cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тăваткĕтеслĕх
right|frame|ABCD — мăкăр тăват кĕтеслĕх, A1B1C1D1 — мăкăрсăр Тăваткĕтеслĕх — тăватă кĕтесрен, тăватă енрен тăравкан нумайкĕтеслĕх. Мăкăрлă тата мăкăрсăр (вогнутые ?) тăваткĕтеслĕхсем пулаççĕ (ӳкерч.).
Пахалăхĕсем
Кирек епле выпуклă тăваткĕтеслĕхĕн лаптăкĕ унăн диагоналĕсене вĕсен хушшинчи кĕтесĕн синусĕ çине хутланнин çуррипе тан. Тăват кĕтеслĕхĕн кĕтесĕсен сумлăхĕ тан.
Тăват кĕтеслĕхĕн хире-хирĕç енĕсен сумлăхĕсем тан пулсан ăна çавракăш тулашне çырнă теççĕ (AB+CD=BC+AD)
Вуламалли
Категори:Нумайкĕтеслĕхсем Категори:Çавракăшсем
Орфографи
Орфографи (гр. ορθο «тӳрĕ», «тĕрĕс», γραφος «çыратăп») — тĕрĕс çырмалли правилăсен пуххи. Чĕлхе аталаннăçемĕн унăн орфографи правилисем те улшăнсах тăраççĕ. Тĕслĕхрен, чăваш чĕлхин хальхи орфографине революцичченхи орфографипе танлаштарса пăхас пулсан вĕсем хушшинче чылай уйрăмлăх асăрхама пулать.
Орфографи пирки пĕтĕмĕшле ăнлантарни
Орфографи уйрăм сăмахсене епле çырассине палăртать. Çапла вара унăн "хатĕрĕсен" шутĕнче саспаллисем пулса тăраççĕ. Çавăн пекех орфографи паллисен шутне дефиса тата çаван пекех апострофа те кĕртме пулать, мĕншĕн тесен вĕсем сăмахсен тулашĕнче мар тăраççĕ. Орфографие грамматика нормисемпе пăтраштармалла мар.
Чăваш орфографийĕ пирки
Хальхи вăхăтра чăваш орфографиче икĕ система палăрать: вĕсенчен пĕри йышăннă сăмахсене, тепри чăваш сăмахесене çырассипе çыхăннă. Тĕслĕхрен, пĕр пек илтĕнекен сасăсене йышăннă сăмахсенче пĕр тĕрлĕ, чăваш сăмахĕсенче урăх тĕрлĕ çырасси тахçанах çирĕпленнĕ (танлаштарăр: парта — атă, сумка — ватă, партире — (ун) хӳттинче, библиотека — атте, иккĕ т.ыт.те). Вырăс чĕлхинчен кĕнĕ сăмахсене XIX ĕмĕрĕн 1920—1930-мĕш çулсен пуçламăшĕнче чăваш чĕлхин фонетика саккунĕсене пăхăнса çырма тăрăшнă пулнă, тĕслĕхрен, пиплиоттеккă, поттаниккă, кеолоки, тиректăр, текрет, Порис т.ыт.те. Анчах та ку йĕрке 1933 çулччен çеç тытăнса тăнă. Чăваш алфавитне б, г, д, ж, з саспаллисене кĕртсен вырăс чĕлхинчен йышăннă сăмахсене çаплипех çырма тытăннă библиотека, ботаника, геологи, директор, декрет, Борис). Орфографири тепĕр тавлашуллă ыйту вăл — сăмахсене пĕрле, уйрăм е дефиспа çырасси. Çак ыйтусене вĕçне çитиччен татса парас тĕллевпе республикăри орфографи комиссийĕ 1961 çулта чăваш орфографийĕнче реформа туса ирттерет. Йышăннă сăмахсене çырас тĕлĕшпе кĕртнĕ улшăну сăмах тĕпне пуçламăш формăра та, ытти формăсенче те пĕр пек çырассипе çыхăнна (тĕслĕхрен: парт+ă — партă+на — партă+ра; клас — клас+ра, клас+ран) Унччен пĕрле çырнă нумай сăмах майлашăвĕсене уйрăм çырассине çирĕплетнĕ. Анчах тепĕр тăватă çултан, 1961 çулта çĕнетнĕ правилăсене йышăннă сăмахсен тĕпне пур формăра та пĕр пек çырас принципа (чылай сăмах майлашăвне уйрăм çырассине) пăрахăçа кăларнă. 1994 çулта орфографи комиссийĕ орфографие хăш-пĕр улшăнусем кĕртнĕ. Вĕсем пуринчен ытларах сăмахсене пĕрле, уйрăм е дефиспа çырассипе çыхăннă.
Асăрхавсем
Категори:Саспаллисем Категори:Çырулăх
1462
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Соза (Неня юппи)
Соза) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать . Неня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Неня юпписем
Ерган-Игол
Ерган-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Ерган-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Хурт-кăпшанкă
мини|Хурт-кăпшанкă Хурт-кăпшанкă —
Каçăсем
Категори:Хурт-кăпшанкăсем
Мишуково
Мишуково, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял. Меня юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 263 çын, çав шутра 127 арçын, 136 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Сяд-Яга
Сяд-Яга — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 430 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Новая Деревня (Федоровка районĕ)
Новая Деревня  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 74 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
1463
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Нумайкĕтеслĕх
Нумайкĕтеслĕх (çавăн пекех полигон) — лаптакăн хупă хуçкаланчăкпа чикĕленекен пайĕ. Асăннă хуçкаланчăк хăй урлă каçмасть пулсан, унашкал нумайкĕтеслĕхе ансат нумайкĕтеслĕх теççĕ.
Нумайкĕтеслĕх тĕсĕсем
Виçĕ тӳпеллĕ нумайкĕтеслĕхе виçкĕтеслĕх, тăватă тăрăллине — тăваткĕтеслĕх, пиллĕк тăрăллине — пиллĕк кĕтеслĕх тата ыттисене те палăртаççĕ.
n тăрăллă нумайкĕтеслехе n-кĕтеслĕх теççĕ.
Асăрхавсем
*
Чили кушакӗ
Чили кушакӗ тата кодкод, е гуинья (лат. Leopardus guigna) — кушаксен йышшисен (Felidae) сӗтпе ӳсекен тискер чӗрчунсен тӗсӗ.
Тӗс Кӑнтӑр Америкара сарӑлнӑ.
Felis guigna tigrillo — Кӑнтӑр Чили тата Патагони. Felis guigna guigna — Тӗп Чили.
Асăрхавсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Кăнтăр Америкăри кушаксем Категори:Кăнтăр Америкăри сĕтпе ӳсекенсем Категори:1782 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Кăнтăр Америкăри эндемиксем
Дугаева Александра Константиновна
Дугаева Александра Константиновна, — сăвăç, çыравçă. 1950 çулта Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи Семёновски ялĕнче çуралнă. 1982 çулта самай вăхăт чирленĕ хыççăн вилнĕ.
Кун-çулĕ
Тăван ялти вăтам шкулта пĕлӳ пухнă. Йывăр чир ăна вырăн çинчен тăма паман. Юмахсем, сăвăсем çырнă. Унăн ĕçĕсем периодикăллă кăларăмсенче пичетленнĕ. «Земная сила», «Орёл и Дрофа» кĕнекесем тухнă.
