cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шутлавлă ăславсем
Шутлавлă ăславсем (Exact sciences, Точные науки) — тухса тăракан пĕтĕмлетÿсене шутлав, математика меслечĕсемпе, çавăн пекех экспериментсем пулăшнипе те,  ĕнентерекен ăславсем. Сăмах май каласан, эксперимент тени те шутлав шутнех кĕрет. Мĕншĕн тесен ăна, эксперимента пĕр хут, ик хут, вунă хут, çĕр хут, пин хут, миллион хут ирттерме пулать. Мĕн чухлĕ ытларах, çавăн чухлĕ ĕнентерÿллĕрех. Чылай чухне эксперимент виçессипе çыхăннă. Виçесси вара шутлавсăр пулмасть. Тепĕр чухне "тĕрĕс ăславсем" тени тĕл пулать. Анчах апла калани ăнăçсăр. Мĕншĕн тесен хуть те мĕнле ăслав та тĕрĕс. Енчен те тĕрĕс мар пулсан, вăл вара ăслав та мар.
Час-часах шутлавлă ăславсем тенине гуманитарилле ăславсене хирĕçле ăнкарупа палăртаççĕ. Анчах та чылай чухне лешсенче те тепĕр чухне шутлав, виçев, эксперимент меслечĕсемпе усă кураççĕ пĕтĕмлетÿсене çирĕплетме.
Каçăсем
Категори:Культура Категори:Шутлавлă ăславсем
Нижегородка
Нижегородка — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2344 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450520, ОКАТО кочĕ — 80252820005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Юхма (юханшыв)
Юхма — Чăваш Енн çĕрĕ тăрăх юхакан юханшыв, Пăла шывĕн сылттăм юппи. Тĕп юхлăхсăр пуçне анатри пайĕнче кивĕ йÿпленĕвĕ пур.
Тавралăхĕ
Шăнкăртам ялĕнчен кăнтăраррах пуçланать, ял витĕр тухса Пăлана кĕрет. Анатри тепĕр йÿпленĕвĕ (Кивĕ Юхма) Патăрьел еннелле пăрăнса Кепе çырмине юхса кĕрет. Уйрăм ăçлавçă шухăшĕ :
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
1040-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Улатимĕр-Суздаль кнеçлĕхĕ
thumb|300px|Улатимĕрти [[Успени соборĕ (Улатимĕр)|Успени соборне 1158—1160 çулсенче тунă. XII ĕмĕр—XV ĕмĕрсенче Çурçĕр-Тухăç Руçĕн тĕп соборĕ шутланнă]] thumb|300px|[[Турă амăш|Турă амăшне Çурçĕр-Тухăç Руçе сыхлакан таса çын тесе чыслассине Андрей Боголюбский кнеç пуçарса янă, çак турăша нумай чиркӳсенче тата хăйĕн керменĕнче вырнаçтарнă]]
thumb|300px|[[Вырăс кнеçлĕхĕсем 1237 çулта]]
Термин варианчĕсем
«Çурçĕр-Хĕвелтухăç Руçĕ» ятсăр пуçне литературăра синоним-терминсемпе усă кураççĕ: IX—XI ĕмĕрсен тапхăрне Росто́в çĕрĕ, XI — XII ĕмĕр вар. Ростов-Су́здаль кнеçлĕхĕ, XII ĕмĕр вар. — XIII ĕмĕр вар. Улатимĕр-Су́здаль кнеçлĕхĕ, XIII ĕмĕр вар.— Улатимĕр Асла кнеçлĕхĕ. Çалкуçсенче çак ятсем пур: Су́здаль çĕрĕ, Вăрман лешьен çĕрĕ, (кейӳ çĕрĕсенчен вăрман урлă урлă); новгород çырăвĕсенче — низовская çĕрĕ.
Çурçĕр-Тухăç Руçĕ — хальхи историографире йышăннă терминпа Атăл Клязьма хушшинчи IX—XV ĕмĕрсенче пулас Раççей патшалăхĕн никĕс хывакан вырăс кнеçлĕхĕсен ушкăнне палăртма уса курнă. Тĕрĕссипе вăл — Аслă Улатимĕр кнеçлĕх территорийĕ. Анлăрах ăнлавпа, Кăнтăр-Хĕвеланăç Руçĕпе Литва, çаплах ăна пăхăнса тăнă Кисан, Муром, Смулен кнеçлĕх тата Тури кнеçлĕхсен пайĕсен çĕрĕсем кĕнĕ.
Кейӳ тапхăрĕ
991 çулта Ростов епархине— Руçре ваттисенчен пĕрине — туса хунă. X—XI ĕмĕрсен чиккинче пĕрремĕш ростов кнеçĕн Улатимĕрĕн ывăлĕ — Ярослав Мудрый —пулнă.
Каçăсем
Категори:Раççей кун-çулĕ Категори:Раççейĕн историллĕ облаçĕсем Категори:Вырăс кнеçлĕхĕсем Категори:Руç кун-çулĕ (VIII ĕмĕр — 1613 çул Категори:Улатимĕр облаçĕн кун-çулĕ Категори:Ярослав облаçĕн кун-çулĕ Категори:Мускав облаçĕн кун-çулĕ Категори:Вологда облаçĕн кун-çулĕ Категори:Кострома облаçĕн кун-çулĕ Категори:Руç
Архипов Дмитрий Архипович
Архипов Дмитрий Архипович — прозăçă, очерксен авторĕ. 1868 çулта (кунĕ паллă мар) Етĕрне уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Вăрмар районĕ) Çĕнĕ Чулкаç (халĕ Çăкаллă Явăш) ялĕнче çуралнă. 1939 çулта Алма-Ата хулинче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Чĕмпĕрти чăваш вĕрентекенсен шкулĕнче вĕреннĕ. Сарăту кĕпернинчи Хвалынск уесĕнчи Шималаково ялĕнчи чиркӳ приххучĕн шкулĕнче ачасене вĕрентнĕ. Çавăн пекех çав ялтах вырнаçнă Андреевăн арçынсен малтанхи училищинче вĕрентнĕ.
1898 çулта Палестинăна кайнă. Каялла килнĕ май Турцире пурăнакан тăванĕсем патне кĕрсе тухнă. Вĕсемпе тĕл пулни çинчен «Константинопольти чăвашсем» ятлă очерк çырнă. Вал очерка 1903 çулта Хусанта уйрăм кĕнекепе пичĕтленĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем
Пушкăрт ялĕн калаçăвĕ
Пушкăрт пуплевĕ (пушкарт) — чăваш чĕлхин пуплевĕ (пăлхар ушкăнĕн тĕрĕк чĕлхи). Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи Пушкарт ялĕнче калаçаççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей чĕлхисем Категори:Чăваш чĕлхи Категори:Тĕрĕк чĕлхисем
1050-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Шланлыкургы
Шланлыкургы — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Чермасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Уй ҫерҫийӗ
мини|Хир ҫерҫи мини|Хир ҫерҫин ҫӑмартисем Уй ҫерҫийӗ (Passer montanus) – килти çерçинчен кăштак пĕчĕкрех ҫерҫи.
