cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кудымкар
Истори
Кудымкар хули ятне пĕрремĕш хут 1579 çулта асăннă. Вăл IX — X ĕмĕрсенче коми-пермяк халăхĕн чăмăртанăвĕн вырăнĕ пулса тăрать. 1472 çулта Кудымкар Аслă Пермьпе пĕрле Раççей патшалăх шутне кĕнĕ. XVI ĕмĕртен пуçласа Иньвенское Поречье тĕлне вырăссем çитеççĕ. 1908 çулта Кудымкарта 1192 çын пурăннă. Кунта 4-класлă хула училищи, земская хĕрарăмсен шкулĕ, вулавăш, пульница, почтă и ветеринари уйрăмĕ; шывармань Кува çинче, вăрман хуçалăхĕ пулнă. 1909 çулта почтăпа телеграф уйрăмне уçнă. 1925 çулта - Коми-Пермяксен автономлă округăн административлă тĕпĕ. Кудымкарта наци интеллигенийĕ аталанма тšтăнать. 1931 çулта Кудымкар салине хула евĕрлĕ посёлок, 1938 çултанпа - хула туса хунă. 1920 çулта кунта Кудымкар ӳнерçи - П. И. Субботин-Пермяк - тăрăшнипе музей уçнă. 1927 çулта педагогика училищине (малтан техникум), 1929 çулта вăрман (малтан техникум уйрăмне) и 1930 çулта ялхуçалăх техникумĕсем, 1930 çулта медицина училищине (малтан фельдшерпа акушер шкулне) уçнă; 1926 çулта «Гэрись» («Пахарь», 1931 - «По Ленинскому пути» ятпа, 1992 - «Парма» ятпа) хаçат тухма пуçланă, 1930 — округăн кăларăвне, 1931 — А. М. Горький ячĕллĕ драма театрне (малтан студи) пуçарса янă. 1939-1957 çулсенче нацин ташăпа юрă ансамблĕ, 1940—1956 çулсенче — учительсен институчĕ ĕçленĕ. 1944 çултанпа учительсен пĕлĕвĕсене ӳстерекен институчĕ ĕçлет.
Халăх йышĕ, хула тытăмĕ
Коми-пермяксен йышĕ - 64 %, вырăссен йышĕ - 33 %, анчах та ĕç калаçăвĕсенче, килсенче те вырăс чĕлхипе усă кураççĕ.
Каçăсем
Категори:XVI ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем Категори:Пермь Енĕн район центрĕсем
Шелковиха
Шелковиха — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
1132
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1132 çулта çуралнисем пăхăр
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:1132 çулта вилнисем пăхăр
Категори:Çулсем
Турци хронологийĕ
Турци историйĕнче çак пулăмсем пулса иртнĕ:
Категори:Турци
Çĕнтерӳ Ялавĕ
Çĕнтерӳ Ялавĕ — Хĕрлĕ Çар салтакĕсем Алексей Берест , Михаил Егоров тата Мелитон Кантария 1945 çулхи çăвăн 1-мĕшĕнче Берлинхулинчи рейхстаг çурчĕн куполĕ çине хăпартса лартнă 150-мĕш II степеньлĕ Кутузов орденлĕ тата Идрица стрелок дивизин штурм ялавĕ.
Раççей саккун тăваслăхĕ йышăннипе, «Çĕнтерӳ Ялавĕ» совет халăхĕн тата унăн Хĕçпăшаллă Вăйĕсем нацист Геманине Тăван Çĕршывăн 1941-1945 çулсенчи Аслă вăрçинче çĕнтерĕвĕн официаллă символĕ, Раççейĕн патшалăх реликвийĕ» шутланать, «курăнмалла вырăнта ĕмĕрлĕхех упранать». Çаплах Çĕнтерӳ Ялавĕ Беларуçре (1996-па), Днестрçумĕнче (2009-па) тата Украинăра (2011-па) Çĕнтерӳн официаллă символĕ шутланать.
Хăйĕн сăнĕпе Çĕнтерӳ Ялавĕ — вăрçă хирĕнче туса хатĕрленĕ импровизациленĕ СССР Патшалăх ялавĕ. Йывăç авăр çине пĕр сийлĕ тӳрĕ кĕтеслĕ 82 см тата 188 см калăпăшлă хĕрлĕ пусма, питĕнче, авăр çумĕнче кĕмĕл пиллĕк тăрăллă çăлтăра, çурлапа мăлатука, пусман ытти пайĕнче шурă саспаллисемпе тăваттă йĕрке çырнă: ''«150 стр. ордена Кутузова II ст. идрицк. див. 79 C.К. 3 У. А. 1 Б. Ф.» (150-я стрелковая ордена Кутузова II степени идрицкая дивизия 79-го стрелкового корпуса 3-й ударной армии 1-го Белорусского фронта), пусман тӳнтер енче авăр çумĕнчи аялти кĕтесĕнче — «№ 5»'' çырнă.
Каçăсем
Категори:Акан 30-мĕшĕнчи пулăмсем Категори:Çăвăн 1-мĕшĕнчи пулăмсем Категори:1945 çулхи ака уйăхĕ Категори:1945 çулхи çу уйăхĕ Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи Категори:Вăрçă ялавĕсем Категори:1945 çул СССР-та
Ярская
Ярская — Раççей территоринчи юханшыв. Кемĕр облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемĕр облаçĕ облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Греченков Пётр Афанасьевич
Греченков Пётр Афанасьевич — (25.06.1915(12)-24.11.1994), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 3-мĕш тапăнакан çарĕн 79-мĕш перевçĕсен корпусĕн 150-мĕш перевçĕсен дивизин 674-мĕш перевçĕсен полкĕн перевçĕсен взвочĕн командирĕ, лейтенант.
Çутă кӳлĕ
Çутă кӳлĕ — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи кӳлĕ.
Батаршин Гильфан Абубекерович
Батаршин Гильфан Абубекерович — (-), СССР ШĔХК çарĕсен Посьет чикĕ сыхлавçисен отрячĕн маневрлакан ушкăнăн отделени командирĕ, кĕçĕн командир, Совет Союзĕн Паттăрĕ, . Указ дати - 25.
Соника
Соника — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. ВОлышка юханшывăн сулахай çыранĕпе, 44 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Чӳк, 14
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1134
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тутарстан гербĕ
Тутарстан гербĕ, — Тутарстан элемĕ.
Вой-Вож (Палью юппи)
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Шупашкар кӳлмекĕ
Шупашкар кӳлмекĕ — Шупашкарăн икĕ пĕверен тытăнса тăракан культурăпа кану вырăнĕ.
