cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Характер (психологи)
Характер (гр. charakter уйрăмлăх, паллă)), — пĕр-пĕр çыннăн, халăхăн, е урăх япалан ытти çавăн пек япаласенчен ăрасна палăрса тăракан ăшри пахалăхĕсем; çынăн кăмăлĕ; нимĕнле чарусене те пăхмасăр хăй ирĕкне кăтартма пултарни; ирĕкĕн, кăмăлăн вăйĕ.
Нимĕç психологĕ Э.Кречмер сĕннĕ тăрăх çын характерĕ кĕлеткинчен килет. Кĕлеткерен уйрăлса тăракан çак характерсене вăл палăртнă: Характер енĕсене кăтартассипе характерсем вăтам, палăртуллă, виçерен тухнă шайсем çине пайланаççĕ.
Категори:Психологи
Кĕçĕн Шишеняк
Кĕçĕн Шишеняк — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зилим юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Анисимов Яков Анисимович
Кун-çулĕ
Хусан кĕпернин Етĕрне уесĕнче(хальхи Муркаш районĕ) чухăн хреçчен кил-йышĕнче çуралнă. Карманçырми, Уйкас Апаш е Якаткасси тесе калаççĕ. Чăваш.
Яков вуннă тултаричченех ашшĕпе амăшĕ çĕре кĕреççĕ. 1920-мĕш çултан ача çуртĕнче çитĕннĕ, вĕреннĕ. Яла таврăнсан комсомола кĕнĕ.
1925-мĕш çулта Шупашкарта облаçри парти шкулĕнчен вĕренсе тухнă, кайран Чуманкассинчи вулав çуртĕнче ĕçленĕ. Отарккă ялĕнче хута вĕрентнĕ. 1932-мĕш çулта Чулхулари коммунистсен университетĕннче пĕлӳ илсе Мăн Сĕнтĕре таврăнать. Унта вăл райком секретарĕ тата Сĕнтĕр районĕн военкомĕ пулса ĕçлет.
1934—1935 çулсенче Анисимов парти мобилизаципе Хĕрлĕ Çарта офицер пулать. Хĕрлĕ Çара 1938-мĕш çулхи юпа уйăхĕнче Совет военкомачĕ урлă чĕнеççĕ. Вăрçăра 1941-мĕш çулхи çурла уйĕнчен, 1-мĕш Украина партизан полкĕнче, çапăçать.
1944-мĕш çулхи ака уйăхĕнченпе 2-мĕш Украина фрончĕн 46-мĕш армин 108-мĕш гварди стрелоксен дивизин 311 гварди полкĕн батальон командирĕн çумĕ. 1944-мĕш çулхи раштавăн 15-мĕш каçхине Эрчи хули патĕнче батальон пайĕпе Дунай урлă каçса плацдарм йышăнать. Тăшман контратакине сирнĕ чухне 6-кĕпçеллĕ миномет машинине хăй çунтарса ярать. Йывăр самантра салтаксене контратакăна çĕклет. Çак çапăçура пуçне хурать.
Эрчи хулинчи масарта пытарнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннăскерсем Категори:ССКП пайташĕсем Категори:Венгрире вилнисем
Мăн Бакал
Мăн Бакал — Раççей территоринчи юханшыв. Челепи облаçĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Сатка юппи юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Кĕçĕн Сатка юпписем
9 (хисеп)
9 (тăххăр) — 8-па 10 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Страсбург
Стра́сбург (Страсбу́р, Strasbourg, Straßburg, Argentoratum) — Франци хули, Эльзасăн историллĕ тĕп хули тата Нижний Рейн департаменчĕн префектури. Илль çинче, Рейнран 3 çм анăçăлла, Германи чиккинче, Кель нимĕç хулине хирĕçле вырнаçнă.
Халăх йышĕ 272 800 çын (2004 ç.).
Ячĕ
Хулан «Штрасбург» (Straßburg) нимĕç ячĕ «çул çумĕнчи кармана» пĕлтерет.
Страсбург соборĕ
right|120px|Соборăн шалĕ
Витнĕ кĕперсем
120 px|right
Каçăсем
* Категори:Францири тĕнче кăнарĕ Категори:Чыслă легион орденлă хуласем Категори:Малтан нимĕç хулисем
Партас
мини Партас - карп йышши пулă. Кĕлетки çур метра çитет, йывăрăшĕ - 4 килограма. Партас çу уйăхĕнче вăлча сапать. Ун кĕлетки çавракарах, кĕмĕл тĕслĕ. Аялти çунаттисем хĕрлĕрех. Ку пулă шыв хăвăрт юхакан, çĕмĕрт, хăва ӳсекен çыран хĕррине килĕштерет. Апат енчен нимĕн те тиркемест. Хĕллехи вăхăтра е çывăрать, е тĕлĕрсе выртать.
Каçăсем
Категори:Карп йышшисем
Телефон
thumb|200 px Телефон (грек: τῆλε (ti:le) теле = инçе тата φωνή (fɒni:) фон = сасă) — Сасăсене электричество сигналĕсесимпе инçете çитермелли хатĕр.
Хальхи вăхăт
Хальхи вăхăтра ахаль телефонсем пуçсăр çак тĕслисем пур:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Телефонлă çыхăну
Йывăç (панăлăхсен тытăмĕ)
Йывăç — информатикăра: панăлăхсен тытăмĕн чи анлă сарăлнă тĕсĕсенчен пĕри, вăл йывăç евĕр тытăма çыхăннă тĕвĕсен йышĕ пек кăтартать. Çыхăннă тата циклсемсĕр граф пулса тăрать. Чылай чухне урăх малсăлтавсене те хушаççĕ — граф аякĕсем ориентациленменнине, граф аякĕсен йывăрăш çуккине.
Туймазă
Туймаçи — Пушкăрт Республики хули, Пушкăрт Республикин Туймазă районĕн центрĕ.
Тавралăхĕ
Туймазă районĕ республикăра хуçалăх енчен чи аталаннă пайĕ шутланать.
Халăхĕ
2005 çулта 95 пинĕ çын пурăннă.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстан хулисем
Вой-Пемданъю (Кымбажью юппи)
Вой-Пемданъю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кымбажью юханшывăн сылтăм çыранĕпе 23 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Вăрманкас (Муркаш районĕ)
Вăрманкас, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
10 (хисеп)
10 (вуннă) — 9-па 11 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Мианкале çурутравĕ
Мианкале́ — Иранри Мазендеран провинцийĕн çĕрне кĕрекен çурутрав, Каспи тинĕсĕн кăнтăр енчи çыранĕ хĕрринче вырнаçнă..
Çурутрав анăçран тухăçа 55 çухрăм тăсăлать. Чи ансăр вырăнта 800 метр сарлакăш, чи анлинче — 3,7 çухрăм тарин. Ун хĕрринче Горган кӳлмекĕ вырнаçнă.