Хирти, ял-хула хĕрринчи вăрмансемпе парксене, йывăç катисене килĕштерет. Çĕр чĕкеçĕсен йывисене те тиркемест.
Çăмартисем (5-8) шупка шурă е сăрăрах тĕслĕ, тĕксĕм пăнчăсемлĕ. Ытларах йывăç хăвăлĕсемпе вĕллесенче йăва çавăраççĕ.
Çу каçа икĕ-виçĕ хутчен чĕп кăларма ĕлкĕреççĕ.
Хĕл каçма вĕçсе каймаççĕ.
Чăвашра вĕсен йышĕ пысăк. Кĕр енне тырă пуссисене тапăнса пысăк сăтăр тăваççĕ.
Баш-Кол
Баш-Кол — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Тызыл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 5,9км.
Уй ҫерҫийӗ
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Çерçи йышшисем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:Австралири вĕçен кайăксем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
Баш-Кол
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори: Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Тызыл юпписем
Рефанды
Рефанды — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 277 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452348, ОКАТО кочĕ — 80243855004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Терентьев Алексей Григорьевич
Терентьев Алексей Григорьевич, физикăпа математика ăслăлăхĕсен докторĕ (1974),  И.Н.Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх  университечĕн профессорĕ (1976). Асăннă университетăн физика-математика факультечĕн пĕрремĕш деканĕ пулнă.
Кунçулĕ
1936 — мĕш çулта Пушкăртстанри Стерлитамак районĕнчи Преображенка (халĕ Преображеновка) ялĕнче чăваш килйышĕнче çуралса ÿснĕ. Каярахпа вĕсен килйышĕ çав районти Новое-Русло ялне куçса кайнă. Юлашкинчен асăннă ял хальхи вăхăтра çук, мĕншĕн тесен ăна, Çтерлĕри машшынсем тăвакан савут çĕкленнĕ май, 1983-мĕш çулта пĕтернĕ. Алексей Григорьевичăн ашшĕ конюх пулса ĕçленĕ. 1945-мĕш çултанпа Терентьевсен килйышĕ Çтерлĕ хулине пурăнма куçнă. Çтерлĕ хулинче вăтам шкул пĕтерсен Хусан патшалăх университетĕнче вĕреннĕ (1954-1957-мĕш çулсем, специальность "механика"). 1957-1960-мĕш çулсенче — Берлинри Гумбольд ячĕллĕ университетăн çутçанталăк тата математика факультечĕ. 1960-1968-мĕш çулсенче — Хусанти Чеботарёв ячĕллĕ механика тата математика ăслав-тĕпчев институтенче (НИИ) ĕçленĕ. Çаван хыççăн С.Ф.Сайкин "командипе" пĕрле çĕнĕрен йĕркеленнĕ Чăваш патшалăх университетне лекнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:Чăвашран тухнă математиксем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1936 çулта çуралнисем
Саймон (кушак аçи)
Кот Саймон (1947 тлн. — чӳк, 28 1949) — Аслă Британин тинĕс-çар флотĕнчи «Аметист» (HMS Amethyst) вăрçă шлюпĕн карап кушак аçи.
Килсе кĕни
1948 çулхи пуш уйăхĕнче HMS «Amethyst» британ хурал карапĕн экипажĕнчи 17-çулхи кĕçĕн матрос Джордж Хикинботт Саймона Гонконг верфĕнче тупать. Çак саманта Саймон пĕр çул пынă, вăл начар та чирлĕ пулнă. Хикинботт анна вăрттăн карап çине илсе хăпарать. Анат палубăсенче виçесĕр ĕрченĕ йĕкехуресене тытса вĕлернĕшĕн Саймона команда кĕске вăхăтрах килĕштерет. Кушак аçи выляма та юратнă: хăй вĕлернĕ йĕкехӳресене моряксен койкисене пырса хунă, тăтăшах капитан картусĕнче тĕлĕрсе выртма юратнă. Саймона команда карап талисманĕ тесе йышăннă.
1948 çулăн вĕçĕнче карапăн малтанхи капитанĕ Ян Гриффитс, кушак аçине хăйне улăштаракан Бернард Скиннера парать, кушак аçи çĕнĕ хуçана тӳрех килĕштерет. «Аметист» çинче Скиннерăн пĕрремĕш ĕçĕ Янцзыпа тăвалла Нанкина çити хăпарса HMS «Consort» патруль карапне улăштармалла пулнă. Çулăн варринче китай коммунисчĕсен батарейисем хурал карапне «ăшалама» тытăннă (çакна историксем каярах «Янцзы юханшыв çичи инцидент» тенĕ). Пĕрремĕш залпăн пĕр снарячĕ капитан каютине шăтарса Скиннера вĕлерет, Саймона суранлатать.
Калинино (Эльшей районĕ)
Калинино  — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 47 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Саймон (кушак аçи)
Килсе кĕни
1949 çулта, Янцзы юханшывĕнчи инцидент чухне шрапнель тивсе суранланнă хыççăн ăна инцидент вăхăтĕнче çирĕп кăмăллă пулма тата карап çинчи апат-çимĕçе йĕкехӳресенчен сыхлас тесе, Аслă Британин чĕрчунсемшĕн вăрçăн аслă парнине — Мари Дикин медальне тивĕçтернĕ.
Калинино (Эльшей районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Саймон (кушак аçи)
Сывални
Йывăр аманнă кушак палубăна шăвăнса тухать. Моряксем ăна асăрхаса тӳрех карап лазаретне илсе каяççĕ. Лазаретра ăна медиксем пĕрремĕш пулăшу параççĕ. Саймонăн суранлă тирĕ пиçсе кайнă. Пĕçертсе янисене сипленĕ, кĕлеткинчен тăваттă шрапнель пульлине касса кăларнă. Никам та вăл ирчен пурнассине шанман. Çапах та кушак аçи чĕрĕлет те хăйĕн ĕçне тума пикенет. Карап юханшыв çыранне тăрсан, ун çине йĕкехӳре ища крыс. Саймон вĕсене пĕтерме пĕтĕм вăй-халтан тытăннă. Вăл карап лазаретне те кĕркеленĕ. Кушак аçине курсан çав тери яш матроссем те хавхаланнă.
