cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mabo
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2012. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd 12 Years a Slave sef ffilm fywgraffyddol gan y cyfarwyddwr ffilm Steve McQueen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Pseudagrion punctum
Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Mabo
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Rachel Perkins ar 1 Ionawr 1970 yn Canberra. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1998 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Rachel Perkins nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Shooting Star
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Yōsuke Eguchi, Ken Ogata a Mami Shimizu.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2000. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Gladiator sef ffilm hanesyddol am y cyfnod Rhufeinig gan Ridley Scott. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Didlington
Pentref a phlwyf sifil yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, ydy Didlington. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Breckland.
Betty Guy
Arlunydd benywaidd o Unol Daleithiau America oedd Betty Guy (15 Medi 1920 - 22 Gorffennaf 2016).
Treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Unol Daleithiau America.
Robert Morton Nance
Ysgolhaig Cernyweg yn enedigol o Gymru oedd Robert Morton Nance (1873 – 1959). Ystyrid ef yn un o'r prif awdurdodau ar yr iaith Gernyweg ac un ffigurau bwysicaf yr adfywiad Gernyweg.
Ganed ef yn ninas Caerdydd i rieni o Gernyw. Ysgrifennodd lawer o lyfrau a phamffledi ar y Gernyweg, gan gynnwys geiriadur Cernyweg safonol. Bu hefyd yn olygydd y cylcghgrawn Old Cornwall, ac yn un o sefydlwyr Gorseth Kernow gyda Henry Jenner.
Ef oedd bennaf gyfrifol am ddatblygu'r orgraff, Cernyweg Unedig (Kernewek Unyes).
Digwyddodd yn y Donbass
Ffilm ddrama am ryfel gan y cyfarwyddwyr Leonid Lukov a Vladimir Sukhobokov yw Digwyddodd yn y Donbass a gyhoeddwyd yn 1945. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Это было в Донбассе ac fe’i cynhyrchwyd yn yr Undeb Sofietaidd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Rwseg a hynny gan Boris Gorbatov a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Nikita Bogoslovsky.
Vargens Tid
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Hans Alfredson yw Vargens Tid a gyhoeddwyd yn 1988. Fe'i cynhyrchwyd yn Sweden. Lleolwyd y stori yn Sweden. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Swedeg a hynny gan Hans Alfredson a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Stefan Nilsson.
Digwyddodd yn y Donbass
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Ivan Pereverzev, Lavrenti Masokha, Tatiana Okunevskaya, Ivan Pelttser ac Yelena Tyapkina. Mae'r ffilm Digwyddodd yn y Donbass'' yn 93 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Vargens Tid
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Stellan Skarsgård, Georg Årlin, Gösta Ekman, Stig Olin, Baard Owe, Benny Haag, Carl-Gustaf Lindstedt a Per Mattsson.
Digwyddodd yn y Donbass
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1945. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Anchors Aweigh ffilm ysgafn, fflyffi ar ffurf miwsigal gyda Fran Sinatra, gan y cyfarwyddwr ffilm George Sidney. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,700 o ffilmiau Rwseg wedi gweld golau dydd. Aleksandr Gintsburg oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Vargens Tid
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1988. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Die Hard sef ffilm llawn cyffro gan John McTiernan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 3,400 o ffilmiau Swedeg wedi gweld golau dydd.
Digwyddodd yn y Donbass
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Leonid Lukov ar 2 Mai 1909 ym Mariupol a bu farw yn St Petersburg ar 21 Ebrill 2012. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1927 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Vargens Tid
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hans Alfredson ar 28 Mehefin 1931 ym Malmö. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Lund, Sweden.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Digwyddodd yn y Donbass
Cyfarwyddwr
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Vargens Tid
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Hans Alfredson nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Digwyddodd yn y Donbass
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Leonid Lukov nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Gangster's Den
Ffilm am y Gorllewin gwyllt gan y cyfarwyddwr Sam Newfield yw Gangster's Den a gyhoeddwyd yn 1945. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan George H. Plympton.
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1945. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Anchors Aweigh ffilm ysgafn, fflyffi ar ffurf miwsigal gyda Fran Sinatra, gan y cyfarwyddwr ffilm George Sidney. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. Jack Greenhalgh oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Sam Newfield ar 6 Rhagfyr 1899 yn Ninas Efrog Newydd a bu farw yn Los Angeles ar 22 Ionawr 2012.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Sam Newfield nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Beware!
Ffilm fud (heb sain) am ryfel gan y cyfarwyddwr William Nigh yw Beware! a gyhoeddwyd yn 1919. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America.
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1919. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Broken Blossoms sef ffilm fud rhamantus o Unol Daleithiau America gan yr Americanwr o dras Gymreig D. W. Griffith.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm William Nigh ar 12 Hydref 1881 yn Berlin a bu farw yn Burbank ar 2 Chwefror 1993.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd William Nigh nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Pseudagrion quadrioculatum
Mursen yn nheulu'r Coenagrionidae yw'r Pseudagrion quadrioculatum sydd o fewn y grŵp (neu'r 'genws') a elwir yn Pseudagrion.
Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Dickleburgh and Rushall
Plwyf sifil yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, ydy Dickleburgh and Rushall. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Norfolk. Mae'n cynnwys y pentrefi Dickleburgh a Rushall.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 1,472.
Final Mission (ffilm, 2013)
Ffilm Bengaleg o India yw Final Mission. Fe'i cynhyrchwyd yn India.
Dryw persain y Gogledd
Aderyn a rhywogaeth o adar yw Dryw persain y Gogledd (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: drywod persain y Gogledd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Microcerculus philomela; yr enw Saesneg arno yw Nightingale wren. Mae'n perthyn i deulu'r Drywod (Lladin: Troglodytidae) sydd yn urdd y Passeriformes.
Final Mission (ffilm, 2013)
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Dryw persain y Gogledd
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn M. philomela, sef enw'r rhywogaeth.
Teulu
Mae'r dryw persain y Gogledd yn perthyn i deulu'r Drywod (Lladin: Troglodytidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
Beinn Trilleachan - Trilleachan Slabs
Mae Beinn Trilleachan - Trilleachan Slabs yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn  Ucheldir yr Alban;. Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd yw Beinn Trilleac.
Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.
Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.
Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg
Mae hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg yn ymestyn dros gyfnod o 16 canrif.
Y cyfnod wedi ymadawiad y Rhufeiniaid
Pan adawodd y Rhufeiniaid Brydain yn y 5g roedd tiriogaeth y Frythoneg yn ymestyn trwy dir mawr Prydain drwyddi draw, heblaw o bosib am diroedd y Pictiaid (nad oes sicrwydd ynglŷn â'u hanes ieithyddol) yng Ngogledd Ddwyrain yr Alban a’r tiroedd yng Ngogledd Orllewin yr Alban lle y tybir y siaredid tafodiaith Celteg-Q o bosib yn hytrach na Chelteg-P. Roedd y Frythoneg yn dechrau newid yr adeg hon ac yn esgor ar y tafodieithoedd Cernyweg a Chymraeg. Ar yr un pryd roedd mewnlifiad pobloedd i Brydain ac ymryson am bŵer yn golygu bod ieithoedd yr estroniaid yn disodli’r Frythoneg mewn rhannau o Brydain.
Gydag ymadawiad y Rhufeiniaid cafwyd mewnlifiad o Wyddelod a’r Wyddeleg i Gernyw a Chymru, yn Nyfed, draw cyn belled â Brycheiniog ac ar hyd yr arfordir gorllewinol, am gyfnod hir, gan ddechrau yn y 5g. Ond dychwelyd i Iwerddon neu gael eu cymathu i’r Gymraeg y bu eu hanes wrth i’r Llychlynwyr wanhau gafael y Gwyddelod ar eu tiriogaethau yn y 9g. Diflannu bu hanes y Wyddeleg yng Nghernyw ac yng Nghymru, ond gan adael nifer o groesau a cherrig beddau Ogam, yn enwedig yn Sir Benfro, ac enwau llefydd a tharddiad Gwyddelig megis Llŷn. Ar yr un adeg cyrhaeddodd y Gwyddelod Dalriada yng Ngorllewin yr Alban, gan ymledu eu dylanwad a’u hiaith Gelteg-Q ar draws ucheldir yr Alban.
Nid oes sicrwydd am ba hyd y parhaodd poblogaeth Lloegr i siarad Cymraeg wedi mewnlifiad yr Eingl, y Sacsoniaid a’r Daniaid. Mae tystiolaeth bod Cymraeg yn dal yn fyw ar dafod rhai yn Nwyrain Lloegr hyd 700. Gan fod enwau Celtaidd ar rai afonydd ac ychydig o leoedd yn ardaloedd gwledig de Lloegr (e.e. Brent, Ouse, Kent) wedi eu trosglwyddo i'r Saesneg gellir tybied bod y Brythoniaid oedd yno yn dal i siarad Brythoneg yn ystod y 5ed a’r 6g. Ond yn hwyr neu hwyrach, diflannu bu hanes y Gymraeg yn y tiroedd hynny a feddiannwyd gan yr Eingl-Sacsoniaid neu’r Daniaid. Parheid i siarad Cymraeg yn y teyrnasoedd hynny a arhosent o dan lywodraeth Brythoniaid, yng Nghymru, yng Ngogledd Orllewin Lloegr a De’r Alban. Yn nhiroedd Rheged, Ystrad Clud a Bro’r Gododdin yn y Gogledd (a elwir yr Hen Ogledd) ac yng Nghymru a'r Gororau yn y Gorllewin y sefydlwyd Cymraeg Cynnar yn brif iaith a diwylliant y bobl am ragor nag ychydig ganrifoedd wedi ymadawiad y Rhufeiniaid. Daw’r farddoniaeth Cymraeg cynharaf sydd wedi goroesi o diriogaethau’r Hen Ogledd, gan gynnwys Y Gododdin, sydd yn adrodd hanes brwydr Catraeth tua 595.
Mae cryn ddyfalu ymhlith haneswyr paham bod y Gymraeg wedi diflannu o’r tiroedd a oresgynnwyd gan estroniaid, yn hytrach na bod yr estroniaid wedi eu cymathu i’r Gymraeg. Cymhathiad a ddigwyddodd yng Ngâl lle y cefnodd y mewnfudwyr Almaenaidd ar eu tafodieithoedd Almaeneg gan fabwysiadu Lladin y brodorion. Tybir mai statws uchel y Lladin oedd wedi ysgogi’r newid yng Ngâl ond bod statws gymharol isel y Gymraeg yn golygu na fabwysiadwyd hi gan y mewnfudwyr.
Yn ystod y canrifoedd cythryblus hyn yr ymddangosodd ymwybyddiaeth ymhlith y Brythoniaid a oedd yn colli tiriogaeth i oresgynwyr ac ieithoedd estron eu bod yn perthyn i un bobl. Yn sgil yr ymwybyddiaeth hon yr ymddangosodd yr enw “Cymry” (ac o hwnnw hefyd y gair “Cymraeg” am yr iaith) ymhlith pobl y gorllewin a’r Hen Ogledd i gyfeirio atynt hwy eu hunain. Tarddiad yr enw hwn yw’r gair Brythoneg “Cymbrogi” a olygai cydwladwyr. Y bobl oedd yn siarad Cymraeg oedd y Cymry.
Dyfodiad y Normaniaid
Yng Nghymru parhasai'r teyrnasoedd Cymreig heb eu concro, er i’r teyrnasoedd dwyreiniol golli tir i’r teyrnasoedd Eingl-sacsonaidd, tan ddyfodiad y Normaniaid. Daeth yr Eingl-normaniaid â gwladychwyr yn eu sgil i diroedd ffrwythlon de Cymru ac i’r trefi a dyfent yng nghysgod eu cestyll. Dros y canrifoedd a ddilynent gael eu cymathu gan y brodorion Cymreig fyddai hanes llawer ond nid pawb ohonynt. Ni lwyddwyd byth i Gymreigio e.e. ym Mro Gŵyr ac ardal ‘Little England Beyond Wales’ ym Mro Penfro.
Gyda thwf pŵer y Normaniaid a statws a dylanwad Ffrainc ar Ewrop fe dyfai statws y Ffrangeg yn ystod Oes y Tywysogion. Mae rhai wedi dadlau mai Ffrangeg fyddai iaith llysoedd tywysogion Cymru erbyn cyfnod Llywelyn Fawr, gan gyfeirio at y geiriau benthyg o’r Ffrangeg a fabwysiadwyd gan y Gymraeg yr adeg honno. Cred eraill na ddisodlwyd Cymraeg yn llysoedd tywysogion Cymru, gan nodi mai Cymraeg fyddai iaith llysoedd barn Cymru ac mai yn Gymraeg yn hytrach na Ffrangeg y canai beirdd y llys.
Cyfnod y Tuduriaid
Wedi goresgyniad Cymru gan Edward I ym 1283 ni fu newid ymarferol amlwg yn statws y Gymraeg am gyfnod. Parhâi'r uchelwyr a’r mynachlogydd i noddi’r beirdd gan gynnal eisteddfodau a bywyd diwylliannol Cymru. Parheid i ddefnyddio Cyfraith Hywel Dda mewn rhannau o Gymru er bod statws y Saesneg wedi codi ymhlith yr uchelwyr a swyddogion y Goron. Dechreuwyd ysgrifennu ewyllysiau a dogfennau cyfreithiol eraill, a llythyrau yn Saesneg, arfer a oedd yn eithaf cyffredin erbyn y 15g. Daeth newid byd wedi i Harri VII gipio coron Lloegr ym 1485. Aeth llawer o’r uchelwyr Cymreig a fu’n brwydro yng nghad Harri VII i lys y brenin yn Llundain. Yr adeg hon y gwelid dechrau Seisnigeiddio uchelwyr Cymreig, wrth i rai ohonynt ymgartrefu yn Lloegr a’u disgynyddion yn colli eu gafael ar y Gymraeg.
Wrth i rai o’r uchelwyr ddechrau ymbellhau o Gymru, daeth dirywiad araf i’r system noddi beirdd. Adeg Harri VIII collodd y beirdd nawdd y mynachlogydd hefyd pan y’u diddymwyd bron i gyd ym 1536. Ym 1536 y pasiwyd hefyd y Ddeddf Uno (a ategwyd iddi gan ddeddf 1542) a oedd yn dileu’r gwahaniaeth statws cyfreithiol rhwng pobl o dras Gymreig ac o dras Seisnig. Ar yr un pryd creodd y Ddeddf wahaniaeth newydd rhwng statws y Gymraeg a’r Saesneg. Saesneg fyddai unig iaith llysoedd Cymru, a chyfraith Lloegr yn unig a gydnabyddid yn y llysoedd. Ni châi swyddogion cyhoeddus ddefnyddio’r Gymraeg. Mae’n debyg mai nod y llywodraeth oedd cryfhau grym canolog unffurf y wladwriaeth a’i weinyddu trwy sgweieriaid Cymreig a fedrai’r Saesneg yn rhugl. Roedd y twf yn y mynd a dod rhwng Cymru a Lloegr dros y canrifoedd hefyd yn ysgogiad i ddysgu Saesneg. Ymhen dwy neu dair canrif wedi’r Ddeddf Uno byddai’r Gymraeg wedi diflannu o enau’r boneddigion Cymreig.
Nid oedd hi'n ymarferol bosibl cadw at lythyren 'cymal iaith' y Ddeddf Uno yn y Gymru uniaith Gymraeg. Pan oedd y llywodraeth neu ei swyddogion am gyfathrebu â phobl Cymru neu am ddwyn perswâd ar y Cymry, e.e. adeg etholiad, yna defnyddient y Gymraeg. Fel ag a ddisgrifir isod defnyddid Cymraeg ar lafar yn y llysoedd barn. Yn wir, mae cofnodion y llysoedd yn ffynhonnell bwysig ar gyfer astudio hanes Cymraeg llafar.
Roedd adeg teyrnasiad y Tuduriaid yn adeg o gythrwfl rhwng mudiad newydd y Protestaniaid a'r Eglwys Gatholig. Yn ystod teyrnasiad Edward VI, yn 1549, pasiwyd Deddf yn gorfodi defnydd y Llyfr Gweddi Gyffredin Saesneg (yn lle Lladin) yn holl eglwysi'r wlad (roedd yr eglwys wladol wedi ei hymgorffori'n Eglwys Brotestannaidd gan Harri VIII). Dyma nawr Gymry Cymraeg yn clywed sain Saesneg bob dydd Sul trwy Gymru benbaladr. Ar yr un pryd roedd William Salesbury ymhlith eraill yn gweld eisiau cyfieithu'r Beibl i'r Gymraeg yn ôl ei ddaliadau Protestannaidd a hefyd er mwyn amddiffyn y Gymraeg wedi i'r iaith gael ei diraddio gan Ddeddf 1536. Dechreuodd ef ar y gwaith o gyfieithu darnau o'r Ysgrythur i'r Gymraeg, gan gyhoeddi casgliad o ddarlleniadau o'r Beibl yn 1551 (na chai ganiatâd i'w darllen yn gyhoeddus).
Ni wyddys i sicrwydd sut y darbwyllwyd ar y llywodraeth i newid polisi. Roedd cael yr Ysgrythur yn y famiaith ac addoli trwy gyfrwng yr iaith frodorol yn hytrach na Lladin yn un o sylfeini'r diwygiad Protestannaidd. Cymry uniaith oedd mwyafrif llethol pobl Cymru. Tyfu gwnaeth dylanwad y Protestaniaid yn ystod teyrnasiad Elisabeth I. Ar yr un pryd roedd Elisabeth I a'i chynghorwyr yn ofni gwrthryfel Catholig yn eu tiroedd ac am ddenu pobl Cymru at y ffydd Brotestannaidd yn hytrach na'u cythruddo ac efallai creu gelynion. Mae'n debyg y dadleuai rhai bod clywed darlleniadau Saesneg a Chymraeg ar y cyd yn hyrwyddo dealltwriaeth y Cymry o Saesneg ac felly'n galluogi lledaeniad Saesneg trwy Gymru. Roedd arwyddion newid i'w gweld pan drefnwyd yn 1561 i ddarllen o'r Beibl yn Gymraeg ar ôl y darlleniad yn Saesneg yn esgobaeth Llanelwy. Yna cafwyd caniatâd i argraffu'r Litani yn Gymraeg yn 1562. Yna yn 1563 pasiwyd Deddf yn ei wneud yn orfodol i ddarllen yr ysgrythurau a'r Llyfr Gweddi Cyffredin yn Gymraeg yn yr eglwysi hynny lle'r oedd y Gymraeg yn cael ei harfer. Yn ogystal â hyn gorchmynnai’r Ddeddf i esgobion Cymru a Henffordd i drefnu i gael cyfieithiadau o'r Ysgrythurau ac o'r Llyfr Gweddi Cyffredin. Cyhoeddwyd cyfieithiad William Morgan o'r Beibl cyfan yn 1588 a honno'n gyfieithiad ysgolheigaidd, urddasol ei Chymraeg ag eto'n ddealladwy a darllenadwy. Pan gyhoeddwyd y Beibl Cymraeg dim ond mewn 13 iaith arall roedd y Beibl eisoes wedi ei chyhoeddi. Heblaw am y Gymraeg mewn ieithoedd gwladwriaethau yn unig yr ymddangosodd y Beibl yn ystod y ganrif gyntaf wedi'r diwygiad Protestannaidd.
Canlyniad cyhoeddi Beibl William Morgan a goblygiadau Deddf 1563 oedd dychwelyd urddas y Gymraeg iddi unwaith eto. Digon helbulus fyddai hanes y Gymraeg oddi mewn i eglwys Loegr yn ystod y canrifoedd i ddod. Rhwng 1700 a 1870 ni phenodwyd un esgob a oedd yn medru'r Gymraeg i esgobaeth yng Nghymru. Ond golygai’r ffaith bod Beibl Cymraeg ar gael bod y Gymraeg i'w chlywed yn gyhoeddus a bod modd diwinydda trwy gyfrwng y Gymraeg. Y diwinyddion Protestannaidd cynnar oedd ymysg y rhai cyntaf i gyhoeddi llyfrau Cymraeg gan gynnwys Llythyr i’r Cymry Cariadus gan Morgan Llwyd (1619 - 1659) a cherddi’r ficer Prichard (1579 – 1644). Yn ystod y diwygiad Methodistaidd a thwf Anghydffurfiaeth roedd Beibl Cymraeg eisoes wrth law, yn sicrhau mai Cymraeg fyddai iaith crefydd yng Nghymru.
Twf dwyieithrwydd
Mae cysylltiadau masnachol wedi bodoli rhwng trigolion Lloegr a Chymru ers pan gyrhaeddodd y Saeson gyntaf. Hyd yn ddiweddar byddai'r gwŷr busnes o Loegr a ddeuent i ardaloedd Cymru lle y trigai Cymry uniaith yn rhwym o ddysgu Cymraeg er mwyn ennill bywoliaeth. Byddai'r Cymry a fasnachent ar draws Glawdd Offa, gan gynnwys y gyrwyr gwartheg, hefyd yn ddwyieithog.
Pan aeth Harri VII i Lundain i gymryd coron Lloegr aeth â mintai o uchelwyr Cymru gydag ef. Wedi Deddfau Uno 1536 a 1542 parhau i dyfu gwnaeth y cysylltiadau rhwng uchelwyr Cymru a Lloegr. Ar yr un pryd lleihau wnaeth cysylltiadau uniongyrchol â gwledydd tramor eraill, yn enwedig â Ffrainc. Buan y daeth yr Uchelwyr i fod yn ddwyieithog ac yna, ymhen hir a hwyr, yn siaradwyr Saesneg uniaith. Gan fod angen i unrhyw un a ddaliai swydd gyhoeddus fedru'r Saesneg rhaid oedd i'r mân uchelwyr a arhosai yng Nghymru a'r neb a fynnai ddal swydd gyhoeddus hefyd ddysgu Saesneg. Anfonai rhai eu plant i Loegr i'w haddysgu. Agorwyd hefyd ysgolion preifat yng Nghymru a'u prif swyddogaeth oedd dysgu Saesneg i'w disgyblion.
Allwedd: • Cymraeg • Dwyieithog • Saesneg
Gyda dyfodiad y Chwyldro Diwydiannol cafwyd mewnfudo i'r ardaloedd diwydiannol o weddill Cymru ac o'r tu allan i Gymru. Cynyddodd dwyieithrwydd yng Nghymru yn gyflym iawn a'r gweithwyr yn aml yn dysgu ieithoedd ei gilydd er mwyn gallu cydweithio. Siaredid Cymraeg hefyd rhwng y gweithwyr a'r rheolwyr yn y diwydiannau hynny lle'r oedd y meistri yn Gymry Cymraeg megis mewn llawer o'r ffatrïoedd gwlân. Ond Saesneg oedd iaith y rheolwyr yn y gweithiau a reolwyd gan estroniaid. Erbyn dechrau'r 20g fodd bynnag, wrth i ganran y gweithwyr di-Gymraeg godi roedd llai o angen iddynt siarad Cymraeg, yn enwedig pan nad oedd y rheolwyr yn siarad Cymraeg. Lleihau gwnaeth canran y dwyieithog yn sgil twf unieithrwydd Saesneg.
Ar ddechrau'r 19g roedd rhyw 70% o bobl Cymru'n Gymry uniaith. Erbyn cyfrifiad 1891 roedd canran y Cymry uniaith wedi gostwng i 30.4% (ac mae lle i amau cywirdeb y ffigwr hwn yn y cyfrifiad cyntaf i holi ynglŷn â'r Gymraeg), erbyn 1901 gostyngodd i 15.1% ac erbyn 1911 i 8.7%. Ni fyddai nemor neb yn Gymry Cymraeg uniaith wedi'r 1960au. Serch hynny mae llawer yn fwy cartrefol yn siarad Cymraeg na Saesneg, naill ai bob amser neu yn ôl pwnc y sgwrs.
Yn ystod yr 20g mae Saesneg wedi treiddio i bob cwr o fywyd pob dydd, gan gynnwys i'r aelwyd trwy'r radio a'r teledu. Ar yr aelwydydd hynny lle y ceir o leiaf un person yn medru'r Gymraeg erbyn hyn dim ond ar eu hanner y ceir rhagor nag un yn siarad Cymraeg. Adlewyrchir presenoldeb trwyddi draw'r Saesneg mewn dramâu a ffilmiau a ffuglen sydd yn ceisio cyfleu'r byd sydd ohoni trwy ddefnyddio cymeriadau di-Gymraeg. Mae'r defnydd hwn o Saesneg mewn dramâu ag ati wedi cynyddu'n fawr yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf.
Gwelwyd hefyd newid yn agwedd rhai o'r di-Gymraeg at y Gymraeg yn ystod y 30 mlynedd diwethaf. Mae polisïau iaith rhai cynghorau lleol lle y disgwylir i weithwyr ddysgu'r Gymraeg os nad ydynt yn ei siarad yn barod yn sbardun i rai i ddysgu'r iaith ond mae newid agwedd mwy cyffredinol i'w weld mewn rhai pobl. Yn ogystal â bod rhieni di-Gymraeg yn anfon eu plant i ysgolion Cymraeg gwelwyd hefyd dwf yn nifer yr oedolion sy'n dysgu Cymraeg. Mae'r ddarpariaeth dysgu Cymraeg hefyd wedi datblygu'n gyflym gyda dyfodiad cyrsiau WLPAN, darpariaeth deunyddiau dysgu cyfoes a chydweithio gydag S4C a'r BBC i ddarparu gwersi Cymraeg ac is-deitlau Cymraeg a Saesneg ar y teledu.
Yn ysgolion uwchradd Awdurdodau Lleol Cymru heddiw (228 ohonynt i gyd yn 2006), dysgir Cymraeg yn iaith gyntaf yn unig mewn 20 ohonynt, fel iaith gyntaf ac ail iaith mewn 54 arall ac fel ail iaith yn unig yn y gweddill.
Yn sgil y galw ar i'r llywodraeth ddarparu gwasanaethau trwy gyfrwng y Gymraeg datblygodd diwydiant cyfieithu i'r Gymraeg. Cafwyd cyfieithwyr Cymraeg-Saesneg proffesiynol yng Nghymru a digon ohonynt i ffurfio Cymdeithas Cyfieithwyr Cymru yn 1976. Rhoddodd deddf iaith 1993 hwb i'r diwydiant cyfieithu, yn enwedig ar gyfer y sectorau cyhoeddus a gwirfoddol.
Symudiadau poblogaeth a nifer y Cymry Cymraeg
Serch bod yr uchelwyr yn colli eu Cymraeg a dwyieithrwydd yn araf gynyddu gyda thwf y cysylltiadau â Lloegr (a lleihad y cysylltiadau tramor uniongyrchol rhwng Cymru a gwledydd eraill) ni fu newid mawr yn sefyllfa’r Gymraeg o ran nifer siaradwyr am rai canrifoedd wedi’r Ddeddf Uno. Wedi’r gwladychiad adeg y goncwest Normanaidd ni fu mewnfudo i Gymru o sylwedd tan adeg y Chwyldro Diwydiannol. Credir bod tua 90% o drigolion Cymru yn Gymry Cymraeg ar ddechrau'r 19g.
Adeg y Chwyldro Diwydiannol bu mewnlifiad sylweddol i Gymru, o Loegr ac Iwerddon yn bennaf. Ar yr un pryd roedd y Cymry eu hunain yn symud o’r wlad i’r ardaloedd diwydiannol yn hytrach na gorfod ymfudo o Gymru i chwilio am waith. Tua 500,000 oedd poblogaeth Cymru yn 1770. Tyfodd y boblogaeth i tua 1,163,000 erbyn 1851 a 2,420,921 erbyn 1911. Mewn rhai ardaloedd diwydiannol cymathu’r tramorwyr a’r mewnfudwyr o du draw i Glawdd Offa i’r Gymraeg fu’r hanes yn hytrach na bod y Saesneg yn ennill y dydd. Gellir gweld cryfder y diwylliant Gymraeg yn y 19g yn y gallu hwn i gymathu estroniaid i’r Gymraeg. Ond erbyn dechrau'r 20g roedd nifer y mewnfudwyr tramor i'r cymoedd diwydiannol yn mynd yn drech na'r gallu i gymathu'r mewnfudwyr i'r Gymraeg. Cymathu ieithyddol gan y Saesneg fyddai hanes cymunedau Cymraeg yn ystod yr 20g.
Y prif ffactorau y credir eu bod yn dylanwadu ar gymathu ieithyddol ac yn arwain at newid yng nghanran y siaradwyr Cymraeg yw:
Rhwng 1801 a 1901 gostyngodd canran y Cymry Cymraeg yng Nghymru o tua 90% i 50%. Serch bod canran y Cymry Cymraeg yng Nghymru yn cwympo roedd niferoedd siaradwyr Cymraeg yn cynyddu, gan agos i ddyblu rhwng 1801 a 1901. Cafwyd dirywiad yng nghanran ac yn niferoedd y Cymry Cymraeg yn ystod yr 20g, hyd yn ddiweddar. Cyfrifiad 1981 a ddengys y canran isaf erioed o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru, 18.9%. Fe ddengys cyfrifiad 2001 gynnydd bychan i 20.8% yn nifer y siaradwyr Cymraeg. Cynyddodd nifer a chanran siaradwyr Cymraeg ymhlith yr ifainc dros yr un cyfnod i 37.7% o blant rhwng 3 a 15 oed, sef cynnydd o 13.4%. Mae'r cyfartaledd trwy Gymru yn cuddio amrywiaeth mawr rhanbarthol trwy Gymru ac yn wir amrywiaeth rhwng pentref a phentref cyfagos. Tua 69% yw canran siaradwyr Cymraeg Gwynedd ar gyfartaledd a thua 9% yw'r canran ym Mynwy yn ôl cyfrifiad 2001.
Ymfudwyr a'r Gymraeg
Adeg yr erlid ar y Crynwyr ar ddiwedd y 17g bu i'r mwyafrif o'r Crynwyr Cymreig ymfudo i Pennsylvania. Roedd William Penn wedi addo gwladfa Gymreig i'r Crynwyr hyn ond ni chadwodd ei air. Serch hynny fe gadwodd Crynwyr Cymreig Pennsylvania eu gafael ar y Gymraeg a diwylliant Cymreig am sawl cenhedlaeth. Ymfudodd Anghydffurfwyr eraill i America ar yr un adeg, gan gynnwys cymuned cyfan Bedyddwyr Llanilltud Gŵyr a aethant i Swanzey (ffurf ar Swansea), Massachusetts.
Bu i lawer o ymfudwyr o Gymru yn ystod y 19g fod yn ddigon niferus yn eu bröydd newydd i gynnal bywyd cymdeithasol a chrefyddol drwy gyfrwng y Gymraeg, yn bennaf yn UDA ac yn Awstralia. Aeth yr ymfudwyr i Awstralia a'r traddodiad eisteddfodol ganddynt, sydd erbyn hyn wedi gwreiddio yn niwylliant Awstralia, ond sy'n cael eu cynnal trwy gyfrwng y Saesneg erbyn heddiw. Roedd digon o Gymry Cymraeg brwdfrydig a dylanwadol yn UDA i gynnal eisteddfod fawreddog yn ystod Ffair y Byd Chicago yn 1893. Ceir corau Cymreig o hyd yn UDA a chynhelir Cymanfaoedd Canu yno ond trwy gyfrwng y Saesneg yn bennaf erbyn hyn.
Am hanes y Gymraeg ym Mhatagonia, gweler Y Wladfa.
Mae llawer o siaradwyr Cymraeg yn byw tu allan i Gymru. Yn y dinasoedd mawrion ceir weithiau ddigon o Gymry Cymraeg i gynnal gweithgaredd trwy gyfrwng y Gymraeg, dinasoedd megis Lerpwl (a elwir weithiau yn 'brifddinas Gogledd Cymru'), Llundain ac Efrog Newydd. Nid oes data dibynadwy ar gael ynglŷn â'r niferoedd sy'n siarad Cymraeg ac yn byw tu allan i Gymru.
Cenedlaetholdeb a'r Gymraeg
Mae lle canolog wedi bod i'r Gymraeg yn yr ymwybyddiaeth o Gymreictod ers amser maith ac mae wedi chwarae rhan bwysig yn natblygiad cenedlaetholdeb Cymreig. Mae i'w weld yn y mythau sy'n deillio o Oes y Tywysogion ac adeg concwest y Normaniaid a'r Saeson. Cofnodwyd un broffwydoliaeth ynglŷn â'r Gymraeg gan Gerallt Gymro, sef ymateb hen ŵr ym Mhencader pan ofynnodd Harri II o Loegr iddo beth a feddyliai am ei fyddin a gallu Cymru i wrthsefyll yr ymosodiadau arni. Cofnodir iddo ddweud:
Wyneb yn wyneb â'r Saesneg a dylanwad Seisnig y mae'r ymwybyddiaeth hon wedi datblygu. Cafodd polisi llywodraeth Lloegr ynglŷn â'r Gymraeg ei gorffori gyntaf yn Neddf Uno 1536 fel ag a ddisgrifiwyd uchod. Wedi'r Ddeddf Uno tawyd a sôn gan rai yng Nghymru am Gymru fel gwlad ar wahân i Loegr am yn agos i ddwy ganrif. Cafodd myth le i ffynnu unwaith eto yn y cyniwair rhamantaidd yn y 18g. Cyhoeddwyd Drych y Prif Oesoedd gan Theophilus Evans gyntaf yn 1716 ac yna'i hailargraffu gyda newidiadau sylweddol yn 1740. Hanes cynnar Cymru ac Ynys Prydain oedd mater y gyfrol a'r hanes hwnnw'n drwm o chwedloniaeth. Haera bod y Cymry'n disgyn o Gomer, ŵyr Noa, a bod y Gymraeg yn un o ieithoedd hynaf a phuraf y byd, yn un o'r ieithoedd a siaradwyd yn Nhŵr Babel. Ailargraffwyd y gwaith hwn o leiaf ugain gwaith erbyn 1900. Dechreuwyd chwedlona o'r newydd gyda chyhoeddi Mona Antiqua Restaurata gan Henry Rowlands yn 1723. Cydiodd Iolo Morganwg yn ei syniadau cyfeiliornus ynglŷn â'r derwyddon, rhamantu a fyddai'n esgor ar ffurf fodern Gorsedd y Beirdd a'r eisteddfod. Adeg y Chwyldro Diwydiannol gwelwyd hefyd dwf mewn anufudd-dod sifil a therfysgaeth (e.e. Gwrthryfel y Siartwyr, 1839, a helynt y Beca). Honnwyd mai'r Gymraeg oedd wrth wraidd terfysgaeth, a bod safonau moesol ac addysgol y Cymry Cymraeg yn waeth nag eiddo'r di-Gymraeg. Comisiynwyd arolygon gan y llywodraeth i brofi'r haeriadau hyn ac i gyfiawnhau polisïau iaith i hybu'r Saesneg ar draul y Gymraeg. Yr adroddiad a adnabyddir fel Brad y Llyfrau Gleision (1847) yw'r adroddiad enwocaf o'r rhain. Ond ni chafwyd polisïau iaith llwyr ormesol yng Nghymru yn sgil hyn fel ag a gaed yn Llydaw er enghraifft. Mae ôl twf yr agwedd ddirmygus hon o'r Gymraeg i'w weld serch hynny ym meddylfryd israddol y Cymry ynglŷn â'u hiaith a'r rheidrwydd a deimlent i ddangos eu bod llawn cystal â'r Saeson.
Gwelodd canol y 19g dwf sylweddol yn yr ymwybyddiaeth o genedlaetholdeb ar draws Ewrop. Gwelwyd twf mewn grym canolog, ymerodraethol ei naws, megis yn ymerodraethau Rwsia ac Awstria-Hwngari, Ffrainc a Phrydain. Yn adwaith i hyn tyfodd hunanymwybyddiaeth y cenhedloedd bychain a lyncwyd neu a fygythiwyd eu llyncu gan yr ymerodraethau mawrion hyn. Roedd ymgyrchu dros iaith yn rhan amlwg o waith y mudiadau cenedlaethol newydd hyn. Cafwyd llwyddiant yn ennill lle i'r iaith Tsieceg yn y gyfundrefn addysg. Yng Nghymru ffurfiwyd niferoedd o fudiadau a ymgyrchent dros y Gymraeg. Yn wir, fe ddaeth yr iaith Gymraeg i hawlio rhan amlwg yn y ddirnadaeth o genedligrwydd Cymreig o'i gymharu â'r rhan a hawliai rhai o'r ieithoedd eraill nad oeddynt yn iaith y wladwriaeth, megis Gaeleg yr Alban, yn eu dirnadaeth hwythau o genedligrwydd.
Statws swyddogol
Fel ag y soniwyd eisoes collodd y Gymraeg ei statws fel iaith gweinyddiaeth a llysoedd barn yn ôl cymal 17 Deddf Uno 1536 (y 'cymal iaith'). Dylid crybwyll na olygai hyn na chlywid Cymraeg fyth yn y llysoedd barn. Rhaid oedd clywed tystiolaeth Cymry uniaith Gymraeg yn Gymraeg a'i gyfieithu i'r Saesneg. Deallai ambell un o farnwyr Llys y Sesiwn Fawr Gymraeg (ond Saeson neu Gymry di-Gymraeg oedd y mwyafrif llethol ohonynt) a nifer dda o ustusiaid heddwch y Llysoedd Chwarter (y mwyafrif o'r ustusiaid hyd at 1660 o leiaf), a goddefai rhai o'r rhain defnydd y Gymraeg ar lafar yn y llys, gan anwybyddu'r gyfraith. Ond serch bod Cymraeg weithiau yn cael ei ganiatáu nid oedd hawl gan neb i'w defnyddio.
Dechreuwyd ymgyrchu o ddifri i adennill statws cyfreithiol i'r Gymraeg yn yr 20g. Tynnwyd sylw at y sefyllfa gyfreithiol yn yr achos llys ynglŷn â llosgi'r ysgol fomio yn 1936 pan wrthododd y diffynyddion siarad Saesneg wedi i'r achos gael ei drosglwyddo i'r Old Bailey yn Llundain. Cyflwynwyd Deiseb yr Iaith Gymraeg yn gofyn am ddiddymu 'cymal iaith' Deddf Uno 1536 gerbron Tŷ'r Cyffredin yn 1941. Ni chafwyd diddymu'r cymal. Yn hytrach pasiwyd Deddf Llysoedd Cymru 1942 yn rhoi hawl cyfyng iawn i gymryd y llw ac i roi tystiolaeth yn Gymraeg mewn Llys Barn. Dim ond i'r Cymry Cymraeg a fyddent dan anfantais wrth dystiolaethu yn Saesneg, h.y. y rhai uniaith Gymraeg y perthynai'r hawl hyn.
Hammer & Tickle
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Ben Lewis yw Hammer & Tickle a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd yng Nghanada, Unol Daleithiau America, Ffrainc a'r Deyrnas Gyfunol.
Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg
Statws swyddogol
Parhawyd i ymgyrchu gan lwyddo cael hawl diamod i ddefnyddio'r Gymraeg mewn llys barn yng Nghymru yn ôl Deddf yr Iaith Gymraeg 1967. Rhoddodd y ddeddf hefyd y gallu i weinidogion i bennu fersiynau Cymraeg o ddogfennau statudol, ar yr amod mai'r Saesneg a fyddai drechaf pe bai unrhyw anghysondeb rhwng y ddau destun. Parhâi’r Saesneg yn iaith cofnodi'r llysoedd barn. Nod y gyfraith oedd rhoi 'dilysrwydd cyfartal', sef bod unrhyw beth a wneid yn Gymraeg yng Nghymru â'r un grym cyfreithiol a phe bai yn Saesneg. Yn ymarferol rhoddai'r ddeddf hon y cyfle i swyddogion cyrff cyhoeddus ddefnyddio a chyfathrebu yn Gymraeg heb ei wneud yn ddyletswydd arnynt wneud hynny. Ni roddai'r ddeddf unrhyw hawl i unigolyn i dderbyn gwasanaeth yn Gymraeg gan gyrff cyhoeddus.
Hammer & Tickle
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lech Wałęsa, Ronald Reagan, Mikhail Gorbachev a Václav Havel.
Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg
Statws swyddogol
Beirniadwyd Deddf 1967 yn llym am ei ddiffyg dannedd. Parhawyd i ymgyrchu. Yn 1993 cafwyd Deddf yr Iaith Gymraeg newydd. Darparodd y ddeddf y canlynol:
Hammer & Tickle
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Departed sef ffilm ddrama Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Alma De Dios
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Francisco Martínez Soria, Amparo Rivelles, José Isbert, Carlos Larrañaga, Guadalupe Muñoz Sampedro, Matilde Artero a Luis Prendes. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg
Statws swyddogol
Disodlwyd y term 'dilysrwydd cyfartal' o Ddeddf 1967 gan y term 'sail cydraddoldeb' yn Neddf 1993.
Alma De Dios
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1941. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Ball of Fire sef ffilm gomedi Americanaidd sy’n parodio’r chwedl Eira Wen a’r Saith Corach, gan y cyfarwyddwr Howard Hawks. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd.
Hammer & Tickle
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ben Lewis ar 1 Ionawr 1966.
Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg
Statws swyddogol
Mae Deddf 1993 wedi ei feirniadu ar y seiliau hyn:
Alma De Dios
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ignacio Farrés Iquino ar 25 Hydref 1910 yn Valls a bu farw yn Barcelona ar 5 Ionawr 2005. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1934 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Hammer & Tickle
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Ben Lewis nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Alma De Dios
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Ignacio Farrés Iquino nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg
Statws swyddogol
Yn ôl Deddf Llywodraeth Cymru 1998, rhaid i Gynulliad Cenedlaethol Cymru drin y Gymraeg a'r Saesneg yn gyfartal cyn belled ag y mae'n ymarferol. Mae pob is-ddeddfwriaeth yn ddwyieithog. Mae'r Gymraeg ymhlith ieithoedd lleiafrifol Ewrop a gydnabyddir gan Undeb Ewrop.
Newidiodd Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 y fframwaith gyfreithiol ynghylch defnyddio'r Gymraeg wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru - gan gynnwys statws swyddogol yr iaith a'r swydd Comisiynydd y Gymraeg.
Cibogwellt troellog
Planhigyn blodeuol Monocotaidd a math o wair yw Cibogwellt troellog sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu Poaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Setaria verticillata a'r enw Saesneg yw Rough bristle-grass. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cibogwellt Troellog, Cibog.
Permethrin
Defnydd meddygol
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:
Enwau
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Permethrin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;
Boii
bawd|dde|300px|[[Biatec gwreiddiol ar y chwith, a chopi modern ar ddarn 5-koruna arian tebyg i'r rhai a grewyd gan y Boii.]]
Llwyth Celtaidd oedd y Boii (Lladin lluosog, yr unigol oedd Boius; Groeg: Βοιοι). Ceir cyfeiriadau atynt ar wahanol adegau yng Ngâl, yn cynnwys gogledd yr Eidal, Pannonia (gorllewin Hwngari heddiw), Bohemia, Morafia a gorllewin Slofacia. Cadwyd eu henw yn yr enw "Bohemia".
Dywedir gan awduron clasurol iddynt groesi o Gallia Transalpina ac ymsefydlu ar y gwastadeddau o amgylch Afon Po, ar ôl gorchfygu'r Etrwsciaid lleol. Yn ystod ail hanner y 3 CC ffurfiodd y Boii a llwythau Celtaidd eraill gogledd yr Eidal gynghrair â'r Etrwsciaid yn erbyn Gweriniaeth Rhufain. Ymladdasant yn erbyn y Rhufeiniaid mewn cynghrair a Hannibal hefyd, gan ladd y cadfridog Rhufeinig Lucius yn 224 CC, ac wedyn yn 193 CC ger Mutina (Modena heddiw). Wedi hyn, gadawodd llawer o'r Boii yr Eidal.
Roedd cangen arall o'r llwyth wedi ymsefydlu yn Pannonia. Dywed Strabo iddynt orchfygu ymosodiadau gan y Cimbri a'r Teutones yn yr 2 CC. Ymunodd carfan ohonynt a'r Helvetii pan geisiodd y llwyth hwnnw ymfudo i orllewin Gâl, a chael eu gorchfygu gan Iŵl Cesar. Caniataodd llwyth yr Aedui i weddillion y rhain ymsefydlu yn eu tiriogathau hwy, yn cynnwys oppidum Gorgobina.
Roedd cangen arall o'r Boii ar wastadeddau Hwngari o gwmpas Afon Donaw. Cofnodir iddynt gael eu gorchfygu gan y Daciaid tua 40 CC.
Mae olion ohonynt i'w gweld mewn enwau lleoedd megis Bohemia (Boio-haemum = "cartref y Boii"), Bafaria (Bai-ovarii = "Baio-ymladdwr") a Bononia (yr hen enw ar ddinas Bologna).
Rúcula Com Tomate Seco
Ffilm ramantus gan y cyfarwyddwr Arthur Vinciprova yw Rúcula Com Tomate Seco a gyhoeddwyd yn 2017. Fe'i cynhyrchwyd ym Mrasil. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Portiwgaleg.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2017. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Blade Runner 2049 sef ffilm wyddonias gan Denis Villeneuve. Hyd at 2022 roedd o leiaf tair mil o ffilmiau Portiwgaleg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Arthur Vinciprova ar 5 Mawrth 1985 yn Volta Redonda.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Arthur Vinciprova nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
I, a Film By Ben McDonnell
Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Ben McDonnell yw I, a Film By Ben McDonnell a gyhoeddwyd yn 2016.
P&B
Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Hans Alfredson yw P&B a gyhoeddwyd yn 1983. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd P&B ac fe'i cynhyrchwyd yn Sweden. Lleolwyd y stori yn Stockholm. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Swedeg a hynny gan Hans Alfredson a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Gunnar Svensson.
I, a Film By Ben McDonnell
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Fantastic Beasts and Where to Find Them sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling.
P&B
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Stellan Skarsgård, Lena Nyman, Allan Edwall, Brasse Brännström, Tomas Alfredson, Gösta Ekman, Hans Alfredson, Eddie Axberg, Tage Danielsson a Bengt Brunskog.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1983. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Star Wars Episode VI: Return of the Jedi sef ffilm ffugwyddonol gan y cyfarwyddwr ffilm Richard Marquand, Cymro o Lanishen. Hyd at 2022 roedd o leiaf 3,400 o ffilmiau Swedeg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Hans Alfredson ar 28 Mehefin 1931 ym Malmö. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Lund, Sweden.
I, a Film By Ben McDonnell
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Ben McDonnell ar 1 Ionawr 1992 ym Maplewood, Minnesota.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Ben McDonnell nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
P&B
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Hans Alfredson nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
250au
2g - 3g - 4g
One Night The Moon
Ffilm ar gerddoriaeth gan y cyfarwyddwr Rachel Perkins yw One Night The Moon a gyhoeddwyd yn 2001. Fe'i cynhyrchwyd yn Awstralia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan John Romeril.
250au
200au 210au 220au 230au 240au - 250au - 260au 270au 280au 290au 300au
One Night The Moon
Y prif actor yn y ffilm hon yw Paul Kelly. Cafodd ei ffilmio mewn lliw.
250au
Digwyddiadau a Gogwyddion
Oleko Dundich
Ffilm ryfel gan y cyfarwyddwr Leonid Lukov yw Oleko Dundich a gyhoeddwyd yn 1958. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Олеко Дундич ac fe’i cynhyrchwyd yn yr Undeb Sofietaidd ac Iwgoslafia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Rwseg. Dosbarthwyd y ffilm gan Gorky Film Studio.
One Night The Moon
Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Rachel Perkins ar 1 Ionawr 1970 yn Canberra. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1998 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
250au
Pobl Nodweddiadol
Oleko Dundich
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Stole Aranđelović, Ljuba Tadić, Dragomir Felba, Branko Pleša, Viktor Starčić a Milan Puzić. Mae'r ffilm Oleko Dundich yn 115 munud o hyd.
One Night The Moon
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Rachel Perkins nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Oleko Dundich
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1958. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Vertigo sy’n ffilm drosedd a dirgelwch Americanaidd gan Alfred Hitchcock. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,700 o ffilmiau Rwseg wedi gweld golau dydd. Mikhail Kirillov oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Leonid Lukov ar 2 Mai 1909 ym Mariupol a bu farw yn St Petersburg ar 21 Ebrill 2012. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1927 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: <ul></ul>
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Leonid Lukov nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Sharon Penman
Nofelydd hanesyddol Americanaidd oedd Sharon Penman, neu Sharon Kay Penman (13 Awst 1945 – 22 Ionawr 2021). Cafodd ei geni yn Ninas Efrog Newydd a chafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Texas sydd wedi'i leoli yn Austin.
Mae ei nofelau wedi'u lleoli, fel arfer, yng Nghymru, Lloegr a Ffrainc ac yn ymwneud â thuluoedd brenhinol Cymru a Lloegr. Symudodd i Gymru yn y 1980au i sgwennu Here be Dragons ac roedd yn dal i ymweld a'r wlad, i dyddyn anghysbell, ar ei gwyliau.
Anna Rajecka
Arlunydd benywaidd a anwyd yn Warsaw, Gwlad Pwyl oedd Anna Rajecka (1760 – 1832).
How I Live Now
Ffilm ddrama Saesneg o Y Deyrnas Gyfunol yw How I Live Now gan y cyfarwyddwr ffilm Kevin Macdonald. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol.
Anna Rajecka
Bu'n briod i Pierre-Marie Gault de Saint-Germain.
How I Live Now
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2013. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Wolf of Wall Street gan Martin Scorsese.Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, How I Live Now, sef gwaith llenyddol gan yr awdur Meg Rosoff a gyhoeddwyd yn 2004.
Anna Rajecka
Bu farw ym Mharis yn 1832.
How I Live Now
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Kevin Macdonald nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Pseudagrion renaudi
Mursen yn nheulu'r Coenagrionidae yw'r Pseudagrion renaudi sydd o fewn y grŵp (neu'r 'genws') a elwir yn Pseudagrion.
Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.
Cibogwellt gwyrddlas
Planhigyn blodeuol Monocotaidd a math o wair yw Cibogwellt gwyrddlas sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu Poaceae. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw Setaria viridis a'r enw Saesneg yw Green bristle-grass. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cibogwellt Gwyrddlas.
Gall dyfu bron mewn unrhyw fan gan gynnwys gwlyptiroedd, coedwigoedd a thwndra. Dofwyd ac addaswyd y planhigyn gan ffermwyr dros y milenia; chwiorydd i'r planhigyn hwn yw: india corn, gwenith, barlys, reis ac ŷd.
Go-Get-'Em, Haines
Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1936. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Anthony Adverse sef ffilm Americanaidd hanesyddol, epig gan Mervyn LeRoy. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Sam Newfield ar 6 Rhagfyr 1899 yn Ninas Efrog Newydd a bu farw yn Los Angeles ar 22 Ionawr 2012.
Beth Wnawn Ni'r Nadolig Hwn?
Casgliad o ddeunydd Cristnogol Nadoligaidd wedi'u casglu gan Aled Davies a wedi'u golygu gan Rhian Tomos yw 'Beth Wnawn Ni'r Nadolig Hwn? Llyfr 1'. Cyhoeddiadau'r Gair a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2012. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.
Go-Get-'Em, Haines
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Sam Newfield nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Beth Wnawn Ni'r Nadolig Hwn?
Disgrifiad byr
Casgliad o ddeunydd Cristnogol Nadoligaidd, yn cynnwys dramâu a sgetsys, carolau, cerddi, myfyrdodau a gweddïau.
Botwm Crys yn cadw lle
Dilham
Pentref a phlwyf sifil yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, ydy Dilham. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gogledd Norfolk.
Johann Baptiste Lingg
Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Arthur Teuber yw Johann Baptiste Lingg a gyhoeddwyd yn 1920. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg.
Y prif actorion yn y ffilm hon yw Frida Richard, Carl Auen, Hella Tornegg, Georg John, Ludwig Hartau a Fred Immler. Mae'r ffilm Johann Baptiste Lingg yn 105 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (aspect ratio) o 4:3. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1920. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Cabinet of Dr. Caligari sef ffilm arswyd Almaeneg gan Robert Wiene. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. Willy Goldberger oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.
Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Arthur Teuber ar 5 Awst 1875 yn Nysa a bu farw yn Berlin ar 22 Awst 1982.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd Arthur Teuber nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Llyn Cwellyn
Mae Llyn Cwellyn yn llyn yn Eryri, gogledd Cymru, sy'n gorwedd rhwng Yr Wyddfa yn y de a Mynydd Mawr yn y gogledd, a rhwng pentrefi Rhyd-ddu a Betws Garmon gerllaw ffordd yr A4085. Er ei fod yn wreiddiol yn llyn naturiol, caiff ei ddefnyddio fel cronfa i gyflenwi dŵr i rannau o Wynedd ac Ynys Môn. 250px|bawd|chwith|de|Llyn Cwellyn. bawd|chwith|250px|Fideo o rai o'r [[llynnoedd ac afonydd Cymru, fel Llyn Cwellyn, sy'n cael eu gwarchod a'u rheoli er mwyn diogelu'r bywyd gwyllt sy'n byw yn eu cynefin.]] bawd|chwith|Ffotograff o tua 1890-1900
Mae Llyn Cwellyn yn llyn gweddol fawr gydag arwynebedd o 215 erw (0.87 cilometr sgwar), ac mae dros 120 troedfedd o ddyfnder yn y man dyfnaf. Mae mapiau Arolwg Ordnans yn dangos dyfnder y dŵr yn y llyn. Mae Afon Gwyrfai yn llifo trwyddo. Adeiladwyd argae yn y rhan ogleddol, ond nid yw hyn wedi ychwanegu rhyw lawer at faint y llyn. Ymhlith y pysgod a geir yn y llyn mae'r Torgoch.
Diana Armfield
Arlunydd benywaidd o'r Deyrnas Unedig yw Diana Armfield (11 Mehefin 1920).
Treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn y Deyrnas Unedig.
American Mormon
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2005. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd V for Vendetta sef ffilm wyddonias, ddystopaidd llawn cyffro gan James McTeigue. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
Addysg Gymraeg
Mae'r erthygl hon yn bwrw golwg dros hanes addysg Gymraeg o'r Oesoedd Canol hyd ddiwedd yr 20g.