cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Актай (Муркаш районĕ)
Актай, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял. Районăн кăнтăр енче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1927 çулчен, уессене пĕтериччен, Етĕрне уесĕн Чăваш Сурăм вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1944 çулхи пуш уйăхăн 30 хыççăн Муркаш районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн каллех Элĕк районне, кайран, 1960 çулхи раштавăн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Колью
Колью — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Седка юханшывăн сулахай çыранĕпе, 16 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Максимов Степан Максимович
Степан Максимович Максимов (юпа, 18 (30 çĕнĕ стильпе), 1892, Енĕш Нăрваш, Тăвай вулăсĕ, Çĕрпӳ уесĕ, Хусан кĕперни, халĕ Чăваш Республикин Тăвай районĕ — 1951, çурла, 26, Шупашкар, Чăваш АССР, РСФСР, СССР) — чаплă чăваш композиторĕ, чăваш халăх юррисене пухаканĕ, тĕпчекенĕ, мусăк организаторĕ тата педагогĕ, Шупашкарти мусăк техникумне йĕркелекенĕ тата пĕрремĕш директорĕ (халĕ Шупашкарти Ф. П. Павлов ячĕллĕ мусăк вĕрентĕшĕ), чăваш профессиллĕ мусăк культурин никĕсне хуракансенчен пĕрри.
Биографи
ГУЛАГ витĕр тухнă. Степан Максимов ҫурално октябрӗн 18-мӗшӗнче кивӗ стильпе 1892 ҫулта Чӑваш АССРӗн Енӗш Нӑрваш, Тӑвай районӗнчи Енӗш Нӑрваш ялӗнче, чухӑн хресчен кил-йышӗнче ҫуралнӑ.1907 ҫулта ялти икӗ класлӑ шкула пӗтернӗ хыҫҫӑн вӑл Чӗмпӗрти чӑваш учительсен шкулне вӗренме кӗрет.Ҫак ҫулсенчех унта Фёдор Павлов пултаруллӑ чӑваш композиторӗ тата драматургӗ, ҫывӑх тусӗ С. М. Максимоваваев, вӗреннӗ.1911 ҫулта, шкулсене пӗтернӗ хыҫҫӑн, И. Я. Яковлев — шкул директорӗ, чӑваш халӑхӗн паллӑ просветителӗ, вӗсене иккӗшне те ҫак шкултах музыка вӗрентекенӗсем хӑварать (. М. Максимов) тата юрлани (« Ф. П. Павловёв»).1914 ҫулта Хусанта С. М. Максимов экстерн пулса кӑпӑклантаракан учитель ятне илме экзамен тытать.1919-1921 ҫулсенче вӑл Чӗмпӗр уесӗнчи ял учителӗ пулса ӗҫлет, каярах Чӗмпӗрти губононра тӗрлӗ должноҫсенче ӗҫлет.1919 ҫулта вӑл ВКПП (б) ретне кӗрет.1925 ҫулта Ӗпхӳре Чӑваш АССРӗн тӗп хули, Шупашкар хулинче яланлӑх пурӑнни те ӗҫе куҫать.Пӗр ҫул хушшинче Чӑвашнаркомпросав аппаратра ӗҫлет, 1926 ҫултанпа вара Шупашкарти музыка шкулне ющегог заведующине ӗҫе куҫать.1929 ҫултанпа вӑл пуҫарнипе музыка шкулӗн базинче Шупашкарти музыка техникумӗ йӗркеленет, унӑн директорӗ пулса тӑрать.1930 ҫулта С. М. Максимов Мускаври патшалӑх консерваторийӗн композитор уйрӑмне вӗренме кӗрет ; вӑл Р. Глиэрӑпа Англи профессорӗсен класӗнче вӗреннӗ.1935 ҫулта, консерваториие пӗтернӗ хыҫҫӑн, С. М. Максимов тӑван Чӑваш Ене таврӑнать те музыка училищин директорӗнче вӑй хурать, пысӑк пултарулӑх хастарлӑхне кӑтартса.1937 ҫулхи раштавӑн 18-мӗшӗнче ӑна арестленӗ, буржуалла национализмра айӑпланӑ («" Наци политики облаҫӗнче Совет влаҫӗ ирттерекен мероприятисене хирӗҫ кӗрешӗве ирттернӗ ").1937 ҫулхи раштавӑн 30-мӗшӗнче Чӑваш АССРӗн НКВД спецтройкин приговорӗпе РСФСР УК 5810 статйипе 10 ҫуллӑха тӳрлетӳллӗ лагерейсене («" ИТЛ срокне 10 ҫуллӑха хупмалла, срока шутласан 18.12.1937.") айӑпланӑ.1947 ҫулхи чӳкӗн 18-мӗшӗнче ирӗке тухнӑ та Шупашкар хулине таврӑннӑ.1948 ҫултанпа Чӑваш патшалӑх филармонииигинче симфони оркестрӗн альтисчӗ пулса ӗҫленӗ.1951 ҫулхи августӑн 26-мӗшӗнче С. М. Максимов вӑхӑтсӑр вилнӗ.955 ҫулхи авӑнӑн 21-мӗшӗнче, ӑна Чӑваш АССРӗн искусствӑсен тава тивӗҫлӗ деятелӗ ятне панӑ.Шупашкарти мемориал масарӗ ҫинче пытарнӑ.
Асăнмалăх
С.М.Максимова асăнса ят панă урамсем:
Хисеп
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1934)
Çемье
Венчете тăни 1913-мĕш çулхи майăн 26-мĕшĕнче Чĕмпĕрти чăваш шкулĕн çумĕнчи Сăваплă Хакăл Апостолсем çине Аннин чиркĕвĕнче пулса иртнĕ.
Устьатавка
Устьатавка — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 141 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452494, ОКАТО кочĕ — 80247855006.
