cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Doris Hare
Gyrfa fel oedolyn
Yn 1930, bu'r actores yn teithio yn The Show's The Thing, gan gymryd rhan a wnaed yn enwog gan Gracie Fields. Ym 1932, ymddangosodd hi yn y West End yn sioe Noël Coward, Words and Music ar y cyd â John Mills. Ym 1936, ymddangosodd ar Broadway am y tro cyntaf yn Night Must Fall. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ymunodd â Evelyn Laye i gyflwyno rifíw i'r milwyr a chyflwynodd Shipmate's Ashore ar raglen ar orsaf radio BBC Forces ar gyfer y Llynges Fasnachol, gan ennill MBE am ei chyfraniad ym 1946.
Ym 1963 ymunodd â'r Royal Shakespeare Company ac ym 1965 ymunodd â'r National Theatre yn yr Old Vic. Bu'n actio mewn dramâu gan Shakespeare, Shaw, Pinero, a Pinter.
Wedi gwrthod rôl Ena Sharples yn Coronation Street ym 1960, bu Hare yn chwarae Alice Pickens yn y gyfres ym 1969. Roedd hi i fod i briodi Albert Tatlock, ond ni fu'r briodas.
Hefyd ym 1969, daeth Hare at sylw'r gynulleidfa teledu yn rôl Mrs Butler yn On the Buses, gan gymryd y rôl drosodd gan Cicely Courtneidge yn ail gyfres y comedi gan ITV. Bu'r gyfres yn rhedeg tan 1973 ac wedi ysbrydoli tair ffilm On the Buses (1971), Mutiny on the Buses (1972) a Holiday on the Buses (1973) lle cafodd Hare ail greu ei rôl sgrin fach ar y sgrin fawr. . Fe wnaeth y cast hefyd berfformio fersiwn llwyfan o'r gyfres boblogaidd yn Vancouver, British Columbia, Canada, ym 1988.
Y Chwilys Rhufeinig
Cyfundrefn o dribiwnlysoedd yn yr Eglwys Babyddol oedd y Chwilys Rhufeinig a ddatblygwyd gan yr Esgobaeth Sanctaidd yn ail hanner yr 16g. Roedd yn rhan bwysig o'r Gwrth-Ddiwygiad yn Ewrop.
Sefydlwyd yn 1542 gan y Pab Pawl III, a phrif arweinydd y Chwilys oedd y Cardinal Giovanni Pietro Carafa, a ddaeth yn Bab Pawl IV yn 1555. Yn ystod ei deyrnasiad byr yn bennaeth ar yr Eglwys Gatholig, fe greodd Pawl IV yr Index Librorum Prohibitorum neu'r rhestr o lyfrau a waherddir, fe wrthododd i Iddewon Rhufain rhag mynd i unrhyw fan o'r ddinas y tu allan i'r geto, a fe orchmynai Il Braghettone i beintio dillad ar ffigurau noeth Michelangelo yng Nghapel Sistine.
Doris Hare
Gyrfa fel oedolyn
Enillodd Hare Gwobr Arbennig Clwb Amrywiaeth Prydain Fawr am ei chyfraniadau i fusnes adloniant ym 1982. Bu farw yn Denville Hall, cartref ymddeol i actorion yn Northwood, Llundain yn 2000, yn 95 mlwydd oed.
Y Chwilys Rhufeinig
Achos enwocaf y Chwilys Rhufeinig oedd rhoi'r seryddwr Galileo ar brawf yn 1633. Yn holl hanes y Chwilys, cafodd mwy na 50,000 o unigolion eu rhoi ar brawf. Yn 1858, y Chwilys oedd yn cyfrifol am gipio Edgardo Mortara, bachgen Iddewig o Bologna a gafodd ei fedyddio heb ganiatâd ei rieni.
Doris Hare
Teulu
Priododd Doris Hare a Dr Fraser Roberts bu iddynt dwy ferch Susan a Catherine
Prifysgol Ynysoedd y Ffaröe
250px|right|Map o rhan o Tórshavn yn dangos lleoliad y Brifysgol
John Maclean (Sosialydd Albanaidd)
Roedd John Maclean (24 Awst 1879 - 30 Tachwedd 1923) yn ymgyrchydd sosialaidd a Marcsaidd o'r Alban. Roedd o blaid hunanlywodraeth i'r Alban ac yn wrthwynebwr i'r Rhyfel Byd Cyntaf.
Prifysgol Ynysoedd y Ffaröe
Mae Prifysgol Ynysoedd Ffaröe (Ffaroeg: Fróðskaparsetur Føroya) yn brifysgol wladwriaethol ar gyfer Ynysoedd Ffaröe a leolir yn y brifddinas, Tórshavn. Ffaroeg yw prif iaith weinyddol y brifysgol ac addysgir y myfyrwyr mewn Ffaroeg, Daneg a Saesneg.
John Maclean (Sosialydd Albanaidd)
Bywgraffiad
Ganed Maclean yn Glasgow, mewn teulu yn wreiddiol o Ucheldiroedd yr Alban a magwyd Maclean mewn cartref Calfinistaidd. Roedd ei rieni'n siarad Gaeleg ond ni basiwyd yr iaith ymlaen iddo. Hyffroddwyd Maclean yn athro ysgol gyda chefnogaeth y Free Church ac yna enillodd MA yn y Celfyddydau ym Mhrifysgol Glasgow yn 1904. Yn ystod ei gyfnod yn y brifysgol datblygodd ei ddiddordeb gwleidyddol, gan ddod i'r casgliad mai dim ond mabwysiadu Marcsiaeth allai ryddhau'r lluoedd gwaith o'u hamodau byw. Ymunodd â mudiad democrataidd cymdeithasol a fyddai wedyn yn rhoi genedigaeth i'r Blaid Sosialaidd Prydain (BSP), gan wneud i Maclean ei arweinydd cyntaf yn yr Alban.
Prifysgol Ynysoedd y Ffaröe
Ni ddylir ei gymysgu gyda Choleg Trydoddol a Galwedigaethol newydd yr Ynysoedd, Coleg Glasir a agorwyd yn Awst 2018 sydd hefyd wedi lleoli yn y brifddinas.
John Maclean (Sosialydd Albanaidd)
Gwrthwynebu'r Rhyfel Mawr
Roedd Maclean yn wrthwynebus i'r Rhyfel Byd Cyntaf ar sail pasiffistaidd a gwrth-imperialaidd gan weld y Rhyfel fel erfyn i rannu'r gweithwyr ymysg ei gilydd. Esboniodd ei safbwynt mewn pamffled Foreward letter to Forward'' (transcript).
Prifysgol Ynysoedd y Ffaröe
Hanes
bawd|Christian Matras, sefydlydd ac Athro gyntaf y Brifysgol Mae hanes y brifysgol yn estyn nôl at Gymdeithas Wyddonol Ffaröe (Føroya Fróðskaparfelag), a sefydlwyd ym 1952. Prif amcan y Gymdeithas oedd i greu canolfan ar gyfer gwyddoniaeth ac ymchwil yn Ynysoedd Faröe. Ar adeg sefydlu'r brifysgol dim ond un athro oedd: Christian Matras, a fu'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Copenhagen.
John Maclean (Sosialydd Albanaidd)
Gwrthwynebu'r Rhyfel Mawr
Arestiwyd ef ar 27 Hydref 1915 o dan Ddeddf Amddiffyn y Deyrnas (Defence of the Realm Act) a diswyddwyd ef gan Fwrdd Ysgol Govan o'i swydd fel athro yn Ysgol Gynradd Lorne Street. O ganlyniad, daeth yn ddarlithydd Marcsiaeth llawn amser a threfnydd, gan addysgu gweithwyr eraill yn Glasgow ar theori Farcsaidd. Aeth ymlaen wedyn i sefydlu'r Scottish Labour College.
Prifysgol Ynysoedd y Ffaröe
Hanes
Heblaw am y cyrsiau blynyddol i fyfyrwyr yn Ffaraoeg a hanes naturiol, trefnodd y brifysgol ddarlithoedd cyhoeddus a dosbarthiadau nos yn yr iaith. Dechreuodd Prifysgol Ynysoedd Ffaröe hefyd ymwneud â dysgu ac astudio llên gwerin a threftadaeth ddiwylliannol.
Mae'r brifysgol yn cynnig addysg ar lefel PhD, graddedigion ers 1996.
