cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Edward Samuel
Gwaith llenyddol
Cyfansoddodd nifer o gerddi, yn gywyddau ac englynion a cherddi rhydd, yn cynnwys marwnad i'r bardd Huw Morys. Cyhoeddwyd rhai o'i gerddi yn y flodeugerdd boblogaidd Blodeu-gerdd Cymry (1759).
Ysgrifennodd Bucheddau'r Apostolion a'r Efengylwyr (1704). Cyfieithodd sawl llyfr Cristnogol, yn cynnwys cyfieithiad newydd o Holl Ddyledswydd Dyn (1718) a hefyd Gwirionedd y Grefydd Gristn'nogol (1716). Ceir cryn raen ar y rhyddiaith yn y gweithiau hyn.
Cerddi
Ceir un o'i gerddi yn y gyfrol Beirdd y Berwyn (Cyfres y Fil, 1902) ac eraill mewn rhai o'r blodeugerddi cynnar, ond erys y rhan fwyaf mewn llawysgrifau.
Harri IV, brenin Lloegr
Harri IV neu Henry Bolingbroke (3 Ebrill 1367 – 20 Mawrth 1413) oedd brenin Lloegr o 30 Medi 1399 hyd ei farwolaeth.
Harri oedd mab John o Gaunt a'i wraig Blanche o Lancaster. Cafodd ei eni yng Nghastell Bolingbroke. Daeth i rym yn y flwyddyn 1399 wedi iddo lwyddo i orchfygu'r brenin blaenorol, Rhisiart II, a bu'n teyrnasu yn Lloegr adeg gwrthryfel Owain Glyn Dŵr.
Priododd Mary de Bohun ym 1380. Bu farw Mary ym 1394.
Ar ôl dod yn frenin, priododd Harri Juana o Navarra, gweddw dug Llydaw. Doedd dim blant o'r briodas hon.
Shakespeare
Ysgrifennodd y dramodydd Seisnig enwog William Shakespeare gyfres o dair drama amdano, sef Richard II, sy'n croniclo gwrthryfel Bolingbroke yn erbyn Rhisiart II, Henry IV, Rhan I sy'n croniclo gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn erbyn Bolingbroke Henry IV, Rhan II sy'n croniclo marwolaeth Bolingbroke a dyfodiad ei fab Harri V i'r orsedd. Ystyrir y dramâu yn rhai o'r enghreifftiau gorau o ddramâu hanes yn y traddodiad Saesneg, ac mae Henry IV Rhan I yn cael ei gweld fel un o ddramâu gorau Shakespeare.
Phyllomacromia gamblesi
Gwas neidr o deulu'r Macromiidae (neu'r 'Criwserod') yw'r Phyllomacromia gamblesi. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd.
Sattam Oru Vilayaattu
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr S. A. Chandrasekhar yw Sattam Oru Vilayaattu a gyhoeddwyd yn 1987. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd சட்டம் ஒரு விளையாட்டு ac fe’i cynhyrchwyd yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tamileg a hynny gan S. A. Chandrasekhar a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan M. S. Viswanathan.
Y prif actor yn y ffilm hon yw Vijayakanth. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1987. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Last Emperor sef ffilm gan Bernardo Bertolucci. Hyd at 2022 roedd o leiaf 6,100 o ffilmiau Tamileg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd S. A. Chandrasekhar nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Confessions of a Pit Fighter
Ffilm ddrama a ffilm ar y grefft o ymladd gan y cyfarwyddwr Art Camacho yw Confessions of a Pit Fighter a gyhoeddwyd yn 2005. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw John Savage, Armand Assante, Flavor Flav a James Russo. Mae'r ffilm Confessions of a Pit Fighter yn 95 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Oishi Buichi
Gwobrau
Enillodd Oishi Buichi y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:
Confessions of a Pit Fighter
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2005. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd V for Vendetta sef ffilm wyddonias, ddystopaidd llawn cyffro gan James McTeigue. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Art Camacho ar 1 Ionawr 1960 yn Los Angeles.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Art Camacho nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Amlhau niwclear
Lledaeniad gwybodaeth a thechnoleg ar gyfer cynhyrchu arfau niwclear i wledydd sydd heb y fath cyfleusterau yw amlhau niwclear. Câi ei wrthwynebu gan nifer o wledydd sydd yn berchen ar ac nid yn berchen ar arfau niwclear, sy'n ofni bydd rhagor o wledydd gydag arfau niwclear yn gallu cynyddu tebygolrwydd rhyfela niwclear, ansefydlogi cysylltiadau rhyngwladol neu ranbarthol, neu amharu ar sofraniaeth genedlaethol gwladwriaethau unigol. Mae gwledydd eraill wedi dilyn datblygiad arfau annibynnol eu hunain, yn bwrw amheuaeth ar awdurdod rhai gwledydd i fanylu pwy sydd yn gallu neu fethu cael arfau niwclear amddiffynnol eu hunain.
Ni ddechreuodd ymgeision rhyngwladol i hyrwyddo atal amlhau niwclear nes hwyr y 1960au, ar ôl i bum gwlad cael gafael ar arfau niwclear (gweler rhestr gwledydd gydag arfau niwclear). Ers hynny, bu cael a chynnal rheolaeth dros y deunyddiau arbennig sydd eu hangen i adeiladu'r fath arfau yn brif ganolbwynt cynigion i atal amlhau niwclear. Y brif ddefnyddiau a gânt eu rheoli o ran cynhyrchiad a dosbarthiad yw wraniwm cyfoethog iawn a phlwtoniwm. Ar wahân i gael gafael ar y defnyddiau arbennig yma, ystyrir moddau gwyddonol a thechnegol ar gyfer creu arfau niwclear elfennol (nid yw'n gweithio) i fod o fewn gafael y mwyafrif o wledydd.
The Purple Plain
Ffilm ddrama am ryfel gan y cyfarwyddwr Robert Parrish yw The Purple Plain a gyhoeddwyd yn 1954. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Lleolwyd y stori ym Myanmar a chafodd ei ffilmio yn Pinewood Studios. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Eric Ambler a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan John Veale. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.
Amlhau niwclear
Bu'r Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol (IAEA) yn y brif sefydliad rhyngwladol dros atal amlhau niwclear ers ei sefydliad gan y Cenhedloedd Unedig yn 1957. Mae'n gweithredu system warchod fel y manylir yng Nghytundeb ar Atal Amlhau Arfau Niwclear (NPT) 1968. Mae wedi sicrhau cydweithrediad o ran datblygu ynni niwclear wrth ddiogelu bod gweithfeydd sifil wraniwm, plwtoniwm, ac eraill cysylltiedig yn cael eu defnyddio ar gyfer anghenion heddychlon yn unig ac nid yn cyfrannu mewn unrhyw ffordd tuag at amlhau neu raglenni arfau niwclear.
