cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ynys Seiriol
Hanes
Enwir yr ynys ar ôl Sant Seiriol, a oedd yn byw yn y 6g, ac ar un adeg, yn ôl yr hanes, roedd clas (mynachlog) yno a sefydlwyd gan Seiriol ei hun. Mae olion capel bach gyda thŵr sgwâr ag iddo ben trionglog, sy'n dyddio o'r 12g, yn sefyll yng nghanol yr ynys; mae'n gysylltiedig â Priordy Penmon. Darganfuwyd yn ogystal olion tŷ gweddi (oratorium) sydd yn dyddio o'r 8g, efallai, ac yn debyg i rai o'r tai gweddi Celtaidd cynnar sydd yn Iwerddon, fel "Tŷ Sant Columba" yn Kells. Tybir hefyd bod olion rhai o'r celloedd meudwy gwreiddiol i'w gweld yno. Erbyn hyn nid oes neb yn byw ar yr ynys.
Windsor Davies
Bywyd cynnar
Ganwyd Davies yn Canning Town, West Ham, Essex, i rieni Cymreig. Pan oedd yn naw mlwydd oed dychwelodd y teulu i'w ardal brodorol yn Nant-y-Moel pan dorrodd yr Yr Ail Ryfel Byd allan yn 1939. Astudiodd Davies yn Ysgol Ramadeg Cwm Ogwr ac yna Ysgol Hyfforddi Athrawon, Bangor. Gweithiodd fel athro yn Ysgol Mountside i Fechgyn, yn Leek, Swydd Stafford ac fe wnaeth ei wasanaeth milwrol yn Libia a'r Aifft gyda Chatrawd Dwyrain Surrey rhwng 1950-1952 cyn penderfynu dod yn actor.
Sigillet
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Departed sef ffilm ddrama Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 3,400 o ffilmiau Swedeg wedi gweld golau dydd.
Ynys Seiriol
Hanes
Rhoddodd y tywysog Llywelyn Fawr roddion i "Brior a chanoniaid Ynys Glannawg" mewn dau siarter dyddiedig 1221 a 1237.
Windsor Davies
Gyrfa
Rhan fwyaf adnabyddus Davies oedd fel Battery Sergeant Major Williams yn y comedi sefyllfa It Ain't Half Hot Mum a ddarlledwyd ar y BBC rhwng 1974 a 1981. Ymysg ei ymadroddion enwog oedd "Shut Up!", wedi ei weiddi mewn sgrech filitaraidd ffrwydrol. Ymadrodd arall oedd "Oh dear, how sad, never mind", wedi ei ddweud mewn ffordd sych, eironig, a ddefnyddiwyd pan oedd eraill o'i gwmpas mewn trafferthion. Cafodd Davies a seren arall y sioe Don Estelle record rhif un yn siartiau'r DU gyda'i fersiwn lled-ddigrif o "Whispering Grass" yn 1975.
Ynys Seiriol
Hanes
bawd|dim|Goleudy Trwyn Du
Windsor Davies
Gyrfa
Roedd rhannau teledu arall yn cynnwys y morwr Taffy yng nghyfres BBC The Onedin Line (1971) a'r deliwr hen greiriau Oliver Smallbridge yn Never the Twain (1981–91), gyda Donald Sinden. Yn myd gwyddonias teledu, ymddangosodd Davies yn stori Doctor Who o 1967 The Evil of the Daleks fel Toby; ac fe oedd llais Sergeant Major Zero (milwr robotaidd sfferigol yn gyfrifol am 100 o robotiaid tebyg) yn Terrahawks, cynhyrchiad Gerry Anderson/Christopher Burr o 1983 (adalwad arall i'w amser yn It Ain't Half Hot Mum). Yn 2004, chwaraeodd Davies ran borthor nos yn y comedi sefyllfa BBC My Family (y bennod "Going Dental").
Ynys Seiriol
Bywyd Gwyllt
Mae llawer o adar ar yr ynys gan gynnwys y pâl. Ar un adeg roedd nifer fawr o balod yma, a rhoddwyd yr enw Saesneg "Puffin Island" ar yr ynys gan ymwelwyr ar ddiwedd y 19g. Lleihaodd y nifer o balod yn fawr oherwydd llygod mawr a gyrhaeddodd yr ynys fel canlyniad i longddrylliad. Yn ddiweddar bu cynllun dan arolygaeth Comisiwn Cefn Gwlad Cymru i ddifa'r llygod mawr ac mae nifer y palod wedi cynyddu. Mae nifer sylweddol o adar eraill megis y Fulfran, y Fulfran werdd, y Llurs a'r Gwylog hefyd yn nythu ar yr ynys.
Windsor Davies
Gyrfa
Ar ffilm, chwaraeodd Davies brif rannau mewn dwy ffilm Carry On, Behind (1975) a England (1976) - yn yr ail unwaith eto fel uwch-sarsiant. Chwaraeodd Mog yn y clasur o ffilm Gymreig Grand Slam (1978).
Gwnaeth Davies lawer iawn o waith lleisio mewn hysbysebion, ac roedd ei lais dwfn, nodweddiadol i'w glywed ar amryw hysbysebion: insiwleiddio tŷ yn Seland Newydd, siocled Cadbury Wispa a Ffa Pob Cyri Heinz gyda'i ymadrodd "Beans for the connoisseur". Fe ymddangosodd gyda hyfforddwr rygbi'r undeb Alex Wyllie mewn hysbysebion yn Seland Newydd ar gyfer siopau nwyddau haearn Mitre 10 yn y 1990au cynnar. Yn y 1970au, darllenodd Davies bennod o raglen Morning Story ar Radio Four. Chwaraeodd siarsiant yng Nghatrawd yr Ucheldir yn Adolf Hitler: My Part in His Downfall (1972) gyda Jim Dale a Spike Milligan. Cafodd glyweliad i fod yn llais Cloc Siarad y DU yn 1984.
Lleisiodd llyfr sain ar gyfer fersiwn Ladybird i blant o'r clasur Treasure Island gan Robert Louis Stevenson.
Cwyrbig penddu
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. atricapilla, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.
Teulu
Mae'r cwyrbig penddu yn perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Adelaide Milton de Groot
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Unol Daleithiau America oedd Adelaide Milton de Groot (1876 – 1967).
Ruidoso Downs, New Mexico
Dinas yn, yn nhalaith New Mexico, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Ruidoso Downs, gan gynnwys:
Sightless
Ffilm ddrama llawn cyffro yw Sightless a gyhoeddwyd yn 2020. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Sightless ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2020. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Run. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar waith cynharach, Sightless, sef ffilm gan y cyfarwyddwr fer a gyhoeddwyd yn 2017.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Rhedwr y traeth
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Rhedwr y traeth (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: rhedwyr y traeth) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Esacus magnirostris; yr enw Saesneg arno yw Great Australian stone plover. Mae'n perthyn i deulu'r Rhedwyr (Lladin: Burhinidae) sydd yn urdd y Charadriiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. magnirostris, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r rhedwr y traeth yn perthyn i deulu'r Rhedwyr (Lladin: Burhinidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Cangas del Narcea
Tref ac ardal weinyddol yn rhanbarth Narcea, Sbaen, yw Cangas del Narcea. Dyma'r ardal weinyddol hynaf a'r fwyaf yn Asturias. Fe'i lleolir yn ne-orllewin Asturias, ar y ffin â León. Cangas de Tinéu oedd ei hen enw. Cangas del Narcea hefyd yw enw prifddinas yr ardal.