Cyfredol
bawd|Adeilad ysgol Nyrsio sy'n rhan o'r Brifysgol Mae corff y myfyriwr yn fach, gyda bron i 1,000 o fyfyrwyr. Mae'r brifysgol yn trefnu cystadleuaeth traethawd hir yn agored i bob myfyriwr. Iaith addysgol y brifysgol yw Ffaroeg, gan ei gwneud yn yr unig brifysgol yn y byd i gynnal dosbarthiadau yn swyddogol yn yr iaith honno. Mae'r brifysgol yn cydweithio'n agos â Phrifysgol Copenhagen a Phrifysgol Gwlad yr Iâ ar gyfer prosiectau ymchwil ac mae'n aelod o UArctic (Prifysgol yr Artig).
Ceir Deg Adran:
John Maclean (Sosialydd Albanaidd)
Plaid Wleiyddol
bawd|Symud fiol llwch John Maclean o'i gartref yn Pollokshaws ar Auldhouse Road, Glasgow Daeth yr SPB a mudiadau adain chwith eraill at ei gilydd a sefydlu Plaid Gomiwnyddol Prydain Fawr (CPGB) yn 1920. Ond er ei gefnogaeth i'r Sofiet Ryngwladol dieithrwyd Maclean gan y blaid newydd. Sefydlodd Blaid Gomiwnyddol yr Alban (Scottish Communist Party) a ddaeth wedyn yn Communist Labour Party a gadawodd Maclean yn ddig. Yn 1923 sefydlodd Blaid Weriniaethol Gweithwyr Albanwyr (Scottish Workers Republican Party) a gyfunodd crêd mewn Comiwnyddiaeth ac annibyniaeth i'r Alban.
Prifysgol Ynysoedd y Ffaröe
Ôl Radd
For 2018 roedd 1,000 o fyfyrwyr, 144 o staff academaidd a gweinyddol a 24 gradd ar gael.
John Maclean (Sosialydd Albanaidd)
Plaid Wleiyddol
Seiliodd ei grêd mewn Gweriniaeth Gomiwnyddol yr Alban yn ei gred bod cymdeithas Gaeleg draddodiadol y wlad wedi eu seilio ar hyd "cymuned". Dadleua "the communism of the clans must be re-established on a modern basis" and raised the slogan "back to community and forward to communism".
Prifysgol Ynysoedd y Ffaröe
Gwasg Prifysgol Ffaroe
Sefydlwyd Gwasg Prifysgol Faroe - Fróðskapur - yn 2005. Mae'n cyhoeddi gwaith o bob maes gwyddonol yn Ynysoedd Ffaröe. Mae'r cyhoeddiadau yn Ffraroeg, Saesneg a Daneg. Mae Wasg yn parhau â thraddodiad cyhoeddi Cymdeithas Gwyddoniaeth a Llythyrau Ffaroeaidd o gyfnod 1952-2005. Mae'r Wasg yn eiddo i Brifysgol yr Ynysoedd Ffaroe a Chymdeithas Gwyddoniaeth a Llythyrau Ffaroeaidd.
John Maclean (Sosialydd Albanaidd)
Plaid Wleiyddol
Roedd yn wrthwynebus i'r Ymerodraeth Brydeinig ac ym mis Tachwedd 1922 dywedodd, "I hold that the British empire is the greatest menace to the human race...the best interest of humanity can therefore be served by the break-up of the British empire."
Prifysgol Ynysoedd y Ffaröe
Gwasg Prifysgol Ffaroe
Mae tair cyfres o gyhoeddiadau:
John Maclean (Sosialydd Albanaidd)
Marw
Yn yr un flwyddyn ag y sefydlodd y SWRP bu farw Maclean yn 44 oed yn Glasgow. Roedd wedi dioddef cymhlethdodau i'w iechyd wedi ei gyfnod yn y carchar Peterhead ger Aberdeen pan gorfodwyd ef i fwyta tra roedd ar streic newin. Trawyd ef yn wael wrth iddo areithio a bu farw o pneumonia. Yn ôl y sôn roedd wedi rhoi ei got fawr i gardotyn rhai diwrnodau'n nghynt.
Teyrnged
Ar ôl ei farwolaeth, cydnabwyd ef gan yr Undeb Sofietaidd wrth enwi ffordd ar ei ôl yng nghanol Leningrad (St Petersburg heddiw) - Maklin Prospekt (er, newidiwyd yr enw nôl i'r enw wreiddiol, Angliisky Prospekt - Rhodfa Lloegr - wedi cwymp Comwinyddiaeth). Yn 1979, i ddathlu canmlwyddiant ei eni, argraffodd wasanaeth post yr Undeb Sofietaidd stamp 4 copec, gyda delwedd Maclean arno.
Gwaddol
Dethlir John Maclean gan gefnogwyr asgell chwith a annibyniaeth i'r Alban a thu hwn.
Yn ei gân Freedom Come-All-Ye mae'r awdur, Hamish Henderson yn cyfeirio at Maclean yn hanner olaf y bennill olaf.
Yr iaith Aeleg yn Nova Scotia
Cafodd Gaeleg yr Alban ei defnyddio yn iaith yr aelwyd, y gymuned, a'r gweithle am fwy na dwy ganrif yn nhalaith Nova Scotia (Lladin am "Yr Alban Newydd") yng Nghanada, a fe'i cedwir yn fyw yn yr 21g gan nifer fach o siaradwyr.
Siaredir yr iaith Aeleg yn Nova Scotia ers i'r Gaeliaid ddechrau ymfudo i'r ardal yng nghanol y 18g. Am gyfnod bu'r iaith yn fyw mewn mannau eraill yng Nghanada, ac yn iaith gymunedol am sawl cenhedlaeth yn Ontario, Quebec, New Brunswick, ac Ynys Prince Edward. Yn sgil alltudiaeth yr Acadiaid i Louisiana a Gogledd a De Carolina, ymfudodd niferoedd mawr o Albanwyr, Saeson, Gwyddelod, ac Almaenwyr i ddwyrain Canada, gan drawsnewid demograffeg ieithyddol y wlad. Yn 1867, yr Aeleg oedd yr iaith a chanddi'r nifer trydydd mwyaf o siaradwyr (200,000) yn yr holl wlad, ar ôl Saesneg a Ffrangeg.
Wrth i'r iaith Saesneg dra-arglwyddiaethu ym mheuoedd llywodraethol Canada, a'r iaith Ffrangeg ddod yn rhan bwysig o hunaniaeth unigryw Quebec, gostyngodd y defnydd o'r Aeleg a nifer ei siaradwyr. Yn niwedd y 19g, traean o boblogaeth Nova Scotia oedd yn medru'r iaith, rhyw 80,000 i 100,000 o bobl. Gostyngodd y nifer i 25,000 yn 1931, 7000 yn 1951, 542 yn 1991, a 415 yn 2001. Goroesodd yr Aeleg yn brif iaith y gweithwyr yn y diwydiannau pysgota a thorri coed yn Nova Scotia hyd at y 1950au. Trigasant y mwyafrif o siaradwyr diweddar ar Ynys Cape Breton.
Yn yr 21g mae ymdrechion i achub yr iaith yn Nova Scotia wedi tyfu. Cyhoeddwyd adroddiad ar statws yr iaith yn 2002, a datganwyd cynllun datblygu 20-mlynedd yn 2004. Bwriadwyd sefydlu Uned yr Iaith Aeleg a swyddog neu weinidog dros yr iaith, ac ehangu'r ddarpariaeth Aeleg mewn ysgolion y dalaith. Addysgir yr iaith yn bwnc mewn sawl prifysgol yn Nova Scotia, ac yn brif iaith y Coleg Gaeleg yn St Anne's, Ynys Cape Breton. Cynhelir Feisean gan gymunedau Nova Scotia i ddathlu diwylliant Gaeleg ac Albanaidd y dalaith.
Sgwario
52
(5 wedi'i sgwario). Mae pob bloc, neu sgwâr bach, yn cynrychioli un uned,
1⋅1
.]] Yn ogystal â bod yn siâp geometrig pedair ochr, mae'r term wedi'i sgwario o fewn algebra yn ddull o luosi rhif gydag ef ei hun. Mae sgwario'n gyfystyr â chodi i bŵer 2, ac fe'i nodir gydag uwch-nod e.e. 3 wedi'i sgwario yw 32, sef 9. Fel y gwelir yn y diagram ar y dde, daw'r term o'r dull o gyfrifo arwynebedd sgwâr pan rydym yn gwybod hyd ei ochrau.
Mewn cod cyfrifiadurol, ceir dull arall o nodi hyn, sef drwy ddefnyddio testun plaen; mae x2 mewn cyfrifiadureg, felly'n cael ei nodi fel y nodiant x^2 neu x**2.
Yr ansoddair am sgwario rhif yw 'cwadratig'.