Ymwrthodwyd arfau niwclear gan y mwyafrif o wledydd, yn datgan bydd berchen arnyn nhw yn bygwth yn hytrach na gwella diogelwch cenedlaethol. Maent felly wedi croesawu'r NPT fel ymrwyniad cyhoeddus i ddefnyddio deunyddiau a thechnoleg niwclear am anghenion heddychlon yn unig. Drwgdybir nifer o wledydd eraill, ac unigolion o fewn gwledydd, o annog amlhau niwclear am elw naill ai cenedlaethol neu bersonol.
The Purple Plain
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Gregory Peck, Bernard Lee, Brenda De Banzie, Maurice Denham, Win Min Than, Anthony Bushell, Lyndon Brook a Peter Arne. Mae'r ffilm The Purple Plain yn 100 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1954. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Rear Window sy’n ffilm llawn dirgelwch, gan y cyfarwyddwr ffilm enwog Alfred Hitchcock. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Geoffrey Unsworth oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Clive Donner sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Robert Parrish nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Marchredynen Feddal
Rhedynen a gaiff ei thyfu'n aml ar gyfer yr ardd yw Marchredynen Feddal sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu Dryopteridaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw ''Dryopteris affinis is-rh. borreri a'r enw Saesneg yw Borrer's male-fern''. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Marchredynen Feddal.
Brychan fflamgoch
Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw brychan fflamgoch, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy brychanau fflamgoch; yr enw Saesneg yw Flame Carpet, a'r enw gwyddonol yw Xanthorhoe designata. Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd. Wedi deor o'i ŵy mae'r brychan fflamgoch yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.
Marchredynen Feddal
Mae'r planhigyn hwn yn hen, credir iddo esblygu i'w ffurf bresennol oddeutu 100 miliwn o flynyddoedd yn ôl.
Great Limber
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Great Limber. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Lindsey.
Newcastle-under-Lyme
Tref farchnad yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy Newcastle-under-Lyme. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Newcastle-under-Lyme.
Mae Caerdydd 182.7 km i ffwrdd o Newcastle-under-Lyme ac mae Llundain yn 220.3 km. Y ddinas agosaf ydy Stoke-on-Trent sy'n 2.2 km i ffwrdd.
Ysgerbwd (chwaraeon)
Chwarareon gaeaf cyflym ydy ysgerbwd neu wibgartio lle mae unigolyn yn teithio ar sled bychan ar hyd llwybr iâ. Mae'r cystadleuwyr yn teithio tra'n gorwedd yn wynebu am i lawr, tra'u bod yn profi grym-g o hyd at 5. Dechreuodd y chwaraeon yn Saint-Moritz, y Swistir.
Pila brongoch y Dwyrain
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Pila brongoch y Dwyrain (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pilaon brongoch y Dwyrain) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Loxigilla noctis; yr enw Saesneg arno yw Lesser Antillean bullfinch. Mae'n perthyn i deulu'r Breision (Lladin: Emberizidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn L. noctis, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.
Teulu
Mae'r pila brongoch y Dwyrain yn perthyn i deulu'r Breision (Lladin: Emberizidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Great Ponton
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Great Ponton. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Kesteven.
Tempo Di Villeggiatura
Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Antonio Racioppi yw Tempo Di Villeggiatura a gyhoeddwyd yn 1956. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Lleolwyd y stori yn Emilia-Romagna. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Agenore Incrocci a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alessandro Cicognini.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Vittorio De Sica, Nino Manfredi, Giovanna Ralli, Maurizio Arena, Marisa Merlini, Memmo Carotenuto, Ciccio Barbi, Gabriele Tinti, Aldo Berti, Abbe Lane, Antonio Acqua, Dina Perbellini, Edoardo Toniolo, Gildo Bocci, Roberto Bruni a Virgilio Riento. Mae'r ffilm Tempo Di Villeggiatura yn 103 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1956. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Searchers sy’n ffilm bropoganda gwrth-frodorion America gan y cowbois gwyn, gan y cyfarwyddwr ffilm John Ford. Massimo Sallusti oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Eraldo Da Roma sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Antonio Racioppi ar 1 Ionawr 1925 yn Rhufain a bu farw yn yr un ardal ar 7 Ebrill 1995.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Antonio Racioppi nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Arweinydd yr Wrthblaid
Y teitl llawn yn nifer o wledydd y Gymanwlad yw Arweinydd Gwrthblaid Deyrngar Ei Mawrhydi, ond mae Awstralia yn eithirad.
Am wybodaeth am Arweinydd yr Wrthblaid mewn senedd benodol, gweler:
The Great American Snuff Film
Ffilm arswyd sy'n hen ffilm a ddaeth i olau dydd yn gymharol ddiweddar yw The Great American Snuff Film a gyhoeddwyd yn 2003. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Cafodd ei ffilmio yn Arizona. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2003. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl sef ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr ffilm Gore Verbinski. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Newent
Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr ydy Newent. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,207.
Carn Dearg (1034 m)
Mae Carn Dearg yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban;. Ceir carnedd ar y copa.
Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.
Double Dealing
Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Henry Lehrman yw Double Dealing a gyhoeddwyd yn 1923. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1923. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Safety Last! sef ffilm gomedi o Costa Rica ac UDA gan Fred C. Newmeyer a Sam Taylor.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Henry Lehrman ar 30 Mawrth 1886 yn Fienna a bu farw yn Hollywood ar 2 Hydref 1962. Mae'n un o'r cyfarwyddwyr ffilm mwyaf cynhyrchiol a welodd y byd erioed, ac mae ganddo 23 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Henry Lehrman nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Kurrent
bawd|275px|dde|Y wyddor mewn sgript Kurrent o tua 1865. Dangos'r linell olaf ond un yr umlautiaid ä, ö, ü, a'r llythrennau bras cyfatebol Ae, Oe, ac Ue; yn y linell olaf ceir y [[Clymlythyren (teipograffeg)|clymlythrennau ch, ck, th, sch, sz (ß), ac, st.]] bawd|275px|dde|Y sgript Kurrent Daneg (»gotisk skrift«) o tua 1800 gyda'r Æ ac Ø ar ddiwedd y wyddor bawd|275px|dde|Enghraifft o'r Vereinfachte Ausgangs‌schrift, y 'Ffont Allbwn Symlach' a gyflwynwyd o 1953 ymlaen, gyda diweddariadau, yn ysgolion yr Almaen wedi'r Normanlschrift yn sgil diflaniad Fraktur a Kurrent
Ffont, neu sgript, llawysgrifen ac argraffu yw Kurrent a ddaeth i'w hadnabod fel y ffurf Almaenig o ysgrifennu.