Кӳлмеке иккĕ юханшыв Сăкăтапа Чебоксарка юхса кĕреççĕ. Кӳлмек çумĕнчи объектсем: Анне палăкĕ, Хĕрлĕ лапам, юрă уйĕ.
Кун-çулĕ
Кӳлмек вырăнĕнче ĕлĕк хулан кивĕ пайĕ пулнă. Шупашкар ГЭСне туса лартсан хулан çак пайĕ шыв айне пулса юлнă. Шупашкар шыв усравĕн шайне хăпартма тăхтанипе кунти çĕр пичĕ хулан сăн-питне ăмăрланă.
1996 çулта тепĕр дамбă тума йышăннă, каярах ăна «Храм çулĕ» ят панă.
Тутарстан ялавĕ
Категори:Тутарстан
Сондола
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Учхоза сельхозтехникума
Учхоза сельхозтехникума — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 38 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452236, ОКАТО кочĕ — 80240835003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Салампек Иван Яковлевич
Салампек Иван Яковлевич (Яковлев, 1906 çулхи юпан 29-мĕшĕ, Шĕнерпуç ялĕ, Сĕнтĕрвăрри районĕ, Чăваш Ен — 1973 çулхи раштавăн 15-мĕшĕ, Шупашкар, Чăваш АССР), — чăваш çыравçи
1934 çултанпа СССР ÇП пайташĕ.
Тивĕш
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Ялав (журнал)
Редакторсем
Пĕрремĕш номерĕсен редакторĕ Канаш хаçачĕн тĕп редакторĕ Николай Ют пулнă. Ун хыççăнах Н. Шупуççынни, Çемен Элкер, Уйăп Мишши тата ыттисем те редакторта вăй хурса ĕçленĕ.
30 çул ытла Юрий Сементер редактор пулса ĕçлет.
Каçăсем
Категори:ССРП журналĕсем Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал
Амбарная
Амбарная — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Тутарстан гербĕ
Герб çинчи тĕссем çакна пĕлтереççĕ: ылттăн тĕс — илемлĕх, Тутарарстанăн пуянлăхĕ; симĕс тĕс — çуркуннехи илем; шурă — халăх шухăш-кăмăлĕн тасалăхĕ; хĕрлĕ — вăй, пурнăç, ăс-тăн.
Тутарстан гербĕ пĕтĕмĕшле çакна ăнлантарать: ырăлăх, тĕрĕслĕх, халăхсем хушшинчи туслăх, тату, тăнăçлăх тата аталану.
Категори:Тутарстан Категори:Раççей субъекчĕсен гербĕсем
Салампек Иван Яковлевич
Биографи
1921 Шупашкарти педагогика техникумне вĕренме кĕнĕ. Ун чухне комсомол та пулса тăнă. 1926 çултанпа Шупашкар хулинчи комсомол комитетĕнче тăрăшнă, çавăнти çамрăксен хаçатне кăларас ĕçе хутшăннă.
1974
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Салампек Иван Яковлевич
Биографи
1932 çулта Нацисен ăслăх-тĕпчев тĕп институчĕн аспирантурине пĕлĕве ӳстерме кĕнĕ. Вĕренсе пĕтерсен, 1935-1937 çулсенче Чăваш педагогика институтĕнчи ректор çумĕ вырăнĕнче вăй хунă, педагогика дисциплинипе студентсене ăс панă.
Ун хыççăн Улатăрти педагогика училищĕн директорĕнче ĕçленĕ. «Чăваш коммуни» хаçатăн редакци пуçлăхĕ пулса вăй хунă.
Çыравçă çулне 1933 çулта пичетленĕ «Иштул» романран пуçланă. Кайярах «Велиме» драмăна, «Каçĕ, мĕншĕн кĕске-ши?», «Уйăх хăпарсан» калавсене çырнă. Чи пĕлтерĕшлĕ ĕçне «Пĕрмĕш юрату» романа теççĕ. Унта вăл коллективизаци çулсенчи комсомол организацийĕсене йĕркеленине кăтартса парать.
1941 çулхи çĕртме уйăхĕнче Иван Саоампека ареслеççĕ, Мари лагерĕсене айăпласа ăсатаççĕ. Фронта яма ыйтса çырнине тивĕçтермен"«Без врагов народа победим врага". Пĕр çулталăк çурăран ирĕке кăларнă. 1948 çулта каллех шара лекнĕ Салампек — ăна 8 çуллăха Çĕпĕрти лагерьсене хупнă. Абакан – Тайшет чукун çулне хума тӳр килнĕ. Лагерьсече Лев Гумилевпе туслашнă«Может быть, Вы помните, что в Междуречье я много писал на цементной бумаге, сидя то в КВЧ, то в бухгалтерии. Это «Хунну» (история Срединной Азии в древние времена). Выйдет, очевидно, нынче весной, и мне будет весьма отрадно узнать Ваше мнение. Но следующая книга, тоже подготовленная к печати, «Древние тюрки» должна быть интереснее. О хуннах слишком мало сведений, и, хотя я учел все, получается только «театр теней», силуэты, а не портреты. А древние тюрки — это уже «кино» с перспективой, индивидуальными особенностями и даже с собственной речью. Задача возродить их к новой жизни на страницах книги полностью увлекла и поглотила меня. Думаю, что и Вам это небезразлично, ведь это предки вашего народа. Очень жаль, что не могу читать на чувашском языке. Мне следовало бы просить Вас дать мне несколько уроков…» тесе çырнă паллă тĕпчевçĕ 1960 çулта Иван Яковлевич патне.
Çавăн пекех Салампек Иванĕ Яковлев Иван Яковлевич йĕркеленĕ Чĕмпĕрти чăваш шкул историне тĕпченĕ.
1973 çулхи раштав уйăхĕн 15-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем
1135
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Баташев Николай Иванович
Баташев Николай Иванович — (-1997), Воронеж фрончĕн 60-мĕш çарĕн 128-мĕш миномёт полкĕн миномёт расчёчĕн командирĕ, аслă сержант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 10.
1136
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чăваш Ен (телерадиокомпани)
ПТРК «Чувашия» — патшалăх теле- тата радио- калаçу компанийĕ. Компани пиллĕк каналпа тухать: «Радио России», «Маяк», «Телеканал "Россия"», телеканал «Вести», телеканал «Спорт»
Почта адресĕ: Чăваш Республики, Шупашкар хули. Николаев урамĕ, 10.