В. Иванова журналист ун çинчен «Поймай в ладони снежинку» (Ал тупанĕпе юр пĕрчине тыт) повесть çырнă.
Категори:Чăваш Ен сăвăçисем
Самушкă
Самушкă, — Чăваш Енĕн Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. 1927 çулчен Пĕчĕк Сурăм ятлă пулнă.
Кун-çулĕ
1917 çултанпа 1927 çулчен Етĕрне уесĕн Асакасси вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Гайнутдинов Махметин Галентинович
Гайнутдинов Махметин Галентинович (Гайнутдинов Дмитрий Галентинович ) Гайнетдинов Мөхәммәтдин Галентин улы — (17.08.1921-07.05.1993), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 30. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 65-мĕш çарĕн106-мĕш перевçĕсен дивизин 43-мĕш перевçĕсен полкĕн çыхăну ротинвзвод командирĕ, старшина.
Чумара
Чумара — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 160  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452867, ОКАТО кочĕ — 80233830005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Солтонка
Солтонка — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Неня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Неня юпписем
1464
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пăрачкав
Пăрачкав, Părackav — Чăваш Енри Пăрачкав районĕн тĕпĕ. Ял Сăр юханшывăн хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пăрачкавра вăтам шкул, профессипе техника училищи, лаша спорчĕн шкулĕ, ача-пăча ӳнер шкулĕ, историпе тăван ен тĕпчев музейĕ, 2 вулавăш, культура керменĕ ĕçлет.
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 5825 çын, çав шутра 2639 арçын, 3186 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
Пăрачкава Хаяр Йăван Хусана илнĕ хыççăн никĕсленĕ. 1591 çулхи çулçырăвĕ тăрăх паллă ĕнтĕ, Мускав патшалăхĕнче пăлхав çĕкленнĕ. Пăлхава пусарнă хыççăн 500 патнелле кнеçе, пуяра тата ытти сумлă çынсене пушă çĕрлĕ Сăр тăрăхне хăваласа янă. Çамккисем çине паллă лартнă пулнă — ыттисем çав йĕксĕк ĕçе хутшăнасран хăраччĕр тесе. Çав çамка çинчи паллăсем пирки малтан яла Лобачёвка (Çамкакасси) ят панă пулнă.
Историллĕ хутсенче яла пĕрремĕш хут 1616 çулта асăннă. Çур ĕмĕр иртсен вăл вулăс тĕпĕ пулса тăнă. Крепăç правине пăрахăçличчен ку çĕрсем пĕр хуçаран тепĕр хуçана куçса пынă. Малтан А.Сицкий кнеçĕн çĕрĕ пулнă, каярах Морозовсемпе Нарышкинсен пултаруллă пуярсен.
Вăхăт иртсен вăл Анна Иоановна патша майри юратнă Салтыков графа лекнĕ. Темиçе çул хушши ку çĕрсем çинче I-мĕш Пётр ывăлĕ, Алексей тикки хуçаланнă. Юлашки вăхăтра ку çĕрсем П. Мятлев аллинче пулнă.
Пĕррехинче Пăрачкаври Кожин А.А. çĕр айĕнче пурлăх шыраса тупнă. Пер самантра пуйса кайнăскер вăл кивĕ йывăç чиркӳ вырăнне чулран чиркӳ тума шутланă. Çапла вара Пăрачкавра 1723 çулта Троица соборне хăпартнă.
Культура
Ялта вырăсла «Порецкие вести» (Пăрачкав хыпарĕсем) хаçат тухса тăрать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Порецкое
Нумайхысаклăх
Нумайхысаклăх, эпир хăнăхнă уçлăхра — виçĕ виçеллĕ нумайхысаклăх (кун пирки, чĕмсĕрлех йĕркипе, каламасăр та хăварма пулать) — никĕслевсене тивĕçтерекен виçĕ виçеллĕ евклид уçлăхĕнчи вĕçсĕр мар шутлă лаптак нумай кĕтеслĕхсен пĕрлешĕвĕ (анчах кунашкал çийпе чикĕленекен ĕскере хăйне те çак терминпа палăртма пулать).
Çак нумайкĕтеслĕхсене хысаксем, вĕсен енĕсене — нумайхысаклăхăн аякĕсем, тăррисене — тăрăсем тесе палăртаççĕ. Нумайхысаклăхсенчен чи ансаттисем — мăкăрăлчăк нумай хысаклăхсем (евклид уçлăхĕн вĕçсĕр мар çавнашкал аййышĕн чикки, хăшĕ (аййыш) унăн вĕçсĕр мар çурма уçлăхсен хĕресленĕвĕ пулса тăрать).
Нумайхысаклăхăн виçĕ хапаллă уçлăхри ăнланăвне пĕтĕмлетсе, n-виçеллĕ нумайхысаклăх тени патне пырса тухаççĕ.
Палăртăвăн виçĕ варианчĕ
Нумай хысаклăх палăртăвĕн 2 шухăш-пĕлтерĕшĕ:
Иккĕмĕш тĕслĕхĕнче нумайкĕтеслĕх татăкĕсенчен çыпăçтарнă çийĕ нумайхысаклăх пулать. сем Çак çи хăйне хăйех касса каять пулсан, вăл геометри кĕлеткин тулли çийĕ пулать, вăлах нумай хысаклăх шутланать; çакăнтан виççĕмĕш палăрту çуралать.
Категори:Нумайхысаклăхсем Категори:Стереометри
Пеликансем
Пеликансем (лат. Pelecanus), чӑвашла Пырхуран — пеликан йышшисен (Pelecanidae) пеликан евӗрлисен ушкӑнӗн вӗҫен кайӑксен пӗртен пӗр йӑхӗ. Вӗсен шутне 8 тӗс кӗрет. Пеликансем пур континентсем ҫинче сайра, тата пур континентсен тропиклӑ вырӑнӗсенче сарӑлнӑ, Антарктидасер пуҫне. Раҫҫейра 2 тӗс тӗл пулать: кӗлчечек тӗсли (Pelecanus onocrotalus) тата кӑтра пеликан (Pelecanus crispus). Хӗл каҫма кӑнтӑралла вӗҫсе каяҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Вĕçен кайăксен йăхĕсем Категори:Пеликансем
Ошма (Пижма юппи)
Ошма — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 74 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Октябрьское
Октябрьское, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 298 çын, çав шутра 126 арçын, 172 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Сярма
Сярма — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 329 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Мятлев Иван Петрович
Иван Петрович Мятлев — вырăс сăвăçи. 1796 çулхи нарăсăн 8-мĕшĕнче Петербургра çуралнă. 1844 çулхи нарăсăн 25-мĕшĕнче çавăнтах вилнĕ.
Кун-çулĕ
Пĕлĕвне килте ӳстернĕ. Петербургра хĕсметре тăнă. Пăрачкавра çурт пулнă. Каярахпа вал çуртра педагогика техникумĕ, педагогика училищи вырнаçнă пулнă. Халĕ унта шкул-интернат ĕçлет.
Ӗçĕсем
Иван Петрович кулăшла сăвăсемпе куплетсем çырнă. «Петергофский праздник» (Петергоф уявĕ) тата «Коммеражи» кĕнекесене пичетлесе кăларнă.
«Фонарики» (Хунарсем) юрри питĕ анлă сарăлнă пулнă.