Ffurf o ysgrifen redeg yw Kurrent. Daw'r enw o'r Lladin currere ("redeg"). Adnebir y ffont weithiau fel Kurrentschrift neu Alte Deutsche Schrift ("hen sgript Almaeneg"). Defnyddiwyd addasiadau o'r Kurrent o'r Oesoedd Canol hyd at 1941 pan penderfynwyd y Natsiaid cael gwared arni a defnyddio'r sgript Ladin, neu Antiqua, o'i roi enw arall arni. Lladin neu Antiqua yw'r sgript a ddefnyddwyd ar draws y rhan fwyaf o Ewrop gan gynnwys Gwledydd Prydain.
Yr addasiad, neu esblygiad olaf ar y ffont Kurrent oedd ffont Sütterlin, neu'r Sütterlinschrift yn Almaeneg.
Hanes
Addasiad ar sgript Gothig (a elwir hefyd yn Fraktur neu Blackletter) yw Kurrent. Dyma oedd prif ffont argraffu yn yr Oesoedd Canol fel gwelir o hen argraffiadau o lyfrau Cymraeg a Saesneg y cyfnod. Datblygwyd Kurrent yn yr 16g allan o'r ffont 'Bastard'. Defnyddir y term 'Fraktur' i ddisgrifio natur yr broses o ysgrifennu, hynny yw, rhaid torri llif y llawysgrifen wrth ysgrifennu llythyren yn hytrach na gwneud un llif parhaus fel ceir mewn ffontiau a ddaeth i'w adnabod fel Lladin neu Antiqua a ddefnyddiwyd mewn ieithoedd eraill megis rhai Romans, Cymraeg a Saesneg.
Er i ieithoedd eraill, megis Ffrangeg, Saesneg neu Eidaleg fabwysiadu ffurfiau ar ffont 'Antiqua' neu 'Lladin, yn ystod yr 17g a'r 18g daliodd yr Almaeneg i ddefnyddio Gothig. Defnyddiwyd hi hefyd yn Norwy a Denmarc nes 1875.
Serch hynny, byddai ysgrifenwyr yn defnyddio Kurrent wrth ysgrifennu yn Almaeneg ond ffont crwn (cursive) Lladin, Antiqua wrth ysgrifennu mewn iaith arall. Byddai geiriadur Saesneg-Almaeneg, er enghraifft yn cynnwys geiriau Saesneg mewn ffont Lladin ond geiriau Almaeneg mewn Kurrent.
Yr Ugeinfed Ganrif
Yn 1911 penodwyd dylunydd graffig o'r enw Ludwig Sütterlin i ddatblygu ffont i'w ddefnyddio yn ysgolion talaith Prwsia. Y bwriad oedd i greu ffont symlach na'r Kurrent blaenorol. Mabwysiadwyd y Sütterlinschrift (ffont Sütterlin) yn 1915 a lledodd yn ystod yr 1920 ar draws yr Almaen. Dyma oedd y ffurf swyddogol a ddysgwyd i blant sut oedd ysgrifennu yn yr Almaeneg. Gydag hyn daeth y defnydd o'r term 'Kurrent' allan o ddefnydd wrth i bobl arddel Sütterlinschrift, neu Sütterlin, fel y modd o ysgrifennu. Ni fabwysiadwyd Sütterlin yn Awstria, parhawyd i ddefnyddio'r Kurrent blaenorol.
Am amryw resymau, anhoffter Hitler o'r sgript Fraktur, anhwylustod argraffu, anallu trigolion gwledydd wedi eu goresgyn gan y Reich Natsiaid i ddarllen y sgript, cafwyd gwared ar Sütterlin a'r sgrip Kurrent yn ystod y Ail Ryfel Byd. Cyhoeddodd yr arweinydd Natsiaidd, Martin Bormann, ddeddf ar 3 Ionawr 1941 yn dileu defnydd o Sütterlin neu Kurrent mewn deunydd print ac yna ar 1 Medi 1941 cafwyd gwared arni fel modd o ddysgu plant i ysgrifennu. Mabwysiadwyd beth a elwyd yn 'deutsche Normalschrift' y ffont Lladin, Antiqua.
Gydag hyn daethpwyd i ben ar yr hyn a elwyd yn Dadl Antiqua-Fraktur, dadl tanbaid dros sut oedd ysgrifennu'r iaith Almaeneg, a dadl a barhaodd trwy gydol yr 19g a dechrau'r 20g.
Arddull
Mae'r Kurrentschrift yn gwyro i'r dde gyda bwâu ar y llythrennau dyrchafol (mynd uwchben llinell anweledig ganolig y ffont mewn teipograffeg). Rhoir coesau hir disgynedig i'r llythrennau 'f' ac 's' megis mewn ffontiau hŷn. Mae'r llythrennau 'h' a 'z' yn cynnwys lŵp wrth droed y lythyren. Mae'r 'e fach' yn anghyfarwydd a dryslyd i'r darllenydd cyfoes, Lladin Antiqua gan ei fod mor debyg i'r 'n'. O'r hen ffurf yma o'r 'e' y daw ffurf yr umlaut a roi'r uwchben llythrennau Almaeneg. Os na fydd y gallu gan argraffydd i ddefnyddio umlaut, y confensiwn hyd heddiw yw roi e ar ôl y llefariad e.e. ae, oe, ue ar gyfer ä, ö, ü.
Ceir hefyd glymlythrennau ar gyfer ch, sch, tz (gw. delwedd uchod dde). A gwelir yr Eszet, yr ß, llythyren unigryw yr Almaeneg.
Phyllomacromia girardi
Gwas neidr o deulu'r Macromiidae (neu'r 'Criwserod') yw'r Phyllomacromia girardi. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd.
81fed seremoni wobrwyo yr Academi
bawd|dde|[[Sid Ganis a Forest Whitaker yn cyflwyno'r enwebiadau yn Theatr Samuel Goldwyn yn Beverley Hills]]
Cyhoeddwyd yr enwebiadau ar gyfer yr 81fed seremoni wobrwyo yr Academi ar ddydd Iau, yr 22ain o Ionawr, 2009 gan Sid Ganis, arlywydd yr Academi o Gelfyddydau a Gwyddorau Ffilm a'r actor Forest Whitaker. Cynhaliwyd y seremoni yn Theatr Samuel Goldwyn ym mhencadlys yr Academi yn Beverly Hills. Cafodd yr enillwyr eu cyhoeddi yn y seremoni gwobrwyo ar yr 22ain o Chwefror, 2009 yn Theatr Kodak yn Hollywood, Los Angeles, Califfornia.