Ceir 54 o israniadau oddi fewn i Cangas del Narcea a elwir yn blwyfi.
Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1880
bawd|[[Thomas Edison yng Nghyfrifiad 1880]]
Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1880 a gynhaliwyd gan Fiwro'r Cyfrifiad yn ystod mis Mehefin 1880 oedd degfed Cyfrifiad yr Unol Daleithiau. Dyma'r tro cyntaf y caniatawyd i fenywod fod yn gyfrifwyr. Prif Arolygydd y Cyfrifiad oedd Francis Amasa Walker.
Darganfydd cyfrifiad 1880 bod poblogaeth breswyl yr Unol Daleithiau yn 50,189,209, cynnydd o 30.2 y cant dros y 39,818,449 o bobl a rifwyd yng Nghyfrifiad 1870. Roedd canolfan gymedrig poblogaeth yr Unol Daleithiau ym 1880 yn Sir Boone Kentucky.
Cymerodd prosesu data cyfrifiad 1880 gymaint o amser (wyth mlynedd i gyd ) penderfynodd Biwro y Cyfrifiad i ofyn i Herman Hollerith i ddylunio ac adeiladu peiriant tablu i'w ddefnyddio ar gyfer y  cyfrifiad nesaf.
Ema Abram
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Trieste, yr Eidal oedd Ema Abram (12 Mai 1876 – 13 Gorffennaf 1967).
Polo, Missouri
Dinas yn, yn nhalaith Missouri, yw .
Ema Abram
Bu farw yn Trieste ar 13 Gorffennaf 1967.
Polo, Missouri
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Polo, gan gynnwys:
Whiparwhîl bach
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Whiparwhîl bach (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: whiparwhilod bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phalaenoptilus nuttallii; yr enw Saesneg arno yw Common poorwill. Mae'n perthyn i deulu'r Troellwyr (Lladin: Caprimulgidae) sydd yn urdd y Caprimulgiformes.
Pearson, Georgia
Dinas yn, yn nhalaith Georgia, yw .
Whiparwhîl bach
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. nuttallii, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.
Pearson, Georgia
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Pearson, gan gynnwys:
Whiparwhîl bach
Teulu
Mae'r whiparwhîl bach yn perthyn i deulu'r Troellwyr (Lladin: Caprimulgidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Olivia Breen
Para-athletwraig Cymreig yw Olivia "Livvy" Breen (ganwyd 26 Gorffennaf 1989).
Cafodd ei eni yn Guildford, Lloegr, yn ferch tad o Iwerddon a mam Cymreig.
Enillodd Breen y fedal aur yn y naid hir T38 yng Ngemau’r Gymanwlad 2018 ar Arfordir Aur Awstralia. Cafodd y fedal aur yn y 100m T37/T38 yng Ngemau’r Gymanwlad 2022, gan drechu'r Saesnes, Sophia Hahn.
Neck City, Missouri
Dinas yn, yn nhalaith Missouri, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Neck City, gan gynnwys:
Mela Muter
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Warsaw, Ffrainc oedd Mela Muter (26 Ebrill 1876 – 1967).
Bu farw ym Mharis yn 1967.
Cwyrbig lafant
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cwyrbig lafant (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwyrbigau lafant) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Estrilda caerulescens; yr enw Saesneg arno yw Lavender waxbill. Mae'n perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Cwyrbig tingoch
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cwyrbig tingoch (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwyrbigau tingoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Estrilda charmosyna; yr enw Saesneg arno yw Red-rumped waxbill. Mae'n perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Teulu
Mae'r cwyrbig tingoch yn perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Pine Grove Township, Pennsylvania
Treflan yn, yn nhalaith Pennsylvania, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Pine Grove Township, gan gynnwys:
Viborg, De Dakota
Dinas yn, yn nhalaith De Dakota, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Viborg, gan gynnwys:
Dora Horn-Zippelius
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Yr Almaen oedd Dora Horn-Zippelius (28 Awst 1876 – 17 Chwefror 1967).
Thomas Evan Nicholas
Bardd, pregethwr a gwleidydd oedd Thomas Evan Nicholas, neu Niclas y Glais (6 Hydref 1879 – 19 Ebrill 1971). Fe'i ganwyd yn Llanfyrnach, Sir Benfro.
Ska
Math o gerddoriaeth sy'n hanu o Jamaica yw Ska, a ddaeth i'r amlwg yn gyntaf yn ystod y 1950-60au. Cerddoriaeth ydyw sy'n cyfuno dylanwadau Sbaenaidd/Caribïaidd gyda rhythmau Affricanaidd. Mae'r pwyslais ar yr 'off-beat' bob tro h.y. mae'n groes-acennog iawn.
Thomas Evan Nicholas
Bywgraffiad
Cafodd ei addysg yn Academi'r Gwynfryn, Rhydaman. Ymhlith ei athrawon oedd Watcyn Wyn a Gwili (John Jenkins). Treuliodd ddeng mlynedd yn gweinidogi ym mhentref glofaol y Glais, yng ngorllewin Morgannwg, lle daeth i nabod y gweithwyr a'u bywyd. Cafodd y profiad effaith angerddol arno a dechreuodd farddoni dan yr enw barddol 'Niclas y Glais'. Daeth yn sosialydd brwd a chefnogai'r Blaid Lafur Annibynnol newydd. Roedd yn gyfaill i Keir Hardie ac edmygai waith a syniadau'r bardd R. J. Derfel a'r gwleidydd Robert Owen. Roedd yn heddychwr a siaradai yn gyhoeddus yn erbyn erchyllterau'r Rhyfel Byd Cyntaf, gan ennyn dig yr awdurdodau. Yn 1920 roedd yn un o sefydlwyr Plaid Gomiwnyddol Prydain Fawr.
Ska
Cyfnodau
1. Jamaica; 1960au - Cerddoriaeth debyg i'r hyn a adnabyddir heddiw fel Reggae, gydag artistiaid blaenllaw fel Prince Buster, Skatalites a''r Maytals.
2. Lloegr; 1980au - Caiff y cyfnod hwn hefyd ei adnabod fel 2 Tone, ar ôl y cwmni recordiau (2 Tone) a oedd yn flaenllaw gyda'r bandiau hyn. Roedd y sin wedi'i lleoli yn bennaf yng Nghoventry, ac roedd y gerddoriaeth yn gyflym iawn gyda dylanwadau pyncaidd. Ymysg y prif artistiaid roedd The Specials, The Selecter, Madness a Bad Manners. Roedd y bandiau'n hoffi gwneud testun caneuon yn wleidyddol, gan fod yn wrth-hiliaeth. Mae'r glasur 'Ghost Town' gan Y Specials yn nodi cyfnod 2 Tone a dechrau cyfnod o derfysg yn Lloegr. Yn yr iaith Gymraeg, dilynwyd yr un arddull gan grŵp Y Ficar o'r Felinheli.