Каçăсем
Категори:Вырăс сăвăçисем
Чăваш-хула (Кейӳ облаçĕ)
Хула статусĕнче — 1968 çултанпа. Халăх йышĕ — 22 933 çын (2001).
Тавралăхĕ
Днепрăн сылтăм çыранĕнче, Кейӳ шыв усравĕ çумĕнче, Кейӳрен 18 çм вырнаçнă.
Кунтах Кейӳ ГЭСĕ, ГАЭС ĕçлеççĕ. Кейӳн çурçĕр тулашĕ пулать.
Каçăсем
Категори:Украина хулисем Категори:Кейӳ облаçĕнчи пурăнан вырăнсем
Новотроицкое (Федоровка районĕ)
Новотроицкое  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 47 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Колумби
Колу́мби (Colombia) (República de Colombia ) — Кăнтăр Америкăн çурçĕр хĕвеланăçенче вырнаçнă патшалăх.
Этимологи
thumb|left|110px|[[Христофор Колумб]] Патшалăх ячĕ Христофор Колумбпа çыхăннă.
См. также
Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа Категори:Кăнтăр Америка патшалăхĕсем
Сӳрĕк курăк
Сӳрĕк курăк - Орхид йышĕнчи Сӳрĕк курăк йăхĕнчи курăк.
thumb|left|Сӳрĕк курăк çинче вĕллĕ хурчĕ (Apis mellifera polinated Epipactis palustris) thumb|left|Сӳрĕк курăк чечекĕ
Вуламалли
Категори:ӲсентăрансемКатегори:Орхид йышшисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Ехканъеган
Ехканъеган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 157 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Чăваш-хула (Кисан облаçĕ)
Вăтам шкул, Этеплĕх керменĕ, амбулатори, вулавăш, темиçе лавкка, почтă уйрăмĕ пур.
Ехканъеган
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Чăваш-хула (Кисан облаçĕ)
Арехеологи хыпарĕсемпе хула X—XIII ĕмĕрсенче пулни паллă. Тимĕртен, пăхăртан тунă ĕç хатĕрĕсене тупнă (çакăн пек вырăна ватă Кисан тĕлĕнче тупнă). XIX ĕмĕрте кунта ярмăрккă ирттернĕ, ал ăста ĕçĕсем аталаннă (çуна, урапа, кустăрма тунă, çăпата хуçнă); кирпĕч пĕçернĕ.
Ехканъеган
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Чăваш-хула (Кисан облаçĕ)
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине 328 ял çынĕ хутшăннă, çуррине яхăн пуçĕсене хунă (ялта вĕсене асăнса палăк лартнă).
2007 ç. хулан 800-çуллăхне уявланă.
Каçăсем
Категори:Кисан облаçĕ Категори:XIII ĕмĕрте никĕсленĕ
Нюрнберг
Нӳрнберг (Nürnberg) — Германи хули, Баварин вар çĕрĕнче вырнаçнă.
Нӳрнберг халах йышĕпе (500 132 çын 2006 çул тĕлне) Баварире иккĕмĕш (Мюнхен хыççăн) тата Германире 14-мĕш вырăнта. Франконин калăплă хуçалăх тата этеплĕх тĕпĕ.
Истори
thumb|right|250px|Нӳрнберг курăнăвĕ [[1642 çулта]]
Категори:Нӳрнберг
Родники (Калтаси районĕ)
Родники  — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 8  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452857, ОКАТО кочĕ — 80233830009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Бук упа курăкĕ
Бук упа курăкĕ - упа курăкĕ йышĕнчи телипетрис йăхĕнчи курăк.
Категори:Упа сарри йышшисем
Çĕртме, 25
Пулса иртнĕ
православи чиркĕвĕпе пĕрлешĕннĕ.
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Кӑтра пеликан
Кӑтра пеликан (лат. Pelecanus crispus), чӑвашла Кăтра пырхуран — пеликан йышшисен, йӑва ҫавӑракан, хӗл каҫма кӑнтӑра каякан вӗҫен кайӑк. Пуҫ тӳпи тата ӗнси ҫинче тӗкӗсем кӑтра, пыр миххи хӗрлӗ-сарӑ, урисем тӗксӗм-сӑрӑ, куҫӗсен тӗсӗ шурӑҏах.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Пеликансем Категори:1832 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Ăренпур облаçĕн Хĕрлĕ кĕнеки
Соусканиха (Бия юппи)
Соусканиха (Бия юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Вешкайма районĕ
Вешка́йма райо́нĕ — Чĕмпĕһ облаçĕн çĕрĕ. Район лаптăкĕ — 1435,5 çм², облаçĕн 3,9 % шутланать.
Тавралăхĕ
Чĕмпĕр облаçĕн çурçĕр-анăçĕнче вырнаçнă. Административлă тĕпĕ — хула евĕр посёлок Вешкайма. Пурăну вырăнĕсем — 36, рабочи посёлокĕсем — 2 (Чуфарово тата Вешкайма).
Кун-çулĕ
Чылай пурăну вырăнĕ XVII ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче никĕсленнĕ. 20 пĕтĕмĕшле пĕлӳ шкулĕ, çав шутра 11 вăтам шкул. Вулавăш — 21, клуб — 29, пульницă — 4.
Экономика
Районти промăçлă йĕркеленӳлĕхсем: йывăç тата сĕтел-пукан тăвакан «Шарлова леспромхозĕ»; УАО «Вешкайма элеваторĕ»; УАО «Сельхозтехника», УАО «Чăх-чĕп фабрики „Луч“», УАО «„Вешкаймский“ сĕт-çу завочĕ», УАО «Чуфарово арматура завочĕ».
Ял хуçалăхĕнче тĕшĕ культурисене, çĕр улмине çитĕнтерсе илеççĕ. Какай-сĕт выльăх-чĕлĕхне, сурăх-така усраççĕ, пахча-çимĕçе тупăçлаççĕ.
Район çĕр айĕнчи пурлăхпа пуян: диатомит (Шарловка, Вешкайма), пура (Бекетово, Канабеево, Карпат) тата опок минералĕсене тупăшлаççĕ.
Район витĕр чукун çул тата автомобиль çулĕсем иртеççĕ.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Йышĕ — 25,7 пин çын. Хулара — 41,8 %, ялсенче — 58,2 %. Халăх йышĕпе:
34 ял пурăнăвĕсенчен пиллĕкĕшĕнче — мордвасем ытларах, пĕрринче — чăвашсем ытларах пурăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕ
Кĕтмел
thumb|250px|left|Кĕтмел Брусни́ка (Vaccínium vítis-idaéa) — Çерçи хура тулĕ йышĕнчи Вакциниум йăхĕнчи ялан симĕс пĕчĕк 5-30 см çӳллĕш тĕм. Хĕрлĕ çырлисем çиме юрăхлă.
Биологире çырни
thumb|left|Кĕтмел чечекĕ.
Тĕс ячĕ vitis-idaea Ида тăвĕ (Крит утравĕ) çинчи иçĕм турачĕ (виноградная лоза с горы Ида). Додонэус тата Геснер чи малтан ку ята асăннă. Авалхи çыравçăсем кĕтмеле аса илмен.