Recoil
Ffilm llawn cyffro am drosedd gan y cyfarwyddwr Art Camacho yw Recoil a gyhoeddwyd yn 1998. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Recoil ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Timothy Michael Wynn. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Kelli McCarty, Robin Curtis, Gary Daniels, Marc Alaimo, Richard Foronjy a Thomas Kopache. Mae'r ffilm Recoil (ffilm o 1998) yn 96 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1998. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Saving Private Ryan sef ffilm ryfel gan Steven Spielberg a enillod 5 Oscar. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Golygwyd y ffilm gan Heidi Scharfe sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Art Camacho ar 1 Ionawr 1960 yn Los Angeles.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Art Camacho nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Gwennol y Bahamas
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Gwennol y Bahamas (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: gwenoliaid y Bahamas) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Tachycineta cyaneoviridis; yr enw Saesneg arno yw Bahama swallow. Mae'n perthyn i deulu'r Gwenoliaid (Lladin: Hirundinidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn T. cyaneoviridis, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.
Teulu
Mae'r gwennol y Bahamas yn perthyn i deulu'r Gwenoliaid (Lladin: Hirundinidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Great Steeping
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Great Steeping. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Lindsey.
Big Grove Township, Illinois
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd o fewn ardal Big Grove Township, gan gynnwys:
The Pass
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Russell Tovey, Nico Mirallegro, Arinze Kene, Rory J. Saper a Lisa McGrillis. Mae'r ffilm The Pass yn 87 munud o hyd.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Fantastic Beasts and Where to Find Them sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Tokyo Joe
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Stuart Heisler yw Tokyo Joe a gyhoeddwyd yn 1949. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Japan. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Cyril Hume a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan George Antheil. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Humphrey Bogart, Sessue Hayakawa, Alexander Knox, Florence Marly, Jerome Courtland, Charles Meredith, Rhys Williams, Gordon Jones a Harold Goodwin. Mae'r ffilm Tokyo Joe yn 88 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1949. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd White Heat sy’n ffilm drosedd ac antur gan cyfarwyddwr ffilm oedd yr actores Raoul Walsh. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Golygwyd y ffilm gan Viola Lawrence sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Stuart Heisler ar 5 Rhagfyr 1896 yn Los Angeles a bu farw yn yr un ardal ar 5 Chwefror 2019.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Stuart Heisler nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Shigeaki Hinohara
Meddyg ac awdur nodedig o Japan oedd Shigeaki Hinohara  (4 Hydref 1911 - 18 Gorffennaf 2017). Meddyg Japaneaidd ydoedd, ac yn ôl y sôn, ef sefydlodd a phoblogeiddiodd yr arfer o gynnal archwiliadau meddygol blynyddol yn Japan. Cafodd ei eni yn Yamaguchi, Japan ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Kyoto ac Ysgol Feddygaeth Prifysgol Emory. Bu farw yn Tokyo.
Gwobrau
Enillodd Shigeaki Hinohara y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:
Serial Killer
Ffilm gyffro gan y cyfarwyddwr Pierre David yw Serial Killer a gyhoeddwyd yn 1995. Fe'i cynhyrchwyd yng Nghanada.
Y prif actor yn y ffilm hon yw Kim Delaney.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1995. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Braveheart sef ffilm gan Mel Gibson am yr Alban a rhyfel annibyniaeth y genedl, dan arweiniad William Wallace, yn erbyn y goresgynwyr Seisnig o Loegr.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Pierre David ar 17 Mai 1944 ym Montréal.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Pierre David nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Wwzz
Band tecno Cymreig oedd Wwzz, a fu'n weithgar yn ystod yr 1990au cynnar. Roedd yr aelodau'n cynnwys Cian Ciaran a Meilyr Tomos, y ddau gynt o'r band Aros Mae, a Llŷr Dyfan.
Ymddangosodd eu trac Llyn ar albwm gasgliad Ap Elvis ym 1993.
Baby Bigfoot
Ffilm antur a ffuglen wyddonol gan y cyfarwyddwr Art Camacho yw Baby Bigfoot a gyhoeddwyd yn 1997. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Little Bigfoot ac fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Scott McAboy a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Louis Febre. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Kelly Packard, Matt McCoy a Ross Malinger. Mae'r ffilm Baby Bigfoot yn 90 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1997. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Titanic sef ffilm ramant Americanaidd gan y cyfarwyddwr James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Art Camacho nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Walter Rudolf Hess
Meddyg a llawfeddyg nodedig o'r Swistir oedd Walter Rudolf Hess  (17 Mawrth 1881 - 12 Awst 1973). Cyd-dderbynodd Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1949 a hynny am iddo fapio ardaloedd yn yr ymennydd a oedd yn gyfrifol am reoli organau mewnol. Cafodd ei eni yn Frauenfeld, Y Swistir ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Zurich. Bu farw yn Muralto.
Gwobrau
Enillodd Walter Rudolf Hess y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:
De Achtste Dag
Ffilm ddogfen yw De Achtste Dag a gyhoeddwyd yn 2018. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Iseldiroedd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Iseldireg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2018. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Guilty sef ffilm drosedd gan Gustav Möller.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Bwncath adeinllydan
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Bwncath adeinllydan (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: bwncathod adeinllydan) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Buteo platypterus; yr enw Saesneg arno yw Broad-winged hawk. Mae'n perthyn i deulu'r Eryr (Lladin: Accipitridae) sydd yn urdd y Falconiformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn B. platypterus, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America a Gogledd America.
Teulu
Mae'r bwncath adeinllydan yn perthyn i deulu'r Eryr (Lladin: Accipitridae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Aberdaugleddau
Tref a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw Aberdaugleddau (Saesneg: Milford Haven). Mae ganddi phoblogaeth o tua 14,000. Yno mae porthladd mwyaf Cymru, sy'n borthladd naturiol. Gan fod modd i longau enfawr ddod i mewn i'r porthladd mae sawl purfa olew yno. Daw enw'r dref o Afon Cleddau (hefyd a elwir yn afon Daugleddau), a ffurfwyd gan gydlifiad Afon Cleddau Ddu a Chleddau Wen.
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan ac yn Senedd y DU gan.
Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:
Marchredynen euraid
Rhedynen a gaiff ei thyfu'n aml ar gyfer yr ardd yw Marchredynen euraid sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu Dryopteridaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Dryopteris affinis a'r enw Saesneg yw Scaly male-fern. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Marchredynen Euraid, Marchredynen Gwisg-euraid.