Калинино (Эльшей районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Саймон (кушак аçи)
Сывални
Карап юханшыв тăрăх çӳресе килсен Саймон паллă пулса тăрать. Унăн пирки Британире çеç мар, пĕтĕм тĕнчипех хыпарланă. Ăна Мари Дикин медалĕпе (чĕрчунсем валли «Виктори хĕресĕ»); Кăвак хĕрес, «Аметист» харçин медалĕсемпе чысланă, «Кушак аçи — тинĕс çар хĕсмечĕн отличникĕ» ята тивĕçтернĕ. Саймон патне нумай çыру килме пуçланипе «Аметист» çинче çак çырусем çине хуравлакан офицера урăх ĕçре хăтарма тивнĕ. «Аметист» кĕнĕ кашни портра Саймона чыспа кĕтсе илнĕ, чӳк уйăхĕнче карап тăван Плимута таврăнсан, ăна уйрăмах ăшшăн саламланă. Çапах та, Аслă Британие илсе кĕрен чĕрчунсене пекех, Саймона карантина ăсатаççĕ, вăл вара пĕр хушă Суррей графлăхĕнчи чĕрчунсен усрав çуртĕнче пурнать.
Вилĕм
Усрав çуртĕнче Саймона вирус инфекцийĕ ерет. Сурансене пула инфекци сывлăха начарлатать, ветеринарсем пăхса тăрсан та, Саймон 1949 çулхи чӳкĕн 28-мĕшĕнче куçне хупать. Темиçе çĕр çын, çав шутра «Аметист» карапĕн пĕтĕм команди, Саймона Илфордра (хĕвел тухăç Лондон) пытарнă чухне пухăннă.
Унăн вилтăпри чулĕ çине çапла касса çырнă:
ПАТШАН «АМЕТИСТ» КАРАПĔ ÇИНЧЕ
1948, ÇУ —1949, ЧӲК
ХĔСМЕТРЕ ТĂНĂ
МАРИ ДИКИН МЕДАЛĔПЕ ЧЫСЛАНĂ
1949 ÇУРЛАРА ВИЛНĔ
«САЙМОНА»
АСĂНСА
ЯНЦЗЫ ЮХАНШЫВĔНЧИ ИНЦИДЕНТ ВĂХĂТĔНЧЕ
ВĂЛ ÇИРĔП ТĂНĂ
Каçăсем
Категори:Паллă кушаксем
Çăкал (юханшыв)
Çăкал — Чăваш Ен çĕрĕ тăрăх юхакан юханшыв, Пăла шывĕн сулахай юппи.
Ялсем
Юханшыв хĕрринче çак ялсем вырнаçнă: Татмăш, Çĕнĕ Ахпӳрт.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Урал
мини
Чаплӑ тухӑҫсем
Сергей Светлаков-шумен, телеведующи, актер, продюсер, сценарист
Александр Масляков-телеведующи, телепродюсер
Семен альтов-писатель-юморист
Алексей Балабанов-кинорежиссер, продюсер, сценарист
Юрий Лоза-юрӑҫ, композитор
Александр Малинин юрӑҫӑ
Игорь Алушкин-предприниматель, "Вырӑс пӑхӑр компанийӗн"директорӗсен совечӗн председателӗ. Меценат тата общество деятелӗ.
Каҫӑсем
Категори:Раççей географийĕ
1060-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Кивĕ Сăръел
Кивĕ Сăръел — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Энтони Дин (асли)
Сэр Энтони Дин (Anthony Dean) е Deane, XVII ĕмĕр вĕçĕн акăлчан карап ăсти тата Акăлчан парламенчĕн пайташĕ. Пурнăçĕн çулĕсем — 1638-1721.
Кун-çулĕ
Дин Аслă Петĕр патша Дептфордра вĕреннĕ чух ăна тăн парса вĕрентекенĕ пулнă. Карап тăвас ăсталăхĕн пĕлÿне никĕсленĕ, «Тинĕс архитектурин доктрини» (1670) тĕп кĕнеке çырнă. 2 хут авланнă, пĕрремĕш çемьинчен 4 ывăл, иккĕмĕшĕнчен — ывăлпа хĕр пулнă.
Энтони Дин ăсталанă карапсем
тата ытти те.
Ырашпулăх (Куславка районĕ)
Ырашпулăх — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Базель
Базель (ним. Basel, фр. Bâle) — Швейцари хули, Базель-Штадт кантонăн тĕпĕ. Кунта çĕршывăн ватă университечĕ ĕçлет (1460).
Халăхĕ
Хулара 166'000 çын ытла пурăнать.
Спорт
Хулан Базель ятлă футбол клубĕ пур.
Категори:Швейцари хулисем
Каçăсем
Категори:Рейн çинчи хуласем  Категори:Ирĕк хуласем
1070-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Кармасан
Кармасан — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 728 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450582, ОКАТО кочĕ — 80252823001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Кĕçĕн Макариха
Кĕçĕн Макариха — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Макариха юханшывăн сылтăм çыранĕпе 94 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Хлор
Хлор (Cl) ((χλωρός) — «симĕс») — хими элеменчĕсен периодика системин 17-мĕш элеменчĕ. Галогенсен (малтанах «галоген» ятне нимĕç химикĕ Швейгер хлора валли хатĕрлесе хунă («галоген» сăмах тăвар тăвакан тени пулать) пулнă, вăл  VII ушкăнĕн ячĕ шутланать, çак ушкăнах хлор та кĕрет).
Шăван кайăк
thumb|200px|Шăван кайăк Шăван кайăк - çерçирен пĕчĕкрех кайăк, ăна ытти кайăксенчен çурла  сăмсипе уйăрса илме пулать. Çерçи йышне кĕрет.
Нумай çул ӳснĕ çулçăллă вăрмансене килĕштерет. Çăмартисем (5-7) шурă, хăмăртарах хĕрлĕ пăнчăсемлĕ. Ами чĕпписене 13-15 кун пусса ларать. Тепĕр 15 кунтан чĕпписем йăваран тухаççĕ те йывăç вулли тăрăх çӳлелле чакаланса хăпараççĕ, хĕвел çинче хĕртĕнсе лараççĕ. Шăван кайăк кăнтăралла каймасть.
Хлор
Хлор пасарĕ
'''2005—2006 ç. Раççей хуçалăх пасарĕн шĕвек хлор кăтартăвĕсем'''
Шăван кайăк
Хĕллехи вăхăтра вĕсен йышĕ пирĕн тăрăхра çурçĕртен куçса килнĕ кайăксемпе йышланать.
Каçăсем
Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Шăван кайăк йышшисем Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Хлор
Хлор пасарĕ
'''2006 ç. Раççейре хлорпа усă курни кăтартăвĕсем'''
Усă курни
Хлорпа промăçлăхăн тĕрлĕ уйрăмĕсенче, тĕпчевсенче тата кулленхи пурнăçра усă кураççĕ: right|130pxright|130px
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Галогенсем Категори:Металмаррисем Категори:Наркăмăшлă япалалăхсем
Пимпĕ
thumb|200px|Пимпĕ аçи, Fringilla coelebs Пимпĕ (пимпа) — çерçи пысăкăш кайăк.
Çерçи йышне кĕрет.
Пимпĕ пур йышши вăрманта та, садсемпе парксенче те пурăнать.