Культурăра ӳстерни
thumb|200px|Кĕтмел çырлисем 1960-мĕш çулсенче СШАра, ФРГра, Швецире, Голландире, Финляндире, Польшăра кĕтмеле культурăра ӳстерме тытăннă. ФРГра 1994-мĕш çулта 40 га кĕтмел плантаци тунă, ӳстерме тата пуçтарма кирлĕ машинăсене туса кăларнă. 1980-мĕш çулсенче кĕтмел плантацисене Белоруссире, Литвара, Раççейре йĕркеленĕ. Культурăра вăрмантипе танлаштарсан тухăçĕ 20-30 хут пысăкрах, соткăран кашни çул 50-60 кг пуçтарма пулать.
Каçăсем
Категори:Ӳсентăрансем Категори:Çерçи хура тулĕ йышшисем Категори:Çырласем Категори:Эмел курăкĕсем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Пинă Менье
thumb|250px|right|Пинă Менье Пинă Менье ( Pinot Meunier ) - хĕрлĕ иçĕм сорчĕ. Gris Meunier, Blanche Feuille, Munier, Morillone Tacone, Schwarzriesling, Plant Meunier.
Сарăлни
Пинă Менье Шампань тăрăхра анлăн сарăлнă сорчĕ : 10,9 пин га ( яхăн 30 % ) ытла йышăнă.
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Чăваш чĕлхин орфографи историйĕ
Чăвашсен хальхи çырулăхĕ хăй пуçламăшĕнче тĕплĕ йĕркевсем пулман, анчах та И.Я.Яковлев букварĕнчи «Предуведомлени» хăшпĕр чи кирлĕ самантсене палăртнă.
Улшăнусем кĕртнĕ тапхăрсем
Кайран çак вăхăтсенче улшăнусем кĕртнĕ: 1) 1919 ç., 2)1923 ç., 3)1926 ç., 4)1933 ç., 5)1938 ç., 6)1949-51 çç., 7)1961 ç., 8)1967 ç., 9)1992—94 çç.
Тĕп улшăнусем
Çĕнĕлĕхсем орфографин кашни пайне пыра-пыра тивнĕ. Сăмахăн сасă тытăмне палăртасси И.Я.Яковлев вăхăтĕнчех фонема принципне пăхăнса йĕркеленнĕ, вырăс сăмахĕсене кăна цитата принципĕпе çырнă. Октябрь революцийĕ хыççăн пирĕн çыру пĕр системăлăха куçасси еннелле ăнăлать. Ăна йĕркеленĕ чухне вырăс чĕлхинчен çыру урлă кĕрекен сăмахсене чăваш сăмахĕсен орфографине пăхăнтарнă. Акă бригадир, журнал, музей йышши сăмахсене п, к, т, ш, с, ç саспаллисемпе усă курса (прикатир, шурнал, муçей) çырнă. Опыт, лампа, атака, катет йышши сăмахсене çырна чух икĕ хупă саспаллипе тата ă, ĕ, уçă саспаллисемпе усă курнă: оппăт, ламппă, аттаккă, каттĕт.
Хупă сасăсене палăртасси 1933 çулта вырăс орфографине кура йĕркеленнĕ пулин те ă, ĕ саспаллисене вырăс сăмахĕсенче 1938 çулчченех çырнă: бригадир, журнал, музей, опăт, лампă, атакă, катĕт. Çак çулта пирĕн орфографире икĕ системăлăх татăклăн çирĕпленет. Вăл паян кун пĕр е икĕ хупă саспалли çырнă чухне те, хупă сасăсен çемçелĕхне палăртнă чухне те, й сасăпа ун хыçĕнчи уçă сасă пĕрлешĕвне палăртнă чухне те т. ыт. те сисĕнет: кăркка — каркас, курка — курган, кĕсмен — спортсмен, эсрел — акварель, епле — йĕплĕ, каяр — кайăр т. ыт. те. 1961 çулта çыру урлă йышăннă вырăс сăмахĕн улшăнман пайне ялан пĕр пек çырас принципа тĕпе хунă (партă — партăн, партăна; княç — княçăн, княçа), анчах ăна 1967 çулта пăрахăçланă та хальччен те тавăрман.
Чи юлашки улшăнусем
1992—1994 çулсенче орфографи пĕрле е уйрăм çырас текенсен тавлашăвне каллех çиеле каларса тăратнă. Хальхи орфографи тăрăх, пĕлтерĕшĕ тӳрĕ е куçăмлă пулнине пăхмасăр сăмах майлашăвне, тĕпрен илсен, уйрăм çырмалла. Çав вăхăтрах правилăра сăмах майлашăвне сăмах пек ăнланакансен интересĕсене те шута илнĕ. Çавăнпа та хальччен пĕрле çырнă сăмах майлашăвĕсене малашне те çаплах çырма юрать.
Сăмахсене пысăк саспаллинчен пуçласа çырасси, сăмах пайĕсене пĕр йĕркерен теприне куçарасси, сăмахсене кĕскетесси тата кĕскетсе çырасси чăваш орфографийĕнче пысăк тавлашу çуратман, çĕнĕ правилăсене çырăвăн кулленхи практикине шута илсе кĕртсе пынă.
Чăваш орфографийĕ тĕлĕшпе пыракан тавлашусем
Тĕп статья: Чăваш çырулăхĕ тĕлĕшпе пыракан тавлашусем.
Каçăсем
Категори:Саспаллисем Категори:Çырулăх
Пижанка (Пижма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Евклид уçлăхĕ
Евклид уçлăхĕ математикăра икĕ пĕр евĕр объекта палăртма пултарать:
ăçта. Çаплах ăна вĕçĕмлĕ виçеллĕ Гильберт уçлăхĕ теççĕ.
2. Вĕçĕмлĕ виçеллĕ \mathbb R^n япала хисепĕсен уйĕпе Евклид метрикиллĕ векторлă уçлăх:
ăçта тата.
Евклид уçлăхĕсен тĕслĕхĕсем:
\R^1 виçелĕхĕ - 1 (япалаллă тӳрĕ) тата \R^2 виçелĕхĕ - 2 (евклид тӳремĕ).
Литература
Категори:Йĕрлĕ алгебра Категори:Топологиллĕ уçлăхсем Категори:Векторсен топологиллĕ уçлăхĕсем Категори:Евклид геометрийĕ
Гайсин Ахмед-Саффа Гайсинович
Гайсин Ахмед-Саффа Гайсинович Гайсин Әхмәтсафа Гайсә улы — (1918-27.11.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 12-мĕш çарĕн 60-мĕш гварди перевçĕсен дивизин185-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн взвод командирĕ, гварди кĕçĕн лейтенант.
Каçăсем
[Гайсин, Ахмед-Саффа Гайсинович
1466
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Жакова Вера Николаевна
Жакова Вера Николаевна (1914, авăн, 19, Чĕмпĕр кĕперни, Пăрачкав районĕ, Никулино ялĕ — 1937, пуш, 13, Чулхула) — вырăс прозăçи.
Кун-çулĕ
1914 çулхи авăн уйăхĕн 19-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи Никулино ялĕнче çуралнă.
1937 çулхи пуш уйăхĕн 13-мĕшĕнче Чулхулара вилнĕ, хулан некрополĕнче пытарнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
thumb|Вера Жакова кĕнекен хуплашкки Вера Жакова пăлхавçăсем, ăстасем, Елена Ягунова тĕлентермĕшĕсем çинчен историллĕ романсем çырнă. Çавăн пекех вăл Бажёнов архитектор, Кулибин ăста, ӳнерçĕсем çинчен те çырнă.
Çамрăк çыравçă Макçăм Горькийпе тачă çыхăну тытнă, çыру çырнă.
