cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ромадановка (Мелеуç районĕ)
Ромадановка  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 53 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453883, ОКАТО кочĕ — 80241880006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Слиач (аэропорт)
Слиач (Sliač, историллĕ ячĕ Tri Duby, Три Дуба, SLD) — Словакин варринчи пысăках мар аэропорт, Зволенпа Банска Бистрица хушшинче вырнаçнă.
Истори
Çар-вăрçă аэродромĕ кунта 1930-мĕш çулсенче пулса тăнă. Словак наци пăлхавĕнче кунта совет Инçе вĕçев авиацийĕн самолёчĕсем партизансем валли хĕç-пăшал ткрттарса килнĕ. 1947 çултанпа аэропорт граждан самолёчĕсене йышăнма тытăнать (çар аэродромĕ хале те ĕçлет). Икĕ яланхиллĕ авиалини: Слиач-Прага тата Слиач-Бургас ĕçлет; ыттисем çулçӳрев тапхăрĕнче çеç. 1968—1991 çулсенче кунта Тĕп çарсен ушкăнĕн шутĕнчи совет авиацийĕ йышăннă.
Пахалăхĕ
Аэропорт ANEX 14 ИКАО, 4D категорине тивĕçлĕ. Навигаци хатĕрĕсем ИКАО I категорине юрăхлă.
Каçăсем
Категори:Словакин аэропорчĕсем
Сĕнтĕрвăрри
Сĕнтĕрвăрри (Мариинский Посад) — Атăл хĕрринче вырнаçнă хула, Чăваш Енри Сĕнтĕрвăрри районĕн администраци центрĕ.
Кун-çулĕ
Сĕнтĕрвăрри Атăлăн сылтăм çыранĕнче, Шупашкарпа Хусан хушшинче, вырнаçнă. Ĕлĕк çак вырăн Акас мари кнеçĕн «Акас çĕрне» кĕнĕ.
110 (хисеп)
110 (çĕр вуннă) — 109-па 111 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Еккĕмушкăнь
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 117 çын, çав шутра 53 арçын, 64 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Калмăк Республики
Калмăк Республики (Хальмг Таңһч, Республика Калмыкия) — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ. Чӳк 4-мӗшӗнче 1920 никĕсленĕ. Тĕп хули — Элиста.
Географи
thumb|250px|right
Истори
Республика Калмыкия располагается на крайнем юго-востоке европейской части России. Протяженность территории с севера на юг — 448 км, с запада на восток — 423 км. Граничит Калмыкия на юге со Ставропольским краем, на юго-востоке — с Республикой Дагестан, на севере — с Волгоградской областью, на северо-востоке — с Астраханской областью, на западе — с Ростовской областью. Регион расположен в зонах степей, полупустынь и пустынь и занимает территорию с общей площадью 75,9 тыс. кв. км., что больше территории таких государств в Западной Европе как Бельгия, Дания, Швейцария и Нидерланды. Республика находится на юго-востоке европейской части Российской Федерации. Ее координаты составляют 44°50' и 40°10' восточной долготы и 41°40' и 47°35' северной широты.
На территории Калмыкии условно выделяются три природно-хозяйственные зоны: западная, центральная и восточная. Западная зона охватывает территории Городовиковского и Яшалтинского районов, центральная зона — территории Малодербетовского, Сарпинского, Кетченеровского, Целинного, Приютненского и Ики-Бурульского районов, восточная — территории Октябрьского, Юстинского, Яшкульского, Черноземельского и Лаганского районов. Наиболее благоприятной по почвенно-климатическим условиям является западная зона.
Весьма крупной специфической территорией восточной зоны являются так называемые Черные земли. С юга территория Калмыкии ограничена Кумо-Манычской впадиной и реками Маныч и Кума, в юго-восточной части омывается Каспийским морем, на северо-востоке на незначительном участке граница республики подходит к реке Волге, а на северо-западе расположена Ергенинская возвышенность. В пределах территории республики северная часть Прикаспийской низменности называется Сарпинской низменностью, а в ее южной части находятся Черные земли. Господствующим типом рельефа республики, занимающим большую часть ее территории, являются равнины.
Каçăсем
Категори:Калмăк Республики
Афинсем
Географи
Афин тĕп айлăмра — Аттикăра — ларать. Хула пĕтĕм айлăма хупланă, малалла сарăлма çĕр юлман. Çĕрсем кунта чуллă, начар тухăçлă.
Истори
thumb|left|250px|Афин Парфенонĕ Хула астуман вăхăтсенчех пуçланса кайнă. Пирĕн эрăччен пĕрремĕш пинçуллăхри грексен цивилизацийĕн Авал Грецире Афин чи сĕмлĕ хула пулнă. Ылтăн емĕрте (пирĕн эрăччен V— IV ĕмĕрсенче). Çак ĕмĕрте Грецири Афин хули — Анăç цивилизацин культурăн тата интеллектуалĕн чаплă тĕпĕ, унăн сăпки шутланнă. Грек-перси вăрçи вăхăтĕнче пирĕн эрăччен 490 çулта хуларан 40 çухрăмра паллă Марафон çапăсăвĕ пулса иртнĕ, çавăнта афинсем тата платейсем Мильтиад çарпуçĕ ертсе пынипе перси çарĕсене çĕмĕрсе тăкнă. Тепĕр 10 çултан Ксеркс I Афина туртса илсе Акропольти тасалăх вырăнне çунтарса янă, çапах пулин те пирĕн эрăччен 480 çулхи авăн, 20 Саламин патĕнчи çапăçура перссен флотне Фемистокл çапса аркатнă, патши вара тарса çăлăннă. Пирĕн эрăччен 431 çулта. Афин Спартăпа вăрçă пуçланă. Хулара амак (чума) тухнă пирки, афинсем çапăçура çĕнтереймен, вара карманăн хӳтлĕх хӳмисене çĕрпе танлаштарнă (тĕп юлашкисене паян кун та Пирей çыранĕнче тупаççĕ). Малашне Афин аталанса хӳхĕмленнĕ, çутĕç тĕпĕ пулса кайнă. Пирĕн эрăччен 86 çулта Сулла çарĕсем, темиçе уйăх вăрçнă хыççăн Афин хулине хăйсен аллине илнĕ. Хулана виçĕ кунлăх салтаксене çаратма ирĕк панă. Сулла хулана пĕтĕмпех пĕтересшĕн пулнă, ун патне афин çынннисем пырса, Афин ĕлĕк-авал чаплăлăхне упраса хăварма ыйтнă, вара вăл: «Чĕррисене пурнăç парнелеп вилнисен ячĕпе» тесе килĕшнĕ. Пирĕн эрăччен 490 çулта Византи империнче Христос тĕнне кĕнĕ май Афинра Философи шкулĕсене хупнă. Малтан культура тĕпĕ пулнă хула, çапла хăйĕн сĕмне-чапне çухатнă, ахаль провинци хули пулса тăнă. XI—XII ĕмĕрсенче хула çĕнĕрен чĕрелме тытăнать, çак вăхăта Афинăри Византи ӳнерĕн ылтăн ĕмĕрĕ тенĕ. Икĕ ĕмĕр хушшинче кунта нумай византи храмĕсене хăпартнă. Çав вăхăтрах Афин, Коринф тата Фивы пекех сутă-илӳпе пуянланнă та кĕçех супăньпе сăрă тăвакан кирлĕ тĕпĕ пулса тăнă. XIII - XV ĕмĕр сенче Афиншăн Византи, Франци тата Итали рыцарĕсем кĕрешнĕ. 1458 çулта хула Оттоман импери енне таяннă, ун чухне Мехмед II Завоеватель султан. Вăл хулана кĕрсен, авалхи илемлĕхсемпе тĕлĕннĕ, вара ишĕлне çуртсене тĕкĕнме юрамасть тесе уйрăм çирĕп хушу кăларнă. Парфенона хулан паллă мечетĕ тунă. XVII ĕмĕр вĕçĕнче, Оттоман импери тайăлса кайнă чух, хула халăхĕ хӳхсе пынă, пурнăç начарланса кайнă. Турккă администраци авалхи çуртсене упрама пăрахнă, Парфенонра хĕçпăшал усрамалли тунă. 1687 çулта Афина венециансем хупăрласа илнĕ, хăрамне хытă ишĕлтернĕ: венециансен снарячĕ ӳкнĕ те порох пичкисем сирпĕннĕ. 1833 çулхи авăн, 18 Греци патшалăхне никĕсленĕ чухне хулара 5 пине яхăн çын пурăннă. 1896 çулта хулара Çуллахи I Олимп вăййисем иртернĕ. 1920 çулсенче хулан аталанун тепĕр тапхăрĕ пулать, çав чухне хула тулашсене Кĕçĕн Азирен тарса килнĕ грексене çуртсем туса панă. Иккĕмĕш тĕнче вăрçи вăхăтĕнче Афин Германи çарĕсен аллине куçнă. Греци ЕЭС-а 1981 çулта кĕнĕ. Паянхи Афин — питĕ хытă аталаннă мегаполис, кунта тĕреклĕ инфраструктура, антикă палăкĕсем, илĕртӳĕллĕ «каçхи пурнăç» тата чаплă сутă-илӳ тĕпĕсем.
