cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Свердловск чукун çулĕ
250px|thumb| Свердловск чукун çулĕн Турттару центрĕн управлении çурчĕ Свердловск чукун çулĕ  — Çурçĕр-Анăç тата Вăтам Урал тата Удмурти территорипе пыракан чукун çул.
Çул Раççейĕн европа пайĕн варринчи тата çурçĕр-анăçĕнчи пуйăссене Çĕпĕре, Казахстана, Инçет Тухăçа ирттерсе ярать. Çул управленийĕ Екатеринбург хулинче.
Çул Горький, Кăнтăр-Урал, Анăç-Çĕпĕр чукун çулĕсемпе чикĕ тытать. Çулăн эксплуатаци тăсăлăвĕ 2008 çул тĕлне 9306 км пулнă, вĕсенчен 3653,5 км пайне электрифициленĕ.
УАО «Ямал чукун çул компанипе» пĕрле Трансполяр магистралĕн ĕçлекен пайĕпе (Коротчаево-Çĕнĕ Уренгой-Пангоды-Надым) усă курать.
Çула Ленин орденĕпе (1978), Октябрь революцин орденĕпе (1989) чысланă.
2007 çулхи ака, 13 пуçласа çул пуçлăхĕ — Владимир Николаевич Супрун.
Чарăнусем
thumb|400px|Свердловск чукун çулĕн управлении çурчĕ Çулăн паллă çыхă чарăнăвĕсем:
Çул çинче 13 сортлакан чарăну.
Çулăн кун-çулĕ
300px|thumb|left|Екатеринбургри вокзалăн малтанхи çурчĕ (халĕ — Свердловск чукун çулĕн музейĕ) 1868 çулта пермь усламçи Любимов И. И. сĕннипе урал чукун çулĕн пĕрремĕш проекчĕ çуралать. Çул Пермьрен Тобола Кунгур, Екатеринбург тата Шадринск урлă каймалла пулнă.
Хăвăрт вăхăтра вырăти çĕрсене правительство енĕнчен тĕпчев ĕçĕсем ирттернĕ. Трассăна хывма  "Ту ĕç завочĕн чукун çулĕн этем пĕрлĕхĕ" пуçлать. 1870-мĕш çç. çĕрсене çул валли çĕр уйăрнă, çурт-йĕре пăснă, вăрман каснă, вăхăтлă çулсене тунă, телеграф, кĕперсене тунă тата ытти те. 1879 çулта çула туса пĕтернĕ. Урал Ту завод çулĕ ят панă.
1885 çул вĕçĕнче Екатеринбург—Тĕмен йĕрне туса хунă. 1888 çулта трассăна Урал чукун çулĕ ят панă. 1896 çулта Екатеринбургран Челепи туратне, тепĕртакран — Пермьрен пуçласа Вятка (халĕ Киров) урлă Котласа çити йĕрне хывнă. 1900 çул пуçламăшнелле çула Пермь-Тĕмен ята куçараççĕ, хыççăн Пермь пулса тăрать.
Патшалăх укçипе усă курса Вятка, Буй, Галич, Вологда, Череповец тата Тихвин витĕр Обухово чиркӳ ялне çити йĕр хывни 1906 çулта мăн чукун çула центрпа çыхăнтарма мел панă. thumb|270px|Екатеринбургри Свердловск-пассажирсен чарăнăвĕн вокзалĕ 2009 çулхи реставраци хыççăн. Ту завочĕн чукун çул пайĕпе пуйăссем мăран çӳренипе Урал урлă çĕнĕ йĕр хума шутланă. 1909 çултах Пермь—Кунгур—Екатеринбург трассăна эксплуатацие илнĕ.
1913 çулта Тĕмен—Омск трассине ĕçе кĕртнĕ. 1916 çулта Лысьвăран Бердяуша çити тата Çурçĕр-Тухăç çулне Шарташран Тавдăна çити йĕрсене хута янă.
1919 çулхи авăн уйăхĕнче Пермь магистралĕ çумне Анăç-Урал, Богословская, Çурçĕр-Тухăç Урал тата Омск пайĕсене хушнă. Çав çултах çул управленине Пермьрен Екатеринбурга куçарнă.
30-мĕш çулсенче çула темиçе хутчен те йĕркеленĕ. Юлашкинчен вара 1953 çулта Пермьпе Свердловск чукун çулĕсене Свердловск чукун çулне пĕрлештернĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем  Категори:Тĕмен облаçĕн транспорчĕ
Анат Çĕрпӳкасси
Анат Çĕрпӳкасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Хурашаш юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Тужа (Пижма юппи)
Тужа — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Çĕртме, 26
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Саратуштра (танкер)
"Саратуштра" танкер - металран (бессемер хурçинчен) тунă тĕнчери пĕрремĕш хăй тĕллĕ пăспа çӳревлĕ нефть турттармалли танкер (D=400 т, L=56 м, v=10 çых).
Кун-çулĕ
Карапа 1877 çулта «Нобель тăвансен пайташлăхĕ» хушнипе Норрчёпинг хулин Линдхольмен верфĕнче (Мотала, Швеци) тунă. Авалхи Иранри кăвайта пуççапакан сăртăш тĕнĕн пӳлĕхçи ятне тивĕçтернĕ. 15 пин пăт (250 яхăн тоннă) яхăн япала турттарма пултарнăскер Бакуран Царицăнпа (халĕ Волгоград) Аçтăрхана кăраççин çитерме усă курнă.
Каçăсем
Категори:Танкерсем
Никулино (Чăваш Ен)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 304 çын, çав шутра 137 арçын, 167 хĕрарăм пурăннă.