Thomas Evan Nicholas
Bywgraffiad
Cafodd ei arestio a'i garcharu yn 1940 pan ddaeth yr heddlu ar draws swasticas bach papur coch yn ei gartref. Does dim dwywaith nad oedd Niclas yn rebel ac yn pregethu yn erbyn y drefn ond daeth yn glir pan ryddhawyd dogfennau gan yr Archif Brydeinig yn Kew nad oedd dim sail i gyhuddiadau'r heddlu. Roedd yn amlwg fod y Prif Gwnstabl a oedd wedi gorchymun arestio Niclas yn gwbwl ragfarnllyd, pan ddaeth gerbron y Pwyllgor Apel. Roedd y baneri bach gyda'r swasticas wedi dod gyda map o'r rhyfel am ddim yn y papur dyddiol y Daily Telegraph.
Ska
Cyfnodau
3. California; 1995+ - Roedd y bandiau yma'n cymysgu fwy gyda dylanwadau pyncaidd, gan ddefnyddio llawer o ystumio (distortion) yn eu caneuon. Doedd y sin ddim yn amlwg iawn, heblaw am fand No Doubt a ddaeth yn un o fandiau enwoca'r byd wedi'r albwm 'Tragic Kingdom'. Ymysg y bandiau eraill roedd Reel Big Fish, Less Than Jake a'r Mighty Mighty Bosstones.
Thomas Evan Nicholas
Bywgraffiad
Treuliodd ei amser yn y carchar yn Abertawe a Brixton yn barddoni gan ysgrifennu'r cerddi ar bapur tŷ bach y carchar; fe'u cyhoeddywd yn y gyfrol Canu'r Carchar (1942) ac mae'r gwreiddiol i'w cael yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.
Roedd yn fardd toreithiog iawn. Prif themau ei gerddi yw anghyfiawnder, y frwydr rhwng y dosbarth gweithiol a grymoedd cyfalafiaeth, a heddychaeth.
Ef piau'r bennill enwog:
Gladys Wynne
Arlunydd benywaidd a anwyd y Deyrnas Unedig oedd Gladys Wynne (1876 – 24 Mawrth 1968).
Cwyrbig bochddu
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cwyrbig bochddu (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwyrbigau bochddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Estrilda erythronotos; yr enw Saesneg arno yw Black-cheeked waxbill. Mae'n perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. erythronotos, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.
Clark County, Illinois
Sir yn nhalaith, yw .
Cwyrbig bochddu
Teulu
Mae'r cwyrbig bochddu yn perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Y Pla Du yng Nghymru
Cafodd pandemig y Pla Du yng Nghymru effaith sylweddol ar fywyd trigolion Cymru yn ail hanner y 14g. Ni ddiflannodd yn llwyr o'r wlad tan ddiwedd yr Oesoedd Canol ond bu ar ei anterth yn nhrydydd chwarter y 14g. Enw arall ar y pla yng Nghymru oedd "Haint y nodau".
Wendy Paramor
Arlunydd benywaidd o Awstralia oedd Wendy Paramor (12 Rhagfyr 1938 - 28 Tachwedd 1975).
Y Pla Du yng Nghymru
Y trefi marchnad arfordirol ac ardaloedd poblog eraill a ddioddefodd fwyaf o’r Pla Du yng Nghymru. Amcangyfrifwyd bod tua chwarter o’r boblogaeth gyfan wedi marw yn ystod ymweliad cyntaf y Pla â Chymru rhwng 1349 a 1350. Achosodd hyn lawer o dlodi a chaledi ac roedd prinder gweithwyr oherwydd y gyfradd farwolaeth uchel. Bu ail don o’r Pla Du yng Nghymru rhwng 1361 a 1362.
Cefndir
Y "Pla Du" yw'r enw a ddefnyddir am y pandemig gwaethaf a gofnodwyd yn hanes y ddynoliaeth. Dechreuodd yn ne-orllewin Asia ac ymledodd i Ewrop erbyn diwedd y 1340au. Credir i o leiaf 75 miliwn o bobl farw o'r pla, gan gynnwys o leiaf draean o boblogaeth Ewrop. Cafodd y pla effaith fawr ar Ewrop, gan achosi nifer o newidiadau cymdeithasol. Lleihaodd awdurdod yr Eglwys Gatholig, ac arweiniodd at erlid Iddewon. Credir fod y pla wedi ei achosi gan Yersinia pestis, sy'n endemig yng nghanolbarth Asia. Mae'r bacillus yn cael ei gario mewn chwain sy'n byw ar lygod mawr, ond yn medru brathu bodau dynol hefyd. Mae'n bosibl bod y pla wedi ei gario tua'r dwyrain a'r gorllewin gan fyddinoedd y Mongoliaid. Roedd dau fersiwn o'r pla, y math llinorog (bubonic), a geid o frathiadau chwain oedd yn cario'r haint, a'r math niwmonig, y gellid ei ddal drwy anadlu.
Wendy Paramor
Treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Awstralia.
Mercer Island, Washington
Dinas yn, yn nhalaith Washington, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Mercer Island, gan gynnwys:
Clark County, Illinois
Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:
Wendy Paramor
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Clark County, Illinois
Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua. Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:
Y Pla Du yng Nghymru
Y pla yng Nghymru
Roedd casglwyr trethi Caerfyrddin, a oedd ar y pryd yn borthladd pwysig, a thrigolion tref y Fenni, ymhlith y bobl gyntaf a fu farw o’r Pla yng Nghymru. Cyn bo hir lledaenodd yr afiechyd ar draws y wlad gyfan. Cafodd Cil-y-coed ei tharo’n wael yn ogystal â threfi gorllewin Cymru fel Penfro a Hwlffordd. Ysgubodd y Pla drwy boblogaeth mwyngloddwyr Treffynnon a lladd canran uchel iawn ohonynt.
Yng ngolwg trigolion pentrefi a threfi Cymru roedd y Pla yn arwydd o ddinistr a distryw. Credent ei fod yn gosb oddi wrth Dduw ac roedd ofergoeliaeth am y Pla yn rhemp drwy’r wlad. Roedd beirdd y cyfnod, fel Ieuan Gethin, a gollodd ei fywyd i’r Pla, yn dweud bod marwolaeth yn dod i’r gymdeithas ar ffurf mwg du. Dywedodd hefyd fod pob un o’i feibion wedi marw o’r Pla.
Roedd symptomau’r Pla yn cynnwys chwyddu o dan y gesail, pennau tost ofnadwy, briwiau a oedd wedyn yn troi’n ddrwg, a'r cyfan yn arwain at farwolaeth.
Daeth y Pla Du yn ôl i Brydain ar sawl achlysur yn ystod y 14g. Trawyd Cymru yn ofnadwy rhwng 1361 a 1362 ac yn 1369. Ar y ddau achlysur hyn bu farw canran uchel o bobl ifanc.