Кунта Ашураде, Гезеле Мехди тата Гезеле Шамали ялсем вырнаçнă.
Çурутрав çĕрĕ — вĕçенкайăксен заповедникĕ. Çапах та канма килекен çынсем нумайланнине пула хăш-пĕр кайăксен тĕсĕсем çухални патнех çитнĕ.
Каçăсем
Категори:Каспи тинĕсĕнчи çурутравсем Категори:Иранри биосфера резервачĕсем Категори:Иранри çурутравсем
Кивĕ Кызыл-Яр
Кивĕ Кызыл-Яр — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 195 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452836, ОКАТО кочĕ — 80250850000.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Каран (Мелеуç районĕ, Мелеуç ял тăрăхĕ)
Каран  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 446 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453851, ОКАТО кочĕ — 80241850001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Каран (Мелеузовский район, Мелеузовский сельсовет)
Çурла, 31
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Маркис де Сад
Донасьен Альфонс Франсуа, граф де Сад (Donatien Alphonse François, comte de Sade), ытларах хăйĕн маркиз де Сад (marquis de Sade; 1740—1814) литература ячĕпе паллă — франци çыравçи. Унăн хушамачĕпе çынна ыраттарса е (унижая?) туяннă секс килĕнӳллĕхне палăртаççĕ, (Р. фон Крафт-Эбинг сексолог  ĕçĕсенче) садисăм теççĕ (каярахпа садисăм, садист сăмахсемпе анлăрах усă курма тытăнаççĕ).
Кун-çулĕ
thumb|Сад ăрачĕн гербĕ
Каçăсем
[
Категори:Франци çыравçисем Категори:Маркиссем
Бичурино (Перĕм Ен)
Бичурино (Озын Ялан) — Перĕм Енри Барда районĕнчи чиркӳ ялĕ. Бичурино ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 1373 çын, çав шутра 646 арçын тата 727 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 1339 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 13 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Аслă Греци
мини|400px|Аслă Греци картти Аслă Гре́ци (Μεγάλη Ἑλλάς, Magna Graecia) — авалхи тапхăрта в (п.эрч. VIII ĕмĕртен пуçласа) никĕсленĕ авалхи грек колонисемлĕ историллĕ облаç, унăн шутне хальхи Кăнтăр Италин территорийĕ, Апеннин çурутравĕ тата Сицили: (Кумы, Капуя, Элея (элеат-философсен тăван çĕрĕ), Тарент, Неаполь, Сибарис, Сиракузы (Архимедăн тăван çĕрĕ), Кротон (Пифагор пурăннă вырăн) тата ур.) кĕнĕ.
Дамаванд
Дамаванд — Эльбурс сăрт хырçинче вырнаçнă сӳнсе ларнă стратовулкан, сăрт. Иранăн Мазендеран провинцийĕнче вырнаçнă, патшалăхăн чи çӳллĕ вырăн шутланать (тинĕс шайĕнчен 5610 м çӳллĕшне çитет).
11 (хисеп)
11 (вунпĕр) — 10-па 12 хушшинчи натураллă хисеп.
Дамаванд
Дамаванд сăрчĕпе перссен чылай халапĕ çыхăннă.
11 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Дамаванд
Форми тăрăх сĕвек конус, сăрт хырçинчен 1,5 çх çӳллĕш хăпарса тăрать. Вулкан ытларах андезитлă лавăпа йĕркеленнĕ. Сăрт айăккисенче пăрлăхсем пур.
thumb|left|350px|[[Мазендеран провинцийĕн картти, сăрт вырăнне кăтартнă]]
Категори:Иран сăрчĕсем Категори:Иран вулканĕсем Категори:Сӳннĕ вулкансем Категори:Стратовулкансем
Трактор тăвакансен проспекчĕ (Шупашкар)
Трактор тăвакансен проспекчĕ — Чăваш Енĕн Шупашкарти Калинин районĕнчи урамĕ.
Çĕнĕ Кăнтăр микрорайонĕн урамĕ.
Пулса тухни
Ятне XX ĕмĕрти 70-мĕш çулсен вĕçĕнче, трактор савутне - ШПТС — тăвакансене халалласа панă. Унчен 9-мĕш Пиллĕкçуллăхĕн проспекчĕн пайе пулнă.
Каçăсем
Трактор тăвакансен
Вырăс Православи Чиркĕвĕ
thumb|right|280px|Cathedral of Christ the Savior, [[Мускав]] Вырăс Православи Чиркĕвĕ ( Русская православная церковь ) — тĕнчери православи чиркĕвĕн пайĕ.
Тĕп вырăнĕ — Мускав (Данил мăнастăрĕ).
Ĕçлев чĕлхи — авалхи славян чĕлхи.
Кун-çулĕ
thumb|left|180px|Данил мăнастăрĕ
Шупашкар тата Чăваш ен епархи
Шупашкар тата Чăваш ен епархи Чăваш енре вырнаçнă. Ертӳçи — Митрополит Варнава.
Каçăсем
Категори:Православи
Кизган
Кизган — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Хăвăрт Танып юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Сасан
Сасан пулă – карп йышне кĕрекен пулă. Кĕлетки 1 метра çитет, йывăрăшĕ –16 килограма. Ытларах чухне 8 килограмран иртмест. Сасан пулă 30 çул таран пурăнма пултарать тесе шутлаççĕ.
thumb|left|250|Сасан Ку пулă апат тиркемест – мĕн çаклатать, пĕтĕмпех çиет. Çавăн пиркиех питĕ хăвăрт ӳсет. 3-4 çултах 1 килограмран иртет.
Сасан тытма каяс пулсан кирек мĕнле тирев те илме пулать, анчах та ку пулă питĕ сисĕмлине асрах тытмалла. Калаçнине, сунасланине илтсен сасан апатпа илĕртнĕ вырăнтан пăрахса кайма та пултарать.
Каçăсем
Категори:Карп йышшисем
Cyprinus carpio
Йывăç (графсен теорийĕ)
Йывăç — это çыхăнуллă тата циклла мар граф. Çыхăнуллă тени тăрăсен хуть те мĕнле мăшăрĕ хушшинче маршрут пуррине пĕлтерет, циклла мар тени — циклсем çуккине. Кунтан, уйрăмман илсен, çакă тухса тăрать: йывăçра аяксен шучĕ тăрăсен шутĕнчен пĕрре чухлă пĕчĕкрех тата хуть те мĕнле икĕ тăрăна та пĕр маршрутпа çеç çыхăнтарма пулать.
Вăрман — йывăçсен йышĕнчен тăрать.
