cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Щамал
Урамĕсем
2009 çулта 71 çын пурăнать.
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Кĕчкей вулăсне, 1918 çулхи нарăс уйăхĕн 8 ял Елчĕк вулăсне, 1920 çулхи сĕртме уйăхĕн 20 ял Кĕчкей вулăсне, 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Куславкка районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 Октябрьски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн каллех Куславкка районне, Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1927-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1 - Щамал ял канашĕ, 1928-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1 Кĕнер ял канашĕ, 1929-мĕш çулхи кăрлач уйăхĕн 4 Нишер ял канашĕ, 1961-мĕш çулхи авăн уйăхĕн 23- Çатракасси ял канашĕ Халĕ Çатракасси ял тăрăхне кĕрет. 1964-мĕш çулта Кивĕçурт ялĕ Çатракасси ялĕпе пĕрлешнĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕнчи пурăнан вырăнсем
Юпа, 9
Пулăмсем
right|80px|Тотлебен, вырăс генералĕ.
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Галлай Марк Лазаревич
Галлай Марк Лазаревич — (16.04.1914(3)-14.07.1998), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра В. М. Мясищев УКБ вĕçевçĕ-тĕчевçи, полковник.
Георгий Боос
Георгий Боос - раççей политика ĕçченĕ.
Ташкалмашево
Ташкалмашево — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 255 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452207, ОКАТО кочĕ — 80256810007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Ынырга
Ынырга — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики территорипе юхать. Саракопша юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Хачăк
Хачăк, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Çырма, Çавра Ту, Çыран хĕрри, Шкул, Тĕп, Космослăх, Çурçĕр, Вăрман, Симĕс, Кăнтăр урамсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Сунтăр вулăсне кĕнĕ.
Кĕçерпуç Туçа
Кĕçерпуç Туçа, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Каран-Кункас
Каран-Кункас — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 487 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452086, ОКАТО кочĕ — 80244829001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Елховка (Черняница юппи)
Елховка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Черняница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Кĕçĕн Мулька
Кĕçĕн Мулька — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Комсес-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Ницца
Ни́цца (Nice, Nizza, Nicaea) — Францин кăнтăрĕнчи Вăтаçĕр тинĕсĕн хули, порчĕ. Тинĕс çум Альпăн административлă тĕпĕ. 339 пине яхăн çын (2004). Пысăк транспорт çыххи. Лазурь çыранĕн (Франци Ривьери) курорчĕ.
Хулан тинĕс çум пайĕнче XIX — XX пуçламăшĕнчи ĕмĕрсенчи капăр эклектикăллă çуртсем.
Истори
left|thumb|Ницца. left|thumb|Паллă Анкăл çыран çумĕ.
Каçăсем
Категори:Франци хулисем Категори:Франци порчĕсем Категори:Вăтаçĕр тинĕс порчĕсем Категори:Францин историллĕ облаçĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Хула
1565
Руç Европа Вăтаçĕр тинĕсĕн таврашĕ Африка Ази Америка
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1565 çулта çуралнисем
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:1565 çулта вилнисем
Категори:Çулсем
Август пăтăрмахĕ
А́вгуст пăтăрмахĕ — ССКП ТК ертӳлĕхĕн, СССР правительствин тата çарпа ПХКн консервативлă кăмăллă ушкăнĕн каварçисем хăйсене хăйсемех 1991 çулхи çурлан 19-мĕшĕнче Ятарлă лару-тăру патшалăх комитечĕ (ЯЛПК) йĕркелесе М. С. Горбачёва СССР президенчĕ ĕç вырăнĕнчен хăтарса унăн политика курсне улăштарас хăтланăвĕ. Çакна пула çĕршыври политика пурнăçĕ çав тери урăхланнă.
ЯЛПК ятарлă лару-тăрăва 6 уйăхлăха çирĕплетме, Мускава çар чаçĕсене кĕртме, вырăнти хăй тытăмлăхне ЯЛПК лартнă вăрçă коменданчĕсене пăхăнтарма, массаллă информаци хатĕрĕсене çивĕч цензурăлама] тата хăшĕсене чарма, граждансен конституцин хăш прависемпе ирĕкĕсенчен хăтарма шухăшланă. РСФСР ертӳлĕхĕ (президент Б. Н. Ельцин тата Раççейĕн Аслă Канашĕ ) тата хăшпĕр республикăсен Аслă Канашĕсем, каярах çаплах СССР саккунлă ертӳлĕхĕ: президент М. С. Горбачёв тата СССР Аслă Канашĕ ЯЛПК ĕçĕсене патшалăх пăтăрмахĕ тесе квалифициленĕ.
Каварçăсен тĕллевĕ
Каварçăсен тĕп тĕллевĕ — СССРа арканасран сыхласа хăварасси, çак хăрушă ĕç-пуç, вĕсен шухăшĕпе, çурлан 20-мĕшĕнче, СССР-а конфедерацие — Суверенлă Патшалăхсен Пĕрлĕхне туса хуракан çĕнĕ пĕрлĕх килĕшĕвне çирĕплетсе алă пуснин пĕрремĕш тапхăрĕнче пуçланмалла пулнă.
Çурлан 20-мĕшĕнче килĕшĕве РСФСРпаКазах ССРĕн элчисем алă пусмалла, пĕртуслăхăн пулас ытти компоненчĕсем пиллĕк тĕлпулу хыççăн, юпан 22-мĕшĕччен, кĕмелле пулнă. 20-мĕшĕнче эпир пĕрлешĕв килĕшĕвне алă пусма памарăмăр, эпир çак пĕрлешĕв килĕшĕвне алă пусассине пăсрăмăр.
Совет радиостанцисемпе тĕп инçекуравăн ЯЛПК малтанхи кăларăвĕсенчен пĕрринче, патшалăхра ятарлă лару-тăрăвăн тĕллевĕсене пĕлтернĕ :
Çакна палăртмалла, çĕнĕ килĕшĕве алă пусса унченхи СССР ертӳ тытăмлăхне пĕтерсен ГКЧП пайташĕсем патшалăхри хăйсен ĕç вырăнĕсене çухатма пултарнă.
«Этем пĕрлĕхĕн шухăшĕ» фонд 1993 çулта ирттернĕ социологи тĕпчевĕсемпе татăçуллă, ытларахăшĕ (респондентсен 29 %) каланипе, ЯЛПК тĕллевĕ влаçа ярса илесси пулнă, çавăнпа вĕсем «Горбачева кăларса ярса» «Ельцина влаçа кĕртесшĕн мар» (29 %) пулнă. 18 % шухăшĕпе, ЯЛПК пайташĕсем этем пĕрлĕхĕн политика тытăмлăхне улăштарасшăн: «Совет Союзне хăварса», «малтанхи, социаллă йĕрке тытăмне» каялла тавăрасшăн, çакна тума «вăрçă диктатурине туса хурасшăн» пулнă.
