cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чапаев Василий Иванович
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Тантăшĕсем ăна Ваçă Чапай тесе чĕннĕ.Вăл вăрçăлла выляма юратнă, ачасем ăна яланах командир пулма суйланă. Ваçă икĕ çул Шупашкарти мăнастир шкулĕнче вĕреннĕ. Вĕрентекенĕ Иван Михайлович Гребенщиков каласа панă тăрăх, вăл тавçăруллă та маттур пулнă. Çемйи питĕ чухăн пурăннă пирки вĕсем пӳрт тăррине те витеймен. Ашшĕ Иван Степаныч каланă:"тимĕрпе витес килмест, шалтăртатать вăл, кĕленчепе витĕп ак",- тесе шӳтленĕ. Каярахпа Чапайсем Самар кĕпернин Николаев уесĕнчи Балаковăна куçса кайнă.
Иван Степанович ывăлне чиркӳ прихут шкулне вырнаçтарать. Шкула укçа-тенкĕпе Ваççăн куккăшĕ пулăшса тăнă пулнă. Чапайсен ăратĕнче чиркӳ ĕçтешĕсем пулнă, çавăнпа та Ваççăна та çак çул çине тăратасшăн тăрăшнă, анчах та пурнăçурăх сукмакпа сулăннă.
1908 çулта Ваçелее çăр хĕсметне чĕнеççĕ, анчах та темиçе уйăхран политика енчен шанăçсăр пулнипе кăларса яраççĕ. Каллех 1910 çулта илеççĕ, 1913 çулта хĕсметрен хăтараççĕ. 1914 çулта фронта мобилизаципе лекет. 82-мĕш пехота дивизинчи 326-мĕш Белгорай пехота полкĕнче, малтан Ранненкампф çарĕнче, кайран Волыньпе Галицире çапăçать. Суранланнă. 1915 çулхи утăра вĕренӳ командинче пулнă, кĕçĕн унтер-офицер хисепне, юпара — аслине — тивĕçет. Хăюллăха кăтартнăшăн Георгий медалĕпе тата салтак Георгий хĕресĕн виçĕ степеньне те илме пултарать.
Февраль революцине Сарăтури хоспитăльте кĕтсе илет; 1917 юпан 28-мĕшĕнче РСДРП(б) ĕретне кĕрет.
Пайăр пурнăçĕ
1908 çулта Чапаев 16 çулхи Метлина Палакипе паллашать, тепĕр çулне ăна качча илет. Пĕрле вĕсем 6 çул пурăнса виçĕ ача çуратнă. Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи пуçлансан Чапаева фронта илсе каяççĕ. Пăлаки упăшкин ашшĕ килĕнче пурăнать, каярахпа ачисемпе тухса каять. 1917 çул пуçламăшĕнче Василий Чапаев тăван çĕре таврăнса Пăлакирен ачисене ашшĕ килне илсе килет. Тепĕртакран суранпа асапланса Пётр Кишкерцев юнташĕ çĕре керсен, шанăç панă Чапаев, унăн Олимпиадăпа Вера хĕрĕсене хăйĕн çемьине илет.
Тăван ачисем:
Асăнмалăх
thumb|140px|[[1948.]] Шупашкарта 1974 çулхи çу уйăхĕн 9-мĕшĕнче унăн музейне уçнă.
Самарта ăна чысласа 1926 çулта урампа лапама ят панă.
Мускавра Чапаев тăкăрлăкĕ пур.
Каçăсем
Категори:Раççей çарпуçĕсем Категори:Пĕрремĕш Тĕнче вăрçине хутшăннисем Категори:Раççейри граждан вăрçине хутшăннисем Категори:Сăваплă Георгий орденĕн кавалерĕсем Категори:Георгий медалĕпе чысланисем Категори:Анăç-Казахстан облаçĕ Категори:Хусан кĕпернинче çуралнисем Категори:Граждан вăрçин паттăрĕсем
Тотир Вячеслав Ефимович
РФ ÇП пайташĕ, 2003 çултанпа Мари Эл ÇП пайташĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш патшалăх университетĕнче вĕреннĕ. 1967 çултанпа Çĕнĕ Шупашкарти хими комбинатĕнче ĕçлет, Çĕнĕ Шупашкарта пурăнать. «Грани» хаçатăн литература пĕрлешĕвĕн ĕçне хутшăнать.
Пултару ĕçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Ефимов Георгий Андреевич
Ефимов Георгий Андреевич (1928, утă, 9, Малти Ăнтавăш ялĕ, Канаш районĕ, Чăваш АССР — 2005, юпа, 30, Шупашкар, Чăваш Республики) — чăваш сăвăçи, прозăçи, тăлмач.
Пурнăçĕ
Чăваш патшалăх К.В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ çумĕнчи театр студийĕнчен вĕренсе тухнă. Йĕпреç районĕнчи куçса çӳрекен театр актерĕ пулса ĕçленĕ.
1948-1953 çулсенче Георгий Ефимов Мускавра А.М.Горький ячĕллё патшалăх литература институтĕнче вĕреннĕ. Чăваш кĕнеке издательствин редакторĕ, Чăваш Республикин çыравçăсен пĕрлешĕвĕн правленийĕн литература консультанчĕ пулса ĕçленĕ. 1955-1963 çулсенче — «Ялав» журналăн тĕп редакторĕ, Чăваш Республикин Çыравçисен пĕрлешĕвĕн правленийĕн яваплă секретарĕ, «Коммунизм ялавĕ» хаçатăн пай ертӳçи, Чăваш кĕнеке издательствин редакци ертӳçи пулнă.
2005 çулхи юпа уйăхĕн 30-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Георгий Ефимов республикăн пĕрлĕх ĕçне хастар хутшăннă, ĕç çыннисен депутачĕсен Шупашкар хула канашĕн депутачĕ, Чăваш Республикин çыравçăсен пĕрлешĕвĕн правлени пайташĕ пулнă.
Пайăр пурнăç
Икĕ хут мăшăрланнă. Пĕрремĕш арăмĕ - Серафима Мироновна. Иккĕмĕш арăмĕ - Светлана Ефимова.
Пултарулăх ĕçĕсем
Унăн пĕрремĕш сăввисем «Ялав» журналта 1946 çулта пичетленнĕ, 1953 çулта "Ашă туйăмсем" сăввисен пуххи тухнă.
"Çăкăр", "Атте çĕрĕ", "Кăвак инçет", "Пурнăç утăмĕсем" тата ытти поэми уйрăм вырăн йышăнаççĕ. Георгий Ефимовăн нумай сăввине Чăваш Енри кĕвĕçĕсем юрра хывнă.
Сахал мар хайлавне ытти чĕлхесене куçарнă. Хăй те чăвашла нумай куçарнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем:Канаш районĕ Категори:1928 çулта çуралнисем Категори:Утăн 9-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2005 çулта вилнисем Категори:Юпан 30-мĕшĕнче вилнисем
Юр
Юр — пăрăн пĕчĕк пĕрчисенчен тăракан тата хăшпĕр атмосфера пулăмĕсен вăхăтĕнче палăракан япалалăх.
Йĕлтĕр
Йĕлтĕр — юр тăрăх çӳремелли япала. Йĕлтĕр икĕ 150 — 200 сантиметр тăршшăллĕ йывăçран, е пластикран тунă, пуçĕсене шĕвĕрлетнĕ пластинка евĕр. Икĕ вăрăм (150 — 200 сантиметр), йывăçран е пластикран тунă пластинкасен, ĕсен пуçĕсен çивĕчленнĕ пулаçĕ. Урана йĕлтĕр çине çыхса çирĕплетеççĕ, хальхи вăхăтра çирĕплетме ятарлă пушмак усă кураççĕ. Йĕлтĕр юр тăрăх лайăх шунă пирки унпа юр тăрăх çӳреççĕ.