Чылай ĕçĕсем пичетленмен, Чулхулапа Мускав архивĕсенче упранаççĕ.
Рындино
Рындино, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Жакова Вера Николаевна
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Рындино
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 463 çын, çав шутра 207 арçын, 256 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Диди
Валди́р Пере́йра (Valdir Pereira/Waldyr Pereira; (юпа, 8, 1928, Кампус-дус-Гойтаказис — çу, 12, 2001, Рио-де-Жанейро), ытларах Диди (Didi) ятпа паллăскер — бразил футболисчĕ, тĕрев çур хӳтĕлевçĕ. Бразили футбол пухăм ушкăнĕшĕн 74 матч вылянă, 21 гол тапса кĕртнĕ . Икĕ хутчен тĕнче чемпионĕ (1958, 1962). «Типĕ çулçă» (Folha Seca) тапăн авторĕ.
Рындино
Каçăсем
Рындино
Диди
Каçăсем
Категори:Бразили футболисчĕсем Категори:Бразилин футбол пухăм ушкăнĕн вылявçисем Категори:Бразили футбол тренерĕсем Категори:Тĕнчере икĕ хут футбол чемпионĕсем Категори:1952 çулхи çуллахи Олимп вăййисенчи футболистсем Категори:«Мадурейра» ФК вылявçисем Категори:«Флуминенсе» ФК вылявçисем Категори:«Ботафого» ФК вылявçисем Категори:«Сан-Паулу» ФК вылявçисем Категори:«Реал Мадрид» ФК вылявçисем Категори:«Спортинг Кристал» ФК вылявçисем Категори:Перу футбол пухăм ушкăнĕн тренерĕсем Категори:«Спортинг Кристал» ФК тренерĕсем Категори:«Ривер Плейт» ФК тренерĕсем Категори:«Фенербахче» ФК тренерĕсем Категори:«Флуминенсе» ФК тренерĕсем
Категори:«Сан-Паулу» ФК тренерĕсем Категори:«Аль-Ахли» Джидда ФК тренерĕсем Категори:«Ботафого» ФК тренерĕсем Категори:«Альянса Лима» ФК тренĕрĕсем Категори:«Бангу» ФК тренĕсем
Юрковка (Федоровка районĕ)
Юрковка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 185 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Саратуштра (пĕлтерĕшсем)
Саратуштра:
Беттанкур Лилиан
Лилиан Бетанкур (1922 çулхи юпа, 21 çуралнă - 2017, авăн, 21) — франс усламçи тата меценачĕ, малтан вăл свет арăслан ами (?) пулнă. Бетанкур — хăйĕн ашшĕ 1909 çулта йĕркеленĕ L'Oréal компанин харпăрçи. Хăйĕн 20 миллиард АПШ доллар пурлăхĕпе тĕнчери чи пуян хĕрарăмсенчен пĕри шутланать.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Бетанкур Парижра çуралнă, L’Oréal косметика пысăк компанисенчен пĕрин никĕслевçи Эжен Шуллер çемьинче пĕртен-пĕр ача пулнă. Унăн амăшĕ 1927 çулта, Лилиан ун чухне 5 çулта çеç пулнă, çĕре кĕрет, хĕр ачана ашшĕ, урăх пачах авланмасăр, пăхса çитĕнтерет .15 çул тултарсан хĕр ача ашшĕн компанинче вĕренсе ĕçлеме тытăнать.
1950 çулта вăл 1960-мĕш çулсенче министр пулса ĕçленĕ Андре Бетанкур франци политикне качча тухать. 70-мĕш çулсенче упăшки L’Oréal председателĕн çумĕ пулса тăрать.
Каçăсем
Категори:1922 çулта çуралнисем Категори:Юпан 21-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Авăнăн 21-мĕшĕнче вилнисем Категори:2017 çулта вилнисем Категори:Франци усламçисем Категори:Филантропсем Категори:Франци миллиардерĕсем
Сяттейвис
Сяттейвис (Садтей-Вис) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 174 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Сӑрӑ пеликан
Сӑрӑ пеликан (лат. Pelecanus philippensis) — пеликан йышшисен шывра ишекен вӗҫен кайӑк.
Ареал
Сӑрӑ пеликан кӑнтӑр тата кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫй Азире пурӑнать, Индипе Индонезине ҫити йӑва ҫавӑрать.
Тӗрлӗ шывра та пулма пултарать, ҫав шутра тӑварлинче те. Шри-Ланкӑра тӗрлӗ кӳлӗсемпе пӗвесене, Непалра — шывлӑ тӳремсене кӑмӑллать.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Азири вĕçен кайăксем Категори:Пеликансем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:1789 çулта çырнă чĕрчунсем
Орфоэпи
Орфоэпи (гр. orthos «тӳрĕ», «тĕрĕс», epos «калаçу») — сăмахсене сасăпа пусăм тĕлĕшĕнчен тĕрĕс каламалли правилăсен пуххи.
Чăваш чĕлхин орфоэпи правилисем XIX ĕмĕрĕн 1870-мĕш çулсенче йĕркеленме тытăннă. Тĕслĕхрен, чăваш сăмахĕсенче тури диалектри пек о сасă калас вырăнне у сасă каласси (укçа, урам, пур) тата ыт. чылай йĕркелев ун чухнех çирĕпленсе вăя кĕрсе юлнă, вĕсем паян кунчченех литература чĕлхин виçисем шутланаççĕ. Анчах та литература ĕçне тури диалект элчисем те анлă явăçса пынăçемĕн чăваш чĕлхинче çак диалект элеменчĕсем те норма пулса çирĕпленеççĕ (тĕслĕхрен, пусăм йĕркелевĕсем). Чĕлхе аталаннăçемĕн орфоэпи йĕркелевĕсем те улшăнмасăр тăмаççĕ, вĕсенче те вăхăтăн-вăхăтăн улшăнусем пулса пыраççĕ.
Хальхи вăхăтра орфоэпи йĕркелевĕсем, тĕпрен илсен, çирĕпленсе çитнĕ темелле, анчах та кунта иккĕлентерекен, тĕрлĕ диалект элчисене тавлаштаракан ыйтусем те пур (тĕслĕхрен, каймас е каймаç, килмес е килмеç т.ыт.те). Вĕсене татса парасси — чĕлхеçĕсен çывăх вăхăтра тумалли ĕçĕ.
Франкони
Франкони (Franken) — Германин кăнтăрĕнчи историлле облаçĕ, унăн территоринче халĕ Бавари федераллă çĕрĕн 3 административлă тăрăхĕ, тĕплĕнрех Анат Франкони (Unterfranken), Вăта Франкони (Mittelfranken) тата Тури Франкони (Oberfranken). Теп хули — Нӳрнберг.
Истори
Франк патшалăхĕ хăйĕн ятне франксем этнонимран илет. Франкони çерĕн чикки пин çурă çул тăршшипех чылай улшăннă. Хăй мăнаç тапхăрĕнче Франкони тухăç-франк патшалăхĕ — Австрази — шутĕнче пулнă. 911 çулта, Каролинг нимĕç ăрăвĕн тӳрĕ йĕрĕ татăлсан, Германи астулне херцăк Конрад йышăнать.