Максимов Степан Максимович
Вуламалли
Категори:Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Мускав консерваторинче вĕренсе тухнисем Категори:Чăваш фольклорисчĕсем Категори:Чăваш педагогĕсем Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен Категори:Чăваш композиторĕсем Категори:Шупашкарта пытарнисем Категори:Пайăр çынсем:Тăвай районĕ Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕсем Категори:Вилнĕ хыççăн реабилитациленисем Категори:Совет Союзĕнче реабилитациленисем
Устьатавка
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
1947
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Городецкая (Кĕçĕн Кинель юппи)
Городецкая — Раççей территоринчи юханшыв. Ăренпур облаçĕ, Самар облаçĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Кинель юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Кĕçĕн Кермеж
Кĕçĕн Кермеж — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Иж юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Городецкая (Кĕçĕн Кинель юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Кĕçĕн Кермеж
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Городецкая (Кĕçĕн Кинель юппи)
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
Кĕçĕн Кермеж
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Абстракциллĕ Википеди
Абстракциллĕ Википеди (Abstract Wikipedia) — Викихыпарсен структурăланă панисемпе усă курса Википеди версинчен тунă ирĕклĕ чĕлхеллĕ Викимедиа фондчĕн проекчĕ. Проекта Викихыпарсене никĕслекен Денни Врандечич шутласа хунă, ăна вăл 2020 çулхи ака уйăхĕнче Google компанин тĕпчев ĕçĕнче çутта кăларнă, официаллă 2020 çулхи çу уйăхĕнче (Wikilambda ятпа) сĕннĕ  Проекта вăхăтлăха çак ята панă. .
Каçăсем
Категори:Семантикăллă эреш карти Категори:Википеди Категори:Википеди:Викихыпарсем Категори:Викимедиа проекчĕсем
Удряк
Удряк — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 444 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452170, ОКАТО кочĕ — 80257855005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Элле-Пигал
Элле-Пигал — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мăн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Вулавăш
thumb|350px|[[Конгресс библиотеки вулав залĕ, АПШ]] Читальный зал (reading room, salle de lecture, Lesesaal) — помещение в библиотеке или архиве, используемое посетителями как место для работы. Читальные залы имеют особое значение в библиотеках без абонемента, а также в архивных учреждениях, поскольку являются единственным местом, где пользователи могут ознакомиться с заказанными материалами. Но и в библиотеках, предоставляющих возможность брать книги домой через абонемент, со многими особенно ценными или хрупкими материалами можно работать только в читальном зале (например, старопечатные книги, книжные памятники, профессиональные журналы, газеты, энциклопедии, большие словари).
Вместе с тем не все библиотеки имеют читальные залы. Некоторые библиотеки (в частности, университетские) с открытым доступом к фондам располагают рабочие столы или стулья среди книжных полок. Библиотеки могут также предлагать читателю индивидуальные боксы или кабины для работы, которые обычно следует заказывать заранее.
(βιβλιοθήκη, от «кĕнеке» тата  «управ вырăнĕ») — пичетленĕ тата алпа çырнă ĕçсемпе этем пĕрлĕхĕ усă курмалли, çаплах хыпарпа библиографи ĕç-пуçне тумалли йĕркелӳ. Хальхи вăхăта ытлрах енĕпе микрофишсен, микрофильмсен, аудио- тата видеокассетăсен, диапозитивсен, оптика меслечĕпе çырнă (тĕслĕхрен, CD-ROM) фончĕн библиотеки пулать.
Вулавăшсен тĕсĕсем
thumb|left|Библиотека каталогĕ
Каçăсем
* Категори:Библиотека ĕçĕ
Лос-Анджелес
Лос-А́нджелес (Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес) (Los Angeles, Los Ángeles, тата паллă L.A. е City of Angels — Пирĕштисен хула) — АПШ-ра хула, кăнтăр штат Калифорнинче, Лăпкă океанан çырансинче. Пурăнакан çын шучĕ 3,8 млн
245
Çавăн пекех
Категори:Çулсем
Штат
Штат нумай патшалăхсен пĕр тавралăх ертсе пыракан çĕр.
Андрон культури
Андрон культури — пирĕн эрăчченхи 2300 — 1000 çулсенче Хĕвеланăç Çĕпĕрпе Вăтам Азин хĕвеланăç çĕрĕсенче аталаннă бронза ĕмĕрĕнчи çывăх археологи культурисен пĕрлехи палăртăвĕ.
Ячĕ Ачинск хули çумĕнчи Андрон ялĕнчен (55.88333°N, 55.7°W) тухать, кунта 1914 çулта вилтăпрасене пĕрремĕш тупнă.
Андрон культурине вырăс археологĕ С. А. Теплоухов 1927 çулта уйăрнă. Тĕпчев ĕçсене археологом К. В. Сальников та ирттернĕ, вăл 1948 çулта андрон культурин палăкĕсен пĕрремĕш квалификацилет. Унăн палăртăвĕнче виçĕ тапхăр: фёдоров, алакуль тата замараев тапхăрĕсем.
Халĕ андрон культуринче 4 тăван культура тесе шутлаççĕ:
Сарăлни
Андрон этеплĕхĕ анăçра Урала тата Атăла таран çитнĕ, кунта вăл пураллă этеплĕхпе хутшăннă. Хĕвелтухăçра андрон этеплĕхĕ Минусин котловини патнех çитиех саралнă, малтанхи Афанасьев этеплĕхĕн хăш çĕрĕсене те хăй йышне илнĕ. Кăнтăрта уйрăм палăксене Копетдаг ту йĕрĕсенче (Туркменистан), Памирта (Таджикистан) тата Тянь-Шань (Кăркăстан) тупнă – кунта дравид чĕлхиллĕ йăхсем пурăннă. Çурçĕр енче тайгапа вĕçленнĕ. Атăл таврашĕнче те пуралла этеплĕх сĕмĕ чылаях сисĕнет. Волгоград патĕнче Фёдорово евĕр керамика шыраса тупнă.
Кулленхи пурнăç
Çурма çĕр тата çĕр çинчи пура пӳртсенче пурăннă. Хăш пурăну вырăнĕсене (тĕслĕх, Петровкăпа Боголюбово çумĕнче) хăпартнă тăпраллă тата канавлă хӳтлĕхпе çавракаланă. Вала йывăçпа шалчаланă. Канав урлă шала кĕме вырăнсем хаварнă, вал çинче хапха туса лартнă.
Вилесене çĕр шăтăкĕсене пытарнă, çиелтен чулпа витнĕ, хăш чух чул плиттисемпе йĕри-тавра çавăрнă. Йывăçпа усă курни те тĕл пулать.
Андрон этеплĕхĕ тата индоирансем
Андрон этеплĕхне, яланхи пекех, малтанхи индоирансемпе çыхăнтараççĕ
Кайранхи этеплĕхсем
Кăнтăр Çĕпĕрпе Казахстанра андрон этеплĕхĕ хыççăн карасук этеплĕхĕ (пирĕн эрăччен 1500—800 çулсем) вырăн йышăнать. Анăç чикĕре андрон этеплĕхне пура этеплĕхĕ улăштарать, ун çине апаш этеплĕхĕ сĕм ярать.