2006 çулта СССР ПХК председателĕ пулнă Владимир Крючков каланипе ГКЧП влаçа ярса илес шухăшпа тăрмашман :
ЯЛПК вăйĕсем
ВДВ çарĕсене Павел Грачёвпа унăн çумĕ Александр Лебедь генералсем ертсе пынă. Çакăн чухне Грачёв Язовпа та, Ельцинпа та çыхăну тытнă. Анчах та путчистсем хăйсен вăйĕсене алра тĕрĕслесе тытса тăрайман; çапла, пĕрремĕш кунах Тамань дивизин чаçĕсем Шурă çурта хӳтĕлекенсен енне куçаççĕ. Çак дивизин танкĕ çинче Ельцин хăйĕн майлисене чĕнсе каланă.
Пăтăрмаха ертсе пыраканĕ
Каварçăсен пуçлăхĕ ятлăхшăн Янаев шутланнă, чăннипе вара вĕсен ертӳçи, Алексей Мусаков политолог шухăшĕпе, Крючков пулнă.
Çапах та, Раççей президенчĕ Борис Ельцин каланипе :ЯХПК-ан ертӳçи пулман. Хăйĕн шухăшне мотор пек, ĕçе кĕртме пултаракан сумлă çын пулман.
ЯЛПК тăшманĕсем
right|thumb|280px|Борис Ельцин (сулахайра) тата [[Александр Коржаков Шурă çурт патĕнче 1991 çулхи çурлара.]] ЯЛПК хирĕçле ĕçе Раççей Федерацин политика ертӳлĕхĕ (президент Б. Н. Ельцин, вице-президент А. В. Руцкой, правительстван ертӳлĕхĕ И. С. Силаев, Аслă Канашăн ертӳçин ĕçне вăхăтлă тăвакан Р. И. Хасбулатов) туса пынă.
Борис Ельцин çурлан 19-мĕшĕнче Раççей гражданĕсем умĕнче каланă чухне ЯЛПК ĕç-пуçне патшалăх пăтăрмахĕ тесе палăртнă :Пирĕн шухăшпа, çакăн пек вăйпа что такие силовые методы неприемлемы. Вĕсем СССРа, пирĕн хисеплĕхе тĕнче пĕрлехĕнче пĕтĕм тĕнче умĕнче намăса кăлараççĕ, пире сивлек вăрçа тапхăрне тавăраççĕ, Совет Союзне изоляцилеççĕ. Çакна пула эпир влаçа илнĕ комитета (ЯЛПК) саккунсăр пулать. Çавăнпала çак комитетăн пĕтĕм йышăнăвĕпе хушăвне саккунсăр тесе пĕлтеретпĕр
Шурă çурта хӳтĕлекенсем
«Демократический союз» партин ертӳçи Валерия Новодворская путч вăхăтĕнче СИЗОра пулсан та, унăн партин пайташĕсем Мускавра ЯЛПК хирĕç акцисене хастар хутшăннă.
Канашсен çуртне хӳтĕлекен хутшăнакансем ( 1991 çулхи çурлан 20-мĕшĕнче «Чĕрĕ ункăна» кĕнĕскерсем) «Чĕрĕ Ункă» этем пĕрлĕхлĕ-политика йĕркелевне туса хурать (лидер К.Труевцев).
Канашсен çурчĕ патĕнче йеркеленнĕ тепĕр этем пĕрлĕхĕн политика пĕрлешĕ — «Ырă кăмăллă этем пĕрлĕхĕн патриотсен пĕрлешĕвĕ — Демократи реформисене пулăшакан Шурă çурт хӳтĕлевçисем — „Раççей“ ушкăнĕ».
Самант майлăхĕ
ЯЛПК пайташĕсем Президент Крымри «Форос» кану çуртĕнче пулнă самантпа уса курма шухăшланă — ăна вĕсем сывлăх хавшакланăвне пула вăхăтлăха влаçран хатарнă.
Çурла, 22
thumb|300px|Борис Ельцин ЯЛПК пăчлансан. [[çурла, 22, 1991]]
Çурла, 23
200px|left|thumb|Крым валĕн [[ЦДХ картинчи тăпăлтарнă Дзержинский палăкĕ, Мускав]]
Çĕрле, Моссовет хушăвĕпе митинга хутшăннă çынсем хĕтĕртнипе Лубянка лапамĕнчи Феликс Дзержинский палăкне тăпăлтарнă.
Инкеке лекнĕскерсем
Виççĕшĕ пурĕ те çурлан 21-мĕшĕн каçĕнче Сад Унки тоннелĕнчи инцидент чухне сарăмсăр вилнĕ. 1991 çулхи çурлан 24-мĕшĕнче СССР президенчĕн М. С. Горбачёвăн хушăвĕсемпе виççĕшне те «демократипе СССР-ти конституци тытăмне хӳтĕлесе маттурлăхпа граждан хаюллăхне кăтартнăшăн» Совет Союзĕн Паттăрĕ хисепĕпе вилнĕ хыççăн тивĕçтернĕ.
Каçăсем
Категори:Перестройка Категори:Август пăтăрмахĕ Категори:Раççейри пăлхавсем Категори:1991 çулхи çурла Категори:1991 çул: СССР Категори:1991 çул хирĕçĕвĕсем
Хасоптатывис
Хасоптатывис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Помолесъшор юханшывăн сулахай çыранĕпе, 16 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Эвий
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Валли чĕлхи
Валли́ чĕлхи (Cymraeg е, çăплах уэльс е кимр чĕлхи) — акăлчан уэльс чĕлхинчен (Уэльсре пулса кайнă акăлчан варианчĕ) уйрăм, кельт чĕлхисен бритт ушкăнне кĕрекен чĕлхе, Британин  кăнтăр пайĕнче — Уэльсре (Cymru), çаплах Аргентинăри валлив-иммигранчĕсен Патагони регионĕнчи Чубут çĕрĕнче саралнă.
