cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parth y ffwythiant
Diffiniad ffurfiol
Delwedd (neu amrediad) f yw'r set o bob gwerth, a dybir gan f am bob x posib; dyma'r set. Gall delwedd f fod yr un set a'r cyd-barth neu gall fod yn set briodol (proper subset) ohoni. Mae fel arfer yn llai na'r cyd-barth; hi yw'r cyd-barth os a dim ond os yw f yn ffwythiant ardafliadol (surjective function).
Mae diffiniad da o ffwythiant yn mapio pob elfen o'i barth i elfen o'i gyd-barth. Er enghraifft, nid oes gan y ffwythiant f sy'n cael ei ddiffinio gan unrhyw werth ar gyfer f(0). Felly, ni all y set o bob rhif real, \mathbb{R}, fod yn barth iddi. Mewn achosion fel hyn diffinnir y ffwythiant naill ai fel neu drwy ddiffinio f(0) yn fwy penodol.
O ymestyn y diffiniad o f i
yna diffinnir f ar gyfer pob rhif real, a'i barth yw \mathbb{R}.
Gellir cyfyngu unrhyw ffwythiant i is-set o'i barth. Ysgrifennir y cyfyngiad i S, lle mae, fel.
Baner Guadeloupe
Baneri Annibyniaethol
Defnyddiwyd baneri annibyniaethol oedd yn hepgor y cyswllt symbolaidd â Ffrainc mgis y fleur-de-lis gan fudiadau cenedlaetholaidd Front de Libération Nationale de la Guadeloupe (FLNG) a'r Groupement des Organizations Nationalistes Guadeloupéennes (GONG). Roedd y mudiadau yma'n defnyddio baner wedi ei seilio ar faner Ciwba (fel mae baner annibyniaethol Catalwnia).
Thomas Jones (Taliesin o Eifion)
Bardd o Gaernarfon oedd Thomas Jones (13 Medi 1820 – 1 Mehefin 1876).
Cefndir
Yn 1826 ymsefydlodd ei rieni, a roddodd addysg dda i'w mab, yn Llangollen. Gweithiodd Taliesin fel plymiwr ac addurnwr, gan baentio arwyddion llawer o dafarnau. Meistrolodd y gynghanedd yn ei ieuenctid cynnar, a'i gerddi caeth yw ei waith mwyaf adnabyddus. Daeth yn ffigwr eisteddfodol blaenllaw ac mae 'Brwydr Crogen' yn enghraifft gynnar iawn o ddrama fydryddol yng Nghymru. Anfonodd awdl i Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam, 1876, ond bu farw ar y 1af o Fehefin. Cafodd y gadair a ddyfarnwyd iddo ei gorchuddo â gorchudd du ar lwyfan yr ŵyl — dyna pam fod sôn amdano fel 'bardd y gadair ddu'.
William Griffith
Gweinidog o Llanfaglan oedd William Griffith (12 Awst 1801 – 13 Awst 1881). Ei rhieni oedd Janet Griffith a John Griffith.
Cefndir
Mab ieuengaf John Griffith (1752–1818), a aned ar 12 Awst 1801 yn Glan-yr-afon, Llanfaglan. Bu yn Neuaddlwyd a Chaerfyrddin, ac ym 1822, ordeiniwyd yn weinidog yng Nghaergybi, lle bu'n aros am weddill o'i fywyd, gan ostwng galwadau i eglwysi pwysig yn Llundain, Lerpwl, Caerfyrddin, a mannau eraill. Roedd ei weinidogaeth hir o bwysigrwydd mawr yn hanes yr Annibyniaeth yn Ynys Môn, a daeth ef yn un o arweinwyr ei enwad yng Ngogledd Cymru. Mae ei gysylltiadau â Morafiaeth o ddiddordeb mawr.
Roedd yn dad i Syr John Purser Griffith (1848–1938), peiriannydd sifil a gwleidydd.
Griffith Rowlands
Cefndir
Ar ôl treulio ei brentisiaeth fel llawfeddyg yn Lerpwl, llwyddodd i gael lle yn Ysbyty St. Bartholomew, Llundain. Ar ôl cwblhau saith mlynedd o addysg feddygol, cafodd ei dderbyn fel aelod o'r Cwmni Llawfeddygon, rhagflaenydd Coleg Brenhinol y Llawfeddygon ar yr 1 Awst 1782. Roedd yn llawfeddyg y ty yn ysbyty Bartholomew yn Llundain am ddwy flynedd. Cyn ymsefydlu fel llawfeddyg yng Nghaer. Yn 1785 apwyntiwyd ef yn llawfeddyg i glafdy'r ddinas a bu yn y swydd am 43 o flynyddoedd.
Griffith Rowlands oedd un o'r llawfeddygon cyntaf yn Ewrop i drin claf trwy dorri'r dwy ben yr asgwrn hefo llif. O dan ei driniaeth torrwyd bawd Thomas Charles o'r Bala yn 1799 ar ôl iddo deithio noson rhewllyd lle cafodd losg rhew ar ei fawd. Gyda chymorth Rowlands hefyd y tynnwyd carreg yn pwyso dwy owns a chwarter o bledren Thomas Jones o Ddinbych yn 1802.
Oliver 'Tuku' Mtukudzi
Roedd Oliver 'Tuku' Mtukudzi (22 Medi 1952 – 23 Ionawr 2019) yn gerddor boblogaidd o Simbabwe. Roedd hefyd yn ddyn busnes ac ymgyrchydd hawliau dynol a Llysgennad Ewyllus Da UNICEF yn neheudir Affrica. Fe'i ystyrir ef yn un o eiconau enwocaf a mwyaf dyladwadol ei wlad gan ganu am faterion pwysig fel AIDS.
Bywgraffiad
Ganwyd Mtukudzi yn Hughfield, ghetto o Harare, prifddinas Simbabwe, a adnabyddwyd fel Salisbury yn ystod y cyfnod trefedigaethol. Fe'i ganed yn i llwyth y Korekore, o linach Nzou Samanyanga, sy'n rhan o genedl y Siona (Shona) - mwyafrif pobl Simbabwe.
Roedd yn canu yn yr iaith Siona prif iaith frodorol Simbabwe, Ndebele, ail iaith frodorol fwyaf y wlad sy'n debyg iawn i isiZulu ac yn Saesneg. Roedd yn dad i bump o blant.
Cerddoriaeth
Adnabwyd ef fel "Tuku" a dechreuodd ganu yn 1977 gyda'r grŵp Wagon of Wheels, gyda Thomas Mapfumo. Roeddent yn canu cân boblogaidd o'r enw Dzandimomotera ("Mae'n hwyl"). Ymunodd Mtukudzi â'r tîm o'r farn mai Mahube fydd yn cwrdd â cherddorion yn veku i'r de o Affrica.
John Hughes, Lerpwl
Gweinidog o Lanerchymedd oedd John Hughes (27 Medi 1827 – 22 Hydref 1893). Ei rieni oedd John Hughes a Ellen Hughes.
Cefndir
Ganwyd 27 Medi 1827 yn nhŷ capel Methodistiaid Calfinaidd yn Llannerch-y-medd, Ynys Môn, mab John ac Ellen Hughes. Pan oedd yn bymtheg oed, cafodd ei brentisiaethu i gwneuthurwr cychod, ac, maes o law, daeth yn feistriwr cystadleuol. Ystyriwyd ei gais i fynd i'r weinidogaeth yng nghyfarfod misol Cemaes, 20 Rhagfyr 1847, a chafodd ei dderbyn yn y cyfarfod misol a gynhaliwyd yn Garreg-lefn, 17 Ionawr 1848. Ym mis Awst 1848 aeth i Bala C.M. Coleg, lle bu'n fyfyriwr gweithgar ac yn bregethwr da a wnaeth ei farc yn gyflym. Ar ôl gadael y Bala agorodd ysgol yn Llannerch-y-medd. Ym mis Tachwedd 1857 derbyniodd alwad oddi wrth eglwysi Lerpwl ond, ar ôl tair blynedd, cyfyngodd ei weithgareddau i Rose Place, wedi hynny Fitzclarence Street. Ym 1874 ymwelodd â'r U.S.A., yn hwylio ar y 18fed o Ebrill ac yn dychwelyd ar 25 Gorffennaf. Ym 1888 derbyniodd alwad i Engedi, Caernarfon, lle bu'n parhau bron i bum mlynedd. Ar 22 Hydref 1893 pregethodd dair bregethau yn Amlwch; ac ar y diwrnod wedyn bu farw yn ei gartref yng Nghaernarfon.