Roedd canlyniadau’r Pla Du yn sylweddol ac yn llym. Lleihawyd nifer y gweithwyr amaethyddol, gan adael llawer o dir i fynd yn ddiffaith. O ganlyniad bu llawer o dlodi. Yn sgil swm uchel y marwolaethau roedd trethi uchel yn cael eu rhoi ar y rhai oedd dal yn fyw. Gadawodd llawer o denantiaid a ffermwyr eu cartrefi yng Nghymru er mwyn cychwyn bywydau newydd yn Lloegr.
Credir fod effaith y Pla Du ar yr economi wedi bod yn rhannol gyfrifol am yr anfodlonrwydd a arweiniodd at wrthryfel Owain Glyndŵr.
Disgrifiadau cyfoes
Ceir disgrifiad o'r Pla Du, neu o leiaf sôn amdano, mewn cerddi gan nifer o feirdd o'r cyfnod, yn cynnwys Ieuan Gethin o Forgannwg.
Mewn dau gywydd, cyfeiria Ieuan at golli pump o'i blant i "haint y nodau", sef Siôn ac Ifan a Morfudd a Dafydd a Dyddgu. Roedd wedi addo rhodd aur i'r eglwys pe bai ei fab hynaf, Siôn, yn dianc o afael y pla:
Disgrifia'r chwarren oedd mor nodweddiadol o'r haint. Mor fychan yw ond mae'n "difa dyn":
Cyfrifiad yr Unol Daleithiau, 1890
bawd|Tudalen wag o ffurflen cyfrifiad 1890 Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1890 oedd 11eg cyfrifiad yr Unol Daleithiau. Dechreuodd y cyfrif ar 2 Mehefin, 1890. Darganfydd bod poblogaeth breswyl yr Unol Daleithiau yn 62,979,766 - cynnydd o 25.5 y cant dros y 50,189,209 o bobl a restrir yn ystod cyfrifiad 1880. Echdynnwyd y data gan y peiriant am y tro cyntaf. Dywedodd y data bod dosbarthiad y boblogaeth wedi arwain at ddiflaniad cyffiniau America. Dinistriwyd y rhan fwyaf o ddeunyddiau cyfrifiad 1890 mewn tân ym 1921. Dim ond darnau o'r cofrestru poblogaeth ar gyfer taleithiau Alabama, Georgia, Illinois, Minnesota, New Jersey, Efrog Newydd, Gogledd Carolina, Ohio, De Dakota, Texas, a Dalgylch Columbia sydd wedi goroesi.
Pasadena Hills, Missouri
Dinas yn, yn nhalaith Missouri, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Pasadena Hills, gan gynnwys:
Mulfran Kerguelen
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Mulfran Kerguelen (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: mulfrain Kerguelen) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phalacrocorax verrucosus; yr enw Saesneg arno yw Kerguelen cormorant. Mae'n perthyn i deulu'r Mulfrain (Lladin: Phalacrocoracidae) sydd yn urdd y Pelecaniformes.
Caracara gyddfwyn
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Caracara gyddfwyn (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: caracaraod gyddfwyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phalcoboenus albogularis; yr enw Saesneg arno yw White-throated caracara. Mae'n perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: Falconidae) sydd yn urdd y Falconiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. albogularis, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Mulfran Kerguelen
Teulu
Mae'r mulfran Kerguelen yn perthyn i deulu'r Mulfrain (Lladin: Phalacrocoracidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Harbor Springs, Michigan
Dinas yn, yn nhalaith Michigan, yw .
Llydandroed gyddfgoch
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Llydandroed gyddfgoch (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar llydandroed gyddfgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phalaropus lobatus; yr enw Saesneg arno yw Red-necked phalarope. Mae'n perthyn i deulu'r Pibyddion (Lladin: Scolopacidae) sydd yn urdd y Charadriiformes. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. lobatus, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America, Asia, Ewrop ac Awstralia.
Teulu
Mae'r llydandroed gyddfgoch yn perthyn i deulu'r Pibyddion (Lladin: Scolopacidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Pinegrove Township, Pennsylvania
Treflan yn, yn nhalaith Pennsylvania, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Pinegrove Township, gan gynnwys:
Cwyrbig swi
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cwyrbig swi (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwyrbigau swi) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Estrilda melanotis; yr enw Saesneg arno yw Swee waxbill. Mae'n perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. melanotis, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.
Teulu
Mae'r cwyrbig swi yn perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Llydandroed llwyd
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Llydandroed llwyd (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar llydandroed llwydion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phalaropus fulicarius; yr enw Saesneg arno yw Grey phalarope. Mae'n perthyn i deulu'r Pibyddion (Lladin: Scolopacidae) sydd yn urdd y Charadriiformes. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. fulicarius, sef enw'r rhywogaeth.
Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.
Teulu
Mae'r llydandroed llwyd yn perthyn i deulu'r Pibyddion (Lladin: Scolopacidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Y Llydandroed Llwyd yng Nghymru
Dyma hen ysgrif papur newydd air am air o 1899 am y llydandroed... a hynny yn annisgwyl efallai, yn y Gymraeg:
Jessie Bayes
Arlunydd benywaidd a anwyd y Deyrnas Unedig oedd Jessie Bayes (1876 – 1970).
Roedd Gilbert Bayes yn frawd iddi.
Inger Kvarving
Arlunydd benywaidd o Norwy oedd Inger Kvarving (4 Tachwedd 1938 - 1 Medi 2007).
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Helga Scholler
Arlunydd benywaidd o Awstria oedd Helga Scholler (31 Mawrth 1938 - 13 Tachwedd 2012).
Tyndall, De Dakota
Dinas yn, yn nhalaith De Dakota, yw .
Helga Scholler
Treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Awstria.
Tyndall, De Dakota
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Tyndall, gan gynnwys:
Helga Scholler
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Walnut Grove, Missouri
Dinas yn, yn nhalaith Missouri, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Walnut Grove, gan gynnwys:
Caracara Forster
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Caracara Forster (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: caracaraod Forster) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phalcoboenus australis; yr enw Saesneg arno yw Forster's caracara. Mae'n perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: Falconidae) sydd yn urdd y Falconiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. australis, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r caracara Forster yn perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: Falconidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Bea Feitler
Arlunydd benywaidd o Frasil oedd Bea Feitler (1938 - 8 Ebrill 1982).
Caracara tagellog
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Caracara tagellog (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: caracaraod tagellog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phalcoboenus carunculatus; yr enw Saesneg arno yw Carunculated caracara. Mae'n perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: Falconidae) sydd yn urdd y Falconiformes.
Bea Feitler
Anrhydeddau
Cadw lle i'r bot
Caracara tagellog
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. carunculatus, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Teulu
Mae'r caracara tagellog yn perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: Falconidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Meifod
Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Meifod. Saif 7 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Trallwng. Fe'i lleolir yn Nyffryn Meifod ar lan Afon Efyrnwy.
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan ac yn Senedd y DU gan.
Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:
Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Meifod yn 2003. Am wybodaeth bellach gweler:
Gwyddor iechyd
Yr astudiaeth o iechyd a chlefydau yw Gwyddor Iechyd. Mae'n cynnwys astudiaeth ac ymchwil er ehangu gwybodaeth ynglŷn â'r corff a'r meddwl iach a chymhwysiad y wybodaeth honno i drwsio corff a meddwl sy'n glaf neu wedi ei anafu. Cynhwysir iechyd dynol ac iechyd anifeiliaid yng ngwyddor iechyd.
Clefydau dyn
Acne, annwyd, asthma, diffyg gwaed, clefyd y gwair, clefyd y siwgr, ecsema, y ffliw, peswch, psorïasis, trawiad y galon, strôc, gwasgedd gwaed uchel.
Kaden
Mae Kaden (Ffrangeg: Caden) yn gymuned yn department Mor-Bihan (Ffrangeg: Morbihan), Llydaw. Mae'n ffinio gyda ac mae ganddi boblogaeth o tua.
Gwyddor iechyd
Clefydau anifeiliaid a allant fod yn ddifrifol i ddyn
BSE
Gezondheidszorg
Kaden
Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
Poblogaeth
Population - Municipality code56028
Caracara mynydd
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Caracara mynydd (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: caracaraod mynydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phalcoboenus megalopterus; yr enw Saesneg arno yw Mountain caracara. Mae'n perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: Falconidae) sydd yn urdd y Falconiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. megalopterus, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.
Teulu
Mae'r caracara mynydd yn perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: Falconidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Cwyrbig wynebddu
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cwyrbig wynebddu (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwyrbigau wynebddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Estrilda nigriloris; yr enw Saesneg arno yw Black-faced waxbill. Mae'n perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. nigriloris, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.
Teulu
Mae'r cwyrbig wynebddu yn perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Timmy Matley
Canwr Gwyddelig oedd Timothy Matley (16 Chwefror 1982 – 11 Ebrill 2018). Roedd yn brif ganwr y band The Overtones.
Fe'i ganwyd yng Nghorc, Iwerddon.
Sonia Abeloos
Roedd yn arbenigo mewn lluniau llongau a phortreadau. Bu Sonia Abeloos yn ddisgybl yn Academi Brwsel, lle bu'n astudio dan gyfarwyddyd Isidore Verheyden (1848-1905), Guillaume Van Streetonck (1861-1937), yn ogystal ag Dillens a Rousseau.
Bu farw ym Mrwsel, ei thref genedigol, yn 1969.
Cwyrbig bochfelyn
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cwyrbig bochfelyn (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwyrbigau bochfelyn) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Estrilda melpoda; yr enw Saesneg arno yw Orange-cheeked waxbill. Mae'n perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. melpoda, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America ac Affrica.
Teulu
Mae'r cwyrbig bochfelyn yn perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Turtur ffrwythau frown fawr
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Turtur ffrwythau frown fawr (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: turturod ffrwythau brown mawr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phapipteron amethystina; yr enw Saesneg arno yw Greater brown fruit dove. Mae'n perthyn i deulu'r Colomennod (Lladin: Columbidae) sydd yn urdd y Columbiformes.
Teulu
Mae'r turtur ffrwythau frown fawr yn perthyn i deulu'r Colomennod (Lladin: Columbidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Super Furry Animals
Band roc arbrofol o Gymru yn canu yn y Gymraeg a'r Saesneg yw Super Furry Animals, a adnabyddir hefyd dan y byrenwau Super Furries neu SFA. Mae'r band wedi ei ffurfio o weddillion Ffa Coffi Pawb a oedd yn cynnwys Gruff Rhys a Dafydd Ieuan fel aelodau gwreiddiol. Maent yn enwog yng Nghymru am yr albwm Mwng  sef y cryno ddisg mwyaf llwyddiannus o ran gwerthiant erioed yn yr iaith Gymraeg.
Gyrfa
Yng nghanol twf y grwpiau 'Cŵl Cymru' yng nghanol y 1990au, aeth Dafydd Ieuan (drymiwr gyda Catatonia) ati i berswadio Gruff Rhys i ddychwelyd o fod yn artist yn Sbaen er mwyn ffurfio band newydd. Y nod oedd manteisio ar y sylw roedd y diwydiant recordiau yn Llundain yn dangos tuag at gerddoriaeth o Gymru.
Yn syth, sicrhaodd record cynta'r grwp, Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch (In Space) ar label Ankst yn 1995, gytundeb recordio efo label pwysica'r cyfnod - Creation Records.
Yn wahanol i stori Ffa Coffi Pawb (grŵp Dafydd a Gruff yn yr 80au) llwyddodd y Super Furry Animals i droi'r freuddwyd pop yn realiti. Wnaethon nhw osod eu hunain ar unwaith yng nghanol y byd 'Britpop' a mynnu sylw a chlod am greu cerddoriaeth llawn dychymyg oedd ben ac ysgwydd uwchlaw gweddill grwpiau ystrydebol y cyfnod.
Ers y cychwyn mae'r SFA wedi gweithio'n ddi-ddiwedd i sicrhau bod eu cerddoriaeth yn cyrraedd y gynulleifa fwya posib - gan deithio bob man ar draws y byd ac ymddangos ar bob rhaglen deledu o Top of the Pops i Richard and Judy. Yn ôl Gruff, "does gan y grŵp ddim problem efo chwarae'r gêm yma".
Mae'r gêm yn cynnwys cludo tanc ffyri i wyliau roc, uniaethu efo Howard Marks - gwerthwr cyffuriau mwya'r byd, creu cymeriadau awyr anferth, chwarae gigs roc sy'n troi'n naturiol mewn i rêfs ecstatig, saethu fideos pop yng Ngholombia, noddi clwb pêl-droed, chwarae trwy systemau sain quadraphonic, recordio sengl sy'n cynnwys mwy o regfeydd nag unrhyw record erioed o'r blaen, a rhyddhau albym yn y Gymraeg sy'n cyrraedd y siartiau Prydeinig.
Fel grŵp maen nhw wedi swyno'r wasg a'r gynulleidfa efo'u Cymreictod naturiol a'u gallu i wyrdroi'r hen drefn ddiflas o fod mewn band, gyda deallusrwydd ac arddulliau o'r byd celf.
Rhyddhawyd yr albwm diweddaraf, Dark Days, Light Years yn 2009 (Rough Trade Records) ac ers hynny mae'r band wedi canolbwyntio ar waith unigol gyda Gruff Rhys yn arbennig o weithgar yn rhyddhau nifer o albymau fel CandyLion a Hotel Shampoo a'i brosiect llwyddiannus Neon Neon. Bu sibrydion fod y band wedi chwalu ond mae yna obaith y bydd SFA yn dychwelyd unwaith eto gydag albwm newydd yn y dyfodol agos.
Does na ddim byd sy'n arferol am y Super Furry Animals er bod eu credo yn un syml, yn ôl Gruff: "da ni'n obsessed efo miwsic a jest isio creu albyms ffantastic".
