Dyddiadur_D.O._Jones,_Tŷ_Uchaf,_Padog
Rheolaeth y Wernydd
31/5/1945: Cwmona, godro. Agor 15 o rhesi Sweds yn cae crwn hefo mochyn. Ffrancod wedi         shelio Damascus ac wedi lladd canoedd o bobl. Newid olwyn flaen y car. Llenwi ffurflen tatws,        gwlan a phetrol. Mae'r argoelion yn profi yn ddios y bydd y prinder bwyd a nwyddau yn parhau am beth amser. Ar ôl i'r ail rhyfel byd orffen, ni newidiodd y sefylla dwys o brinder bwydydd. Roedd gan wledydd Prydain ddyledion rhyngwladol anferth, ac yr oedd angen ail-adeiladu ar ôl difrod enbyd ymgyrchoedd bomio'r Natziaid. Nid oedd arian ar gael i dalu am mewnforio bwydydd, a felly parhaodd yr ymgyrch i wneud amaethyddiaeth yng Nghymru a gweddill Brydain yn hunangynhaliol. Fe welwyd hyn gan ni orffennai ddogni rhai o fwydydd tan yn fuan yn 1954. Heb os, yr oedd llai o banic - nid oedd gorfodaeth ennill rhyfel ar chwarae - ac yr oedd mwy o fyfyrio a meddwl a defnydd o wyddor agronomaeth, ond yr oedd ymdrechion dwys a pharhaol i gynyddu swmp cynhyrchiad amaethyddol yn yr ynysoedd hyn. Ar ôl y rhyfel yr oedd yr hen fyd amaethyddol, a fu'n llesg ers chwarter olaf y 19g wedi ei chwalu. Roedd anghenion bwyd y rhyfel wedi codi prisiau nwyddau: ac yr oedd y ffermwyr, felly yn barotach i ymdrechi. Deuid â mwy o beiriannau, a chynyddai maint a phwer yr rhain hefyd, yn ogystal â'r wyddor amaethyddol i mewn i helpu codi cynhyrchiant ac effeithiolrwydd; telid sybsidiau i ffarmwyr i'w hysbarduno cynhyrchu mwy: 20/4/1945: Mr W.D.Williams Fron Ddu yma yn troi Rhos Isa efo tractor ac aradr tair cwys. 8/4/1946: Cael siec Subsidy y gwartheg £12.02. Mynd i'r ffridd i hel y sbinod. Troi sofl cae tan         beudy. Malu gwellt ganol dydd. Mynd i Betws hefo beic gyda'r nos i weld ffilm Behind Closed       Doors. Tywydd oer a chymylog. Cyn i ddiwedd yr ail-ryfel byd, yr oedd cynefinoedd lled-naturiol yn gyffredin, a rhan o fywyd cefn gwlad. Gwir, yr oedd yr hen dechnegau a phatrymau'r hen amaeth wedi eu creu. Roedd y caeau blodeuog, y coedwigoedd, y gwernydd a'r rhostiroedd, y migwyn a'r gwlyptiroedd yn rhan o brofiad unrhywun ag ymwelai ag ardaloedd gwledig. Mae'n gwir bod rhai o bobl wedi ffurfio gwarchodleoedd cadwriaethol cyn i RBII (rhyfel byd 2), ond ni welid angen i warchod y milynau o erwau o gynefinoedd cyffredin iawn. Ond, wrth i ymdrechion cynyddu swmp cynhyrchiant bwydydd o diroedd Cymru fynd yn eu blaen, fe gollwyd ein tirlun yn enw cynydd. Cawn weld hyn ar weithgareddau a wnaed ar Wernydd, Tŷ Uchaf, Padog. Fe dorrid dirglas yn y Wern Isa' ym mis Ebrill,1952. Ni chofnodai DO torri tirglas y Wernydd ers Ragfyr, 1939. Wedyn yn Hydref 1952, bu dorri blewceirch, a'i gario adref o'r un cae. Beth sydd yn ddiddorol, ydy'r ffaith bod rhedyn, y rhedyn ungoes, Pteridium aquilinum, yn tyfu'n rhemp ar ochrau uchaf y Wern Isa': Aur dan rhedyn, arian dan eithin, a newyn dan rug - hen ddywediad. Roedd yn amlwg ar ymweliad 18/6/2013, a chyfeiriai DO at y blanhigyn: 17/10/1952. Nol 65 o ddefaid o mynydd yr Hwylfa i'r ffridd. Nol llwyth o redyn o'r wern isa. Mynd hefo'r car i Cefn Treflach Llanfairtalhaearn i nol Mrs Jones ar plant adref. £1. Braf. Ai hyn yn arwydd o ddefnydd callach o'r Wernydd er mwyn cynyddu cnydau? Er hynny, nid oes sôn am anifeiliaid, o gwbl, ar y Wernydd tan mis Mai, 1946. Ni ddehonglir hyn fel arwydd nad oedd pori ar y Wernydd tan hynny - y byddai'r lladd gwair a ddigwyddai yno, wedi'i rhagflaenu gan bori yn ôl hen arfer a defod - ond yn hytrach fel yr oedd ymwybod DO am y Wernydd yn ddigon uchel i gael sylw. Efallai, hefyd, yr oedd DO yn dilyn y tuedd i ddefnyddio pob fodfedd at rywbeth: nid ydy caeau'r Wernydd y rhai gorau, ond efo tipyn o deilo a chalchu, gallent gynhyrchu cnwd gwell o laswellt, a felly cadw mwy o stoc nag o'r blaen. Roedd hefyd, parhad yn lladd gwair: efo gwasgaru tail ar Wern Isa' yn Ebrill 1947, arwydd o baratoi at gnwd o wair wedyn, er yr unig gofnodion am Wern Isa' am y flwyddyn honno yn ymwneud a cheffylau. Fe dorrid wair yng Ngorffennaf, 1950 yn y Wern Uchaf, a'r Wern Ganol. Fe fyddai hyn wedi cael effaith ar blanhigion y Wernydd: amgylcheddau pridd a ffafriai gweiriau 'nitroffile ', mwy o bori, mwy o garnau sathru'r fforbiau i lawer.