Юр
Пăр катăкĕсем йĕркеленни
Пĕлĕтсенче питĕ пĕчĕк шыв тумламĕсем тусан пайĕсем çумне çыпçăнса шăнса ларнă хыççăн юр пулать. 0,1 мм калăпăшĕнчен пысăках мар пăр катăкĕсем аяла ӳкме тытăнаççĕ. Ӳкнĕ çемен вĕсем конденсацине пула пысăкланса пыраççĕ, ултă кĕтеслĕ юр пĕрчисем пулса тăраççĕ. Шыв молекулин ятарлă структурине пула 60° тата 120° кĕтессем кăна пулма пултараççĕ.
Йĕлтĕр
Истори
Йĕлтĕре çурçĕр халăхĕсем сивĕ çанталăклă вырăнсене куçнă хыççăн шутласа кăларнă. Вăл вырăнсенче пурăнмашкăн çынсен юр тăрăх çӳремелле пулнă, хăш-пĕр чух юрĕ питĕ тарăн пулнă. Чи малтан, йелтĕрсене щутласа кăларас умĕн, юр тăрăх утмалли хатĕре, шутласа кăларнă тесе шутлаççĕ. Вĕсен пусмалли лаптăкĕ самай сарлакарах пулнă, урана юр ăшне путма паман. Теприсем çавăн пекех йĕлтĕре çунаран тунă тесе шутлаççĕ. XIX ĕмĕр вĕçĕнче — XX ĕмĕр пуçламăшĕнче йĕлтĕр спорчĕ аталанма пуçланă. Спорт йĕлтĕрĕн вăрăмĕшĕ 170-220 см., сарлакĕшĕ 5-8 см. Вал йĕлтĕрсене çарта усă курма пуçланă. Вăл вăхăтрах йĕлтĕр патаккисене шутласа кăларнă.
Юр
Юр пĕрчисем
Юр перчин шура тĕсĕ шалта сывлăш пулнипе çыхăннă. Юр пĕрчи 95% сывлăшран тарать, çавăнпа та вăл вăраххăн ӳкет. Чи пысăк юр пĕрчи 12 см пысăкăш пулнă.
Йĕлтĕр
Йĕлтĕр спорчĕ
Йĕлтĕр спортне икĕ пысăк ушкăн уйăрма пулать:
Юр
Этимологи
"Юр" сăмах - чăваш чĕлхине мари чĕлхинчен кĕнĕ, туримари - "Юр" - "Çумăр" палăртат, хирти мари - "Йӱр" - "Çумăр", çавăнтан тепĕр чăваш сăмахĕ пулат "Йĕрÿ" - "Плакса". Пĕтĕм тĕрĕк чĕлхисенче "Кар" сăмах "Юр" палăртат.
Йĕлтĕр
Туçи йĕлтĕрĕсем
Туçи йĕлтĕрĕ — ту сăртĕнчен тата туçи йĕлтĕр спортĕнчи йĕлтĕр тĕсĕ.
Юр
Каçăсем
Категори:Юр
Çухра
Çухра, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Йĕлтĕр
Каçăсем
Категори:Спорт инвентарĕ
Лыжи
Çухра
Тавралăхĕ
Шупашкартан 81 км, Етĕрнерен - 25 км, чукун çул станцинчен 81 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 106 çын, çав шутра 56 арçын, 50 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
Çухра ялĕ 1927 çулчен Етĕрне уесĕн Шăмат вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Етĕрне районне кĕртнĕ.
Çырма
Çырма сăмахăн çакнашкал пĕлтерĕшсем пур:
Çухра
Кун-çулĕ
1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Советски районне кĕме пуçланă. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхатчен Етĕрне районне кĕрет.
Çырма
Çырма — шыв юхса тăннипе çурăлса аннă вырăн, çаранланман тĕплĕ чăнкă хĕрриллĕ тарăн çыр рельефĕ. Çырмасем çӳллĕ айлăмсемпе сăртсем çинче çемçе тăпрасем çинче пулса каяççĕ. Çырма тăршшĕ темиçĕ метртан пуçласа темиçĕ километра çити.
Каçăсем
Категори:Оронимсем * Категори:Рельефăн флювиал формисем Категори:Рельефăн эрози формисем
Çухра
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Фэй Рэй
Пурнăçĕ
Вăл виçĕ çул тултарнă çĕре ун кил-йышĕ АПШана пурăнма куçнă. Малтан Аризонăра пурăннă, кайран Ютăна куçнă. Юлашкинчен Лос-Анджелесра вырнаçнă.
1919 çултанпа малтан пĕчĕк сăнарсене вылянă. Чапа Эриха фон Строгеймăн «Чуп-чуп уйăхĕ» (The Wedding March, 1928) кинокартинăра тĕп сăнара вылянă хыççăн тухнă. «Çăлтăрсен» ретне лексен темиçе кинокартинăра тĕп сăнарсене вылянă. Унпа пĕрле Гэри Купер, Рональд Колман, Фредрик Марч, Уильям Пауэлл, Ричард Арлен вылянă.
1928 çулта вăл Джон Монк Сандерса качча тухнă, 1939 çулта унран уйрăлнă.
«Кинг-Конг» (1933) картинăра Энн Дэрроу сăнарне вылянă хыççăн унăн чапĕ питĕ вăйлă хăпарса кайнă.
1944 çулта Роберт Рискин сценариста качча тухнă хыççăн кинора выляма пăрахнă. Роберт 1955 çулта çĕре кĕнĕ хыççăн пĕр вăхăтлăха кинона таврăннă, анчах та нумайлăха мар, 1958 çулта тĕппипех киноран уйрăлнă.
Хăйĕн ĕмĕрĕнче темиçе пьеса çырса ĕлкĕрнĕ, анчах вĕсем халăха ытлашшиех килĕшсе кайман. Çавăн пекех вăл «Тепĕр енчен» («On the Other Hand», 1989) автобиографи çырнă.
Категори:Американ актрисисем
Нурлат
Нурлат, — Раççейри хула, Тутарстанăн Нурлат район администрацийĕн вырăнĕ.
Хула Хунтăрча юханшыв хĕрринче Хусантан 268 çухрăмра вырнаçнă.
Хула пуçлăхĕ — Кузюров Равиль Афраимович.
Федотов Михаил Романович
Федотов Михаил Романович (1919 çулхи кăрлачăн 20 Пăва уесĕнчи, халĕ Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕ, Пуянкасси ялĕнче çуралнă; 2003 çулхи кăрлачăн 13 Шупашкарта вилнĕ), — чăваш чĕлхин тĕпчевçи, тюрколог, филологи ăслăхĕсен тухтăрĕ (1974), профессор (1975). Çавăн пекех ăна витĕмлĕ публицист тата ăслăха, пĕлĕве халăх хушшинче сараканĕ теме пулать ..
Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕ (1989), Чăваш Республикин Патшалăх премин лауреачĕ (1996). Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
Биографи
Тăван тăрăхĕнче пуçламăш тата çичĕ çул вĕренмелли шкулта пĕлӳ илсен Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче (вĕçлемен) вĕреннĕ. 1934—1937 çулсенче Патăрьелĕнчи педагогика вĕрентĕшĕнче пĕлӳ пухнă.
1934—1937 çулсенче Михаил Федотов Патăръелти педагогика училищинче вĕреннĕ. 1937—1939 çулсенче Шăмăршă районĕнчи Анат Чаткас тата Шăмăршă шкулĕсенче математикăпа нимĕç чĕлхи вĕрентнĕ. Хĕрлĕ Çар салтакĕ, пехота училищин курсанчĕ пулнă (1939—1941 çулсенче). Тăван Çĕршывăн аслă вăрçине хутшăннă, тыткăна лекнĕ. Концлагерьтен ирĕке кăларсан Германири Совет Çар администрацийĕнче тăлмачра ĕçленĕ (1945—1947), çав хушăрах куçаруçăсен куçумсăр шкулĕнче ăсталăхне туптанă.