Piney Township, Pennsylvania
Treflan yn, yn nhalaith Pennsylvania, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Piney Township, gan gynnwys:
Anweledig
Band o Flaenau Ffestiniog yng Ngogledd Cymru oedd Anweledig, roeddynt yn chwarae amrediad o arddulliau Ffync, Reggae, Ska a Roc. Aelodau'r band oedd: Ceri Cunnington (prif lais), Gai Toms (gitâr,cyfansoddi, llais), Iwan 'Oz' Jones (gitâr flaen), Rhys Roberts (gitâr fâs), Alwyn Evans (drymiau) a Joe Buckley (allweddellau) ynghyd ag adran chwyth, 'Y Tri Tôn'.
Ar ôl cyfnod tawel arall, ailffurfiodd Anweledig am gig fawreddog yn Nhân y Ddraig yn Awst 2006, â'r Proclaimers yn eu cefnogi.
Chwaraeodd Anweledig eu gig olaf yng Ngwesty'r Queens, Blaenau Ffestiniog y dydd ar ôl Ŵyl San Steffan 2008, bron union 16 mlynedd ers cychwyn y band.
Twm Morys
Bardd a cherddor o Gymro yw Twm Morys (ganwyd Hydref 1961). Enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 ym Meifod am yr awdl Drysau.
Bywgraffiad
bawd|chwith|300px|Twm Morris yn chwarae gyda'r band [[Bob Delyn a'r Ebillion yng Ngŵyl Tegeingl 2010.]] Ganwyd Morys yn Rhydychen, mae'n fab i'r awdures Jan Morris. Magwyd yn Llanystumdwy, a mynychodd Ysgol y Llan, ac yn saith oed aeth i Ysgol Fonedd yn Amwythig. Dychwelodd i Gymru i astudio Lefel A yn y Gymraeg yn Ysgol Gyfun Aberhonddu.
Graddiodd o Goleg Prifysgol Aberystwyth gyda gradd mewn Astudiaethau Celtaidd ac enillodd gadair yr Eisteddfod Ryng-Golegol. Wedi dechrau gwaith ymchwil ar Ganu Dychan Llyfr Coch Hergest, cafodd Morys swydd fel ymchwilydd gyda Radio Cymru, cyn dod yn glerwr. Symudodd i Lydaw yn ddiweddarach a bu yno am ddegawd. Bu hefyd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Rennes yn Llydaw.
Twm Morys oedd sylfaenydd y grŵp Bob Delyn a'r Ebillion, gyda'r gitarydd Gorwel Roberts. Bu'r gantores o Lydawes Nolwenn Korbell yn gyd-leisydd gydag ef am gyfnod.
Mae Morys wedi troi ei law at olygu barddoniaeth Cymraeg Canol. Golygodd waith Yr Ustus Llwyd (14g) mewn cyfrol yng Nghyfres Beirdd yr Uchelwyr (2007).
Twm Morys oedd Bardd Plant Cymru o 2009 hyd 2010. Cafodd ei olynu gan Dewi 'Pws' Morris.
Mae Morys yn olygydd cylchgrawn y Gymdeithas Gerdd Dafod, Barddas.
Caraway, Arkansas
Dinas yn, yn nhalaith Arkansas, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Caraway, gan gynnwys:
Cwyrbig corunddu
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cwyrbig corunddu (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwyrbigau corunddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Estrilda nonnula; yr enw Saesneg arno yw Black-crowned waxbill. Mae'n perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. nonnula, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.
Teulu
Mae'r cwyrbig corunddu yn perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Matatu
bawd|'Makanga'/'manamba' yn temptio cwsmeriaid i'w Matatu bawd|Diwylliant Matatu Matwana yn Cenia
Mae'r Matatu yn ffordd boblogaidd a rhad o deithio ymysg pobl Cenia, Uganda a gwledydd dwyrain Affrica. Mae'r matatu yn fws mini preifat sy'n gweithredu fel tacsi ond gall gasglu pobl ychwanegol ar hyd y daith. Cellir hefyd cael pick-up trucks neu ceir estate er bod rheini ddim mor gyffredin bellach.
Yn aml caiff y matatu eu harddurno'n lliwgar gyda phortreadau o enwogion neu ddywediadau. Byddant hefyd yn chwarae miwisig er mwyn denu cwsmeriaid.
Mae gwreiddiau'r Matatu yn deillio nôl i'r 1960au a tyfodd eu niferoedd yn sylweddol yn Cenia yn yr 1980au a 90au. Erbyn y 2000au roedd y matatu lliwgar, fel arfer microvan Siapaneëeg yn gyffredin iawn.
Trefniant
Mae'r matatu yn crynhoi mewn un arhosaf neu derfynell lle byddant yn cychwyn a gorffen eu taith. Mae gan y matatu lwybr benodedig (fel llwybr bws yng Nghymru). Yn ogystal â'r gyrrwr, bydd gan y mutatu tocynnwr ('conductor') i gasglu arian a denu cwsmeriaid. Gelwir nhw yn makanga or manamba.
Niferoedd
Tyfodd y matatu oherwydd diffyg trafnidiaeth gyhoeddus. Yn 2014 roedd mwy na 20,000 mutatu yn Nairobi, prifddinas Cenia. Credir efallai bod hynny hanner nifer y matatu ddegawd yn gynt.
Etymoleg
bawd|Matatu yn Cenia. Matatu yw 'tri' yn yr iaith [[Swahili]] Daw'r gair 'matatu' o'r Swahili llafar am y rhif 'tri'. Un esboniad yw fod y cerbyd 'station wagon' a ddefnyddiwyd yn wreiddiol fel matatu am fod tair rhes o seddi i'r cerbyd. Dywed eraill fod y 'tri' gan mai tair ceiniog oedd prif arferol taith yn yr 1960au.
Dywed eraill bod y gair yn dod o'r iaith Gikuyu, un o ieithoedd frodorol Cenia.
Barn Gyhoeddus
Mae'r matatu yn cael eu cysylltu o bryd i'w gilydd gydag elfennau tor-cyfraith a gyrru gwyllt. Meddai un academydd, "by the end of the 1990s, matatu operators were typically viewed... by Kenyans of all ranks as thugs who exploited and mistreated passengers and participated in gang or mafia-like violence."
Gweler hefyd
Ceir fersiynau lleol eraill o'r Matatu mewn rhannau eraill o Affrica:
Paula Wimmer
Arlunydd benywaidd a anwyd yn München, yr Almaen oedd Paula Wimmer (9 Ionawr 1876 – 15 Mehefin 1971).
Bu farw yn Dachau ar 15 Mehefin 1971.
Boardman, Oregon
Dinas yn, yn nhalaith Oregon, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Boardman, gan gynnwys:
Turtur ffrwythau frown fach
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Turtur ffrwythau frown fach (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: turturod ffrwythau brown bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Phapipteron leucotis; yr enw Saesneg arno yw Lesser brown fruit dove. Mae'n perthyn i deulu'r Colomennod (Lladin: Columbidae) sydd yn urdd y Columbiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. leucotis, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r turtur ffrwythau frown fach yn perthyn i deulu'r Colomennod (Lladin: Columbidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Ethel May Dixie
Dylunydd botanegol benywaidd a anwyd yn Ne Affrica oedd Ethel May Dixie (9 Mai 1876 – 11 Hydref 1973).