Хисеплев
Хисеп (çавăн пекех хисеплев) — пĕр çын тепĕр çын тĕлĕшпе тытакан позици, теприн тава тивĕçлĕхне йышăнни.
Вырăсла «почёт» пулсан, çавна «хисеп» тесе куçармалла, «уважение» пулсан — «хисеплев». Ку — сĕнÿ, рекомендаци.
Асăрхавсем
Категори:Этикăри ăнлавсем Категори:Харкамлăхсен хутшăнăвĕсем
Мямикей
Мямикей, Myamikei — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Çирĕп чунлисем (фильм, 1967)
«Çирĕп чунлă çынсем» (Сильные духом) — Виктор Георгиев режиссёр Дмитрий Медведевăн пĕр ятлă романĕпе 1967 çулта хайланă иккĕ сериллĕ илемлĕ фильм.
Кĕске
Украинăри тăшман тылĕнче нимĕç çарпуçлăхĕн ставкине кĕрсе каратель çарĕсен çарпуçне тыткăна илнĕ тата импер канашçине халăх айăплавне пурнăçласа персе пăрахнă совет разведчикĕ Николай Кузнецов пирки каласа кăтартать…
Каçăсем
Категори:ССРП 1967 çулхи фильмĕсем Категори:Свердловск киностудин фильмĕсем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пирки фильмсем Категори:Вырăсла фильмсем Категори:Дмитрий Медведевăн хайлавĕсене экранизациленисем Категори:Разведчиксем пирки фильмсем
Комарно
Комарно:
Шермейка (чиркӳ ялĕ)
Шермейка (Шермейка) — Перĕм Енри Барда районĕнчи чиркӳ ялĕ. Шермейка ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 253 çын, çав шутра 123 арçын тата 130 хĕрарăм пулнă.
Барда ялĕн варринчен 17 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Пăслăк
Пăслăк (Базлык) — Пушкăрт Республикинчи Пишпӳлек районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Кун-çулĕ
Ял никĕслени пирки икĕ тĕрлĕ калаççĕ: 1727 çулта Пелепей уесĕнчи Семеннке тата Этĕл ялĕнчи чăвашсем никĕсленĕ. Теприсем вара 1788-мĕш çулта Пăхăрăслантан тата хальхи чăваш республикинчен куçнă чăвашсем йăва янă тесе пĕлтереççĕ
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (95%).
111 (хисеп)
111 (çĕр вунпĕр) — 110-па 112 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Дияла (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Ирак юханшывĕсем
Нидерланд Википедийĕ
Нидерланд Википедийĕ (Nederlandstalige Wikipedia) — Википедин нидерланд чĕлхиллĕ уйрăмĕ. Уйрăма 2001 çулхи çертмен 19-мĕшĕнче уçăлнă та 2005 çулхи юпан 14-мĕшĕнче 100 пиннĕмĕш статья тулнă. Нидерланд Википединчи хастарлăх 2006 çулхи çу уйăхĕнче çитет, ун чухне улттă эрнере ботсем Францири коммунăсем пирки 35 пин статья кĕртнĕ. 2006 раштавăн 26-мĕшĕнче Википедире 250 пин статья пулнă, 29 мая 2007 года — 300 тысяч. 2008 çулхи кăрлач, 17 400 пиннĕмĕш статьяна, 2008 çулхи чӳк, 30 — çурмильоннăмĕш статьяна хушнă. thumb|150px|right|[[2008 çулхи чӳк, 30 Нидерланд Википедине çурмильоннăмĕш статьяна хушнă.]]
Статистика
2023 1 тĕлне Википедин нидерланд уйрăмĕнче  NaN статьяs, ку мĕнпур уйрăм йышĕнче тăххăрмĕш вырăн шутланать. NaN хутшăнаканs регистрациленĕ, вĕсенчен юлашки 30 кунра мĕнле те пулин ĕç тунă,  NaN хутшăнаканs администратор статусĕ пур. Мĕнпур тӳрлетӳ шучĕ — уйрăмсем хушшинче тăххăрмĕш пулать. Куллен усă куракан ӳкерчĕксене Викиампара кĕртеççĕ, нидерландсен хăйсен Википедине NaN ӳкерчĕкs çеç лартнă.
thumb|380px|left|Нидерланд Википедин ӳсĕмĕ (статья шучĕ вăхăт функцийĕ евĕр)
Нидерландской Википеди пирки публикацисем
Нидерланд Категори:Нидерланд чĕлхи Категори:2001 çулта уçăлнисем
Вельки Кртиш
Вельки Кртиш (Veľký Krtíš, Nagykürtös) — Словакин варринчи, Крупинска Планина умĕнчи хула. Халăх йышĕ —14 пине яхăн çын.
Истори
Вельки Кртиша пĕрремĕш 1245 çулта асăннă. Вăл палă сутă-илӳ çулĕ çинче ларнă. XVI ĕмĕрте хула çине турккăсем тапăннă. 1554-93 çç. Вельки Кртиш Осман империйĕн Новоград санджакĕ шутне кĕнĕ. XVII ĕмĕрĕн варринче хулана пĕтĕмпех турккăсем аркатса пĕтереççĕ те 1680 çулчен хулара çын пурăнман. XIX ĕмĕрте Вельки Кртишре шахтăсем ĕçлеме тытăнаççĕ те хула чĕрĕлме тытăнать. 1968 çулта Вельки Кртиш район тĕпĕ пулса тăрать.