Каçăсем
Категори:Бронза ĕмĕрĕнчи ари культурисем Категори:Археологи культурисем Категори:Индоевропа халăхĕсем Категори:Бронза ĕмĕрĕ Категори:Археологи культурисем
Америций
Истори
Америци синтез тунă 4-мĕш трансуран элемент. 1944-мĕш çулта Чикаго университечĕн металлурги лабораторинче Гленн Сиборг искусствелла тунă.
Ячĕ пулни
thumb|Америцин электрон оболочки Çиелти электрон оболочки (5f) европин (4f) пек пулнă. Çавăнпа элемента Америка ятне панă, как европи Европа ятне панă пекех.
Туса кăларни
Промăçлăхра 241Am халь 241Pu бета акрканупа тăваççĕ: Pu-241 -> (13.2 çул, бета аркану) -> 241Am.
Усă курни
thumb|Тĕтĕм детекторĕ Америцин чи нумай пурăнакан изотопĕ — 243Am, радиохими тĕпчевĕсенче тата ытти трансурансене (ферми таранах) пухма усă кураççĕ. 241Am изотопне анлăрах усă кураççĕ. Ун çурма аркану тапххăрĕ - 433 çул. Альфа-арканупа саланнă май вăл сахал хăватлă (60 кэВ çеç) гамма-шевлесем кăларать. Çавăнпа унтан сыхланма çăмăл - 1 см яхăн хура тăхлан çителĕклĕ. Промăзлăхра тĕрлĕрен виçекен тата тĕпчекен приборсем анлă усă кураççĕ. Вĕсем хушшинче хурçă (0.5-3 мм) тата алюмини (50 мм таран) лентисен, кантăк листисен хулăмăшне чарăнмасăр виçекен хатĕрсем. Америцие статикăлла электричествона пĕтермелли хатĕрсенче, тĕтĕм детекторсенче (0.26 мкг детекторта) усă кураççĕ.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Актиноидсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем
Владимиров Евстафий Владимирович
Владимиров Евстафий Владимирович, — критик, литературовед, профессор. 1922 çулхи нарăс уйăхĕн 17 Етĕрне уесĕнчи (халĕ Муркаш районĕ) Актай ялĕнче çуралнă. 1998 çулхи чӳк уйăхĕн 16 Шупашкарта вилнĕ.
1974 çултанпа СССР ÇП шутне кĕрет. Çав çулах Чăваш АССРăн аслă шкулăн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ ятне тивĕçлĕ пулнă. 1972 çулта философи ăçлăлăхĕсен тухтăрĕ ятне панă. Ӗçри пысăк çитĕнӳсемшĕн, нумай çул хушши тӳрĕ кăмăлпа ĕçленĕшĕн Евстафий Владимирова Халăхсен туслăхĕн орденĕпе, «Ӗçри хастарлăхшăн» медальпе, «Халăха çутта каларас ĕç отличникĕ», «Ӗçри çитĕнӳсемшĕн» паллăсемпе чысланă.
Пурнăçĕ
1964-1982 çулсенче Евстафий Владимиров Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче ĕçленĕ, литература кафедрине ертсе пынă. 1983 çултанпа Чăваш патшалăх университетĕнче вăй хунă — вырăс тата ют çĕршыв литературисен кафедрин ертӳçи пулнă. Асчах, вĕрентуçĕ пулнă май вл хăйĕн пĕтĕм пултарулăхне тĕпчев ĕçне, республикăри шкулсем валли аслă пĕлӳллĕ кадрсем вĕрентсе хатĕрлес ĕçе халалланă. Ку çеç те мар, вăл пĕрлĕх ĕçне те хастар хутшăннă.
Пĕр тапхăр вăл Чăваш АССР çыравçăсен пĕрлешĕвĕн правлени пайташĕ пулса ĕçленĕ. Филологи ăслăхĕсен кандидат диссертацийĕсене хӳтĕлес енĕпе Мордва университечĕн ятарлă канашĕн пайташĕ, педагогика ăслăхĕсен тухтăр диссертацисене хӳтĕлес тĕлĕшпе РСФСР Наци шкулĕсен тĕпчев институчĕн ятарлă канашĕн пайташĕ пулнă.
Унăн чăваш педагогикипе чăваш литературин тĕрлĕ ыйтăвĕсене тĕпчесе çырнă пысăк пĕлтерĕшлĕ ĕçĕсене Чăваш Республикинче çеç мар, унăн тулашĕнче те лайăх пĕлеççĕ. Пурĕ вăл 150 ăслăх статйи, 7 монографи тата 5 брошюра пичетлесе кăларнă, шкул ачисем валли вырăс литературине вĕрентмелли кĕнекесене хатĕрлес ĕçе хастар хутшăннă.
Евстафйи Владимирович вăтам шкулсем валли веренӳ кĕнекисемпе тĕрлĕ вĕренӳ пособийĕсем хатĕрлесе кăларас тĕлĕшпе нумай ĕçленĕ, сăмахран, вăл наци шкулĕсен 8-мĕш класĕнче вырăс литературине вĕрентмелли хрестомати авторĕсенчен пĕри. Вăлах «Книга для внеклассного чтения для VII и VIII классов национальных школ РСФСР» вĕренӳ пособине çырса хатĕрлес ĕçе активлă хутшăннă. Асăннă кĕнекесене хăй вăхăтĕнче пысăка хурса хакланă, вĕсем Раççей Федерацийĕнчи наци шкулĕсенче вырăс литературине вĕрентмелли паха пособисем шутланнă.
Ӗçĕсем
Евстафий Владимиров вырăс çыравçисен ĕçĕсене чăвашла куçарнă. Çавăн пекех вăл 10 ытла ăслăлăхлă ĕç çырнă.
Чăвашла куçарнисем:
Вуламалли
Категори:Чăваш литературовечĕсем Категори:Чăваш тăлмачĕсем
Шăнкăртам ял тăрăхĕ
Шăнкăртам ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Патăрьел районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресӗ: Шăнкăртам ялӗ.
Телефон:         +7:(83532)63237
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Купкенов Решит Зиатдинович.