Асăрхавсем
Категори:Графсен теорийĕ Категори:Йывăç (панăлăхсен тытăмĕ) * Категори:Йывăç
Санкт-Петербург
Санкт-Петербург, Питӗрпур — Раççей хули. Хулара Ленинград облаçĕпе Çурçĕр Хĕвеланăç Федераллă округĕн администрациĕ вырнаçнă. Хула тĕнчери чи хитре хуласенчен пĕри шутланать. Нева юханшыв хĕрринче ларать (хула тăрăх 28 çухрăм юхать).
1914 çулхи çурла уйăхĕн 31 хыççăн Петроград ятлă, 1924 çулхи кăрлачăн 16 хыççăн — Ленинград, 1991 çулхи авăн уйăхĕн 6 хыççăн каллех Санкт-Петербург ятлă пулнă. Хулана 1703 çулта Пётр I патша никĕсленĕ. 1712 — 1918 çулсенче Раççей Империĕн тĕп хули пулнă.
Халăх йышĕ 4 661,2 пин (2002) çынпа танлашать.
Хулара пĕтĕмпе 800 кĕпер патнелле, 218 вĕсенчен çынсем каçмаллискерсем.
Пайланăвĕ
Санкт-Петербург 20 район çине пайланать.
Аслă пĕлӳ керменĕсем
Петербург является признанным центром высшего образования России. В городе базируются десятки государственных и частных высших учебных заведений, наиболее известны из которых следующие:
Асăрхавсем
Категори:Раççей хулисем Категори:Санкт-Петербург
Çирĕк ай
Çирĕк ай карп йышши пулă. Кĕлетки 13 сантиметртан иртмест, йывăрăшĕ – 8 грамран. Шыв çирен çирĕк ай ик аякки тăрăх тĕксĕмрех йĕрсем пуррипе уйрăлса тăрать. 5-6 çултан ытла пурăнамасть. Ку пулă какайĕ йӳçекрех пирки апата юрăхлах мар.
Çирĕк ай – Чăваш Республикин Хĕрлĕ кĕнекине кĕнĕ пулă.
Каçăсем
Категори:Карп йышшисем
Генеалоги
Генеалоги — йăх йĕркисене палăртса кăтартакан, çынсен тăванлăх çыхăнăвĕсене тĕпчекен истори тĕпчев уйрăмĕн пĕр пайĕ. Анлăрах илсен, генеалоги — тăванлă çыхăнусене тĕпчекен уйрăм пулать.
Дюйм
Пĕрлехи хыпарсем
Юлашки вăхăтра Америкăран килекен техникăсемпе техника терминологийĕсене пула ку сăмах Раççейре самай пурнăçа кĕрсе пырать. Ку виçепе, тĕслĕхрен, тĕрлĕ компьютер хатĕрĕсен калăпăшĕсене виçеççĕ: дискетăсен, хытă дисксен, дисплейсен, т. ыт. «Дюймри пăнчăсен» (dpi) тата «дюймри йĕрсен» (lpi) виçисемпе тĕрлĕ кĕртсе кăларакан графика хатĕрсен анлăш пултараслăхне кăтартаççĕ. Телевизор приёмникĕн диагональне енчен те CCCР вăхăтĕнче сантиметрсемпе виçнĕ пулсан, халĕ дюймсемпе виçеççĕ.
Кун-çулĕ
Дюйм сăмаха Раççее Пётр I илсе килнĕ тесе калама пулать.
Каçăсем
Категори:Хушă виçисем
Tomme (lingtemaat)
12 (хисеп)
12 (вуниккĕ) — 11-пе 13 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Войса-Вож
Войса-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Роговая юханшывăн сылтăм çыранĕпе 65 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кăрлач, 16
Пулăмсем
right|90px|Иерусалим патшалăхĕн гербĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Чăваш Тимеш
Чăваш Тимеш, Căvaš Timeš — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 850 çын, çав шутра 414 арçын, 436 хĕрарăм пурăннă.
Таныповка
Таныповка — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 98 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452836, ОКАТО кочĕ — 80250850009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Вăрăмой
Вăрăмой, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
13 (хисеп)
13 (вунвиççĕ) — 12-пе 14 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Королёв Сергей Павлович
Серге́й Па́влович Королёв (1906 сулхи раштав, 30 ( 1907 çулхи кăрлач, 12), Житомир — 1966 çулхи кăрлач, 14, Мускав) — совет ăслăхçи, конструктăр тата СССР-ăн ракета-космос карапĕсен тата ракета хĕçпăшалĕн техникин ăстала ертӳçи, совет космонавтикин ашшĕ.
Сергей Королёв —стратегиллĕ совет вăтам тата континентсем хушши инçетлĕ ракета хĕçпăшалне тăваканĕ тата ĕçлĕхлĕ космонавтикăна никĕслекенĕ. Ракета техники вали вăл шутласа кăларнă конструктор ĕç-хĕлĕ совет ракетăллă хĕçпăшал аталанăвĕнче çав тери сумлă пулать, ĕçлĕхлĕ космонавтикăшăн тĕнчелле паллă куранать. С. П. Королёвăн хастар ĕçĕ-хĕлĕ пирĕн çĕршыва стратегиллĕ паритета хăпартать, СССР малти ракетă-космос тĕрĕклĕхĕ пулса тăрать.
Карас (пулăсен речĕ)
thumb|left|250|Хĕрлĕ карас Хĕрлĕ карас ахаль карасран тĕсĕпе кăна мар, пурăнма кăмăллакан вырăнĕпе те уйрăлса тăрать. Вăл ытларах юхан шывра пурăнма кăмăллать. Ытти енчен карассен икĕ тĕсĕ те пĕрешкелтерех.
Королёв Сергей Павлович
Икĕ хутчен Социализм Ӗçĕн Паттăрĕ, Ленин преми лауреачĕ, ССРП Ăслăăх Академийĕн академикĕ. ССКП шутĕнче 1953 çултанпа.
Карас (пулăсен речĕ)
Каçăсем
Категори:Карп йышшисем
Королёв Сергей Павлович
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
С. П. Королёв 1907 çулта кăрлач, 12 Житомир хулинче (Украина) вĕрентӳçĕсен çемйинче çуралнă. Виçĕ çул тултарсан ашшĕпе амăшĕ уйрăлаççĕ. Сережăна вара амăшĕ Нежина кукамăшĕпе кукаçĕ патне кайса яраççĕ. 1917 çултанпа амăшĕпе тата усрав ашшĕпе, Мария Николаевна тата Григорий Михайлович Баланинсемпе Одессăра пурăнать, вĕсен пулăшăвĕпе шкул программине ăс-тăна илет. Шкул çулĕсенчех Сергей питĕ тавçăруллă тата авиаци техники патне чарайми туртăмлă пулнă. 1922-24 çурт-йĕр тăва профессиллĕ шкулта вĕреннĕ, тĕрлĕ курсра та пĕлӳ пухнă.