Каçасем
Категори:Словакин хулисем
Джагал-Яптик-Шор
Джагал-Яптик-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кожим юханшывăн сулахай çыранĕпе, 61 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Аманур
Аманур, Amanur — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Лемазы (Ай юппи)
Лемазы (Ай юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Ай юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ай юпписем
112 (хисеп)
112 (çĕр вуниккĕ) — 111-пе 113 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Маньязы
Маньязы — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Куваш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Алексеев Борис Алексеевич
Алексеев Борис Алексеевич (27.4.1911, Паçпак ялĕ, Шупашкар уесĕ (халĕ Шупашкар районĕ) — 3.5.1973, Шупашкар) — чăваш раççей актёрĕ.
Чăваш АССР халăх артисчĕ (1943), РСФСР халăх артисчĕ (1960), ССРП халăх артисчĕ (1969). ССКП пайташĕ (1944).
Пурнăçĕ
1929 çултанпа — Чăваш драма театрĕн труппинче (халĕ Чăваш патшалăх К. В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ) (Шупашкар).
Вăрçă вăхăтĕнче пĕр актлă пьесăсен режиссёрĕ пулса ĕçленĕ, депутат функцисене пурнăсланă.
Темиçе çул хушши актёрсене вĕрентнĕ.
Борис Алексеевич Алексеев 1973 çулхи çăвăн 3-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ. 2-мĕш № çăва çинче пытарнă.
Ĕçĕсем
Вăл вылянă сăнарсем:
Каçăсем
Категори:ССКП пайташĕсем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ Категори:Чăваш АССР халăх артисчĕсем Категори:Шупашкарта пытарнисем Категори:Чăваш артисчĕсем
Сангвинелли
Сангвинелли - цитрус йышши çимĕç, апельсин гибричĕ.
Категори:Цитруссем
Такле
Такле - цитрус йышши çимĕç, клементина тароччопа хутăшса тунă гибричĕ.
Категори:Цитруссем
Верхнетроицкое (Верхнетроицкий сельсовет)
Верхнетроицкое — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 917 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452783, ОКАТО кочĕ — 80251815001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Чирĕккасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Романова Зоя Васильевна
Зоя Васильевна Романова (ку вăл — хĕр чухнехи тата псевдоним пулса тăнă хушамат, чăн хушамат вара Филиппова), 1943 çул, нарăсăн 10-мĕшĕ, Чăваш АССР, Шăмăршă районĕ, Патирек ялĕ  çур.) — чăваш тăлмачĕ, çыравçи. СССР ÇП пайташĕ (1979).
Кун-çулĕ
1943 çулхи нарăсăн 10-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи Патирекре çуралнă.
1957 çулта Патирекри çиччĕ çул вĕрентекен шкултан вĕренсе тухнă. Малалла пĕлĕвне Мишер Палтиелти вăтам шкулта ӳстернĕ.
Вăтам шкул хыççăн Чăваш педагогика институчĕн историпе филологи факультетне вĕренме кĕнĕ, 1964 çулта вĕренсе тухнă. Шăмăршă районĕнчи Пăчăрлă Пашьел шкулĕнче ачасене вырăс чĕлхипе литературине вĕрентнĕ.
Чăваш кĕнеке издательствинче редактор, Çыравçăсен пĕрлешĕвĕнче яваплă секретарь вырăнĕсенче ĕçленĕ.
1980-82 çулсенче Шупашкар хулин халăх депутачĕсен Канашĕн депутачĕ пулнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Хайлавсене чăвашларан вырăсла куçарас ĕçре тăрăшать. Литература ĕçне 1965 çултанпа кӳлленĕ. Илпек Микулайĕ (кĕнеке вырăсла «Черный хлеб» ятпа тухнă), Анатолий Емельянов («Запоздалый суд»), Марфа Трубина («Детство»), Хветĕр Уяр («Тенета»), В. Садай, Г. Харлампьев тата ытти çыравçă кĕнекисене куçарса кăларнă.
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Раççей çырасçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Чăваш тĕнчипе çыхăннă вырăс çыравçисем
Сухаревка (Мелеуç районĕ)
Сухаревка  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 258 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453883, ОКАТО кочĕ — 80241880007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Елас
Елас, Elas — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Буряти
Буря́ти Республики (Буряад Республика) — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ.
Истори
thumb|300px|Плиточная могила и круглое захоронение хунну. Этнографический музей народов Забайкалья.
Халăх йышĕ
thumb|300px|Буряти-Анне. Улан-Удэ. Скульптор Александр Миронов (Иркутск) Бурятире çĕр ытла халăх çынни пурăнать. Вĕсенчен чи калăплисем (2004):
2010 ҫулта Бурятире 744 чӑваш пурӑннӑ, 0,08 %.
Каçăсем
Категори:Буряти Категори:Тухăç Çĕпĕр
113 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Моро ( цитрус )
Моро - цитрус йышши çимĕç, апельсин сорчĕ.Çимĕçĕсем вĕтĕ, сĕтеклĕ, пылак-йÿçĕ. Моро Италире анлăн сарăлнă. Категори:Цитруссем
Мекатевли
Мекатевли — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Тухатмăш
Пĕрлехи хыпарсем
Тухату, пăтрату сăмахран тесе шутлаççĕ. /Араб чĕлхинче "дуьа" /туха/ — кĕлĕ тăваканĕ тенине пĕлтерет/. Тухатмăш япаласене пăтратса, çĕклесе пăрахса, вĕсем мĕнле выртни тăрăх, пулăм сăлтавне шырать.
Шай ярса, çиппе çыхнă йĕп çине çăкăр хытти чиксе, вăл сипленме пынă çын аллинче мĕнле сулланса çаврăннине пăхса инкекĕн сăлтавне шырать.
Кĕлĕ туса /сăмахсем каласа/, сипленме пынă çыннăн аллине тытса, унăн туйăмĕ тăрăх шар курнă çыннăн чир сăлтавне тупса сывлăх шанчăкĕ еннелле çавăрать.
Юмахра тухатмăш хăйне тĕрлĕ им-çам, сĕлĕм, çу-вар сĕрсе улшăнса тĕрлĕ чĕрчун пулма пултарать /йытă е кушак, сысна е сурăх/ тесе каланă.
Кăмака умĕнче тыр-пул акса ӳстерсе, вырса, çапса-авăртса пăтă пĕçерсе çисе, мăрье витĕр /тĕнĕ витĕр/ вĕçсе тухса, уйăх таран вĕçсе улăхма, уйăха кăшласа çиме пултарать тенĕ.
Тухатмăшсем çимĕк каçĕнче мĕлке е шăпăр, е шалча çине ларса çăва /çичĕ çăва/ çине пуçтарăнаççĕ тенĕ. Унта вĕсем кама мĕнле сăтăр тумалли çинчен калаçса татăлаççĕ-мĕн. Тухатмăшсенчен маларах ялта мĕнле те пулин сăтăр тусан вĕсем урăх яла вĕçсе каяççĕ тенĕ. Çавăнпа çимĕк каçĕнче ялти ачасем, çамрăксем пĕр-пĕрне сăтăр тунă. Ку йăла паянхи кун та сыхланса юлнă. Ваттисем вĕсене уншăн вăрçмаççĕ. "Авалхи йăла хушмасть", — теççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш халаплăхĕ Категори:Чăваш мифологиĕ
Нейвел
Нейвел - цитрус йышши çимĕç, апельсин сорчĕ. Нейвел çимĕçĕсем вăтам кăлапăшлă, çухи хуппилĕ, техĕмлĕ.Нейвелăн чи аван кăтару - мякоть вăрлăхçĕр.Нейвел урăх апельсин сортсемчен хуппинче "кăвапа" вырнаçнипе паллаççĕ.