Mae'r planhigyn hwn yn hen, credir iddo esblygu i'w ffurf bresennol oddeutu 100 miliwn o flynyddoedd yn ôl.
Aros Mae (band)
Band Cymreig oedd Aros Mae, a fu'n weithgar yn ystod yr 1990au cynnar. Roedd yr aelodau'n cynnwys Cian Ciaran, Meilyr Tomos, Steven Tomos, Eluned Haf a Hywel Wigley.
Phyllomacromia hervei
Gwas neidr o deulu'r Macromiidae (neu'r 'Criwserod') yw'r Phyllomacromia hervei. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd.
Duwdod
Endid goruwchnaturiol sy'n cael ei addoli yw duwdod. Ystyrir ef neu hi yn santaidd ac yn meddu pwerau sylweddol.
Gall duwdod gael ei addoli mewn nifer o ffurfiau; yn aml fe'i darlunnir ar ffurf ddynol neu ar ffurf anifail. Yn ôl rhai crefyddau, mae'n gabledd darlunio'r duwdod mewn unrhyw ffurf. Gall eu pwerau fod yn gyfyngedig i ardaloedd arbennig neu i agweddau arbennig ar fywyd, neu gallant fod yn hollalluog. Yn aml, mae'r duwdod yn gysylltiedig â bywyd ar ôl marwolaeth.
Addoli duwdod yw maes crefydd, tra mae syniadaeth am y duwdod yn fater diwinyddiaeth. Mae'r mwyafrif mawr o drigolion y byd yn ddilynwyr rhyw grefydd. Ymddengys fod rhyw fath o grefydd yn mynd yn ôl i'r cyfnod cynnar, gan fod claddedigaethau o rhwng 50,000 a 30,000 CCC. yn dangos tystiolaeth am gred mewn bywyd ar ôl marwolaeth.
Byd Gwynn: Cofiant T. Gwynn Jones, 1871-1949
Disgrifiad byr
Cofiant cynhwysfawr ac arloesol am fywyd a gwaith y bardd, y llenor a'r ysgolhaig T. Gwynn Jones (1871-1949). Yn ôl broliant y llyfr hwn (2010): T. Gwynn Jones oedd un o feirdd mwyaf yr ugeinfed ganrif yn y Gymraeg, ond cyfran yn unig o'i holl weithgarwch llenyddol oedd barddoni iddo. Roedd yn newyddiadurwr, yn nofelydd, yn feirniad, yn gyfieithydd ac yn ieithydd; dyma ŵr amryddawn ac amlochrog nad oedd terfynau i' alluoedd. Yn y cofiant hwn ceir portread arloesol wrth i'r awdur geisio tafoli ei gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg yn ei grynswth. Ac mae'r ymchwil trylwyr a wnaed wedi dadlennu llawer iawn o ffeithiau newydd am y cawr llenyddol hwn a fu farw union 70 mlynedd yn ôl. Botwm Crys yn cadw lle
Duwdod
Efallai'r ffurf gyntaf ar grefydd oedd Animistiaeth, lle credir fod ysbrydion ym mhopeth, yn cynnwys anifeiliaid, planhigion ac elfennau.
Pocahontas, Iowa
Dinas yn, yn nhalaith Iowa, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Pocahontas, gan gynnwys:
Daniel Bovet
Meddyg, biocemegydd, ffarmacolegydd a esperantydd nodedig o'r Swistir oedd Daniel Bovet (23 Mawrth 1907 - 8 Ebrill 1992). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ddarganfyddiad o wrth-histaminau ym 1937. Enillodd Wobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1957 am iddo ddatblygu cyffuriau a oedd yn atal effeithiau niwro-drosglwyddwyr penodol. Cafodd ei eni yn Fflach, Y Swistir ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Geneva. Bu farw yn Rhufain.
Gwobrau
Enillodd Daniel Bovet y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:
Duwdod
Mewn rhai ffurfiau o amldduwiaeth, ystyrir y duwiau a duwiesau fel rhyw fath o fersiwn ddwyfol ac endidau dynol. Nid oedd y ffin rhwng duwiau a bodau dynol yn un na ellid ei chroesi. Er enghraifft, disgrifiai brenhinoedd yr Hen Aifft eu hunain fel "Mab Ra" a duwiau eraill. Gallai bodau dynol ddod yn ddwyfol ar ôl eu marwolaeth; er enghraifft cyhoeddwyd llawer o ymerodrol Rhufain yn dduwiau. Honnai teulu Iŵl Cesar eu bod yn ddisgynyddion uniongyrchol i'r dduwies Gwener.
Mewn Undduwiaeth, dim ond un Duw sydd, ac mae pellter mwy rhwng y dynol a'r dwyfol. Ceir gwahanol ffurfiau, er enghraifft mewn Pantheistiaeth mae'r bydysawd ei hun yn ddwyfol. Credai dilynwyr Manicheaeth a Zoroastriaeth mewn deuoliaeth, da a drwg. Y prif grefyddau un-dduwiol yw Iddewiaeth, Cristnogaeth ac Islam.
Gwennol euraid
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Gwennol euraid (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: gwenoliaid euraid) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Tachycineta euchrysea; yr enw Saesneg arno yw Golden swallow. Mae'n perthyn i deulu'r Gwenoliaid (Lladin: Hirundinidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn T. euchrysea, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r gwennol euraid yn perthyn i deulu'r Gwenoliaid (Lladin: Hirundinidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Y Dwyrain Canol
bawd|250px|Gwledydd y Dwyrain Canol Rhanbarth sy'n cynnwys de-orllewin Asia a rhannau o Ogledd Affrica yw'r Dwyrain Canol. Mae anghytuno am ei ddiffiniad. Byddai rhai daearyddwyr a haneswyr yn cynnwys Iran a hyd yn oed Affganistan yn y rhanbarth.
Amser Tiwlip: Cynnydd a Chwymp y Triawd Lescano
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2008. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Dark Knight sef ffilm drosedd llawn cyffro, Americanaidd am uwcharwr.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Snow Teasure
Ffilm antur am ryfel gan y cyfarwyddwr Irving Jacoby yw Snow Teasure a gyhoeddwyd yn 1968. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Cafodd ei ffilmio yn Norwy. Sgwennwyd y sgript wreiddiol gan Irving Jacoby.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1968. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd 2001: A Space Odyssey sef ffilm wyddonias gan Stanley Kubrick.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Irving Jacoby ar 28 Mai 1909 ym Manhattan.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Irving Jacoby nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Marchredynen gribog
Mae'r planhigyn hwn yn hen, credir iddo esblygu i'w ffurf bresennol oddeutu 100 miliwn o flynyddoedd yn ôl.