Баллистика ракетисене ăсталани
right|thumb|198px|С. П. Королёв палăкĕ.[[Кейӳ]]
Çын тунă Çĕрĕн пĕрремĕш спутникĕ
thumb|200px|[[Р-7 копийĕ Мускавра, ВДНХ]]
Каçăсем
Категори:Кăрлачăн 12-мешĕнче çуралнисем Категори:1907 çулта çуралнисем Категори:Житомир Категори:Кăрлачăн 14-мешĕнче вилнисем Категори:1966 çулта вилнисем Категори:Социализм Ӗçĕн Паттăрĕсем Категори:Ленин премин лауреачĕсем Категори:Ленин орденĕн кавалерĕсем Категори:«Хисеп палли» орден кавалерĕсем Категори:ССРП ĂА академикĕсем Категори:МАТУ Категори:МФТИ вĕрентӳçисем Категори:Раççей космонавтикине никĕслекенсем Категори:ССРП конструкторĕсем Категори:ССРП ăсчахĕсем Категори:ССРП инженерĕсем
Бардабашка 1
Бардабашка 1 (1нче Бардабаш) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Бичурино ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 261 çын, çав шутра 129 арçын тата 132 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 276 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 18 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Авăн, 6
Пулăмсем
right|120px|Ираклионри Венеци карманĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Мăн Бердяуш
Мăн Бердяуш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Мăн Сатка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Сатка юпписем
Кизыляр
Кизыляр — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
1965
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Нордовка
Нордовка — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1015 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453882, ОКАТО кочĕ — 80241855001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Атикасси
Атикасси, Atikassi — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял .
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
14 (хисеп)
14 (вунтăваттă) — 13-пе 15 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Амстердам (утрав, Шпицберген)
Амстердам утравĕ (Amsterdamøya) — Анăç Шпицбергенăн çурçĕр-анăç çыранĕ çумĕнчи пĕчĕк утрав.
Истори
Утрава Виллем Баренц 1596 çулта тупса уçнă. 1614 çулта утрав çине голландсем аннă; çакăнтан ĕнтĕ хăйĕн ятне туяннă. 1619 çулта утравăн кăнтăр-тухăç сăмсахĕнче кит сунарçисен базине йĕркеленĕ, унпа юнашар пурăнан вырăн никĕсленнĕ. 1640-çулсенче Смеренбург голландсемпе дансен хирĕçĕвне пула сӳнме тытăнать. 1660 çулта çынсем кунтан тухса каяççĕ. 1973 çулта Смеренбург ишĕлчĕкĕсем Нордвест-Шпицберген наци паркĕ шутне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Шпицберген архипелагĕн утравĕсем
Тĕш (алгебра)
Тĕш —  алгебрăра:  куçарăвăн \ker\,f пек паллă тăвăнакан  палли; çак паллă f  куçару инъективлă куçаруран еплерех уйрăлса тăнине кăтартать.
Каçăсем
Категори:Пĕтĕмĕшле алгебра Категори:Линилле алгебра Категори:Ушкăнсен теорийĕ Категори:Категорисен теорийĕ
15 (хисеп)
15 (вунпиллĕк) — 14-па 16 хушшинчи натураллă хисеп.
Тарăнвар
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 116 çын, çав шутра 65 арçын, 51 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Танып-Чишма
Танып-Чишма — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 16 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452836, ОКАТО кочĕ — 80250850010.
Сениэль Михаил Павлович
Сениэль Михаил Павлович (паспортри хушамачĕ Егоров, 1940 çул, раштав, 30, Саврăшпуç ялĕ, Аксу районĕ, Тутар АССР, РСФСР, СССР ç.) чăваш сăвăçи, прозăçи, тăлмачĕ.
Танып-Чишма
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Сениэль Михаил Павлович
СССР ÇП пайташĕ (1974).
Пурнăçĕ
Аксу вăтам шкулĕнчен, Чистай медицина училищинчен, Хусан университетĕн историпе филологи курсĕнчен, Мускаври Литературăн аслă курсĕнчен вĕренсе тухнă. Чăваш кĕнеке издательствин редакторĕ пулса 10 çул ытла ĕçленĕ.
Юлашки вăхăтра професиллĕ çыравçă.
Пултару ĕçĕсем
Сăвăсем, поэмĕсем çырать. «Ытарайми», «Савăнăç куççулĕ», «Çĕр чунĕ» ятлă кĕнекисем автор шухăш-кăмăлне лайăх палăртса тăратаççĕ.
Темиçе кĕнеке вырăсла та тухнă.
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Вырăсла тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем
Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР тăлмачĕсем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем
Хĕрлĕ çунат
Хĕрлĕ çунат карп йышши пулă шутланать. Унăн кĕлетки 36 сантиметртан иртмест, йывăрăшĕ – 1 килограмран. Вăлчине хĕрлĕ çунат çуллахи кунсем пуçланнă вăхăтра сапать. Çиелтен пăхма чапакпа пĕр евĕрлĕрех пулин те уйрăмлăхĕсем те пур. Хĕрлĕ çунатăн хуппи сарă ылтăн тĕслĕрех, çунаттисем те хĕрлĕрех, çутăрах. Тути çӳлелле пăхать.
Хĕрлĕ çунат курăклă, çав вăхăтрах юхăмлă шывра пурăнать. Пĕр вырнаçнă вырăнтан куçса кайма юратмасть.
Хĕрлĕ çунат апат тиркемест, вăлта йĕппи çине кирек мĕн тирсен те хыпать. Çуркунне ытларах ăмана кăмăллать, ăна шыв тĕпĕнче шырать. Вăлтана çаклансан хĕрлĕ çунат тӳрех курăк хушшине тарма тăрăшать. Çавăнпа та вăлта йĕппи çакланса ларас хăрушлăх пысăк
Каçăсем
Категори:Карп йышшисем
Войяшор
Войяшор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колвавис юханшывăн сылтăм çыранĕпе 58 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Курессааре
Курессааре (Kuressaare) — Эстонири Сааремаа утравĕ çинче вырнаçнă хули, Сааре маакондăн тĕпĕ. Хулара тинĕс гаванĕ тата аэропорт пур.
Географи
Хула Рига заливĕн хĕрринче, Сааремаа утравĕн кăнтăр çыранĕнче вырнаçнă.
Халăхĕ
Хулара 15 пинĕ çын (2004) яхăн пурăнть. Чылайăшĕ — эстонсем, татах вырăссем, украинецсем тата белоруссем (6 % майлă). Çынсем пулă тытса сутас ĕçĕпе, ялхуçалăх ĕçĕпе тата туризм енĕпе çыхăннă.