Категори:Цитруссем
Клементина ( цитрус )
мини|справа|Клементина Клементина (Citrus × clementina - цитрус йышши çимĕç, тĕнчере чи анлăн сарăлнă мандарин сорчĕ.
114 (хисеп)
114 (çĕр вунтăваттă) — 113-пе 115 хушшинчи натураллă хисеп.
Клементина ( цитрус )
Ăнлантарни
Клементина улми формипе мандарин евĕр, анчах та пылакрах. Çулçисем тачă, пысăках мар, кĕске те кăштах çунатлă сапанлă, енĕсем кăтăркаллă, вĕçĕ шĕвĕр. Çулçăсен хĕвисенче пысăках мар йĕпсем пур.
Ытларах Вăтаçĕр тинĕсĕ таврашĕнче ӳсет; пĕчĕк, оранж тĕслĕ тата хытă та çавра хупăллă, сĕткенлĕ çемçе тĕртĕмĕ çумне çыпçăннă. Пасара юпа уйăхĕнче илсе тухаççĕ те нарăса çитичченех сутаççĕ. Испанире, Мароккăра, Италире тата Алжирта туса илеççĕ.
Сĕтеклĕ, пылаклă, С витаминпа пуян клементинăна сивĕре чипер усраççĕ; вĕсене их сахăрлаççĕ те брендине яраççĕ, сĕткенне сорбевалли шăнтса хураççĕ те ĕçмесемпе хутăштараççĕ. Англире клементинăран ликёрсене маринадсене хатĕрлеççĕ.
Асăрхавсем
Категори:Цитрус йышшисен гибричĕсем
Категори:Цитруссем
Эллендель
Эллендель е Элленделль - цитрус йышши çимĕç, апельсинпа мандарин хутăшса тунă гибричĕ.
Категори:Цитруссем
Унтакшă
Унтакшă — Тутарстанри Аксу районĕнчи Емелькин ял хутлăхĕнчи пурăнан вырăн.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан
Дурная (Кожима юппи)
Дурная — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кожим юханшывăн сулахай çыранĕпе, 52 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 45 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
115 (хисеп)
115 (çĕр вунпиллĕк) — 114-па 116 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Колумпай
Колумпай, Kolumpai — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Шамути
Шамути - цитрус йышши çимĕç, апельсин сорчĕ.Çимĕçĕсем мăнтăр хуппиллĕ, йÿçĕклĕхĕ саярах.
Категори:Цитруссем
Темпл ( цитрус )
Темпл е Темпл Оранж - цитрус йышши çимĕç, апельсинпа мандарин хутăшса тунă гибричĕ.
Категори:Цитруссем
Антуфьево (Перĕм Ен)
Антуфьево  (Антуфьево) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Шермейка ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 45 çын, çав шутра 23 арçын тата 22 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 67 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Салустина
Салустина - цитрус йышши çимĕç, пысăк тухăçлă, сĕтеклĕ апельсин сорчĕ. Испанире тата Мароккора анлăн сарăлнă çимĕç.
Категори:Цитруссем
Тавлинка
Тавлинка — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 0 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453883, ОКАТО кочĕ — 80241880008.
Ирак
Ирак, — Азири патшалăх. Месопотами айлăмĕнче вырнаçнă. Тĕп юханшывĕсем — Тигр тата Ефрат.
Тавлинка
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Ирак
Патшалăх халăхĕ тĕн енĕпе питĕ хытă уйăрăлса тăрать. Пĕтĕм халăх йышĕнче 75-80% арабсем, 15% патнелле — курдсем, ыттисем — туркменсем, ассириецсем, тата ыттисем. Шиитсем (арабсем ытларах енĕпе) 60% шутланаççĕ, 37% — суннитсем (арабсен 20%, курдсен ытларахăшĕ). Саддам Хусейн вăхăтĕнче Иракри влаç суннитсем аллинче пулнă.
right|Ирак карттиИрак Сирипе, Сауд Аравиĕпе, Турципе, Иранпа, Кувейтпа тата Иорданипе юнашар вырнаçнă.
Категори:Ази патшалăхĕсем * Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Чӑвашсем
thumb|400px|Чăвашсем йышлă пурăнакан вырăнĕсем Чăвашсем (Чăваш халăхĕ, пĕрреллĕ хисепре чăваш), — тĕпрен илсен Атăл-Урал регионĕнче пурнакан халăх. Этнос. Тĕрĕк ушкăнне, алтай йышне кĕрекен чăваш чĕлхипе калаçаççĕ. Чăваш республики чăвашсен хальхи историлле çĕршывĕ (патшалăх ) тата чĕлхепе культура вучахĕ шутланать.
Пурăнан тăрăхсем
2002 çулхи халăх çыравĕ хыпарĕсемпе, Раççейре 1,637 млн. чăваш пурăнать. Вĕсенчен 889,5 пин çын Чăваш Енре вырнаçнă.
117, 3 пин Пушкăрт Республикинче, 126,5 пин Тутарстанра (Аксу, Пăва, Нурлат, Теччĕ, Çарăмсан, Çĕпрел районĕсенче), 111,3 пин Чĕмпĕр облаçĕнче, 101,3 пин Самар облаçĕнче, 15,9 пин Сарăту облаçĕнче пурăнать.
Вырăссем
thumb|280px|[[Шексна юханшыв çывăхĕнче вырнаçнă ялăн вырăс хĕрĕсем. ХХ ĕмĕрĕн пуçламăшĕ]] Вырăссем (русские) — Европăра тата Раççейре пурăнакан нумай йышлă тухăç славян халăхĕ. Раççейри халăха çырнипе çĕршывра пурăнакан 80 % - вырăссем ), Европа территоринчи чи нумай йышлă халăх. Вырăс диаспорисем Украинăра, Казахстанра, АПШ-ра, Беларуçре тата урăх патшалăхсенче пур. Тĕнчере пурĕпе 133 млн яхăн вырăс пурăнать. ВЦИОМ хыпарĕпе (2010, пуш), 75 % Раççей вырăсĕсем хăйсене православире шутлаççĕ, çаплах нимле тĕне тытман халăх йышĕ те чылай. XX ĕмĕр пуçламăшĕччен «аслă россем» этнонимпа та хăйсе пелтерме тăрăшнă. Наци чĕлхи — вырăс.
Чӑвашсем
Пурăнан тăрăхсем
Çавăн пекех Раççейĕн Тĕмен, Кемĕр, Ăренпур, Мускав облаçĕсенче, Казахстанра, Украинăра, Беларуçре, Балти çумĕнчи çĕршывсенче пурăнаççĕ.
Вырăссем
Асăрхавсем
Категори:Раççей Федерацийĕ Категори:Халăхсем
Чӑвашсем
Кун-çулĕ
Ăслăх пĕрлĕхĕнчи тĕп гипотезипе чăвашсем хăйсене атăлçи пăлхарĕсен кăкĕнчен тухнă тесе шутлаççĕ. «Чăваш» этноним пĕр шухăшпа пăлхар йăхĕсен пĕр ушкăнĕн — сăвар-сувассен — ятĕнчен пулса тухать, вĕсем хăйсем, сăварсен пĕрлешĕвĕн юлашкисем пулаççĕ. Анчах та ку пĕр верси çеç, вăл та пулин чи ăнăçли мар.