Çăмартисем (5-6) кăвакрах тĕслĕ, тĕксĕмрех пăнчăсемлĕ. Юррине утă уйăхĕн пуçламăшĕчченех илтме пулать. Йăвисем тарăн чашăк евĕр, пĕчĕк туратсенчен, мăкран тунă, эрешмен картипе тăлласа çирĕплетнĕ. Пимпĕ йăвине час-часах пакшасем, ула кураксем, хурчкасем аркатма пултараççĕ.
Ака пуçламăшĕнче вĕçсе килет. Юпа уйăхĕн варринче кайса пĕтеççĕ.
Категори:Пимпӗ йышшисем
Электро уй
Электро уй (хăш чухне E-field теççĕ ) — ку вăл кашни электро каплам таврашĕнчи тата ытти мĕнпур капламсене витĕм кÿрекен физикăлла уй, Электро уйсем электрокапламсене кура е вăхăт тĕлĕшпе улшăнакан магнитлă уйсене пула çуралаççĕ. Электро тата магнитлă уйсем пĕтĕмĕшлерех электромагнитлă уйăн палăрăмĕ пулаççĕ, юлашки вара  тăваттăран пĕр никĕсле хире-хирĕç вăйăмсен шутĕнчен (электормагнитлă текенни).
Литература
Категори:Электромагнетизм Категори:Физикăлла капсем Категори:Электростатика Категори:Электро
Евротоннель
Пĕр хушă вăл тĕнчери чи вăрăм тоннель ятне тытса тăнă, тепĕртакран ăна «Сэйкан» тоннелĕ, 2010 юпан 15—мĕшĕнче «Готард тоннелĕ» кая хăварнă.
Евротоннеле хальхи тĕнчери çиччĕ тĕлĕнтермĕшсенчен пĕри тесе пĕлтернĕ.
Каçăсем
Категори:Британ-франци хутшăнавĕсем Категори:Ла-Манш Категори:Чукун çул тоннелĕсем Категори:Франци чукун çул транспорчĕ Категори:Аслă Британи чукун çул транспорчĕ Категори:Аслă Британи тоннелĕсем Категори:Франци тоннелĕсем Категори:Википеди:Кивелнĕ суйланă статьясем
Саланка
Саланка — Чулхула облаçĕн çĕрĕ тăрăх юхакан юханшыв, Сăр шывĕн юппи.
Ялсем
Юханшыв хĕрринче çак ялсем вырнаçнă: Тури Макарин, Анат Магарин, Петропавловск, Егоркино, Покровское,  Автобус, Саланчăк.
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем :
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Чӑваш алфавичӗ
Чӑваш ҫырулӑхӗ (чувашский алфавит) — авалхи тата хальхи чăваш çырăвĕнче сасăсене палăртма шутласа кăларнă тата усă курнă алфавитсен пĕрлехи ячĕ.
Кириллица чăваш алфавичĕ
Паянхи кун Раççей Федерацийĕнче чăваш чĕлхи валли кириллица тăрăх тунă алфавит официаллă шутланать.
Чăваш чĕлхин 37 сасă паллиллĕ хальхи кириллица алфавичĕпе 1949 çултанпа усă кураççĕ. Ăна ватă славян азбукинчен пулса тухнă вырăс алфавичĕн никĕсĕпе туса хунă.
Хальхи чăваш алфавичĕ:
Арап графииллĕ чăваш алфавичĕ
thumb|200px|right|Н. И. Ашмарин 1902 çулта кăларнă «Болгары и чуваши» кĕнеке 103-мĕш страницин ӳкерчĕкĕ Кĕмĕл Пăлхар тапхăрĕнче чăвашсем, уйрăмах мăсăльмансем хушшинче, арап графики никĕсĕпе йĕркеленĕ çырулăх анлă саралнă пулнă. Вилтăпра чулĕ çине арап графикипе пăлхарла çырнă (таблицăна диалектла тата çыхăннулла вариантсене те кĕртме тăрашнă):
Рунă чăваш алфавичĕ
thumb|150px|right|[[Кубратăн çĕрри]] Авалхи чăваш рунă алфавичĕ авалхи тĕрĕк тата авалхи пăлхар рунă алфавичĕсемпе тăван пулать, вĕсемпе чăвашсем XIX ĕмĕрченех усă курнă.
Чăваш алфавичĕн транслитерацийĕ
Вĕсене пĕр чăваш алфавитĕнчен тепĕрне «куçару» йĕрки: рунăран кириллицăна, кириллицăран латиницăна
Диакритика
ГОСТ 7.79-2000 (ISO 9:1995) килĕшӳллĕ чăваш алфавичĕн латиница транслитерацинче 12 сасă палли, вĕсене çырнă чухне çиччĕ диакритика паллипе усă кураççĕ:
Каçăсем
Категори:Кириллица алфавичĕсем Категори:Чăваш чĕлхи Категори:Чăваш алфавичĕ Категори:Тĕрĕк халăхĕсен çыпулăхĕсем Категори:Алфавитсем
Укозяш
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
1080-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Аçăм Çырми
Авăрçырми,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Кавар теорийĕ
Конспирационизм, пурнăçшăн кирлĕ (пĕрлĕхшĕн пĕлтерĕшлĕ) пулни (пулнисене) е кун-çул утăмне хăшпĕр çын ушкăнĕсен (яланхилле сослови) кавар евĕр çак ĕç-пуçа хăйсен тупăшне е амбицие пула (тĕрлĕ пайăр, ушкăн, клан тата ур. интересе пула) тытса пырасине кăтартакан гипотезăсен пуххи.
Кавар теорине элитăсен теорин чи çивĕччи шутланать.
Хупăнчăк тата вăрттăн йĕркеленĕшсем
thumb|300px|Бильдерберг клубĕн пĕр конференцинче те пулин хутшăннă çĕршывсем. Раççейрен: [[Чубайс Анатолий Борисович|Анатолий Чубайс 1998 çулта тата Григорий Явлинский 2004 çулта.]]
Каçăсем
*
Шăкăлчи
thumb|200px|Шăкăлчи Шăкăлчи - çерçи пысăкăш кайăк. Çерçи йышне кĕрет. Садсемпе парксене, этем пурăнакан вырăнсене юратать. Çăмартисем (4-6) кăвакрах тĕслĕ, кĕрен пăнчăсемлĕ. Икĕ хутчен чĕпĕ кăлараççĕ. Пĕр вырăнта ик-виç çултан ытла чĕпĕ кăлармасть. Ытларах çумкурăк вăррисемпе тăранса пурăнать. Ниçта та вĕçсе каймасть. Хĕлле юр ăшĕнчен тухса тăракан çумкурăксен вăррисене пуçтарса çӳрет. Çирĕкпе хурăн, армути, кантăр вăррисене сăхать. Чăвашра ку кайăксен йышĕ яланах çителĕклĕ пулнă.