I gyfrifo 5 wedi ei sgwario, gellir meddwl am sgwâr, gyda hyd ei ochrau'n 5 metr, yna
5 m x 5 m = 25 m2 felly, 5 wedi ei sgwario yw 25.
Mae'r weithredo sgwario yn aml yn cael ei gyffredinoli i bolynominalau, mynegiannau eraill neu werthoedd mewn systemau mathemategol sydd y tu hwnt i rifau. Er enghraifft, sgwâr y polynoliminal llinol
x + 1
yw'r polynominal cwadratig
(x+1)2 = x2 + 2x + 1
.
Indecsau ac ail isradd
Yn z2, ceir dwy ran: z yw'r "rhif sylfaen" a 2 yw'r "indecs".
I sgwario rhifau sy'n cynnwys indecsau, dyblir y pŵer. Enghreifftiau:
(X4)2 = X8
(z6)2 = z12
Mae ail isradd yn weithred croes i sgwario rhif. Pan fo arwynebedd sgwâr yn hysbys, gallwn gyfrifo'i ochrau drwy ganfod ei ail isradd. Er enghraifft, os yw arwynebedd sgwâr yn 100 m, yna ail isradd 100 yw 10. I ganfod ail isradd rhifau sy'n cynnwys indecsau yw dy fod yn haneru’r pŵer.
Alf Morgans
Roedd Alfred Edward Morgans (17 Chwefror 1850 - 10 Awst 1933) yn Gymro a wasanaethodd fel pedwerydd Prif Weinidog Gorllewin Awstralia, gan wasanaethu am ychydig dros fis, o 21 Tachwedd i 23 Rhagfyr 1901.
Bywyd a gyrfa gynnar
Ganwyd Alf Morgans yn yr Ochr Chwith, Machen, Sir Fynwy. Fe'i haddysgwyd mewn ysgolion preifat ac yna mynychodd Ysgol Mwyngloddiau Bryste. Ar ôl cwblhau ei astudiaethau, cafodd brentisiaeth i gwmni peirianneg fecanyddol yng Nglynebwy.
Ar 19 Mawrth 1872, priododd Fanny Ridler yng Nghaerloyw. Ym 1878, anfonodd cyflogwyr Morgans ef i Fecsico i oruchwylio eu mwyngloddiau aur ac arian. Bu'n gweithio yng Nghanol America am gyfnod o 18 mlynedd, yn cynrychioli buddsoddiadau Prydeinig mewn mwyngloddio a rheilffyrdd, yn enwedig yn Gwatemala a Nicaragwa, ac yn ystod y cyfnod hwnnw fe ddysgodd siarad Sbaeneg yn rhugl, a datblygodd ddiddordeb mewn archeoleg Astec a Mayan ac anfonodd arteffactau i amgueddfeydd ym Mhrydain
Cyrhaeddodd Morgans Albany, Gorllewin Awstralia ar RMS Himalaya o Lundain ar 18 Mawrth 1896, fel cynrychiolydd Morgans Syndicate Ltd i archwilio eiddo mwyngloddio i fuddsoddwyr yn Llundain a oedd yn chwilio am gyfleoedd buddsoddi cadarn. Caffaelodd ar nifer o fuddiannau eiddo a mwyngloddio ledled y wladwriaeth, gan gynnwys Westralia Mount Morgans, ac ystyrir ef, yn gyffredinol, yn awdurdod blaenllaw ar fuddsoddiadau mwyngloddio.
Gyrfa wleidyddol
Ar 4 Mai 1897, etholwyd Morgans i sedd Cynulliad Deddfwriaethol Coolgardie.
Yn y pen draw, cytunodd y ministerialists ar Morgans fel ymgeisydd cyfaddawd, a chymerodd swydd Prif Weinidog a Thrysorydd Trefedigaethol ar 21 Tachwedd 1901, er nad oedd ganddo unrhyw brofiad blaenorol o wasanaethu fel gweinidog.
Cyn 1947, roedd yn ofynnol i weinidogion a oedd newydd eu penodi ymddiswyddo a sefyll ar gyfer eu hailethol. Yn yr isetholiad gweinidogol dilynol i godi Morgans yn Brif Weinidog, roedd cefnogwyr Leake yn sefyll yn erbyn y cabinet newydd ei benodi gan Morgans, a chafodd tri o'r chwe gweinidog newydd eu trechu. Heb obaith ffurfio llywodraeth gofynnodd Morgans i Lywodraethwr y dalaith i ddiddymu'r Cynulliad a galw etholiad cyffredinol, ond gwrthodwyd y cais. Ymddiswyddodd Morgans fel Prif Weinidog ar 23 Rhagfyr 1901, ac ail benodwyd Leake, y tro hwn gyda chefnogaeth glir. Ni safodd Morgans yn yr etholiad deddfwrfa ddilynol. [
Gyrfa ddiweddarach
Roedd bywyd Alf Morgans ar ôl gwleidyddiaeth yn cynnwys nifer o apwyntiadau consylaidd yng Ngorllewin Awstralia. O 1910 i 1917, roedd yn Gonswl Awstria-Hwngari yng Ngorllewin Awstralia; Ym 1915 bu'n Is-gonswl i Sbaen hefyd. Ym 1921 penodwyd ef yn Asiant Consylaidd yn Perth a Fremantle dros Unol Daleithiau America, gan aros yn y swydd tan 1930, pan ymddiswyddodd oherwydd afiechyd.
Bu farw ar 10 Awst 1933 yn Ne Perth yng Ngorllewin Awstralia.
Awrora
Goleuni naturiol yn wybren y Ddaear, i'w gweld yn bennaf ym mhegynau'r Ddaear (o gwmpas yr Arctig a'r Antarctig, yw awrora (lluosog: awrorau). Yn y gogledd, mae weithiau yn cael ei gyfeirio ato fel gwawl y gogledd, goleuni'r gogledd, ffagl yr arth neu goleufer (aurora borealis). Yn y de, mae'n cael ei alw'n gwawl y de neu goleuni'r de (aurora australis).
Mae awrorau yn cael eu cynhyrchu pan fydd y magnetosffer yn cael ei gyffroi gan wynt solar i'r graddau bod llwybr gronynnau sydd wedi'u gwefru yn y gwynt solar a'r plasma magnetosfferig, yn bennaf ar ffurf electronau a protonau, yn eu hyrddio i'r uwch atmosffer (thermosffer/ecsosffer) oherwydd maes magnetig y Ddaear, ble mae eu hegni yn cael ei golli.
Mae'r ïoneiddio a chyffroad y cyfansoddion atmosfferig o ganlyniad yn pelydru goleuni o wahanol liwiau a chymhlethdod. Mae ffurf yr awrora, sydd i'w weld o fewn i stribynau o amgylch y pegynau, hefyd yn dibynnu ar gyflymiad y groynnau sy'n cael eu hyrddio. Mae protonau fel arfer yn cynhyrchu tywyniadau optegol fel atomau hydrogen digwyddol ar ôl ennill electronau o'r atmosffer. Mae awrorau proton fel arfer i'w gweld ar ledredau is.
bawd|300px|dim|Gwawl y De (Aurora australis) o loeren yr ISS, 2017
Llygad-dystion Cymreig
Gwelir Awrora'r Gogledd (borealis) yn weddol rheolaidd o Gymru. Dyma ystod o enghreifftiau:
(Digwyddodd y goleuni hwn ar anterth y cylch smotiau haul o osgled 119.2.)
Llenyddiaeth
1769: Cerdd am y goleuni diweddar a welwyd yn yr awyr, a chomed a ymddangosodd yn 1769 gyda phle i achub Lloegr rhag Pabyddiaeth:
<poem style="margin-left: 5em"> Beth yw gwaith, yr arwŷddion maith, sy’n lanwaith y leni? Y Seren gynffon, ar goleuni; Ond rhybŷdd hynod o’n trueni. Gwelwn rybŷdd coeliwn rŷwbeth, O air Duw’n dirion cyn bradwri’eth, Dia y dâwo’i lidiog lâw, i’s awŷr frâw, ’Syw’eth; Fel pobl Ninif gwnawn wahaniaeth, [Jonah, iii. 10] Mae Duw’n wir hael arbedwr helaeth. [Esay, iv. 7.] THO. EDWARDS a’i cant 1770 (Twm o’r Nant)
Nid yw’n glir a yw’r baledi sy’n cyfeirio at yr aurora borealus yn deilllo o brofiadau Cymreig ynteu a ydynt wedi eu haddasu o ffynonellau Seisnig.
Etymoleg
Mae'r gair "awrora" yn tarddu o'r gair Lladin am "gwawr", gan fod cred ar un adeg mai golau cyntaf y wawr oedd awrorau.
