Dyddiadur_Owen_Edwards,_Fron_Olau,_Penmorfa
Y gwaith beunyddiol
Weithiau gellir dilyn proses o godi adeilad newydd o'i ddechrau i'w ddiwedd; ee. Beudy'r Morfa Bwletin 162, tud. 4 Soniai am fynd a 'Farmer', 'Denbi' (caseg), 'Jack' (ceffyl du, cafodd llawer o drafferth ddod o hyd i hwn ar ôl mynd ar goll a bu'n chwilio amdano yn y "Morfa mawr" a chael hyd iddo yn Garn Dobenmaen), 'Captan', 'Fflower' (caseg) a 'Juno'. Defnyddiai stalwyni o ffermydd eraill i wasanaethu'r cesyg (sy'n awgrymu mai stalwyni wedi eu cyweirio oedd Jack a Captan? Soniodd am tri ceffyl gweithio a soniodd yn gyson hefyd am Will yn dwad ar Ceffyl i mi i Benmorfa (i roi pas adref iddo). Ai ceffyl â rhyw fath o drap fyddai hynny? Roedd yn cadw merlod ar y mynydd ac yn eu bridio, eu prynu a'u gwerthu. Weithiau gosodai (neu roddai) borfa i eboles rhywun arall (Robt.Thomas Llangybi yn dwad a’r Ebolas yma i Borfau). Byddai'n paratoi ceffylau ifanc at waith y fferm (Marchogwr yma yn dechreu iwsio’r Eboles.) Mae'n cyfeirio at llwdn, molltyn ( pob amser yn y lluosog myllt), mamog, ŵyn, maharen a hwrdd. Ym mis Medi 1825 sioniodd am Gwerthu 32 Llydnod 12 ddefaid i Glasirfryn. Troi dau Hwrdd a mamogiaid i caeau canol. Mynd a 16 o ddefaid i Tynyfron Rhiwlas. Roedd yn "carcharu'r ŵyn" (i'w llyffetheirio). Yn marcio ugain o Fyllt at eu gwerthu a Maharen, Dic yn mynd wedi i'r Mynudd yn dal y maharen moel at ei ladd, ac yn mynd i allt y Tymawr at yr wyn ac yn cael un yn sâl o'r breid  [louping ill]. Soniai am lladd y Maharen moel yn yr hydref fwy nag unwaith. Cadwai feheryn ar y mynydd Yn aml mewn cwplws (Yn cwplysu’r Maheryn [sic. meheryn]) Myllt: Un cyfeiriad yn unig: ''Yn hel y mullt [sic. myllt] i’r mynudd [sic.] Thomas Humphrey’r Ynus''. Tri chyfeiriad gafwyd at eifr. Maent yn awgrymu nad rhai fferal oeddynt ond rhai oedd yn rhan o'r fferm ac yn ennill bywoliaeth iddo o'r llecynnau garwaf (Owen yn nol y Geifr o Greigiau Tanrallt) fel creigiau Tanrallt neu Portreuddyn ym mis Ionawr, ac unwaith, ym mis Medi, yn eu codi o'r Buarth Gwyn. Roedd yn magu ac yn gwerthu tyrcwn ar raddfa fach: ''Gwas Tyddynwisgin yn dwad i nol y Turkeys [sic. tyrcwn].'' Ionawr 1823 Gweler 'Helwriaeth' Casglodd fawn yn rheolaidd o fawnog ar fferm a elwid yn Reiniog a bu'n rhaid ei gertio trwy Benmorfa a thalu toll o swllt yn flynyddol am y fraint. Cafodd fawn hefyd o Caegoronw. Pwrpas y mawn oedd sychu ŷd (haidd) at fragu (Bwletin 162, tud. 2 ). Anfon ei weision, byddai OE, i nol glo o'r Towyn (sef y porthladd lle saif Porthmadog heddiw (Will wedi mynd i’r Towyn i nol hanner tunell o Glo [sic].). Cafodd ddau neu dri llwyth y flwyddyn rhwng Hydref a Mai. Mae i’r Morfa i ddechreu codi’r brwyn(Chwefror 1820) yn fath cyffredin o gofnod ganddo. Byddai'n ei werthu (Humphra’r big yma’n prynu brwyn am hanner Coron) ond gan amlaf mae'n ei ddefnyddio fel deunydd 'to' i dasau. Weithiau byddai'n caniatau eraill ei gasglu (''Harry Edward Hendrasela yma yn gofyn a gai hel To yn y Morfa ac yn cael cennad i wneud. .....'' Fel heddiw, ym mis Mehefin bu'n cneifio amlaf a soniai yn gyson yr adeg honno am 'gneifio torrau' (hy. boliau) Ond ni soniodd unwaith pa ddefaid oedd rhain ('myllt' efallai). Cneifiai'r ŵyn a'r mamogau yn yr hydref. Soniai weithiau am gneifio llouau. Danfonai wlan 'i'r Factory' (Tanrallt, Tremadog?). Talai'r Degwm Gwlan i Edward Owen y Degymwr. Gwerthodd wlan i ferched o Abererch ym mis Gorffennaf 1821 ac eto ym mis Gorffennaf 1823 cofnododd Gwragedd o lawr y wlad [Llanystumdwy] yma'n prynu'r Gwlan ac yn ei bwyso ac iw ddanfon ddechreu yr wythnos nesaf.. Fe'i gwerthai hefyd ar y croen (John Jones Crwynwr o Dremadoc yma'n pwyso'r gwlan. Dic yn ei ddanfon yno mis Tachwedd). Gwerthai wlan hefyd i siop leol. Am ddail tafol (Dafydd yn codi Tafol yn Buarth yr hen Erw, ac yn chwynu peth yn yr Ardd) ac ysgall (Will yn chwynu esgill o’r Gwenith) y soniai fwyaf amdanynt. Bu'n 'darllaw' ddwywaith neu dair y flwyddyn, gefn gaeaf, a diwedd yr haf gan amlaf. Defnyddiodd fawn i sychu'r haidd mewn odyn. 'Diod fain', cwrw a porter oedd y cynnyrch, neu 'arweddlyn'. Prynai frag hefyd Robin wedi bod yn y dref yn nol pwn o Frag; ai haidd bragu oedd hwn? Mae un cofnod yn cyfeirio at hopys ''Yn darllaw. Neli wedi bod yn Nhy Richd.Thomas Penmorfa yn nol hops'' [i ddarllaw?] Tri chyfeiriad yn unig sydd i wneud cewyll (cimwch? eog yn yr afon?), gan arbenigwr Wil Robert Y Gorllwyn. Mae un cyfeiriad arall at fi yn gwneud cawell pysgotta.