Директорĕ — Е. А. Ижендеева
Кун-çулĕ
1962 çулхи пуш уйăхĕнче Чăваш Ен çыннисем Мускавăн пĕррремĕш кăларăмĕсене курнă.
2006 çулта ПГТРК «Чувашия» теле тата радиокалаçăва Тетел эрешне кĕртет. Çĕнĕ хыпар кăларăмĕсĕр пуçне портал тĕплĕх пасар видееоматериалĕсене парать.
1137
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чăваш Ен (телерадиокомпани)
Кун-çулĕ
2008 çулта ПТРК «Чувашия» Тĕнчери хăвăрт утас Черккин официаллă хыпар партнёрĕ пулса тăчĕ. Ăмăртăва уçнă тата хупнă чухнехи церемоние, çаплах ăмăртăвĕсене «Вести 24» тата «Спорт» телеканалĕпе кăтартрĕç.
Аудитори
Чăваш Республики, Мари Элĕн, Тутарстанăн тата урăх юнашар регионсенче пурăнакан халăх: телеканала пăхакан пĕтĕм йышĕ икĕ миллион яхăн çын.
Каçăсем
Категори:Раççей телекомпанисем Категори:Чăваш Ен телеканалĕсем Категори:Массăллă хыпар хатĕрĕсем
Карел Республики
Карел Республики (лив. Karjalan tazavaldu, собств. Karjalan tašavalta, Karjalan tasavalta, Karjalan Tazovaldkund; краткие названия: Карели , Ка́рьяла ) — Çурçĕр-Анăç федераци тăрăхне кĕрекен республика.
Каçăсем
* Категори:Баренц-регион
Раççей Федерацин патшалăх парнисем
Раççей Федерацийĕн патшалăх парнисем — Тăван Çĕршыва сыхланăшăн, патшалăха тĕреклетес ĕçре хуçалăх, ăслăлăх, этеплĕх, ӳнерлĕх, ачасене вĕрентсе ӳстерес, çутĕç, граждансен пурнăçне, сывлăхне, ирĕк тивĕçне упрас ĕçре, ырлăх ĕçлĕхĕнче тата патшалăх умĕнче урăх чаплă çитĕнӳсем тунăшăн граждансене палартмалли çӳллĕ хорми.
Патшалăх парнисем:
Раççей Федерацин Президенчĕ патшалăх парнисене пурнăçа кĕртет тата вĕсемпе тивĕçтерет. Унсар пуçне, Раççей Федерацин Президенчĕ хушнипе унăн ятĕнчен патшалăх парнисене çак ĕç çыннисем пама пултараççĕ:
Уйрăм тивĕç ятсем тата Уйрăм паллăсем
90px|left Раççей Федерацийĕн Паттăрĕн Уйрăм палли — «Ылтăн Çăлтăр медалĕ»  — чи çӳллĕ уйрăм паллă.
Патшалăхшăн тата халăхшăн паттăрлăх кăтартса хастар ĕç тунăшăн, патшалăх хĕсметĕнчи харпăр хастарлăхшăн çак парнене тивĕçтереççĕ.
Орденсем
Таса Андрей Первозванный апостол орденĕ — Раççей Федерацийĕн патшалăхăн çӳллĕ парни.
90px|left Таса Георгий орденĕ
90px|left Жуков орденĕ
80px|left Хастарлăх орденĕ
80px|left «Вăрçă тивĕç ĕçĕсемшĕн» орденĕ
80px|left «Тинĕс тивĕç ĕçĕсемшĕн» орденĕ
Чыслăх орденĕ
80px|left Туслăх орденĕ
thumb|85px|left|Проект ордена и футляра к нему «Çуратакансен чысĕ» орденĕ‎
Каçăсем
* Категори:Парнесем
Гречихин Никита Артёмович
Гречихин Никита Артёмович Гречихін Микита Артемович — (29.05.1903-29.11.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 61-мĕш çарĕн 356-мĕш перевçĕсен дивизин 1185-мĕш перевçĕсен полкĕн взвод командирне пулăшаканĕ, старшина.
Хырхĕрри
Хырхĕрри Hyrhĕrri — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял, Хырхĕрри ял тăрăхĕн тĕпĕ пулать.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010 çулта ялта 120 çын пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Сора (Лима юппи)
Сора (Сара) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Лим юханшывăн сулахай çыранĕпе, 54 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Япарка
Япарка — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 36 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452231, ОКАТО кочĕ — 80240835004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Андроновка
Андроновка — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Батеха Василий Афанасьевич
Батеха Василий Афанасьевич — ( 23-13), Çеçĕнхир фрончĕн 37-мĕш çарĕн 92-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 282-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн танка хирĕç пăшалсен ротин командирĕ, гварди лейтенанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22.
Бадъёль (Печора юппи)
Бадъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1139
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дима Билан
thumb|Билан [[Хельсинки хулинче, 2007 ç.]] Белан Виктор Николаевич (хушма ячĕ Дима Билан), — юрăç. 1981 çулхи раштавăн 24-мĕшĕнче Карачаево-Черкесси республикинче çуралнă.
Кун-çулĕ
Музыка аталанăвĕ унăн пĕчĕкĕ чухнех палăрнă. Шкулта вăл тĕрлĕ конкурссенче хутшăннă: сăвăсем вуланă, юрăсем юрланă. 5-мĕш класра музыкă шкулне кĕмелли конкурсĕнче хутшăннă. Ăна çавăн чухнех йышăннă, вара ăна аккардеон класне кĕртнĕ, ача-пăча хорĕнче солист пулнă.
Вăтам музыка шкулне пĕтерсен Дима Мускаври Гнесиных ячĕллĕ училищине вĕренме кĕнĕ, академический вокал класне вырнаçнă. Çав вăхăтра унăн хăйĕн юрри те пулнă, "Кĕркунне" ятлă пулнă.
Виççĕмĕш курсра вăл Юрий Айзешпин продюссерпа паллашнă, унпа ĕçлеме пуçланă. Пĕрремĕш юрри, радиостанцисемпе музыкă каналĕсенче тухаканни, унăн "Бум" ятлă пулнă.
2005 çулта Билан «Еврокурава» каймалли суйлав турнене хутшăнать, анчах «Çăлтăрсен фабрикинчи» Наталья Подольская хутшăнакана выляса ярать.
2006 çулхи пуш уйăхĕн 7-мĕшĕнче журналистсенчен, продюссерсенчен тата музыкантсенчен тăракан ятарлă комисси Билана «Еврокурав-2006» ăмăртăва хутшăнтарма йышăнать. «Еврокурав-2006» конкурсра «Never let you go» юрăпа тухса юрлать, иккĕмĕш вырăн çĕнтерсе илет.