Oliver 'Tuku' Mtukudzi
Cerddoriaeth
Roedd Mtukudzi yn un o'r cantorion mwyaf enwog yn Simbabwe a thramor. Wedi'i eni ar ffurf rekore, Elephant disgynydd Yn manyanga. Gelwir y cerddoriaeth a ganwyd ganddo yn "Tuku Music". Teithiodd a bu'n perfformio dramor gan gynnwys ym Mhrydain, yr Unol Daleithiau a Chanada lle roedd llawer o bobl wedi ei amgylchynu.
Yn ystod y flwyddyn ariannol hon ac yn rheol yn Simbabwe, Tuku canu'r gân Ndakuvara ("Fe'i anafwyd"). Mae'r gân hon yn sôn am aflonyddwch dynol yn ôl gwleidyddiaeth. Tynnodd sylw hefyd at gân arall Bvuma Wasakara (cyfieithad bras, "rydych yn hen") yn 2001 sy'n annog henoed i roi'r gorau i lywydyddu i roi lle i'r ieuenctid arwain.
Un o'i ganeuon enwocaf a mwyaf dylanadol a chwarewyd ar draws gorsafoedd radio Affrica oedd Todii oedd yn galw ar i bobl gymeryd gofal a rhagofalu rhag dal y clefyd AIDS.
Oliver Mtukudzi yw un o gantorion enwog Simbabwe; gan gynnwys Alick Macheso, Charles Charamba, Olivia Charamba, Pardon Mutsago, Mercy Holy, Joyce Simeti ac eraill. Sefydlodd Academi Gerddorol er mwyn ceisio hybu a chefnogi cerddorion ifanc yn Simbabwe. Bu hefyd yn cyd-ganu gydag enwogion canu Affricanaidd eraill megis Ladysmith Black Mambazo a'u cân Hello my Baby am y ddinas Durban. a'r cerddor jazz o Dde Affrica, Hugh Masekela a'r Mwana Wa Mai a ganwyd gan y gantores o Simbabwe, Berita.
Baner Wrwgwái
bawd|200px|Baner Uruguay 200px|bawd|Baner Wrwgwái yn cyhwfan Mae baner Wrwgwái (Sbaeneg: Bandera de Uruguay neu Pabellón Nacional) yn un o symbolau cenedlaethol gwlad Wrwgwái yn Ne America. Fe'i mabwysiadwyd gan gyfreithiau 16 Rhagfyr 1828 a 12 Gorffennaf 1830, ar ôl y cyfarfodydd a gynhaliwyd yn Villa Guadalupe.
Michel Legrand
Cyfansoddwr a phianydd jazz Ffrengig oedd Michel Legrand (24 Chwefror 1932 – 26 Ionawr 2019). Cyfansoddodd Legrand y gân enwog, "The Windmills of Your Mind", gyda geiriau gan yr Americanwyr Alan a Marilyn Bergman, ym 1968.
Baner Wrwgwái
Lliwiau'r faner, fel un Ariannin gyfagos yw gwyn a glas, gyda Haul Mai lliw aur ar gefndir gwyn yn y canton. Cyfrannau y faner yw 3 i 2 ac mae'r gofod sy'n cynnwys yr haul yn cynnwys darlun yn y rhan uwch, yn agos at y mast, sy'n cyrraedd hyd at y chweched stribed, yn unigryw, glas. Mae'r stribed cyntaf a'r olaf yn wyn. Mae darlun yr haul yn cynnwys cylch radiant, gydag wyneb, a diamedr o 11/15 o'r blwch gwyn.
Ysbrydolwyd faner Uruguay gan faner yr UDA - lle mae'r tri band ar ddeg yn cynrychioli'r treigladau cyntaf ar ddeg - ac o'r Ariannin, pam mae'r naw darn llorweddol y maent yn eu dosbarthu ar y maes yn cynrychioli naw adran gyntaf y wlad. Mae Haul Mai (Sol de Mayo) yn meddu ar y gornel, sef symbol sy'n hanesyddol yn cyfeirio at annibyniaeth mewn perthynas â Sbaen Virreinato del Río de la Plata. Yn olaf, fel sy'n gyffredin â rhai baneri o wladwriaethau annibynnol, mae cysylltiad â'r metropolis yr oeddent yn rhan ohoni; Yn yr achos hwn, mae Haul Mai hefyd yn cyfeirio at Dalaith Unedig Afon yr Arian. Mabwysiadwyd y faner yn ar 16 Rhagfyr 1828, ac roedd gan y fersiwn wreiddiol 19 streipen arni nes 11 Gorffennaf 1830 pan gorchmynodd gyfraith newydd leihau nifer y streipiau i nawr. Dyluniwyd y faner gan Joaquín Suárez.
Protocol y Faner
Yn unol ag archddyfarniad 18 Chwefror 1952, rhaid chwifio'r Faner Genedlaethol ar bob gwyliau neu ddiwrnod coffa ddinesig oddi ar swyddfeydd cyhoeddus a sefydliadau a oruchwylir gan y wladwriaeth neu gyda gwarchodaeth swyddogol.
Rhaid chwifio'r faner yn ddyddiol o'r adeiladau canlynol:
Gorymdaith Teyrngarwch i'r Faner Genedlaethol
200px|bawd|Myfyrwyr Uruguay yn tyngu llw ffyddlondeb i'r faner O leiaf ar un adeg o'i fywyd, mae'n rhaid i unrhyw ddinesydd naturiol neu gyfreithiol o Uruguay gyflwyno ffyddlondeb i'r Faner Genedlaethol, mewn gweithred gyhoeddus a difrifol. Yn achos peidio â gwneud hynny, bydd y person a enwir yn cael ei wahardd rhag cael mynediad at rai opsiynau swyddi. Yna mae'n cymryd y llw y mae'n mynegi: Byddwch yn anrhydeddu eich Mamwlad, gyda'r arfer cyson o fywyd urddasol, wedi'i gysegru i ymarfer da i chi a'ch hynafiaid; Amddiffyn gydag aberth eich bywyd os oedd raid, y Cyfansoddiad a chyfreithiau'r Weriniaeth, anrhydedd a chywirdeb y Genedl a'i sefydliadau democrataidd, i gyd yn symboli y Faner hon?
Yr ateb, wrth lenwi'r llw yw: Sí, juro! ("Ydw, tyngaf!")
Baneri eraill
Uruguay yw un o'r ychydig wledydd yn y byd sydd wedi mabwysiadu tair baner fel symbol gwladgarol. Mae'r tair faner yn cael eu codi ar y cyd weithiau gan wyliau cenedlaethol, ac maent yn parhau i gyd-fynd trwy gydol y dydd. Yn yr ysgolion a'r sefydliadau, yn breifat ac yn gyhoeddus, dewisir y tri myfyriwr gyda'r perfformiad academaidd gorau a dynodir baner i bob un: y National, the Bandera Artigas (José Gervasio Artigas, yw arwr cenedlaethol y wlad), ac un y Trenta-Tres Orientales. Hefyd, mae chwech o fyfyrwyr eraill yn gweithredu fel hebryngwyr, gan rannu dau fesul plwm (baner).
Baneri hanesyddol
Yn ystod y Guerra Grande (y "Rhyfel Fawr" - Rhyfel Cartref Uruguay rhwng 1836-1851), defnyddiodd lluoedd ffyddlon i'r Blaid Genedlaethol, dan orchymyn Manuel Oribe, fersiwn o faner yr 'Orientales' sy'n las tywyll iawn (roedd ganddynt chefnogaeth lluoedd ffederal yr Ariannin, a oedd yn eu tro yn defnyddio fersiwn glas tywyll ar faner Cyd-ffederasiwn yr Ariannin). Yn eu tro, defnyddiodd lluoedd yn ninas Montevideo oedd yn ffyddlon i'r Blaid Colorado (a oedd yn derbyn cefnogaeth alltudion yn Buenos Aires) dan arweiniad Fructuoso Rivera, liw glas awyrlas (glas golau).
Alun Herbert Davies
Cyfarwyddwr cyntaf Cyngor Llyfrau Cymru oedd Alun Herbert Davies (31 Mai 1927 – 20 Chwefror 2005) a adnabwyddyd hefyd fel Alun Creunant.