Истори
Паянкунхи Курессааре чиркӳ çыннисен малтанхи карманĕ вырăнĕнче вырнаçнă. Пĕрремĕш хутсенче 1381 çулта палăртнă. 1559 çулта ăна Дани патшалăхне панă, ун хыççăн 1563 çулта ăна хула хартипе тивĕçтернĕ, çапла вара вăл, Рига пекех хула ретне кĕнĕ. Брёмсебрск килĕшĕвĕпе хулана Швеци патшалăх шутне панă. 1721 çулчен çавăнтах шутланнă. 1710 çулта хулана (ун чухне ăна Аренсбург тенĕ) вырăс çарĕсем кĕрсе çунтарса янă. Çав вăхăтра кунта балт швечĕсем, нимĕçсем тата датчансем пурăннă. 1721 çулта Ништад килĕшӳпе Раççей империне кĕнĕ. 1952-1988 çулсенче Кингисепп ятлă пулнă. 1721—1917 çулсенче Раççейре, паллă курорт пулса кайнă. Шведсене Аслă Кĕтĕрне майра патша хушнипе çав вăхăтра утравран кăларса янă, вĕсем вара Украинăри Вербовка ялне пурăнма куçнă.
Категори:Эстони хулисем
Тĕмен районĕ
Тĕме́н райо́нĕ —Тĕмен облаçĕн (Раççей) администрациллĕ-территориллĕ муниципаллă.
Администраци центрĕ — Тĕмен хула.
Пурăнан халăх
Районта 77 пурăнан вырăн. Пысăкраххисем: Боровский (15 пин çын), Винзили (11 пин çын), Богандинский (9,2 пин çын) хула евĕр паççулкăсем.
Кун-çулĕ
Тĕмен районне 1923 çулхи чӳк уйăхĕнче туса хунă.
Каçăсем
* Категори:Урал облаçĕ (РСФСР) Категори:Омск облаçĕн кун-çулĕ Категори:Обь-Иртыш облаçĕ
Учала
Учалы — Пушкăрт Республикин республика пăхăнăвĕнчи хули.
Географи
Хула Уралтау ту çурăмĕн тухăç отрогĕсенче, Ӗпхӳрен 450 çухрăмра вырнаçнă.
Халăхĕ
2005 çулта хулара 37,9 пинĕ çын пурăннă.
Кун-çулĕ
1963 çулхи нарăсĕнче Учалы поселокне хула шутне кĕртнĕ.
Гларус (кантон)
Гла́рус (Glarus, Glaris, Glarona, Glaruna) — нимĕç чĕлхиллĕ кантон, Швейцарин тухăçĕнче вырнаçнă. Администраци центрĕ — Гларус хула. 39 369 çын пурăнатьчеловек (23-мĕш вырăн, кантонсем хушшинче; 2012 ç.).
География
Лаптăк - 685 км² (17-мĕш вырăн, кантонсем хушшинче).
Администрациллĕ пайлану
1. 1. 2011-чен 25 коммуна кĕнĕ: • 3
1. 1. 2011 хыççăн Кантона 3 тăрăх кĕрет:
Каçăсем
Категори:Гларус (кантон)
Ака, 10
Вилнĕ
Категори:Кунсем
16 (хисеп)
16 (вунулттă) — 15-пе 17 хушшинчи натураллă хисеп.
Апчар
Апчар, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Шупашкара çитме 41 км, район центрне — 27 км.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Кофи Аннан
thumb|right|Кофи Аннан Кофи Аннан (акăл Kofi Annan), — Пĕрлешнĕ Нацисен Организацийĕн çиччĕмĕш тĕп секретарĕ. 1938 çулхи ака уйăхĕн 8-мĕшĕнче Ганăри Кумасире çуралнă. ПНОн тĕп секретерĕ вырăнне 1997 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнчен пуçласа йышанать. 2001 çулхи çĕртме уйăхĕн 29-мĕшĕнче иккĕмĕш хут суйласа лартнă. Тĕп секретарь вырăнне вăл 2006 çулхи раштавăн 31 таран йышăнĕ.
2001 çулта Нобельĕн мир премийĕн (вăл ертсе пыракан ПНОпа пĕрле) лауриат ятне тивĕçнĕ.
Категори:ПНО Ертÿçисем Категори:Нобельĕн мир премийĕн лауриачĕсем
Таймыр (çурутрав)
350px|мини
Таймыр (Таймăр ) çурутравĕ — Çĕпĕрте, Азин çурçĕр енĕнче, Кара тинĕсĕн Енисей кӳлмекĕпе Лаптев тинĕсĕн Хатанга кӳлмекĕ хушшинче вырнаçнă. Çак çурутравра Евразин чи çурçĕр материкĕ — Челюскин хысакĕ — те вырнаçнă.
Еплерех пулса кайни
Нумай тĕпчевçĕ шутланă тăрăх, «Таймыр» топоним «тамура» («хаклă», «пуян») эвенк сăмахĕнчен пулса кайнă. Çапла майпа эвенк халăхĕн пулăпа пуян Таймыра юханшыва каланă. XIX ĕмĕрте вара çак ят пĕтĕм çурутрава сарăлнă.
Çутçанталăк
Таймыр — ĕмĕрхи шăнлăх тăрăхĕ. Çак çурутравра хĕлле сивĕ те вăрăм, çулла — кĕске те уçă; çулталăк тăршшĕпех вăйлă çил вĕрет. Таймыр çинче атлантика тăвăлĕсенчен нумайăшĕ хăйĕн пурнăçне «вĕçлет», çавăнпа çак региона «тăвăлсен масарĕ» теççĕ.
Чĕрчун тĕнчи
Таймырти чĕрчун тĕнчи тĕрлĕ тискер кайăксемпе (юс, вăрман кушакĕ, кăш, шурӑ тилĕ, тинĕс хĕрринче — шурă упа ), вĕçен кайăксемпе (хурсем, кăвакалсем, гагарăсем, баклансем, хир чăххисем, çурçĕр тăманисем, кăйкăрсем ), пулăсемпе (сиг, осётр, кӳтеме, таймень ) пуян. Ку тăрăхра çурçĕр пăланĕ (çурçĕр халăхĕн тĕп культури), чăпăк пурăнать.
Пуянкасси
Пуянкасси, — Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи ял.
Таймыр (çурутрав)
Чĕрчун тĕнчи
XX ĕмĕрĕн 70-мĕш çулĕсенче Таймырта ĕлĕк кунта пурăннă така-вăкăрсемпе, е мускуслă вăкăрсемпе (темиçе ĕмĕр каялла вĕсем çурçĕр Азинче вилнĕ), эксперимент ирттернĕ. Хальхи вăхăтра Таймыр тундринче 4 пине яхăн така-вăкăр пурăнать, ытларах вĕсем çурутравăн хĕвелтухăç енче нумай.
Тĕпчев çул-йĕрĕ
Таймыр çинчен пĕрремĕш географи тĕпчевне 1739–1741 ç. Харитон Лаптев ирттернĕ тата ăна сăнласа панă. Вăлах çурутравăн пĕрремĕш карттине хатĕрленĕ. 1741 ç. Челюскин хĕвелтухăçăн тинĕс хĕррин тĕпчевне малалла тăсса 1742 ç. Таймырăн аякри çурçĕрти тăрăхне уçнă — каярахпа çав хысака ун ятне панă.