Тепĕр хут вăл «Еврокурава» 2008 çулта, пуш уйăхĕн 11-мĕшĕнче хутшăнать, пĕрремĕш вырăн çĕнтерсе илет.
Асăрхавсем
Категори:Раççей юрăçисем Категори:Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ артисчĕсем
Мамады (Азяк юппи)
Мамады — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Азяк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
1140
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сосера
Сосера — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Чужга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 22 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Еврокурни
Еврокурав, — Европа шайĕнчи юрă-ташă ăмăртăвĕ.
Ячĕ
Конкурс ячĕ Еврокурав телепрограммăн тетелĕ сарăлнипе пулса кайнă. Çавăнпа та ăна куракансем пысăк интереспа пăхнипе ăна «Еврокурав» теççĕ.
Истори
1950-мĕш çулсен варринче Европăри Вещателĕсен Канашĕн членĕсем халăха савăнтармалли мероприятисем йĕркелеме шутланă, вĕсем пĕтĕм Европăпа культура енĕпе аталантарес тенĕ. 1955 çулхи кăрлач уйăхĕнче Швейцаринчи телевиденин Марсель Безансон тĕп директорĕ юрă конкурсне ирттерме сĕннĕ. Унăн шухăшне Римра 1955 çулхи юпан 19-мĕшĕнче Тĕп Ассамблейăра ЕВС комитетĕнче йышăннă. Тĕслĕх вырăнне Италири Сан-Ремо фестивалье йышăннă.
Пĕрремĕш конкурс 1956 çулхи çу уйăхĕн 24-мĕшĕнче Швейцаринчи Лугано хулинче иртнĕ. Унта 7 патшалăх хутшăннă, кашни патшалăхран икшер юрă пулнă .Конкурса Швейцари çĕнтерсе илнĕ, «Refrain» юррипе Лиза Ассия çĕнтернĕ.
Вăхăт иртнĕ çемĕн хутшăнакансен шучĕ ӳссе пынă, анчах та пурте пĕр харăс хутшăнайман. Çавăнпа вара кам начар хутшăннă патшалăхсене тепĕр çулта хăтшăнтарман. 2004 çулта вара конкурса икĕ пая пайланă, вăл çурма финалпа финалтан тăрать. Вара çавăн хыççăн пĕтĕм патшалăх хутшăнаять. Чи палăрнă хутшăнакансем - Ирланди, вĕсем пурĕ 7 хутчен çĕнтернĕ. Вĕсем хыççăн Аслă Британи, Франци тата Люксембург пыраççĕ, вĕсем 5 хутчен çĕнтернĕ. Чи çамрăк хутшăнаканĕ Бельгинчи Сандра Ким пулнă, вăл 1986 çулта 13-ре пулнăскер çĕнтернĕ. Хальхи правилăсемпе 16-ран аслăрах пулмалла.
Категори:Музыка ăмăртăвĕсем
Горный (Кушнаренко районĕ)
Горный  — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452231, ОКАТО кочĕ — 80240835005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Пайраш Кузьма Ильич
Пайраш Кузьма Ильич (паспортри хушамачĕ: Садиков) (1906 çул, чӳк, 14, Вускасси ялĕ, Чикме уесĕ — 1974 çул, нарăс, 13, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш прозăçи тата драматургĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1938 ç.), Чăваш АССР тава тивĕçлĕ тухтăрĕ (1964 ç.).
Пурнăçĕ
1906 çулхи чӳк уйăхĕн 14-мĕшĕнче Чикме уесĕнчи Вускасси ялĕнче çуралнă.
«Канаш», «Молодой крестьянин» хаçатсенче, Чăваш Республикин Пульницинче хирург пулса ĕçленĕ. Вăрçă вăхăтĕнче, 1941-1946 çулсенче, Иккĕмĕш Инçет Тухăç фрончĕнче хирург ĕç вырăнĕнче тăнă.
1974 çулхи нарăсăн 13-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР драматургĕсем Категори:1906 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Нарăсăн 13-мĕшĕнче вилнисем Категори:1974 çулта вилнисем
1141
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Волосница (Печора юппи)
Волосница — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 64 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пуш, 21
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1142
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гречишкин Василий Константинович
Гречишкин Василий Константинович — (28.06.1910(15)-17.09.1989), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 20. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Аякри тăвăм авиацин 3-мĕш авиаци дивизин 748-мĕш бомблакан авиаци полкĕн звено командирĕ, аслă лейтенант.
Батиевский Алексей Михайлович
Батиевский Алексей Михайлович — (12-26), Балти флочĕн Сывлăш-Çăр вăйĕсен 9-мĕш штурмлакан авиаци дивизин 35-мĕш штурмлакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 06.
Боровушка (Ангасяк юппи)
Боровушка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Ангасяк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
1143
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Утă, 28
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Чӳклени
Чӳклени Авалхи чăвашсем Киремете ĕненнĕ, ăна пуççапнă. Киреметсен тĕрлĕ хăватсем, турăсем пулнă: тыр-пул паракан хăват, выльăх-чĕрлĕхе сыхлакан хăват, ĕрчен паракан хăват, çемьене ĕрчен паракан хăват, çемьене килĕшӳ паракан хăват – пирĕшти (ангел), кил-çурта сыхлакан хăвт- хĕрт-сурт (домовой) тата ытти те.
Усал хăватсем: эсрел- виле ярать (ангел смерти), ийе – чорт (Кăмакара, мунчара пурăнать).
Пысăк чӳксене пусма шурă лаша е шурă вăкăр, пĕчĕк чӳксене – шурă пăру туяннă. Лашине е пăруне пуснă, какайне тата пăри кĕрпине пысăк хурансем çине тултарса, чӳк варĕнче пĕçернĕ. Пĕçернĕ çĕре купи-купипе çĕтĕк çăпатасем илсе пырса çунтарнă.
Ертсе пыраканĕ кашни Çырлах! Тесе каламассерен пурте: «Çырлах!» тесе кăшкăрнă. Кĕлĕ хыççăн кашни хăй илсе пынă çимĕçпе чӳкленĕ, апатланнă. Лаша е пăру какайĕ, пăтă пиçсен, ăна валеçсе панă. Пурне те сăра ĕçтернĕ, ĕçме-çиме пуçланă. Ял чӳкĕсĕр пуçне кашни килтех уйрăммăн пĕчĕк чӳксем туса ирттернĕ. Килти чӳкре автан е чăх пусса çинĕ, парне панă. Çавăн пекех ял çыннисем тата çумăр чӳкĕ те туса ирттернĕ, ăна çумăр çутăр тесе тунă. Çумăр чӳкĕ тăвасси Аслă Отечественнăй вăрçăчченех пынă.