Каçăсем
Категори:Виççĕмĕш райхăн администраци пайĕсем Категори:Германи
Инçет Тухăç чукун çулĕ
thumb|left|ИТЧÇ управлени çурчĕ Инçет Тухăç чукун çулĕ Хабар, Тинĕсçум енĕсен, Якути, Амур облаçĕн, Еврей автономи облаçĕн территорипе пырать. Çул управленийĕ Хабаровск хулинче.
Çул тытăмĕ
Çул шутне Владивосток, Хабаровск, Комсомольск, Тында уйрăмĕсем кĕреççĕ. Çулăн паллă çыхă чарăнăвĕсем: Хабаровск-2, Известковая, Биробиджан, Волочаевка-2, Комсомольск-Амур-çинчи, Совет Гаванĕ, Сибирцево, Уссурийск, Барановский, Угловая, Çĕнĕ Ургал, Тында, çаплах порт çумĕнчи пысăк чарăнусем: Владивосток, Находка, Находка Восточная, Ванино.
Каçăсем
* Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем
Хирлеппуç Мĕлĕш
Хирлеппуç Мĕлĕш (кĕскен Хирлеппуç), — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. Тавăт ял тăрăхне кĕрет.
Тавралăхĕ
Элĕкрен 6 çухрăм анăçалла вырнаçнă. Урамсем Хирлеп шывĕн икĕ енче саралса лараççĕ. Ĕлĕкрен пӳртсене касăн лартнă пулнă, каярах, халăх хунаса пынă май, уйрăлса тухса çынсем, çĕр енчен хĕсеккипе, çырма патнерех вырнаçма тытăннă. Çапла вара хирĕçле иккĕ касă урам туса хунă.
Ялтан анăç еннелле - Шăлан выççăлкипе Шураç ялĕ, çурçĕр еннелле- Кораккаси, кăнтăрта - Хуравар, Хитекушкăнь, Павлушкăнь ялĕсем вырнаçнă. Тавăта тӳрĕ çул çук - кăнтăр-анăç тĕлнелле çуран çырмапа иккĕ улăхпа иккĕ уй урлă утса каçмалла. Тухăç-çурçĕр еннелле иккĕ çухрăм утсан Тукача çитме пулать. Хĕвел тухăç енче — Торăпкасси (пĕр çухрăм çурă), Асамат (5 çухрăм) ялĕсем.
Этимологи
Хирлеппуç Мĕлĕш хăйĕн ятне Хирлеп юханшывран йышăннă. Халăхра авалтан упранса юлнă халапсенче Хирлеппуç Мĕлĕш ялне пуçарса яраканĕ Христос тĕнне кĕмен Мĕлĕш ятлă чăваш пулнă теççĕ. Çавăн пекех Хуравар, Хитекушкăнь, Торăпкасси, Çĕнушкăнь (Асамат ялĕ) тата Павлушкăнь (тепĕр ячĕ — Пĕчĕк Хирлеп) ялĕсене те Мĕлĕш тымарĕ теççĕ.
Хĕрлĕ Чутай районĕнче, Кушлавăш ялĕ çумĕнче Мĕлĕш ялĕ пур. Çак яла Элĕк тăрăхĕнчи мĕлĕшсем куçса кайса никĕслесе янă, теççĕ.
Топономика
Шур çырма, Çĕлен çуч, Мăн улăх, Мăн вар, Хурлăхан варĕ, Ярска варĕ, Чичак вар, Улмуççи варĕ, Шевлен, Ларла çарань, Улюнка тăвайкки, Упа вар, Чӳчек вар, Тури вар, Çара вар, Ырчăк вар, Хĕлĕп пĕви, Тури пĕве.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта 245 çын (2006) пурăнать; 5 урампа 1 тăкарлăк: Тĕп (авалхи ячĕ - Улăх кукри), Кооператив (Хăркăн), Тăкăрлăк (Хирлеп кукăрĕ, Турчка кукăрĕ урамсене пĕрлештернĕ хыççăн), Шкул (Ускам), Комсомол (Хирлеп кукри) урамĕсем.
Фельдшер уйрăмĕ, культура çурчĕ, вулавăш, кооператив лавки пур. Пĕр хутлă çуртсем лараççĕ, хутран-ситрен иккĕ хутлисем те тĕл пулаççĕ.
Элĕкрен Хирлеппуçне çити Торăпкасси витĕр асфальт сарнă автомобиль çулĕ пырать.
2010 çулхи авăн уйăхĕнче яла хытă витĕмлĕ (асфальт сарнă) çула кĕртес ĕçсене тапратнă. thumb|right|200px|Вĕтĕ чул сарма çĕре илнĕ.
Асфальт çулне малтанлăха Тăкăрлăк урамĕн çуррине кăна хунă.
Çутçанталăк пурлăхĕ
Ял çумĕнче лăсăллă тата çулçăллă вăрман тӳпене кармашать. Унта хыр, чăрăш, çемçе чăрăш, пихта, çăка, хурама, хурăн, вĕрене, тирек, йăмра ӳсет. Йывăç хӳтлĕхĕнче, уй-хирте тĕрлĕ вĕçен кайăк, вĕсен хушшинче хурчка, тăмана, ӳхĕ, тăрна, шăнкăрч, шăпчăк, чĕкеç, тăри, пилеш кайăкĕ, улатакка, пăрчăкан, куккук, вĕршĕн тата урăххи те йăва çавăрса чĕпĕ кăларать.
Çырмана пӳлсе тунă шыв кӳллисенче чылай хир кăвакалĕ самăрланать. Кунта уланкă, карп, карас тата тĕрлĕ пулă чӳхенет.
XVIII ĕмĕр
1774 çулхи утă уйăхĕнче Пугачёв хăйĕн çарĕпе ял çывăхĕнчен Шăмат вулăс çĕрне иртсе кайнă. 1907 çулта çырса илнĕ асаилӳре çав вăхăтсене çапла асăнса çырнă :"'От Хирлеппось Пугачёв направился в Шуматовскую волость, между Тогач и Хирлеппоси есть большой уже высохший дуб, известный под названием в народе 'Дуб 12 попов'. На нем были повешены восставшими крестьянами 12 священников. Близ Хирлеппось есть 'Царевна земля' (ĕмпӳ çĕрĕ). Длина этого земельного участка 3 версты, ширина 1 верста. (НА ЧНИИ, отд. 3, ед. хр. 17, л. 9)."
1781 - 1782 çулсенче ирттернĕ халăх çыравĕнче çапла çырнă:"'Милюшева, при р. Хирлеп, 151 ревизских душ'" Çак çулсенче Хирлеппуç ялĕ 19 килтен тытăнса тăни паллă пулать. 1859 çул тĕлне вара ялта 23 кил, 66 арçынпа 75 хĕрарăм, 1907 çулта — 482 çын пурăннă, 1926 çулта  — 125 кил пулнă, 539 çын пурăннă.
XX ĕмĕр
thumb|Хирлеппуçĕнчи 8 çул вĕренмелли шкул ушкăнĕ Волгорадра. 1975 çул. 20-мĕш ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче ялта 4 çиларманĕ ĕçленĕ.
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă.1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20-мĕшĕ хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
1970-мĕш çулсемчен ял çумĕнче çиларманĕ, виçĕ киремет юманĕсем ларатчĕç. Халĕ ĕнтĕ çак ĕлĕххи палăксем кун-çул тамăкĕнче çĕтрĕç.