Категори:Чĕрчунсем Категори:Кайăксем
Вăрманкас (Куславка районĕ)
Вăрманкас — Чăваш Республикин Куславка районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
М7 Мускав-Ĕпхӳ çул хĕрринче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Небикон
Небикон (Nebikon) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
2169 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1137’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
1100-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Рихард Зорге
Ри́хард Зо́рге (Richard Sorge, агентăн суя ячĕ Рамза́й, юпа, 4 1895, Сабунчи паç., Баку уесчĕ, Баку кĕперни, Раççей империйĕ — чӳк, 7 1944, Токио, Япони) — Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи тапхăрĕнчи чаплă совет разведчикĕ , Совет Союзĕн Паттăрĕ (1964, вилнĕ хыççăн).
Кун-çулĕ
Рихард Нобель фирминче нефть каларас ĕçĕпе тăрмашнă Вильгельм Зорге нимĕç инженер çемйинче çуралнă. Амăшĕ, Нина Степановна Кобелева, вырăс хĕрĕ пулнă. Зорге çемйинче 9 ача-ача пурăннă. Рихард Зорген ăратри аслашшĕ Фридрих Альберт Зорге I Интернационал ертӳçисенчен пĕрри шутланнă, Карл Марксăн секретарĕ пулнă.
....
1920—1921 çулсенче Зорге — Золингенри коммунистсен хаçачĕн редакторĕ.
1941 çулхи юпан 18-мĕшĕнче япун полицийĕ ăна ареслет, 1943 çулхи авăн уйăхĕнче кăна вĕлереççĕ. Токиори "Сугамо" тĕрминче ăна 1944 çулхи чӳкĕн 7-мĕшĕнче çакса вĕлереççĕ.
Токиори Тама çăвине пытарнă.
Çемье
Иккĕ хутчен авланнă:
Унсăр пуçне вăл чылай хушă гражданла арлă Исия Ханако япун хĕрарăмĕпе пурăнать. 1964 çулхи чӳкĕн 5-мĕшĕнче Совет Союзĕн Паттăрĕн ятне (вилнĕ хыççăн) тивĕçтернĕ. Чăн сăлтавĕ — тупнă информаци мар — Японие СССР çине тапăнасран аякка пăрасси.
Каçăсем
Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи Категори:Çар разведки Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:СССР разведчикĕсем Категори:Тĕнчери журналистсем Категори:Марксистсем Категори:Айăпласа вĕлернĕ шпионсем Категори:Вĕлернĕ революционерсем Категори:Çакса вĕлернисем Категори:Германи революционерĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Марккă çинчи çын сăнĕсем Категори:Пайăр çынсем:СССР ятарлă хĕсмечĕсем Категори:Юпан 4-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1895 çулта çуралнисем Категори:Бакура çуралнисем Категори:Чӳкĕн 7-мĕшĕнче вилнисем Категори:1944 çулта вилнисем Категори:Японире вилнисем Категори:Токиора вилнисем
Штиле
Штиле — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Уршак старица юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Тантал (элемент)
Тантал — кăвак тĕслĕ металл, кăштах тăхлан тĕс сĕмлĕ.
Истори
Тантала 1802 çулта швеци химикĕ А. Г. Экеберг уçнă.
Тăсăлăвлă тантал металлне пĕрремĕш хут нимĕç тĕпчевçи В. Больтен 1903 çулта туса кăларнă.
Каçăсем
Категори:Металсем Категори:Хими элеменчĕсем
Раштав, 11
Пулăмсем
right|125px|Грозный хулинчи аркатнă президент керменĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Раççей Федерацин ТÇФ Хура тинĕс флочĕ
Раççей Федерацийĕн ТÇФ Хура тинĕс Флочĕ — Раççейĕн Хура тинĕс çинчи тинĕс çарĕсен оперативлă-стратегиллĕ пĕрлĕхĕ. Тĕп кану вырăнĕсем Севастопольпе (Украина) Новороссийскра.
Флотăн карапĕсем
Хура тинĕс флочĕ хăйĕн шутĕнчи çар карапĕсем: (2007, ака)
Каçăсем
Категори:Раççей Федерацин тинĕс çар флочĕ
Асан (Ĕпхӳ районĕ)
Асан  — Пушкăрт Республикин Ĕпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 406 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Аршуткин Николай Арсеньтевич
Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕпе (1942) 2 степеньлĕ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин орденĕн кавалерĕ, медальсене тивĕçнĕ.
Биографи
1924 çулхи раштавăн 11-мĕшĕнче Чăваш АО кĕнĕ Вăрнар районĕнчи Мăн Явăш ялĕнче çуралнă.
Çĕрпӳри ферьдшер шкулĕнче вĕреннĕ. Кайран Хусанти медицина институтĕнче аслă пĕлӳ илнĕ. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă, санинструктор пулнă. 1942 çулта ăна Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕпе чысланă.
Кăпчак (Эльшей районĕ)
Кипчаково — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 148 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Аршуткин Николай Арсеньтевич
Биографи
Муркашри район пульницинче малтан хирург, кайран аслă тухтăр вырăнĕнче ĕçленĕ.
Кăпчак (Эльшей районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Аршуткин Николай Арсеньтевич
Биографи
Николай Аршуткинăн статьисем «Сельская жизнь» тата «Советская Россия» Мускаври хаçатсенче пичетленнĕ.
Кăпчак (Эльшей районĕ)
Каçăсем
Кипчаково
Аршуткин Николай Арсеньтевич
Биографи
Пĕр актлă тата нумай актлă пьесисене халăх театрĕсенче тата драма кĕтесĕсенче лартнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа
Кара тинĕсĕ
Кара тинĕсĕ— Çурçĕр Пăрлă океанĕн хĕрринчи тинĕс. Ятне Кара юханшывĕпе çыхăнтараççĕ. Юханшывĕн ячĕ ненецсен Кара йăхĕпе çыхăннă. Тинĕс Евразипе Çĕнĕ Çĕр, Франц-Иосиф Çĕрĕ, Çурçĕр Çĕр, Гейберг утравĕсем хушшинче вырнаçнă. Тинĕсĕн çурçĕр пайĕнче 1924-мĕш çулта теорилле уçнă Визе Çĕрĕ утрав вырнаçнă. Унсăр пуçне тинĕсре Арктика институчĕн утравĕсем тата ЦИК хыпарĕсен утравĕсем вырнаçнă. Кар тинĕсĕ - Раççейри чи сивĕ тинĕссенчен пĕри. Шыв вăрррисем патĕнче çуç шыв температури çулла 0 °C ăшăрах. Çулталăкăн пысăкрах пайĕнче тинĕс пăр айĕнче.
Çулла тинĕс 6°C таран ăшăнать (çиелти 50-70м).
Тинĕсре сиг, голец, камбала тата ытти пулăсем тĕл пулаççĕ.
Тĕп порт - Диксон. Тинĕс витĕр Çурçĕр тинĕс çулĕ иртет. Кара тинĕсĕ витĕр тухма питĕ кăткăс.