246
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шăнкăртам ял тăрăхĕ
Тавралăхĕ
Ял тăрăхĕ Пăла юхан шывран кăнтăрарах вырнаçнă. Ялсем çумĕпе А151 Çĕрпӳ-Сызрань çул иртсе каять. Шăнкăртам ялĕ витĕр Патăрьел-Йĕпреç, Патăрьел-Аслă Чемен çулсем иртеççĕ. Ял тăрăхĕн кăнтăр пайĕ вăрман айĕнче. Вăрман хĕррринче Хĕвел уçланки вырнаçнă. Унта кашни çулах район акатуйĕ иртет.
Ялсем
Ял тӑрӑхӗ Шăнкăртам, Ксыл-Камыш ялĕсенчен тăрать.
Организацисем
Шăнкăртам Ксыл Камыш ялĕнче лавкасем.
Каçăсем
Категори: Чӑваш Республикин Патӑрьел районӗ
Паскаль (компьютер чĕлхи)
Паскаль (компьютер чĕлхи) Никлаус Вирт уна туса кăларнă 1970 çулта.
Категори:Компьютер чĕлхисем
Волгин Василий Васильевич
Волгин Василий Васильевич (чăн хушамачĕ Андреев, 1937, Чăваш АССР Йĕпреç районĕнчи Хурамал ялĕнче çуралнă.
«Çамрăк ĕмĕт» (1956) кĕнекен авторĕ.
1954 çулта çамрăкла вилнĕ.
Каçăсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:1937 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 24-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1954 çулта вилнисем Категори:Çурлан 23-мĕшĕнче вилнисем
Никифоровка
Никифоровка — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 6 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453023, ОКАТО кочĕ — 80235820010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Гладков Борис Васильевич
Гладков Борис Васильевич — (25.12.1922-13.04.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 6-мĕш танк çарĕн 5-мĕш гварди танк корпусĕн 21-мĕш гварди танк бригадин танк командирĕ, гварди кĕçĕн лейтенанчĕ.
Çĕнĕ çул
Çĕнĕ çул кăрлач уйăхĕнче пĕрремĕш кунтан пуçланат. 365 е 366 кун çулта.
Кĕçĕн Китячка
Кĕçĕн Китячка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Бурец юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Бастилине илнĕ кун
Бастилине илнĕ кун 14 утă уйăхĕнче 1790
Коржа (Луза юппи)
Коржа (Воржа) — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 211 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 44 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Илленушкăнь
Халах йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта 150 (2006) çын пурăнать. Пĕр урам - Хĕрлĕ Çар урамĕ.
Кун-çулĕ
1859 çулта ялта 28 кил шутланнă. 1880 çулхи çыравĕпе кунта 52 кил, 143 арçын тата 129 хĕрарăм пурăннă. 1898 çулта 67 киле çитнĕ, 178 арçын тата 183 хĕрарăм пурăннă.
Этимологи
Яла пуçласа яраканĕ Иллен пулнă. Илленушкăнь "Кирленке" ятлă пĕчĕк çырман икĕ енĕпе те тĕвĕленме тытăннă.
Çутĕç
1898 çулта ялта пуçламăш шкулне уçнă, 1905 çулта шкул валли ятарлă çурт туса лартнă.
Элькесе-Еган
Элькесе-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Локонто-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Арамаçи Лешьен
Арамаçи Лешьен (Кăнтăр Кавка́з е Кавказ лешьен)''' — Мăн Арамаçин Тĕп е Шыв уйăракан хысакĕнчен кăнтăралла вырнаçнă регионĕ.
Арамаçи Лешьен шутне Мăн Арамаçин кăнтăр айăккин чылай пайĕ Колхида айлăмĕ тата Кура впадина, Карабах тăвĕсем, Эрмен çӳллĕшĕ, Талыш тăвĕсем Ленкоран айлăмĕ. Арамаçи Лешьен таврашĕнче Абхазин, Кăнтăр Осетин, Грузин, Азербайджанăн тата Арменин тĕп çĕрĕсем кĕреççĕ.
Юлашки çулсенче тĕнче хучĕсенче Арамаçи Лешьенне «Кăнтăр Кавказ» терминпа палăртаççĕ.
Арамаçи Лешьен, СССР аркансан
thumb|right|400px|Арамаçи Лешьен: Грузи, Армени тата Азербайджан
Йӳçек-никĕс реакцийĕ
Йӳçек-никĕс реакцийĕ — йӳçек тата никĕс хушшинче пулса иртекен химилле реакци. Протон куçнипе уйрăлса тăрать.
247
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1948
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гранная
Гранная  — Раççей территоринчи юханшыв. Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Кинель юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
248
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Риони (юханшыв)
Рио́ни (რიონი) — Кавказ лешьенĕн пысăк юханшывĕсенчен пĕри. Аваллăхра Фазис ятпа палăрнă.
Тавралăхĕ çинчен
Грузире юхать. Тăсăлăвĕ — 327 çм, шыв-çĕр лаптăкĕ — 13,4 тыс. км². Мăн Кавказ айăккисенче пуçланать; Кутаисирен анатарах Колхида айлăмĕпе юхать. Хура тинĕсе Поти патĕнче юхса кĕрет. Вăтамран 405 м3/ç турттарать. Они патĕнче шывпа кимĕ-караппа çӳреме пулать. Уй-хире шăварса усă кураççĕ. ГЭС-Риони каскадĕ (Гумат, Варцих, Ладжанур тата Риони ГЭС-ĕ) электро-хăват парать. Самтредиа хулинчен анатарах карапсем çӳреççĕ. Тури Риони юхăмĕнче Çар-Осетин çулĕ выртать.
Истори хыпарĕсем
Авалхи грексем юханшыва Фазис (е Фасис; Φάσις) тенĕ, çак палăртупа ăна пĕрмĕш Гесиод хăйĕн «Теогонии» çырăвĕнче асăнать. Каярах Аполлоний Родосский, Вергилий тата Элий Аристид юханшыва тинĕс çулçӳревĕнче (навигацинче) чи тухăçри тесе пĕлтернĕ. Платонăн «Федонĕнче» Сократ хăйĕн пĕр калаçăвĕнче çак юханшыва ойкуменăн чикки тесе палăртать: — Малалла каласан, эпĕ Çĕр çав тери мăннине курса ĕнентĕм, эпир вара, Фасисран Геракл Столпĕсем таран унăн пĕчĕк пайне кăна йышăнатпăр; эпир хамăр тинĕсĕм тавра, кăткă тĕмески çумĕнче е шапа шурлăххинче пекех хĕсĕнсе пурăнатпăр, çавăн пекех ытти халăхсем кунти пекех чылай çĕрсенче пурнăç йĕрне тытса пыраççĕ.