Сăварсем — кăкĕ паллă мар йăхсен ушкăнĕ, малтанах Анăç Çĕпĕрте, VI ĕмĕр пуçламăшĕнче Халăхсен Аслă Хускалăвĕ тапхăрĕнче Кавказа (Арамаçие) килсе тухнă, унта кĕске вăхăтра Сасан Иранĕпе тата Висантипе хутшăннă темиçе политика пĕрлешĕвне йĕркелеççĕ. Иранпа ăнăçусăр вăрçса илнĕ хыççăн сăварсем саланса кайнă та Анăç Тĕрĕк, каярах Хасар хаканлăхне кĕреççĕ. Вĕсен пĕр пайĕ пăлхарсемпе пĕрлешсе VIII ĕмĕрте Вăтам Атăлçине çитнĕ, пулас.
Ахмед ибн-Фадлан Атăлçи Пăлхара 922 çулта çитсе курнăскер, сăварсем пăлхар патшине пăхăнса тăнă виçĕ йăхран Вырăх кнеçĕ ертсе пынă пĕр йăхĕ тесе çырать. Çавăнтах, сăварсен пĕр пайĕ — сувассем ытти пăлхар йăхĕсемпе пĕрле ислам тĕнне йышăнма килĕшменнине палăртнă.
Пăлхара монголсем 1236 çулта яраса илнĕ, 1237 тата 1240 çулсенчи пăлхавсем тата Ильхам патша вилнĕ хыççăн, сувассем, ислама йышăнман уйрăм халăх пулса тăраççĕ, çакна пула ĕнтĕ чăвашсем каярах христианлăх йышне кĕреççĕ. Ку - пĕр верси тейĕпĕр. Çапах та суварсем-сувассем те исламран пăрăнса юлайман пулас.
XV-XVI ĕмĕрсенче чăвашсем уйрăм халăх статусĕпе Хусан ханлăхне кĕнĕ. 1551 çулăн варринче чăвашсем Мускав патшалăхне кĕреççĕ.
XVI—XVII ĕмĕрсенче чăвашсем патша тӳре-шарисем пусмăрне хирĕç çĕкленеççĕ: 1571—1573 çç., 1609—1610 çç., 1634 ç.; 1670—1671 çулсенчи С. Т. Разин ертсе пынă пăлхава, 1774 çулта Е. И. Пугачев вăрçине хутшăннă. Пăлхавсене пусарас тĕллевпе XVII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче патша правительстви Атăл тăрăхĕнчи халăхсене тимĕрçĕ ĕçĕсемпе тăрмашланма чарнă. Çак чару XIX ĕмĕрченех пынă. .
Чăвашсен антропологи тĕсĕсем
Чăвашсен антропологи тĕсĕ кăткăс. Чăваш халăхĕн чылайăшĕ европа евĕр тĕсĕпе палăрать. Антропологи тĕпчев ĕçĕсемпе килĕшӳллĕ, чăваш халăхĕн 10,3% кăна монгол евĕр ĕренки ытларах, вĕсенчен 3,5% яхăн «таса» монгол евĕрлĕ теме те пулать, 68,6% хутăш монгол-европа тĕслĕ (европе евĕр ĕренки ытларах), 21,1 % хальхи чăваш - европа евĕр, тата 5,1% сублапана тĕслĕрех, монгол евĕрлĕхĕ сахал курăнать.
Чĕлхе
Чĕлхе — чăваш. Тĕрĕк чĕлхисен пăлхар ушкăнĕн пĕртен-пĕр чĕрĕ чĕлхи шутланать. Икĕ уйрăм диалект — анатри («у-калаçакан») тата тури е вирьял («о-калаçакан») Çаплах тĕпчевçĕсем анат енчи диалекта та уйăраççĕ. Çавăн пекех вырăнти калаçу тĕслĕхĕ чылай.
XVIII ĕмĕртенпе чăваш çырăвĕнче кириллица графикипе усă кураççĕ. Фонетика тытăмĕпе чĕлхе тĕрĕк чĕлхисен ушкăнĕнче уйрăм вырăн йышăнать.
Енпахта
Енпахта — чаплă чăваш паттăрĕ. Вăл XVI ĕмĕрĕн вĕçĕнче — XVII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче пурăннă.
Чӑвашсем
Тĕн
Авалтанпах чăвашсем нумай турăлăх йĕркипе пурăннă. Православи тĕнне вара вырăссен аллине лексен йышăнма тытăннă. Яланхи пекех, урăх тĕне ирĕкĕсрех кĕртнĕ: киремет йывăççисене çунтарса янă, мĕн-авăлтан пынă йеркесене пăснă тата халăх ăнланман челхесемпе çĕнĕ ятсем панă. Çавăнпа çĕнĕ тĕне ĕнненни çиелтен кăна пулнă, ĕлĕкхи йăласем халăх хушинче сыхланса юлнă. ХIX-мĕш ĕмĕр вĕçĕнче III-мĕш Элексантр патша хушнипе православи тĕнне кĕртес чи хăрушă юхăм пуçланать. Çак вăхăтра юлашки юлнă халăх тĕнĕсене тытса пыракансен ытларах пайне ирĕксĕрех православине кĕртеççĕ. Вырăс тĕнне кĕрес килменнисем ислам тĕнне йышăнаç те, кайран, мусульманла ятсем илсен, тутара куçаççĕ. И.Я.Яковлев, хăй христиан тĕнне тытса пыракан çемьере усравра ӳснĕскер, тĕн кĕнекисене чăвашла куçарма, православи чиркĕвĕн çыннисем пулăшнипе, çĕнĕ алфавит тăвать. Ç авăн пек вара православи вĕрентĕвне халăх хушшинче сарма пулăшать.
Енпахта
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
1552 çулта Чăваш Енĕ ислам тĕнлĕ Хусантан хăтăлса Мускав патшалăхне кĕрсе çăлăнăç тупасшăн ĕмĕтленнĕ. Анчах çĕнĕ пурнăçра та телей пулман, вырăс колонизаторĕсем тӳрех пирĕн лайăх çĕрсене туртса илме, вăйпа тĕне кĕртсе вырăслатма, пирĕн авалхи культурăна таптама тытăннă. Çавăнпа ĕнтĕ 1552 çулта чăвашсемпе çармăссем Мускава хирĕç кĕрешӳ пуçланă. Вăрçă XVII ĕмĕрте татах хĕрсе кайнă. Çак вăрçăра чăвашсем мĕнпур вăйне хурса кĕрешнине çырса кăтартнă чухне "История Чувашской АССР" кĕнекере çапла каланă: "'Объединенные русские, мордовские, чувашские и марийские отряды под руководством мордвина Воркодина Чинкова и чуваша Енбахты Москова заняли Арзамас...'" Енпахтапа Воркодин ертсе пынипе пăлхавçăсем Чулхулана çĕмĕрсе тăкса çунтарса яма шутлаççĕ. 1606 çулта кĕрешĕве тухнă халăхсен пĕрлешнĕ çарĕ вырăс колонизаторĕсен Атăл çинчи тĕпне хупăрласа илет. Хаяр кĕрешӳ икĕ уйăха яхăн пырать. Вырăс çарĕсем Чулхула кремльне питĕрĕнсе лараççĕ... Раштав уйăхĕнче вĕсене пулăшма Мускавран Шуйский кнеç ертсе пынипе çар тупăсемпе килсе çитет. Ирĕклĕхшĕн кĕрешекенсен икĕ фронтпа вăрçма тивет. Çапла уйăх ытла кĕрешнĕ хыççăн 1607 çулхи кăрлач уйăхĕнче Енпахтапа Воркодин çарĕсем Чулхула патĕнчен чакса каяççĕ. Ирĕклĕхшĕн пыракан кĕрешӳ 1608 çулта тата тепĕр хут амаланса каять. Ку кĕрешӳ ытларах хальхи Сĕве, Çĕрпӳ, Шупашкар уесĕсенче пырать. 1608 çулхи раштавра пăлхавçăсем Сĕве хули патне пуçтарăнаççĕ. Вĕсем хушшинче чăвашсем те, ирçесемпе мăкшасем те, çармăссемпе тутарсем те. Вĕсене хирĕç Аçтăрханран таврăнакан Мускав çарĕ тухать. Ăна Ф.И.Шереметьев ертсе пынă. Çав тери юнлă та хаяр икĕ çапăçу пулса иртет: пĕри 1608 çулхи раштав, 22 Шупашкар патĕнче, тепри 1609 çулхи кăрлач, 1 Сĕве хули патĕнче. Анчах ирĕклĕхшĕн кĕрешекенсем пусмăрçăсен çарне çĕнтереймеççĕ. 1609 çулхи кĕркунне чăвашсемпе çармăссен пĕрлешнĕ çарĕ Шупашкара туртса илеççĕ. Хулан чи çӳллĕ турулĕнчен Троицки мăнастырь игуменне шĕвĕртнĕ шалчасем çине пăрахаççĕ. Çак хаяр çапăçу 1610 çулченех пынă. Чăвашсем те, ирçесемпе мăкшăсем, çармăссемпе тутарсем те ирĕклĕх çĕнтерсе илеймен. Анчах Мускав патшалăх ертĕвĕ Атăлçи халăхĕсене пысăк çăмăллăх памалла пулнă. Çак 5 çул хушши пынă вăрçăра чăваш паттăрĕ Енпахтан ячĕ пĕтĕм халăхшăн чăн-чăн ялав пек пулнă.