Пуянкасси
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 429 çын, çав шутра 208 арçын, 221 хĕрарăм пурăннă.
Таймыр (çурутрав)
Тĕпчев çул-йĕрĕ
Таймыр çурутравне тата вырăс тĕпчевçи Миддендорф Александр Фёдорович тарăннăн тĕпчесе ун пирки наукăлла çырса кăтартнă. Кунсăр пуçне Таймыра геологи тата топографи енчен тĕпчес ĕçре Урванцев Николай Николаевич пысăк вăй хунă.
Пуянкасси
Истори
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Шăмăршă районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Патăръел районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтченех Шăмăршă районне кĕрет.
Таймыр (çурутрав)
Тĕпчев çул-йĕрĕ
XX ĕ. вăтăрмĕш çулĕсенче çурутравăн çурçĕр енĕпе Папанинăн юлташĕ — чăваш полярникĕ тата геодезисчĕ Константин Петров ĕçленĕ. Таймырта пулнă вăхăтра вăл темиçе çĕнĕ юханшывсемпе çурутравсем уçнă, вĕсене чăваш ячĕсем парса карта çине палăртнă:
Категори:Красноярск Ен Категори:Çурутравсем
Япала (пĕлтерĕшсем)
Татах та çавăн пекех
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Вомлес-Вож
Вомлес-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Вомлесъю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 33 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Бардабашка 2
Бардабашка 2 (2нче Бардабаш) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Бичурино ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 45 çын, çав шутра 25 арçын тата 20 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 48 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 23 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Паллă чăвашсем
Паллă чăваш çыннисен ят-йышĕ
Кикичу
Кикичу — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. База юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Паллă чăвашсем
Я
* *
Кикичу
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Утар-Елга
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Хура хырăм
thumb|справа|350|Хура хырăм Хура хырăм карп йышне кĕрекен хăйне евĕрлĕ пулă. Вилсе чулланнă организмсен юлашкийĕсемпе тăранса пурнать. Çавна пулах хырăмри пыршисем хура тĕслĕ, тата ытти пулăсемпе танлаштарсан пыршăсен вăрăмăшĕ 2-3 хут вăрăмрах.
Хура хырăм кĕлетки 27 сантиметра çитет, йывăрăшĕ – 280 грама. Пулă 15 çул таран пурăнать. Тытнă пулă хăвăрт пăсăлать.
Таса мар шыва юратмасть. Çавна пулах юлашки çулсенче хурам хырăм йышĕ питĕ чакса кайнă. Пулла республикăн Хĕрлĕ кĕнекине кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Карп йышшисем
17 (хисеп)
17 (вунçиччĕ) — 16-па 18 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Çĕнĕ Пăва улăп тăприсем
Çĕнĕ Пăва улăп тăприсем, — пирĕн эрăчченхи 2-мĕш пинçуллăхăн 3-мĕш чĕрĕк датипе палăртнă срубнăй культура (Пура культури) палăкĕ. Пăва шывĕн сылтăм çыранĕнче Çĕнĕ Пăва ялĕн варринче вырнаçнă. Икĕ тĕмескине П.П. Ефименкопа П.Н. Третьяков чавнă. Пĕрремĕш тĕми 18-20 метр сарлакăш, 1,5 метр çӳллĕш пулнă. Тăпра айĕнче 13 масар шыраса тупнă. Ăшăхрах тата вăтам шăтăксенче сулахай аякки çине вырттарнă, урине хуçлатнă шăмшаксем вырнаçнă. Пысăкраххисенче шăмшак капламĕсем тупăннă. Тĕпчевçĕсем шутланă тăрăх, çавсем çемçе ӳт çĕрсе кайнă хыççăн вилесене каснă йывăç çинче е хăйне евĕр ятарлă пура айĕнче пытарнă пирки купаланнă тесе шутлаççĕ. Вилепе пĕрле тĕрлĕ банка йышши тата хысаклă ĕренкеллĕ савăт-сапа пытарнă. Çавăнтах 1,5 хут авса çавăрнă ылтăнпа çинçен витнĕ пăхăр хăлха çакки тата пăхăр йĕп тупнă. В.Ф. Каховский тĕпченĕ виççĕмĕш тĕме 20 м сарлакăш, 1,2 м çӳллĕш пулнă. Масар шăтăкĕнче (6,2х5,5 м, 1,45 м тарăнăш) йывăç юпасемпе сыпăсенчен туса лартнă конструкци пулнă. Шăтăк тĕпĕнче такан юлашкийĕсем выртнă. Юпа формиллĕ хуралтă та пулнă. Вилене авалхи йăлапа пайласа пытарнă. Масарта чăм кӳлепиллĕ, алăпа йăваланă савăт та тупăннă.
Категори:Чăваш Ен археологи палăкĕсем
Мăн Навыш
Мăн Навыш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Куса юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Куса юпписем
Тымар
Тымар (radix) — аслă тата пăрăхла ÿсентăрансен тĕнĕлле органĕ
Энозис
Э́нозис (çаплах «эносис», Ένωσις — пĕрлешӳ, пĕрлешĕнӳ, пĕрлелĕх) —
thumb|400px|Энозис: Греци территорийĕ XIX—XX ĕмĕрсенче ӳссе пыни. 1920 çулхи Севр лăпкă килĕшӳпе Греци территори тулашĕнче юлнă грексен авалхи çĕрĕсене шупка тĕспе турткаланă. Çаплах [[Кипрпа Понта кăтартман.]]
Çав. пекех
Категори:Греци Категори:Греци историйĕ
Амстердам (утрав, Инди океанĕ)
Амстерда́м (Amsterdam) — Францин Кăнтăр тата Антарктика территорисен йышне кĕрекен Инди океанĕнчи утрав.
Утрав Антарктида, Австрали тата Африка çыранĕсенчен пĕр тан вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Инди океанĕн утравĕсем Категори:Франци утравĕсем Категори:Вулкансем, алфавитпа Категори:Франци вулканĕсем
Перс чĕлхи
Перс чĕлхи (е фарси, زبان فارسی — zabân-e fârsi) — иран чĕлхисен шутне кĕрекен, вĕсен хушшинче чи анлă сарăлнă чĕлхе. Иранра официаллă чĕлхе шутланать.
Иранра ку чĕлхепе халăхăн 80% калаçать — 50 млн патнелле. Тĕнче шайĕнче чĕлхене пĕлекенсен шучĕ 61 млн çитет.