Каçăсем
Категори:Грузи юханшывĕсем Категори:Хура тинĕсе кĕрекен юханшывсем
Хурамал
Хурамал (Хормалы), — Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Шупашкара çити - 112 км, райцента çити - 24 км, ч.-ç. станцине - 24 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 1256 çын, çав шутра 625 арçын, 631 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Чăваш Республикин финансă министерстви
Финансă министерстви — Чăваш Республикин финансă ĕçĕсене йĕркелесе пыракан министерстви.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ
1949
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чартакан
Чартакан, Cartakan — Чăваш Республикин Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 55 çын, çав шутра 25 арçын, 30 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Чĕре курăкĕ
Чĕре курăкĕ (Leonúrus) — ăрат нумай çуллă е икĕ çул ӳсекен курăк ӳсентăранĕсем.
Сарăлни
Ăратăн ареалĕ — Çывăх Хĕвел Тухăç, Европа, Вар Ази, Çĕпĕр. Ӳсекен вырăн — юханшыв çыранĕсем, çарансем, уçланкăсем; пушă çĕрсем, çуртсем çумĕнчи çӳп-çап вырăнĕсем, чукун çул çумĕ, сакăлтасем, пăрахнă карьерсем. Ытларах тăмлă-хăйăрлă, азотлă тăпрана кăмăллать.
Ятсем
Урăх чĕлхери палăртусем: Motherwort, Дяволска уста, Prawa křižowka, Herzgespann, Echtes Herzgespann, Hartgespan, Serdecznik pospolity, Srdcovník obyčajný, Собача кропива п'ятилопатева, Nukula, Agripaume, Srdečník obecný, Hjärtstilla.
249
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чĕре курăкĕ
Тĕссем
Чĕре курăкĕн ăрат шутĕнче 15—20 тĕс.
Каçăсем
Категори:Евразири флора Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем Категори:Пыл паракансем
Гладков Василий Дмитриевич
Гладков Василий Дмитриевич — (12.01.1907(30.12.1906)-05.04.1981), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 2-мĕш гварди кавалери корпусĕн 17-мĕш гварди кавалери дивизин 35-мĕш гварди кавалери полкĕн командирĕ, гварди подполковник.
Чăваш Республикин физкультура, спорт тата çулçӳрев министерстви
Физкультура, спорт тата çулçӳрев министерстви — Чăваш Республикин физкультура, спорт тата çулçӳрев ĕçĕсене йĕркелесе пыракан министерстви.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ
Çĕньял ял тăрăхĕ (Патăрьел районĕ)
Çĕнъял ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Патăрьел районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресĕ: Çĕнъял ялĕ.
Телефон:         +7:(83532)68914
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Самарин Юрий Васильевич.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Чăвашсем пурăнаççĕ. Халăх йышĕ — çын.
Ялсем
Ял тăрăхĕ Çĕнъял, Анат Тăрмăш, Çăл Атăк ялĕсенчен тăрать.
Организацисем
Çĕнъял ялĕнче Анат Тăрмăш ялĕнче
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Патăрьел районĕ
Ташаулово
Ташаулово — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 217 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452494, ОКАТО кочĕ — 80247855005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
Кĕçĕн Корас
Кĕçĕн Корас — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Кая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Яшикей
Яшикей — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 9 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452151, ОКАТО кочĕ — 80257855006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Шуркасси (Шĕмшеш ял тăрăхĕ)
Шуркасси — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял, Шĕмшеш ял тăрăхне кĕрет.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
1926 çулта ялти 49 килте 239 çын пурăннă.
Истори
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Шăмат вулăсне кĕнĕ. "Шур" ятне икĕ тĕслĕ ăнлантарма пулать: çын ячĕ тесе те, "шур" (çирĕк) вăрманĕ (ĕлĕк-авал çак тăрăхри шурлăхра çирĕк йывăççисем ӳснĕ) тесе ĕненме пулать. "Кас", "касси" тĕрĕк челхисенче пай пĕлтерĕшпе çӳрет.
Коростница
Коростница — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 160 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çĕнĕ Казанка (Кармаскалă районĕ)
Çĕнĕ Казанка — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 6 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453023, ОКАТО кочĕ — 80235820011.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскалă районĕ
Эль-Лури
Эль-Лури — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Курь-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кюрий
Кюри — 96 атом номерлĕ хими элеменчĕ. Атом масси 247,0703; Cm тесе паллă тăваççĕ(Curium), актиноидсен шутне кĕрет.
Истори
Плутонипе çыхăннă ĕçсем вĕçленсен Чикаго университечĕн металлурги лабораторири тĕпчевçĕсем ытти трансурансене синтезлес тата уйăрас еçĕ пикеннĕ.
Çак ĕçе Г. Сиборг, А. Гиорсо, Л. О. Морган тата Р. А. Джеймс хутшăннă.
Нумай вăхăт хушши № 95 и № 96 элементсене синтезлес тата уйăрас ĕç анса пыман, мĕншĕн тесен çак элементсенчен плутони евĕрлĕ химилле пахалăхсем кĕтнĕ.
Хими пахалăхĕсем перешкел пулнăран америципе кюрине уйăрасси питĕ кансĕр ĕç пулнă. Вĕсене малтан «пандемониум» тата «делириум» ят панă пулнă. Латин чăлхинчен куçарсан "тамăк" тата "аташни" тенине пĕлтерет. Вĕсене дауэкс-50 ион ылмаштаракан смолапа аммоний α-оксиизобутирачĕ усă курса уйăрнă.
Л. В. Вернерпа И. Перлман 1947-мĕш çулта амери гидооксдне нейтронсемпе персе кюри гидрооксидне туса илнĕ.