Вăрçăран таврăнсан Мари Республикин Звенигово районĕнче (1948—1952) тата Етĕрне районĕнчи Мăн Чураш шкулĕнче (1953—1954) нимĕç чĕлхи вĕрентнĕ, 1950—1953 çулсенче Ют чĕлхесен Чулхулари Н.А. Добролюбов ячĕллĕ педагогика институтĕнче аслă пĕлӳ илнĕ.
Çапла вара кунта М. Р. Федотов пурнăçĕнче еплерех пĕлӳ илни курăнса тăрать.
Калас пулать, М.Р.Федотов аспирантурăра вĕренмен, вăл унсăрах филологи ăслăхĕсен кандидачĕн диссертацине хатĕрлесе хӳтĕленĕ.
Малашнехи пурнăçĕ
И.Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика институчĕнче нимĕç чĕлхин вĕрентӳçи (1954—1956, 1964-1967), Вĕрентекенсен пĕлĕвне ӳстерекен институтра ют чĕлхесен кабинечĕн пуçлăхĕ (1956—1964) пулнă.
Михаил Федотов чăваш шкулĕнче нимĕç чĕлхи вĕрентекенĕсене валли виçĕ пулăшу кĕнеке хатĕрлесе панă (1957-1959), чăваш чĕлхи Атăлпа Перĕм тăрăхĕнчи финн-укăр чĕлхисемпе хутшăннине сăнлакан монографи (2 пайлă; 1965, 1968) пичетлесе кăларнă.
1964 çулта «Чăваш чĕлхинчи модальлĕхе палăртмапли мелсем» темăпа кандидат диссертацине, 1969 çулта «Чăвашпа мари чĕлхисен çыхăнăвне истори тĕлĕшĕнчсн çутатни» темăпа тухтăр диссертацине хӳтĕленĕ.
1967 çултан пуçласа Михаил Федотов Чăваш патшалăх университечĕнче ĕçленĕ: ют чĕлхесен кафедрин доценчĕ, чăваш чĕлхе пĕлĕвĕ кафедрин профессорĕ, тĕрĕк ăслайĕсен кафедрин профессор-консультанчĕ, хĕвел тухăç пĕлĕвĕ кафедрин пуçлăхĕ пулнă, студентсене пулăшма «Чăваш чĕлхин историйĕ» (2 кăларăмпа; 1971, 1979), «Авалхи тĕрĕк чĕлхи» (1973), «Тĕрĕк чĕлхисен танлаштару грамматики» (1975), «Тюркологи пуçламăшĕ» (1976) кĕнекесем пичетлесе кăларнă.
Чăвашпа мари чĕлхисен хутшăнăвне тишкерсе 1990 çулта Михаил Федотов «Чувашско-марийские языковые взаимосвязи» монографие хатĕрленĕ. «Материалы к историко-этимологическому словарю чувашского языка (1992)», «Этимологический словарь чувашского языка» (2 томпа; 1996), «Словарь чувашских нехристианских имен» (1998) ĕçĕсене вулакан патне çитернĕ. 2002 çулта этимологи словарĕ иккĕмĕш кăларăмпа тухнă.
Тĕпчевçĕн чи паллă ĕçĕ виçĕ кĕнекеллĕ «Чувашский язык в семье алтайских языков» (1980, 1983, 1986). 1996 çулта çак монографин анлăлатнă варианчĕ — «Чувашский язык: Истоки. Отношение к алтайским и финно-угорским языкам. Историческая грамматика» — пичетленсе тухнă. Уншăн Михаил Федотов Чăваш Республикин Патшалăх премине тивĕç пулнă.
Михаил Федотов чăваш чĕлхе пĕлĕвĕн историкĕ те пулнă. Чĕлхеçĕсен пултарулăхне тишкерсе чылай статья тата «Исследователи чувашского языка» кĕнеке (1987, 2000) чăваш чĕлхин хăй евĕрлехне хӳтелесе Михаил Федотов ăслăлăх кĕнекисенче те, хаçат-журналта та статьясем пичетленĕ, тăван чĕлхе сипетне упраса хăварма тăрăшнă.
Пурнăç тăршшĕнчи ĕç вырăнĕсем
Кунта çарта тата вăрçăра, вăл шутра тыткăнра, пулнă вăхăтсене кăтартман (куçаруçăра ĕçленĕ тапхăра шутламасан).
Ăслăхри ĕçĕ-хĕлĕ
Михаил Романович Федотов профессор, академик ăслăхра чăваш чĕлхин историйĕ, тюркологи, алтаистика, финно-угроведени енĕсемпе ĕçленĕ. Асăннă хуть те хăш ене пырса перĕнсен те — яланах чăвашлăхпа çыхăннă.
Кунта чăн малтанах алтаистика пирки аса илни вырăнлă тата кăсăклă. Çакă чĕлхери пулăмсене алтай чĕлхисен пĕрлĕхĕн шайĕнче пăхса тухнине пĕлтерет. Генеалоги тĕлĕшенчен Алтай чĕлхисен пĕрлĕхĕ чăнах та пулнă е ку малсăлтавла япала çеç — çакă кунта, ахăртнех, пит пĕлтерĕшлех те мар. Пулăмсене анлă контекстра пăхни паха.
Чăваш чĕлхин историне халиччен питĕ аван тĕпченĕ пулин те, пухнă пĕлĕве халăхра, çынсен тĕрлĕ сийĕсенче сарас ыйтусем яланах пулнă, пур, малашне те пулĕç. Çав вăхăтрах çĕнĕрен тупнă пĕлÿсене ăслав килкартине тата халăх хушшине вĕçĕмсĕр кĕртсе тăрас ыйтусем те яланах пур. Çапла вара, пирĕн хушăра М.Р.Федотов пек ăславçăсем тата вĕсен еткерлĕхĕсем пурри питĕ аван. Ку — пирĕн телей.
М.Р.Федотов XX ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче Н.И.Ашмарин тата ыттисем йĕркелесе хăварнă пăлхар-чăваш вĕсе-вĕçлĕх теорине тĕрек парса тăракансенчен пĕри пулнă. Унашкал тĕрке вара ун чухне вăл теорие, тĕрлĕ сăлтавсене пула, питĕ кирлĕ пулнă (сăмах май каласан, паянхи кун та питĕ кирлĕ).
Тюркологири, финно-угроведенири, чăваш чĕлхе пĕлĕвĕнчи Михаил Романович тунă ĕçсене тĕнчери, Раççейри, Чăваш Енри ăславçăсем питĕ пысăк хак парса йышăннă.
Килйыш пурнăçĕ
М.Р.Федотовăн арăмĕ — Валентина Сергеевна, унăн çуралнă чухнехи хушамачĕ Вагина, вырăс. Вĕсем Чухулари институтра вĕреннĕ чухне паллашса мăшăрланнă. Ачи-пăчи, эппин ытти тăхăмĕсем те, вĕсен пулман.
Каçăсем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:Лингвистика Категори:Тюркологи Категори:Чăваш чĕлхи Категори:Мари чĕлхи
Алексеев
Алексеев, — вырăс Алексей ятĕнчен пулса кайнă хушамат.
Алексеева
Алексеева Алексеев хушаматăн хĕрарăм хорми.
Категори:Хушаматсем
Патăрьел уесĕ
Патăрьел уесĕ — Чăваш Енĕн уесĕ. Уес центрĕ Патăрьел салинче вырнаçнă пулнă.