Geirfa
Cyfeiriodd Sion Roberts at y Northern Lights fel: Ffagl yr Arth gan Morris (1910). Mae'r enw yng Ngeiriadur yr Academi hefyd (SW Wales meddai). Cyfeirio at yr arth wen, polar bear ... neu Ursa Major tybed?
Gino Bechi
Roedd Gino Bechi (16 Hydref 1913 - 2 Chwefror 1993) yn ganwr opera bariton o'r Eidal. Ganwyd Bechi yn Fflorens. Astudiodd canu yn Fflorens o dan hyfforddiant Raul Frazzi a Di Giorgi. Fe wnaeth ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf yn Empoli, Toscana ym 1936 yn chware rhan Germont yn La traviata, Verdi.
Bu'n canu'n rheolaidd yn Rhufain rhwng 1938 a 1952 ac yn La Scala rhwng 1939 a 1953, gan gynnwys canu cymeriad y teitl yn Nabucco wrth i La Scala ail agor ym 1946 wedi'r Ail Ryfel Byd. Sefydlodd ei hun fel y bariton dramatig mwyaf flaenllaw yn yr Eidaleg, yn enwedig yn operâu Verdi. Roedd ei rolau hefyd yn cynnwys Gérard, Scarpia, Jack Rance, Tonio a Hamlet. Yn Llundain, fe ymddangosodd gyda chwmni La Scala yn y Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden ym 1950 fel Iago a Falstaff, ac yn Drury Lane fel William Tell ym 1958. Roedd yn canu yn y premières o Rocca gan Monte Ivnor ym 1939 yn Rhufain a Don Juan de Manara gan Franco Alfano yn Fflorens ym 1941. Parhaodd Bechi i ganu hyd 1961, pan ymddangosodd fel Falstaff yn Siena ac yn Barbwr Sevilla yn Adria.
Bu farw yn Fflorens yn 79 mlwydd oed.
Sicl newydd Israel
bawd|Y sicl newydd, arian cyfred Israel|alt=Money IL WV.JPG Arian cyfred Israel yw sicl newydd Israel neu sicl Israel (Hebraeg: שֶׁקֶל חָדָשׁ‎ Sheqel H̱adash; Arabeg: شيكل جديد‎ šēkal jadīd; arwydd: ₪; cod: ILS), ac mae'n cael ei ddefnyddio hefyd fel arian cyfreithlon yn nhiriogaethau Palesteinaidd Y Lan Orllewinol a Llain Gaza. Mae'r sicl newydd yn cael ei rhannu'n 100 agora. Mae'r sicl newydd wedi'i defnyddio ers 1 Ionawr 1986, pan cymerodd le'r hen sicl ar gyfradd o 1000ː1.
Mae'r arwydd arian cyfred ar gyfer y sicl newydd yn gyfuniad o lythrennau cyntaf Hebraeg o'r geiriau shekel (ש) a ẖadash (ח) (newydd). Ochr yn ochr a'r arwydd sicl, mae'r talfyriadau NIS, ש"חש"ח a ش.جش.ج hefyd yn cael eu defnyddio i gyfleu prisiau.
C.P.D. Tref Cwmbrân
Mae C.P.D. Tref Cwmbrân neu Cwmbrân Town yn un o brif dimau pêl-droed tref Cwmbrân, Torfaen, Gwent. Maent bellach yn chwarae yn Adran 1 Cynghrair Sir Gwent, sydd yn y bumed haen o system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru. Buont am gyfnod yn yr 1990au yn un o brif dimau Uwch Gynghrair Cymru pan sefydlwyd hwnnw yn 1992.
Ceir clwb arall arwahân yn y dref, Cwmbrân Celtic, nid yr un tîm ydynt.
Hanes
Ffurfiwyd y clwb yn 1951 gan chwarae yng nghynghrair uchaf sir Fynwy (Monmouthshire Senior League), a chwarae ym Mharc Cwmbrân. Yn 1960 ymunodd y clwb â Cynghriar Cymru (Y De) gan symud i'w maes chwarae cartref yn Stadiwm Cwmbrân yn 1975. Cafwyd cyfnod o esgyn a chodi rhwng adrannau nes iddynt ddod yn drydydd yn y gynghrair yn 1986-87 a bron ennill y teitl yn 1989-90. Yn sgil y llwyddiant yma a seiliau'r clwb, gwahoddwyd Cwmbrân i fod yn un o aelodau sefydlu cynghrair newydd genedlaethol pêl-droed Cymru yn 1992-93, sef Uwch Gynghrair Cymru a adnabwyd ar y pryd fel Cynghrair Konika Cymru ar ôl y noddwyr Konika.
Uwch Gynghrair Cymru ac Ewrop
Daeth ymuno â'r gynghrair newydd â llwyddiant a bri i glwb Cwmbrân.
Yn nhymor 1992-92 enillodd Cwmbrân y Gynghrair newydd yn ei thymor gyntaf gan fod pump pwynt yn glir o'r ail safle, Inter Caerdydd, ac ildio dim ond 22 gôl a cholli ond tair gêm (i gyd yn 1-0). Yn 1993-94, yn sgîl ennill y Gynghrair, bu'r tîm yn cystadlu yn y UEFA Champions League gan gystadlu yn erbyn Cork City F.C. o'r Iwerddon. Er i Gwmbrân ennill y gêm gyntaf 3-2 (ar ôl bod 3-0 ar un adeg) ac er iddynt sgorio'r gôl gyntaf yn y gêm yn yr Iwerddon, gollon nhw 1-2 a gan hynny beidio mynd drwyodd i'r ail-rownd. Cafwyd wedyn gemau yn 1998 yn erbyn FC Național București o Rwmania ac yn 1999 - chwarae yn Ewrop yn erbyn Celtic o'r Alban. Roedd gêm gystadleuol olaf y clwb yn Ewrop yn 2003–04 gan golli 6–0 ar agretate i Maccabi Haifa F.C. o Israel, gan chwarae y gêm oddi cartref yn İzmir, Twrci.
Mae'r clwb wedi chwarae sawl gwaith yn ffeinal Cwpan Cymru ond byth wedi ennill.
Trafferthion y Clwb o 2004 Ymlaen
O 2003-04 ymlaen dechreuwyd gweld trafferthion yn y Clwb ar y gau ac yn ariannol oddi arno. Penllanw hyn oedd i'r clwb ddisgyn o'r Uwch Gynghrair ar ddiwedd tymor 2006-07 am y tro cyntaf yn ei hanes gan chwarae y tymor nesa nôl yn Cynghrair Cymru (Y De) (y Welsh League). Ond gan orffen yn yr 17fed safle fe ddisgynon nhw eto wedi iddynt golli 5-1 yn erbyn C.P.D. Llanelli ar 20 Ebrill.
Lasse Hessel
Meddyg, awdur a dyfeisiwr Danaidd yw Lasse Hessel (ganwyd 1940). Mae'n adnabyddus am ddyfeisiau megis y Femidom a'r bulsen Femi-X. Mae'n arbenigwr ar faeth a ffeibr dietegol a gydnabyddir yn fyd-eang am ei waith.
C.P.D. Tref Cwmbrân
Trafferthion y Clwb o 2004 Ymlaen
Roedd hefyd cwmwl ariannol dros y Clwb pan ddaeth yn amlwg ym mis Tachwedd 2006 nad oedd chwaraewyr yn cael eu talu. Er i'r clwb wadu hyn i gychwyn, cadarnhawyd y si ar 30 Tachwedd. Gadawodd nifer o'r prif chwaraewyr. Cynigiodd C.P.D. Casnewydd (Newport County) chwarae gêm gyfeillgar gyda'r holl elw yn mynd tuag at y Clwb.
Ar ddiwedd tymor 2007-08 disgynodd y clwb o Adran 1 Cynghrair Cymru (Y De) i Adran 2. Ar ddiwedd tymor nesa, 2008-09, cwympo nhw eto allan o Adran 2 i Adran 3. Ar ddiwedd tymor 2010-11 cwympodd y clwb unwaith eto y tro yma allan o system Cynghrair Cymru (Y De) ac i mewn i Adran 1 Cynghrair Sir Gwent. Gorffennodd y clwb yn y 4ydd safle yn 2017-18 gan dal i obeithio am ddyrchafiad i system Cynghrair Cymru (Y De).
Llenyddiaeth Lydaweg
Gellir rhannu llenyddiaeth Lydaweg yn dri chyfnod sy'n adlewyrchu hanes yr iaith Lydaweg: yr Hen Oes, yr Oes Ganol, a'r Oes Fodern.