Чӑвашсем
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен Категори:Тĕрĕк халăхĕсем * Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Тĕрĕк-христиансем Категори:Пăлхарсем
Йӳçпан
Йÿçпан, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 354 çын, çав шутра 173 арçын, 181 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Дурной
Дурной — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Шаръю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 44 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Чирак
Чирак — Дагестанăн Агуль районĕнчи ял. Администраци центрĕ, çаплах ял тăрăхĕн пĕртен-пĕр пурăнан вырăнĕ.
Тавралăхĕ
Тпиг ялĕнчен çурçĕр-анăçалла 20 çм, Чиракчай юханшывĕ (Гюльгерычай шывĕн бассейнĕ) вырнаçнă, 2320 м çӳллĕшĕнче (2-мĕш — Дагестанра тата 3-мĕш Кавказра).
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010 çулхи халăх çыравĕпе ялта 545 çын пурăннă.
Каçăсем
Категори:Агуль районĕн пурăнан вырăнĕсем
Леуза (Кига юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Кига юпписем
116 (хисеп)
116 (çĕр вунулттă) — 115-пе 117 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Менди-елга
Менди-елга — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зилим юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Паçпак
Кун-çулĕ
1705 çулта Илларионов куçса килсе никĕс хунă.
1748 çулта 16 çурт пулни паллă.
1958 çулта электричество кĕртнĕ.
1972 çулта шыв колонкине туса лартнă.
Малтан Шупашкар уесĕн Шемшер вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Шупашкар районне кĕрет.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Рунг, Уй, Çăлкуç урамĕсем.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Адыгей
Адыгей Республики (Адыгэ Республик, Республика Адыгея) — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ. Тĕп хули — Майкоп.
Каçăсем
Категори:Адыгей
Комарно (Словаки)
thumb|right|300px|Хулан варри.
Комарно (Komárno, Komorn, Komárom), Словакин кăнтăр-анăçĕнчи Житный утравĕнче, Танай çинче вырнаçнă. Халăх йышĕ — 37 пине яхăн çын, чылайăшĕ — хункăрсем.
Чаплă куравсем
thumb|right|300px|[[Комарно карманĕн форчĕсенчен пĕри.]]
Каçăсем
Категори:Словаки хулисем Категори:Танай çинчи хуласем Категори:Патшалăх чиккипе уйăрнă пурăнан вырăнсем
Кармалка
Кармалка — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 6 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452783, ОКАТО кочĕ — 80251815002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Зайцево (Перĕм Ен)
Зайцево  (Зайцево) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Шермейка ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 18 çын, çав шутра 8 арçын тата 10 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 27 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 19 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Халăх
right|thumb|250px|[[Халăха йыхравлакан ирĕклĕх|Халăха ертсе пыракан ирĕклĕх, Эжен Делакруа, 1830, Лувр]] Халăх — ытти çын ушкăнĕсенчен е чĕлхепе, е тĕнпе, е ăс-хакăлпа, е историпе, лаптăкпа уйрăлса тăракан пĕрлешӳ, пĕрлĕх.
Халăхсене тĕпчекен ăслăлăх — этнографи.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Этнографи Категори:Халăхсем
117 (хисеп)
117 (çĕр вунçиччĕ) — 116-па 118 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Комарно (Украина)
Кома́рно (Кома́рно) — Украинăн Львов облаçĕнчи хула.
Каçăсем
Категори:Украина хулисем Категори:Львов облаçĕ
Идзу
thumb|right|300px|Идзу провинцийĕ Япони кивĕ административлă пайланăвĕ картти çинче (хĕрлĕпе палăртнă). — Хонсю утравĕн тухăçĕнчи Канто регионĕнчи Япони историллĕ провинцийĕ. Идзу çурутрава, Сидзуока префектурăна тата Идзу тата Токио утравсене уйăраççĕ.
Идзу провинцине 680 çулта Суруга провинцинче йĕркеленĕ. Çĕнĕ административлă виçен тĕпĕ хальхи Мисима хулинче пулнă. Идзу провинцийĕ тĕпĕнчен аякра пулни кунта ссылкăна политика преступникĕсене янă.
XII —XIV ĕмĕрсенче çак çĕрсене Ходзё ăрачĕ тытса тăнă, унăн элчисем Камакур сёгунатăн тăрăнĕсем шутланнă. XV ĕмĕрте Идзу Уэсуги çемьине пăхăннă. 1493 çултанпа Идзу провинцийĕ Го-Ходзё ăрачĕн («Кайри Ходзё») вар çĕрĕ пулса тăрать, XVI ĕмĕрте ăрат пĕтĕм Канто регионăн хуçи пулать. 1590 çулта çак ăрата пĕтерсен Идзу çĕрĕсем Токугава Иэясана куçать. Эдо тапхăрĕнче (1603—1868) провинцие темиçе хана, феодал харпăрлăхне, пайланă, вĕсен пĕр пайне сёгунат, тепĕр пайне — вассал ăрачĕсем — тытса тăнă.
Каçăсем
Категори:Япони историллĕ облаçĕсем
Мосрентген
Мосрентге́н завод (Мосрентге́н) паççулки — Мускав облаçĕнчи Мускав облаçĕнчи Ленин районĕн паççулки. МУАД-ăн кăнтăр-анăç енче вырнаçнă, халăх йышĕ (2006) — 5214 çын. Мосрентген ял тăрăхĕ шутне кĕрет.
thumb|left Паççулкăн тĕп экономика йĕркелĕвĕ — медицина техникипе рентген аппарачĕсене тăвакан «Мосрентген» завочĕ. Завод ĕнтĕ паççулкине ят панă.