Bywyd cynnar
Ganwyd Davies (sylwer mai enw mabwysiedig yw'r enw canol Creunant) ar 31 Mai 1927 yn Llansamlet, Morgannwg, yn unig blentyn y Parchedig Thomas Herbert (Creunant) Davies a Hannah Davies (née Thomas). Symudodd y teulu i Bumsaint, sir Gaerfyrddin yn 1936 a chafodd Alun ei addysg uwchradd yn Llanymddyfri. Ar ôl marwolaeth annhymig ei dad aeth i Goleg y Drindod, Caerfyrddin, ac wedi dwy flynedd o wasanaeth milwrol dechreuodd ar ei yrfa fel athro yn Nhregaron cyn symud i Langeitho yn brifathro ifanc yn 1952.
Gyrfa
Yn 1957 priododd Megan (née Davies) o Benrhiw-llan, Ceredigion, athrawes ysgol, a ganed iddynt ddau blentyn, Gwenan (ganwyd 1962) a Deian (ganwyd 1968). Magodd wreiddiau dwfn yng Ngheredigion yn y cyfnod hwn. Ymdaflodd ef (a'i wraig) i fywyd y gymuned leol a gwneud llawer o waith gwirfoddol a dyngarol. Bu'n arbennig o weithgar gydag Urdd Gobaith Cymru (gan wasanaethu yn ei dro fel cadeirydd Cyngor yr Urdd), a chwaraeodd ran bwysig yn ffurfiant a datblygiad Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru (UCAC) gan wasanaethu fel Ysgrifennydd Cyffredinol am bum mlynedd ac fel ymddiriedolwr am ugain mlynedd. Mesur o'i gyfraniad oedd y sylw chwareus a glywid yn aml mai ‘Undeb Cenedlaethol Alun Creunant’ oedd UCAC!
Erbyn hyn, yr oedd yn prysur wneud enw iddo'i hun fel gwr ifanc egnïol a feddai ar bersonoliaeth garismatig, doniau hyrwyddo a chyfathrebu arbennig a sgiliau gweinyddol nid ansylweddol. Dyma'r union ddoniau a'i gwnâi'n ymgeisydd delfrydol ar gyfer swydd trefnydd amser-llawn cyntaf y Cyngor Llyfrau Cymraeg, corff newydd a ddaeth i fod yn 1961 trwy ddygnwch nifer o ymgyrchwyr brwd. Yr amlycaf o'r rhain, a'r un a gydnabyddir yn brif sylfaenydd y corff newydd, oedd Alun R. Edwards, llyfrgellydd eneiniedig sir Aberteifi, ac o'i swyddfa ef yn Llyfrgell Ceredigion yn Aberystwyth y gweinyddwyd y Cyngor nes i'r gwaith gynyddu digon i gyfiawnhau cyflogi trefnydd amserllawn i ddatblygu'r weledigaeth. Dechreuodd Alun Creunant Davies yn y swydd ar Ddydd Gŵyl Ddewi 1965. Dros yr ugain mlynedd a mwy y bu wrth y llyw (1965-87) tyfodd y Cyngor Llyfrau i fod yn gorff pwysig a dylanwadol ym maes cyhoeddi llyfrau Cymraeg. Perswadiodd yr awdurdodau lleol, ac yn ddiweddarach Gyngor Celfyddydau Cymru, i ariannu'r sefydliad ac yna, fesul tipyn, dechreuwyd ar y gwaith o ddatblygu'r fasnach gyhoeddi yng Nghymru. Ymhlith ei lwyddiannau pennaf gellir nodi sefydlu Canolfan Ddosbarthu i gynnig gwasanaeth cyfanwerthu i gyhoeddwyr a llyfrwerthwyr Cymru, sefydlu adrannau canolog i gynorthwyo cyhoeddwyr i wella safonau cynhyrchu a chyhoeddi llyfrau (gyda chymorth Meic Stephens, Cyfarwyddwr Llenyddiaeth Cyngor y Celfyddydau ar y pryd) a throi'r Cyngor o fod yn sefydliad a ddarparai wasanaethau yn unig i fod yn gorff a oedd hefyd yn gweinyddu grantiau cyhoeddi ar gyfer gwella ac ehangu'r ddarpariaeth. Yn achos yr olaf, roedd yn ddechrau perthynas â'r Swyddfa Gymreig a'r Llywodraeth a fyddai'n profi'n allweddol mewn cyfnod diweddarach.
Ni fu'r gwaith bob amser yn rhwydd a chafodd gryn wrthwynebiad gan rai carfanau o'r diwydiant o bryd i'w gilydd, yn enwedig pan ddaeth y Cyngor Llyfrau yn gyfrifol am ddosbarthu grantiau cyhoeddi yng Nghymru a bu ysgrifennu carlamus yn y wasg a chryn ymgecru am gyfnod. Er iddo gael ei frifo'n bersonol gan rai o'r ymosodiadau ffyrnicaf, daliodd ei dir a llwyddo i berswadio ymron pawb fod y Cyngor Llyfrau a'r diwydiant ar yr un ochr. Ond roedd ganddo hefyd ei gefnogwyr pybyr, llawer o'r rheiny'n awduron ac yn llyfrgellwyr ac yn ddarllenwyr cyffredin ar draws gwlad. Does dim amheuaeth nad oedd y dyn iawn wrth y llyw ar yr adeg iawn ac roedd ei ysbryd cenhadol a'i egni rhyfeddol yn ddihafal. Pan ddaeth yn bryd iddo ymddeol yn 1987 roedd gan y Cyngor staff o 36, roedd y trosiant blynyddol yn £1.7 miliwn ac roedd y sefydliad yn berchen ar ddau adeilad pwrpasol - Castell Brychan ar y bryn uwchben Aberystwyth, a'r Ganolfan Ddosbarthu ar Ystad Ddiwydiannol Glanyrafon, Llanbadarn Fawr. Roedd seiliau cadarn wedi'u gosod ar gyfer datblygu'r gwaith ymhellach.
Ond er cymaint ei gyfraniad i fyd llyfrau a darllen, dewisodd wasanaethu ei gymdeithas a'i genedl mewn llu o feysydd eraill yn ogystal. Bu'n Ustus Heddwch ymroddgar, ac yn Gadeirydd y Fainc yng ngogledd Ceredigion. Bu'n aelod o Lys a Chyngor Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac Amgueddfa Genedlaethol Cymru. Bu hefyd yn aelod o Fwrdd Datblygu Cymru Wledig. Yr hyn sy'n rhyfeddol yw iddo gyflawni'r dyletswyddau hyn a llawer mwy tra oedd hefyd wrth ei waith pob dydd. Er mor drwm oedd gofynion ei swydd gyflogedig, roedd y rhyddid a'r hyblygrwydd cymharol a fodolai ar y pryd yn fantais i'r holl gyrff a elwai o'i gyngor a'i arweiniad. Roedd galw mawr amdano fel aelod o bwyllgor a hynny'n ddiau am ei fod yn deyrngar, yn gadarnhaol ac yn galonogwr wrth natur. Er ei fod yn barod i ddweud ei farn ac i anghytuno neu wrthwynebu ar dro, nid oedd byth yn anodd er mwyn bod yn anodd: roedd ganddo bob amser rywbeth gwerth ei ddweud ac fe'i dywedai yn gryno, yn huawdl ac yn aml â chryn ddogn o hiwmor.
Tra oedd yn Gyfarwyddwr y Cyngor Llyfrau llwyddodd i berswadio'r enwadau i sefydlu un cylchgrawn cydenwadol Cymraeg i ddisodli'r cylchgronau enwadol unigol. Nid ar chwarae bach y gwnaed hynny ond, o adnabod y dyn a'i barchu, gwyddai arweinwyr yr enwadau nad diffyg cefnogaeth oedd y bygythiad o du'r Cyngor Llyfrau i atal y cymhorthdal i'r cylchgronau unigol ond ffordd o sicrhau un cyhoeddiad cryfach a mwy ffyniannus a haeddai nawdd cyhoeddus. Trwy ei ymdrechion a'i anogaeth ef yn ddiamau y daeth Cristion i fod. Ac yn ddiweddarach, ac ar ôl ymddeol, chwaraeodd ran allweddol yn nhrefniadau cyhoeddi nifer o gyfrolau pwysig, yn eu plith Y Beibl Cymraeg Newydd yn 1988, ynghyd â'r Argraffiad Diwygiedig yn 2004, Mynegair i'r Beibl Cymraeg Newydd yn 1998 a'r llyfr emynau cydenwadol Caneuon Ffydd yn 2001.