Carn Dearg (941 m)
Mae Carn Dearg yn gopa mynydd a geir rhwng Loch Treig a Loch Ericht ym mynyddoedd y Grampians, yng ngogledd-orllewin Ucheldir yr Alban;.
Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.
Wayland, Missouri
Dinas yn, yn nhalaith Missouri, yw .
Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Wayland, gan gynnwys:
Dwyfor Meirionnydd (etholaeth Senedd Cymru)
Etholaeth Senedd Cymru yw Dwyfor Meirionnydd, o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru. Fe'i ffurfiwyd yn 2007.
Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw.
Canlyniad etholiad 2016
Nodyn: Ar ôl Hydref 2016 roedd Dafydd Elis-Thomas yn eistedd fel aelod annibynnol o'r Cynulliad/ Senedd
Canlyniadau Etholiad 2007
! style="background-color: " |
1Amcanol yn Unig
Newmarket, Suffolk
Tref a phlwyf sifil yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, ydy Newmarket. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Gorllewin Suffolk.
Great Sturton
Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy Great Sturton. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Lindsey.
Newport, Ynys Wyth
Tref a phlwyf sifil yn Ynys Wyth, De-ddwyrain Lloegr, ydy Newport.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 25,496.
Späte Liebe
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Gustav Ucicky yw Späte Liebe a gyhoeddwyd yn 1943. Fe'i cynhyrchwyd gan Heinz-Joachim Ewert yn yr Almaen Natsïaidd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Gerhard Menzel a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Willy Schmidt-Gentner.
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Gustav Ucicky ar 6 Gorffenaf 1898 yn Fienna a bu farw yn Hamburg ar 6 Ionawr 1990.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Gustav Ucicky nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Cysylltiadau rhyngwladol
Cangen o wyddor gwleidyddiaeth yw cysylltiadau rhyngwladol sy'n ymwneud ag astudiaeth materion tramor a chysylltiadau rhwng gwladwriaethau o fewn y gyfundrefn ryngwladol, yn cynnwys rhannau o wladwriaethau neu daleithiau, sefydliadau rhyngwladol (IGOau), sefydliadau anlywodraethol (NGOau), a chwmnïau amlwladol (MNCau). Mae'n faes academaidd ac mae'n ymwneud â pholisi cyhoeddus, gall fod naill ai'n bositif neu'n ddiduedd gan mai ei amcan yw dadansoddi yn ogystal â ffurfio polisïau tramor gwladwriaethau.
Ar wahân i wyddor gwleidyddiaeth mae cysylltiadau rhyngwladol yn ymwneud â meysydd gwahanol fel economeg, hanes, cyfraith, athroniaeth, daearyddiaeth, cymdeithaseg, anthropoleg, seicoleg, ac astudiaethau diwylliannol. Mae'n cynnwys amrywiaeth eang o faterion: o globaleiddio a'i effeithiau ar gymdeithasau a sofraniaeth wladwriaethol i gynaliadwyedd ecolegol, amlhau niwclear, cenedlaetholdeb, datblygiad economaidd, terfysgaeth, tor-cyfraith cyfundrefnol, diogelwch dynol, a hawliau dynol.
Terminoleg
Defnyddir y term cysylltiadau rhyngwladol i ddisgrifio'r holl ryngweithiadau rhwng gwladwriaethau fel gweithredyddion dros eu ffiniau, ac at y ddisgyblaeth academaidd cysylltiadau rhyngwladol (IR) neu astudiaethau rhyngwladol (IS) sydd yn astudio'r cysylltiadau hyn. Er bod rhai yn defnyddio gwleidyddiaeth ryngwladol yn gyfystyr â chysylltiadau rhyngwladol, yn gyffredinol fe'i neilltuir yn benodol at ryngweithiadau gwleidyddol eu natur rhwng gwladwriaethau, a ystyrid felly yn gategori o gysylltiadau rhyngwladol. Mae rhai yn camddefnyddio'r term gwleidyddiaeth ryngwladol wrth gyfeirio at fywyd a chysylltiadau byd-eang gwleidyddol eu natur; y term cywir am gysylltiadau nad sy'n wladwriaeth-ganolog – hynny yw, sy'n cynnwys gweithredyddion ar wahân i wladwriaethau – yw gwleidyddiaeth fyd-eang, gwleidyddiaeth fyd neu wleidyddiaeth y byd.
Gellir hefyd defnyddio cysylltiadau rhyngwladwriaethol neu wleidyddiaeth ryngwladwriaethol, termau sydd yn fanylach gan eu bod yn pwysleisio taw cysylltiadau rhwng gwladwriaethau ac nid gwledydd yw'r pwnc. Yn gyffredinol defnyddir "rhyngwladol" gan nad yw nifer o ieithoedd eraill, gan gynnwys Saesneg, Sbaeneg, a Ffrangeg, yn gwahaniaethu mewn un gair rhwng "gwladwriaeth" a "thalaith", ac felly gall "cysylltiadau rhyngwladwriaethol" yn yr ieithoedd hynny gyfeirio at gysylltiadau rhwng endidau ffederal, er enghraifft taleithiau'r Unol Daleithiau neu daleithiau Mexico.
Cyfeiria polisi tramor at sut mae gwladwriaethau yn gweithredu, adweithio, a rhyngweithio fel gweithredyddion. Mae polisi tramor yn stradlu dau amgylchedd: un mewnol, neu fewnwladol; ac un allanol, neu fyd-eang. Gan amlaf defnyddir cysylltiadau tramor wrth gyfeirio at gysylltiadau rhyngwladol gwladwriaeth benodol, er enghraifft cysylltiadau tramor y Deyrnas Unedig.
Hanes
Er dim ond yn ddiweddar datblygodd cysylltiadau rhyngwladol fel disgyblaeth academaidd, yn wir mae cymdeithasau rhyngwladol wastad wedi bodoli ble a phryd bynnag ceir gwahanol diriogaethau gwleidyddol yn cydfodoli a'i gilydd. Mae cymdeithas ryngwladol, yn ei hystyr o strwythur o normau, rheolau, a sefydliadau rhwng gwahanol diriogaethau, yn agwedd gyffredin o hanes y byd. Er hyn, mae natur cysylltiadau rhyngwladol wedi amrywio: o bosib gwahaniaeth amlycaf cymdeithas ryngwladol gyfoes i gymharu â'r hen drefnau yw'r egwyddor o gydraddoldeb cyfreithiol i bob aelod-wladwriaeth.