Вулăссем
Патăрьел уесне çак вулăссем кĕнĕ: .....................
Категори:Чăваш Ен
Пульницă
Пульницă — çынсене чир-чĕртен сыватакан медицина учрежденийĕ. Çар пульници — хоспитăль.
Тĕсĕсем
Пульницăсем йĕркеленӳ тата ăстаçлăх енĕпе пайланаççĕ.
Каçăсем
Категори:Медицина
Мартынов Николай Антонович
Мартынов Николай Антонович (чăн хушамачĕ Антонов, 1933, нарăс, 20, Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи Çухра ялĕ — 2000, утă, 16, Шупашкар — чăваш прозăçи, сăвăçи.
1982 çултанпа СССР ÇП пайташĕ.
Пурнăçĕ
1933 çулхи нарăсăн 20-мĕшĕнче Етĕрне районĕнчи Çухра ялĕнче çуралнă.
Советски вăтам шкулĕнче, Чăваш педагогика институчĕн историпе филологи факультетĕнче вĕреннĕ. Район хаçачĕсен редакцисенче (сăмахран Сĕнтĕрвăрри район хаçатĕнче) литература ĕçтешĕ вырăнĕнче тăрăшнă. «Коммунизм ялавĕ» редакцийĕнче те ĕçлеме тивнĕ. Çав вăхăтрах сăвăсем, калавсем, повеçсем çырнă.
2000 çулхи утăн 16-мĕшĕнче куçне ĕмĕрлĕхех хупнă.
Ĕçĕсем
Пичетлесе кăларнă кĕнекесем:
Абакшин Елизар
Абакшин Елизар, — сăвăç. 1916 çулта Тутарстанăн Нурлат районĕнчи Ĕнекасси ялĕнче çуралнă. 1943 çулта вăрçă хирĕнче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш педагогика институтне вĕренсе пĕтернĕ. Шупашкар районĕнчи Çĕньял шкулĕнче ачасене чăваш чĕлхипе литературине вĕрентнĕ.
Ĕçĕсем
Унăн ĕçĕсем «Сунтал» журналта, «Канаш», «Çамрăк большевик» хаçатсенче пичетленнĕ.
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Çамрăкла вăрçăра вилнĕ çыравçăсем
Чили
Чили (исп. Chile), — Кăнтăр Америкăра вырнаçнă патшалăх. Тĕп хули — Сантьяго.
Истори
Чили историйĕ 13 пин çул каялла ку тăрăха çынсем килнĕренпе пуçланать. XVI ĕмĕрте ку çĕрсем çине Испани конкистадорĕсем килсе çĕрĕсене туртса илме пикеннĕ. XIX ĕмĕрте Чили халăхĕ колони шайĕнчен ирĕке тухнă.
thumb|left thumb|left|Атакама 1988 çултанпа Чили малашлăха демократи мелĕпе утма тытăннă.
Категори:Кăнтăр Америка патшалăхĕсем Категори:Чили
Румянова Клара Михайловна
Вăл 300 ытла мультфильмри сăнарсене хăйĕн сассипе янратнипе халăх асĕнче юлнă.
1979 çулта РФ тава тивĕçлĕ актриси ятне тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
1929 çулхи раштавăн 8-мĕшĕнче Ленинградра çуралнă.
1940-мĕш çулсенче Мускава куçнă хыççăн Пĕтĕм союзри патшалăх кинематографи институтне вĕренме кĕнĕ. 1953 çулта вăл ăна ăнăçлă пĕтернĕ.
Институтра вĕреннĕ чухнех кинора ӳкерĕннĕ. Вăл «Ялти тухтăр» (Сельский врач, Лена), «Вĕсем малта пулнă» (Они были первыми, Варя), «Тăваттăн» (Четверо, медсестра), «Çĕнĕран пуçланă пурнăç» (Жизнь сначала, Зоя), «Воскресени» (Богодуховная), «Вăхăт, малалла!» (Время, вперёд!, Лушка), «Вуникĕ пукан» (Двенадцать стульев, Фёдор аттен арăмĕ).
1970-мĕш çулсенчен пуçласа кинора ӳкерĕнме пăрахнă, вăл вырăнне вăл мультфильмсене хăйĕн сассипе янăратма пуçланă.
Каçăсем
Категори:Раççей актрисисем
Хунар
Хунар (Φανάρι) — таврана çутатмалли хатĕр япала. Хунар алăри, коробка евĕр, маяксем çинче пулать.
Хунарсене çутакана хунарçă теççĕ. Вăтам ĕмĕрсенче вăл урам тăрăх хунарсем çутса çӳренĕ.
Çав. пекех
Фонарь ランプ (照明器具)
Малалла (хаçат)
Малалла (Вперёд) — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнче тухакан хаçат.
Хаçат чăвашла, вырăсла тухать.
Каçăсем
Категори:Паллă вăхăтран тухакан кăларăмсем Категори:Чăваш хаçат-журналĕсем Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕ Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал Категори:Вырăсла тухакан хаçат-журнал
Çĕнĕ Туçа
Çĕнĕ Туçа, — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесĕн Энĕшпуç вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Вăрмар районне, 1954 çулхи çĕртме уйăхĕн 14 хыççăн Чурачăк районне кĕнĕ. 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Канаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Ял хуҫалӑхӗ
Ял хуҫалӑх — ҫĕр ҫинче ĕҫлесе пахча-ҫимĕҫ (тырă, аш, сĕт тата ыттисене), тата ытти хуҫалăхсем валли урăхла япаласене (йĕтĕн, ...) ӳстерсе илмешкĕн ĕҫлекен хуҫалăх. XX ĕмĕрччен нумай патшалăхра ял хуҫалăхĕнче халăхăн чи пысăк пайĕ ĕҫленĕ. Механизаци кĕртнĕ хыҫҫăн ял хуҫалăхĕнче ĕҫлекенсен йышĕ самай чакнă. Халĕ экономика енĕпе вăйлă аталаннă патшалăхсенче ял хуҫалăхра 10% кăна ĕҫлет.
Каҫăсем
Категори:Ял хуçалăхĕ
Андреев-Виноград Иван
Андреев-Виноград Иван, — сăвăç. 1921 çулта Канаш районĕнчи Çĕнĕ Туçа ялĕнче çуралнă. 1944 çулта Ленинград патĕнче вăрçăра пуçне хунă.
Пурнăçĕ
Çĕрпӳ районĕнчи Йĕкĕрвар вăтам шкулĕнче вĕреннĕ. Вăрмар район хаçатĕнче ĕçленĕ.
Ĕçĕсем
Хăйĕн сăввисене район хаçатĕнче тата «Пионер сасси» хаçатра пичетленĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Çамрăкла вăрçăра вилнĕ çыравçăсем
Энĕшпуç вулăсĕ
Энĕшпуç вулăсĕ, — Чăваш Енĕн хальхи Куславкка, Вăрмар, Çĕрпӳ, Канаш районĕсем вырăнĕнче вырнаçнă вулăс, Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. Администраци Энĕшпуç салинче вырнаçнă пулнă.
Куславкка районĕнчи ялсем
Халĕ Куславкка районне кĕрекеннисенчен çаксем кĕнĕ пулнă:
Вăрмар районĕнчи ялсем
Халĕ Вăрмар районне кĕрекеннисенчен çаксем кĕнĕ пулнă:
Çĕрпӳ районĕнчи ялсем
Халĕ Çĕрпӳ районне кĕрекеннисенчен çаксем кĕнĕ пулнă:
Канаш районĕнчи ялсем
Халĕ Канаш районне кĕрекеннисенчен çаксем кĕнĕ пулнă:
Категори:Çĕрпӳ уесĕн вулăсĕсем
Моис Иван Григорьевич
Моисеев Иван Григорьевич (1912 çул, авăн, 21, Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи Турхан ялĕ — 2001 çул, Хусан) — чăваш çыравçи.
Пурнăçĕ
1912 çулхи авăн уйăхĕн 21-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи Турхан ялĕнче çуралнă.
Нурăсри иккĕмĕш сыпăкри шкулта, Мускаври журналистика тата педагогика институтĕнче вĕреннĕ.
Вăрçă кунĕсенче дивизи хаçачĕн литература ĕçтешĕ пулнă. Кунта ăна малтан Шупашкарти «Канаш» хаçат редакцийĕнче пухнă пĕлӳ вырăнлă пулнă.
Вăрçă хыççăн Моис «Коммунизм ялавĕ» хаçат корреспонденчĕ, колхоз тата райĕçтăвкомĕн председателĕ пулнă.
2001 çулта Хусанта çĕре кĕнĕ
Пултарулăх ĕçĕсем
1930-мĕш çулсенче «Çĕнтерӳ хирĕсенче» очерк кĕнеки (1937) тата «Çер чĕнет» калавсен пуххи (1935) тухнă. «Эпир лашман йăхĕнчен» роман çырса кăларнă. Романăн пĕрремĕш кĕнеки 1986 çулта Чăваш кĕнеке издательствинче тухнă, иккĕмĕшĕ Çĕмĕрле район хаçатĕнче пичетленнĕ. Виççĕмĕшĕ вара Иван Григорьевичăн архивĕнче ал çырăвĕсем пек юлнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Пайăр çынсем:Çĕмĕрле районĕ
Хăнтăрçă (юханшыв)
Хунтăрча, — Сук юханшывăн сылтăм юппи, Тутарстан тата Самар облаçĕ тăрăх юхать. Юханшыв тăршшĕ 294 çухрăм, лаптăкĕ 3 950 км2. Чӳк уйăхĕнче шăнса ларать те ака уйăхĕнче пăрĕ каять.
Пелепей-Пăкăльма сăртлăхĕн кăнтăр-хĕвеланăç енĕпе юхать. Шывне ытларах енĕпе юртан илет. Сок юханшывне юхса кĕнĕ çĕрте 1 çĕкунтра вăтамран 9,44 м3 шыв юхать.
Асăрхавсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем
Мач Василий Семёнович
Мач Василий Семёнович (чăн хушамачĕ Мочанкин), — сăвăç. 1892 çулта Оренбург облаçĕн Грачево районĕнчи Йăканатьелĕнче çуралнă. 1951 çулта çĕре кĕнĕ.
Пурнăçĕ
Ялти пуçламăш шкулта вĕреннĕ. Кайран пĕлĕвне хăй тĕллĕн ӳстерсе пынă. Райхаçат литература ĕçченĕ пулнă, ачасене шкулта верентнĕ.
Ӗçĕсем
Сăвăсем çырма 1914 çултах тытăннă. Икĕ тетраде Н.В. Никольскийе ярса панă. Унта унăн сăввисем тата «Эрине» ятлă поэма пулнă.
Октябрь революцийĕ хыççăн унăн сăввисем «Канаш» хаçатра çапăннă. Самарта чăвашла тухса тăнă «Колхозник» хаçатпа «Вăтам Атăл» журналта пичетленнĕ.
15 сăввине тата «Эрине» поэмине «Революциченхи чăваш литератури» (Дореволюционная чувашская литература) христоматинче пичетленĕ.
Категори:Чăваш сăвăçисем
Бахта
Бахта  — Раççей территоринчи юханшыв. Красноярск Ен территорипе юхать. Юханшыв Енисей юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 498 км, бассейн лаптăкĕ 35500 км2.
Каçăсем
Категори:Красноярск Енĕн юханшывĕсем
Мартьянова Любовь Васильевна
Мартьянова Любовь Васильевна (1950 çулхи раштавăн 16-мĕшĕ, Карапаш ялĕ, Сĕнтĕрвăрри районĕ, Чăваш Республики çур. - 2022 çулхи юпа уйăхĕн 18-мĕшĕ), — чăваш сăвăçи.
1986 çултанпа СССР ÇП пайташĕ.
Пурнăçĕ
1950 çулхи раштавăн 16-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Карапаш ялĕнче çуралнă.
Октябрьски вăтам шкулĕнче, Чăваш патшалăх университечĕн историпе филологи факультетĕнче пĕлӳ илнĕ. Ун хыççăн Чăваш Республикин Патăрьел районĕнчи Турхан вăтам шкулĕнче ачасене чăваш чĕлхипе литературине вĕрентнĕ. 1977 çултанпа «Тăван Атăл» журнал редакцийĕнче тăрăшать, малтан корректор пулнă, 1980 çулта поэзи пайĕн редакторĕ пулма уйăрса лартнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Ун сăввисемпе «Чечек акрăм та», «Аса ил», «Сарă çулçăсем» тата ытти юрăсене хывнă.
Тӳнтер
Хĕрнĕ хăйăр çинче - манăн ĕмĕт.
Виçĕ ĕмĕт те виç çухату.
Çамрăк ĕмĕр иртсен - мĕн юлать?
Пĕр çут ĕмĕт те пĕр юрату.
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Пайăр çынсем:Сĕнтĕрвăрри районĕ Категори:1950 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 16-мĕшĕнче çуралнисем
Сатурн
мини|upright=1.5|Сатурн Сатурн (символĕ: ) — Хĕвелтен шутласан улттăмĕш вырăнта вырнаçнă планета. Калăпăшĕпе иккĕмĕш вырăнта тăрать. Сатурн Хĕвелтен 1429 млн. çухрăм патнелле вырнаçнă. Хĕвел йĕри-тавра 29,46 çул хушшинче çаврăнать.
Сатурнăн пурĕ 50 спутник патнелле.
Сатурн водородпа (7%) гелирен (93%) тарать, лаптăкĕ хытă мар. Газлă планетăсем шутне кĕрет. Ун йывăрăшĕ Çĕр чăмăрĕнчен 96 пысăкрах. Гелипе водородсăр пуçсăр планетăра шыв пăсĕсем (0,1%), метан (0,2%), аммиак (0,01%), этан (0,0005%), фосфин (0,0001%) тата ытти газ пур.
Сатурна нимĕнле хатĕрсĕр курма пулать. Хăш-пĕр чухне вăл пĕрремĕш калăпăшлă çăлтăртан çутăрах курăнать.
Каçăсем
Категори:Хĕвел системинчи планетăсем Категори:Анакан аппаратсем ларнă тӳпери ĕскерсем Категори:Газăллă гигантсем
Бедуй
Бедуй  — Раççей территоринчи юханшыв. Хакаси территорипе юхать. Юханшыв Мăн Абакан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км, бассейн лаптăкĕ км2.
Каçăсем
Категори:Хакаси юханшывĕсем
Бахапча
Бахапча  — Раççей территоринчи юханшыв. Магадан облаçĕ, Якути территорипе юхать. Юханшыв  юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 291 км, бассейн лаптăкĕ 13800 км2.
Каçăсем
Категори:Магадан облаçĕн юханшывĕсем \ Категори:Якути юханшывĕсем
Нурлат районĕ
250px|right|thumb Нурлат районĕ (Октябрьски районĕ), — Тутарстанăн кăнтар енче вырнаçнă район. Район лаптăкĕ 2308,95 км2. Район пуçлăхĕ — Сибагатуллин Фатих Саубанович. Район администрацийĕ Нурлат хулинче вырнаçнă.
Кăнтăр енче район Самар тата Чĕмпĕр облаçĕсемпе, çурçĕр енче Аксу, Çарăмсан, Элкей районĕсемпе юнашар вырнаçнă.
Халăх йышĕ, район тытамĕ
Район 25 ял тăрăхĕ çине пайланать. Районта 84 ял-хула вырнаçнă.
Районта пурĕ 60,7 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хула çыннисем шутне 32,2 пин çын кĕрет. Пĕтĕм халăх йышĕнчен 52% — тутарсем, 27% — чăвашсем, вырăссем — 20%, ытти халăхсем шучĕ — 1%.
Çутçанталăк
Районта çĕр айĕнчи пурлăхсем шутне нефть, бетонит тата керамзит тăмĕсем кĕреççĕ. Районти çĕрсем хура тăпраллисем шутне кĕреççĕ, вăрманпа çĕçĕнхир облаçĕсен кăнтăр енче вырнаçнă.
Район тăрăх Аслă Çарăмсан, Хăмтăрча тата ытти юханшывсем юхаççĕ.
Культура, çутĕç
Районта пурĕ 61 шкул пур. Çавăн пекех районта кĕвĕ шкулĕ, пулăшу шкул-интерначĕ, 99 № профессилĕ лицей пур.
Каçăсем
Категори:Тутарстан районĕсем
Кулăш
Кулăш, — вăйă-ташăн пĕр уйрĕмĕ, çынсен хутшăнăвĕн савăнтаракан е култаракан тĕсĕ.
Кулăшу тытăмĕ
Кулăш валли хăй евĕрлĕх, пулма пултарайманни тата шӳтлесе суйни кирлĕ.
Кулăш уйрăмлăхĕсем
Кулăш тĕрлĕ пулма пултарать. Тĕслĕхрен, ача-пăчасем акăш-макăш кулăшсене юратаçĕ. Аслăраххисем тата вĕреннисем шӳтсене юратаççĕ.
Кулăш тĕсĕсем: парадокс, ирони, оксюморон е сăмах вăййи, пароди, çивĕчлĕх. Кулăшăн темиçе литература уйрĕмĕ пур: анекдот, монолог, диалог, калав, çивĕчлĕ хурав, вырăнла каланă афоризм тата ытти те.
Çавăн пекех пăхăр
*
Хабаровск
Хабаровск — Раççейри хула. Халӑхӗ	 616 372 ҫын (2020). Хула лаптӑкӗ — 386 км².
Каҫӑсем
Категори:Раççей Федерацин хулисем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Хула
Беенчиме
Беенчиме, Бяйенчимя, Бэйэнчимэ (Бэйэнчимэ) — Раççей территоринчи юханшыв. Якути территорипе юхать. Юханшыв Оленёк (юханшыв) юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 311 км, бассейн лаптăкĕ 4080 км2.
Каçăсем
Категори:Якути юханшывĕсем
Алек Иван Ефремович
Алек Иван Ефремович (чăн хушамачĕ Алексеев), — сăвăç. 1919 çулта Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Пăлаçи Атăк ялĕнче çуралнă. 1944 çулхи çĕртмен 13-мĕшĕнче вăрçă хирĕнче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш педагогика институтĕнче вĕреннĕ. Çар училищине вĕренсе пĕтернĕ. Аслă лейтенант.
36 тӳпе артиллери дивизинче хĕсметре тăнă. Калинин облаçĕнчи Пустошино районĕнчи Линец ялĕнче пытарнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Алек Иван нумай сăвă çырнă, вĕсенчен нумайăшĕ районти тата республикăри хаçатсенче пичетленнĕ.
Каçăсем
Категори:Çамрăкла вăрçăра вилнĕ çыравçăсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1919 çулта çуралнисем Категори:1944 çулта вилнисем Категори:Çĕртмен 13-мĕшĕнче вилнисем Категори:Пайăр çынсем:Патăрьел районĕ
Хальмер-Яха (Тирва-Яха юппи)
Хальмер-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ территорипе юхать. Юханшыв Тирвы-Яха юханшывăн сулахай çыранĕпе юппинчен 77 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 37 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь шыв бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ — Обь тинĕс тути бассейнĕн анăç пайĕн юханшывĕсем. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах, Юханшыв бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Уаиау
Уаиау (Waiau River) — Çĕнĕ Зеланди территоринчи юханшыв. территорипе юхать. Юханшыв Фово|тинĕс пырĕ Фово, Тасмани тинĕсĕ юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 217 км, бассейн лаптăкĕ км2.
Каçăсем
Категори:Çĕнĕ Зеланди юханшывĕсем
Калькутта
Калькутта (2001 ҫултан официаллӑ ячӗ — Колка́та) — Инди хули. Халӑхӗ	 4 486 679 ҫын (2011). Хула лаптӑкӗ — 185 км².
Каҫӑсем
Категори:Инди хулисем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Хула
Колхоз
Истори
Чи малтанах «колхоз» сăмахпа виçĕ тĕслĕ хуçалăха палăртнă: пĕрлехи çĕрпе ускуракан юлташлăх (ПÇУЮ), ял хуçалăх эртелĕ, ял хуçалăх коммуни. 1938 çулта Совет Пĕрлешĕвĕнче ялсенче ĕçлекен коллектив форми — яд хуçалăх эртелĕ кăна юлнă, каярах ăна колхоз теме тытăннă
Хальхи Раççейре колхоз — коопераци енĕпе ĕçлекен хуçалăх. 1990 çулсенче нумай колхоз саланса кайнă, ĕçлеме пăрахнă. Намайăшĕ çав вăхăт хыççăн хуçалăха пĕрлешӳллĕ енĕпе ертсе пыраççĕ.
Каçăсем
Категори:Кооперативсем
Ареналь (кӳлĕ)
Ареналь — Коста-Рика территоринчи кӳлĕ. юханшыв юхса кĕрет, юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 80 км².
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Коста-Рика кӳллисем
Арланов Степан
Арланов Степан (1921, Кивĕ Арланкасси ялĕ, Елчĕк районĕ, Чăваш АО — 1942, Смулен облаçĕ, вăрçă хирĕ) — чăваш сăвăçи.
Пурнăçĕ
1921 çулта Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Кивĕ Арланкасси ялĕнче çуралнă.
1942 çулта Смоленск облаçĕнче вăрçă хирĕнче пуçне хунă.
Пултарулăх ĕçĕсем
1938 çултанпа «Çамрăк большевик» хаçатра тата «Сунтал» журналта сăвăсене пичетлнме тытăннă.
Каçăсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:1921 çулта çуралнисем Категори:1942 çулта вилнисем Категори:Çамрăкла вăрçăра вилнĕ çыравçăсем
Осака
Осака — Япони хули. Халӑхӗ 2 685 481 ҫын (1 ҫурла 2014). Хула лаптӑкӗ — 223,00 км².
Каҫӑсем
Категори:Японири миллионер-хуласем Категори:Осака префектуринчи хуласем
Бежка
Бежка  — Раççей территоринчи юханшыв. Тулă облаçĕ территорипе юхать. Юханшыв Упа ( Оки юппи)|Упа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ км, бассейн лаптăкĕ  км2.
Каçăсем
Категори:Тулă облаçĕн юханшывĕсем
Хальмер-Яха (Холе-Яха юппи)
Хальмер-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ территорипе юхать. Юханшыв Холе-Яха юханшывăн сулахай çыранĕпе юппинчен 52 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 49 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь шыв бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ — Обь тинĕс тути бассейнĕн анăç пайĕн юханшывĕсем. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах, Юханшыв бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Çил енĕ
Çил енĕ — атмосферăри сывлăш куçăмне палăртакан кăтартусенчен пĕри.
Вуламалли
Категори:Çилсем Категори:Метеорологи Категори:Авиацири метеорологи Категори:Çанталăк Категори:Климатологи
Лубанс
Лубанс — Латви территоринчи кӳлĕ. Резекне, Малта, Малмута тата Лисиня юханшыв юхса кĕрет, Айвиексте юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 25 км².
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Латви кӳллисем
Ирĕклĕ сăвă
Каçăсем
Категори:Метрика Категори:Сăвă графики
Джордж Хили
Джордж Хили (акӑл. George Peter Alexander Healy; 1813—1894) — америка ӳнерҫи - ҫын сӑнарӗсен ӑсти. Хӑй вӑхӑчӗн паллӑ ҫынсен - президентсен, патшалӑх ҫыннисен сӑнарӗсемпе паллӑ пулнӑ. Вӗсен шутне Енни Линд юрӑҫ сӑнарӗ те кӗрет. Хӑйӗн сӑнарӗсене те ӳкернӗ. Ӳнерҫӗ Европӑра та Америкӑра та нумай та пултаруллӑ ӗҫленӗ.
Каҫӑсем
Категори:АПШ ӳкерçисем Категори:Ӳкерçĕсем, алфавитпа Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1813 çулта çуралнисем Категори:Утăн 15-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1894 çулта вилнисем Категори:Çĕртмен 24-мĕшĕнче вилнисем
Ханавэй-Яха (Тамбей юппи)
Ханавэй-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ территорипе юхать. Юханшыв Тамбей юханшывăн сылтăм çыранĕпе юппинчен 66 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь шыв бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ — Обь тинĕс тути бассейнĕн анăç пайĕн юханшывĕсем. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах, Юханшыв бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Ăйă
Ăйă (хăшпĕр калаçусенче ийĕ теме пултараççĕ) — платник е столяр усă куракан касакан инструмент.
Каçăсем
Категори:Хăтлав инструменчĕсем Категори:Столяр инструменчĕсем Категори:Платник инструменчĕсем Категори:Касакан инструментсем Категори:Ӳнер
Çурçĕр тинĕсĕ
thumb|Тинĕс картти Çурçĕр тинĕсĕ(маларах тата Нимĕç тинĕсĕ ; Mer du Nord, Nordsee, Noordzee, Noardsee, North Sea, Nordsjøen, Nordsøen или Vesterhavet) — Европăн çурçĕр енчен вырнаçнă Атлантика океанне кĕрекен тинĕс. Хĕвелтухăç енче Норвегипе Дани çыранĕсем, хĕвеланăç енче Британи утравĕсем, кăнтăр енчен Германи, Нидерландсем, Бельги тата Франци çыранĕсем вырнаçнă.
Пысăк портсем: Гамбург, Эсберг, Роттердам, Лондон, Осло, Берген ..
Балтикăпа (Скагеррак, Каттегат, Эресунн, Мăн Бельт, Кĕçĕн Бельт проливсем тăрăх уйрăлса тăрать) Норвеги тинĕсĕсемпе тата Ла-Манш проливĕсемпе юнашар вырнаçнă.
Экономика енчен пĕлтерĕшĕ
Çурçĕр тинĕсĕнче пулă нумай. Унта треска, сельдь, креветка, палтус тата ытти пулă тĕсĕсене тытаççĕ. Çурçĕр тинĕсĕнче çавăн пекех нефтьпе газ кăлараççĕ. Нефтье кунта XX ĕмĕрĕн 50-мĕш çулсенче шыраса тупнă. Унтанпа вăл Норвегипе Аслă Британи валли энерги пурлăхĕсемпе тивĕçтерессипе пысăк шайра тăрать. thumb|250px|left|Çурçĕр тинĕсĕнчи нефть платформи Кунсăр пуçсăр çурçĕр тинĕсĕ нумай патшалăхсене шыв тарăх çыхăнтарать, ун урлă карап çулĕсем иртеççĕ.
Каçăсем
* Категори: Атлантика океанĕн тинĕсĕсем
Ханголава-Яха
Ханголава-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ территорипе юхать. Юханшыв Нярмаседа-Яха юханшывăн сулахай çыранĕпе юппинчен 9 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь шыв бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ — Обь тинĕс тути бассейнĕн анăç пайĕн юханшывĕсем. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах, Юханшыв бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Норвеги тинĕсĕ
Норвеги тинĕсĕ, — Çурçĕр Пăрлă океан хĕрринче вырнаçнă тинĕс. Тинĕс Скандинави çурутравĕпе Исланди тата Ян-Майен утравĕ хушшинче вырнаçнă.
Тинĕс лаптăкĕ 1,4 млн км², тарăнăшĕ 3970 метр (вăтамран 1600-1750 метр) таран. Прилив калăпăшĕ 3,3 метр, тăварлăхĕ 35‰.
Тинĕсĕн пысăк шайĕнче ăшă Норвеги юхăмĕ (Гольфстримăн маллалли пайĕ) йышăнать. Ăна пула Норвеги тинĕсĕ шăнмасть.
Тинĕсре пулă (треска, сельдь тата ыттисем) тытаççĕ, нефть кăлараççĕ.
Хангуй-Яха
Хангуй-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ территорипе юхать. Юханшыв Паридето-Се юханшывăн сулахай çыранĕпе юппинчен 11 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Норвеги тинĕсĕ
Пысăк утравсем: Сёрёйа, Сейланн, Арнёйа, Рингвассёйа, Квалёйа, Сенья, Вестерлотен утравĕсем, Лофотен утравĕсем, Дённа, Вега, Фрёйа, Норвеги çыранĕсем патĕнчи Хитра тата Смёла.
Каçăсем
Категори:Çурçĕр Пăрлă океан Категори:Норвеги
Хангуй-Яха
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь шыв бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ — Обь тинĕс тути бассейнĕн анăç пайĕн юханшывĕсем. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах, Юханшыв бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Ванин Фёдор Евграфович
Ванин Фёдор Евграфович (1910, Хитекушкăнь ялĕ, Етĕрне уесĕ, Хусан кĕпĕрни (халĕ Чăваш Енĕн Элĕк районĕ) — 1941, Можайск патĕнче, вăрçă хирĕнче) — чăваш сăвăçи.
Пурнăçĕ
1910 çулта Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Хитекушкăнь ялĕнче çуралнă.
1941 çулта Можайск патĕнче вăрçăра пуçне хунă.
Ӗçĕсем
1940 çулта унăн «Юптарусем» ятлă кĕнеки пичетленсе тухнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Çамрăкла вăрçăра вилнĕ çыравçăсем
Уаитаки (юханшыв)
Река Уаитаки (Waitaki River) — Çĕнĕ Зеланди территоринчи юханшыв. Остров Южный территорипе юхать. Юханшыв Лăпкă океан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 110 км, бассейн лаптăкĕ км2.
Каçăсем
Категори:Çĕнĕ Зеланди юханшывĕсем
Танлаштаруллă нÿрĕклĕх
Танлаштаруллă нÿрĕклĕх — шыв пăсĕсен газри (ытларах чухне сывлăш пирки сăмах пырать) парциаллă пусăмне палăртнă температурăри тăраннă пăссен шайлашуллă пусăмĕ çине пайласан пулакан физикăлла кап. Грекла φ саспаллипе паллă тăваççĕ, гигрометрпа виçеççĕ.
Асăрхавсем
Категори:Метеорологи Категори:Климатологи Категори:Физикăлла капсем Категори:Çанталăк
Джакарта
Джакарта (Jakarta, Jakarta; 1527 ҫулччен — Сунда Келапа, 1619 ҫулччен — Джаякарта, 1942 ҫулччен — Бата́ви) — уйрӑм тӗп хула тавралӑхӗ, Индонезин тӗп тата чи пысӑк хули.
Халӑхӗ	9 607 787 ҫын (2010). Хула лаптӑкӗ — 664 км².