Перс çырулăхĕпе усă кураççĕ, вăл арап çырулăхĕн никĕсĕпе тĕпленнĕ. Унта арап çырулăхĕнчи 28 саспалли тата 4 хушма паллă пур. Хушма паллисене перс чĕлхинчи ятарлă сасăсене кăтартма кĕртнĕ. Сылтăмран сулахаялла çыраççĕ.
Арап чĕлхинчен кĕнĕ сăмахсем нумай. Ку вăл VII ĕмĕрте Иран çĕрне арапсем тытса илнĕ вăхăтпа çыхăннă.
Морфологи
Перс чĕлхи флактивлă аналитикăллă.
Ятсем
Чĕлхере япала, паллă, хисеп ячĕсемпе местоимени пур. Япала ячĕн хисеп категорийĕпе паллăлăхпа паллăмарлăхĕ пур. Паллă ячĕсем танлаштару степенĕпе, местоименисем — сăпат категорийĕпе уйрăлса тăраççĕ. Пур ятсем те аналитикăллă йĕркеленеççĕ, сăмахсем агглюнативлă майпа хатĕрленеççĕ. Çав вăхăтрах аффикссен шучĕ нумай мар.
Япала ячĕсен падеж форми çук.
Чăваш чĕлхинчи пекех хисеп ячĕ пур чухне нумайлăх хисепне усă курмаççĕ.
Каçăсем
Категори:Перс чĕлхи Категори:Иран чĕлхисем Категори:Афганистан чĕлхисем Категори:Пакистан чĕлхисем Категори:Таджикистан чĕлхисем
Амстердам (пĕлтерĕшсем)
Амстердам:
Анатри Тăмлай
Анатри Тăмлай, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
18 (хисеп)
18 (вунсаккăр) — 17-пе 19 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Шупашкар епархийĕ
Шупашкар епархийĕ - Вырăс Православи Чиркĕвĕн Чăваш Енре вырнаçнă пайĕ (епархийĕ). Ертӳçи - Митрополит Варнава.
Кун-çулĕ
Православи ( "Вырăс тенĕ" ) Чăваш Ене 1555 çултан кĕме тытăнă. 1854 çулта Шупашкарти викарилĕх (Хусан епархин пайĕ) никĕсленĕ.
1945 çулта Шупашкарти викарилĕхе епархи статусне панă - Шупашкарăн тата Чăваш Енĕн епархийĕ.
Ĕç-Йĕрки
Епархие вунпĕр тăрăха (округа) пайланă : Епархире 220 килев (выр. "приход" ), 269 (2011 çулта) чиркӳ ĕçченĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен Категори:Православи Категори:Тĕн йĕркелĕвĕсем
Шатра пуç
Шатра пуç - карп йышне кĕрекен пулă. Шатра пуç кĕлетки 45 сантиметра çитме пултарать, йывăрăшĕ – 600 грама.
Шатра пуç пирĕн тăрăхра хунасах каймасть.
Вăлчине ака уйăхĕнчен пуçласа икĕ уйăх хушши сапать. Ытларах шыври вак чĕрчунсемпе тата вĕтĕ ӳсен-тăрансемпе тăранать.
Каçăсем
Категори:Карп йышшисем
Ефименко Пётр Петрович
Ефименко Пётр Петрович, — палеолит специалисчĕ, совет археологĕ. 1884 çулхи ӳк уйăхĕн 9-мĕшĕнче Харьков хулинче çуралнă. 1969 çулхи ака уйăхĕн 15-мĕшĕнче Ленинградра вилнĕ.
1945 çултанпа Украина ССРĕн Ăслăлăхăн академиĕн академикĕ. Ленин орденне тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
Ашшĕпе амăшĕ Ефименко Пётр Савичпа Ефименко А. Я. пулнă.
Ӗçĕсем
1900-1902 çулсенче Оскол тата Донец юханшывĕсем хĕрринче археологи ĕçĕсене туса пынă. 1909 çулта Мезин стоянкине тĕпченĕ. 1923-1936 çулсенче Дон тăрăхĕнчи археологи экспедицине ертсе пынă. Вăл экспедици çав юханшыв хĕрринчи палеолит вăхăтĕнчи нумай стоянкăна шыраса тупса палăртнă.
Пётр Петрович стоянкăсене тĕпчемелли çĕнĕ меслет те шутласа кăларнă. Хăйĕн вĕренекенĕсемпе пĕрле СССР Европа пайĕнчи палеолит стоянкисене вăхăтпа йĕркелесе тухнă.
Пётр Ефименко çавăн пекех Çĕнĕ Пăва улăп тăприсене чавса пăхнă.
Çырнисем
Категори:Совет археологĕсем
Нарăс, 8
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Киргизла
Киргизла — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Куганак юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Бечванден
Бечванден (Betschwanden) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Базель-Ланд хулисем
Çĕнĕ Татăшлă
Çĕнĕ Татăшлă — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 534 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452838, ОКАТО кочĕ — 80250855001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Анатри Панкли
Анатри Панкли, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
19 (хисеп)
19 (вунтăххăр) — 18-па 20 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Виҫҫӗкӳл
Виҫҫӗкӳл (Өчкүл) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Бичурино ял тăрăхне кĕрет.
20 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Виҫҫӗкӳл
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 78 çын, çав шутра 32 арçын тата 46 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 90 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 18 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Пелепей
Пелепей (пушк. Бәләбәй) — Пушкăрт Республикин хули, Пелепей районĕн тĕпĕ.
Географи
Хула пуçлăхĕ — Мурмилов Юрий Александрович.
Халăхĕ
2005 çулта хулара 61,2 пин çын пурăннă.
Кун-çулĕ
1781 çулта хула статусне куçарнă.
Варварино (Мелеуç районĕ)
Варварино  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 189 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453881, ОКАТО кочĕ — 80241855002.
Пелепей
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республики Категори:Пушкăртстан хулисем
Варварино (Мелеуç районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Шурă куç
thumb|left|250|Шурă куç
Шурă куç - карп йышне кĕрекен пулă. Пĕр пăхсан çупаха аса илтерет. Кĕлетки 40 сантиметр таран пулать, йывăрăшĕ 1 килограма çитет. Шур куç пирĕн тăрăхра Атăлта тĕл пулкалать. Вăлча сапма çу-çĕртме уйăхĕсенче пĕчĕк юхан шывсене кĕрет, вăлчара 100 пин тĕвĕ пулать. Çупахран кут ана çунатти вăрăмрах пулнипе уйрăлса тăрать тата унтан вăрахрах çитĕнет. Çитĕнсе çитнĕ пулă тĕрлĕ хурт-кăпшанкăпа тăранать.
Шур куçа вăлтапа тытнă чухне йĕп çине ăман е хурт таврашĕ тирсен аван. Ку пулă вăлтана çаклансанах тарăнрах вырăна анса кайма тăрăшать. Çупахпа танлаштарсан вăлта йĕппинчен хăтăлас тесе нумай тапаланмасть – часах лăпланать.