Туса илни
Кюрин хăшпĕр изотопĕсене ядерла реактăрта туса илеççĕ. Реактор ĕçленĕ май унта уран-238 изотопĕнчен нейтронсем çăтса пулнă элементсем татах нейтронсем çăтса тĕрлĕ элементсем пулаççĕ. Çав элементсем хушшинче кюри изотопĕсем те пур. Кюри çителĕклĕ таран пухăнсан ăнă хими майĕсемпе кюри оксичĕ тĕслĕ уйăраççĕ. Халлĕхе кюри питĕ хаклă металл шутланать, çавăнпа ăна чи кирлĕ технологисенче кăна усă кураççĕ. АПШпа Раççейре кюри программисем пур. Ку программăсен тĕп тĕллевĕсем:
Усă курни
Кюри-242 окиçĕ (плотноçĕ 11,75 яхăн тата çурма аркану тапхăрĕ 162 кун) пĕчĕк тата питĕ хăватлă радиоизотоплă хăват çăлкуçĕ тума усă кураççĕ ((энерговыделение около 1169 Вт/см³)). применяется для производства компактных и чрезвычайно мощных радиоизотопных источников энергии (хăвачĕ 1169 Вт/см 3 яхăн), кюри металлăн 1 грамĕ 120 Вт таран ăшă кăларать. Кюри альфа-аркунупа пайланнă май гамма-шевлесене пачах кăлармасть. Çавăнпа вăл хăрушсăрлăх енчен питĕ меллĕ. Çулталăк хушшинчи 1 г кюрин хăвачĕ 480 кВт·ч яхăн. Кюрин хăшпĕр изотопĕсене ятарлă атом реакторĕсен чĕртме питĕ хăватлă нейтрон çăлкуçĕсем пек усă кураççĕ. Кюри-244 (çурма аркану тапхăрĕ 18,1 çул) тата пысăкрах хăват пама пултарать (2,83 Вт/г). Кюри-245 (çурма аркану тапхăрĕ 3320 çул) пĕчĕк тата питĕ хăватлă атăм реакторĕсем валли усă курма перспективлă. Халĕ ăна тупăшдă туса илме меслетсем шыраççĕ.
Хальхи вăхăтра кюри кирлинчен миллионшар хут сахалрах тăваççĕ. Çителĕклĕ тусан космос аппарăчĕсем валли ядерла ректорсем тата самолтсем валии дерла двигательсем тума май пулать тесе шутлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Актиноидсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем
250
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Золотов Пётр Терентьевич
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1902 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Синер ялĕнче çуралнă. Элĕкри икĕ класслă училищĕре 1917 султа вĕренсе тухнă. Çав çулах Чĕмпĕрти чăваш вĕрентӳçĕсен семинарине вĕренме кĕрет, анчах та унта вĕренме май пулмасть: семинарине революци чухне хупса хураççĕ, кайран укçа çитменнипе вĕренĕве тăсаймасть. 1918 çулта Элĕкри училищĕре пĕлӳ пухать, Никифор Ваçанккапа, ытти вĕренекенсемпе пĕрле алçырăвĕллĕ «Пыл хурчи» журнала кăлараççĕ.
1919 çулхи юпа уйăхĕнче Петра халăхăн çыруллăха пĕлменлĕхне пĕтерме Крымсарайкă ялне яраççĕ, унта вăл 1920 çулхи нарăс уйăхĕччен арçынсене, хĕрарăмсене çырма-вулама вĕрентет.
1920 çулта раштавра вăл Чĕмпĕрти чăваш халăх çутĕç институтне вĕренме кĕрет, каярахпа института техникум шайне куçараççĕ. Вĕренӳ тапхăрĕнче студентсен комитечĕн ертӳçи пулна май темиçе хут та И. Я. Яковлевпа студентсен ĕçĕсем пирки тĕл пулса калаçать. 1926 çулта вăл техникумра вĕренӳсене ăнăçлă вĕçлет.
Чĕмпĕрти ВКП (б) обкомĕ хушнипе Çĕнĕ Кил районĕнчи Елакурă салинчи çĕр ĕçлекен çамрăксен шкулĕнче ĕçлет. Пётр Терентьевич хистенипе-тарăшнипе 1928-1929 вĕренӳ çулĕ тĕлне пуш вырăнтах вĕренӳ çурчĕ, вĕрентӳçĕсем валли хваттерсем, вĕренекенсем валли пурăну çурчĕ, çавăн пекех хуçалăх çурчĕсем (сĕтел апатланăвĕ, мунча, ĕç-пултарулăх, тимĕрç лаççи) туса лартаççĕ. Шкулĕ юханшыв çумĕнче çĕр гектар вырăн йышăннă, пахча-çимĕç çитĕнтернĕ, шкул ачисемшен пахча пуянлăхĕсем тӳлевсĕр апат пулнă. Çак шкулта П. Т. Золотов обществоведенипе вĕрентсе, вĕрентӳ ĕçĕн ертӳçи пулса 6 çул ĕçленĕ.
1932 çулта Петр Терентьевича "Коммунар" хаçат редакцине ĕçлеме чĕнеççĕ, унта вăл малтан секретарь, кайран явăплă редактор çумĕн ĕçĕсене туса пырать.
? - 1937 çулхи çĕртме уйăхĕччен Ленинградри Тухăç институтĕнче редактор-тăлмач курсĕсенче пĕлӳ пухать.
1940 çулхи çурла уйăхĕнче ăна Чăваш патшалăх кăларăвăшĕн ертӳçи (директор) вырăнне лартаççĕ. Çак вырăнта вăл 24 çул вăй хурать: ертӳçинче — 13 çул, тĕп редакторта — 6 çул, политикăпа вĕренӳ литератури редакторĕнче — 5 çул ытла. П. Т. Золотов редакцийĕпе çĕршер кĕнеке пичетлесе кăларнă.
1958 çулта П. Т. Золотова СССР журналисчĕсен пĕрлĕхне йышăнаççĕ. Тивĕçле канăва (пенсине) тухсан, И. Я. Яковлев кăнарлăхне çутатас тĕллевпе тăрăшать, чылай хушă И. Я. Яковлев музей Канашĕн ертӳçĕ çумĕ пулса вăй парать.
Петр Терентьевич хăйĕн мăшăрĕпе Чĕмпĕрти вĕрентӳçĕсен шкулĕнче вĕренсе тухнă Елизавета Ивановнăпа тăватă ача çуратса пăхса çитĕнтернĕ.
Чăваш Республикин çыхăнупа хыпар патшалăх комитечĕ
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ
Вăрçă пуртисен культури
thumb|310px|Çар пурттисен культури тата кӳршисен пирĕн эрăччен III пинçуллăхра сарăлăвĕ. Вăрçă пурттисен этеплĕхĕ (çаплах Кантраллă керамика этеплĕхĕ е Тăр-пĕччен вилтăпри этеплĕхĕ) — Европăри археологин хулăм сийĕ, кайри неолитра пуçланса, пăхăр ĕмĕрĕнче хăйĕн аталанавĕн тӳпине çитсе малти Бронза ĕмĕрĕн сĕмĕ пĕтет.