Yr Henfyd
Ym mlynyddoedd cynnar hanes y ddynoliaeth gwelwyd amrywiolyn llac o gymdeithas ryngwladol ymhlith y cymunedau dynol cynharaf. Yn sgîl gwelliannau economaidd ac wrth i lwythau nomadig gyfanheddu, datblygodd cymdeithasau rhyngwladol soffistigedig, yn bennaf yng Ngroeg, India, a Tsieina.
Bodolai cymdeithas ryngwladol ymysg dinas-wladwriaethau Groeg yr Henfyd, oedd yn rhannu iaith a chrefydd debyg. Cydweithiai'r gwahanol ddinas-wladwriaethau hyn mewn meysydd diwylliannol, megis Gemau Olympaidd yr Henfyd, a chrefyddol, megis y Gynghrair Amphictyonig oedd yn diogelu cysegrfeydd megis Oracl Delphi ac yn sicrháu parhâd bywyd crefyddol yn ystod rhyfel. Ymunant yn erbyn gelyn cyffredin, Ymerodraeth Persia, yn ystod Rhyfeloedd Groeg a Phersia, ond er hyn bu nifer o gynigion am hegemoni ymhlith y dinas-wladwriaethau, a'r enwocaf oedd Rhyfel y Peloponnesos rhwng Athen a Sparta. Roedd deialog Melos yn enghraifft o natur realaidd o fewn cysylltiadau rhyngwladol Groeg yr Henfyd, ac ystyrid Thucydides, awdur Hanes Rhyfel y Peloponnesos, fel realydd cynnar. Ond er y bwyslais ar rym mewn achosion fel hyn, roedd nifer o agweddau o gysylltiadau yng Ngroeg yr Henfyd oedd yn dynodi cymdeithas ryngwladol soffistigedig. Modd cyffredin o gytuno ar anghydfodau tiriogaethol oedd i drydedd blaid gyflafareddu, yn enwedig mewn dadleuon o bwysigrwydd crefyddol, strategol, neu economaidd. Penodwyd proxenia (fath o gonswliaeth) i gynrychioli cymunedau tramor yn y dinas-wladwriaethau mwy. Datblygodd cysyniadau o foesau cyffredin (rhagflaenydd i foeseg ryngwladol) ynghylch diplomyddiaeth, cytundebau, a thriniaeth meirw'r gelyn, a chosbwyd torri'r safonau hyn gan sancsiynau.
Bu nifer o normau crefyddol oedd yn elfennol i gysylltiadau rhwng Teyrnasoedd India'r Henfyd. Datblygodd cysyniadau, yn seiliedig ar dharma, o'r rhyfel cyfiawn, oedd yn dibynnu ar berfformio defodau penodol wrth gychwyn rhyfel a rheolau ar ymddygiad yn ystod ac ar ôl rhyfel. Amlinellwyd rheolau ar gysylltiadau rhwng teyrnasoedd yr India, gan gynnwys ymddygiad trugarog yn ystod rhyfel, yn nhraethawd yr Arthashastra yn y 4g CC, gan ystyried y rheolau hyn fel mater o wladweinyddiaeth ddoeth, nid moesoldeb yn unig. Yn debyg i gymdeithas ryngwladol Groeg yr Henfyd, ystyriwyd cytundebau yn sanctaidd, ond weithiau cytunwyd ar warantau ychwanegol megis gwystlon rhag ofn i un o'r pleidiau eu torri.
Bodolodd system ryngwladol rhwng teyrnasoedd Tsieina am bum ganrif cyn i Frenhinllin Qin uno'r wlad yn 221 yn dilyn Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar. Yn ystod Cyfnod y Gwanwyn a'r Hydref bu rhyfeloedd yn aml, ond cawsant hwy eu hymladd mewn modd ffurfiol gan barchu rheolau sifalri. Ar ôl yr uniad, mabwysiadodd Ymerodraeth Tsieina cred swyddogol eu bod yn uwchraddol i allanwyr, a buont yn cynnal cysylltiadau â thramorwyr, a elwyd yn "farbariaid allanol", dim ond os oeddent yn cydnabod statws uwch Tsieina.
Cyn ei hegemoni yn y ganrif gyntaf CC roedd Rhufain Hynafol yn cynnal cysylltiadau â phwerau gwrthwynebol megis Carthago ar sail cydraddoldeb. Datblygwyd terminoleg gyfreithiol o fewn yr Ymerodraeth Rufeinig, a gwelwyd cysyniad o ius gentium (cyfraith cenhedloedd) am y tro cyntaf. Gyda chodiad yr Ymerodraeth Rufeinig nid oedd angen i Rufain boeni cymaint am gynnal cysylltiadau â phwerau eraill.
Tra-arglwyddiaeth Cristnogaeth ac Islam
Yn 395 rhannodd yr Ymerodraeth Rufeinig yn ddwy rhan: y dwyrain Uniongred, a'r gorllewin Catholig. Ar ôl i'r Ymerodraeth Orllewinol gwympo, hawliodd y Babaeth ei bod wedi etifeddu awdurdod uwchgenedlaethol Rhufain dros Ewrop Gatholig a daeth yr Eglwys Gatholig yn elfen unedig o fewn cymdeithas ryngwladol Ewrop yr Oesoedd Canol. Datblygodd yr Eglwys cyfraith ganon oedd yn manylu ar reolau sancsiynau, cyflafareddiad, gwrandawiadau ffurfiol, diplomyddiaeth a chytundebau, ysgymuniad, dirwyon, a phenydiau cyhoeddus. Datblygodd hefyd athrawiaeth o ryfel cyfiawn a llenyddiaeth ar rôl cred Gristnogol mewn rhyfel. Er cydnabuwyd awdurdod y Babaeth gan wledydd Ewrop a bu'r rheolau hyn wastad yn cael eu hystyried, nid oedd gan y Fatican llawer o rym ymarferol, a chafodd gorchmynion pabaidd eu hanwybyddu'n aml gan arweinwyr seciwlar. Un o orchmynion y Fatican a anwybyddwyd yn amlaf oedd y gwaharddiad ar wladwriaethau i gynnal cysylltiadau â chenhedloedd anghristnogol.
Yn Nwyrain Ewrop a'r Dwyrain Agos parhaodd yr Ymerodraeth Fysantaidd Uniongred tan 1453. Er nad oedd ganddi fawr o rym milwrol i gymharu â'r grym cyfagos, y Byd Islamaidd, goroesodd trwy rwydwaith cuddwybodaeth soffistigedig ac effeithiol, polisïau o rannu a rheoli ymhlith ei gelynion, a chorfflu diplomyddol hynod o hyfforddedig. Ar ôl marwolaeth Muhammad yn 632 ymledodd Islam ar draws y Dwyrain Canol, a rhannau o Affrica, Asia, ac Ewrop. Bwriad Islam fel grym gwleidyddol oedd i greu umma ("cymuned o gredinwyr"). Yn wreiddiol gwnaed hyn trwy'r galiffiaeth, a etifeddodd rôl lywodraethol Muhammad dros Fwslimiaid, ond daethpwyd â therfyn i'r drefn hon gan y sgism rhwng sunni a shia ac wrth i arweinwyr lleol gweld eu hunain yn fwyfwy annibynnol ar y califf.
Yn namcaniaeth Islamaidd gynnar, rhanwyd y byd yn ddwy rhan: Dar al-Islam (tŷ Islam), sef tiroedd Mwslimaidd, a Dar al-harb (tŷ rhyfel), gyda rhyfel parhaol rhwng y ddwy. Er roedd cadoediadau yn bosib, roeddent dim ond yn gallu para hyd at 10 mlynedd. Roedd gan Fwslimiaid rwymedigaeth i ymladd jihad yn erbyn pobloedd Dar al-harb, a'r unig eithriadau oedd Iddewon a Christnogion, neu "Bobloedd y Llyfr", a ganiateir iddynt ymarfer eu ffydd mewn tiroedd Islamaidd er bod ganddynt llai o hawliau na Mwslimiaid ac roedd yn rhaid iddynt talu treth y pen.
Roedd rheolau Islamaidd ar barchu cytundebau yn fwy llym na rheolau'r Eglwys Gatholig. Datblygodd athrawiaeth Islamaidd o ryfel cyfiawn, a arloeswyd gan Saladin yn ystod y Croesgadau, ond fel yn achos y Babaeth, anwybyddwyd hyn yn aml. Yn y bôn cwympodd uniad Islamaidd o ganlyniad i wrthsafiad allanol, a bu rhaid i wledydd Mwslimaidd derbyn cydfodolaeth heddychlon â Dar al-harb. Datblygodd masnach rhwng gwledydd Islamaidd a gwledydd Cristnogol, a rhoddwyd caniatâd i rai arweinwyr Cristnogol i sefydlu gwladfeydd mewn gwledydd Mwslimaidd dan arweiniad conswliaid.
Sefydlodd Mwslimiaid yn Nhwrci Ymerodraeth yr Otomaniaid ym 1299, ac erbyn yr 16g yr oedd yn rym pwysig yng nghymdeithas ryngwladol Ewrop.
Esgyniad cymdeithas ryngwladol fodern
Datblygodd y gymdeithas ryngwladol gyfoes ar sail y gysyniadaeth o'r wladwriaeth fel gweithredydd annibynnol gyda sofraniaeth a goruchafiaeth gyfreithiol dros bob gweithredydd anwladwriaethol y tu mewn i'w gororau, a gyda chydraddoldeb cyfreithiol i bob gwladwriaeth ar y lefel ryngwladol. Roedd y ddealltwriaeth hon o'r system ryngwladol yn cynnwys diffyg hierarchaeth, hegemoni, ac imperialaeth o fewn cymdeithas ryngwladol Ewrop (dadleir i ba raddau yr oedd hyn yn wir mewn gwirionedd), a datblygodd hefyd y syniad o anymyrraeth gan rymoedd allanol mewn materion mewnwladol gwladwriaethau. Ar droad yr Oesoedd Canol Diweddar a'r Cyfnod Modern Cynnar, datblygodd tri sefydliad canolog cymdeithas ryngwladol fodern: diplomyddiaeth, sef cyfathrebu ffurfiol rhwng gwladwriaethau (gyda'r syniad o freintryddid diplomyddol); cyfraith ryngwladol oedd yn orfodol ar wladwriaethau, gyda'u cydsyniad; a chydbwysedd grym i gadw trefn ryngwladol yng nghyd-destun absenoldeb awdurdod uwch.
Datblygodd cyfraith ryngwladol gyda chyfreithegwyr o Sbaen yn ystod y Dadeni, megis Francisco de Vitoria a ysgrifennodd ar hawliau pobloedd brodorol yr Amerig gyda syniadau oedd groes i farn y Fatican. Yn hwyrach, ysgrifennodd yr Iseldirwr Grotius a'r Swisiad Vattel ar hawliau a dyletswyddau gwladwriaethau yng nghymdeithas ryngwladol, cydbwysedd grym, rheolau diplomyddiaeth, cytundebau, masnach ryngwladol, cyfraith y môr, a rhyfel.
Damcaniaeth
Mae damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol yn ceisio gosod fframwaith cysyniadol er mwyn dadansoddi cysylltiadau rhyngwladol. Bodolir perthynas gryf rhwng damcaniaeth ac astudiaeth cysylltiadau rhyngwladol fel disgyblaeth academaidd.
Bydd rhyw ffurf ar gysylltiadau rhyngwladol lle bynnag a phryd bynnag mae'n rhaid i wahanol gyfundrefnau gwleidyddol, yn meddu ar diriogaeth, gydfodoli yn yr un byd cymdeithasol. Er y gellir llunio rhyw gynhanes o ddamcaniaethau ynglŷn â chysylltiadau rhyngwladol, yn enwedig parthed rhyfel a grym, bodolai astudiaeth ysgolheigaidd o'r pwnc fel syniad fras yn unig cyn dyfodiad y Rhyfel Byd Cyntaf. Sbardunwyd disgyblaeth academaidd newydd gan erchyllterau'r rhyfel, a'r awydd am heddwch, ac yn ei brifiant aeth academyddion ati i ddamcaniaethu ar gysylltiadau rhyngwladol, fel na fyddai'r maes ond yn enw arall am "faterion cyfoes". O ganlyniad, daeth damcaniaethau i reoli datblygiad y ddisgyblaeth, ac fel rheol câi hanes academaidd cysylltiadau rhyngwladol ei draddodi fel cyfres o "Ddadleuon Mawr" rhyw yr amryw ddamcaniaethau. Wrth edrych yn ôl ar yr 20g, mae rhai ysgolheigion yn credu bod y tra-awdurdod damcaniaethol wedi rhoi'r ddisgyblaeth dan anfantais ers ei gychwyn, a bod y bwyslais ar y Dadleuon Mawr ond yn bogailsyllu gan arbenigwyr y maes. Gan fod cymaint o gymysgu rhwng y byd academaidd, melinau trafod, ymgyrchwyr, a gwneuthurwyr polisi, dadleuir bod damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol yn rhan fyw o'r ddisgwrs mewn materion rhyngwladol, ac nid yn astudiaeth oer sydd ond yn ymateb i ddigwyddiadau yn y byd.