Blynyddoedd olaf
Derbyniodd MA er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1987 ac fe'i hurddwyd yn Gymrawd gan Brifysgol Cymru Aberystwyth yn 2004. Wrth ei gyflwyno ar gyfer y radd MA cyfeiriodd R. Geraint Gruffydd at y ffaith ei fod yn fawr o gorff (un o amryfal enwau'r cylchgrawn Lol arno oedd ‘yr C fawr’) ond ei fod ‘wedi profi'n ddigamsyniol drwy ei weithredoedd drwy gydol ei yrfa ei fod yn ogystal yn meddu ar fawredd gwahanol ac uwch’. Gellid ychwanegu ei fod yn gawr gyda'r addfwynaf a roes oes o wasanaeth i'w wlad a'i genedl.
Bu farw Alun Creunant Davies o'r cancr yn ysbyty Bronglais, Aberystwyth, ar 26 Hydref 2005 (gwta wyth mis ar ôl ei wraig Megan a fu farw ar 20 Chwefror 2005). Cynhaliwyd ei angladd ar 31 Hydref yng Nghapel y Morfa ac yn Amlosgfa Aberystwyth lle y claddwyd ei lwch. Mae portread ohono gan David Griffiths ym mhencadlys y Cyngor Llyfrau yng Nghastell Brychan, Aberystwyth.
Beto O'Rourke
Ganed O'Rourke i deulu gwleidyddol lleol yn El Paso, Texas, agraddiodd yn Woodberry Forest School a Phrifysgol Columbia. Tra'n astudio yn Columbia, cychwynnodd O'Rourke yrfa fer mewn cerddoriaeth, fel gitarydd bas yn y band 'Foss'. Ar ôl iddo raddio yn y coleg, dychwelodd i El Paso a dechrau gyrfa mewn busnes. Yn 2005, cafodd ei ethol i Gyngor Dinas El Paso, gan wasanaethu tan 2011. Etholwyd O'Rourke i Dŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau yn 2012 ar ôl trechu'r Democrat Silvestre Reyes a oedd wedi treulio wyth tymor yno.
Hugh Jones (gweinidog 1831-1883)
Gweinidog o Fodedern oedd Hugh Jones (10 Gorffennaf 1831 – 28 Mai 1883). Ei rieni oedd Jane Jones ac Hugh Jones.
Cefndir
Ganwyd ar y 10 Gorffennaf 1831 ym Modedern, Ynys Môn, mab Hugh a Jane Jones. Ychydig iawn o addysg gynnar gafodd a daeth yn brentis yn 14 oed i grydd ym Modedern, gan symud i Lanfachreth pan oedd yn 17 yn gweithio gyda John Roberts, Bedyddiwr, a oedd yn byw ger capel y Bedyddwyr. Mabwysiadodd Jones gabinetau ei gyflogwr, a bedyddiwyd yn 1850 yn 18 oed, a dechreuodd bregethu yn 20 mlwydd oed. Gan ei fod yn credu yn ei hun heb ei addysgu'n ddigonol i fod yn bregethwr, mynychodd yr ysgol yn Llanrhuddlad am bymtheg mis, ac ym mis Mehefin 1853 cafodd ei dderbyn i astudio am bedair blynedd yng Ngholeg Bedyddwyr Hwlffordd. Ym 1859 daeth yn gyd-weinidog gyda John Prichard yn Llangollen a Glyndyfrdwy, ac ym 1862 daeth yn diwtor clasurol yn y Coleg Bedyddwyr newydd yn Llangollen, gan ddilyn John Prichard bum mlynedd yn ddiweddarach fel prifathro'r coleg. Cyflwynwyd tysteb iddo ym 1877 i'w alluogi i wneud taith drwy'r Swistir a'r Eidal am resymau iechyd. Er ei fod yn dawel ac yn ysgafn, honnwyd ei fod yn bregethwr pwerus iawn. Bu farw 28 Mai 1883, a chladdwyd ef yn Fron, Llangollen.
John Thomas (Eifionydd)
Golygydd o Benmorfa oedd John Thomas (Eifionydd) (6 Awst 1848 – 19 Tachwedd 1922).
Cefndir
Collodd ei dad pan oedd yn ifanc iawn, heb dderbyn addysg ffurfiol, ac yn 9 mlwydd oed, cyn iddo ddysgu darllen sgript, cafodd ei brentisiaeth yn swyddfa argraffu Robert Isaac Jones (Alltud Eifion), Tremadoc, lle mae'r roedd cyfnodolion llenyddol o'r enw Y Brython yn cael eu hargraffu a'u cyhoeddi. Daeth yn gyfansoddwr annormal gyflym a bu'n gweithio wedyn yn ei fasnach ym Mhwllheli, Y Rhyl, a Machynlleth. Yn y cyfamser, datblygodd ddiddordeb brwd mewn llenyddiaeth, yn enwedig barddoniaeth Gymreig. Roedd hefyd wedi dechrau bregethu gyda'r Annibynwyr, a threuliodd gyfnod (1872-4) yn y Coleg Annibynwyr Aberhonddu.
O Lundain aeth i Gaernarfon i swyddfeydd Y Genedl Gymreig - yn gyntaf fel cyfansoddwr, wedyn yn yr adran fusnes a chlercyddol o'r swyddfa honno, yn y pen draw yn dod yn olygydd y papur newydd hwnnw a phapur newydd arall, Y Werin. Yn 1881-1882 cyhoeddodd, mewn dwy ran, Pigion Englynion fy Ngwlad. Yn 1881 sefydlodd Eifionydd Y Geninen, cylchgrawn llenyddol y bu'n ei olygu hyd adeg ei farwolaeth.
Daeth y cylchgrawn hwn i gysylltiad, yn enwedig trwy ohebiaeth, gyda nifer fawr o awduron a beirdd. Yr ochr arall o'i waith ar gyfer gweithgareddau diwylliannol Cymreig oedd ei gysylltiad â 'Gorsedd y Beirdd,' y daeth yn recordydd iddo. Roedd yn un o sylfaenwyr 'Cymdeithas Gorsedd y Beirdd', y rheini a luniodd; bu hefyd yn rhan amlwg iawn o ran yr arholiadau ar gyfer 'graddau' amrywiol y 'Gorsedd.' Roedd ef ei hun yn gystadleuydd mewn eisteddfodau, gan ennill sawl gwobr am gerddi. Bu farw yng Nghaernarfon, 19 Tachwedd 1922 a chladdwyd ef yno.
Cyfrifeg
bawd|300px|Portread o Luca Pacioli, tad cyfrifeg, wedi'i beintio gan Jacopo de' Barbari, 1495, (Museo di Capodimonte).
Mae cyfrifeg (enw b.) yn faes sy'n ymwneud ag arian, gwybodaeth ariannol, economeg a busnes. Fe'i sefydlwyd gan y mathemategydd Eidalaidd Luca Pacioli ym 1494. Gelwir cyfrifeg, weithiau'n "iaith busnes", gan ei bod yn mesur canlyniadau gweithgareddau economaidd sefydliad neu gwmni, gan gyfleu'r wybodaeth hon i amrywiaeth o ddefnyddwyr a chwsmeriaid, gan gynnwys buddsoddwyr, credydwyr, rheolwyr a rheoleiddwyr. Adnabyddir ymarferwyr cyfrifeg fel cyfrifwyr. Mae'r termau "cyfrifo" ac "adroddiadau ariannol" yn aml yn cael eu defnyddio fel cyfystyron.
Gellir rhannu'r maes cyfrifeg yn sawl is-faes, gan gynnwys cadw cyfrifon, cyfrifyddu ariannol (financial accounting), cyfrifeg i reolwyr, cyfrifyddu allanol, archwilio (neu 'awdit'), cyfrifo treth a cyfrifeg costau. Ceir nifer o systemau cyfrifo wedi'u cynllunio'n arbennig ar gyfer yr is-feysydd hyn, a maesydd cysylltiedig e.e. taenlenni megis LibreOffice Calc ac Excel (Microsoft). Mae cyfrifyddu ariannol yn canolbwyntio ar adrodd yn ôl ar wybodaeth ariannol y sefydliad, gan gynnwys paratoi datganiadau ariannol; mae'r adroddiad hwn, fel arfer, yn cael ei gyflwyno i ddefnyddwyr allanol y sefydliad e.e. buddsoddwr, rheoleiddwyr a chyflenwyr. Gelwir y weithred o gofnodi'r manylion ariannol hyn yn "gadw cownt" a'r llyfr yn "llyfr cownt", ond ers y 1980au ychydig iawn o gadw cownt sy'n digwydd ar bapur. Y system fwyaf cyffredin yw'r dull a elwir yn 'gofnod dwbl'.