Халĕ вăл йăласем пĕтнĕ ĕнтĕ, манăçа юлнă.
Тукай (Комсомольски районĕ)
Тукай, Tukaj — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта этнокультура паркĕ пур.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Кӳлпуç (пĕлтерĕшсем)
Кӳлпуç — темиçе чăваш ялĕн ячĕ. Яла ку ята кӳлĕ пуçĕнче вырнаçнăран панă.
1144
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Коры Вычера
Коры Вычера — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Вычера юханшывăн сулахай çыранĕпе, 10 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Хăнатар
Хăнатар, — Сăр шывĕн сулахай юппи, тарăн мар, сарлака юханшыв. Юханшыв Хĕрлĕ Чутай районĕн çĕрĕ тăрăх юхать.
Ячĕ
Хунатар — сăпайлă сăмах, «ыр сунни» тени пулать.
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Кивĕ Баскак
Кивĕ Баскак — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 346 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452236, ОКАТО кочĕ — 80240840001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
1145
Вилнĕ
Категори:Çулсем
МПУ истори факультечĕ
МПУĕн Истори факультетне (истфак) 1934 çулта уçнă. Истори факультечĕ МПУĕн 1-мĕш гуманитарлă корпусăн 4—6 хучĕсенче вырнаçнă. Факультетăн тĕпчевлĕ журналĕ - «Вестник московского университета. Серия 8. История» пичетленсе тухать. Халĕ истфак пилĕк уйрăмсене пайланать: иккĕшĕ «малтанхисем» тата виçĕ çĕнĕрен уçнă
Çавăн пекех пăхăр
Категори:МПУ факультечĕсем
Пучинке (Комсомольски районĕ)
Пучинке, Pucinke — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
1146
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Батиньков Сергей Алексеевич
Батиньков Сергей Алексеевич — ( 24-13), 4-мĕш Украина фрончĕн 8-мĕш сывлăш çарĕн 8-мĕш штурмлакан авиаци корпусĕн 227-мĕш штурмлакан авиаци дивизин 208-мĕш штурмлакан авиаци полкĕн Эскадрилья командирĕ, капитан, Совет Союзĕн Паттăрĕ , ,. Указ дати - 29.
Вуктыл (Печора юппи)
Вуктыл — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 128 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1147
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Нурланн
Тăванлă çĕрсем
Категори:Норвегин фюлькисем
Бардовка
Бардовка — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 393 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452236, ОКАТО кочĕ — 80240840002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Лейпциг
Лейпциг(нимĕç: Leipzig славянла çăка сăмахĕнчен), — Германин Саксонире вырнаçнă чи пысăк хули. Кунта пĕтĕм тĕнчепе çыхăнтаракан аэропорт вырнаçнă. Кашни çул промышленностьпа кĕнеке ярмаркисене, Иоганн Бах ячĕпе кашни çул кĕвĕ фестивальне иртереççĕ.
Каçăсем
thumb|380px|Лейпцигăн тĕп чугун çул вокзалĕ (2002)
Категори:Германи хулисем Категори:Лейпциг
Гаревка (Печора юппи)
Гаревка — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1149
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гречишкин Василий Николаевич
Гречишкин Василий Николаевич — (13.01.1911(31.12.1910)-30.09.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Ленинград фрончĕн 13-мĕш сывлăш çарĕн 276-мĕш бомблакан авиаци дивизин 34-мĕш гварди бомблакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ, гварди майор.
Батов Владимир Васильевич
Батов Владимир Васильевич — ( - ), 3-мĕш Украина фрончĕн 57-мĕш çарĕн 233-мĕш перевçĕсен дивизин 734-мĕш перевçĕсен полкĕн батальон командирĕ, капитан, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати -.
МПУ философи факультечĕ
Каçăсем
Категори:МПУ факультечĕсем Категори:Раççей пĕлӳ керменĕсен философи факультечĕсем Категори:Пĕлӳ керменĕсен философи факультечĕсем
Карамзин Николай Михайлович
Николай Михайлович Карамзин — вырăс историкĕ, çыравçи, сăвăçи — 1766 çулхи раштавăн 1-мĕшĕнче Оренбург облаçĕнчи Бузулук районĕнчи Михайловка (халĕ Преображенка) салинче çуралнă. Çыравçăн чĕри 1826 çулта тапма чарăннă.
Пурнăçĕ
Ашшĕн чĕмпĕр именинче ӳснĕ. Йăхĕ Кара-Мурзаран пынă. Килтех вĕреннĕ, вунвиçĕ çултанпа Мускавра Шатен профессорĕн пансионĕнче вĕреннĕ, Мускав университетне те çав вăхăтрах лекцисене çӳренĕ. 1781 çулта ашшĕ сĕннипе Петербургри гварди полкне хĕсмете тăнă, анчах часах та унтан тухнă. Пĕрремĕш литература ĕçĕсене хĕсметре чухнех çырнă. Пĕр вăхăт Чĕмпĕрте пурăннă, каярахпа — Мускавра. Мускавра Карамзин çыравçăсемпе паллашнă: Н. И. Новиковпа, А. М. Кутузовпа, А. А. Петровпа, ачасем валли пĕрремĕш вырăс журналне — «Детское чтение» - кăларнă çĕре хутшăннă. 1789-1790 çулсенче Европăна çул тытнă, Иммануил Кант патне Кёнигсберг хулине кĕрсе тухнă, Парижра Аслă франци революцийĕ тапхăрĕнче пулнă. Çак çулçӳрев хыççăн «Письма русского путешественника» çырса кăларнă, ун хыççăн Карамзина паллă литератор ретне кĕртнĕ.
Çыравсем
мини|справа
Каçăсем
мини|справа
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Раççей историкĕсем Категори:Раштавăн 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1766 çулта çуралнисем Категори:1826 çулта вилнисем Категори:Историксем Категори:Историксем, алфавитпа
МПУ филологи факультечĕ
МПУ филологи факультечĕ хăйтĕллĕн 1941 çултанпа ĕçлет. 1920-мĕш çулсенчен Мускаври император университечĕн пĕрлеллĕ историпе филологи факультечĕ (кайрахпа Пĕрремĕш МПУ), хыççăн гуманитарлă факультетсене университетран уйăрса Мускаври ИФЛИ туса хунă. 1941 çул вĕçĕнче МПУ-ĕн филфакне уçнă. Пĕрремĕш деканĕ Н. К. Гудзий пулнă. Филологи факультечĕ МПУ-ĕн 1-мĕш гуманитарлă корпусра, 8 —10 хутсенче вырнаçнă. Факультетăн тĕпчевлĕ журнал пур — «Вестник Московского университета. Серия 9. Филология».