XXI ĕмĕр
2013 çулта ялта çĕнĕрен фельдшер-акушер пунктне туса лартнă, унта терапевтпа фельдшера ĕçлеме çĕнĕ медицина кăралне вырнаçтарнă. Çак çулăн çурла уйăхĕн 20-мĕшĕнче хальхи медицина модульне республикăн социаллă аталанăвĕпе сывлăха сиплес министрĕ Алла Самойлова, район ертӳçисем Дубинин тата Куликов, район пульницин тĕп тухтăрĕ Платонов А. И уçнă.
Хуçалăх
30-мĕш çулсенче "Хĕрлĕ уй" колхоз йĕркеленĕ. Каярах ăна "Хĕрлĕ Октябрь" ята куçарнă.
80-мĕш çулсенче районта совхоз йĕркелеме тытăннипе колхоза пĕтереççĕ, ялсен çĕрне "Аликовский" совхоза кĕртеççĕ.
90-мĕш çулсенче совхоза темиçе ял хуçалăхне пайлаççĕ.
Тепĕртакран хуçалăх пурлăхне аркатаççĕ. Халĕ ферма ишĕлчĕксем çеç кунта паллă колхоз ĕçленине кăтартаççĕ.
Çавăн пекех
Малти Хирлеп, Кайри Хирлеп, Мăн Хирлеп.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕнчи пурăнан вырăнсем Категори:Хирлеп юханшыв тăрăхĕ
Годольфин Арабиан
мини|Годольфин Арабиан. Джордж Стаббс ӗҫӗ
Годольфин Арабиан (1724 ҫ. патне—1753) — хальхи таса юнлӑ утланса ҫӳремелли лашасен (ыттисем Байерли Тюрк тата Дарли Арабиан) ӑратне никӗсленӗ виҫӗ ӑйӑртан пӗри. Ятне хӑйӗн хуҫинчен, Фрэнсис Годольфинран, иккӗмӗш Годольфин графран илнӗ.
Каҫӑсем
Категори:Паллӑ чӗрчунсем, алфавитпа Категори:Паллӑ лашасем
Филипп Нуаре
Кун-çулĕ
Артист пурнăçĕ пуçламăшĕнче драма театр пултарулăх енĕпе палăрать. Кайран кинофильмсенче выляса чапа тухать. Хăйĕн пурнăç ĕçĕнче арçын рольне паха вылянăшăн икĕ хутчен —Робер Энрико «Кивĕ пăшал» (1976 çул) тата Бертран Тавернье «Пурнăç, урăх нимĕн те» (1990 çул) кинофильмĕсенче— «Сезар» парнине — Франци синематографин мăн парнине тивĕç пулать. 90-мĕш çулсенче франци театăрĕсенче ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Франци арисчĕсем Категори:Лильре çуралнисем Категори:Юпан 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1930 çулта çуралнисем Категори:Чӳк 23-мĕшĕнче вилнисем Категори:2006 çулта вилнисем Категори:BAFTA парни лауреачĕсем
Орфоэпи словарĕ
Орфоэпи словарĕ, — сăмахсене сасăпа ударени тĕлĕшĕнчен мĕнле каламаллине çырса кăтартакан словарь. Унта сăмахсене алфавит тăрăх вырнаçтарса тухаççĕ. Кашни статьянах çапла йĕркелеççĕ: малтан сăмахăн çырури формине çыраççĕ, унтан ăна сасăпа ударени тĕлĕшĕнчен мĕнле каламаллине кăтартаççĕ.
Чăваш чĕлхин ятарласа уйрăм кĕнекен кăларнă орфоэпи словарĕ ку таранччен пĕрре те пулман. 1972 çулта «Чĕлхе культурин ыйтăвĕсем» ятлă кĕнекере (Ш., 1972) А.Е. Горшков çырнă «Чăваш чĕлхин кĕске орфоэпи словарĕ» пичетленсе тухнă. Унта статьясене çакăн пек йĕркеленĕ: малтан сăмахăн çырури формине ударени лартса çырса панă, скобкăра çав сăмахăн орфоэпи йăнăшне, юлашкинчен ăна мĕнле каламаллине кăтартнă.
Категори:Лингвистика
Бахчисарай районĕ
Бахчисара́й райо́нĕ (Бахчисарайський район, Bağçasaray rayonı, Багъчасарай районы) — Крым Автономи Республикин 14 районĕнчен пĕри. Çурутравăн кăнтăр-анăç пайĕнче вырнаçнă. Территорин чылай çĕрĕнче ту-сăрт, çурçĕр-анăçра кăна, тинĕс хĕрри çумĕнче, çĕр пичĕ тӳремлĕ.
Вырăнти халăх
Мĕнпур украин 2001 çулхи халăх çыравĕпе район территоринче 92 542 çын пурăннă. Этнос йышĕпе çапла:
Район тытăмĕ
300px 1 — Бахчисарай хула канашĕ 2 — Ароматное ял канашĕ 3 — Верхоречье ял канашĕ 4 — Вилино ял канашĕ 5 — Голубинка ял канашĕ 6 — Долинное ял канашĕ 7 — Железнодорожное ял канашĕ 8 — Зелёное ял канашĕ 9 — Каштаны ял канашĕ 10 — Хĕрлĕ Макăнь ял канашĕ 11 — Куйбышево паççулкă канашĕ 12 — Песчаное ял канашĕ 13 — Плодовое ял канашĕ 14 — Почтовое паççулкă канашĕ 15 — Скалистовское ял канашĕ 16 — Табачное ял канашĕ 17 — Тенистое ял канашĕ 18 — Угловое ял канашĕ
Влаç
Район ертӳçисем — патшалăх район администрацин пуçлăхĕ Ильми Умеров тата район канашĕн ертӳçи Александр Таряник.
Транспорт
Чукун çул чарăнавĕсем: Бахчисарай, Почтовая, Самохвалово, Сирень.
Автомобиль çулĕсем — 762 км, çав шутра хытă витĕмлисем — 500 км.
1467
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сяттей-Ты-Вис
Сяттей-Ты-Вис (Сяттэ-Вис) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Роговая елгасының сул жагалауынан224 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 61 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Хĕрлĕхолмский
Хĕрлĕхолмский — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 8325  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452852, ОКАТО кочĕ — 80233847001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Орфографи сăмахсарĕ
Орфографи сăмахсарĕ — литература чĕлхинчи сăмахсемпе вĕсен грамматика формисене мĕнле çырмаллине кăтартакан пособи. Сăмахсене тупма çăмăл пултăр тесе алфавит тăрăх вырнаçтарса тухаççĕ.
Чăвашла орфографи сăмахсарĕсен кун-çулĕ
Чăваш чĕлхин орфографи сăмахсарĕсем Октябрь революцийĕччен пулман, анчах орфографин тĕп йĕрке виçисем И.Я.Яковлевпа унăн вĕренекенĕсем кăларнă кĕнекесенчех çирĕпленсе юлнă, вĕсем халĕ те вăйра шутланаççĕ. Чăваш чĕлхин орфографи сăмахсарĕсем совет тапхăрĕнче çеç тухма тытăнаççĕ. Чи пĕрмĕш орфографи сăмахсарне Н.И. Ванеркке хатĕрленĕ, вăл 1926 çулта пичетленсе тухнă. Унта пурĕ 8 пин ытла сăмах кĕнĕ. Сăмахсар çумне Чăваш АССР Тĕп ĕçтăвкомĕ 1926 çулхи юпа уйăхĕн 2-мĕшĕнче çирĕплетнĕ орфографи йĕрке виçисене хушса панă. Хушса çĕнетнĕ иккĕмĕш кăларăмĕ 1929 çулта тухнă, унта пурĕ 13 пин сăмах çырса кăтартнă, анат диалекчĕн сăмахĕсемпе юнашар тури диалектра тĕл пулакан сăмахсене те кĕртнĕ, вĕсене те литература чĕлхин виçи тесе пăхнă (тĕслĕхрен, çытар — минтер, яш — йĕкĕт, куршĕ — пускил т.ыт.те).