Тавралăхĕ
Мосрентгенре «Видное-4» çар хули пулнă, халĕ вара унăн пайĕсем — Институт проспекчĕпе Раççей Паттăрĕ Соломатин урамĕ (малтан — 2-мĕш Мусăк проезчĕ) — паççулкă шутне кĕреççĕ.
Мосрентгенран анăçалла Хован çăви (Çурçĕр тата Вар) вырнаçнă. Çурçĕр-анăçалла — Дудкино ял.
Кун-çулĕ
Малтан Мосрентген территоринче Дарья Салтыковăн «Троицкое» кил йăви пулнă.
Каçăсем
Категори:Мускав облаçĕн Ленин районĕ
Асамçă
Асамçă (асамăç, асаймăç) — тухатмăш, юмăç. /Арабсен, тутарсен "азан" "кĕлĕне чĕнни" сăмахран чăваш чĕлхине кĕнĕ/. Чăваш чĕлхинче, тĕнĕнче тухатмăш ăнлава палăртать. Куç ӳкерекен, ăсран кăларакан, ăсран пăсăлнă çынна сыватакан.
118 (хисеп)
118 (çĕр вунсаккăр) — 117-пе 119 хушшинчи натураллă хисеп.
Сивлек вăрçă
Кун-çулĕ
Конфронтацин паллă пайĕ идеологи шутланать. Капитализм тата социализм моделĕсен хирĕçлевĕсем сивлек вăрçăн тĕп сăлтавĕ пулаççĕ. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче çĕнтерӳ тупăшланă икĕ мăнаç патшалăх кашни хăйĕн идеологи тĕлĕпе тĕнчене урăхлатас тесе хăтланаççĕ. Вăхăт иртнĕçем конфронтаци икĕ енĕн те идеологин тĕп элеменчĕ пулса тăрать.
Тихоновка (Мелеуç районĕ)
Тихоновка  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 55 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453882, ОКАТО кочĕ — 80241880009.
Сивлек вăрçă
Сивлек вăрçăн пуçламăшĕ
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи вĕçленнĕ хыççăн советсен сĕмне Тухăç Европа патшалăхĕсем лекеççĕ, çак вара, уйрăмах Польшăра Лондонри поляксен эмиграцири правительстви маар, советсем майлă правительствăна йышăннипе Аслă Британипе АПШ килĕшмесĕр Совет Союзне хирĕçлеме тытăнать.
Тихоновка (Мелеуç районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Сивлек вăрçă
Сивлек вăрçăн пуçламăшĕ
1945 çулхи ака уйăхĕнче Аслă Британи премьер-министрĕ Винстăн Черчĕл СССР-а хирĕç вăрçă планне хатĕрлеме хушать. Çак шухăш пĕтĕмлетĕвĕсене Черчĕл хăйĕн мемуарĕсенче çырать:
Тихоновка (Мелеуç районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
118 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Сивлек вăрçă
1946—1953
thumb|right|200px|[[Европа территоринче пĕр-пĕрне хирĕç тăракан вăрçă-политика блокĕсем]] 1947 çулхи пушăн 12-мĕшĕнче АПШ президенчĕ Гарри Трумэн Греципе Турцие вăрçă тата экономика пулăшăвĕ пама 400 миллион доллар уйăрнине пĕлтерет.
1953—1962
Хрущёв «ирĕлĕвĕ» пуçлансан тĕнче вăрçи тухас хăрушлăх чакнă — уйрăмах çак особенно это было характерно для конца 1950-х гг, увенчавшегося визитом Хрущёва в США.
Сивлек вăрçă пулăмĕсем
thumb|300px|[[Тĕнче хутшăнавĕсен полярлăхĕ|Икĕ полярлă тĕнче 1959 çулта]] thumb|300px|[[Тĕнче хутшăнавĕсен полярлăхĕ|Икĕ полярлă тĕнче 1980 çулта]]
«Сивлек вăрçинче çĕнтернĕшĕн» медаль
thumb|200px|Cold War Service Medal — «Сивлек вăрçинче çĕнтернĕшĕн» медаль ([[АПШ)]]
Каçăсем
* 1946 05 Категори:Вăрçă тĕсĕсем
Асамçă
Ырă асамçă — ырă ĕç тăвакан, чирлĕ çынсене чĕртекен. Инкек лекнĕ çамрăк мăшăрсен çемйине йăпатса, тухатласа, кĕлĕ туса асамласа сывлăха тавăрма, йĕркене кĕме пулăшакан.
Усал асамçă — усал ĕç тăвать. Асар-писер кăларса, ухмахланса, кĕлĕ туса курайман çын çине усал, ылхану ярать тет, ăсран кăларап тесе хăратать имĕш. Ăслăлăх-вĕренӳ шайĕ ӳснă хыççăн асамçăсем хисепрен тухнă.
Категори:Чăваш мифологиĕ Категори:Чăваш халаплăхĕ
Евсявис
Евсявис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 155 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Энтлебух (тытăмлани)
Энтлебух (Entlebuch (Amt)) — Швейцарири тăрăх. Тăрăх центрĕ — Шюпфхайм хула.
Каçăсем
Категори:Люцерн (кантон)
Энтлебух (управление)
Лайм
Сарăлни
thumb|left|240px|Лайм тата лимон тĕнчере сарăлни Лайм тĕнчере анлăн сарăлнă ÿсен-тăран - кашни материксемче лайм лаптăкĕ пур. Чи пысăк лаптăкĕсем Мексика тата Китайра. Лаймпа чи пысăк (кăлапăшĕпе) суту-илÿ Мексика, Египет, Инди, Куба тата Антиль утравĕсем тăваççĕ.
Лайм тата апат-çимĕç
Категори:Цитруссем
Искирский
Искирский (Искер) — Перĕм Енри Барда районĕнчи посёлок. Шермейка ял тăрăхне кĕрет.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 6 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 29 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Калтун
Калтун, — тухатмăш, асамçă. /Атăл тăрăхĕнче йăлана кĕнĕ сăмах/.
Çывăх тухăçри авал пурăннă Халдей халăх ятĕнчен, венгр, грек чĕлхинчи "Холдус" /хăлтă/ сăмахран тухма пултарнă тесе шутлаççĕ /Фасмер словарĕ/. Чăваш сăмахлăхĕнче калтун — пурнăçа пăтратакан, пăсакан, çын çине ылхану яракан. Ку — усал калтун.
Чирлĕ çынна тухату туса, хăлтă пăрахса, вĕсем мĕнле выртнине пăхса ылхану тĕпне-çыххине тупса ăна салатакан. Чирлĕ çынна чиртен çăлакан. Ку — ырă калтун.
Калтунсем хăраса пулнă амак чирĕсенчен, усал сăмах, ылхан урлă пулнă чирсенчен çынна сыватнă.
Халĕ экстрасенсене калтун тесе калаççĕ.
Каçăçем
Категори:Магия Категори:Мешехесем тата ритуалсем Категори:Чăваш халаплăхĕ
Эмçе
Эмçе — (Әмзә, Амзя) Пушкăрт Республикинчи Авăркас районĕн чăваш ялĕ. Эмçе юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи халăх çыравĕпе килĕшӳллĕн чăвашсен пайĕ (59%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Толпасăна çитме: 21 çм , Наумьел ялне 4 çх, Çтерлĕ станцине 15 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Авăркас районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
119 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Тури Туçа ял вулавăшĕ
Тури Туçа ял вулавăшĕ, — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Тури Туçа ялĕнче вырнаçнă ял вулавăшĕ.