Уйрăмĕсем
Контрактлă (укçаллă) йĕркесемпе тепĕр виçĕ уйрăм ĕçлет:
Каçăсем
Категори:МПУ факультечĕсем Категори:Факультетсем, алфавитпа Категори:1941 çулта уçăлнисем Категори:МПУ филологи факультечĕ
Пурнăç
Биологи пурнăçĕ — биологи органисăмĕсене органикăллă мар объекчĕсенчен (чĕрĕ маррисенчен), вилĕ органисăмсенчен палăрса тăракан материн уйрăм тăрăмĕ. Пурнăç çак пулăмсенчен пулать:
Биологи пурнăçĕ — Биологи органисăмĕн пур пулу (çуралнăранпа виличчен) тапхăрĕ.
Вуламалли
Категори:Биологи Категори:Пурнăç
حياة Jakaña Живот Život Vida Život Bywyd Liv Leben Ζωή Life Vivo Vida Elu Bizitza fa:زندگی Elämä Vie Vida חיים Život Élet Kehidupan Vita 生命 სიცოცხლე 생명 Biota Leve Dzīvība Живот Hidupan Leven Liv Życie Vida Kawsay Viaţă Жизнь Život Life Život Življenje Jeta Живот Hirup Liv ชีวิต Buhay Yaşam Життя حیات Sự sống לעבן 生命
МПУ хими факультечĕ
МПУĕн хими факультечĕн çуралнă кунĕ официаллă 1929 çулхи юпан 1-мĕшĕнче шутланать.
Деканĕ — РТА академикĕ, профессор Лунин Валерий Васильевич.
Каçăсем
Категори:МПУ факультечĕсем
Кармалка (Ашкатар юппи)
Кармалка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Ашкатар юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Матвеево (Кушнаренко районĕ)
Матвеево  — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 98 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452236, ОКАТО кочĕ — 80240840003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Маты (Ар юппи)
Маты — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Ар юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Киччĕ
Киччĕ (Кичкеево), — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 239 çын, çав шутра 124 арçын, 115 хĕрарăм пурăннă.
Тавралăх
Ял таврашĕнче Тип, Эрех, Лачака, Киремет ятлă çырмасем пур.
Истори
Хутсем тăрăх яла XVII ĕмĕр пуçламăшĕнче никĕслени палăрать. 1710 çулта ку ялта пурĕ 10 кил пулнă. 1781-1782 çулсенче пурĕ 71 çын пурăннă. 1859 çул тĕлне хуçалăхсен йышĕ 42 çитнĕ, вĕсенче 132 арçнпа 139 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Логунов Анатолий Алексеевич
Логунов Анатолий Алексеевич, (1926, раштав, 30 Самар облаçĕ, Обшаровка сали — 2015, пуш, 1, Мускав, РФ) — физика-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ, профессор, академик.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1926 çулхи раштавăн 30-мĕшĕнче Самар облаçĕнчи Обшаровка салинче çуралнă.
М. В. Ломоносов ячĕллĕ Мускав патшалăх университечĕн физика факультетĕнче (1951), аспирантурăра (1953) вĕренсе тухнă. Физик - теоретик. 1954 - 1956 çулсенче МПУ-ра ĕçленĕ. 1956 - 1963 çулсенче- Йĕтре Тĕпчевĕсен Пĕрлешĕннĕ Институчĕн теориллĕ физика Лаборатори директорĕн тĕпчев ĕçĕсен çумĕ (ЯТПИ, Дубна хули, Мускав облаçĕ). 1963 - 1974 çулсенче - «Пысăк Хăватлă Физика Институчĕн» (ПХФИ, Протвино хули, Мускав облаçĕ) директорĕ. 1974 - 1991 çулсенче - СССР Ăслăх Академин вице-президенчĕ. 1977 - 1992 çулсенче М. В. Ломоносов ячĕллĕ Мускав Патшалăх Университечĕн ректорĕ.
1974 çултанпа — Протвино хулинче, «Пысăк Хăватлă Физика Институчĕн» Патшалăх Тĕпчев Тĕпĕн тĕпчев ĕçĕсен ертӳçи, 1993 çултанпа - унăн директорĕ. Физикăпа математика ăслăхĕсен тухтăрĕ (1959), профессор (1961), Раççей Ăслăх Академин Академикĕ (1972), Пултарулăх Академин пайташĕ (Мускав), Тĕнчери Тĕпчев Академин академикĕ, «Теоретическая и математическая физика» журналăн тĕп редакторĕ, «Asia Pacific Peace Forum» журнал редакцин тĕнчери канашĕн пайташĕ.
Ăслăлăх ĕçĕсем
Темĕн чухлĕ тĕпчевлĕ тата ăслăлăх-ăнлануллă статьясем, монографисем хайланă. Паллăраххисем: «Основы аксиоматического подхода в квантовой теории поля», «Новая теория пространства - времени и тяготения», «Принципы квантовой теории поля», «Третий радужный мост (поиск мира и человека)».
Каçăсем
Категори:Физиксем, алфавитпа Категори:XX ĕмĕрти физиксем Категори:СССР теори физикĕсем Категори:Раççей теори физикĕсем Категори:Раççей математикĕсем Категори:Раççей физикĕсем Категори:Раççей академикĕсем Категори:МПУ Категори:РĂА вице-президенчĕсем Категори:МФТИ вĕрентӳçисем Категори:МПУ вĕрентӳçисем Категори:ССКП пайташĕсем Категори:ССКП ТК пайташĕсем
1150
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гердъёль (Печора юппи)
Гердъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Сементер
Сементер, — хасарсен малтанхи тĕп хули (VIII ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурĕмĕрĕ), Дагестанри хула. Хăш-пĕр авалхи чăнлавсенче ăна Самантар тесе те çыраççĕ.