Тĕрлĕ çĕрсенче пирĕн эрăччен 3200/пирĕн эрăччен 2900 çулсенчен пирĕн эрăччен 2300/пирĕн эрăччен 1800 çулĕсемчен тăсăлнă. Çар пурттисен культурин йăхĕсене чылай чух Вăтам Евррпăри пĕрремĕш индоевропейсем теççĕ. thumb|301px|Ладья евĕр чуллă çар пуртти. Нярке.
Палăртăвĕ
Ар çын вил тăприне чулран тунă çар пурттине (çапăçура, паллах, унпа çĕнтерӳ тупма йывăр пулнă, вăл социаллă статуса çеç кăтартнă) хунă, çавăнпа ĕнтĕ «çар пурттисем» этеплĕх палăртăвĕ çирĕпленет. Урăх ячĕсем, «кантраллă керамика» тата «пĕртен-пĕр вил тăпри» керамика орнаменчĕн тĕсĕнчен тата вилене пытарас мешехерен килет.
Территори
Европа континенчĕн чылай пайне йышăннă пулнă. Вăтаçĕртинĕс çĕршывĕсем (унта синокавказсем пурăннă, тăхăмĕсем— басксем), Скандинавин çуçĕрĕсем (унта лапландсен мăн аслашшĕсем пурăннă) вĕсен территорине кĕмен.
Ячӗ
«Вăрçă пурти» тенӗ ячӗ кунти ҫынсем арҫынсен вилтӑприне чул вăрçă пуртине хурса янипе пулса тухнӑ.
Кантраллă керамика этеплĕхĕ
Вăрçă пурттисен этеплĕхĕн несĕлĕн — кантраллă керамика этеплĕхĕн  — палăкĕсене Тĕп Европăра, нумайрах Германипе Польшăра, тупнă: нӳрĕк тăма кантра йĕрĕсемпе илемлетеççĕ. Унпа вилле пытарнă чух усă курнă, вил тăприсенче çакăн пек капăрлатнă савăт-сапа тупаççĕ. Вĕсене льняные либо пеньковые верёвки тунă.
Голландсен кантраллă керамика этеплĕхĕ
Кантраллă керамика этеплĕхĕн пĕр турачĕ шутланать, хăш чух ăна сарлака тĕплĕ черккесен этеплĕхĕ тесе палăртаççĕ. Этеплĕхĕн палăкĕсене Нидерландсенче тата Германире Рейнăн анат юхăмĕнче тупнă. Çак этеплĕхе савăт хормипе уйăрса илеççĕ: анланса пыракан пырлă, S-евĕрлĕ тата сарлака лаптак тĕплĕ. Савăт сапана шăллă кĕреçепе е пулă шăммисемпе кантраллă тĕрĕ эрешĕпе капăрлатнă. Кайранхи колокол евĕрлĕ черккесен этеплĕхĕ çине те сĕм янă.
Швед-норвег вăрçă пурттисен этеплĕхĕ
Швед-норвег вăрçă пурттисен этеплĕхĕ, е ладья евĕрлĕ пуртăсен этеплĕхĕ, пирĕн эрăччен 2800 аталанма тытăннă, Скон патĕнчен пуçласа Уппландпа Тронделага çити 3000 масар шăтăкне тупнă. Скандинавире вил тăприсенче ватса пĕтернĕ çын пуç шăммисене тупнă, çăвара ар çынсене çеç мар, хĕрарăмсемпе ачасене те (Lindquist 1993:43) пытарнă, вара çак вăхăта Ватнă пуç шаммисен тапхăрĕ теççĕ. Çак этеплĕх индоевропа тапăнăвĕн (уйрăмах протогермансен) вăйĕпе, пулас, хăвăрт анлăланса пынă.
Пур Скандинавире 3000 яхăн çар пуртти тупнă, ытларах çурçĕр Норвегире. Çакăн пек пурăну вырăнĕсене 100 сахал мар пулнă, вĕсен каяшĕсем кăшт çеç сыхланса юлнă, халĕ кунта фермăсем тата сухаласа хунă уй-хирсем. Поляр çаври леш енче пулни те паллă.
Вăтам Днепр тата Фатьян-Пăлан этеплĕхĕ
Кантраллă керамика этеплĕхĕн тухăçри форпосчĕсем вăтам днепр этеплĕхĕпе тури Атăлçири фатьян-пăлан этеплĕхĕ пулнă. Фатьян этеплĕхĕ, хăй енчен, апаш этеплĕхне пуçарса ярать. Вăл Çурçĕрпе Тĕп Европăна çеçенхирсемпе çыхăнтаракан çулсем çинче аталанса саралнă. Вăтам Днепр этеплĕхĕ çав тери сахал йĕр хăварнă. Днепр тăрăхĕнче, хальхи Смуленпе Кейӳ çĕрĕсем хушшинче вырнаçнă. Çурçĕр Хура тинĕс çумĕнчи катакомбă этеплĕхĕпе пĕр пекех.
Хуçалăхĕ
Халăх пĕчĕк пурăну вырăнĕсенче çĕр ĕçĕсемпе (варинкке евĕрлĕ черккесен этеплĕхĕпе пĕр пекрех) тăрмашнă, çаплах килте выльăх усранă. Чылайăшĕ, анчах, юркăн е çур юркăн шутланнă, пулас. Кустăрмаллă урапапа (вăкăр кӳлсе турттарнă) усă курнă. Лаша (тарпан) тытнă. Килте сысна усранă, ăна пусса пĕçерсе çинĕ, çакăн пек апат кельт, акăлчан тата украин тĕпелĕнче пулни паллă.
Каçăсем
Категори:Бронзă ĕмĕрĕн ари культурисем Категори:Археологи этеплĕхĕсем Категори:Ĕнчĕ-европа халăхĕсем Категори:Бронзă ĕмĕрĕ Категори:Пăхăр ĕмĕрĕ Категори:Чул ĕмĕрĕ Категори:Археологи Категори:Археологи культурисем
1950
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Игнатовка (Чышма районĕ)
Игнатовка  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 350 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452150, ОКАТО кочĕ — 80257865004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Иммун системи
Имму́н систе́ми — шыçмак клеткисемпе патогенсене палăртса тата пĕтерсе çурăм шăммиллĕ чĕр-чунсене чир-амакран хӳтĕлекен органсемпе тĕртсене пĕрлештерекен кĕçĕн тытăм. Иммун системи тĕрлĕ тĕслĕ нумай чире вăратакана, вирусран пуçласа паразит хурчĕсем таранах, вĕсене харпăр клеткин биомолекулисенчен уйăрса илет.