ССРС вăхĕнчи ядерла каяшсене пытарни
Сивлек вăрçă çулĕсенче Кара тинĕсĕнче Тинĕс Çарĕн флочĕн ядерла каяшĕсене пытарнă :
Каçăсем
Категори:Çурçĕр Пăрлă океанăн тинĕсĕсем Категори:Раççей тинĕсĕсем
Аслă элчĕлĕх
мини|справа|Пётр I Голландире мини|справа|Аслă элчĕлĕх. [[Аслă Петĕр|Пётр I голланд матросĕ пек тумланнă.]] Аслă элчĕлĕх  — вырăс патшин, Пётр I Алексеевичăн 1697-1698 çулсенче, хăйĕн анлă реформисен умĕнхи дипломатлă Хĕвеланăç Европана кайса тунă тĕллевлĕ çулçӳревĕ.
Аслă элчĕлĕх Голландире
мини|справа|Пётр I Голландире. Паллă мар голланд ӳнерçи. 1690 çç. [[Эрмитаж]]
Аслă элчĕлĕх Англире
Англире Пётр виçĕ уйăх патне пулнă, малтан Лондонра, кайран, ытларах, Дептфордра, карапсем ăсталанă ĕç лаççисенче, паллă акăлчан карап ăсти тата политикĕ Энтони Дин ертсе пынă май, карап тăвас ăсталăха алла илнĕ.
1110-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Кипеч Анатолий Ильич
Кипеч Анатолий Ильич (паспорчĕпе Ефимов, 10.8.1937, Чулкăмака ялĕ, Канаш районĕ, Чăваш АССР çур) — чăваш прозăçи, сăвăçи, драматургĕ. Чăваш Енĕн халăх çыравçи. Пĕрлĕх ĕçченĕ.
РФ ÇП пайташĕ (1998), педагогика ăслăхĕсен кандидачĕ (1976), Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1977).
Пурнăçĕ
1937 çулхи урла уйăхĕн 10-мĕшĕнче Канаш районĕнчи Чулкăмака ялĕнче çуралнă.
Вăтам шкул хыççăн Канаш педагогика училищинче вĕреннĕ. 1968 çулта Чăваш педагогика институчĕн мусăк-педагогика факультетĕнче аслă пĕлӳ илнĕ. СССР педагогика ăслăхĕсен академинче аспирантурăра пĕлĕве туптанă.
1976-1982 çулсенче Чăваш патшалăх университетĕнче философи кафедрин доценчĕ вырăнĕнче ĕçленĕ. 1982-1999 çулсенче Чăваш педагогика университетĕнче доцент вырăнĕнче ĕçленĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Анатолий Кипечĕн пултарулăхĕ çав тери нумай енлĕ. Вăл 70 ытла ăслăх тата меслет ĕçне эстетикăпа эстетикăна ăспарассипе, наци ыйтăвĕпе тата демократие хӳтĕлессипе 170 ытла статьяна хатĕрлесе пичетленĕ.
Анатолий Кипеч, «Телей», «Уяр» юрăсен сăввисене çырнă.
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем
Кĕçĕн Надота
Кĕçĕн Надота — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лемва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 127 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Менхеперра
мини|Менхеперра
Менхеперра (Менхеперре) — Авалхи Египетри Фивара Амонӑн аслӑ мӑчаварӗ п. эрч. 1045 ҫултан п. эрч. 992 (991?) ҫула ҫити тата чӑннипе илсен ҫӗршывӑн кӑнтӑр пайӗн ертӳҫи.
Каҫӑсем
Категори:Фараонсем, алфавитпа Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:П. эрч. XI ĕмĕрте çуралнисем Категори:П. эрч. 992 çулта вилнисем Категори:Амонăн çӳлти мăчаварĕсем
Вăлпуç
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Чăрăш кукăрсăмси
thumb|Чăрăш кукăрсăмси Чăрăш кукăрсăмси - пысăкăшпе çерçи пекрех. Чăрăшлăхсенче, чăрăш нумай ӳсекен лаптăксенче вырнаçать. Çăмартсем (2-5) шупка симĕс, тĕттĕм пăнчăсемлĕ. Йăвине раштав уйăхĕнчех çавăрма пултарать. Чĕпписем нарăспа пуш уйăхĕсенче тухаççĕ. Йăва ăшă пирки амăшĕ вĕсене час-часах пăрахса хăварма пултарать. Чĕпписем 50 куна çитмесĕр те хăйсем тĕллĕн апатланма пултараймаççĕ - сăмсисем вĕсен çав вăхăта кăна кукăрăлса хĕресленсе çитеççĕ. Пирĕн патăртан ниçта та вĕçсе каймаççĕ. Йышĕпе вĕсем яланах çителĕклĕ пулнă, хальхи вăхăтра та вĕсен йышĕ пĕр пекрех тăрать.
Каçăсем
Категори:Пимпӗ йышшисем
Раççей Федерацин ТÇФ Каспи флотилийĕ
Каспи Флотилийĕ — Раççейĕн Каспи тинĕсĕнчи çар флотилийĕ, кану вырăнĕ (база) Аçтăрхан хулинче. Флотили шутĕнче темиçе бригадăсемпе дивизионсем, авиаци, çыранри çарсем. Артиллери катерĕсен бригадин базисем Махачкалапа Каспийск хулисенче.
Каçăсем
Категори:Раççей Федерацин тинĕс çар флочĕ
Авруй
Авăр Уй, Авруй — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кунçул
Малтан, районсене туса хуриччен, Етĕрне уесĕн, Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Чăваш Енĕн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕнчи пурăнан вырăнсем
Чукун çул тоннелĕ
Чукун çул тонне́лĕ — пуйăссене куçма кирлĕ тоннель. Ту массивĕ витĕр тата шыв айĕпе, хулари тоннельсем пулаççĕ. Метрополитен тоннелĕсем чукун çул тоннелĕсем шутне кĕреççĕ.
2006 çулхи утă уйăхĕнче УАО «Раççей чукун çулĕсем» çинче 119 çм тăршĕллĕ 162 тоннельпе усă курнă.
Раççейри чи вăрăм чукун çул тоннелĕ — 2003 çулхи раштавăн 5-мĕшĕнче уçăлнă Çурçĕр Муй тоннелĕ, вăл Байкал-Амур магистралĕ шутне кĕрет. Тоннелĕн таршшĕ 15 343 метр, вăл Çурçĕр-Муй ту хысакĕн айĕпе пырать. Тоннеле 27 çул тăршши тунă.
Асăрхавсем
Категори:Чукун çул инфраструктури
Хĕрарăм ыралĕ
Хĕрарăм ыралĕ (Combate de mujeres) — Неапольте, 1636 çулта ăсталанă Хосе де Рибера ÿнер хайлавĕ. Мадрид хулинчи Прадо музейĕнче упранать.
