewyddu’r drwydded ambell flwyddyn wedyn, yn ystod mis Ionawr. Ar Ebrill 7, 1887 cafodd gi bach o Borthmadog; Ebrill 17, 1890 bu yn nôl ci bach o Murmelyn; ddeuddudd wedyn “bu hogyn Brynhynog Bach” yno efo ci bach; Jumbo oedd yr unig gi a enwyd gan William. Collwyd ef ar Dachwedd 19, 1890 a thranoeth cafodd gi bach arall o Hendre Ucha.
Yng nghefn dyddiadur y flwyddyn honno mae englyn i Jumbo y ci bach:
Gwyddau
Mae’r cofnod cyntaf am wyddau ar ddechrau Rhagfyr, 1884 pan mae’n dweud ei fod wedi lladd deg ohonnynt at y Nadolig. Fis Mawrth 1890 roedd yr ŵydd wen yn gori a’r lwyd yn dechrau dydd Iau. Fis Mawrth 1893 mae’n gwneud torch i’r ŵydd i Missis Jones, Penybryn – hyn ar gyfer iddi wneud ei nyth i ori, mae’n debyg. Byddai William yn magu gwyddau o fis Ebrill hyd at amser eu lladd tua’r Nadolig; arferai yrru neu ddanfon gwyddau i wahanol leoedd fel Tynllan, ‘Carnarvon’, Llwynhendy (at ei chwaer), ac i Capten Williams, Cardigan View, Pwllheli. Cafodd chwech o gywion (16 Ebrill 1886) ac yn 1898 roedd ganddo 17 o gywion; cafodd “geiliogwydd o Tynrhos” yn 1891, lladdodd bump o wyddau cyn y Nadolig 1900 a ffeiriodd “turkey am geiliogwydd” yn 1901.
Tyrcwn
Cafodd “turkan” o’r Hendre ddyddiau cyn y Nadolig 1900 a dechreuodd fagu tyrcwn yn 1901; fis Chwefror aeth i nôl y dyrcan o Carreg, ymhen mis roedd y dyrcan wedi dodwy dau wy. Fis Ebrill rhoddodd y “dyrcan i ori”, yna rhoddodd “7 wy dyrcan i genod yr Hendre”, ac ym mis Rhagfyr, ffeiriodd dwrci am geiliogwydd (clagwydd).
Hwyaid
Roedd William yn magu rhywfaint o hwyaid ym Moelfre – danfonodd Ellin hwyaid i Gaerhos ar Dachwedd 29, 1887, a danfonodd William ddwy “chwiaden” i Bogeilus ddiwrnod olaf o Ionawr 1889. Anfonodd “chwiaden i Caerhos” ar Ragfyr 20 1890 a gwerthodd bedair o “chwiad i Abram y carrier am 5 swllt” ar Ebrill 19, 1898. Ar Fedi 13, 1887 aeth Ellin a Catherine â ffowls i Caerhos.
Gwenyn
Aeth William i “Bogelus Bach” (Bugeilus Bach) ym Medi 1889 gan ei bod yn “noson mygu y gwenyn” – o ran diddordeb, efallai? Nid oes cofnod am gasglu mel.
Corddi
Ychydig o gofnodion sydd gan William am gorddi yn 1880 ond mae’n crybwyll y gwaith hwnnw hanner dwsin o weithiau yn 1884. Bu’n ‘corddi pisiad o laeth’ yn 1885, ond erbyn diwedd 1887 y mae wedi dechrau gwerthu menyn i Thomas a Lowry Jones, Siop Caerhos am 11 ceiniog y pwys; gwerthodd 388 pwys yn Nhachwedd 1888, ac wedyn yn gyson hyd ddiwedd 1892.
Rhagfyr 19, 1889, aeth i Bwllheli i nol y “gwaith corddi” a phrynodd “haiarn at y gwaith corddi gan Richard y Gof am swllt” ar ddiwrnod olaf y flwyddyn honno. Talodd i Mr Pickering am y gwaith corddi yn Ionawr 1890 ac yn Chwefror cafodd fudda newydd gan Thomas, Penybryn. Talodd i William Jones y Saer am garreg at y gwaith corddi fis Ebrill ac wedyn am osod y corddwr. Ar Fehefin 9fed bu’n corddi efo’r fudda newydd tro cyntaf. Yn 1893, mae’n crybwyll defnyddio’r ceffyl newydd i gorddi – (defnyddwyd pŵer ceffyl i droi echel i’r corddwr) - mae’n amlwg i’r corddwr neu fudda fod yn declyn prysur iawn gan iddo gofnodi gwerthu cyfanswm o 3,235 pwys o ymenyn dros y blynyddoedd. 11 ceiniog y pwys oedd y pris arferol gan William, ond mae’n dweud bod pris menyn yn swllt a grôt y pwys yn Chwefror 1896 – hyn yn siop Caerhos, efallai.
Mae un peth od iawn yn taro wrth ddadansoddi’r dyddiaduron – nid oes unrhyw sôn o gwbl am odro (gwaith morwyn efallai?).