Статус
2001 çулхи халăх çыравĕпе, 611 000 çын, е Уэльс халăхĕн 20,5 % валли чĕлхине пĕлеççĕ (1991 çулхипе танлаштарсан 18,5 %); çакăн чухнехи çырав Уэльсре пурăнакансен 25 % çĕрĕн тулашĕнче çуралнă. Аслă Британин урăх çĕрĕсенче пурăнакан валли чĕлхине пĕлекеннисен йышне тĕплĕн калама çук, анчах та вĕсен шучĕ Англипе Уэльс чикки тăрăхĕнчи хуласенче чылай шутланать. S4C телеканал хаклавĕпе, 1993 çулта Англире валли чĕлхине пĕлекен 133 000 яхăн çын пурăннă; весен виççĕмĕш пайĕ Мăн Лондонра пурăнать. Унсăр пуçне, валли чĕлхипе калаçакансем Канадăра (3 160 Ethnologue хыпарĕпе) тата АПШ-ра (2 655).
thumb|250px|Уэльс çĕрĕсенчи валли чĕлхине пĕлекенсен проценчĕ. Валли чĕлхи — чĕрĕ чĕлхе, ăна Уэльсре пур çĕрте те илтме пулать. Уэльс чĕлхе акчĕпе (1993)  валли чĕлхип акăлчан челхи пĕр шайла шутланаççĕ. Этем пĕрлĕх органĕсем валли чĕлхин программине кĕртнĕ. Çавăнпа та Уэльс Наци Ассамблейĕн вырăнти канашĕсем валли чĕлхипе  официаллă усă кураççĕ, официаллă пичет материалĕсемпе пĕлтерӳсене  кăлараççĕ, çул çинчи паллăсене валли чĕлхиллĕ лартаççĕ.
Валли чĕлхи чылай куравçă аудиторине 1982 çулхи чӳк уйăхĕнче прайм-тайм-ра валли чĕлхипе çеç калаçакан S4C (Sianel Pedwar Cymru, «4-мĕш канал, Уэльс») телеканала ĕçе кĕртсен туянать.
Аслă Британин 1981 çулхи Гражданлăх саккунĕпе килĕшӳллĕ валли чĕлхине пĕлни,  акăлчан е  шотланд чĕлхине пĕлнĕ пекех,  натурализаци чĕлхе пĕлĕлӳхĕн çителĕклĕ критерийĕ шутланать.
Кун-çулĕ
thumb|Вăтам валли кун-çулĕнчи «Гододин» поэма алçырав страници |right
Ытти чĕлхесенчи пекех, валли чĕлхи кун-çулне темиçе тапхăра уйăраççĕ.
Орфографи
.....
-
Дифтонгсене çапла палăртаççĕ:
Çак сасă паллисемпе урăх чĕлхерен кĕнĕ сăмахсенче çеç усă кураççĕ.
Ят ушкăнĕ
thumb|[[Бетус-и-Койдри (Çурçĕр Уэльс) çул çинчи паллă|left]]
Диалектсем
thumb|[[Кардиффри икĕ чĕлхеллĕ çул палли|left]]
Сăмахсарсем
Категори:Валли чĕлхи Категори:Аслă Британи чĕлхисем Категори:Уэльс этеплĕхĕ
1566
Вилнĕ
Категори:Çулсем
2 çул
Пулнисем
Рим империйĕ Китай :
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
Кĕçĕнтуганеево
Кĕçĕнтуганеево — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта -  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452868, ОКАТО кочĕ — 80233850004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Кĕлĕйкасси Туçа
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Юпа, 12
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1567
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Имянликул
Имянликул — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 877 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452203, ОКАТО кочĕ — 80256815001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Хураçырма (Вăрнар районĕ)
Хураçырма, — Чăваш Республикин Вăрнар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Çамрăксен, Пахча, Парк урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Етĕрне уесĕн Тойçи вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Итĕлмен чĕлхи
Итĕлмен чĕлхи — Итĕлменсен чĕлхи, чукча-камчат ушкăнне кĕрет (хăш-пĕрисем кунпа килĕшмеççĕ).
Итĕлмен чĕлхи Камчатка çурутравĕ çинче сарăлнă пулнă. Хăш-пĕр авторсем (Г. Стеллер, Л. И. Шренк) çырнă тăрăх итĕлменсем çавăн пекех çурçĕрти Курил утравĕсенче те пурăннă. XVIII–XIX ĕмĕрсенче итĕлмен чĕлхепе калаçакансем виçĕ ушкăнран тăнă: тухăç (Лăпкă океанăн çыранĕ хĕррийĕ), кăнтăр (çурутравăн кăнтăр пайĕ) тата анăç (Охотски тинĕсĕн çранĕсем хĕрринче) ушкăнсем. Хальхи вăхата анăç енчи итĕлмен чĕлхи çеç сыхланса юлнă. Ку чĕлхепе калаçакансен йышĕ 400 çын патнелле. Вĕсенчен пурте вырăс чĕлхине те пĕлеççĕ.
Çыруллахĕ
Итĕлмен чĕлхи çинче литература çук.
1932 çулта итĕлмен чĕлхи валли латиница çинче çыруллăх тунă, букварьпе шут кĕнекине кăларнă. 1932 çулхи букварь тăрăх темиçе çул вĕрентнĕ, анчах та çĕнĕ алфавита хута кĕртнине пула 1930-мĕш çулсем вĕçнелле вăл кĕнекепе вĕрентме пăрахнă. Итĕлмен чĕлхи каллех çруллăхсăр чĕлхе пулса тăнă. Ку çур ĕмĕр таран тăсăлнă.
Латиница çинче никĕсленекен алфавит
1984 çулта çĕнĕ алфавита хута кĕртнĕ. Вăл хальхинче кирилица çинче никĕсленнĕ пулнă. 1988 çулта ăна РСФСР çутлăх министерстви йышăннă. Çапла вара 1988 çулта çĕнĕрен букваре, çĕнĕ вырасла-итĕлменле тата итĕлменле-вырăсла шкул сăмахсарĕсене хатĕрленĕ. Çавăн пекех иккĕмĕш класра вĕренекенсем валли вĕренӳ кĕнекине кăларнă. 1993 çулта итĕлмен букварьне çĕнĕрен пичетлесе кăларнă.
Халĕ итĕлмен чĕлхине пуçламăш классенче вĕрентеççĕ, анчах та вĕрентевçисем, вĕренекенĕсем пекех, чĕлхине пĕлмеççĕ.
Хальхи итĕлмен алфавичĕ
Каçăсем
Категори:Чукча-камчат чĕлхисем
1568
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кучеровка (Черняница юппи)
Кучеровка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Черняница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
3
Пулнисем
Китай:
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:3 çулта вилнисем
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:3 çулта вилнисем пăхăр
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
Чăваш Енри Патăрьел районĕн ял-хулисем
Патăрьел районĕнче çак ялсемпе хуласем вырнаçнă:
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
98 ӳсентăран йышĕ
Пирĕн тăрăхри 98 ӳсентăран йышĕ:
Категори:Ӳсентăрансем
Осмий
thumb|left|Осми, ирĕлнĕ шарик
Осми —Элементсен периодикăллă системин хими элеменчĕ, 76, символĕ Os (Osmium), платина ушкăнне кĕрекен хытă шурă-кăвак металл. thumb|left|Осми кристалĕсем
Хакĕ
Осмие 99% тасалăхлă порошок евĕр сутаççĕ. Ытти хаклă металсем пекех, грампа е трой унципе виçеççĕ. 2010-мĕш çулта ун хакĕ $400 пĕр трой унцишĕн е $13 1 грамшăн (пахалăхĕнчен тата сутаканĕнчен килет).