Ява утравӗн ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ ҫыранӗнче Чиливунг (Кали Бесар) юханшывӗ Ява тинӗсне юхса кӗнӗ тӗлте вырнаҫнӑ.
Каҫӑсем
Категори:Индонези хулисем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Хула
Сикчевлĕ сăвă
Сикчевлĕ сăвă — йĕркесенчи картсен шучĕ регулярлă майпа мар, «тĕлли-паллисĕр» улшăнса тăракан тата рифмăллă, метрикăллă сăвă. Асăннă меслетпе сăвăçсем, сăмахран, юптарусене çырма килĕштереççĕ.
Сăвăри сыпăксен шучĕ кашни йĕркере тĕрлĕрен кунта: 8, 4, 9, 5. Çав вăхăтрах икĕ сыпăклă виçесенчен пĕрин — хорейĕн — сулăмĕ пурри те курăнса тăрать.
Литература
Категори:Метрика
Югл кӳлли
Югл кӳлли — Латви территоринчи кӳлĕ. Маза-Югла, Пикьурга юханшыв юхса кĕрет, Югла (юханшыв) юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 5,7 км².
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Латви кӳллисем
Фангануи (юханшыв)
Фангануи (Whanganui River) — Çĕнĕ Зеланди территоринчи юханшыв. Манавату-Уангануи территорипе юхать. Юханшыв  юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 290 км, бассейн лаптăкĕ км2.
Каçăсем
Категори:Çĕнĕ Зеланди юханшывĕсем
Нери-Кур-Ех
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ- Обь Иртыш кĕнинчен Çурçĕр Сосьва таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Ирышран Çурçĕр Сосьва таран, юханшыв бассейнĕ — Анат Обь Иртыш кĕнинчен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
Писне
Бездна (Бизнә, Бездна) — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан территорипе юхать. Юханшыв Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 45 км, бассейн лаптăкĕ 805 км2.
Юханшыва чăвашсем Писне тени Петĕр Хусанкай çырнисенчен паллă.
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Безымянный ручей (Охта юппи)
Безымянный ручей  — Раççей территоринчи юханшыв. территорипе юхать. Юханшыв Охта ( Невы юппи)|Мăн Охта юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 6.1 км, бассейн лаптăкĕ км2.
Безерка
Безерка  — Раççей территоринчи юханшыв. Мускав облаçĕ территорипе юхать. Юханшыв  юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км, бассейн лаптăкĕ км2.
Каçăсем
Категори:Мускав облаçĕн юханшывĕсем
Джулдасов Лесбек Байнбетович
Джулдасов Лесбек Байнбетович Жолдасов Лесбек Бәйімбетұлы — (11.02.1920-12.08.1980), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 46-мĕш çарĕн 316-мĕш перевçĕсен дивизин 1077-мĕш перевçĕсен полкĕн автоматчиксен взвочĕн командирĕ, лейтенант.
Алтаэльв
Алтаэльв (Altaelva, Álttáeatnu) — Норвеги территоринчи юханшыв. территорипе юхать. Юханшыв  юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 229 км, бассейн лаптăкĕ 8963 км2.
Каçăсем
Категори:Норвеги юханшывĕсем
Смулен кĕпĕрни
Истори
1654 çулта Смулене Раççей йышне илсен, тавра çĕрсене вăйпутлăха кĕртнĕ те çак уессене туса хунă: Смулен, Дорогобуж, Бельск, Краснинский, Рославль, Вязьма, Ельня тата Поречье. Гжатск, Сычёвка, Духовщина тата Юхнов хуласем кайран никĕсленнĕ. 1708 çулта Смулен кĕпернине туса хунă, унăн шутне Калуга, Тĕвер тата Тулă кĕпернисен пайĕсем кĕнĕ.
Каçăсем
* Категори:1708 çулта килнисем Категори:1929 çулта çухалнисем
Лагос
Лагос (акӑл. Lagos, йоруба Èkó) — кӑнтӑр-хӗвеланӑҫ Нигерин портлӑ хули. Халӑхӗ	13 миллион ҫын ытла, агломераципе 21 млн яхӑн. Хула лаптӑкӗ — 999,58 км². Лагос ҫӗршывӗпе те Африкапа та чи пысӑк хула пулса тӑрать.
Каҫӑсем
Категори:Нигери хулисем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Хула
Кишэзерс
Кишэзерс — Латви территоринчи кӳлĕ. Югла, Ланга юханшыв юхса кĕрет, Милгравис (юханшыв) юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 17,4 км².
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Латви кӳллисем
Дридзис
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Латви кӳллисем
Ханде-Пый-Яха
Ханде-Пый-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ территорипе юхать. Юханшыв Хабей-Яха юханшывăн сулахай çыранĕпе юппинчен 76 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь шыв бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ — Обь тинĕс тути бассейнĕн анăç пайĕн юханшывĕсем. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах, Юханшыв бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах.
Каçăсем
Категори:Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Сиверс (кӳлĕ)
Сиверс — Латви территоринчи кӳлĕ. юханшыв юхса кĕрет, юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 17,59 км².
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Латви кӳллисем
Пăс
Пăс — япалалăхăн ятарлă умсăлтаври газ евĕрлĕ тăрăмĕ.
Каçăсем
–
Сăвăçырав
Сăвăçырав, е версифика́ци (versus «сăвă» +  «тăватăп») — шухăшсене сăвăлла  формăпа палăртас ăсталăх; чĕлхен уйрăм элеменчĕсене çемĕлесе темиçе хут калани çинче никĕсленекен  поэзилле хыпарлав меслечĕ.
Сăвăçырав тытăмĕ — версификаци ăсталăхĕн принципĕсемпе нормисен йышĕ.
Каçăсем
Категори:Сăвăçырав Категори:Сăвă
Разна
Разна — Латви территоринчи кӳлĕ. юханшыв юхса кĕрет, Резекне юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 57,564 км².
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Латви кӳллисем
Безымянный ручей (Тимĕрник юппи)
Безымянный ручей  — Раççей территоринчи юханшыв. Ростов облаçĕ территорипе юхать. Юханшыв Темерник юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 7.14 км, бассейн лаптăкĕ км2.
Каçăсем
Категори:Ростов облаçĕн юханшывĕсем
Бейка (Ниня юппи)
Бейка  — Раççей территоринчи юханшыв. Хакаси территорипе юхать. Юханшыв Ниня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 63 км, бассейн лаптăкĕ 216 км2.
Каçăсем
Категори:Хакаси юханшывĕсем
Хĕрес харçисем
Кун-ҫулӗ
мини|[[Людовик IX хӗрес харҫине ертсе пырать. Миниатюра.]]
Ҫиччӗмӗш хĕрес харçи (1248—1254)
Ҫиччӗмӗшпе саккӑрмӗш хĕрес харçисене Людовик IX Франци королӗ ертсе пынӑ.
Каҫӑсем
Категори:Хĕрес харçисем
Хара-Соты-Яха
Хара-Соты-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ территорипе юхать. Юханшыв Яда-Яходы-Яха юханшывăн сулахай çыранĕпе юппинчен 117 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь шыв бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ — Обь тинĕс тути бассейнĕн анăç пайĕн юханшывĕсем. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах, Юханшыв бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Хановей-Яха (Сабколянг-Яха юппи)
Хановей-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ территорипе юхать. Юханшыв Сабколянг-Яха юханшывăн сулахай çыранĕпе юппинчен 16 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь шыв бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ — Обь тинĕс тути бассейнĕн анăç пайĕн юханшывĕсем. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах, Юханшыв бассейнĕ — Обь юпписен бассейнĕ Çурçĕр Сосьва кĕнинчен анатарах.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Губище
Губище — Латви территоринчи кӳлĕ. юханшыв юхса кĕрет, юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 0,18 км².