Ӳкерчĕк Неаполь кун-çулĕнче асра юлнă 1552-мĕш çулти пулу-иртÿне, икĕ майра — Изабелла де Карацци тата Диамбра де Поттинелла — Фабио Дзересола ятлă арçын юратăвăшĕн Альфонсо д’Авалос маркиз умĕнче ыралта çапăçнине кăтартать.
Ӳкерчĕке усалпа ырă хушшинчи кĕрешÿне юптарса кăтартнă пек ăнлантарни те пур.
Вуламалли
Категори:Ӳнер Категори:Ӳкерчĕксем, алфавитпа Категори:Ырал
Федорова Любовь Михайловна
Любовь Михайловна Федорова (Энтепе, Елчĕк районĕ, Чăваш АССР, 1952 çулхи пушăн 20-мĕшĕ çур.) — чăваш çыравçи.
Раççей ÇП пайташĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Энтепе салинче 1952 çулхи пуш, 20 çуралнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Пушăн 2-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1952 çулта çуралнисем Категори:Чăваш Ен çыравçисем
1120-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Худяковка
Худяковка — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 0 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452346, ОКАТО кочĕ — 80243855006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Кĕçĕн Пасна
Кĕçĕн Пасна (Орбездна, Ор-Бездна) — Пасна юханшывĕн сылтăм юппи. Паснапуç патĕнче пуçланать те Чăваш Енĕн Улатăр районĕ тăрăх юхать. Тăршшĕ, бассейн лаптăкĕ.
"Орбездна" тенинчи "Ор" ("Ар") элемент авалхи чăваш чĕлхинче "пĕчĕк" ("кĕçĕн") пĕлтерĕшлĕ пулнă.
Паснапуç, Кивĕ Эйпеç, Чапаевкапатĕнче юхать.
Раççей патшалăх реестăринчи хыпарсем :
Этимологи
Вырăнти чăвашсем хуть те мĕнле юханшыва та "Пасна" теççĕ. "Кĕçĕн", "Аслă", "Хура", "Шурă" т.ыт.те тесе тăмаççĕ. Ор (Ар) тени кивĕ чăваш чĕлхинче "Кĕçĕн" е "Пĕчĕк" тенине пĕлтернĕ. Тутар чĕлхинчи "Аз" сăмахпа танлаштарăр: вĕсем — когнатсем.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Пасна юпписем
Бильбичан
Бильбичан — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Тызыл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 5,3 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Тызыл юпписем
Чулкăмака
Чулкăмака, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Ялта клуб, библиотека, çыхăну уйрăмĕ ĕçлет. Спорт лапамĕ, 2 лавка пур.
Тавралăхĕ
Шупашкара çити 99 км, райцентрне — 16 км, чукун çул чарăнăвне — 11 км.
Истори
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнче Канаш районне кĕртнĕ.
1930 çулта «Канаш» колхоза йĕркеленĕ.
1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕнчен пуçласа 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕччен Шăхасан районне кĕнĕ, кайран яла Канаш районне тавăрнă.
Асăрхавсем
Категори:Канаш районĕнчи пурăнан вырăнсем
Кириллов
Кириллов, — вырăс Кирилл ятĕнчен пулса кайнă хушамат.
Ку хушаматлă çынсем:
Категори:Хушаматсем
Шемекеев Виталий Дмитриевич
Виталий Дмитриевич Шемекеев (1937, нарăс, 27, Чăваш АССР, Комсомольски районĕ, Комсомольское сали — 2003, çĕртме, 15, Шупашкар) — чăваш сăвăçи, журналисчĕ.
Пурнăçĕ
1937 çулхт нарăсăн 27-мĕшĕнче Чăваш Енри Комсомольски районĕн Комсомольское салинче çуралнă.
Вăтам шкулта, профтехучилищĕре вĕреннĕ. Çуртсем тунă çĕрте ĕçленĕ, металлурги савутĕнче вăй хунă. Комсомольски районăн "Знамя октября" хаçачĕн редакцинче, Муркаш районĕн "Знамя Победы" хаçачĕн редакторĕнче ĕçленĕ, районăн ДОСААФ пуçлăхĕ вырăнĕнче, ялти клуб керменĕнче ĕçре тăрмашнă, ЧАССР ÇП илемлĕ литература пропоганда бюровĕн директорĕ пулса тăрăшнă.
Пĕрремĕш сăввине "Тăван Атăл" журналта 1957 çулта пичетленĕ.
Виталий Шемекеев поэзи питĕ паллă лирикăллă. Сăвăçă пурнăçăн пулăмĕсене тарăн философиллĕ сӳтсе явса кăтартать, вăл хăйĕн сăввисен кĕввисене чăваш ялĕн авалхи тата паянхи кун-çулĕсенчен пухать. Унăн сăввисемпе чăваш композиторĕсем чылай юрă хунă.
Çыравçă 2003 çулхи çĕртмен 15-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Асăрхавсем
== Каçăсем =
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Журналистсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1937 çулта çуралнисем Категори:Нарăсăн 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2003 çулта вилнисем] [[Категори:Çĕртмен 15-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш сăвăçисем
Юлушево
Юлушево — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 84 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450582, ОКАТО кочĕ — 80252823003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Кантăр кайăкĕ
Каçăсем
Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Çурçĕр Африкăри фауна Категори:Шăкăлчисем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Ырал (пĕлтерĕшĕсем)
Ырал — икĕ çын хушшинчи «кĕрешӳ», «вăрçă».
Ытти
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Шулия
Шулия — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Хăвăрт Танып юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
200-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Менцнау
Менцнау (Menznau) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
2732 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1136’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Дуглас
Дуглас (акăлч. Douglas, мэн Doolish) — шĕкĕр хула (1863 çултанпа) Мэн утравĕн транспорт тата экономика тĕпĕ.
Халăхĕ
2006 çулхи шутлавсемпе хулара 26218 çын пурăнать, ку вăл утравăн виççĕмĕш пайĕ пулать.
Мăн Явăш (Вăрнар районĕ)
Мăн Явăш, — — Чăваш Республикин Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Геометрилле оптика
Геометриилле о́птика — оптикăн витĕр курнакан талккăшсенче, хумла палăрăмсене шута илмесĕр,  çутă еплерех сарăлнине, тĕкĕрле çийсенчен еплерех сулăннине тата çутă оптикăлла тытăмсем витĕр иртнĕ хыççăн мĕнле сăнарсем майлашăннине тишкерекен уйрăмĕ.
Геометрилле оптикăн тĕп ăнлавĕ — çутă пайăрки. Çав пайăркан çулĕ урлă хапасенчен килмест шутланать.
Елчĕк районĕ
Елчĕк районĕ, — Чăваш Енре кăнтăр-хĕвелтуăç енче вырнаçнă район, 1927 çулхи авăн уйăхĕн 5 туса хунă. Çӳрçĕр, хĕвелтухăç тата кăнтăр енче Тутарстан Республики юнашар вырнаçнă. Чăваш Енĕн Комсомольски районĕ хĕвеланăç енче, Патăръел районĕ — кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă.