Llenyddiaeth Hen Lydaweg
Dim ond ychydig o olion o'r Hen Lydaweg, sef y cyfnod o'r 7g i'r 11g, sydd yn goroesi, bron i gyd yn enwau a glosau ar eiriau Lladin mewn dogfennau.
Llenyddiaeth Llydaweg Canol
Cychwynnai cyfnod y Llydaweg Canol yn yr 11g. Y testun llenyddol cynharaf yn yr iaith Lydaweg ydy Dialog etre Arzur roe d'an Bretouned ha Guinglaff ("Ymddiddan rhwng Arthur, brenin y Brythoniaid a Gwinglaff") sy'n dyddio o'r 15g. Mae'r mwyafrif o destunau Llydaweg Canol, hyd at yr 17g, yn ymdrin â phynciau chrefyddol. Ymhlith y rhain mae nifer o ddramâu miragl sydd yn seiliedig ar hanesion yr Efengyl a bucheddau'r saint. Mae un ddrama firagl, Buhez Santez Nonn ("Buchedd y Santes Non"), yn seiiliedig ar destun Lladin o Fuchedd Dewi. Enghraifft o farddoniaeth grefyddol y cyfnod ydy Mellezour an Maru ("Drych Angau"), cerdd hir o 1519 sydd yn ymwneud â'r Farn Ddiwethaf. Y rhyddiaith gyntaf o bwys yn Llydaweg ydy Buhez Sante Cathell ("Buchedd y Santes Gatrin"; 1519), cyfieithiad o ffynhonnell Ladin yn bennaf.
Llenyddiaeth Llydaweg Modern
Dywed i'r Llydaweg Modern gychwyn yng nghanol yr 17g, er i lenyddiaeth yn yr iaith barhau i ymdrin â ffurfiau a phynciau tebyg i weithiau cyfnod y Llydaweg Canol. Parhaodd traddodiad y ddrama firagl yn brif ffurf llenyddiaeth Lydaweg hyd at y 18g.
Adfywiad y 19g
Ffynnai diddordeb yn yr iaith Lydaweg yn nechrau'r 19g, yn bennaf mewn ymateb i'r ymdrechion gan lywodraeth Ffrainc i ddifa ieithoedd rhanbarthol a lleiafrifol y wlad. Cyfieithwyd y Beibl i'r Llydaweg yn 1827 gan Jean François Legonidec. Carreg filltir bwysig yn adfywiad yr iaith lenyddol oedd hyn, er na chafodd bathiadau Legonidec a'i ymdrech i buro'r iaith rhag benthyceiriau Ffrangeg fawr o ddylanwad. Yn 1839 cyhoeddwyd y casgliad Barzaz Breiz ("Barddoniaeth Llydaw") gan Hersart de Villemarqué. Fe honnai taw detholiad o ganeuon hen iawn y werin Lydewig ydoedd, ond yn wir fe adolygai sawl un ac roedd nifer fawr ohonynt o darddiad diweddar. Serch hynny, sbardunwyd nifer o awduron eraill megis Anatole Le Braz i gasglu, cofnodi a chyhoeddi llên lafar y Llydawyr: rhigymau, straeon gwerin, diarhebion, damhegion, a dychmygion ar eiriau. Un o feirdd mwyaf poblogaidd y cyfnod oedd Prosper Proux, awdur Canaouennou gret gant eur C’hernewod ("Cerddi gan Ddyn o Gernyw"; 1838).
Francis Lewis
Roedd Francis Lewis (21 Mawrth 1713 - 31 Rhagfyr 1802) yn llofnodydd Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau fel cynrychiolydd Efrog Newydd.
Bywyd Cynnar
Cafodd Lewis ei eni yn Llandaf, yn unig blentyn Morgan Lewis ac Anne Pettingale. Roedd ei dad a'i daid mamol yn offeiriaid Anglicanaidd. Bu farw ei rieni pan oedd tua 5 mlwydd oed ac aeth i fyw gyda modryb yn yr Alban lle cafodd addysg elfennol a lle dysgodd siarad Gaeleg yr Alban, wedyn aeth yn ddisgybl i ysgol Westminster Llundain. Wedi ymadael a'r ysgol cafodd Lewis ei brentisio i dŷ masnachol yn Llundain.
Gyrfa
Pan gyrhaeddodd 21 mlwydd oed cafodd Lewis reolaeth ar eiddo a etifeddodd trwy ewyllys ei dad. Gwerthodd yr eiddo a phrynodd nwyddau i'w hallforio i America a hwyliodd gyda'i nwyddau i Efrog Newydd tua 1734.
Gadawodd gyfran o'r nwyddau yn Efrog Newydd i'w werthu gan ei bartner busnes, Edward Annesley, ac aeth a'r gweddill i Philadelphia, lle bu'n byw am ddwy flynedd cyn dychwelyd i Efrog Newydd. Yno roedd yn ymwneud â mordwyo a masnach dramor, gan wneud nifer o deithiau masnachu trawsiwerydd.
Roedd busnes Lewis yn darparu arfwisgoedd i'r lluoedd Prydeinig a oedd yn ymladd yn erbyn lluoedd Ffrainc a'r brodorion cynhenid yn America ar y pryd. Roedd Lewis yn Fort Oswego garsiwn Prydeinig yn Nhalaith Efrog Newydd, ym mis Awst 1756 yn gwerthu ei nwyddau pan ymosodwyd ar y gaer gan luoedd Ffrengig dan orchymyn y Cadfridog Montcalm a'u cynghreiriaid Indiaid. Ildiodd y gaer i Montcalm o dan sicrwydd diogelwch, ond caniataodd y cadfridog i'w gynghreiriaid Indiaid i ddethol 30 o garcharorion i wneud â hwy fel y mynnont. Roedd Lewis ymhlith y 30 a ddewiswyd, gan wynebu naill ai farwolaeth neu gaethiwed. Yn ffodus, canfu Lewis fod iaith Frodorol America yn debyg i'r iaith Gymraeg ac yn gallu siarad â nhw (gweler nodyn 1 isod). Rhyddhawyd Lewis a'i danfon yn ôl i Montreal, gan ofyn iddo gael ei ddychwelyd i'w deulu. Yn lle hynny, anfonwyd Lewis i Ffrainc fel carcharor. Yn y pen draw, dychwelodd i'r trefedigaethau Americanaidd mewn cyfnewid carcharorion yn 1763.
Rhoddodd llywodraeth Prydain iddo 5,000 erw o dir yn Efrog Newydd fel iawndal am y saith mlynedd y bu'n garcharor. Ailsefydlodd Lewis ei hun mewn busnes a gwnaeth ffortiwn fawr a oedd yn ei alluogi i ymddeol o fusnes ym 1761 yn 52 mlwydd oed. Ym 1771 helpodd Lewis i'w fab, Francis, i sefydlu busnes nwyddau sych o'r enw Francis Lewis & Mab, a throsglwyddodd rheolaeth ei fusnesau iddo. Yn 1775 symudodd Lewis a'i deulu i ystâd a gafodd yn Whitestone, Efrog Newydd.
Gyrfa wleidyddol
Fel un a wnaeth ei ffortiwn yn masnachu efo'r fyddin Brydeinig roedd Lewis yn gefnogol i Goron Lloegr pan gychwynnodd yr alwad am annibyniaeth i'r America. Ond newidiodd ei farn wedi pasio Deddf Stamp 1765. Roedd y ddeddf yn mynnu bod deunydd wedi'i hargraffu yn y trefedigaethau yn cael eu cynhyrchu ar bapur wedi'i gynhyrchi yn Llundain a oedd yn cynnwys stamp refeniw (sef treth).
Roedd y Ddeddf Stamp yn amhoblogaidd ymhlith y gwladychiaethwyr. Roedd mwyafrif o'r farn ei fod yn groes i'w hawliau fel deiliaid y Goron i gael eu trethu heb eu caniatâd. Roeddynt yn hawlio na ddylid codi trethi yn y trefedigaethau heb ganiatâd y deddfwrfeydd trefedigaethol. Eu slogan oedd "Dim treth heb gynrychiolaeth". Cynhaliwyd Cyngres y Ddeddf Stamp i gyd drefnu ymateb i'r ddeddf newydd yn Ninas Efrog Newydd. Cyngres y Ddeddf Stamp oedd yr ymateb arwyddocaol trefedigaethol cyntaf i unrhyw fesur Prydeinig pan ddeisebodd y Senedd a'r Brenin i wrthwynebu'r ddeddf. Roedd Lewis ymysg y rhai a mynychodd Cyngres y Ddeddf Stamp. Roedd Lewis yn un o sylfaenwyr The Sons of Liberty, mudiad cudd a grëwyd i drefnu'r gwrthwynebiad i'r ddeddf stamp ac i gosbi'r sawl oedd yn cynorthwyo llywodraeth Prydain i weithredu'r ddeddf.