Baner Paragwâi
bawd|250px|dde|[[Vaizdas:FIAV 111111.svg|20px Baner Paragwâi (blaen) cymesuredd: 3:5]] bawd|250px|dde|[[Vaizdas:FIAV 111111.svg|20px Baner Paragwâi (cefn) cymersuredd: 3:5]] 250px|dde|Ystondord Arlywyddd Paragwâi bawd|Jac Llynges Paragwâi Addaswyd baner Paragwâi yn 1842 (yn dilyn yr hyn a sefydlwyd yn y Cydffederasiwn y Junta gubernativa de Asunción). Mae arfbeisiau sy'n arddangos arni wedi amrywiol lawer ers hynny, gan adlewyrchu hanes wleidyddol a chyfansoddiadol Paragwâi, y wlad sydd yn Ne America. Nodwedd hynod baner Paragwai yw fod yr arwyddlun ar y naill ochr a'r llall yn wahanol.
Cynllun
Mae gan y faner dair stribed lliw mewn coch, gwyn a glas. Dylanwadwyd ar y lliwiau gan y tricolor Ffrengig weriniaethol, a'i symbol o ryddid. Cymesuredd y faner yw, 1:2. Mae baner Paragwai yn unigrwy am fod yn un o dim ond tri faner yn y byd sydd â chynllun wahanol ar y naill ochr a'r llall gan fod yr arwyddlun ynghannol y streipen wen ganol yn wahanol i'w gilydd. Y baneri cyfredol eraill yw Sawdi Arabia a baner Gweriniaeth Ddemocrataidd Arabiaid y Sahara.
Ar 15 Gorffennaf 2013 adlunwyd y faner eto. Symleiddiwyd yr arfbais a daeth y dyluniad yn debycach i'w gynllun gwreiddiol.
Arwyddlun
Mae'r arwyddluniau ar ddwy ochr y faner yn wahanol. Yn y chwith mae seren pum pinc melyn wedi'i drefnu y tu mewn i gorchudd bytholwyrdd wedi'i ymestyn gan y geiriau República del Paraguay. Mae seren Mai yn cynrychioli'r dyddiad annibyniaeth, Mai 14, 1811. Ar gefn y faner (cefn) yw Sêl Drysor Paraguay: llew gyda'r cap coch o ryddid ar ben ffon a chynnwys y geiriau Paz y Libertad ("Heddwch a Chyfiawnder"). Mae'r Sêl Drysor yn symbol o amddiffyniad rhyddid cenedlaethol, a gynrychiolir gan y llew sy'n gwarchod y cap Phrygaidd.
Yn 2013, cynhaliwyd adolygiad o'r faner, symleiddiwyd y arfbais a daeth y dyluniad yn ôl i edrych fel y ffurf wreiddiol.
Morris Roberts
Cefndir
Aeth Roberts i un o ysgolion Dr. Daniel Williams ,ond roedd yr athro ar y pryd yn anghymwys iawn; fodd bynnag, rhoddwyd sylfaen ardderchog iddo yn y Beibl gan George Lewis. Dechreodd ennill bywoliaeth pan oedd yn 10 oed, trwy gweithio ar nifer o ffermydd, yn enwedig yn Bala. Caniatawyd iddo ymuno â'i ewythr ym Mryn Llin, Trawsfynydd, lle bu'n rhaid iddo weithio am ddim mwy na'i gadw am beth amser. Ymunodd â'r capel yn Llanfachreth lle rhoddwyd cyfle iddo ymarfer ei ddawn i siarad yn gyhoeddus.
Ym mis Chwefror 1820 dechreuodd ei yrfa fel pregethwr Methodistiaid Calfinaidd. Tra yn Llanarmon Dyffryn Ceiriog, aeth i drafferthion oherwydd ei farn ynglŷn â 'materion penodol yn ymwneud â dysgeidiaeth yr Efengyl'. Cafodd ei gyhuddo o gefnogi'r 'System Newydd' mewn materion athrawiaethol ac o ddilyn John Roberts o Lanbryn -mair (1767 - 1834) a gweinidogion Annibynnol eraill. Ym mis Mehefin 1828 daethpwyd â'i achos gerbron Cymdeithasfa y Bala a chafodd ei wahardd i bregethu y tu allan i'w sir ei hun nes i'r Gymdeithas gyfarfod yng Nghaernarfon yn y mis Medi canlynol, pan gafodd ei adfer i'w swydd.
Richard Jones (pregethwr)
Pregethwr o Lwyngwril oedd Richard Jones (1780 – 18 Chwefror 1853).
Morris Roberts
Cefndir
Ym mis Mehefin 1831, fe ymfudodd i America, lle bu ei thad yn 1818. Ymsefydlodd, yn gyntaf oll, yn Utica, lle ordeiniwyd ef ar 7 Awst 1831, ond symudodd i Remsen ym 1833, lle roedd yn bregethu'n rheolaidd mewn nifer o eglwysi a hefyd ar ffermydd. Yma unwaith eto daeth i mewn i wrthdrawiad, y tro hwn gyda rhai o'r henoed, ar gwestiynau am ddisgyblaeth eglwysig ac athrawiaeth, ac fe'i tynnwyd allan. Ymunodd â'r Annibynwyr nawr, ymhlith y rhai a chwaraeodd ran amlwg yn sir Oneida hyd nes iddo ymddeol yn 1871.
Richard Jones (pregethwr)
Cefndir
Fe'i magwyd fel Methodistiaid Calfinaidd ond roedd y teulu wedi cwympo o'r cysylltiad hwnnw, yn anghymeradwyo disgyblaeth eglwysig a osodwyd ar un o'r meibion. Yna gwahodd Richard Jones y Parch Hugh Pugh o Brithdir i ddod i Llwyngwril i bregethu, a dyma ddechrau'r eglwys Annibynnol yn y pentref hwnnw. Roedd Richard Jones wedi ei ysgogi'n llwyr, ond llwyddodd i ddysgu darllen Cymraeg.
Morris Roberts
Cefndir
Ymwelodd â Chymru ym 1866 a rhoddwyd croeso cynnes iddo, er bod ei enw o dan gwmwl mewn rhai chwarteri oherwydd ei fod wedi cau ei gapel yn erbyn Samuel Roberts o Lanbryn-mair, gan eu bod yn anghytuno ar achosion caethwasiaeth a rhyfel.
Esthetiaeth
bawd|Rhan o'r Peacock Room gan James McNeill Whistler, un o'r enghreifftiau amlycaf o [[dylunio mewnol|ddylunio mewnol yn yr arddull Esthetaidd]]
Mudiad celf yn ail hanner y 19g, yn bennaf yn Lloegr a'r Unol Daleithiau, oedd Esthetiaeth. Credo fachog y mudiad oedd "celfyddyd er mwyn celfyddyd", gwrthodiad plaen o'r syniad bod pwrpas cymdeithasol, moesol neu addysgol i gelf. Cafodd y mudiad ei alw'n aml yn "yr addoli ar y prydferth".
Yng nghanol y 19g, datblygodd athroniaethau yn Ewrop mewn adwaith i ddiwydiannu, defnyddiolaeth, a'r newidiadau cymdeithasol syfrdanol a fu ar doriad modernedd. Bellach, nid crefftwr angenrheidiol oedd yr arlunydd a noddid gan y frenhiniaeth a'r eglwys. Yn hytrach, dyn ar gyrion cymdeithas ydoedd a pheth y gellir ei hepgor oedd ei ddawn artistig. Honnwyd trefn o benderfyniaeth yn y byd gan athrawiaethau gwleidyddol a gwyddonol newydd, megis Marcsiaeth a Darwiniaeth, gan fygwth hunaniaeth a natur unigryw y crefftwr creadigol. Bu arlunwyr hefyd yn ofni cydymffurfio o ganlyniad i fasgynhyrchu, ac effeithiau'r gyfundrefn gyfalafol ar ddiwylliant.
Gellir olrhain gwreiddiau deallusol y mudiad i'r athronydd Immanuel Kant a ddadleuodd o blaid annibyniaeth safonau esthetaidd oddi ar foesoldeb, defnyddioldeb, a phleser. Ymhlith yr eraill i fynegi syniadau tebyg oedd Goethe a Ludwig Tieck yn yr Almaen, Samuel Taylor Coleridge, a Thomas Carlyle yn Lloegr, a Germaine de Staël, Théophile Gautier, a Victor Cousin yn Ffrainc. Ymddangosodd yr arluniaeth gynharaf yn yr arddull Esthetaidd yng nghelf y Cyn-Raffaëliaid yn Lloegr.