Район лаптăкĕ 567,2 км2. 1999 çулта 27, 5 пин çын пурăннă (1979 — 35,2, 1989 — 28,5 пин çын). Ял çыннисем 53 ялта пурăнаççĕ. 97% — чăвашсем, çавăн пекех тутарсемпе вырăссем пурăнаççĕ.
Район администрациĕ Елчĕкре вырнаçнă.
Администрациллĕ пайлану
Районти ял тăрăхĕсен шутне çаксем кĕреççĕ:
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн районĕсем
Валем Хуçа
Валем Хуçа е Валем Ырă — чăвашсен пăлхар тапхăрĕнчи паллă пӳлĕхçи. Вăл Пӳлер хулинче тутар йăхĕсем киличчен пурăннă. Ун пирки Малĕм хоçа, Маалим-Ходжа тесе те çырни те пур.
Кунçул
Валем пуян хуçа пулнă, çынсене сыватнă, çăлтăрсен тĕнчине лайăх пĕлнĕ, çутçанталăк мĕнле аталанса пырассине каланă. Вăл хура халăха тĕне кура уйăрса пăхман: уншăн авалхи тĕнпе пурăнакан чăвашсем те ислам тĕнне илнĕ çынсем те пĕрех пулнă.
Валем хуçана вилсессĕн ту çине пытарнă. Çав тăва халĕ Хурату е Валемхуç теççĕ. Çак çăвари палăксем çине арап чĕлхипе чăваш сăмахĕсене çырнă. Палăкĕсене авалхи чăваш йăлипе Хĕвеле хирĕç лартнă. Çав палăксене вырăнти çынсем хисеплемесĕр вĕçĕмсĕрех çаратнă пулнă, ислам тĕнлĕ çын масарĕсене çеç упраса усранă, Ылтăн Урта тапхăрĕнчи кун-çулне çеç палăртса тăнă.
210-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Валем Хуçа
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен кун-çулĕ Категори:Атăлçи Пăлхар
Князь-Елга
Князь-Елга — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 63 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Кивĕ Арзамат
Кивĕ Арзамат — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 591 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452346, ОКАТО кочĕ — 80243860001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Бахрейн
Бахрейн патшалахĕ, Бахрейн (араб. مملكة البحرين‎‎ — çапла вуланать "Мамля́ка аль-Бахра́йн") — Перси заливĕнчи хăй ятлă архипелаг çинче вырнаçнă патшалăхĕ.
Халăхĕ — 667 пин çын.
Истори
Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Кириллово
Кириллово — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 753 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450069, ОКАТО кочĕ — 80252825001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Мэн утравĕ
right|280px|rightd|thumb|Мэн утравĕ. Космосран пăхсан. Мэн утравĕ (акăлч. The Isle of Man, мэн Ellan Vannin) — Пĕрлĕхлĕ Патшалăхĕн патшин çĕрĕсем.
Географи
thumb|300px|left|Мэн утравĕ. Географи картти. Утрав Ирланди тинĕсĕнче вырнаçнă, Англирен, Ирландирен, Шотландирен тата Уэльсран пĕр тан. Лаптăкĕ — 572 тв. çм. Мэн утравĕн Çĕр çинчи чи ватă парламентсенчен пĕри (Tynwald) — вăл 979 çултанпах ĕçлет. Мэн Аслă Британи шутне кĕмест, Европа Ушкăнне те хутшăнмасть. Утрав тĕнчере налуксемсĕр çĕр пирки паллă пулать. Мэн утравĕн символĕ — трискелион (виçкелион), пĕр тĕлтрен тухакан виçĕ чупакан урасем. Виçкелион тăплăха палартать, çакна утравĕн чанăвĕнче (девизĕнче) те кăтартнă. Татах ăна Ялавĕ тата Гербĕ çине хăпартнă.
Халăхĕ
2001 çулхи шутлавĕпе, Мэн утравĕнче 76 315 çын пурăнать, вĕсенчен 25 347 тĕп хулинче — Дугласра. Халăх-çын тăвăрлăхĕ — 133 çын/тв. çм. thumb|right|400px|Isle of Man sheadings
Каçăсем
Категори:Аслă Британи
220-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Булунгу-Су
Булунгу-Су — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Чегем 1-мĕш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем
Кĕçĕн Ниедь-Ю
Кĕçĕн Ниёдь-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Юн-Яга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 79 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Авшак Элмен
Авшак Элмен,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан, районсене туса хуриччен, Етĕрне уесĕн, Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Чăваш Енĕн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕнчи пурăнан вырăнсем
Пфаффнау
Пфаффнау (Pfaffnau) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
2106 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1139’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Çăкалăх (Куславка районĕ)
Çăкалăх — Чăваш Республикин Куславка районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
М7 Мускав-Ĕпхӳ çул хĕрринче вырнаçнă. Шупашкара çити - 80 км, Куславккана — 16 км, ч.ç станцине — 13 км.
Истори
1896 çулта грамотăна вĕһентекен шкула уçнă, 1900 – чиркӳ прихучĕн шкулне уçнă. 1920-мĕш çулсенче 1-мĕш ступеньри шкул ĕçленĕ. 1931 çулта «Ворошилов» колхоза йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
177 çын (2010 çул) пурăнать.
КФХ «Мыков» (2010) ĕçлет. Акушер-фельдшер пункчĕ, клуб, 2 лавкка пур.
Шульган
Шульган — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Пуни вăрçисем
мини|справа|Иккĕмĕш Пуни вăрçи, [[Ганнибал Альп тăвĕсене каçать, Генрих Лёйтеманн ĕçĕ, 1866]] Пуни вăрçисем е пун вăрçисем — Римпа Карфаген хушшинчи пирĕн эрăччен 264-146 çç. тапхăр тапхăртан пулса иртнĕ виçĕ вăрçă. Карфагена Финикирен куçса килнĕ çынсем никĕсленĕ. Вăл çынсене Авалхи Римра "пунсем" тенĕ, çав сăмахранах "Пун вăрçисем" тени те тухса кайнă. Вăрçăра Рим çĕнтернĕ, çапла вара Апенин тата Ибири çурутравĕсенче çирĕпленсе ларнă, тата ĕлĕххи тăшманне, Карфагена çĕнтерсе тытса илнĕ.
Каçăсем
Категори:Авалхи Рим историйĕ Категори:Авалхи Рим вăрçисем Категори:Вăтаçĕр тинĕс таврашĕн историйĕ Категори:Историри тапхăрсем Категори:Пуни вăрçисем
Хирти Пикшик
Хирти Пикшик — Чăваш Енри Патăрьел районĕнчи мишер ялĕ. Ял витĕр Çирĕклĕ юханшывĕ юхать.
Тавралăхĕ
Ялта вăтам шкул, ял вулавăшĕ (1973), культура çурчĕ, фельдшер пункчĕ (1938) пур.