Ym mis Mai 1774, ffurfiwyd Y Pwyllgor o Hanner Cant ar gyfer protestio yn erbyn cau porthladd Boston. Ymunodd Lewis â'r grŵp hefyd, gan ei gwneud yn Bwyllgor o Bumdeg Un. Ehangwyd y pwyllgor ymhellach i greu'r Pwyllgor o Drigain. Bu'r pwyllgorau hyn yn gyfrifol am benderfynu pwy oedd i gynrychioli Trefedigaeth Efrog Newydd yn y Gyngres Gyfandirol, llywodraeth gysgodol ar gyfer America annibynnol. Etholwyd Lewis yn aelod o'r Gyngres ym 1775 a 1776.
Ym 1775 llofnododd Lewis Deiseb y Gangen  Olewydden, a oedd yn ymgais gan y Gyngres Gyfandirol i ddod i drafodaeth â llywodraeth Prydain er mwyn osgoi rhyfel rhwng y trefedigaethau a'r Ymerodraeth Brydeinig. Gwrthodwyd y ddeiseb ac erbyn 1776 gwnaed Datganiad o Annibyniaeth yn erbyn llywodraeth o Brydain. Pleidleisiwyd o blaid y Datganiad o Annibyniaeth gan y Gyngres Gyfandirol ar 2 Gorffennaf 1776, ond oherwydd trafferthion cyfathrebu methwyd cysylltu â chynrychiolwyr Efrog Newydd. Arwyddodd Lewis y Datganiad ar ran Efrog Newydd ar 2 Awst 1776.
Ym 1778 arwyddodd Erthyglau'r Cydffederasiwn sef cyfansoddiad gyntaf yr America annibynnol.
Cafodd ei gartref, yn Whitestone, yn Queens, Efrog Newydd, ei ddinistrio yn y Rhyfel Annibyniaeth a dilynodd arwyddo'r Datganiad o Annibyniaeth gan luoedd Prydain ac aed a'i wraig yn garcharor. Cafodd hi ei rhyddhau o gaethiwed ym 1779 ond roedd ei hiechyd wedi torri o ganlyniad i'w cham-drin yn y carchar a bu farw ychydig yn niweddarach.
Lasse Hessel
Bywgraffiad
Astudiodd feddyginiaeth ym Mhrifysgol Copenhagen, ac yn y 1970au cynnar dechreuodd gasglu data ymchwil ar iechyd y cyhoedd a maethiad ar gyfer llywodraeth Denmarc.
Mae Hessel yn rhedeg ei gwmni ymchwil ei hun, Medic House, sydd wedi ei lleoli yn Nenmarc ac yn gyd-berchennog ar Natures Remedies, cwmni yn Llundain. Mae ganddo wraig a phedwar o blant ac yn byw mewn tref Daneg fechan o'r enw, Svendborg.
Francis Lewis
Gyrfa wleidyddol
Ymneilltuodd Lewis o fywyd cyhoeddus ym 1781.
Lasse Hessel
Deiet
Wedi cyd-weithio gyda'r Llywodraeth ar faeth, dechreuodd ysgrifennu colofn feddygol ar gyfer y papur newydd ddyddiol, ddylanwadol, Politiken gan wasanaethu hefyd fel cynghorydd maeth ar gyfer y gwneuthurwr bara Daneg, Schulstad, aseiniad a arweiniodd at fara gyda mwy o ffibr. Cynhyrchodd hefyd gyfres deledu addysgol a noddir gan y llywodraeth, Sund og slank ("iach a slim") yn 1974, ynghyd â llyfr o'r un enw, a werthodd 750,000 copi, ei lwyddiant cyhoeddi cyntaf. Yn ddiweddarach fe ddilynodd lawer mwy o lyfrau, gan gynnwys nifer o werthwyr gorau, a chylchgrawn iechyd, ''Lev vel' ("yn byw yn dda") yn 1977.
Yn 1976, datblygodd Hessel bilsen trimness o'r enw Fiber Trim, a ddilynwyd ddeng mlynedd yn ddiweddarach gan Gastrolette ei bilsen deiet, wedi'i farchnata'n ddiweddarach fel Minus Calories a Zotrim.
Francis Lewis
Marwolaeth
bawd|cofeb Francis Lewis Bu farw Lewis ar 31 Rhagfyr 1802 yn 90 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym Mynwent y Drindod Efrog Newydd mewn bedd heb ei farcio. Gosodwyd cofeb ger ei fedd ym 1947
Nodiadau
1] Roedd yna gred bod rhai o lwythau brodorol yr America, megis y Mandan, yn ddisgynyddion i Madog ab Owain Gwynedd a hwyliodd i'r America tua 1170 a bod eu hiaith yn tarddu o'r Gymraeg. Mae sôn am nifer o Gymry Cymraeg yn ffoi o farwolaeth sicr o dan law Indiad wedi i'r Indiad deall eu gweddïau olaf yn y Gymraeg. Does dim sail hanesyddol na ieithyddol i'r myth.
Lasse Hessel
Deiet
Ym 1975, dechreuodd Hessel The Family Doctor, cartŵn papur newydd a ysbrydolwyd gan ei brofiadau fel meddyg teulu. Cafodd y gyfres ei syndicetio gan The New York Times i bapurau newydd a chylchgronau mewn 42 gwlad. Fe gyrhaeddodd dros 320 miliwn o ddarllenwyr dyddiol, gan redeg am 14 mlynedd gan wneud Lasse Hessel yn rhyngwladol enwog.
Femidom
bawd|Femidom a ddyfeisiwyd gan Hassel Mae'n debyg mai dyfais mwyaf adnabyddus Hessel yw'r Femidom, a elwir hefyd yn y condom benywaidd, a lansiwyd ledled y byd yn 1991, ac a noddir gan Sefydliad Iechyd y Byd a'r Cenhedloedd Unedig heddiw. Yn 2000, cydnabuwyd llwyddiant y Femidom gyda Queen's Award for Enterprise yn Lloegr.
Rhyw gwell
Yn 1991, cyhoeddodd Hessel lyfr a fideo o'r enw Window on Love, yn seiliedig ar ei waith ymchwil gyda sganiau uwchsain, a ddefnyddiodd i astudio sut y mae'r pidyn yn symud y tu mewn i belfis y fenyw yn ystod cyfathrach rywiol. Mae'r llyfr yn dangos sut y gall y pidyn ysgogi gwahanol ardaloedd sensitif o'r wain, gan arwain at ryw fwy boddhaol. Fe'i cyhoeddwyd mewn sawl iaith ac fe'i dilynwyd gan gyfres gyfan o lyfrau iechyd ar bynciau sy'n gysylltiedig â rhyw, fel tylino rhyw diogel, synhwyraidd, ac ati.
Poli Femi-X
Creodd ddyfais arall, y Poli Femi-X, yn fath o Viagra i ferched sy'n dioddef o drafferthion rhywiol. Fe'i datblygwyd mewn cydweithrediad â Coleg y Brenin, Llundain a'i lansio ledled y byd yn 2004. Yn seiliedig ar gymysgedd o gynhwysion llysieuol, mae'r bilsen Femi-X yn honni bod y libido benywaidd yn gwella trwy ysgogi llif y gwaed a gweithgarwch yr ymennydd naturiol. Roedd DVD addysgol cysylltiedig, Femi-X a Beyond (2004), a gyflwynywyd gan y rhywogydd Joan Ørting.
Dyfeisiadau Eraill
Mae systemau eraill a ddyfeisiwyd gan Hessel yn cynnwys y Wal Aqua (1978), rhaeadr dan do a gynlluniwyd i wella'r cyflwr amgylcheddol; tynnwr gwenwyn pryfed; tynnwr pimplau; Cellastic (1986), deunydd amddiffynnol yn seiliedig ar strwythur celloedd dynol; y Bio Tap, system gylch titaniwm ar gyfer atodi bagiau stoma yn ddiogel.
Tarantwla
Mae tarantwlaod yn grwp o arachnidau blewog sy'n perthyn i deulu pryfaid cop Theraphosidae, sy'n cynnwys tua 900 o rywogaethau hyd yma. Mae rhai rhywogaethau wedi dod yn boblogaidd yn y fasnach anifeiliaid anwes  ecsotig. Mae gan rai rhywogaethau Byd Newydd sy'n cael eu cadw fel anifeiliaid anwes flew sy'n pigo sy'n gallu achosi llid ar y croen ac, mewn achosion eithafol, achosi difrod i'r llygaid. Mae gan y taratula frathiad gwenwynig sy'n tynnu ei ysglyfaeth i lawr llai ac yna'i hun.