Истори
Хасарсемпе сăварсем пăлхар-чăвашсемпе пĕр пек чĕлхеллĕ, пĕр культурăллă, пĕр пек юнлă халăх пулнă. Атăл та вĕсемшĕн пуриншĕн те Итиль те мар, Идель те мар, Атăлах пулнă. Кун пирки Н.М.Карамзин «История государства Российского» кĕнекин I-мĕш томĕнчи 14-мĕш асăрхаттăрĕвĕнче питĕ тĕплĕн çырса кăтартать. Хăш-пĕр тĕпчевçĕсем Сементер хули Терек шывĕ çинче, хальхи Кизляр хули таврашĕнче пулнă теççĕ. М.И.Артамонов тĕпчевçĕ унтан кăнтăр-хĕвеланăçнерех, хальхи Буйнакск хули вырăнĕнче тесе çирĕплетет. Паллă тĕпчевçĕ Л.Н.Гумилев хăйĕн 1989 çулта «Мысль» кĕнеке кăларăвĕнче пичетленсе тухнă «Древняя Русь и Великая Степь» кĕнекинче вара авалхи хасарсен тĕп хули Сементер Терек шывĕн сулахай çыранĕнче, Гудермеспа Хасавюртран çурçĕререх, Шелковская чарăну çумĕнче пулнине палăртать. Çав кĕнекере VIII-XII ĕмĕрсенчи Хасар каганачĕн картти те пур, Сементере Самантар тесе кăтартнă, вăл ăçта пулнине палăртнă.
1153 çулсенче пурăннă Нуби географĕ Шериф Аль-Эдризи те чăваш-пăлхарсен тĕп хулине Самантар тет. Çакна эпир Н.М.Карамзин «История государства Российского» кĕнекин I-мĕш томĕнчи 90-мĕш асăрхаттăрĕвĕнче вулама пулать.
X ĕмĕрте пурăннă арап çыравçи Аль-Истахри виç-тăватă ĕмĕр маларах пурăннă çулçӳревçĕсем çырнисене илсе кăтартса авалхи хасарсен тĕп хули Сементер хăй вăхăтĕнче питĕ пысăк та шавлă пулнине кăтартать. Мукатесси вара Сементер çыннисем ырă кăмăллă та тарават пулнине çырать. Сементер çыннисем йывăç пӳртре те пурăннă, кунти çынсем çурчĕсен тăррисене хăмăшпа витнĕ. Авалхи çулçӳревçĕ тата историк Табари хасарсен тĕп хули пулса тăракан Сементер питĕ пуяннине, хула çыннисен укçа-тенкĕ, чурасемпе хăрхăмсем те нумай пулнине çырать.
VIII ĕмĕрте Хасарстана арапсем вĕçе-вĕçĕн тапăнма тытăнаççĕ. Вĕсем 693 çулта эрменсемпе грузинсене çĕмĕрсе тăкса, Каспи тинĕсĕ хĕрринчи питĕ кирлĕ Дербент хулине тапăнаççĕ. 708 çулта вара Дербент хули вĕсене парăнать. Арапсемшĕн Хасарстана кайма çул уçăлать. Хасарсем вĕсене кĕтсе тăмаççĕ, Дербент çине тапăнса хăйсем арапсене çĕмĕрме тытăнаççĕ. Анчах та ку вăрçă ăнăçлă пулмасть. 712 çулта арапсен пин-пин çарĕ каллех Дербента туртса илет, Пеленçер хулине, унтан Сементер хулине тапăнса кĕрет. Хасарсем пите хытă хирĕç тăраççĕ. Анчах та çав вăхăтра вĕсем çине хыçалтан алансем тапăнаççĕ. Çакă вара хасарсене вăйсăрлатать. Çапах та вĕсем тăшмана парăнмаççĕ, чакса кайса арапсене Дарьял ту хушăкне тухма ирĕк параççĕ. Арапсем вара алансем çине тапăнса вĕсене ним юлми аркатаççĕ. Хасарсене çак çулсенче еврейсем тата ромейсем пулăшаççĕ. 735 çулта грузинсем те хасарсене пулăшма килеççĕ. Çак халăхсен пĕрлешнĕ çарĕсем пĕр хушă арапсене хĕсме пуçлаççĕ.
Анчах арапсем Хасарстана çĕнĕрен çĕнĕ текĕртсем яраççĕ. Вĕсене хастар та питĕ шелсĕр Мерван ятлă çарпуçĕ ерсе пыма тытăнать. Вăл малтан грузинсене, унтан Дагестанра пурăнакан лаксене çĕмĕрсе тăкать те пĕтĕм çарĕпе Хасарстана тухать. Арапсен çарĕнче 150 пин ытла нукер пулнă. Вĕсене тата эрменсен текĕрчĕсем те пулăшсах тăнă. Çак тискер эшкере хирĕç хасарсем 40 пинлĕ çар çеç тăратма пултарнă. 737 çулта вара Мерван çарĕпе Сементер хулинче тапăнса кĕрет те çунтарса ярать. Çакăн хыççăн Сементер хулинче пурăннă хсарсен йăхĕсем те пăлхар-сăвăрсемпе пĕрле Атăл тăрăх тăваллла хăпарса Атăлçи Пăлхар патшалăхне тунă çĕре хутшăнаççĕ, чăвашсен тӳрĕрен те тӳрĕ аслашшĕсем пулса тăраççĕ.
Вуламалли
Юхма Мишши, "Авалхи чăвашсем", 1996, Шупашкар.
1151
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Салтак служби
Салтак хĕсмечĕ — ятарлă çар йĕрки.
Истори
I Петĕр патша лариччен Раççейре ятарласа йĕркеленĕ çар пулман. Çарсене вăрçă вăрçнă вăхăтсенче анчах пуçтарнă. I Петĕр çар реформи, çара илмелли йĕрке туса хунă. Çак йĕрке тăрăх 1705 çултан вара 20 çул тултарнă çамрăксене салтака илме пуçланă. Çак йĕркепех 20 çул тултарнă чăваш хресченĕсене те салтака илме тытăннă.
Салтака илнĕ çыннăн хĕсметре мĕн ватăлса виличчен тăмалла пулнă. Ку йĕрке 1705-1793 çулсенче пулнă.
Салтак хĕсмечĕ чăтма çук йывăр пулнă. Вĕсен çĕршыва сыхланисĕр тата вăрçă вăрçнисĕр пуçне хăйсем тырă акса ӳстарсе пуçтарса кĕмелле, хăйсене хăйсем тăрантмалла пулнă тата ытти те. Вĕсене авланма та ирĕк паман. Салтакран уксах-чăлах, суккăр пулсан çеç киле килнĕ.