Pattonsburg, Missouri
Dinas yn, yn nhalaith Missouri, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Pattonsburg, gan gynnwys:
Cronfeydd dŵr Cymru
Mae nifer o gronfeydd dŵr wedi eu hadeiladu yng Nghymru dros y blynyddoedd, yn enwedig yn yr 20g. Mae'r ffaith bod hi'n bwrw cymaint o law yn un rheswm am hynny.
Codwyd rhai cronfeydd at wasanaeth cymunedau lleol yng Nghymru ond codwyd eraill, yn cynnwys rhai o'r rhai mwyaf, at gyflenwi dŵr i drefi poblog Lloegr ac yn aml yr oedd yna wrthwynebiad cryf a gwleidyddol yn erbyn eu hadeiladu. Wedi bodd Capel Celyn yn y 1960au, mae boddi rhai cymoedd yng Nghymru er mwyn cyflenwi dŵr i lefydd yn Lloegr wedi parhau'n bwnc llosg. Yn ddiweddar (2023), roedd cyngor Powys yn trafod codi treth ar ddŵr sy'n cael ei gludo i Loegr yn dilyn darpar brosiect newydd i gludo dŵr o Lyn Llanwddyn (Llyn Efyrnwy) i dde-ddwyrain Lloegr.
Gogledd Cymru
bawd|Llyn Melynllyn Yn Eryri, defnyddiwyd nifer o lynnoedd naturiol presennol i ddarparu cyflenwadau dŵr lleol ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif. O fewn y Carneddau, codwyd argaeau ar Lyn Dulyn a Llyn Melynllyn yn 1881 a 1887 yn y drefn honno, i ddarparu dŵr i Landudno. Codwyd argae ar Lyn Anafon yn 1931 er mwyn caniatáu cyflenwad dŵr i Abergwyngregyn, Llanfairfechan a’r ardaloedd cyfagos.
De Cymru
Cwblhawyd y gwaith o adeiladu Cronfa Ddŵr Crai ym 1907 a rhoddodd ddŵr i Abertawe. Agorwyd Cronfa Ddŵr Llandegfedd gan Gorfforaeth Casnewydd ym mis Mai 1965, yn gorchuddio 434 erw (1.76 km sgwâr). Fe'i hadeiladwyd yn wreiddiol i gyflenwi dŵr i Waith Dur Spencer yn Llanwern.
Cwblhawyd Cronfa Ddŵr Grwyne Fawr, yr unig gronfa ddŵr yn ardal y Mynyddoedd Duon gan Fwrdd Dŵr Abertyleri a’r Cylch yn 1928, i gyflenwi dŵr i wahanol drefi yn sir draddodiadol Sir Fynwy. Adeiladwyd cronfa ddŵr yng Nghwmtyleri fel rhan o'r cynllun. Adeiladwyd Cronfa Ddŵr Blaenycwm i’r gogledd-orllewin o Frynmawr yn wreiddiol fel cyflenwad dŵr ar gyfer Gwaith Haearn Nant-y-glo ond fe’i hehangwyd ar gyfer cyflenwad cyhoeddus yn ystod yr 20fed ganrif.
Adeiladwyd Llyn Brianne ar ddiwedd y 1960au i ddarparu cyflenwad dŵr ychwanegol i Dde Cymru trwy waith trin dŵr Felindre. Y bwriad gwreiddiol oedd ychwanegu at gyflenwadau dŵr i Abertawe, Castell-nedd a Phort Talbot.
Datganoli
bawd|Adeilad [[Senedd Cymru]] Datganolodd Deddf Llywodraeth Cymru 2006 (DLlC 2006) rhan fwyaf o bwerau y diwydiant dŵr i Gynulliad Cymru ar y pryd. Roedd y pwerau hyn yn cynnwys cyflenwad dŵr, rheoli adnoddau dŵr gan gynnwys cronfeydd dŵr, ansawdd dŵr, cynrychioli defnyddwyr, rheoli perygl llifogydd ac amddiffyn yr arfordir.
Cafodd pwerau ymyrryd ysgrifennydd gwladol Cymru dros faterion dŵr trawsffiniol eu diddymu a’u disodli gan y protocol dŵr yn 2018.
Cyfoeth Naturiol Cymru
Mae rheoli ansawdd dŵr cronfeydd dŵr ac adnoddau dŵr yn gyfrifoldeb Cyfoeth Naturiol Cymru i’r graddau y maent yn ymwneud â’r trwyddedau tynnu dŵr perthnasol a’r trefniadau tynnu i lawr y cytunwyd arnynt. Mae materion sy'n ymwneud â'r diwydiant dŵr yn gyffredinol wedi'u datganoli i'r Senedd. Fodd bynnag, mae hyn yn amodol ar y cymalau cadw yn Atodlen 7A i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 (DLlC 2006).
Cyfoeth Naturiol Cymru sy’n gyfrifol am reoli adnoddau dŵr yng Nghymru a dyma’r corff rheoleiddio at y diben hwn. Ar 01 Ebrill 2013, cymerodd Cyfoeth Naturiol Cymru gyfrifoldebau Cyngor Cefn Gwlad Cymru, Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru a Chomisiwn Coedwigaeth Cymru. Mae Llywodraeth Cymru wedi penderfynu peidio â mynd ar drywydd dadreoleiddio’r diwydiant dŵr, ac eithrio defnyddwyr diwydiannol mawr sy’n yfed dros 50 miliwn litr o ddŵr yn flynyddol.
Cyflenwad
bawd|222x222px|Arwydd [[Dŵr Cymru|Dwr Cymru, Llyn Tecwyn Uchaf ]] Dŵr Cymru yw’r cwmni dŵr (a charthffosiaeth) sy’n cyflenwi’r rhan fwyaf o Gymru a hefyd yn cyflenwi rhai ardaloedd ar y ffin â Lloegr. Mae Dŵr Cymru yn cyflenwi dros dair miliwn o bobl. Ers 2001, mae Dŵr Cymru yn eiddo i Glas Cymru, sef cwmni un pwrpas sy’n rheoli ac yn ariannu Dŵr Cymru fel “cwmni cyfyngedig trwy warant”. Nid oes ganddo unrhyw gyfranddalwyr, ac mae gwargedion ariannol yn cael eu hail-fuddsoddi yn y cwmni.
Cafodd yr ardaloedd o Gymru a wasanaethwyd yn flaenorol gan Severn Trent a Dyffryn Dyfrdwy yng ngogledd ddwyrain Cymru eu huno ar ôl i Dee Valley Water gael ei brynu gan Severn Trent yn 2017 am £84 miliwn. Disodlodd Hafren Dyfrdwy (sy’n eiddo i Severn Trent) yr ardaloedd hyn yn 2018 ac mae’n cyd-fynd â’r ffin genedlaethol, gan wasanaethu 115,000 o bobl yng Nghymru.