Mae meintiau tarantwlaod yn amrywio o rai sydd mor fach ag ewin bys i rai mor fawr a phlat bwyd pan mae eu coesau wedi'u hymestyn. Gan ddibynnu ar y rhywogaeth, mae hyd corff taratwlaod yn ymestyn o 2.5 i 10 cm (1 - 4 modfedd), gyda lled coesau o 8-30cm (3-12 modfedd). Mae lled y coesau yn cael ei benderfynu trwy fesur o ben y goes ôl i flaen y goes flaen ar yr ochr arall. Gall rhai o'r rhywogaethau mwyaf o taratwla bwyso dros 85 gram (3 owns), ac mae adroddiadau bod y mwyaf o'r cyfan, y Theraphosa blondi o Feneswela a Brasil, yn gallu cyrraedd pwysau o 170 gram (12 modfedd) a lled coesau o 30 cm (12 modfedd).
Y pryf copyn cyntaf i gael yr enw "tarantwla" oedd Lycosa tarantula, rhywogaeth o fleiddgopyn oedd yn dod yn wreiddiol o Ewrop Ganoldirol. Mae'r enw yn deillio o "Taranto", tref yn ne yr Eidal. Defnyddiwyd y term "tarantwla" wedi hynny i bron unrhyw rywogaeth o bryf copyn oedd yn fawr ac anghyfarwydd, yn enwedig y Mygalomorphae ac yn arbennig Theraphosidae y Byd Newydd.
Rheol Tintur
dde|bawd|250px|dde|Arfbais bwrdeistref Dobrzyca, [[Gwlad Pŵyl, sy'n cymdymffurfio gyda Rheol Tintur - metal ar liw (gwyn ar goch)]] Rheol Tintur yw rheol sylfaenol dylunio herodraeth. Crynhwyd y rheol gan y Cymro Humphrey Lhuyd yn 1568 gyda'r dywediad syml: "ni ddylid roi metal ar fetal, na lliw ar liw". Golyga hyn na ddyliau lliwiau heraldaidd or nac argent (aur ac arian, neu mewn termau syml, gwyn a melyn) nac un o'r lliwiau arferol, azure, gules, sable, vert a purpure nac enghreifftiau prin eraill, cael eu rhoi ar liw arall. Gellir cael eithriadau i hyn ym maes defnydd o 'ffwr' heraldaidd (h.y. ermine, vair ac amrywiaethau eraill) yn ogystal â "proper" (prif ddelwedd yr arfbais, sy'n cadw'n driw at natur er enghrafft, afal goch ar goeden werdd, ond diffinnir hyn gan herald) ond mae'r rhain yn eithriadau i Reol Tintur.
Dylanwad Gyfoes Rheol Tintur
Dilynir Rheol Tintur hyd heddiw y tu hwnt i faes herodraeth, ac mae'n wir ar gyfer dyluniad baneri cyfoes. Ail-luniwyd baner Saxe-Weimar-Eisenach er mwyn cydymffurfio gyda'r rheol. Mae Rheol Tintur Humphrey Lhuyd yn un dylsai pob dylunydd baner, logo, eicon a symbol fod yn ymwybodol ohono, os nad ei ddilyn.
Gweithred
Prif bwrpas herodaeth (fel baneri a logos) yw i fod yn hawdd ei adnabod. Mae rhai cyfuniadau o liwiau yn anodd i'w gwahaniaethau er enghraifft, croes goch ar faes glas tywyll. Yn hyn o beth, mae hanner waelod baner Cymru, lle mae'r Ddraig yn gorwedd dros faes werdd dywyll, yn torri rheol tintur gan ei fod yn anodd i'w ddiffinio o bellter. Yn yr un modd, mae metal ar fetal (melyn ar gefndir gwyn, er enghraifft) yn anodd i'w diffinio a'u gweld o bellter. Dywdir weithiau mai un rheswm dros y rheol yma yw ei bod yn anodd paentio enamel (lliw) dros enamel arall.
Rhai Eithriadau
bawd|Arfbais [[Llywelyn ap Gruffydd, Tywysog Cymru - enghraifft o eithrad sy'n caniatáu lliw ar liw ar rhannau ansylweddol o gorff creadur]] Dydy rhaniad syml amlwg rhwng dwy lain yn gorwedd wrth ymyl ei gilydd, ddim yn cael eu hystyried fel 'lliw ar liw'. Ond fe ddaw pethau'n fwy cymhleth lle ceir dyluniad mwy cymhleth gyda bariau (barry) neu siec (checky).
Rhannau ansylweddol o'r Corff
Anwybyddir y Rheol, fel arfer, y ar gyfer rhanau bychain, ansylweddol o gorff anifail neu greadur sy'n chwarae rhan fel proper er enghraifft, tafod, cyrn, crafanc neu garn creadur. Gall rhain fod, er enghraifft, yn lew or ar lain azure on langued gules (llew aur ar lain glas a thafod goch.) os yw'r darnau yma o'r corff yn wahanol i liw'r prif gorff. Hynny yw, ystyrir y lliwiau yma yn atodiad i'r prif ddelwedd. Yn hynny o beth, mae crafangau glas a welir weithiau ar llew goch fathodyn brenhinol Cymru sydd ei hun yn seiliedig ar arfbais llys Gwynedd yn dderbyniol er ei fod, mewn gwirionedd yn torri Rheol Tintur wrth orwedd ar ben llain werdd hanner waelod arfbais neu faner Cymru.
Crest a Chefnogwyr
bawd|Arfbais Frenhinol Teyrnas yr Alban, enghraifft o Chefnogwr yn torri'r rheol metal ar fetal gyda torch coron am wddw'r uncorn Gwneir eithriad i'r Rheol, yn nghyd-destun crest neu chefnogwyr, heblaw fod y crest neu'r cefnogwr ei hun yn rhan o'r llain neu'n cynnwys un neu fwy gwthrych. Ceir, er enghraifft, goler aur o gylch cefnogwr arian ac yn dderbyniol (fel gwelir ar gefnogwr uncorn ar fathodyn yr Teyrnas yr Alban a'r Deyrnas Unedig. Ond, mewn enghraifft lle ceir adennydd eryr eu defnyddio fel crest sydd gyda trefoil arno (fel yn arbais talaith Brandenburg) rhaid i'r terfoil ddilyn Rheol Tintur.
Ffinio
Fimbriation mae ffinio'r charge gyda rhimyn denau yn gallu nacáu beth fyddai fel arall yn dramgwydd o'r Rheol. Gwelir hyn ym maner Jac yr Undeb Prydain, sydd, er yn faner yn dilyn egwyddorion heraldiaeth. Mae heraldiaeth Ffrengig hefyd yn defnyddio'r divise, band denau sy'n rhedeg oddi tan y chief, er mwyn nacáu'r rheol a gellir cael parallel fillet mewn heraldiaeth Seisnig.
Tor-rheol
bawd|dde|"Argent a Cross potent rhwng pedwar Crosslets Or plaen" yn torri Rheol Tintur gan ei fod yn fetal ar fetal Dilynir Rheol Tintur mor agos fel y gelwir arfbeisiau sy'n torri'r rheolau yn armes fausses (arfbeisiau ffals) neu armes à enquérir (arfbeisiau ymholi); tybir bod pob cam-weithredu yn bwrpasol ac yn cynnig i'r gwyliwr ofyn sut a pham y cawsant eu dewis a'u debryn.
Metal ar Fetal
Un o'r armes à enquérir enwocaf yw arfbais Brenin Caersalem a ddewiswyd gan Godfrey of Bouillon ac yna ei frawd Baldwin o Boulogne pan wnaethpwyd nhw'n frenhinoedd y ddinas sanctaidd. Mae gan yr arfbais bump croes aur ar lain wen (yn swyddogol, "Argent a Cross potent rhwng pedwar Crosslets Or plaen"). Mae'r defnydd yma o fetal ar fetal i'w weld ar arfbais Brenin Caersalem, Mitr Esgob yn yr arfbais a welir ynghannol baner Andorra, ac arfbais sir Nord-Trøndelag yn Norwy (sy'n seilidig ar arfbais Sant Olaf fel y disgrifir yn 'Sagas Snorri'). Ystyrir y ddyfais yma, er yn torri'r Rheol Tintur, yn eithriadau arbennig oherwydd statws arbenig y pwnc.