Каçăсем
Категори:Металсем Категори:Платина ушкăнĕ
1569
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Юпа, 13
Вилнĕ
Категори:Кунсем
4
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
Зайпекуль
Зайпекуль — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 65 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Камайкасси
Камайкасси, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Инçет Тухăç
thumb|300px|Инçет Тухăç Ази картти çинче
Инçет Тухăç (Инçет Хĕвелтухăç), — Çурçĕр-Хĕвелтухăç, Хĕвелтухăç, Кăнтăр-Хĕвелтухăç тата Кăнтăр Азине палăртакан тăрăх.
Каçăсем
*
1570
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тури Аташ
Тури Аташ — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 578 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452204, ОКАТО кочĕ — 80256815002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Галочкин Виктор Иванович
Галочкин Виктор Иванович — (16.03.1925-15.12.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 13. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 5-мĕш гварди танк çарĕн 5-мĕш гварди моторланă корпусăн 285-мĕш миномёт полкĕн миномёт тĕллекенĕ, сержант.
Хасырей-Ты-Вис
Хасырей-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Усаюханшывăн сулахай çыранĕпе, 38 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кĕçĕн Панас
Кĕçĕн Панас — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кайраклă
Кайраклă Кайраклы — Пушкăрт Республикинчи Элшей районĕнчи чăваш ялĕ.
Кун-çулĕ
1781-мĕш çулта 3 тĕне кĕмен чăваш килйышĕ никĕсленĕ. Кайраклăри миссионер шкулĕ 1892 çулта Ĕпхӳ епископĕ Дионисий уйăрнă укçа-тенкĕпе (2500 тенкĕ) никĕсленнĕ.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (96%).
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Элшей районĕ
1571
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Эдербес
Эдербес — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Тулой юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Российская (метро станцийĕ)
«Российская» — Самар метрополитенĕн станцийĕ.
Пур хыпарсем
Самар метрополитенĕн пĕрремĕш йĕрĕнче, «Московская» станцийĕ хыççăн вырнаçнă, «Алабинская» чарăну вырăнне кĕртиччен çак йĕрте юлашки шутланать.
Станцие тĕрĕслев ĕç-пуçа чӳк, 26 2007 кĕртнĕ. Çынсем унпа усă курма 13:30 раштав, 26 2007 тытăннă.
Кун-çулĕ
Малтанхи ячĕ — «Проспект Ленина». Çĕр хăвăлне чавса çирĕплетес ĕçсем 1980 çулхи авăн уйăхĕнче тапраннă.
Вестибюльсем
Станцие икĕ енчен кĕме пулать, пĕри — Автобус проезчĕпе Луначарский урамĕн каçăвĕнче, иккĕмĕшĕ — Авиаци подшипникĕсен савучĕ çумнерех. Кассăсем çĕр айĕнчи туннельре.
Архитектурăпа капăрлатăвĕ
Станцие ятарлă проектпа туса лартнă, икĕ платформăллă.
Каçăсем
Категори:Самар Категори:Метрополитенсем
Абхази
Абхази хăйĕн почтă маркисене кăларать. Укçи — Раççей тенки.
thumb|300px|Абхази thumb|300px|Гагра
Тавралăхĕ
250px|left|thumb|Абхази çĕр пичĕ thumb|left|200px|Пицунда сăмсахĕ çинчен пăхсан
Хулисем
Тĕп хули — Сухум. Ытти хуласем: Гагра, Гудаута, Очамчира, Ткуарчал, Çĕнĕ Афон, Гал, Пицунда - курорт-посёлок.
Халăх йышĕ
Абхазсене Раççей Федерацийĕн тулаш паспорчĕсене панă пирки вĕсем Раççей гражданĕсем шутланаççĕ. Абхазинче пурăннă грузинсем вăрçă вăхăтĕнче килĕсене пăрахса тарнă, хăшĕсем вара вăрçă хыççăн каялла таврăннă.
Халăх йышĕ — 320 пин çын (2001): абхазсем, эрменсем, вырăссем, грузинсем, грексем, эстонсем, нимĕçсем, поляксем.
Чĕлхесем
Абхази Республикин патшалăх чĕлхи абхаз конституципе килĕшӳллĕ — абхаз чĕлхи. Вырăс чĕлхипе абхаз чĕлхипе пĕрлех патшалăх органĕсенче тата урăх йĕркелӳсенче усă кураççĕ. Патшалăх Абхазире пурăнакан пур этнос ушкăнне те тăван чĕлхепе калаçма ирĕк парать.
Çутçанталăкĕ
Вĕçĕ-хĕррисĕр тинĕс, шавлă юханшывсем, субтропик курăкĕсемпе йывăçĕсем ку вырăна самай илем кӳреççĕ.
Юханшывсем Хура тинĕсе юхса кĕреççĕ. Чи пысăккисем — Кодор (Кудры), Бзыбь, Кяласур, Гумиста — вĕсем шывĕсем тулли. Вĕсем çумăр шывĕпе, çавăн пекех çуркунне юр шывĕпе тулаççĕ. Сăртсем хушшинче питĕ илемлĕ кӳлĕсем (вĕсен шучĕ 180 ытла) вырнаçнă. Вĕсенчен чи паллăраххисем — Рица тата Амткял.
Вăрмансенче тĕрлĕ чĕрчунсем тĕл пулаççĕ: упа, хир сысни, çӳлевĕç, паха пăлан (благородный олень), хир качаки, тур; çӳлерех вырăнсенче — серна, кавказ ăсанĕ; айлăмĕсенче — шакалсем; юханшывсемпе кӳлĕсенче — ăркай, лосось, сазан, шăла и т.ы.т.
Абхазинче Рица, Гумиста, Пицунда çутçанталăк управĕсем вырнаçнă.
Пицунда сăмсахĕнче авалхи пицунда хырĕсем сыхланса юлнă. Тусем çинче ытларах бук йывăçĕсем (хутран-ситрен иккĕмĕш шайра — самшит), çӳл ту айăккинче — çемçе чăрăшпа чăрăшсем. 2000 м çӳллĕрех субальп криволесье), альп ту çаранĕсем тата вак чул çинчи ӳсекен курăк-йывăç вырăнĕ пуçланать.
Республикăн самай пысăк лаптăкĕнче (75 % патнелле) сăртсем вырнаçнă. Чи çӳллĕ вырăнĕ — Домбай-Ульген сăрчĕ (4046 м). Тĕп ту хырçи урлă Абхазине сăрт каççисем çитереççĕ — Клухорски (2781 м), Марух (2739 м) т.ыт.
Абхазирен Грузине каякан çулсемпе халĕ усă курмаççĕ — вĕсем çинче минă айне лекме пулать. Кăнтăр-хĕвелтухăçĕнчен Абхазине Колхида айлăмĕ кĕрет. Айлăмăн ансăн пайĕ Кодори юханшывĕн хĕррипе çурçĕр-хĕвеланăçнелле тăсăлать. Сăртсемпе айлăмсем хушшинче сăртлăхсем ункă евĕр. Абхазиинче карстлă пулăмсем самай тĕл пулаççĕ: Курак, Абрскила, Анакопи çĕр шăтăкĕсем т.ыт.
Пайланăвĕ
right|300px
Абхази 7 уйрăм çĕр çине (патшалăх элемĕ çинчи 7 çăлтăр çакна пĕлтерет) пайланать — Садзен, Бзып, Гумаа, Абжуа, Самурзакано, Дали-Цебелда, Псху-Аибга.
Абхази çĕрĕ Кавказ лешьенĕн çурçĕр-хĕвеланăçĕче вырнаçнă. Республикăн кăнтăр-хĕвеланăç енче Хура тинĕс вырнаçнă. Тинĕс хĕрри яка та тӳрĕ, çыран хĕрринче вет чуллă сарлака пляжсем вырнаçнă.
Тĕн
Абхазире нумайрахăшĕ — христиансем. 2003 çулти шутлавпа тĕрлĕ тĕн халăхра епле сарални.
Хăш этнограф шухăшĕпе, чылай абхаз — халăх тĕнĕпе килĕшӳллĕ пурăнать, хăйсене христиансем е мăсăльмансем тесе калаççĕ пулсан та. Христиансем Абхазире Иисус Христос Турă Ывăлĕ вырăнне хумаççĕ, чиркӳсене çӳремеççĕ, причасти тумаççĕ тата типĕ тытмаççĕ. Мăсăльмансем сысна какайне çиеççĕ, эрех ĕçеççĕ, не делают обрезания и Меккăна çитмеççĕ. Никам та тенĕ пекех Евангелие е Корана вуламасть. Пур тĕн уявне — христиансен, мăсăльмансен е халăх йăлин —тĕрлĕ ĕненӳ халăхĕ пĕрле кĕрекере лараççĕ.
Мусăк
Абхазская народная музыка многоголосна. Музыкальный строй абхазских песен (культовых, охотничьих, трудовых) свидетельствует об их древнем происхождении.
Абхаз халăх мсăк инструменчĕсем: аюмаа (кĕтеслĕ арфа), ахымаа (цитра евĕр инструмент), апхерца (2 хĕлĕхлĕ смычковый инструмент), ачариан (флейта ăрачĕ).
Абхаз халăхĕн мусăк пултарулăхне А. М. Баланчивадзе, Г. 3. Чхиквадзе, В. В. Ахобадзе, Д. Н. Шведов, Ш. М. Мшвелидзе, И. Е. Кортуа, А. Позднеев тата нумай ăста пуçтарна.
Абхаз фольколорĕпе хайланă мусăк ĕçĕсем: опера «Изнанники» Д. Н. Шведов, «Мзия» Баланчивадзе (1949 çулта Тбилиси оперăпа балет театрĕнче лартнă.
Театр
1921 çулта, Абхазире совет влаçне çирĕплетсен, театр ушкăнĕ ĕçе пикенет. 1930 çулта Сухумра Абхаз наци театрне уçнă. 1967 çулта театăра С. Чанба ятне тивĕçтернĕ.
Истоки театральной культуры Абхазии в народных играх, обрядах и устном народном творчестве.
Инçекурав
Абхази телеканалĕсем: АГТРК, Абаза ТВ, InterTV
Пичет кăларăмĕсем
Журналсем:
Каçăсем
*
У-Ял
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Урай Макаç
Урай Макаç, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Çамрăксен, Çĕнтерни 50 çул, Вĕрентӳçсен урамĕсем.
Кун-çулĕ
Яла 1749 çулта никĕсленĕ. 1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Ункă
Ункă — варри шăтăклă çаврашкаллă объект.
Якутск
Яку́тск (Дьокуускай) — Раççей хули, Саха (Якути) Республики тĕп хули, Лена çинчи порт. Калăп хула, Раççейĕн çурçĕр-тухăçĕнчи пысăк этеплĕх, ăслăлăх тĕпĕ.
Тавралăхĕ
Хула Туймаада айлăмĕнче, Лена шывĕн сулахай çыранĕнче ларать.
Ӗмĕр шăнлăхĕн йăрăмĕнче вырнаçнă чи пысăк хула. Унăн çĕр лаптăкĕ 122 тăваткал çухрăм (хула çуммисĕр, хула çумĕсемпе - 3600 тăваткал çухрăм).
Кун-çулĕ
1632 çулхи авăн, 25 Петр Бекетов ениçей çĕрпĕвĕн текĕрчи, Ленăн çыранĕсене тĕпчесе тухса, сылтăм çыранĕнче хальхи Якутскран 70 çм юхăм анаталла, борогон якутĕсен çĕрĕнче, Якути (Лена) острогне никĕс хурать. 1638 çулта острог çĕнĕрен йĕркеленĕ Якути воеводствин тĕпĕ пулса тăрать. 1642—1643 çç. острога хальхи вырăна — Туймаада айлăмне — куçараççĕ.
1643 çулта Якутск ят панă. Лена енĕн çар-административлă тата сутă-илӳ тĕпĕ пулса, 1708 çултанпа Çĕпĕр, XVIII ĕмĕрĕн вĕçĕнче — Иркут кĕпернине пăхăнса тăрать. 1822 çулта Якутск облаç хули пулса тăрать, 1851 çултанпа Якутск тĕп хулиллĕ Якути кĕпернийĕ хăй тĕллĕ облаç статусне çĕнтерсе илет.
Якутск хулин хастар аталанăвĕ И. И. Крафт кĕпернеттĕр тапхăрĕпе (1907—1913) çыхăннă. Хулара электростанци, телефон станци тунă, музей уçнă, Император географи пĕрлĕхĕн уйрăмне йĕркеленĕ.
1922—1991 çç. Якутск —Якути АССР-ĕн административлă тĕпĕ. 1991 çултанпа — Саха (Якути) Республикин тĕп хули.
Демографи хыпарĕсем
Халăх йышĕ — 255 784 çын (2008) (210 642 çын 2002 çулхи халăх çыравĕпе). Çум территорисемпе — 276,2 пин çын (2008), ку республикăри 29 % халăхĕ пулать.
Халăх йышĕн улшăнăвĕ (пин çын) 1 в 2004 году в городскую черту были включены посёлки Марха и Кангалассы.
Транспорт
Якутск Ленăн сулахай çыранĕнче ларать. Юханшыв порчĕ ĕçлет. Ун витĕр, чукун çул çуккипе, питĕ нумай япала турттараççĕ. Унсăр пуçне, юханшыв пассажир транспорчĕпе хула Якутин Лена бассейнĕнчи хуласемпе: Олёкминскпа, Сангарпа, Жиганскпа — çыхăнать. Экономикăпа техника сăлтавĕсемпе 2008 çулта Хандыгăпа йĕркеллĕ çыхăнăва чарса хунă.
Автомобиль транспорчĕпе Якутска çитме йывăр: федераци трасси M56 «Лена» Ленăн сылтăм çыранĕнчи Якутска хирĕçле Анат Бестях посёлокне çити çеç пур. Якутскпа çулла — япала-пассажир паромĕ, хĕллехи тапхăрта (раштав — ака) — юханшыв пăр çийĕпе, пăр кайавĕпе пăр тăнăвĕ чухне сывлăшпа кăна çыхăну пур. Çулĕ ытларах гравий витĕмлĕ. Томмот — Качикатцы çул пайĕнче питĕ нумай усă курнипе пĕтĕмпех ишĕлĕве çитнĕ — ăна пурĕпе юсамалла. Хăш чухне федераци автоçулĕ «Колыма» (Якутск — Магадан) ĕçлет, 2008 çултанпа тăпра çулсене асфальт витеççĕ. В 2007 году автодорога «Вилюй» (Якутск — Вилюйск — Мирный — Ленск — Усть-Кут — Тулун) включена в список федеральных дорог. Однако фактически такой дороги не существует. Участок Ленск — Усть-Кут является зимником, по которому автомобильное сообщение возможно около трёх месяцев в году. На участке Якутск — Мирный круглогодичное сообщение возможно только условно, в некоторых местах во время проливных дождей полотно дороги (как и в случае с автодорогой «Лена») превращается в болото. Ытти çул пайĕсене реконструкцилемелле.
Спорт
Хулара хальхи шайри пăр керменĕ «Эллэй Боотур», искусствăллă витĕмлĕ стадион «Туймаада», спорт керменĕ «Çĕнтерĕве 50 çул», спорт комплексĕ «Модун» тата урăх спорт çурт-йĕрĕ пур.
Раççей чемпионтĕнче хула ятне «Заря» мини-футбол клубĕ хӳтĕлет. 2008 çулта çак команда аслă лигăра 4-мĕш вырăн йышăнать.
Этеплĕх
thumb|300px|Хулан тĕп лапамĕсенчен пĕри — Орджоникидзе лапамĕ. Сулахайра — Саха театр çурчĕ
Каçăсем
* Категори:Города, основанные в XVII веке Категори:Раççей хулисем Категори:Якути пурăну вырăнĕсем
Комсомольский (Мияки районĕ)
Комсомольский  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 229 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452086, ОКАТО кочĕ — 80244829003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
1572
Вилнĕ
Категори:Çулсем
5
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
0er
Юзели
Юзели — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Уймень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем [[Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
1573
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Аслă Кăршка
Аслă Кăршка, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Хата-Арка-Вож
Хата-Арка-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Хата-Арка-Яга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 2 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кĕçĕн Пылинская
Кĕçĕн Пылинская — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Пылинская юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Тиса
left|300px Ти́са (Тиса, Tisza, Tisa, Theiß) — кăнтăр хĕвеланăç Европăри юханшыв. Дунайăн сулахай тата чи вăрăм юппи. Украинăри Карпатхыç облаçĕнчи Рахов хули патĕнче Хура Тисапа Шурă Тиса пĕрлешнипе пуçланать. Хура Тиса Свидовец хребчĕн кăнтăр-хĕвеланăç тăвайкинче, 1400 м çӳллĕшĕнче пуçланать. Щурă Тиса Черногоры тусен кăнтăр-хĕвеланăç тăвайкинче, 1650 м çӳллĕшĕнче пуçланать. Украина тăрăх 201 çх юхать, вырăнĕ-вырăнĕпе Украина-Румыни тата Украина-Венгри чиккине палăртать. Тиса çинче çак хуласем вырнаçнă: Рахов, Тячев, Хуст, Чоп (Украина); Сигету-Мармацией (Румыни); Домбрад, Токай, Сольнок, Сегед (Венгри).
Юпа, 15
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Кĕçĕн Пылинская
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Тиса
Юпписем
Косовская (41 км), Тересва (56 км), Теребля (91 км), Рика (92 км), Боржава (106 км), Бодрог (188 км), Слана Горнадпа, Эгер (291 км), Задьва, Егричка (сылтăмммисем).
Кĕçĕн Пылинская
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Тиса
Юпписем
Висеул, Иза, Сомеш, Кёрёш, Муреш, Бегей, Батар, Красна, Кереш-ер (сулахай).
Каçăсем
Commons = Category:Tisza
Категори:Карпатхыç облаçĕн юханшывĕсем Категори:Словаки юханшывĕсем Категори:Румыни юханшывĕсем Категори:Серби юханшывĕсем Категори:Венгри юханшывĕсем Категори:Тăнай юпписем Категори:Чикĕ юханшывĕсем
1575
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Лавра (Шижма юппи)
Лавра — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Шижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Супăнь
thumb|Супăнь татăкĕ. thumb|Тĕрлĕ тĕсĕллĕ супăнь. Супăнь — шĕвек е хытă япала,
Истори
Хыпарсем тăрăх, супăньпе Шумерпе Вавилонра (пирĕн эрăччен 2800 çулсенчех) усă курнă.
Супăне хатĕрлемелли меслетсене Месопотамири тăм таблицăсем (пирĕн эрăччен 2200 ç. тĕлĕ) çине те çырнине те тупнă.
Пирĕн эрăччен иккĕмĕш пинçуллăх варринчи Икĕпатри папирус икĕпатсем пĕрмаях супăньпе çăвăннине пĕлтерет. Çăвакан хатĕрсемпе Авалхи Римра та усă курнă.
Каçăсем
Категори:Куллен пурнăçри хими Категори:Тăварсем Категори:Предметы быта Категори:Ухни Категори:Супăнь
Юматов Георгий Александрович
Гео́ргий Алекса́ндрович Юма́тов (пуш, 11 1926, Мускав — юпа, 5 1997, Мускав) — совет киноартисчĕ, РСФСР халăх артисчĕ (1982).
Кун-çулĕ
1926 çулхи пушăн 11-мĕшĕнче Мускавра çуралнă. Ачалăхĕ Чаплыгин урамĕпе çыхăннă, çемье çак урамри 8-мĕш çуртра пурăннă.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă. 1941—1942 çулсенче Тинĕс çар шкулĕнче вĕреннĕ. 1942 çулта «Отважный» торпеда катĕрĕ çинче юнга, тепĕр çултан рулевой пулса хĕсметре тăнă. Будапешта, Бухареста ирĕке кăларнă çапăçусене хутшăннă. Венăна çĕнтерсе илнĕ чухне паттăррăн кĕрешнĕ, Вена кĕперне шăппăн туртса илес çапăçура ăна çĕçĕпе йывăр амантнă. Çак паттăрлăхшăн ăна матроссен сăнчăрлă Ушаков медалĕпе чысланă. Урăх çапăçу парнисем те пур. Темиçе хутчен суранланнă, пуçа кĕсрентернĕ. 1945 çултанпа — «Мосфильм» киностуди артисчĕ. 1994 çултанпа — Киноактёр театр-студи актёрĕ.
Арăмĕ — Муза Крепкогорская артист.
Каçăсем
Категори:XX ĕмĕр артисчĕсем Категори:Ваганьково çăвине пытарнисем
Алдей
Алдей, Aldei — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элри Туçи Мари районĕн ялĕсем
Мартинсон Сергей Александрович
Серге́й Алекса́ндрович Мартинсо́н (25.1.1899, Санкт-Петербург, Раççей империйĕ — 2.9.1984, çавăнтах) — совет театрпа кино актёрĕ. РСФСР халăх артисчĕ (1964).
Биографи
Сергей Мартинсон Санкт-Петербургăн хисеплĕ гражданинĕ, швед кăкĕнчен тухнă Александр Александрович Мартинсонпа Феодосия Александровна (хĕр чухне — Петрова) килйышĕнче çуралнă. Владимир Баршай мăнукĕ каласа панипе, Мартинсон маçаккăшĕ-швед 15 çулта Раççее Юсупов кнеç патне вĕренме килнĕ пулнă.
1984 çулхи авăнăн 2-мĕшĕнче Мускавра вилнĕ. Кунцево çăвинче пытарнă.
Килйыш
Виçĕ хутчен авланнă. Пĕрремĕш арăмĕ — Екатерина Ильина:
1930-мĕш çулсен вĕçĕнче С. Мартинсон мăшăрланмасăрах Елена Добржанская балеринăпа пурăннă (ăна репрессиленĕ, Воркутлагра 1952 çулта вилнĕ): Виççĕмĕш арăмĕ — Луиза:
Театрти ролĕсем
Мейерхольд театрĕ. «Рычи, Китай!» С. Третьякова (1923)— американский корреспондент
«Мандат» Н. Р. Эрдманăн (1925) — Валериан
Революци театрĕ.
«Воздушный пирог» Ромашова — Плюхов
«Павел Греков» — Левицкий
«Бесприданница» А. Н. Островскин (1940) — Карандышев
Киноактёр театр-студийĕ
«Дочь русского актера» — Ушица
Каçăсем
Категори:Раççей патшалăх сцена ӳнерĕсен институтĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Кунцево çăвинче пытарнисем
Прокопович Пётр Иванович
Прокопович Пётр Иванович, — пыл хурчĕсене ерчетекенĕ, карас вĕллине шутласа кăлараканĕсенчен пĕри. 1775 çулхи утă уйăхĕн 10-мĕшĕнче Конотоп уесĕнчи Митченки ялĕнче çуралнă. 1850 çулхи пуш уйăхĕн 22-мĕшĕнче унăн чери тапма чарăннă.
Тăван çĕршывшăн сумлă ĕçсем тунишĕн ăна Таса Владимир орденне панă.
Пурнăçĕ
Кейӳ ăс-хакăл академине вĕренсе пĕтернĕ хыççăн Егерь утлă çарта кадет пулнă. 1798 çулта киле таврăнсан кĕçĕн пиччĕшĕн ĕçĕпе паллашнă май пыл хурчĕсене ерчетме шутланă.
Журуа (юханшыв)
left|250px Журуа́ (Juruá) — Амазонкăн сылтăм юппи. Шыв Перури Ла-Монтанья патĕнче пуçланать. Малтан кăнтăртан çурçĕрелле юхать. Вăтам тата аялти юхăмĕнче юханшывăн кукăрĕсем нумай. Амазонка айлăмне Бразилин Акри тата ‎Амазонас штачĕсем витĕр юхать. Амазонас штатĕнче хĕвелтухăç еннелле юхать, унтах Тараука сылтăм юппине йышăнать. Анатарах çур[ĕр-хĕвеланăç еннелле юхать. Шывăн нумайрах пайĕ çумăртан: кăрлачран çу уйăхĕччен шыв нумай, çурлатата авăн уйăхĕсенче шыв шайĕ чакать. Пурăнан вырăнсем юханшывăн вăтам юххинче вырнаçнă. 1823 çх тăршшĕ, Крузейру-ду-Сул муниципалитет таран юханшыв тăрăх карапсем çӳреççĕ. жеруапа Тефе ячĕллĕюппи хушшинче нефтьпа газ управĕ пур.
Прокопович Пётр Иванович
Пурнăçĕ
Вĕллисене вăл хăйех ăсталанă, пыл хурчĕсем хăйсене епле тытнине сăнанă, кун кĕнекине ертсе пынă. Унăн аллинче 10 пине яхăн пыл хурчĕсен кил-йышĕ пулнă. 1814 çулта вăл караслă вĕллене шутласа кăларнă. Ăна вăл «Питĕрти» (Петербургский) тесе ят панă.
Земеево
Земеево — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 136 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452203, ОКАТО кочĕ — 80256815003.
Прокопович Пётр Иванович
Пурнăçĕ
Анăçра П.Прокопович ячĕ паллă мар. Ыттисем, карас вĕллисене шутласа кăларакансем (Джержон, Берлепш тата Лангстрот), хăйсен вĕллисене унран каярах пулин те, уйрăм шутласа кăларнă пулас.