Blodeuai'r mudiad yn Lloegr o'r 1860au i'r 1890au, ym mha le'r oedd yn gorgyffwrdd i raddau helaeth â Dirywiaeth, ac ymhlith ei brif ffigurau oedd Oscar Wilde, James McNeill Whistler, Walter Pater, Max Beerbohm, ac Aubrey Beardsley. Yno, yr oedd y mudiad yn adwaith neilltuol yn erbyn celf a dylunio Fictoraidd a gafodd ei hystyried yn oraeddfed ac yn ymhongar gan yr Esthetwyr. Dylanwadwyd ar Esthetiaeth yn gryf gan gelf Japan a Tsieina, ac roedd yn gysylltiedig â'r mudiad Celf a Chrefft, Symbolaeth, art nouveau, japonaiserie, ac adfywiad arddull y Frenhines Anne.
Richard Jones (pregethwr)
Cefndir
Roedd mor ddiffygiol o ran gallu, ni wnaeth ei rieni cael cyflogaeth addas iddo; ymgaisodd ei frawd i ddysgu iddo fod yn garcharor, ond gorfennodd hynny mewn trychineb. Ymunodd ef mewn cwestiynau ysgrythurol ac athrawiaethol, ac yn ei ffordd ei hun daeth yn gyfarwydd ag awduron blaenllaw'r dydd. Tua 1817 dechreuodd bregethu, ac ymroddodd yn gyfan gwbl i bregethu am weddill ei fywyd. Nid oedd erioed wedi codi tâl am eglwys, oherwydd nad oedd ganddo gysylltiadau teuluol, roedd yn gallu mynd ar draws Cymru gyfan. Roedd ganddo rwystr yn ei araith, ac fe wnaeth ei gynhwysedd yn gymeriad adnabyddus trwy ledled y wlad. Roedd yn bregethwr difyr gyda ffordd wreiddiol o ymgyfarwyddo'r Ysgrythurau, ond yn anad dim, roedd yn hollol rhydd o ddall ac fe allai gyfrif ar groeso mawr lle bynnag y aeth. Bu farw 18 Chwefror 1853 yn Llwyngwril, ac yno y claddwyd ef.
Morris Roberts
Marwolaeth
Bu farw 30 Mehefin 1878, a chladdwyd ef ym mynwent Fairchild Corner, Remsen. Roedd yn bregethwr nodedig.
Kamala Harris
Twrnai, gwleidydd Americanaidd a 49ain Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau yw Kamala Devi Harris (ganed 20 Hydref 1964). Hi yw'r Is-Arlywydd benywaidd cyntaf yn ogystal a'r cyntaf o dras Affricanaidd a De Asia Americanaidd.
Ganed Harris yn Oakland, Califfornia, a graddiodd o Brifysgol Howard a Phrifysgol California, Coleg y Gyfraith Hastings.
Rhwng 2017 a 2021 roedd hi'n cynrychioli California fel is-seneddwr yr Unol Daleithiau. Yn aelod o'r Blaid Ddemocrataidd, bu gynt yn 27ain Twrnai Dosbarth San Francisco rhwng 2004 a 2011 a 32ain Twrnai Cyffredinol California rhwng 2011 a 2017. Cafodd ei ethol i'r Senedd yn etholiadau 2016 gan ddod yn yr ail fenyw Americanaidd Affricanaidd a'r gyntaf o gefndir Dde Asia Americanaidd i wasanaethu yn Senedd yr Unol Daleithiau.
Ymgeisyddiaeth arlywyddol 2020
Ar ôl misoedd o ddamcaniaethu, fe gyhoeddodd Harris ei hymgyrch am arlywydd yr Unol Daleithiau yn yr etholiad arlywyddol 2020 ar 21 Ionawr 2019. Yn ystod y 24 awr gyntaf ar ôl ei chyhoeddiad, roedd Harris wedi cyrraedd record Bernie Sanders yn 2016 am godi'r swm mwyaf o arian mewn diwrnod. Fodd bynnag, torrodd Sanders y record hon yn ddiweddarach ar ôl cyhoeddi ei ymgyrch arlywyddol 2020 ei hun. Collodd Harris yr enwebiad hynny gyda Joe Biden yn dod i'r brig. Cafodd Harries ei nodi fel un o'r 'Top tier' gall Biden dewis ar gyfer ei bartner arlywyddol neu ymgeisydd Is-arlywydd.
Ar 11 Awst 2020 ddewisodd Biden Harris fel ymgeisydd Is Arlywydd ar gyfer yr Democratiaid yn etholiad 2020. Ar 7 Tachwedd 2020, daeth cyhoeddiad am bleidleisiau a gyfrwyd yn Philadelphia, Pennsylvania. Cyfrifwyd felly fod Biden a Harris wedi ennill y dalaith gyda mwyafrif o dros 0.5% a felly sicrhau dros 270 pleidlais yn y coleg etholiadol.
canol|bawd|235x235px|Harries gyda'r Cawcws cynghresol Menywod Du
Ceffyl Pren Caerdroea
bawd|Atgynhyrchiad o Geffyl Pren Caerdroea, Twrci Stori o Ryfel Caerdroea am ystryw wnaeth y Groegiaid er mwyn mynd i mewn i ddinas Caerdroea a'i chipio yw'r Ceffyl Pren Caerdroea. Yn y fersiwn canonaidd, penderfynodd y Groegiaid, ar ôl deng mlynedd o warchae ar y ddinas, adeiladu ceffyl anferthol o bren a chuddio milwyr ynddo, gyda'r rhyfelwr Odysews yn eu plith. Esgusodd y Groegiaid hwylio i ffwrdd, a thynnodd y Troeaid y ceffyl i mewn i'w dinas i'w gadw fel troffi. Y noson honno, sleifiodd llu y Groegiaid allan o'r ceffyl ac agor y gatiau i weddill byddin Groeg, a oedd wedi hwylio yn ôl yn nhywyllwch y nos. Cipiodd y Groegiaid y ddinas, a rhoi terfyn ar y rhyfel.
Mae'r trosiad o "Geffyl Troeaidd", yn arbennig yn y Saesneg, wedi dod i olygu tric neu ystryw sy'n gosod targed i wahodd gelyn i mewn i le diogel. Mae'n cael ei ddefnyddio wrth gyfeirio at raglen gyfrifiadurol faleisus sy'n twyllo defnyddwyr i'w rhedeg.
Prif ffynhonnell y stori yw'r Aenid gan Fyrsil, cerdd epig yn Lladin o gyfnod Augustus. Mae'r digwyddiad hefyd yn cael ei gyfeirio ato yn yr Odysseia gan Homer. Yn y traddodiad Groegaidd, mae'r ceffyl yn cael ei alw'n "geffyl pren" (δουράτεος ἵππος dourateos hippos mewn Homerig/Groeg Ionig (Odyseia 8.512); δούρειος ἵππος, doureios hippos mewn Groeg Attig).
Llygad cath
de|bawd|Mae sfferau adlewyrchol yn cael eu gosod mewn casyn i greu'r 'llygad cath'. Dyfais adlewyrchol sy'n cael ei roi ar wyneb ffordd er mwyn hybu diogelwch yw llygad cath.
Cafodd y ddyfais ei ddylunio gyntaf yn Lloegr yn 1934. Eu dyfeisydd oedd Percy Shaw o Boothtown, Halifax yng Ngorllewin Swydd Efrog, Lloegr. Pan dynnwyd cledrau'r tram o faestref Ambler Thorn gerllaw, sylwodd Shaw ei fod wedi bod yn defnyddio'u hadlewyrchiad i'w helpu i deithio yn y nos. Daw'r enw "llygad cath" o'r hyn roddodd ysbrydoliaeth i ddyluniad Shaw: adlewyrchiad y golau mewn llygaid cath. Rhoddodd batent ar ei ddyfais yn 1934 (rhifau patent. 436,290 a 457,536), ac ar 15 Mawrth 1935, sefydlodd Reflecting Roadstuds Limited yn Halifax i'w gweithgynhyrchu. Yr enw Catseye yw eu nod masnach. Roedd y lens adlewyrchol wedi'i ddyfeisio chwe blynedd ynghynt gan Richard Hollins Murray, cyfrifydd o Swydd Henffordd. Roedd Shaw yn cydnabod bod rhain wedi cyfrannu i'w syniad.
Roedd 'llygad cath' yn ei ffurf wreiddiol yn cynnwys dau sffer gwydr wedi'u gosod mewn casyn, a rheini sy'n cael eu defnyddio i farcio canol y ffordd, gyda phar o lygaid cath yn wynebu bob cyfeiriad. Mae llygaid cath yn arbennig o wethfawr mewn niwl ac maent yn gallu gwrthsefyll difrod gan erydr eira.