1793-1834 çулсенче салтакра 25 çул тăмалла пулнă. 20 çулхи çамрăк салтака тухса кайнă та, чипер чĕрĕ сывă пулсан, 45-46 çула çитсен тин каялла таврăннă. Ун чухне чукун çулсем пулман пирки çуран утнипе хăшĕ-пĕрисем çул çинче темиçешер уйăх пулнă. Çав вăхăтри салтак çинчен ĕнтĕ халăх хушшинче «Пуртă яшки» юмах çӳрет.
1874 çулхи хушупа килĕшӳллĕн салтакăн хĕсмет вăхăтне татах кĕскетнĕ. Тип çĕр çинчи çарсенче 6 çул, флотра 7 çул хĕсметре тăмалла пулнă.
Салтак служби питĕ йывăр пулнипе салтака каяссинчен хăтăлас тесе, çамрăксем вăрмансене тарса пытанса пурăннă, хăйсене хăйсам сусалантарнă тата ытти те.
Ӗлĕкхи вăхăтра салтака кама ярассине ял халăхĕ пухăнса татса панă. Çемьере пĕр ывăл çеç пулсан, ăна салтака паман. Малтанлăха çул çитнĕ çамрăксене ялта шăпа яртарнă. Шăпа тухнисем вулăсра пухăнса тепĕр хут шăпа янă. Шăпа тухнисем никрут, 1874 çултан вара «новобранец» пулса тăнă. Вулăсра шăпа тухнă çамрăк вулăсран таврăннă чух яла кĕрсен : «Кайнă! Кайнă!» — тесе кăшкăрнă.
1720 çулсенче чăвашсене христианлăх тĕнне йышăнтарма пуçланă 1722 çулхи хушу тăрăх тĕне кĕнĕ чăвашсене салтака илессинчен хăтарнă.
Салтака кĕркунне пуçтарнă. Салтака каякана комисси пăхсан 1 уйăх е уйăх çурă малтан салтака илни çинчен пĕлтерсе хунă. Вара салтак ачи, салтака илни çинчен пĕлтернĕ кунран пуçласа, хăналанса, юрласа çӳреме пуçланă.
Категори:Çар
1152
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бах Иоганн Себастьян
thumb|250px|Иоганн Себастьян Бах, Элиас Готтлоб Хауссманн ӳкернĕ сăнӳкерчĕк, 1748 Бах Иоганн Себастьян (Johann Sebastian Bach), — нимĕç паллă кĕвĕ çыравçи, органист, бaрокко стилĕн представителĕ. 1685 çулхи пуш уйăхĕн 21 (кивĕ стиль тăрăх) Эйзенах хулинче çуралнă. 1750 çулхи утă уйăхĕн 28 Лейпциг хулинче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Иоганн Себастьян Бах Иоганн Амвроси Бах скрипач çемьинче ултăмĕш ачи пулнă. Скрипач çемьинче çурални унăн малашлăх мĕнле пуласси тӳрех паллă пулнă. Тюринг тăвĕсем хушшинче пурăннă Бах çемьинче пурте кĕвĕпе çыхăннă пулнă. XVI ĕмĕртен пуçласа çемьере флейтист, трубач, органист, скрипач, капельмейстер ĕçне нумайăшĕ суйласа илнĕ. Вĕсен кĕвĕ пултарулăхĕ пĕр ăруран тепĕр ăрăва куçса пынă. Иоганна пилĕк çул çитсен ашшĕ ăна скрипка парнеленĕ. Иоганн вăл кĕвĕ инструменчĕ çинче хăвăрт выляма вĕреннĕ, скрипка çинче выляси ăна питĕ кăмăла кайнă.
Иоганн Себастьян тăхăр çула çитсен унăн амăшĕ вилнĕ. Тепĕр çултан вара — ашшĕ. Пĕчĕк ачан ачалăхĕ пĕтнĕ, ăна усрама аслă шăллĕ хăй патне илнĕ. Аслă шăллĕ юнашар хулара органист пулса ĕçленĕ те, çавăнпа та вăл ачана орган тата клавир çинче выляма вĕрентнĕ, гимназине вĕренме янă.
Вĕренсе тухнă хыççăн ĕç шырама пикеннĕ. 1703-1708 çулсенче вăл Веймартра, Арнштадра, Мюльхаузенра службăра тăнă. 1707 çулта Мария Барбара Бах хăйĕн куçинине качча илнĕ. Ку вăхăтра вăл «Каприччо на отъезд возлюбленного брата» çырнă. 1708 çулта Веймарский герцог патĕнче музыкант вырăнне илнĕ хыççăн вăл Веймара куçнă. Унта 9 çул иртернĕ, нумай кĕвĕ çырнă.
1717 çулта Анхальт-Кетенский Леопольд герцог ăна хăй патне чĕнет. Иоганн Себастьян килĕшет те Кетен хулине куçать. Ку тапхăр кĕвĕçĕ пурнăçĕнче питĕ савăнăçлă иртнĕ. Герцог хăй юрă-кĕвĕ юратнă пирки Баха питĕ хакланă, кĕвĕ çырма чăрмантарман, хăйĕнпе пĕрле çулçӳревсене илсе çӳренĕ. Катенра Бах виçĕ соната, скрипкăн соло валли виçĕ партита, виолончель соли валли ултă сюита, клавир валли Акăлчан тата Француз сюитисене, оркестр валли ултă Бранденберг концертне çырнă.
1720 çулта унăн арăмĕ вилнĕ те тăватă пĕчĕк ачине тăлăххăн хăварнă. 1721 çулта Бах иккĕмĕш хучĕнче Анна Магдалена Вилькена кача илнĕ.
1740 çулсен вĕçĕсенче Бах сывлăхĕ япăхланнă. Куçĕсем унăн япăх курма пуçланă. Икĕ оперци иртернĕ, анчах та операцисем ăнăçлă иртмен пирки Бах суккăр пулса тăнă. Вилес умĕн вăл курма пуçланă, анчах та ун хыççăн вунă кунран вилсе кайнă.
Вăл вилнĕ хыççăн унăн пултарулăхĕ çинчен манса кайма пуçланă. 1829 çулта Берлинта «Страсти по Матфею» мессине вылянă хыççăн Бах пултарулăхĕпе çĕнĕрен кăсăкланма пуçланă. 1850 çулта «Бах пĕрлешĕвĕ» туса хунă. Вăл пĕрлешĕв Бах çырнă кĕввисене пуçтарса пичĕтлес тĕллев лартнă. Çур ĕмĕр хушшинче 46 том пичĕтленĕ.
Категори:Мусăкçăсем, алфавитпа Категори:Нимĕç кĕвĕçисем Категори:Композиторсем, алфавитпа