Журуа (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Перу юханшывĕсем Категори:Бразилии юханшывĕсем Категори:Амазонка юпписем
Прокопович Пётр Иванович
Пурнăçĕ
Категори:Пыл хурчĕсене ерчетекенсем
Земеево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
1576
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хăймалакасси
Хăймалакасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Cад, Тури, Анатри урамсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Акрам вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
6
Пулăмсем
Китай:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
0er
Çурçĕр Ирланди
thumb|300px|Çурçĕр Ирланди right|thumb|300px|Çурçĕр Ирланди ялавĕ (1953-1972) Çурçĕр Ирла́нди (Northern Ireland, Tuaisceart Éireann, ) — Аслă Британипе Çурçĕр Ирланди Пĕрлешĕннĕ Патшалăхăн Ирланди утравĕн çурçĕр-тухăç пайĕнче вырнаçнă административлă-политика пайĕ. Тĕп хули тата пысăк хула — Белфаст. Административлă енĕпе (1975) 6 графлăхран (counties) тытăнса тăрать.
Графлăхсем
thumb|right|[[Антрим (графлăх)|Антрим графлăхĕнчи Гигантсен çулĕ]] Антрим (Antrim, Aontroim), Арма (Armagh, Ard Mhacha), Даун (Down, An Dún), Лондондерри (Londonderry, Doire Cholm Cille) е Дерри (Derry, Doire), Тирон (Tyrone, Tír Eoghain), Фермана (Fermanagh, Fear Manach).
Метикасси
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Çурçĕр Ирланди
Районсем
Çавăн пекех пăхăр
Каçăсем
* Категори:Аслă Британири çĕршывсем
Йышсен унки
Ункă— йышсен теорийĕнчи ăнлав.
1577
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ункă (математика)
Ункă — абстраклă алгебрăра — тулли хисепсен яланхиллĕ пĕрлештерĕвĕ.
Юпа, 24
Пулăмсем
мини|100px
Ункă (математика)
абстраклă алгебрăра, ункă — тулли хисепсен яланхиллĕ пĕтĕмлĕхĕ. Тепĕртак тĕрĕсрех каласан, ункă —«хушмалли» тата «хутлани» операции ĕçĕсене тума юрăхлă йыш пулать.
Юпа, 24
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ункă (математика)
Палăртăвĕсем
Ункă —R йыш,
Каçăсем
центр.
Категори:Абстрактлă алгебра Категори:Ункăсен теорийĕ
Хата-Арка-Яга
Хата-Арка-Яга — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Хата-Яга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 20 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Куль-Кункас
Куль-Кункас — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 267 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452080, ОКАТО кочĕ — 80244829004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанри пурăнан вырăнсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Мияки районĕ
1578
Вилнĕ
Категори:Çулсем
7
Çав. пекех
Категори:Çулсем
Куккук çăкри
Куккук çăкри (Trifólium) — ÿсентăрансен речĕ, вăл
7
Çав. пекех
0er
Куккук çăкри
Петĕр Хусанкай çырнинчен :
Куккук çăкри чĕркуç таран, Чĕркуç таран куккук çăкри. Асран кайми ана-çаран Каллех ăшшăн-ăшшăн пăхр'и?
Асăрхавсем
Категори:Выльăх апачĕлĕх ӳсентăрансем * Категори:Улăхри ӳсентăрансем Категори:Сидератсем Категори:Курăксем
Атăлçи сăртлăхĕ
Атăлçи сăртлăхĕ, — Атăлăн вăтам юхăмĕн сылтăм çыранĕ хĕрринче вырнаçнă, Хусантан пуçласа Волгоград таран тăсăлать. Çӳллĕшĕ 375 метр (Шукăль сăрчĕ патĕнче). Айлăмсемпе, çырмасемпе çырăлса, пайланса пĕтнĕ. Уйрăмах хĕвелтухăç енчи айăкки.
Çеçенхирсем, вăрмансем вырнаçнă. Çеçенхирсене сухаласа акаççĕ. Шукăль сăртĕнче вăрмансем, нефть, газ çĕр айĕнчи пурлăхсем пур. Çавăн пекех фосфоритсем, çурт хăпартма усă куракан тĕрлĕ пурлăхсем те пур.
Асăрхавсем
Категори:Раççей сăртлăхĕсем  Категори:Тутарстан сăртлăхĕсем Категори:Волгоград облаçĕн рельефĕ Категори:Сарăту облаçĕн географийĕ Категори:Пенза облаçĕн географийĕ Категори:Самар облаçĕн географийĕ Категори:Чулхула облаçĕн географийĕ Категори:Чăваш Енĕн географийĕ Категори:Чĕмпĕр облаçĕн географийĕ
Васильево (Калтаси районĕ)
Васильево  — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 39  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452871, ОКАТО кочĕ — 80233850006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Артюшкă
Артюшкă, Artushka — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Калмашбашево
Калмашбашево — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 843 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452209, ОКАТО кочĕ — 80256820001.
Артюшкă
Каçăсем
Категори:Мари Элри Туçи Мари районĕн ялĕсем
Калмашбашево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
1579
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Нĕрĕш Катĕк
Нĕрĕш Катĕк, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Кĕçĕн Сес-Игол
Кĕçĕн Сес-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сес-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Тёша (юханшыв)
Тёша — Раççей территоринчи юханшыв. Чулхула облаçĕ территорипе юхать. Тёша Хура Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 311 км, бассейн лаптăкĕ 7800 км2.
Кĕçĕн Сес-Игол
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Тёша (юханшыв)
Арзамас тата Лукоянов хулисем витĕр юхать.
Юпписем
вăрринчен км
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Юля (Саракопша юппи)
Юля (Саракопша юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Саракопша юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Юпа, 25
Пулăмсем
right|120px|Азенкур çапăçăвĕ ирхине, Гилбертăн ӳкерчĕк пусми
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Серёжа (Тёша юппи)
Серёжа, — Тёша юханшывĕн сылтăм юппи. Тăршшĕ 196 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 2730 км2. Çӳлти тата вăтам юхăмĕсенче карстлă варинкесем тĕл пулаççĕ.
Ытларах енĕпе юр шывĕпе тулать. Ака-çу уйăхĕсенче çыранран тухать. Чӳк-раштав пуçламăшĕнче шăнса ларать, ака уйăхĕнче пăртан тасалать.
Галуза Григорий Григорьевич
Галуза Григорий Григорьевич Галуза Григорій Григорович — (21.01.1918(8)-08.12.2006), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 3-мĕш гварди моторланă корпусăн 9-мĕш гварди механизăмланă бригадăн разведка ротин командирĕ, гварди капитан.
Кушлавăш (Хĕрлĕ Чутай районĕ)
Кушлавăш, — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Чăваш, Комсомол урамсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Чĕмпĕр кĕпернинчи Кăрмăш уесĕн Атай вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Хата-Яга
Хата-Яга (Хат-Яга) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 62 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 81 км.