Boddi cymoedd
Ym 1964, cafodd trigolion cymuned fechan Aberbiga, a oedd yn cynnwys chwe fferm, gan gynnwys Gronwen, Eblid, Ystradynod, Pen y Rhynau a Bwlch y Gle eu troi allan o'u cartrefi i greu cronfa ddŵr Clywedog i gyflenwi canolbarth Lloegr. Ymhlith y rhai a gafodd eu troi allan roedd rhieni'r delynores Elinor Bennett a theulu'r tenor Aled Wyn Davies. Roedd protestiadau yn erbyn y boddi'r pentrefi ar y pryd.
Yn gynnar yn y 1960au, bu'n rhaid i 70 o bobl adael eu cartrefi yng Nghapel Celyn cyn boddi'r dyffryn cyfan, ac adeiladwyd cronfa ddŵr Llyn Celyn er mwyn cyflenwi dŵr i Lerpwl, Lloegr, 60 milltir (95 km) i ffwrdd.
Symudodd Corfforaeth Birmingham cant o ddeiliaid o'u cartrefi yng Nghwm Elan, Powys, er mwyn adeiladu'r cronfeydd dŵr yno.
Allgludo dŵr i Loegr
Yn gyfan gwbl, gellir cyflenwi hyd at 243 biliwn litr o ddŵr o Gymru i Loegr bob blwyddyn. Mae dŵr o Gwm Elan yn cael ei gyflenwi i Birmingham, tra bod dŵr o Lyn Efyrnwy yn cael ei gyflenwi i Swydd Gaer a Lerpwl. Mae gan Ddŵr Cymru drwydded i roi 133 biliwn litr yn flynyddol o gronfeydd dŵr Cwm Elan i gwsmeriaid Severn Trent. Mae United Utilities yn gallu cymryd hyd at 252 miliwn o litrau bob dydd o Lyn Efyrnwy ym Mhowys (sy’n eiddo i Severn Trent) a 50 miliwn litr bob dydd o Afon Dyfrdwy.
Yn 2022, dywedodd yr Athro Roger Falconer y dylai Lloegr "dalu am y dŵr", gyda'r refeniw yn cael ei fuddsoddi yn ôl mewn cymunedau lleol yng Nghymru. Ychwanegodd, "Byddem yn cyflenwi'n uniongyrchol o dan amodau sychder i dde ddwyrain Lloegr a byddwn yn gweld hwn fel olew Cymru ar gyfer y dyfodol o ran refeniw."
Mae cyn-ddarlithydd ym Mhrifysgol Abertawe, John Ball wedi awgrymu bod dŵr o Gymru yn cael ei gyflenwi i Loegr werth tua £2bn yn flynyddol. Amcangyfrifwyd hefyd y gallai ffi echdynnu isel o 0.1c y litr gynhyrchu £400 miliwn i Gymru.
Allgludo pellach i Loegr
Yn 2022, dywedodd John Armitt nad oedd cwmnïau dŵr Lloegr eisiau adeiladu cronfeydd dŵr newydd a all fod yn amhoblogaidd gyda chymunedau. Ychwanegodd fod Severn Trent (Hafren Dyfrdwy) a Thames Water yn trafod cyflenwad dŵr o Gymru i dde Lloegr, gan gynnwys dŵr o Lyn Efyrnwy a gyflenwir trwy bibellau neu gamlas i fasn y Tafwys.
Ym mis Chwefror 2023, dywedodd Cyngor Powys ei fod wedi ysgrifennu at Lywodraeth Cymru a llywodraeth y DU ynghylch caniatâd i godi treth ar gyflenwadau dŵr i Loegr. Dywedodd Jane Dodds, arweinydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, ei bod hi "yn hollol y tu ôl" i gynlluniau cynnig y cyngor, gan ychwanegu eu bod yn "gam i'r cyfeiriad cywir".
Ym mis Mawrth 2023, dywedwyd bod United Utilities, Severn Trent Water a Thames Water yn cynllunio piblinell newydd ar gyfer cyflenwad o hyd at 155 miliwn litr o ddŵr y dydd o Lyn Efyrnwy ym Mhowys i dde ddwyrain Lloegr.
Diogelwch a methiannau
bawd|[[Llyn Eigiau]] Ym 1925, methodd argae Llyn Eigiau, ac o ganlyniad cwympodd argae ail gronfa ddŵr (Coedty) i lawr yr afon, yn sir Gaernarfon (y Conwy fodern) a chollwyd 16 o fywydau ym mhentref Dolgarrog. Cyfrannodd y drychineb at basio’r Ddeddf Cronfeydd Dŵr (Darpariaethau Diogelwch) ym 1930. O dan y ddeddfwriaeth hon, roedd yn ofynnol i bob perchennog cronfeydd dŵr yng Nghymru a Lloegr eu harolygu gan beiriannydd sifil â chymwysterau addas, os oedd y cynhwysedd (capasiti) yn fwy na phum miliwn galwyn (22,700 metr ciwbig). Gosododd Deddf Cronfeydd Dŵr 1975 ddyletswyddau pellach ar berchnogion ac awdurdodau lleol o ran diogelwch y rhai â chynhwysedd o fwy na 25,000 o fetrau ciwbig. Cymerodd Asiantaeth yr Amgylchedd gyfrifoldebau diogelwch ym mis Medi 2004 a daeth Cyfoeth Naturiol Cymru yn gorff amgylcheddol cyfrifol yn 2013.
Ynni trydan dŵr
bawd|[[Gorsaf Bŵer Dinorwig]] Gwaith ynni dŵr Rheidol yw'r gwaith ynni dŵr mwyaf o'i fath yng Nghymru. Mae'n cynhyrchu ynni adnewyddadwy ers 1962, gan ddefnyddio glaw o'r mynyddoedd cyfagos. Mae'r gwaith yn cynnwys cyfuniad o gronfeydd dŵr, argaeau, piblinellau, traphontydd dŵr a gorsafoedd pŵer, dros 162 cilomedr sgwâr gan gynhyrchu tua 85 GWh y flwyddyn a all bweru tua 12,350 o gartrefi. Agorodd pwerdy Ffestiniog yng Ngwynedd yn 1963, a chomisiynwyd gwaith pwmpio dŵr Dinorwig yn 1984. Mae gorsaf bŵer Ffestiniog yn storio ac yn cynhyrchu 360 MW tra bod Dinorwig yn cynhyrchu 1.7 GW.
Ers 2014 mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn galluogi datblygwyr a grwpiau cymunedol bach i adeiladu 15 o gynlluniau hydro ar raddfa fach yng Nghymru, a all gynhyrchu 1300kW o ynni bob blwyddyn. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru hefyd wedi gorffen adeiladu cynllun hydro graddfa fach 17kW Garwnant yn 2017.
Cwyrbig bronwelw
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cwyrbig bronwelw (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cwyrbigau bronwelw) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Estrilda paludicola; yr enw Saesneg arno yw Fawn-breasted waxbill. Mae'n perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn E. paludicola, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.
Teulu
Mae'r cwyrbig bronwelw yn perthyn i deulu'r Cwyrbigau (Lladin: Estrildidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Pittsfield Township, Pennsylvania
Treflan yn, yn nhalaith Pennsylvania, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Pittsfield Township, gan gynnwys: