cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кĕçĕн Карныш
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Карламан (Кармаскали районĕ)
Карламан  — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 650 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453011, ОКАТО кочĕ — 80235835005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Новый Тамьян
Новый Тамьян — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 214 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452632, ОКАТО кочĕ — 80258810006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Волкова (Лонтын-Ях юппи)
Волкова — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Лонтын-Ях юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Радон изотопĕсем
Радон изотопĕсен тапăлĕ
Виçĕ изотопĕ çутçанталăкри радиохастар кил-йышсене кĕреççĕ: 222Rn 238U кил-йышне, 219Rn 235U кил-йышне, 220Rn — 232Th эманацийĕ. Вĕсем ради арканнă хыççăн пулаççĕ те хăйсем арканса полонин тĕрлĕ изотопĕсем пулса тăраççĕ. Радонăн çăмăл изотопĕсене уран тата тори атомĕсем арканнă хыççăн е 197Au(14N,xn) реакцисемпе, ăçта х – нейтронсен шучĕ (нумайрах чухне виççерен пысăкрах).
Каçăсем
Категори:Радон изотопĕсем Категори:Изотопсем
Кӳлĕ
Кӳлĕ, — шыв тулнă лупашка, шыв пухăнса тăнă вырăн, шыв лаптăкĕ, шыв пуххи.
Кӳлесем çĕр путса тăракан вырăнсенче, юхан шывсен çумĕнчи улăхсенче, вăрман варринчи айлăм вырăнсенче сарăлса выртаççĕ. Нумай кӳлĕрен юхан шывсем уçăлса юхса тухаççĕ.
Чăваш Енре
Чăваш Енĕн чи тарăн кӳлли — Эль кӳлли шутланать. Унăн тарăнăшĕ 10,5 метр, вăл Тăвай районĕнчи Эльпуç ялĕн çывăхĕнче вырнаçнă.
Тем тĕрлĕ ятлă кӳлĕ те пур. Вĕсене кӳлĕ паллине кура ят панă. Çăрттан, кăвакал, акăш, хура, тĕпсĕр, вăрман кулли т. ыт. те.
Кӳлкасси, Кӳлхири /кӳл хĕрри/, Кӳлçырма тата ыт.те ялĕсем те кӳлĕ çумĕнче вырăнаçнă я ялĕнче пӳлнă пирки ячĕ кӳлĕпе çыхăнма пултарть.
Авал
Кулĕсем çумĕнче кĕлĕсене ирттернĕ. Чи таса, чи асамлă кулле çутă кӳлĕ, çут кӳль тенĕ. Тĕнри Çут кӳль тĕпсĕр пулнă, темле типĕ çул пулсан та çав кӳлĕре шыв типсе чакман. Çут кӳль тĕнче тинĕсĕпе çыхăнса тăрать тенĕ.
Тĕсĕсем
Мĕнле пулса кайнипе темиçе тĕрлĕ пулаççĕ:
Литература
Категори:Гидронимсем Категори:Кӳлĕсем
Глыга Григорий Семёнович
Глыга Григорий Семёнович Глига Григорій Семенович — (17.11.1913(4)-10.03.1982), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 2-мĕш сывлăш çарĕн 6-мĕш гварди бомблакан авиаци корпусĕн 1-мĕш гварди бомблакан авиаци дивизин 81-мĕш гварди бомблакан авиаци полкĕн штурманĕ, гварди майор.
Колин Арчер Чыслав Ăмăртăвĕ
Колин Арчер Чыслав Ăмăртăвĕ; Colin Archer Memorial Race — Колин Арчер астăвăмĕн тĕнчери регата.
Çулталăкра иккĕ хутчен ирттереççĕ, чупăн маршручĕ Çурçĕр тинĕсĕнче, нидерландсен Лауверсогĕнчен пуçласа норвегсен Ларвикне (тĕрĕссипе Ставерна) çити пырать. Тĕп курсĕпе тăршшĕ 365 яхăн тинес милĕ шутланать. Дистанци çанталăка пула вăтамран 3 - 5 талăк тăсăлать.
Регата кун-çулĕ
Пĕрремĕш регата 1982 çулта иртнĕ. Çавăнтанпа кашни мăшăр çулăн утă уйăхĕнче яхтăсем Голландирен Норвегие çул тытаççĕ. 2008 çулта 14-мĕш регата иртнĕ.
Регатăра Голландирен, Норвегирен, Данирен, Германирен, Бельгирен, Раççейрен тата урăх патшалăхсенчен килнĕ яхтăсемпе экипажсем хутшăнаççĕ.
Эскадра йышĕ
Кашнинче регатăра 100 — 120 яхта ăмăртаççĕ. Мĕнпур яхтăна старта, кимĕ тăршшипе темиçе ушкăна уйăрса, старта яраççĕ. Уйрăммăн нумай корпуслă карапсем ăмăртаççĕ. Чи кĕске яхта 7.5 метртан ытла, шыва анса ларни 1 м ытларах пулмалла.
Çавăн пекех
Категори:Регатăсем Категори:Парăс спорчĕ
Мёбиус хăйăвĕ
Мёбиус хăйăвĕ (çавăн пекех Мёбиус листи е Мёбиус йăлмакĕ теме пулать) — топологилле объект, ориентациленмен чи ансат тата чикĕллĕ çий,  виçĕ виçеллĕ \R^3 Евклидла уçлăха хурсан хăрах енлĕскер.
Мурава
Мурава  — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕ территорипе юхать. Аманак юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
Юмагузино (Куганакбашевский сельсовет)
Юмагузино  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 176 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453172, ОКАТО кочĕ — 80248825003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Кугуборка
Кугуборка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Шошма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 46 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Чулхула гербĕ
Чулхулан гербне 1992 çулхи юпа уйăхĕн 15 йышăннă. Вăл 1781 çулта йышăннă герб çинче никĕсленеть. Анчах та хальхи герб çавăн пекех Раççей ялавĕн тĕсĕллĕ хăюпа çыхнă ылтăн юман çӳлçисемпе çавăрса имле пултараççĕ.
Историĕ
Чулхула гербĕн историĕ тăрăх халĕ те тавлашаççĕ. Пĕрисем шутланă тăрăх малтан (XVI-XVII ĕмĕрсенче) герб çинче пăши ӳкернĕ пулнă, кайран, XVIII ĕмĕрте, вара тин вăл пăлан çине улшăннă.
Алексей Михайлович патшан 1666 çулхи указĕнче герб ялавĕ тăвасси çинчен çапла çырнă: «Нижегород печачĕ, ун çинче пăши утать».
Авалхи герба çапла çырса ăнлантарнă: «Шурă тĕс çинче пăлан ӳкернĕ. Пăланĕ хĕрлĕ, мăйракисемпе пăлан чĕрнисем — хура тĕслĕ». Ку герба 1781 çулхи çурлан 16 йышăннă.
Кĕçĕн Кильченга
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Шăнкăрав курăкĕ
Шăнкăрав курăкĕ —  çемьине кĕрекен курăк ӳсентăранĕсен ăрачĕ.
Ăрат шутĕнче вăтам климатлă çĕр-шывсенче ӳсекен 300 ытла тĕс. Çутçанталăкра Кавказра, Çĕпĕрте, Вăтам тата Çывăх Хĕвелтухăçра, Европăра çитĕнет, кăштах Çурçĕр Америкăра тĕл пулать.
Раççейре тата юнашар çĕр-шывсенче 150 яхăн, Раççейĕн европа прайĕнче — 15 çити тĕс ӳсет.
Ăратăн ăслăлăх ячĕ — Campanula campana, чан, чечекĕн ĕлкине палăртать.
Ăнлантарни
Нумай çуллă, сайрарах пĕр е иккĕ çул çитĕнекен курăксем.
Экологи
Шăнкăрав курăкĕсене чечек пуххи тума татаççĕ, çакна пула тата ӳснĕ çĕре пăснă пирки ӳсентăрансем çухалаççĕ. Европăра 12 тĕсĕ çухалас патне çитнĕ е сайра тĕл пулакан тĕс, весенчен çурри — Италири эндемиксем. Вĕсем йышĕнче: тан çулçăллă шăнкăрав курăкĕ, трансильвани шăнкăрав курăкĕ, колокольчик тризоидный.
Тĕссем
Хăшпĕр тĕсĕсен чечекĕсем пысăк, вĕсем декоративлă ӳсентăрансем шутланаççĕ, сăмахран, ,. Юлашки тĕсĕн тымар кутĕнчи çулçисен ĕлки çавра, хунавĕн ĕлки — ланцетла.
Каçăсем
Категори:Шăнкăрав курăк йышшисем
Кулун-Ях (Лонтын-Ях юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Асанкасси (Комсомольски районĕ)
Урăх пĕлтĕрĕшесене Асанкасси (пĕлтерĕшĕсем) статьяра вулăр.
Асанкасси, — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял. Ялта вăтам шкул, ял клубĕ, ял вулавăшĕ, фельдшер пункчĕ, çыхăну уйрăмĕ, сбербанк уйрăмĕ, ветеринари участокĕ пур.
Истори
Малтан Çĕрпӳ уесне, кайран 1922 çулхи çĕртме уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхарта ял Хурамал вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Йĕпреç районне, 1939 çулхи нарăс уйăхĕн 22 хыççăн Комсомольски районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Канаш районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Комсомольски районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Дмитриева Поляна
Дмитриева Поляна — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 654 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452630, ОКАТО кочĕ — 80258815001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Кире
Кире — Чăваш Республикин Улатăр районĕнчи паççулкă (2004-мĕш çулччен хула евĕр паççулкă).
2425 çын (2002) пурăнать.
Тавралăхĕ
Улатăр районĕн çурçĕр пайĕнче, Харьков-Хусан чукун çул çинче Улатăр хулинчен 40 çухрăмра вырнаçнă. Шупашкар хулине асфальтлă çулпа 135 çухрăм. Хĕр юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă, ятне те унпа çыхăнтараççĕ.
Кун-çулĕ
Кире паççулкине чукун çул тунă тухне никĕсленĕ. 1911-мĕш çулта Кирере вăрман касакан савута хута кĕртнĕ, вăл çулталăка 25 пин м³ хатĕрленĕ йывăç ăсатнă.
Вăрман комбиначĕ халь те ĕçлет.
Хальхи вăхăтра Кире 1 хутлă йывăç çуртсенчен тăрать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Çăкăр
thumb|Çăкăр пĕçересси thumb|Шурă çăкăр thumb|Пысăк çăкăр thumb|Тоаст thumb|"Kaisersemmel"/Кайзер çăкăрĕ thumb|Турци çăкăр Çăкăр — чустаран вĕри сывлăшра пĕçерсе, пăспа вĕретсе, ăшаласа хатĕрленĕ апат-çимĕçсен пĕрлĕхи ячĕ. Чустине çăнăха шывра çăраççĕ. Чылай чухне тăвар хушаççĕ, çаплах кăпăшкалаканпа (çĕпре) усă кураççĕ. Çăкăрăн хăш сорчĕсене юрмасем (тминăн тĕшшисем) тата кунжутăн, макăн вăррисене) хушаççĕ. Тĕшшисене илемлĕхшĕн те усă кураççĕ.
Çăкăра уйрăм та çиеççĕ, çу сĕрсе ас тивеççĕ, арахис çăвĕ е урăх мăйăр çăвĕ, пĕçерни е пылак спредсемпе (джем, желе, мармелад, пыл), е хаяр спредсемпе тутăлатаççĕ.
200px|thumb|right|Тăватă çăкăр. 200px|thumb|right|Франци çăкăрĕн хытă çийĕ. thumb|200px|Çăкăр лавккинчи çăкăр çимĕçĕсем. Бутерброд апат шутне кĕрет. Çавăн пекех çăкăртан сэндвич хатĕрлеççĕ.
Этимологи
• ăста (мастер) <— остад (мастер)
• тус (друг) <— дост (друг)
• тархас (пожалуйста) <— дархост (просьба)
• тĕрĕс (правильно) <— дорост (правильно)
• сурпан <— сäр банд (головная повязка)
Заимствования из русского языка:
• крепость [крепăç] <— крепоСТЬ
• пакăç (гадость) <— пакоСТЬ
• праçник (уяв) <— праздник
• хĕрес <— креСТ
• чыс <— чеСТЬ
• кăрăç <— груздь
Çавăнпа Çăкăр - Йогурт сăмахран пулса кайат (Продукт Брожжения).
Кун-çулĕ
Çăкăр — Неолитра пĕçерме пуçланă çимĕç шутланать. Пĕрремĕш çăкăр кĕрперен шывра пĕçернĕ пăтă евĕр пулнă, татах та шывпа çăнăх ăнсăртран хутăштарсан пулма пултарнă. Çак çакăрăн хальхи тĕсĕсем: Мексика çĕр-шывĕнче тортильи, Инди çĕр-шывĕнче чапати, Китай çĕр-шывĕнче poa ping, Шотландире вара сĕлĕрен тунă пашалу, çурçĕр америкара кукурусран тунă пашалу тата Эфиопи çĕр-шывĕнче инжери'' тесе чĕнеççĕ. Çăкăр, пашалу, икерчĕ евĕр пĕçересси авалхи нумай тĕнче апачĕ шутланнă: шумерсем урпа икерчисене çинĕ, п.эрч. XII ĕмĕрте Екипет ял урамĕнчи ларьсенче та ятлă икерчĕ туянма пултарнă. Çĕпреллĕ чустаран çăкăра пĕрремĕш Икĕпатра пĕçернĕ — кунта тулă ӳстерсе илме ансат шутланнă, çакăн пек çăкăра хатĕрлеме икĕ çĕнĕ пахалăхлă тулăна суйласа ӳстермелле пулнă.
Тытăмĕпе хими шучĕсем
200px|thumb|right|Злак кĕрпи, хăш чух тăвар, çĕпре, çу, шыв, ытти тĕрлĕ техемсем çăкăра ырлă тутăпа текстурă параççĕ.
Çăнăх
Çăнăха тырăн тĕшĕсене тусана çити авăрттарса хатĕрлеççĕ. Çăнăх ĕнтĕ çăкăрăн тĕп тытăмĕ пулса тăрать. Анлă сарăлнă ыраш, урпа, куккурус çăнăхĕ, анчах та çăкăра яланхиллех ятарласа хатĕрленĕ тулă çăнăхĕнчен пĕçереççĕ. Вăтамран тĕшше çăнăха кăларас ĕç хальхи арманра 5 çм çити тăсăлать. Çăнăх шутне крахмалпа тĕрлĕ белок кĕрет. Крахмалсăр пуçне, тулă çăнăхĕ белокăн шывра ирĕлекен виçĕ ушкăн белокĕсене: альбуминсем, глобулинсем, протеозасем, тата шывра ирĕлмен белоксен икĕ ушкăнне: глутенинсемпе глиадинсене тытса тăрать. Шывпа хутăштарсан ирĕлекен протеинсем арканаççĕ, глутенинпа глиадин чустан тытăмне хормăлаççĕ. Чуста çăрнă чух глутенин вăрăм та çинçе молекул сăнчăрĕ пулса тăрать, кĕскерех глиадин глутенинăн сăнчăрĕсене кĕперсемпе çыхăнтарать. Çакăн пек икĕ протеинран çыхăннă эреше клейковина теççĕ.
Раççей çăкăрĕ
thumb|200px|Раççей çăкăр комбиначĕн батонĕ. Çĕр улми сарăличчен çăкăр Раççейре пурăнан халăхăн тĕп çимĕçĕ шутланнă. Чыслă хăнасене «çакăр-тăварпа» кĕтсе илес йăла халиччен сыхланса юлнă. Христос тĕнĕнчи халăхсен çăкăр тĕн шухăшĕнче пысăк вырăн йышăнать, мĕншĕн тесен циркӳ ĕç-пуçĕнче çăкăра тутанни Христосă кĕлеткине ăша кĕртнипе пĕр пек пулать.
Пĕр пăт
1921 çулхи выçлăхпа чармалли çук гиперинфляци тапхăрĕнче совет тенкине — Киев Натурпĕрлĕхĕн совпаллине, тĕрлĕ япала улаштармалли чека кăларнă — ăна 1 пăт çăкăрпа танлаштарнă.
Çăкăр литературăра
Чăвашшăн çăкăр пĕлтерĕшлĕ япала, ăна вăл яланах хаклать. «Çăкăртан асли çук» теççĕ ваттисем. Литературăра те çăкăр çинчен нумай çырнă:
Каçăсем
Категори:Çăкăр Категори:Тулă продукчĕсем
Çурла, 16
Уявсем
Кипрăн Ирĕклĕх кунĕ (1960).
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Шăхрансем
Шăхрансем (лат. Pluvialis) — шăхран йышшисен вӗҫен кайӑксен йӑхӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Шăхран йышшисем Категори:Вĕçен кайăксен йăхĕсем
Трубецкой Николай Сергеевич
Трубецкой Николай Сергеевич, (1890 çул, ака уйăхĕн 4 (16)-мĕшĕ Мускав хули, Раççей империйĕ — 1938 çул, утă уйăхĕн 26-мĕшĕ, Вена хули, Австри) — паллă лингвист, фонологи пĕлĕвĕн никĕсне хывакансенчен пĕри. Философ. Евразилĕх юхăмĕн пайташĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Мускав хулинче, университет ректорĕн килйышĕнче çуралса ÿснĕ. 1920-мĕш çул хыççăн эмиграцире пурăннă.
Чĕлхе пĕлевĕ тĕлĕшпе тунă ĕçĕсем
Лингвистикăри чи паллă ĕçĕсем фонологипе çыхăннă. Кунта вăл чи пирвайхиех пулаймасан та, шăпах ун нимĕçле çырнă ĕçĕсем чĕлхе пĕлĕвĕн çак енне çирĕп никĕс çине лартма пулăшнă.
Павлă
Павлă (Баулы, Бавлы) — Тутарстанăн Павлă районĕн администрациĕ вырнаçнă хула. Павлă юханшыв хĕрринче ларать. Хусантан 369 çухрăм кăнтăр-хĕвелтухăçнелле вырнаçнă.
2002 çулта кунта 23,1 пин çын пурăннă.
Промăçлăхĕ
Ытларах пайĕпе кунти предприятисем нефть кăларас енĕпе ĕçлеççĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстан хулисем
Васильев Александр Георгиевич (кĕвĕç)
Васильев Александр Георгиевич, — чăваш кĕвĕçи. 1948 çулхи кăрлач уйăхĕн 9-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи Тăрмăш ялĕнче çуралнă, çавăнтах 8 клас вĕренсе тухнă.
Чăваш Енĕн ӳнер тава тивĕçлĕ ĕçченĕ (1981), М. Çеçпĕл ячĕллĕ преми лауреачĕ («Весенние хороводы» хор кантатишĕн, 1982), Пĕтĕм Раççейри çамрăк кĕвĕçĕсен курав-конкурсăн лауреачĕ (Иккĕмĕш струнăллă квартетшĕн, 1969). 1997 çулта «Поклонение Земле и Предкам» ятлă хорпа солист валли çырнă концертшăн Чăваш Енĕн Патшалăх премине тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
Çамрăклах купăспа вылянă, кайран — баянпа. 1963-1967 çулсенче Шупашкарти музыка училищин теори уйрăмĕнче В. А. Ходяшев патĕнче вĕреннĕ. 1967-1972 çулсенче Мускаври Гнесинсен ячĕллĕ Музыкăпа педагогика институчĕн композици класĕнче вĕреннĕ. 1982-2001 çулсенче — Чăваш Енĕн кĕвĕçĕсен пĕрлĕхĕн правлени пуçлăхĕ.
Ӗçĕсем
Кĕвĕçĕн чи пысăк ĕçĕ — С. Эльгерăн поэми «Под гнетом» тăрăх (либретто — Г. Краснов) çырнă 3 пайлă «Чакка» опера. Ăна институтра  Г. И. Литинский класĕнче çырнă. Оперăри ĕçсем Пугачев пăлхавне пуcарнă хыççăн чăваш ялĕнче пулса иртеççĕ. Чакка — хресченсен ертӳçи.
Симфониллĕ ĕçсенчен паллисем:
Паллă ĕçĕсем шутне çавăн пекех икĕ сюита — «Жаворонок», «Весенние хороводы» кантата — анатри чăвашсен кĕвĕ фольклорĕпе, «Бабье лето» тата «Поклонение Земле и Предкам» хор концерчĕсем, т.ыт. кĕреççĕ.
Мускавра «Хоры без сопровождения» ятлă ун ĕçĕсен пуххине пичетленĕ (1990).
Каçăсем
Категори:Чăваш кĕвĕçисем
Гнаровская Валерия Осиповна
Гнаровская Валерия Осиповна — (18.10.1923-23.09.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 03. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр-Анăç фронтăн 12-мĕш çарĕн 244-мĕш перевçĕсен дивизин 907-мĕш перевçĕсен полкĕн санинструкторĕ, красноармеец.
Селена Гомес
2009 çултанпа Селена — Selena Gomez & the Scene рок-ушкăнăн солисчĕ.
Фильмографи
2005 - 2008 Всё тип-топ, или Жизнь Зака и Коди|Suite Life of Zack and Cody, The|Гвен
Кĕçĕн Княжая
Кĕçĕн Княжая — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Мăн Княжая юханшывăн сулахай çыранĕпе, 7 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Манчестер Юнайтед ФК
«Манче́стер Юна́йтед» (Manchester United, кĕскен — «МЮ») — англин Манчестер хулин футбол клубĕ.
Тĕп тренерĕсем
Тĕп статья: «Манчестер Юнайтед» тренĕрĕсем
Çӳлти дивизионри статистики
Манчестер Юнайтед Англин çӳлти дивизионĕсенче 79 сезон (унтан ытларах Эвертон, Астон Вилла, Ливерпуль тата Арсенал) ирттернĕ, çакăн пек çитĕнӳсене çитнĕ:
Манчестер Юнайтед чылай хут пĕрремĕш вырăна ăмăртса тухнă виçĕ клуб (Ливерпульпе Арсеналпа пĕрле) ушкăнĕнче пулать.
Каçăсем
Категори:Англин футбол клубĕсем Категори:Чукун çул футбол клубĕсем Категори:Манчестер
Калифорний
Калифорни — 98 атом номерлĕ хими элеменчĕ. Атом масси 251,0796; Cf тесе паллă тăваççĕ(Californium), актиноидсен шутне кĕрет.
Истори
1950-мĕш çулта Калифорни университетĕнче Сиборг ушкăнĕ туса илнĕ. Калифорнин пĕрремĕш хытă çыхăнăвĕсене: 249Cf2O3 тата 249CfOCl 1958-мĕш çулта уйăрнă.
Ячĕ пулни
Калифорни университечĕ яте панă. Авторсем каланă тăрăх вĕсем Америка пионерĕсен ĕмĕр каялла Калифорнине çитме мĕнле йывăр пулнă, çавăн пекех çĕнĕ элемент тупма вăй хумалла пулнă.
Уйăрни
CfF3 + 3Li = Cf + 3LiF,
е калифорни оксидне Cf2O3 кальципе:
Cf2O3 + 3Са = 2Cf + 3СаО.
Ытти актиноидсенчен калифорние экстракци е хроматографи майĕсемпе уйăраççĕ.
Физика тата хими пахалăхĕсем
Хими пахалăхĕсемпе лантаноидсем евĕрлĕ. Калифорнин галогенидсемпе (CfHal3) оксигалогенидĕсене (CfOHal) синтезланă. Калифорнин диоксидне (CfO2) туса илме калифорни оксидне (Cf2O3)10 МПА пусăмра кислородпа хĕртсе çунтараççĕ. Cf3+ çыхăнăвĕсене вăйлă окислительсемпе хутшăнтарса Cf4+ ионĕсене растворсене тăваççĕ. Калифорнин хытă йодидне (CfI2) ситнезланă. Шыв растворĕсенче Cf3+ электрохимикăлла Cf2+ туса илеççĕ.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Актиноидсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем
350
Çуралнă
''Çав. пекех: Категори:350 çулта çуралнисем''
Куклюк
Куклюк — Раççей территоринчи юханшыв. Удмурт Республики, Тутарстан, Киров облаçĕ территорипе юхать. Умяк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
350
Вилнĕ
''Çав. пекех: Категори:350 çулта вилнисем''
Куклюк
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕ юханшывĕсем
Качеван
Качеван — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 136 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453020, ОКАТО кочĕ — 80235835006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Астон Вилла ФК
«А́стон Ви́лла» (Aston Villa Football Club) — Бирмингем хулинчи Англин 2008-2009 Премьер-Лигинче ăмăртакан англи футбол клубĕ.
Каçăсем
Категори:Англин футбол клубĕсем
Кундряк (Кундрякский сельсовет)
Кундряк — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 413 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453184, ОКАТО кочĕ — 80248830001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Тициус-Боде тӳрелĕхĕ
Тициус — Боде йĕркелĕхĕ е Тициус-Боде тӳрĕлĕхĕ хăйĕпе Эмпири хормули пулать, вăл Хĕвел системинчи планетасемпе Хĕвел хушшинчи хутлăхсене (орбитăн вăтам радиусĕсем) шутласа хума мел парать. Тӳрĕлĕхпе усă курма И. Д. Тициус 1766 ç. сеннĕ — И. Э. Боде тĕпчев ĕçĕсене пула 1772 ç. тĕнчери паллăлăха тухнă.
Пĕтĕмĕшлĕ çырса палăртни
Тӳрелĕхĕн халиччен те çутçанталăкри тĕп-тĕрĕс ăнлантарăвĕ çук (2005). Чи ĕненӳллĕ ăнлантару пирки çакна калама пулать. Хĕвел системи хормăланнă тапхăрта, протопланетăсен гравитациллĕ хумханăвĕсем сĕмĕпе черетленсе вырнаçнă облаçсен регулярлă структуринче тăнăç орбитăсем йĕркеленме пултарайман. Астрофизиксен пĕр ушкăнĕ çак тӳрелĕхĕн чăнлăхĕ ахаль çеç пулса тухать тесе шухăшлать.
Тициус пĕрремĕш хут çак йĕркелĕхе кăтартнă чух, ăна паллă мĕнпур планета (Меркурирен Сатурна çити) пăхăннă, пиллĕккĕмĕш планета вырăнĕнче кăна пушă тухнă. Тем каласан та, 1781 çулта Урана лăп та шăп вырнаçакан планетăна шыраса тупиччен, çак йĕркелĕхпе ытлах кăсăкланман. Çакăн хыççăн Боде Марспа Юпитер хушшинчи тупăнайман планетăна шырама сĕннĕ. Çав вырăнтах ĕнтĕ Церера астероида тупаççĕ.
Хĕвел системинчи икĕ планетăн — Юпитерпа Уранăн — спутниксем пур. Вĕсем, ахăртнех, планетисем мĕнле çуралнă, çавăн пекех тытăмланнă. Çак спутник пуххисен регулярлă тытăмĕ пур, анчах та вĕсем Тициуспа — Боде тӳрĕлĕхне (правили) пăхăнса куçмаççĕ.
Кирек епле планетăшăн, чи (шалти) варринчи планетă (Меркури) çити хутлăхĕ варринчи умĕнхи планетăран варринчи планетăна çити хутлăхĕнчен икĕ хут инçерех:
Шутлав пĕтĕмлетĕвĕсене таблицăра кăтартнă. Унта çакна курма пулать: çак йĕрке виçелĕхне (саккунлăха) астероидсен ярăмĕ те лекет, Нептун вара, йĕрке виçелĕхĕнчен тухса ӳкет, унăн вырăнне тĕлĕнтермĕш пулăмĕпе Плутон йышăнать, анчах та ăна чылай ăслăхçă планета тесе кăтармасть.
Тӳрĕлĕх çакăн пек хормăллă курăнать.
умлă-хыçлăхăн кашни элеменчĕ çумне 4 хушаççĕ, хыççăн пулăмне 10 çине пайлаççĕ. Тупăннă хисепĕ астрономиллĕ виçеллĕ радиус шутланать. Çапла,
D_i умлă-хыçлăх — геометри прогрессийĕ, пĕрремĕш хисепĕсĕр пуçне. Çапла,
Çак хормулăнах урăхла çырма пулать:
Хăш чух, çапла хормулировка та тĕл пулать:
Каçăсем
Категори:Хĕвел системи
Лангобардсем
thumb|right|250px Лангобардсем е Ломбардсем (ним. Langobarden, тӳррĕн — вырăм мăйăхлисем), — герман йăхĕ.
Чи малтан вĕсем Эльбăн анат юхăмĕнче, сулахай енчи çыран хĕрринче пурăннă. V ĕмĕрте Танай юханшыв патне куçса Арий христианлăхĕн йăлисемпе пурăнма пуçланă. 493 çулта герулсен патшалăхне аркатса Паннонине йышăннă.
568 çулта Альбоин ертсе пынипе вĕсем Италине пырса кĕрсе Лобардине тытса илнĕ. Тытса илнĕ хыççăн Ломбарди патшалăхне йĕркеленĕ, тĕп хули Пави пулнă.
Вуламалли
Категори:Герман йăхĕсем
352
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Оратори
Орато́ри  (oratorium, oratorio) — хор, солистсем тата оркестр валли пысăк мусăк хайлавĕ. Малтан ораторисене Сăваплă Çырнин сюжечĕсем çине кĕвĕленĕ. Чаплă ораторисене XVII ĕмĕрте, Бах, Гендель саманинче çырнă. Оперăпа танлаштарсан, сцена çинче ĕç-пуç çуккипе, кантатăран пысăккăраххипе тата сюжечĕ юпленӳллипе, уйрăлса тăрать. Ораторине вара хорсем, речитативсем, ансамбльсем тата уйрăм оркестр эпизочĕсем (пĕрремĕш ăстрăм Гендель пултарулăхĕнче килнĕ) кĕреççĕ.
Лейте (утрав)
Лейте (Leyte) - Лăпкă океанри Филиппин архипелагĕн тĕп пайĕнчи утравĕ, Минданао утравран çурçĕрелле вырнаçнă. Вăрăммăшĕ (çурçĕртен кăнтăралла) 183 çм, лаптăкĕ 7,2 пин çм². Варринче таа анăçра лутра тусем, çавсем хушшинче вулканлă конуссем (чи çӳллĕшĕ 1350 м, унта Лоби хула ларать). Анăç енче хăйăрлă, сланцăллă тата коралл акшарĕсемле, тухăçра - аллювиал çĕрайхыттисем (отложения). Субэкваториллĕ муссонлă климат, нӳрĕкĕсем çулта 2 пин мм çитиччен. Çултăршшипе симĕс тата çулçăӳкерен (муссонлă) йывăçлă тропик вăрманĕсем. Наци йывăç парки: Махагнао-Волькано, Куапнит-Балинсасайяо. Кунта пурăнан çынсем кокос пальмăсемпе, пылак тростниксемпе, абакипе, кукурузăпа усă кураççĕ.
Оратори
Каçăсем
Категори:Мусăк формисем Категори:Мусăк хайлавĕсем
Лейте (утрав)
Утравăн тĕп хули тата порчĕ - Таклобан.
Категори:Филиппин утравĕсем Категори:Лапкă океанĕн утравĕсем
Буляково (Дмитриево-Полянский сельсовет)
Буляково — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452630, ОКАТО кочĕ — 80258815002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Бирмингем
Би́рмингем (Birmingham), Аслă Британи хули, Тĕп Англин Уорикшир графлăхĕнче вырнаçнă. Халăхĕ 992 400 çын (2004).
Каçăсем
Категори:Англи хулисем
353
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Муракла
Муракла  — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕ территорипе юхать. Аманак юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
1966
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Аслă Петĕр кӳлмекĕн кубокĕ
Аслă Петĕр кӳлмекĕн кубокĕ (Кубок Залива Петра Великого, кĕскен АПКК) — 1986 çултанпа Аслă Петĕр кӳлмекĕн акваторинче (Владивосток çумĕнче) иртекен пĕтĕм раççей парăс регати.
Пĕрлехи хыпарсем
2002 çулта АПКК «Конрад-25» класĕнчи Раççей чемпионачĕн статусне тивĕçнĕ. Ăмăртусем виçĕ пайран, дистанцисем 20 - 220 тинĕс милĕ, тăраççĕ. Ăмăртусен пĕтĕм дистанцийĕ — 500 яхăн тинĕс милĕ.
Гнатенко Григорий Иванович
Гнатенко Григорий Иванович Гнатенко Григорій Іванович — (23.01.1914(10)-03.02.1986), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Хура тинĕс флочĕн 6-мĕш хураллакан катерсен дивизионĕн командирĕ, 3-мĕш рангри капитан.
Кĕçĕн Лехта
Кĕçĕн Лехта — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Лехта юханшывăн сулахай çыранĕпе, 146 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 37 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
354
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кунжек
Кунжек — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Вала юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Сергеевка (Çтерлĕпуç районĕ)
Сергеевка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 37 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453184, ОКАТО кочĕ — 80248830002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Улатăр тата Пăрачкав епархийĕ
Ула́тăр епархийĕ — Вырăс православи чиркĕвĕн Улатăр хула тăрахĕн, Улатăр, Патăрьел, Йĕпреç, Пăрачкав тата Шăмăршă муниципаллă районĕсен администрациллĕ чикисенчи епархийĕ. Чăваш митрополин йышне кĕрет
Каçăсем
Категори:Вырăс православи чиркĕвĕн епархисем Категори:Улатăр епархийĕ Категори:1912 çулта пулнисем Категори:Улатăр
Ледовая (Махня юппи)
Ледовая — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Махня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Реал Мадрид ФК
Истори
<...>
Ледовая (Махня юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Реал Мадрид ФК
Каçăсем
Категори:Испанин футбол клубĕсем Категори:Мадрид
Ледовая (Махня юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Исаметово (Дмитриево-Полянский сельсовет)
Исаметово — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 3 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452630, ОКАТО кочĕ — 80258815003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Герулсем
III-V ĕмĕрсем хушшинче вĕсем Хура тинĕсĕн çурçĕр енче, Танай юханшывăн вăтам юхăмĕнче, Рейнăн анат юхăмĕнче пурăннă.
IV ĕмĕртен пуçласа вĕсене Авалхи Рим хăйĕн çарĕнче усă курнă. Герулсен уйрăм ушкăнĕсем хушшинчи хутшăнăвĕсем ытла паллă мар. Тĕрлĕ çăлкуçсене пăхса тухнă хыççăн вĕсем Галлин, Испанин, Балкан çурутравĕн тата Хура тинĕс хĕрринчи çĕрсене çаратма çӳрени паллă. Танайăн вăтам юхăмĕнче пурăнакан герулсен пĕр ушкăнĕ 470 çул патнелле Паннонинче хăйсен патшалăхне йĕркелени паллă. 510 çулта вăл патшалăха лангобардсем çĕнтерсе илнĕ.
Категори:Герман йăхĕсем
Гепидсем
thumb|right|Гепидсем анăç [[Трансильванире V ĕмĕрте]] thumb|right|Гепидсем, 539-551 Гепидсем (, Γήπαιδες, Γήπυδες, Γηπίδοι) — готсемпе тăванлă герман йăхĕсен ушкăнĕ.
Кăнтăралла куçни
II ĕмĕрте гепидсем Скандинавирен Балти тинĕсĕн кăнтăр çыранне куçаççĕ, вырăнти бургундсене хăваласа яраççĕ. Кайран, готсем хыççăн кăнтăр-тухăçалла каяççĕ те 210 çулта Дакире вырнаçаççĕ (урăх хыпарсемпе, 250 çулта ). Анат Вислăран гепидсене кăнтăралла Фастида ертсе пырать. Вăл, çапăçса хăйĕн йăхне бургундсен çĕрĕ витĕр, венетсем пурăннă Висла тăрăхĕнчи тата Карпат умĕнчи çĕрсемпе («immensa spatia») илсе каять.
Гепидсем Рим çарĕсемпе пĕрремĕш хут Наис патĕнче 269 çулта çапăçаççĕ, ун чухне Анат Мези, Фраки, Македони çĕрĕсене тустарнă герман йăхĕсен (готсем, герулсем, певкинсем, гепидсем) пĕрлешнĕ çарне император Клавдий II пĕтĕмпех аркатать.
Проб (276 — 282) çарĕсемпе тытăçнă хыççăн гепидсен пĕр пайне, император биографĕ çырнипе, гревтунгсемпе тата вандалсемпе пĕрле империн Тăнайăн кăнтăр çĕрĕсене вырнаçтарнă. Гепидсем харçăсене Дакирен кăнтăралла куçасшăн çӳренĕ. Готсемпе Гальта хула çумĕнче, Олт юханшывăн тури юхăмĕнче, 290 çул тĕлнелле ăнăçсăр çапăçнă хыççăн гепидсен хăйсен малтанхи çĕрĕсенчех юлма тивет.
Гепиди
IV ĕмĕр вĕçĕнче хунсен пĕрлешĕвне кĕнĕ. VI ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче лангобардсемпе авар йăхĕсен пĕрлешĕвне пăхăнма пуçланă.
Каçăсем
Категори:Герман йăхĕсем Категори:Халăхсен Аслă Куçăмĕ Категори:Румыни кун-çулĕ Категори:Венгри кун-çулĕ Категори:Серби кун-çулĕ Категори:Çухалнă халăхсем
355
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕнĕ Троица (Кармаскалă районĕ)
Çĕнĕ Троица — Пушкăрт Республикин Кармаскалă районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 4 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453020, ОКАТО кочĕ — 80235835007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскалă районĕ
1961
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чулхула
Чулхула (калаçура тăтăшах вырăсла Нижний теççĕ, XIII - XVII ĕмĕрсенче — Но́вгород Низо́вской земли́, 7.10.1932 — 22.10.1932 — Го́рький, Нижний Новгород, Угарман, Алоош) — Раççей варринчи хула, Атăлçи федераци тăрăхĕн тата Чулхула облаçĕн администраци центрĕ. Атăлçи федераци тăрăхĕнче тата Атăл çинче пурăнан халăх йышĕпе иккĕмĕш вырăнта. Хăшпĕр хыпарсемпе, карман-хулана 1221 çулхи нарăсăн 10-мĕшĕнче улатимĕр кнеçĕ Юрий Всеволодович никĕс хывнă.
Тухăç-Европа тӳремĕн варринче, Хура Атăл Атăла юхса кĕнĕ çĕрте вырнаçнă. Хур Атăл хулана иккĕне пайлать: сылтăм чăнкă çыранĕнче — Дятлов тăвĕ çинче туçи, тата сулахай лутра çыранĕнче юханшвлешьен. Атăлăн сулахай çыранĕнче Бор хула-спутник ларать.
1500—1515 çулсенче чултан кремль тунă, ăна вара паянкунчен те нимле тăшман та илеймен. Унăн хӳми çумĕнче 1612 çулта Кузьма Минин ялти староста халăхран укçа пуçтарса, Пожарский кнеçпе Мускав тата мĕнпур Раççее поляксемпе литвасенчен хăтармашкăн халăха хĕçпăшаллантарнă. 1817 çултанпа, хулара Макарьево ярмаркине йĕркелесе ярсан, Раççейре чи пысăк сутă-илӳ центрĕсенчен пĕри пулса тăрать. 1896 çулта хулара Пĕтĕм Раççейри ӳнер-промăçлăх куравĕ иртнĕ, çакăн хыççăн раççей трамвайне аталантарса ярать. 1930-мĕш çулсенчи совет индустриализаци тапхăрĕнче унта машинă тăвакан пысăк савутсем, çав шутра чи пысăккине — ГАЗ лартнă. 1941—1945 çулсенчи Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнче хула фронта нумай вăрçă техникине панă, çавна пула хулана Вăтам Атăл çинче çав тери хăватлăн бомбăланă. Вăрçă вĕçленсен хулана Ленин орденĕпе чысланă. 1985 çулхи чӳкĕн 20-мĕшĕнче хулара метрополитенăн пĕрремĕш пайне хута янă. 2012 çулта канат çулне (ăна пассажир транспорчĕн маршрутне малалла тăсмашкăн пĕр тĕрексĕр шыв урлă çакнă) — Европăра ун пек пысăкки çук. 2013 çулта хула электричкине ĕçе кĕртнĕ. 2018 çулта хулара тĕнчери футбол чемпионачĕн матчĕсене ирттернĕ.
Раççей Федерации Президенчĕн 2020 çулхи утăн 2-мĕшĕнчи Хутайĕпе Чулхулана «Ĕçшĕн тивĕçлĕх хули» ята панă.
Феодаллă сапаланчăк тапхăрĕнче
thumb|left|[[Чулхула кремĕлĕ|Кремĕльти Архангел соборĕ умĕнчи Юрий Всеволодович кнеçпе Симон Суздальский палăкĕ ]]
Кĕперне хули
left|thumb|80px|[[Герб (1781)]]
Совет тапхарĕ
1917 çулхи кĕркунне хулара совет влаçне туса хунă. 1929 çулта Сормовăпа тата Канавинăна пăрахăçланă та, вĕсен территорийĕ ытти ялсемпе пĕрле (Гордеевка, Карповка, Высоково чиркӳллĕ ялсем, Высоково, Копосово, Починки, Бурнаковка, Княжиха, Ратманиха, Костариха, Молитовка, Борзовка, Монастырка тата ур. ялсем) Мăн Чулхула картине кĕртнĕ, çавăнтанпа хула районсене пайланать. Çав çултах малтан патшалăха кĕпернесене пайланă администрацисене пĕтернĕ. Чулхула кĕпернине салатса янă. Чулхула Чулхула Енĕн (1932 çултанпа пăрахăçлаччинех — Горьки Ен) центрĕ пулать. 1932 çулта хулана вырăсла Горький ята куçарнă.
thumb|200px|[[Чулхула кремлĕнчи]] «Чулхуласем — фронта» мемориал
Чыслă гражданĕсем
thumb|left|180px|Чулхулари Мининпа Пожарскин палăкĕ
Каçăсем
Категори:Ят улаштарнă хуласем Категори:Атăл çинчм хуласем Категори:Хура Атăл çинчи хуласем Категори:XIII ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем Категори:Ленин орденĕпе чысланă хуласем Категори:Авалхи Руç хулисем * Категори:Раççей хулисем
Анат Кама
Анат Кама, — Раççейри хула. Тутарстанăн Анат Кама районĕн администрацие кунта вырнаçнă. Хула Чулман Атăлăн сулахай çыранĕ хĕрринче ларать. Хусантан 237 çухрăмра вырнаçнă. Хула лаптăкĕ 61,0 км2.
Халăх йышĕ, хула тытăмĕ
2003 çулта хулара 225,4 пин çын пурăннă. Вĕсен хушшинче тутарсем 46, 5%, вырăссем 46,1%, чăвашсем 3,0%, украинсем 1,0%, пушкăртсем 1,0% шутланнă.
Анат Камăра 8 пин чăваш пурăнать.
Кун-çулĕ
Хулана 1961 çулта ку вырăнта нефтехими комбинатне никĕсленĕ вăхăтра йĕркеленме пуçланă. 1966 çулчен Анат Кама посёлокĕ пулнă, кайран вара хула шутне кĕртнĕ.
Çутĕç, этеплĕх
Хулара çавăн пекех «Нижнекамск — нефтехими хули» музей пур, «Тамаша» халăх театрĕ тата «Шăнкăрав» ансамбль ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Тутарстан
The Beatles
right|thumb|200px| right|thumb|200px|Beatles 1964-çулта [[Рок-н-ролл, рок 1960 çул—1970 çул Англи Ливерпуль Леннон Джон, Маккартни Пол Харрисон Джордж, Старр Ринго http://www.beatles.com/]]
The Beatles («Битлз») — Британи рок-группи Ливерпуль: Джон Леннон (ритм-гитарă, вокал), Пол Маккартни (бас-гитарă, вокал), Джордж Харрисон (соло-гитарă, вокал), Ринго Старр (параппан, вокал). Çаплах ушкăнра пуçламăшĕнче Пит Бест (параппан, вокалпа) Стюарт Сатклифф (бас-гитарă, вокал) пулнă. Ку ушкăн, ытармасăр каланипех, рок-мусăка çӳле хăпартса янă. Битлзсем рока улăштарса, лайăхлатса пырса, хăйсен юррисене итлеме те, концертсене пыма питĕ нумай халăха юраттарнă, çавăнпа The Beatles мусăкĕ XX ĕмĕрти чи вăйлă та стайлă композици ĕçĕсем йышне кĕрсе юлнă. Капăр тумланнă, хăйсене сцена çинче питĕ илемлĕ тытнă мусăкçăсем 1960-мĕш çулсенчи çынсен чунне те, культурăна та питĕ тарăн юлнă. 1970 çулта ушкăн вара саланса кайнă.
Пуçламăшĕ: 1956—1960 çç.
Битлз ушкăнĕ 1950 çулсенче рок-н-ролл жанрĕнчен пуçланса кайнă. Çуркунне 1956 çулта Джон Леннон (1940—1980) пĕрремĕш хут Элвис Преслин «Heartbreak Hotel» юррине илтнĕ. Çак юрă, хăй каласа панипе, унăн пĕтĕм пурнăçне улăштарса янă. Çав вăхăтрах Джон тута купăсĕ тата банджо çинче выллянă, ку юрра илтсен вара гитарăпа выляма вĕреннĕ, шкул юлташĕсемпе «The Blackjacks» ушкăн йĕркеленĕ, кайран ăна Quarry Bank (шкул ячĕ евĕр) The Quarrymen ят панă. Куорримен скиффл çинче выллянă — хăйсене вара тедди-бой сем майлă тытнă.
1957-мĕш çулхи июль уйăхĕн 6-мĕшĕнче Леннон 15 çулхи  Пол Маккартнипе паллашнă. Ун чухне Маккартни аккордсене тата юрăсен сăмахĕсене пĕлнĕ, çак ĕнтĕ Леннон чĕрине кĕнĕ, сăмахран, («Twenty Flight Rock» Кокран, Эдди) юррине, Пол тата пианинă çинче выллянă. Çуркунне 1958 çулта кĕркунне Пол шкул юлташĕ, Джордж Харрисон (1943—2001), ушкăна килнĕ. Çак виççĕ çамрăк каччă ушкăна туса хунă, ыттисемшĕн вара рок-н-ролл вăхăтлăх киленӳ çеç пулнă, вĕсем тепĕртакран тухса кайнă.
Quarrymen группа туйсенче, кафе-ресторансенче выллянă, концертсем паман, пластинкăсене кăларман (1958 çулта çеç иккĕ юрă пластинкине çырнă); темиçе хут саланса тепре пуçтарăннă (сăмахран, Харрисонăн хăйĕн ушкăнĕ те пулнă). Леннон тата Маккартни, Бадди Холлипн Эдди Кокран пекех, хăйсен юррисене çырма твтăнаççĕ. 1959 çул вĕçĕнче ушкăна Леннонăн арт-колледжри юлташĕ, çамрăк ӳкерçĕ Стюарт Сатклифф килнĕ. Сатклифф аванах выляманшăн Маккартнине килĕшмен. Параппанçă çукки ăна питĕ кулянтарнă.
Ячĕ
Вăл вăхăталла ушкăн Ливерпуль музыкă пурнăçне кĕресшĕн пулнă, анчах та ушкăнă ним майлă та телей килмен. 1959 çул пĕтмĕшĕнче ушкăн ятне «Johnny and the Moondogs» çине улăштарнă, аначах та кайран тата урăх ятсем те пулнă. «The Beatles» тесе ака 1960 çулта ят пулса тухнă. Сатклифф па Леннон уна шутласа кăларнă пек туйăнать. Леннон калашне, тĕлĕкре: «Кукăль çинче тăракан çин мана каларĕ: „beetles“ пултăр тесе». Beetles («жук») иккĕллĕ ильтĕнмеç; анчах та «e» «a» çине улăштарнă хыççăн, илтен «beetles», çирсахунине вуласан куран вара «beat» (бит-музыкă). Малтан ячĕ ытла кĕске пек туйăннă, çавăнпа малтан ячĕ — «Long John and The Silver Beetles» пулнă. Ака 1960 çулта The Beatles 1-мĕш турнене Шотланди тăрăх Джонни Джентла пулăшма кайнă.
Гамбург (1960—62)
1960 çулта çулла The Beatles Гамбурга кайнă. Контракт пурри пирки парапан çинче выллякан Бест, Пита илне. 16 çурла The Beatles Англинчен кайнă, тепĕр кунне концерт «Indra» клубра пулнă, юлашки икĕ уйăх «Kaiserkeller» клубра выллянă.
Гамбургра ушкăн телейĕпе Астрид Кирхерр па Клаус Фоорманпа тусланнă. Кирхерр Сатклиффа хĕрĕ пуллса тăнă. Вара тепре битлссем Гамбурга килсен 1961 çулта çуркунне, Астрид вĕсене çӳçе урăхла хума каланă — хăлха çине те малалла çамка çине, кăшт кайрантарах — воротниксăр пиджак Карден, Пьер модă майлă.
Ака 1961 çулта Кемпферт, Берт Тони Шеридан валли çирнă пластинкăра, сингл «My Bonnie / The Saints» тухнă — Тони Шеридан па … «The Beat Brothers». Нимĕç сем валли The Beatles ятне улăштарнă. Сатклифф юлнă Гамбургра тепĕр çултан, Ака 10-мĕш ре 1962 çулта, Сатклифф вилсе пуçа юн çапнă пирки.
1961 çултан çуркунне майĕпен, çурларан пĕрмай, The Beatles ливерпульти «Cavern» клубра концертсем пама пуçланă. 1961-1962 çулсенче The Beatles унта 262 хут выллянă, юлашки хут çурла 3-мĕш 1962 çулта. Утă 27-нче «Litherland Town Hall» концерт пулнă, ун хыççăн Ливерпульти хаçатсем Битссене чи лайăх рок-н-ролл ушкăнĕ тесе каланă.
Чӳк 1961 çулта Брайан Эпштейн The Beatles 1-мĕш менеджере пулса тăнă.
Пĕррĕмĕш контракт (1962)
Вăхăтран Брайан Эпштейн Parlophone Джордж Мартин менеджерĕпе паллашнă та, итлеттернĕ Abbey Road студинче çĕртме 6-нче. Битлс юррисем Джордж Мартина килĕшмен, анчах та çиннысем питĕ килĕшнĕ. Кайран Мартин каласа вĕсем çинчен: стайĕ те пурчĕ те çук чĕ, анчах та çамрăк ачасем пите килĕшрĕç тесе. Анчах та ĕçне те тунă, ушкăна контракт панă.
Джордж Мартина Пит Бест пачта килĕшмен. Вара Мартин Брайан Эпштейна каланă урăх парапан выллякана тупма. Бест Эпштейна итлемен, хăйăн çуçне Битлс майлă хумас тенĕ. Юлашкинчен, 1962 çулта çурла 16-нче Брайан Пит Беста «The Beatles» ушкăнран кăларса пенĕ. Ун вырăнне Ринго Старр (Ringo Starr) кĕнĕ.
Нарăс 11-нче 1963 çулта «The Beatles» пĕр хутра, 12 хушшинче, çирчĕç «Please Please Me» альбом. Ака 12-нче тухса хит-парадра 1-мĕш вырăна ларса 5 уйăха. 1963 çулти юпа 13-ше 1963 «битломани» текен феномен пуçланче. «The Beatles» ушкăн Лондăнри «Palladium»-ра концерт парса, вара ку концерта телевизăрпа «Sunday Night At The London Palladium» текен программă пĕтĕм Англине кăтартса. 15 миллион халăх пăхса вĕсене телевизăрпа, çав вăхăхăтра темиçе пин çамрăксем Палладиум еритавра пуçтарăнса Битлс ушкăна пурнăçра курас тесе. Полици пулман пулсан Битлссем хăйсен машинне ларимасчĕç.
Чӳк 22 иккĕмĕш альбом «With The Beatles» тухса. 14 юрăран саккăр хăйсен юррисем, унтах «Don’t Bother Me» — Джордж Харрисон 1-мĕш юрри. 1965 çулта 1 миллион ытла сутнă куна вара.
Америкă тата битломани (1963—64)
1963 çулта рекорд хыççăн рекорд çапнă кусем, анчах та америкăра ушкăн юрăсем тухсан та чартсене кĕреймен.
1963 çулта «I Want To Hold Your Hand» юрă Америкăра тухса. Англинче вăл тухсасăнах 1-мĕш вырăна тăнă. Ку юрра илтнĕ хысçăн «The Sunday Times» хаçат критикĕ Ричард Баккл раштав 29-нче Леннонпа МакКартнине «Бетховен хысçăн чи вăйлă композитăрсем» тенĕ. 1964 çулта кăрлач 18-нче «I Want To Hold Your Hand» юрă америкăра «Cash Box» шурналта 1-мĕш вырăна тухса, Billboardра вара 3-мĕш вырăна. 20 января американская фирма Capitol кăрлач 20-нче кăларч «Meet the Beatles» альбом, нарăс 3-нче юрри те альбоме те «ылтăн» пульчĕç СШАра. Çу уăйăхăнче США хит-парадĕнче 1-мĕш пилек вырăнсенче «The Beatles» юррисем анчах пулнă. thumb|right|Нарăс 7-ше 1964 çул, США Пуш 2-нче «The Beatles» хăсен пĕррĕмĕш кино тума пуçларĕç «A Hard Day's Night (фильм)». Çĕртме 4-нче квартет ют çĕршывсем тăрăх кайнă. Дани, Голланди, Гонконг, Австрали. Лондона утă 2-нче таврăннă та 3 куетан «A Hard Day's Night (фильм)» тухнă. Часах альбом тухнă. Çурла 19-нче «The Beatles» США тăрăх концертсем панă. 32 кун хушшинче 35 906 çухрăм çул тăрăх 24 хулара 31 концерт кăтартнă (3 Канадăра). Кашни концертшĕн ильнĕ 25—30 пинь доллар. Малтан 23 хула анчах пулмалла пулнă, анчах та Канзас-Сити хулара Charles О. Finley пĕр концертшăн 150 пин доллар тюллеп тенĕ те, Брайан Эпштейн унпа йăпăрт каласçа татăлнă.
«Beatles For Sale» та «Help!» (1964—1965)
Авăн 21-нче «Beatles For Sale» альбом çирма пуçланă. Раштав 4-нче тухнă хысçăн 700 пин альбом сутнă. Анчах та 14 юрăран çурри («Rock And Roll Music», «Mr. Moonlight», «Kansas City», «Everybody’s Trying To Be My Baby») кивĕ юрăсем пулнă. 1965 çул нарăс уйăхĕнче «Help!» кино тума пуçланă. Çĕртме 29 тухнă кино, утă 6-нче Help! альбом. Ку альбомра пите лайăх юрăсем хушшинче «Yesterday» юрă пуринченьте аван. Уна Пол Маккартни çирнă. Джордж Мартину ку юрăна оркестр па çирма каланă. Хальхи вăхăта «Yesterday» юрра 2 пин тĕслĕ юрланă.
Юлашки концертсем (1965—1966)
1965 çул питĕ улăштарчĕ рок-музыкăна. Ташламалли юрăсем вырăнне çĕнĕ чипер юрăсем килчĕç. The Byrds, The Rolling Stones, Боб Дилан Битлс сенчен лайăхрах юрăсене кăларма пуçларĕç. Юпа 12-нче Лондонра «Rubber Soul» альбом çирма пуçланă. Альбом тухса 1965 раштав 3-нче. Çак альбом çĕнĕ çул кăтартрĕ хăйсене анчах мар, пĕтĕм рок-музыкăна. «Rubber Soul» юррисенче пĕррĕмĕш хут мистикă па сюрреализм «The Beatles» кăтартнă.