Чи пысăк сăмахсар 1963 çулта пичетленсе тухнă (21 пин сăмах).
Чăваш АССР Министрсен Канашĕ 1967 çулхи çĕртме уйăхĕн 28-мĕшĕнче «Чăваш чĕлхи орфографийĕн тĕп правилисене» хăш-пĕр улшăнусем кĕртес пирки йышăнăва çирĕплетнĕ хыççăн «Чăваш чĕлхи орфографийĕн кĕске сăмахсарĕ» пичетленсе тухать (1969). Калăпăшĕпе 1963 çулта тухнă сăмахсартан вăл чылай пĕчĕк. 1963 тата 1969 çулсенче тухнă орфографи сăмахсарĕсем пĕр-пĕринчен чылай уйрăлса тăраççĕ. Çакă вăл уйрăмах вырăс чĕлхинчен кĕнĕ сăмахсене мĕнле çырассипе тата сăмахсене пĕрле, уйрăм е дефиспа çырассипе çыхăннă.
2002 çулта «Чăваш чĕлхин орфографи сăмахсарĕ» пичетленсе тухрĕ (пухса хатĕрлекенĕ А.А. Алексеев).
Вуламалли
Категори:Сăмахсарсем Категори:Орфографи
Хĕллехи юханшыв
Зимняя Речка — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Тагаза
Тагаза — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Тандошка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Хĕллехи юханшыв
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Тагаза
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Хĕллехи юханшыв
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Тагаза
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Япони
Япони е Яппун ( Нихон е Ниппон, официаллă ячĕ Нихон-коку е Ниппон-коку) — Хĕвелтухăç Азири утравсем çинче пурăнакан халăхсен патшалăхĕ. Японин тĕп хули — Токио.
Япони патшалӑх ялавӗ: Японин гимнĕ — Кими га йо
Тавралăхĕ
right|250px|thumb|Японин космосран тунă ӳкерчĕкĕ
Япони Лăпкă океанра Китай, Корей тата Раççей çывăхĕнче (Охотск тинĕсĕпе Хĕвелтухăç Китай тинĕсĕ хушшинче) вырнаçнă. Япони виççĕр ытла утравран тăрать. Вĕсенчен чи пысăккисем — Хоншу, Хоккайдо, Кюшу тата Шикоку. Утравсенчен ытларахăшĕнче тусем пур (вĕсенчен чылайăшĕ вулкансем). Тĕслĕхрен, Японири чи çӳллĕ ту — Фуджи — вулкан.
right|250px|thumb|
Халăхĕ
Халăх йышĕ енĕпе Япони тĕнчере вуннăмĕш вырăн йышăнать (128 миллиона таран çын). Аслă Токио (Токио хули тата ун çывăхĕнчи темиçе префектура) — тĕнчери чи пысăк метрополи (30 миллион ытла çын).
Административлă пайĕсем
right|thumb|Японин префектурисем
Этимологи
Япони ятĕнчи иероглифсем «хĕвел тухăçĕ» е «кун пуçламăшĕ» тенине пĕлтереççĕ. Çавăнпа ĕнтĕ хăш-пĕр чух Япони çинчен «Хĕвел тухакан çĕршыв» теççĕ.
Япони хаçачĕсем
Японин чи паллă хаçат сайт сайчĕсем:
Япун алкоголь ĕçмисем
Категори:Япони Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Норвег чĕлхи
Каçăсем
Категори:Норвеги чĕлхисем *
Риу-Негру (юханшыв)
Риу-Негру — Амазонкан чи пысăк сулахай юппи. Амазока бассейнне кĕрет, анчах шывăн пĕр пайĕ Касикьяре витĕр Кăнтăр Америкăри тепĕр пысăк юханшывран - Оринокороан кĕрет. Амазонкăна кĕнĕ вырăнтан 600 çх çӳлерех карапсем ишеççĕ. Шывĕ хăмăр тĕслĕ. Сезонсем тăрăх шыв шайĕ питĕ вăйлă ылмашать. Ĕйу вăхăтĕнче сельва тăрăх 35 çх таран сарăлать, шыв юхни сисĕнмест.
Байерли Тюрк
мини|Байерли Тюрк. Джон Вуттон ӗҫӗ
Риу-Негру (юханшыв)
Вуламалли
Категори:Бразили юханшывĕсем Категори:Венесуэла юханшывĕсем Категори:Колумби юханшывĕсем Категори:Амазонка юпписем
Байерли Тюрк
Байерли Тюрк (1724 ҫ. патне—1753) — хальхи таса юнлӑ утланса ҫӳремелли лашасен (ыттисем Годольфин Арабиан тата Дарли Арабиан) ӑратне никӗсленӗ виҫӗ ӑйӑртан пӗри. Ӑна Роберт Байерли капитан Буда патӗнчи ҫапӑҫура (1686) тытса илнӗ те, каярах вара вӑл Байерли капитанӑн вӑрҫӑ лаши пулнӑ.
Каҫӑсем
Категори:Паллӑ чӗрчунсем, алфавитпа Категори:Паллӑ лашасем
Денискино
Денискино — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 660 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453282, ОКАТО кочĕ — 80254825001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Ахрăм
Ахрăм (eсhо, ēсhō , ἠχώ — сас таврăнăвĕ) — физика пулăмĕ,
Ахрăм тĕсĕсем
1)Пĕр хутлă ахрăм —
Австрази
Австразия (Austrasia) — Меровинг франкĕсен патшалăхĕн çурçĕр-тухăç пайĕ (кăнтăр-анăç пайĕнче — Нейстри ларнă).
Истори
Мааспа Мозелĕн шыв-çĕрĕсене, çаплах Рейнран тухăçалла территорине (халĕ унта Францин çурçĕр-тухăç çĕрĕсем, Бельги, Нидерланд, çаплах Германин анăç территорийĕ те) йышăннă. Австрази тĕп хули Мец хулинче танă, çапах та хăш тăрăмĕсем резиденцине Реймс хулинче тытнă.
Австрази административлă енĕпе 511 çулта, Хлодвиг çĕре кĕрсен франксен патшалăхĕ иккĕне пайланнă хыççăн йĕркеленет. Австрази Хлодвигăн аслă (тăван мар) Теодорих ывăлĕн аллине лекет. VI—VII ĕмĕрсенче Австрази вăхăтлăха хăй тĕллĕ патшалăх йĕркипе те пурăнать, ăна патшасемпе майордомсем тытса пыраççĕ. Австрази майордомĕсенчен, 687 çулта тӳррипе франксен патшалăхĕн тăрăмĕсем пулса, Каролинг ăрăвне пуçласа яраççĕ.
Аслă Карл несĕлĕсем ертсе пынă чух Германи шутне кĕрет.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Франци историйĕ Категори:Германи историйĕ Категори:Франксем