Ceir enghreifftiau eraill o dorri Rheol Titur sef baner Cyprus lle ceir siap yr ynys mewn melyn ar lain wen. Ac, os bu arfbais Draig Aur ar lian wen gan Owain Glyndŵr yna, yn ôl Jobbins, byddai hyn hefyd yn torri'r rheol. Er, mae'n dadlau mai annhebygol yn ei farn ef mai aur neu felyn fyddai'r ddraig, ond yn hytrach lliw yn agosach i'r hyn a fuasai'n cael ei alw'n fflamgoch neu oren mewn Cymraeg cyfoes.
Lliw ar Liw
Ceir enghreifftiau o dorri'r Rheol Tintur:
Jac Lantar
bawd|Jac Lantar traddodiadol o Iwerddon. Llusern wed'i gwneud o erfinen, pwmpen neu wreiddlysieuyn arall sy'n cael ei gysylltu â Gŵyl Calan Gaeaf yw jac (y) lantar(n). Mae'n cael ei greu trwy grafu'r tu fewn i'r gwreiddlysieuyn nes ei fod yn gau, gwneud tyllau ynddo ar ffurf wyneb, a gosod cannwyll yn ei ganol er mwyn ei oleuo. Mae'r tyllau sy'n ffurfio'r wyneb fel petaent yn cael eu goleuo gan y gannwyll. Mae'r Jac Lantar wedi'i enwi ar ôl y ffenomen ryfedd o oleuadau yn crynu dros gorsydd mawn, hefyd yn cael ei adnabod fel cannwyll y gors, hydlewyn, tân ellyll, ellyll-dân neu dân annwn.
O Iwerddon y daw'r Jac Lantar yn wreiddiol, yn ôl pob tebyg, ac mae ei enw hefyd yn gysylliedig â chwedl Wyddelig 'Stingy Jack', meddwyn sy'n taro bargen gyda Satan ac sydd wedi'i gondemnio i grwydro'r Ddaear gyda dim ond erfinen gau i oleuo'i ffordd.
Roedd yn cael ei ddweud bod y llusernau yn cynrychioli ysbrydion neu fodau goruwchnaturiol, neu'n cael eu defnyddio i gadw ysbrydion drwg i ffwrdd. Er enghraifft, roedden nhw weithau yn cael eu defnyddio ar noson Calan Gaeaf i godi ofn ar bobl, ac weithiau yn cael eu rhoi ar silffoedd ffenestri i gadw ysbrydion niweidiol allan o'r cartref. Mae hefyd wedi'i awgrymu bod y Jac Lantar yn cynrychioli eneidiau Cristnogion ym mhurdan, gan fod Calan Gaeaf yn noswyl Dygwyl yr Holl Saint (1 Tachwedd) / Dygwyl Eneidiau (2 Tachwedd).
Eva Marshal
Roedd Eva Marshal (1203–1246) yn uchelwraig Cambro-Normanaidd a gwraig yr arglwydd Mers grymus William de Braose, neu Gwilym Brewys fel yr adnabuwyd yn y Gymraeg. Roedd hi'n ferch William Marshal, Iarll 1af Penfro, a'i wraig Isabel de Clare, ac wyres Strongbow ac Aoife o Leinster.
Roedd hi'n ddeiliaid diroedd a chestyll Braose yn ei hawl ei hun yn dilyn crogi cyhoeddus ei gŵr, William, dan orchymyn Llywelyn Fawr, Tywysog Cymru.
Teulu a phriodas
Ganed yr Arglwyddes Eva yn 1203, yng Nghastell Penfro, y pumed ferch a'r degfed plentyn i William Marshal, Iarll Penfro ac Isabel de Clare, 4ydd Iarlles Penfro. Ei thaid a nain dadol oedd John Marshal a Sibyl o Gaersallog, a'i thaid a nain famol oedd Richard de Clare, 2il Iarll Penfro, a elwir hefyd yn Strongbow ac Aoife o Leinster, y mae'n debyg iddi gael ei enwi ar ei hôl.
Rhywbryd cyn 1221, priododd yr Arglwydd Mers William de Braose, a daeth ym mis Mehefin 1228 yn Arglwydd y Fenni,  bu iddynt bedair merch. Roedd Gwilym yn fab i Reginald de Braose a'i wraig gyntaf, Grecia Briwere. Roedd yn cael ei gasáu gan y Cymry a alwodd ef yn Gwilym Ddu.
Gweddwdod
Cafodd gŵr Eva ei grogi yn gyhoeddus gan Llywelyn Mawr, Tywysog Cymru ar 2 Mai 1230 ar ôl cael ei ddarganfod yn ystafell wely'r Tywysog ynghyd â'i wraig Siwan, Arglwyddes Cymru. Rhai misoedd yn ddiweddarach, priododd merch hynaf Eva, Isabella, fab y Tywysog, Dafydd ap Llywelyn, gan fod eu cytundeb priodas wedi'i llofnodi cyn marw William de Braose. Ysgrifennodd y Tywysog Llywelyn i Eva yn fuan ar ôl ei ddienyddio, gan gynnig ei ymddiheuriadau, gan esbonio ei fod wedi ei orfodi i orchymyn y crogi gan fod yr arglwyddi Cymreig yn mynnu hynny. Daeth a'i lythyr i ben trwy ychwanegu ei fod yn gobeithio na fyddai'r dienyddio yn effeithio ar eu busnes.
Yn dilyn dienyddiad ei gŵr, bu Eva yn cynnal tiroedd a chestyll Braose yn ei hawl ei hun. Fe'i rhestrir fel deiliad Totnes ym 1230, a gynhaliodd hyd ei marwolaeth. Fe'i cofnodir ar y Rholiau Caeedig (1234-1237) bod Eva wedi cael 12 marc gan y Brenin Harri III i gryfhau Castell y Gelli. Roedd hi wedi ennill Castell y Gelli fel rhan o'i chytundeb priodas.
Yn gynnar yn 1234, cafodd Eva ei hun yng nghanol gwrthryfel ei brawd Richard yn erbyn y Brenin Harri ac o bosibl yn gweithredu fel un o'r cyflafareddwyr rhwng y Brenin a'i brodyr gwrthryfelgar yn dilyn llofruddiaeth Richard yn yr Iwerddon. Mae hyn yn cael ei amlygu trwy'r ffaith iddi dderbyn sicrwydd o ddiogelwch ym mis Mai 1234, gan ei alluogi i siarad gyda'r Brenin. Erbyn diwedd y mis hwnnw, roedd ganddi writ gan y Brenin Harri gan roi ei meddiant iddi ar gestyll a thiroedd yr oedd wedi ei atafaelu ganddi yn dilyn gwrthryfel ei brodyr. Derbyniodd Eva ddatganiad ffurfiol gan y Brenin yn cyhoeddi ei bod hi'n ôl "yn ei gras da eto".
Bu farw ym 1246 yn 43 mlwydd oed.
Eidyl
bawd|Peintiad newydd-glasurol o eidyl, Idylle: famille antique gan [[William-Adolphe Bouguereau.]] Canig seml neu gerdd fer sydd yn ymdrin â golygfeydd gwledig a bywyd y werin yw eidyl. Darlun delfrydol ydy'r eidyl nodweddiadol: gwerinwyr hapus, bywyd heddychlon, a thirwedd hardd.
Defnyddir yr enw hefyd ar weithiau celf a cherddoriaeth sydd yn portreadu golygfeydd a themâu tebyg, er enghraifft y peintiad A Welsh Family Idyll gan Vincent Evans a'r gerdd symffonig Siegfried-Idyll gan Richard Wagner.
Yr iaith Aeleg yng Nghanada
bawd|Map o siaradwyr yr Aeleg yn Nhaleithiau'r Arfordir ac ynys Newfoundland. Daeth iaith Gaeleg yr Alban i Ganada gan ymfudwyr o Ucheldiroedd yr Alban ac Ynysoedd Heledd, a chafodd ei defnyddio'n iaith gymunedol yng Nghanada'r Iwerydd am ryw dwy ganrif. Yn yr 21g, mae'r iaith ar ei chryfaf yng ngogledd Nova Scotia, ar Ynys Cape Breton yn enwedig, a cheir siaradwyr hefyd yn Ynys Prince Edward, yn ne-orllewin ynys Newfoundland, ac yn ardal Miramichi, New Brunswick. Yn hanesyddol cafodd ei siarad hefyd gan gymunedau yn Ontario a Québec.
John Betjeman
Bardd Seisnig yn yr iaith Saesneg ac awdur ar bensaernïaeth oedd Syr John Betjeman (28 Awst 1906 – 19 Mai 1984). Fe oedd Bardd Llawryfog y Deyrnas Unedig o 1972 hyd ei farwolaeth.