Категори:Карп йышшисем
Вомлесшор
Вомлесшор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Вомлесъю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 24 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Бурзяк
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ик юпписем
Фан сăрчĕсем
Фан сăрчĕсем — Гассирпа Зеравшан сăрт хырçисем çвăхĕнче вырнаçнă сăртсем. Кунта ылттăн нумай кăлараççĕ.
Фан сăрчĕсем çурçĕр енчен Зеравшан сăр хырçипе, кăнтăр енчен Гиссар сăрт хырçипе чикĕленет. Тухăçри чикки Фандарьяпа, анăçри чикки Арчимайдан юханшывсем тăрăх иртет. Арчимайдантан анăçалла вырнаçнă Маргузор кӳллисене те Фан сăрчĕсен шутне кĕртеççĕ.
Чи çӳллĕ вырăн — Чимтарга тăвĕ (5 489 м). 5 çухрăм çӳллĕшлĕ тата ытти тусем те пур: Бодхона (5 138 м), Чапдара (5 050 м), Мăн Ганза (5 031 м), Замок (5 070 м), Мирали (5 132 м), Энерги (5 120 м).
Ку тăрăхра кӳлĕсем те нумай. Чи паллисем: Алудинпа (Чапдара юханшывĕ çывăхĕнче) Куликалон кӳллисем, Алло, Искандер кӳлли.
Категори:Таджикистан сăрчĕсем
Хăйне хăй япала
Хăйне хăй япала (Хăйĕнчи хăй япала, Ding an sich; thing-in-itself; chose en soi), ноýмен (νοούμενον «çитейнĕлĕх»,  «çитетĕп») — философи терминĕ, ăс-тăнпа çитме май пур объектсене кăтартать, çавна май вăл туйăмпа çитме май пур  феноменсенчен уйрăлса тăрать; эпир ăна мĕнле йышăннине пăхмасăр хăйĕн пурăнавлăхĕпе пурнакан   япала.
Термина нимĕçлерен тĕрĕс куçарас проблема
«Хăйне хăй япала» тени Кант нимĕçле каланине çывăх тăрать. «Хăйĕнчи хăй япала» тени вара нимĕçлерен вырăсла ирĕклĕнтерех куçарса тунă «Вещь в себе» тенине çывăх.
Асăрхавсем
Категори:Феноменологи Категори:Метафизика Категори:Иммануил Кант Категори:Кантианлăх
Кискаелга
Кискаюханшыв — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Чермасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Пăкăян
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 373 çын, çав шутра 195 арçын, 178 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен
Исхаков Камиль Шамильевич
Исхаков Камиль Шамильевич (Исхаков Камил Шамил улы), — Раççейри политик. 1949 çулхи нарăс уйăхĕн 8 Хусан хулинче çуралнă.
Пурнăçĕ
1973 çулта Хусан патшалăх университечĕн физика факультетне вĕренсе пĕтернĕ. 1965-1969 çулсенче Куйбышев ячĕпе хисепленекен химзавочĕн телефон станциĕнче связь электромонтёрĕ пулса ĕçленĕ.
1973-1980 çулсенче Совет районĕн ВЛКСМ комитечĕн пĕрремĕш секретарĕ пулнă. 1980-1988 çӳлсенче малтан Хусанти НПО "Алгоритм" ăслăлăхпа вĕренӳ центрĕн кадрп режим ертӳçин çумĕ, кайран директорĕ, Хусанти шутлав техникипе информатикин НПО тĕп директорĕ, шутлав техникипе информатикăн СССР патшалăх комитечĕн ăслăлăхпа вĕрентӳ центрĕн директорĕ вырăнĕсенче ĕçленĕ.
1989 çулта Совет районĕн КПСС комитечĕн пĕрремĕш секретарĕ пулнă. 1989-1991 çӳлсенче Хусан хулин халăн депутачĕсен канашлăвĕн Исполком председателĕ вырăнĕнче вăй хунă.
1991 çулта Хусан хула администрациĕн пуçлăхĕ пулса тăрать. 2005 çулхи чӳк уйăхĕн 14 ăна Инçет Хĕвеланăç федераллă округĕн полпречĕ вырăнне лартаççĕ. 2016 çултан – Тутарстан президенчĕн пулашуçи.
Категори:Хусан паллă çыннисем
Золь (Гларус)
Золь (Sool GL) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
302 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1629.
Каçăсем
Категори:Базель-Ланд хулисем
Çут пулă
Шыв çипе танлаштарсан ку пуллăн пуçĕ те, кĕлетки те сарлакарах, тата тути аялтан çӳлелле хăпарать. Çут пулăсем шыва пăрахнă кирек мĕнле япала çине те хăвăрт ишсе пыраççĕ, çăкăр пăрахса парсан ăна пур енчен те хупăрласа илеççĕ. Çынтан ытлашши хăрамаççĕ, анчах хăрушлăх пысăк пулсан чăл-пар саланса пĕтеççĕ.
Ку пулла вăлтапа тытма пулать. Ытларах чухне ăна уланкă тытас тесе вăлта йĕппине тиреççĕ, çут пулла çăрттан та, шăла та, партас та хыпать.
Каçăсем
Категори:Карп йышшисем
Варнава (Кедров)
Варнава митрополит (çуралнă ячĕ Владимир Викторович Кедров) - Шупашкар тата Чăваш Ен епархине ертсе пыраканĕ, митрополит, Шупашкар хулин хисеплĕ гражданинĕ.
Каçăсем
Категори:Православи Категори:Православи Епископĕсем, Архиепископĕсем тата Митрополичĕсем Категори:Шупашкар хулин хисеплĕ гражданĕсем
Стратеги авиацийĕ
thumb|right|300px|[[АПШ|Американ стратеги бомбардировщикĕ B-52 «Stratofortress» (1955).]] thumb|right|300px|Cовет Ту-95 ([[1956)]] thumb|right|300px|[[АПШ|Американ стратеги бомбардировщикĕ B-1B (1986).]] thumb|right|300px|Совет [[Ту-160 (1987).]]
Стратеги бомбардировщикĕ — тăшман тылĕнчи вăрçă тата промăçлăх хăватне хавшатас тĕллевлĕ стратеги енчен паллă объектсене бомбăлалакан вăрçă самолёчĕ.
Техникăпа çар çыннисене çапăçу хирĕнче пĕтерес тĕллевлĕ фронтри бомбардировщикпа танлаштарсан, стратеги бомбардировщикĕсем заводсене, электростанцисене, çулсене, кĕперсене, пĕвĕсене, хуçалăх паллă объекчĕсене, вăрçă объекчĕсене тата мăн хуласене çĕмĕрет.
Хальхи самантра Раççейпе АПШ кăна çак тĕслĕ самолётсемпе хĕçпăшалланнă.