Вулавăш заведующиĕ — Воробьева А. А. 2003 çулта вăл çемье пултарулăхĕн фестивальне хастар хутшăннăшăн Чăваш Енĕн культура тата халăхсен ĕçĕсен министерствин дипломне тивĕçнĕ.
Истори
1937 çултанпа ĕçлекен вулавăш çурчĕнчен пулса кайнă. Вулавăш çурчĕ Макар Крысин пӳртĕнче вырнаçнă пулнă.
Библиотекарь вырăнĕнче нумай çул Тестова Юлия Егоровна ĕçленĕ.
Кĕске сăмахсар
Вулавăш — библиотека; çавăн пекех библиотека çумĕнчи кĕнеке вуламалли пÿлĕм (зал). Вула глаголтан пулнă сăмах.
Кĕнекесар — кĕнекесем усракан вырăн, вăл шутра — библиотека та. Кунта вуламалли ятарлă пÿлĕм пулмасса та пултарать. Кĕнеке сăмах çумне -сар аффикс хушăннипе пулнă ăнлав.
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн вулавăшĕсем
Юмăç
Юмăç, — сиплевçĕ, пĕлӳçĕ, вĕрӳçĕ, асамçă, тухатмăш тата ытти ятлă ăрăмçăсен е сăтăрçăсен ĕçне пĕлекен. /Им-юм - сиплев, юм сăмахсене ăнлантăрать, юмлать — сиплет, чир, инкек сăлтавне шыранине пĕлтерет. Юмăç, юм ĕçне тăвакан/. Юмăçсем паянхи кун та пурнăçран тухса пĕтмен. Иккĕленекенсем темшĕн вĕсен патне пулăшу шырама каяççĕ. Тен, ĕмĕтри тĕнчене шаннăран. Халĕ вĕсене ытларах "сиплевçĕ", "гипнотизер", "экстрасенс" е урăхла ятпа асăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш халаплăхĕ Категори:Чăваш мифологиĕ
Мелевĕс
Мелевĕс (Мәнәүез, Менеуз) — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 60 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Тури Туçа культура çурчĕ
Истори
Малтан ял клубĕ йывăç пӳртре вырнаçнă пулнă. 1992 çулхи чӳк уйăхĕн 22-мĕшĕнче икĕ хутлă кирпĕч çурта куçнă. Малтанхи йывăç пӳртре те культурăллă мероприятисене иртермешкĕн майсем çителĕклĕ пулнă. Унтах малтан ял вулавăшĕ вырнаçнă пулнă.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинчен таврăнманнисене асăнма юнашар палăка лартмашкăн клуб çуртне 1975 çулта пăснă.
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн культура керменĕсем
Йăмалăх
Тавралăхĕ
Ункă юханшывĕн сылтăм çыраненче, М7 çул хĕрринче вырнаçнă. Шупашкартан 62 км, Етĕрнерен - 30 км, чукун çул станцинчен 62 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 172 çын, çав шутра 87 арçын, 85 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Айлăм (географи)
thumb|right|[[Бор айлăмĕ]] Айлăм — Физикăллă географире, аялта вырнаçнă анлă тӳрем çĕр пичĕ. Çĕр çинчи чи пысăк айлăм - Амазон айлăмĕ (Амазони) — лаптăкĕ 5 млн çм² ытла.
Категори:Çĕр пичĕн хормисем
Арап Википедийĕ
Арап Википедийĕ (ويكيبيديا العربية Wīkībīdyā al-ʿArabiyya е ويكيبيديا، الموسوعة الحرة Wīkībīdyā, al-Mawsūʿa al-Ḥurra) — Википедин арап чĕлхиллĕ уйрăмĕ. Арап Википедийĕ латиницăпа усă курман Википедисем хушшинче пысăккисен пĕри шутланать.
Уйрăма 2003 çулхи утă уйăхĕнче уçнă. 2010 çулхи пуш уйăхĕ тĕлне арап Википединче 120 000 ытла статья, 670 000 яхăн страница пулнă, 265 000 яхăн регистрациленнĕ хутшăнакан тата 23 администратор ĕçленĕ.
Тематика
2008 çулхи раштавра чи нумай статья çак категорисенче пулнă :
Асăрхавсем
Арап
Эрмен Википедийĕ
Эрмен Википедийĕ (Հայերեն Վիքիպեդիա) — Википедин эрмен чĕлхилле уйрăмĕ.
Эрмен Википедийĕ 2005 çулхи нарăс уйăхĕнче уçăлнă.
Кун-çулĕ
Эрмен уйрăмĕн «тарăнлăхĕ» (m:Depth пăхăр) — 56, пахалăхăн çак кăтартăвĕ эрмен Википедийĕ 10 000 ытла статьяллă Википеди уйрăмĕсен ушкăнĕнче лайăххисенчен пĕри шутланать.
2010 çулхи çурлан 3-мĕшĕнче Эрмен Википединче статья йышĕ 10 000 ытла. Вуннăпиннĕмĕш статья — «Միլենիում կամուրջ (այլ կիրառումներ)», чăвашла — Миллениум кĕперĕ (пĕлтерĕшсем).
Сумлă çăлкуçсем
2010 çулхи акан 24-мĕшĕнче Эрменин этем пĕрлĕхĕн телеканалĕпе «Банадзев» (Բանաձև — «Формула») кăларăма Эрмен Википедине сӳтсе явнă, тĕплĕнрех, Эрмен Википединче 1915 çулта Турцире пулса иртнĕ эрмен геноцичĕ пирки калаçнă.
2010 çулхи çĕртмен 6-мĕшĕнче вырсарни кунхи «Айлур» (Հայլուր) Эрменири Пĕрремĕш каналĕн çĕнĕ хыпарсен кăларăмĕнче Википедин эрмен чĕлхиллĕ уйрăмĕ пирки пĕлтернĕ.
Асăрхавсем
Категори:Эрмен чĕлхи Категори:Википеди уйрăмĕсем
Майкоп
thumb|left|100px|Герб (1970) Майко́п (Мыекъуапэ) — Раççей хули, Адыгей тĕп хули.
Хула Шурă шывĕн (Кубанĕн юппи) сылтăм çыранĕнче ларать.
Этимологи
«Мыекъуапэ» ячĕ адыг чĕлхинче «улмуççи айлăмĕ» пĕлтерет.
Халăхĕ
Пурăнакансен йышĕ — 156689 çын (2007). Этнос йышĕсем (2002): вырăссем - 72,59%, адыгсем - 16,65%, армянсем - 2,99%, украинсем - 2,52%.
Истори
Хулана 1857 çулхи çу, 25 Козловский генерал раççей çар хӳтлĕхĕ тĕллевĕпе никĕс хунă.
Транспорчĕ
Икĕ аэропорт: «Майкоп» тата «Ханская».
Каçăсем
Категори:Майкоп Категори:Адыгей
Апаш Степан Павлович
Степан Павлович Павлов (1918 çул, Коснар ялĕ, Шупашкар уесĕ, (халĕ Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ) — 1992 çул, Шупашкар, Чăваш Республики) — чăваш прозăçи, драматургĕ
Биографи
1918 çулта Шупашкар уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ) Коснар ялĕнче çуралнă.
Икĕ класлă ял шкулĕнче тата Шупашкарти театр техникумĕнче вĕреннĕ. Актёр, Чистопольти чăваш драма театрĕн ертӳçи, Чăваш Республикин халăх пултарулăхĕн çурчĕн театр пултарулăхĕн методисчĕ, «Капкăн» журналăн литсотрудникĕ пулнă.
1992 çулта Шупашкарта вилнĕ.