Mae llygaid cath yn cael eu defnyddio trwy'r byd erbyn hyn.
Amlosgiad
Amlosgiad yw hylosgiad, anweddiad, ac ocsidiad corff marw nes ei fod yn gyfansoddion cemegol sylfaenol, fel nwyon, llwch a darnau mwynol sy'n ymddangos fel asgwrn sych. Gall amlosgi gael ei gynnal fel angladd neu ddefod yn dilyn angladd fel dewis amgen i gladdedigaeth y corff mewn arch. Gall gweddillion amlogiad (sydd hefyd yn cael eu galw'n "llwch"), gael eu claddu mewn safleoedd coffa neu fynwentydd, neu gallant gael eu cadw gan berthnasau neu wasgaru mewn gwahanol ffyrdd.
Mewn nifer o wledydd, mae amlosgiad fel arfer yn digwydd mewn amlosgfa. Yn Isgyfandir India, yn arbennig yn India a Nepal, mae dulliau eraill, fel amlosgiad awyr agored, yn cael ei ffafrio.
Mae amlosgiad yn dyddio yn ôl i o leiaf 42,000 o flynyddoedd yn y cofnod archeolegol, gyda'r Fenyw Mungo, gweddillion corff a oedd wedi'i amlosgi yn rhannol a'i ddarganfod yn Llyn Mungo, Awstralia.
bawd|chwith|Cyfrannodd at gyfreithloni amlosgiad a chafodd ei amlosgi ei hun yn dilyn ei farwolaeth yn 1893. Ceir enghreifftiau o amlosgi mewn nifer o ddiwylliannau o amgylch y byd yn y cyfnod cynhanesyddol ac yn yr hen fyd. Rhoddodd Cristnogaeth ddiwedd ar amlosgi mewn nifer o fannau, trwy ddylanwad Iddewiaeth a'r gred yn atgyfodiad y corff ac yn dilyn esiampl claddedigaeth Iesu. Mae anthropolegwyr wedi gallu olrhain lledaeniad Cristnogaeth yn Ewrop trwy ymddangosiad mynwentydd. Erbyn y 5g, roedd yr arfer o losgi cyrff y meirw bron â diflannu o Ewrop.
Y cyntaf i hyrwyddo amlosgiad yn y cyfnod modern oedd y meddyg Syr Thomas Browne yn 1658. Honoretta Brooks Pratt oedd y person cyntaf ar gofnod i gael ei hamlosgi yn Ewrop yn y cyfnod modern. Bu farw 26 Medi 1769 a'i hamlosgi (yn anghyfreithlon) yn y gladdfa ar Sgwâr Hanover yn Llundain.
Ar 13 Ionawr 1874, daeth pobl a oedd yn gefnogol i amlosgiad ynghyd yng nghartref Sir Henry Thompson yn Llunain i ffurfio'r Cremation Society of Great Britain. Yn eu plith, roedd Anthony Trollope, John Everett Millais, George du Maurier, Thomas Spencer Wells, John Tenniel a Shirley Brooks,
John Williams (cerddor)
Cerddor o Gaernarfon oedd John Williams (Gorfyniawc o Arfon) (1814 – 27 Mawrth 1878).
Amlosgiad
Cafodd amlosgi ei gyfreithloni yn sgil gweithgareddau'r Cymro William Price. Penderfynodd amlosgi corff ei blentyn cyntaf pan y bu farw yn 1884. Cafodd ei arestio gan yr heddlu am waredu corff yn anghyfreithlon. Llwyddodd Price i ennill y ddadl yn ei achos llys trwy nodi nad oedd y gyfraith yn datgan bod amlosgi yn gyfreithlon nac yn anghyfreithlon. Gosododd yr achos gynsail a arweiniodd, mewn cyfuniad â gweithgareddau'r Cremation Society of Great Britain, at Ddeddf Amlosgi 1902. Roedd y Ddeddf yn gosod gofynion gweithdrefnol cyn y gellid amlosgi, a'i gyfyngu i fannau awdurdodedig.
John Williams (cerddor)
Cefndir
Ganwyd o yn Nhal-y-bont, ger Bangor, yn fab i Thomas Williams, llifiwr coed. Dysgodd elfennau o gerddoriaeth yn ysgol Robert Williams, Carneddi, Llanllechid. Pan oedd yn 25 aeth i Lerpwl, lle cafodd gyfarwyddyd pellach mewn cerddoriaeth gan Thomas Woodward; Dysgodd rhywfaint o Hebraeg hefyd. Cafodd swydd yn swyddfeydd cwmni nwy Lerpwl a daeth yn Brif Ysgrifennydd yr cwmni yn y pen draw.
Yn 1847 dechreuodd gyhoeddi Y Canrhodydd Cymreig, mewn rhannau, ond oherwydd trwbl argraffu dim ond pedair rhan gafodd ei argraffu. Yn yr un flwyddyn cyhoeddodd Gramadeg Cerddorol, ac yn y diwedd aeth yn golled ariannol iddo. Yn 1849 trefnodd rifyn newydd o Gramadeg Cerddoriaeth (John Mills). Ysgrifennodd erthyglau ar gerddoriaeth ar gyfer Y Gwyddoniadur Cymreig, a chyfansoddodd neu drefnodd emynau ar gyfer Telyn Seion (R. Beynon), ar gyfer Seren Gomer, ac ar gyfer rhai casgliadau a gyhoeddwyd gan Richard Mills. Bu'n feirniadu mewn amryw o wyliau cerddorol ac yn eisteddfod genedlaethol Caernarfon yn 1862.
Y Dywysoges a'r Bysen
Stori fer i blant gan Hans Christian Andersen yw Y Dywysoges a'r Bysen (Daneg: "Prinsessen på Ærten"). Fe'i gyhoeddwyd yn gyntaf ar 8 Mai 1835 yn Copenhagen gan C. A. Reitzel.
Roedd Andersen, yn fwy na thebyg, wedi clywed y stori pan oedd yn blentyn. Nid oedd y stori wedi'i chofnodi cyn hynny, felly mae'n perthyn i'r diwylliant llafar o drosglwyddo gwybodaeth o riant i blentyn.
Wedi cyhoeddi'r Dywysoges a'r Bysen, derbyniodd feirniadaeth negyddol iawn gan y darllenwyr Daneg, oherwydd eu bod wedi'u hysgrifennu mewn arddull rydd, tebyg i sgwrs, ac nad oedd y foeswers yn ddigon cryf.
Addaswyd y stori yn 1959 ar gyfer drama gerdd ac a oedd yn serennu Carol Burnett. Cafodd addasiad Cymraeg ei berfformio yn 2018 gan Theatr y Sherman.
Crynodeb
Roedd y tywysog eisiau canfod tywysoges i'w phriodi. Ond nid oedd pob tywysoges yn dywysoges go iawn. Un noson, pan arhosodd dynes yn y palas i gael lloches rhag storm, teimlodd bysen trwy ugain matres ac ugain cwilt. Yn ôl y stori dim ond tywysogesau go wir allai wneud hyn, felly priododd y tywysog hi.
Baner Guyane
250px|bawd|Baner Giana Ffrengig, answyddogol bawd|200px|Baner Ffrainc
Nid oes gan Guyane (weithiau Gaiana Ffrengig) faner annibynnol sy'n cael ei chydnabod yn gyfreithiol yn ryngwladol ei hun, y faner a arddelwyd yn ryngwladol a'r un gyfreithiol swyddogol yw baner Ffrainc ond, fel gyda baner Cymru bydd llywodraeth leol a'r cyhoedd yn arddel baner melyn a gwyrdd unigryw i'r diriogaeth. Mae hyn oherwydd, yn wahanol i Gaiana (oedd yn un o drefedigaethau Prydain) a Gaiana Iseldireg (a adnebir fel Swrinâm er annibyniaeth yn 1975), nid yw Guyane yn genedl annibynnol. Mae'n dal i fod yn rhan o wladwriaeth Ffrainc o dan system drefedigaethol fel a weinyddir y 'DROM-COM' ar Guadeloupe a Réunion a rhai tiroedd eraill. O'r herwydd, trinir Guyane, er ei bod ar gyfandir De America fel rhan fwy neu lan fewnol o Ffrainc.
Baner genedlaethol - Dyluniad
Cafwyd mudiad, ac am gyfnod, statws swyddogol i faner sy'n arddel annibyniaeth i'r wlad. Mae'r faner wedi ei rhannu'n ddwy gan linell fertigol o gornel y chwith uchaf i'r dde isaf, gyda'r ochr dde yn liw gwyrdd a'r ochr isaf chwith yn liw melyn a seren goch yn y canol.