Каçăсем
Категори:Иммун системи Категори:Иммунологи
Терменево
Терменево — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 974 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452487, ОКАТО кочĕ — 80247860001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
Çармăс халаплăхĕ
Çармăссен авалхи тĕнĕ — çармăссен ĕлĕкрен пыракан тĕнĕ.
Тĕпчевçисем
Çармăссен авалхи тĕнне тĕпченĕ ăсчахĕсем:
Туррисем
Çармăссен авалхи тĕнĕнчи Турăсем:
Паттăрĕсем
Категори:Çармăс халаплăхĕ
Кĕçĕн Кумена
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Чăваш Республикин промăçлăхпа энергетика министерстви
Промăçлăхпа энергетика министерстви — Чăваш Республикин промăçлăхпа энергетика ĕçĕсене йĕркелесе пыракан министерстви.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ
252
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мулкачкасси (Çĕмĕрле районĕ)
Мулкачкасси, — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 100 çын, çав шутра 45 арçын, 55 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Аслă Карл
Кĕске Пипин тата Лаон Бертради аслă ывăлĕ. Карл ячĕпе Пипинидсен династине каролингсем тенĕ. Карла пурăннă чухнех «Аслă» тесе ят панă. Ывӑлне, Людовик I Ырă чыслăскерне хӑйӗн пурнӑҫӗнчех юнашар астула лартнӑ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Германи историйĕ Категори:Испани историйĕ Категори:Итали историйĕ Категори:Каролингсем Категори:Франксен патшисем Категори:Императорсем Категори:747 çулта çуралнисем Категори:814 çулта вилнисем Категори:Ака, 2 çуралнисем Категори:Кăрлач, 28 вилнисем Категори:Çарпуçсем
Грачевка (Кутулук юппи)
Грачевка (приток Кутулуки)  — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕ территорипе юхать. Кутулук юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
1952
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Фьорд
thumb|200px|Гейрангер-фьорд, Норвеги Фьорд (çаплах фьёрд, фиорд) (fjord) — хĕсĕк, кукăр-макăр типĕ çĕре тарăн касса кĕрсе кайнă сăртлă çыранлă тинĕс кӳлмекĕ.
Каçăсем
Категори:Тинĕс *
Эмтер-Игол
Эмтер-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кыс-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Косковская Курденьга
Косковская Курденьга (АнатКурденьга) — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сылтăм çыранĕпе 230 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
253
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Свобода (Салават районĕ)
Свобода  — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 117 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452487, ОКАТО кочĕ — 80247860002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
Бородаевский Валериан Валерианович
Валериан Валерианович Бородаевский (12 [24] раштав 1874, тепӗр пӗлтерӳ тӑрӑх 1 [13] кӑрлач 1875 — 16 ҫу 1923) — Кӗмӗл ӗмӗрӗн вырӑс сӑвӑҫи.
Каҫӑсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа
Ходасевич Владислав Фелицианович
Владислав Фелицианович Ходасевич (16 (28) ҫу 1886, Мускав — 14 ҫӗртме 1939, Париж) — вырӑс сӑвӑҫи, куҫаруҫи. Тата тишкерӳҫӗ, мемуарисчӗ, литература историкӗ, пушкинист.
Каҫӑсем
Категори:Ăсчахсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Вырăс сăвăçисем Категори:ССРП мемуарисчĕсем Категори:Мускаври 3-мĕш гимназире вĕренсе тухнисем Категори:Тютчева пĕлекенсем Категори:Пĕвер ракĕпе вилнисем Категори:Булонь-Бийанкур çăвинче пытарнисем * Категори:Максим Горький таврашĕ Категори:1886 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 28-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Çĕртмен 14-мĕшĕнче вилнисем Категори:1939 çулта вилнисем
254
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăн Вылă
Мăн Вылă — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи чиркӳллĕ ял, Мăн Вылă ял тăрăхĕн тĕпĕ.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Мăн Вылă Вылă шывĕ çумĕнче вырнаçнă. Салара 626 çын (2006) пурăнать. Ялта пилĕк урам: Ленин, Çырма енчи, Совет, Кооператив, Калинин урамĕсем.
"Выла" ансамбль ĕçлет.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Пугачев палхавĕ Элĕк районĕ урлă иртсе кайнă. Емельян Пугачев Мăн Вылăра чарăнса тăнă. Чиркӳре ĕçлекенсене хытă хĕстернĕ, çемçен каласан. 100 казака арьергардра кунтах хăварнă. Патша çарĕсем кунта çитсен, çапăçу пулса иртнĕ: 50 казакĕ çапăçса вилнĕ, ыттисем ял çыннисем хушшинче саланса пытаннă. Вара çăлăнса юлнисем çакăнтах юлнă, кунтах хăйсен кил-йышне йĕркеленĕ.
Паллă çынсем
Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ тренерĕ.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Анаттимкино
Анаттимкино — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 183 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453028, ОКАТО кочĕ — 80235823002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Çĕнĕ Пуянкасси
Çĕнĕ Пуянкасси, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Яла район тĕпĕпе асфальт çулĕ çыхăнтарнă, автобуссем çӳреççĕ.Тăвайа çитме 4 çухрăм, çывăхри Шоркистры чукун çул чарăнăвĕ - 9 çухрăмра вырнаçнă.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Ялта чăвашсем анчах пурăнаççĕ. Вăтам шкул, 1 магазин, 3 ларек пур, ача-пăча сачĕ, ял администрацийĕ ĕçлет. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 586 çын, çав шутра 297 арçын, 289 хĕрарăм пурăннă.
Истори
Çĕнкас ялне XVII ĕмĕртех никĕсленĕ пулнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн Тăвай районĕ
1953
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Исаковка
Исаковка — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 16 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452150, ОКАТО кочĕ — 80257865005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Эмтер-Пете-Еган
Эмтер-Пете-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Ларь-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Пилеш курăкĕ
Пилеш курăкĕ (Tanacétum) —