Hanes y faner
Crewyd y faner ym Mharis gan fyfyrwyr o Gaiana oedd yn agos a chefnogol i fudiadau dros annibyniaeth i dreftrefedigaethol Ffrengig yn Affrica. Mae'r lliwiau yn dilyn lliwiau mudiad pro-annibyniaeth pan-Affrica y GDR a ddaeth yn sail i faner sawl gwlad annibynnol Ffrengig megis baner Senegal. Mabwysiadwyd y faner ym Medi 1967 mewn cynhadledd o'r UTG, Union des travailleurs guyanais (Undeb Gweithwyr Giana) o dan arweinyddiaeth Turenne Radamonthe.
Yn 2016, unwyd Cyngor Cyffredinol a Chyngor Rhanbarthol Gaiana ond methwyd a dewis baner newydd, er i'r faner dal gael ei defnyddio'n gyhoeddus gan wahanol rannau o'r gymdeithas. O ganlyniad mae Cyngor newydd unedig Gaiana sawl maestref yn chwifio ac arddel y faner.
Mae'r faner gwyrdd a melyn yn cael eu defnyddio gan dîm pêl-droed cenedlaethol Guyane.
Diffyg Cynrychiolaeth
Mewn cyfarfod o Gyngres o gynrychiolwyr etholedig Gaiana ar 27 Tachwedd 2018, dadleuai cynrychiolwr pobl frodorol y diriogaeth, Lénaïck Adam, nad oedd y faner coch, melyn a gwyrdd yn cynrychioli'r bobl frodorol ac felly ddim yn foesol dderbyniol. Meddai, "Mae'r faner yn annigonol, o ystyried, ar yr adeg y dyluniwyd hi, roedd y bobl brodorol a'r bobl Bushinengue yn cael eu dosbarthu fel anwariaid annatblygiedig, a thybiwyd mai hunaniaeth Creole yn unig oedd hunaniaeth Guyane."
Gofod y sampl
Gofod y sampl neu ofod-sampl, mewn arbrawf neilltuol, yw'r set o'r holl ganlyniadau posib. fe'i ceir yn aml oddi fewn i faes tebygolrwydd.
Caiff y set ei ddynodi gan nodiant arferol setiau, sef
∅
(set wag), (hefyd \emptyset neu \varnothing neu
),
N
, rhifau Naturiol,
Z
(cyfanrifau - o Zahl, sef yr Almaeneg am rif),
(rhifau cymarebol; o'r gair quotient),
R
(rhifau Real) a
C
(rhifau Cymhlyg). Rhestrir y canlyniadau posib fel "elfennau'r" set. Cyfeirir yn aml at ofod y sampl gan y labeli S, Ω, neu U (o'r Saesneg "universal set") sef y "setiau cynhwysol".
Er enghraifft, os mai'r arbrawf yw bwrw ceiniog, gofod y sampl yw'r set {pen, cynffon}. Pe fwrir dwy geiniog, yna gofod cyfatebol y sampl fyddai {pen,pen}, {pen,cynffon}, {cynffon,pen}, {cynffon,cynffon}. Gellir talfyru hyn i: {PP, PC, CP, CC}. Os yw'r gofod heb ei drefnu yna gellir ei nodi fel: {pen,pen}, {pen,cynffon}, {cynffon,cynffon}.
Pe bai'r arbrawf yn cynnwys taflu deis 6-ochr, yna gofod y sampl fyddai {1, 2, 3, 4, 5, 6} (a'r canlyniad o ddiddordeb i ni yw'r nifer o ddotiau sydd ar yr ochr uchaf).
Mae gofod y sampl a ddiffiniwyd yn dda dair elfen sylfaenol o fewn model tebygolrwydd (a elwir hefyd yn "ofod tebygolrwydd"); mae'r ddwy arall yn set a ddiffiniwyd yn dda o ddigwyddiadau (sigma-algebra) a thebygolrwydd a neilltuwyd i bob digwyddiad (tebygolrwydd ffwythiannol).
Amodau
Mae'n rhaid i set \Omega gyda'r canlyniadau (h.y. ) ateb rhai amodau er mwyn i'r set fod yn 'ofod y sampl':
Oh, What a Beautiful Mornin'
O, What a Beautiful Mornin' yw gân agoriadol Oklahoma!, sioe gerdd a gafodd ei berfformio gyntaf ar Broadway ym 1943. Fe'i hysgrifennwyd gan y cyfansoddwr Richard Rodgers a'r libretydd Oscar Hammerstein II. Mae'r prif gymeriad gwrywaidd Curly McLain, yn canu'r gân ar ddechrau'r olygfa gyntaf o'r sioe. Geiriau'r cytgan yw:
"Oh, what a beautiful mornin'! Oh, what a beautiful day! I've got a beautiful feelin' Ev'rythin's goin' my way."
Mae "optimistiaeth berw" Curly yn cael ei ddal yn berffaith gan gerddoriaeth llawn asbri Rodgers yn fugeilgerdd ysgafnfryd Hammerstein.
Dyma oedd y cân gyntaf o gydweithrediad cerddorol Rodgers a Hammerstein i gael ei glywed gan gynulleidfaoedd theatr. Mae wedi dod yn un o'u caneuon mwyaf poblogaidd ac yn fuan daeth yn un o'r caneuon Americanaidd mwyaf poblogaidd i ddod o gyfnod y rhyfel. Enillodd elw tu allan i'w cynefin ar Broadway, yn gyntaf ar y radio a recordiadau, ac yna'n ddiweddarach ar nifer o sioeau teledu amrywiol. Dywedodd Brooks Atkinson, wrth adolygu'r cynhyrchiad gwreiddiol yn The New York Times, bod "y gan wedi newid hanes y theatr gerddorol: Ar ôl pennill fel hwn, yn cael ei ganu i alaw mor fywiog, daeth diflastod yr hen lwyfannau sioe gerdd yn annioddefol."
Cafwyd hwb i boblogrwydd y gan wedi cyhoeddi'r sioe gerdd ar ffurf ffilm gerdd ym 1955.
William Meirion Evans
Mwynwr o Isalltfawr oedd William Meirion Evans (12 Awst 1826 – 4 Awst 1883).
Cefndir
Ymfudodd i Awstralia, glanio yn Adelaide ar 19 Mai 1849. Bu'n gweithio yn y mwyngloddiau copr Yuttala, chwareli llechi Willinga ac yn ddiweddarach ym mhwllgloddiau copr Burrah, tua 100 milltir o Adelaide, a dechreuodd bregethu i'w gyd-Gymry yno, y bregethwr Cymraeg cyntaf yn Awstralia. Ym 1850 symudodd i Aponinga ac, 1852, i ardal gloddio aur Bendigo, lle gwnaeth gryn dipyn o arian. Dychwelodd i Gymru ym mis Mawrth 1853 er mwyn cymryd ei rieni ac aelodau eraill o'i deulu i'r U.S.A.. Treuliodd amser yn Ballarat, Sebastopol, ac mewn mannau eraill; dechreuodd ef ac eraill wasanaethau crefyddol Cymru yn y mannau hyn; a bu'n gweithio yn y gwasanaeth cymundeb cyntaf yn Awstralia. Ym mis Ebrill 1864, peidiodd â gweithio fel glowyr a daeth yn weinidog yn yr eglwysi ym Mallarat a Sebastopol. Ymwelodd Evans â Chymru ym 1865, aeth ymlaen i America, ond dychwelodd unwaith eto i Ballarat. Ym mis Gorffennaf 1867 ymddangosodd rhifyn gyntaf yr Awstralydd, a olygwyd gan Evans a Theophilus Williams parhaodd y cyfnodolyn hwn i ymddangos tan fis Chwefror 1871. Bu farw 4 Awst 1883 a chladdwyd ef yn Ballarat.
The Mysterious Affair at Styles
Nofel dditectif gan Agatha Christie yw The Mysterious Affair at Styles a gyhoeddwyd gyntaf ym 1920.
John Evans (Eglwysbach)
Cefndir
Ganwyd Evans yn y Tŷ Du, fferm yn Eglwysbach, Dyffryn Conwy. Roedd yn fab hynaf Dafydd a Jane (née Davies) Evans, deiliaid y fferm. Ym 1846, symudodd y teulu o Dŷ Du i Goleugell, Eglwysbach ac fel John y Gly'gell roedd yn cael ei adnabod yn ei fro enedigol.