Истори
Малтан Кăрмăш уесне кĕнĕ, кайран, 1922 çулхи çу уйăхĕн 30-мĕшĕ хыççăн — Улатăр уесне. Матан Анастасово вулăсĕнче шутланнă, 1924 çулхи ака уйăхĕн 19-мĕшĕ хыççăн вара — Пăрачкав вулăсĕнче.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Пăрачкав районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕ хыççăн Улатăр районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Пăрачкав районне кĕрет.
1469
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Аниме
Аниме (アニメ, animation — анимаци) — Япони мультипликацийĕ. Ытти çĕршывсен мультипликацийĕпе танлаштарсан анимен ытларах пайне пĕчĕк ачасемшĕн мар çулти çынсемшĕн е çамрăк ачасемшĕн хатĕрлесе кăлараççĕ. Çавăнпа вăл пĕтĕм тĕнчепех питĕ популярлă. Телесериал е уйрăм фильм форминче тухать. Тĕрлĕ сюжетлă, тĕрлĕ стильллĕ, тĕрлĕ жанрлă.
Аниме-сериалсен ытларахăшĕ – Япони комиксĕсене(мангăна) экранизацилени.
Аниме историйĕ.
Аниме жанрĕсем.
Уйрăм картинăсем:
Çĕнĕ ăру Евангелионĕ
Улăп тапăнни
Акташ
Акташ — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Аниме
Уйрăм картинăсем:
Хурçă алхимиçĕ
Акташ
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Аниме
Уйрăм картинăсем:
Гиасс код: пăлхавлă Лелуш
Килсĕр-çуртсăр Турă
Пуласлăх кун-кĕнеки
Пăрасит: пурнăç вĕреневĕ
Штейнĕм хапхи
Чобитсем
т. ыт. т.
Категори:Аудиостатьясем Категори:Аниме Категори:Японире ăслайланисем
Шотланд (гэл) чĕлхи
Шотланд чĕлхи, — индо-европа чĕлхисен çемьери кельт чĕлхисен туратинчи гойдель чĕлхисен ушкăнне кĕрекен чĕлхе. Пурĕпе çак чĕлхепе Шотландире 58 652 (2001 çыравĕпе), Канадăра 500-1000 çын калаçать. Ку чĕлхепе усă куракан халăха гэлсем теççĕ.
ISO 639 тăрăх чĕлхе кочĕ gd, gla.
XVII ĕмĕрте шотланд чĕлхинчен мэн чĕлхи уйрăлса тухнă.
Категори:Шотланди Категори:Гойдель чĕлхисем
Цифрăлла алпусни
Каçăсем
Категори:Аутентификаци Категори:Криптографи Категори:Уçă уçкăчлă криптографи *
Тайлап
Тайлап — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Талица юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Табликаю
Табликаю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 62 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 42 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ильина Валентина Александровна
Ильина Валентина Александровна, — çыравçă, сăвăç. 1947 çулхи нарăсăн 9-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕн Красноглухово ялĕнче çуралнă.
Хĕрлĕ Холм (Калтаси районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Ильина Валентина Александровна
1976 çултанпа СССР ÇП членĕ.
Кун-çулĕ
Чăваш педагогика институтĕнче пĕлӳ пухнă. «Молодой коммунист», «Советская Чувашия» хаçатсенче ĕçленĕ.
Хĕрлĕ Холм (Калтаси районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Ильина Валентина Александровна
Кун-çулĕ
Халĕ Краснодар хулинче пурăнать.
Ӗçĕсем
Унăн çак кĕнекесем пичетленсе тухнă:
Категори:Чăваш Ен сăвăçисем
Тула (Пижма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
1470
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гайфуллин Абдрахман Зайнуллович
Гайфуллин Абдрахман Зайнуллович Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы — (6.09.1908.24.августа-17.04.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 61-мĕш çарĕн 12-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 37-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн пулемёт ротин командирĕ, гварди лейтенанчĕ.
Виçкĕтеслĕх
thumb|350px|right|Стандартлă кăтартăш thumb|right|250px|left Виçкĕтеслĕх — 3 тӳпеллĕ (тăрăллă) тата 3 енлĕ чи ансат нумайкĕтеслĕх. Пĕр тӳрĕ йĕр çинче вырнаçман виçĕ пăнчăна татăксемпе çыхăнтарнипе пулнă геометрилле кĕлетке.
Виçкĕтеслĕхĕн тăррисене чылай чухне латтынь пысăк саспаллийĕсемпе (A, B, C), кĕтесĕсене — грек сас паллисемпе (α,β,γ), çав кĕтессене хирĕçле енсене —  латтынь пĕчĕк саспаллийĕсемпе (a, b, c) кăтартаççĕ.
Виçкĕтеслĕхĕн танмарлăхĕсем
Виç кĕтеслĕхĕн енĕсеем пĕр-пĕринпе çак танмарлăхсемпе çыхăннă:
Эхер те пĕр танмарлăхĕ танлăхпа тĕл килсен (≤ вырăнĕнче =), виçкĕтеслĕх юхăннă шутланать; малалла пур çĕрте те —  юхăнман тĕслĕхсем.
Синуссен теореми
(Теоремăран çак курăнать: a < b < c пулсан,  α < β < γ)
Косинуссен теореми
(Пифагор теоремин пĕтĕмĕшли пулать)
Кĕтесĕсене кура
Ăçта:
Виçкĕтеслĕхĕн кĕтесĕсен сумми 180° тан пулнипе, виçкĕтеслĕхĕн ытти икĕ кĕтесĕ шĕвĕрлĕ (90° сахал) пулмалла. Çак тĕссене палăртаççĕ:
Каçăсем
Категори:Нумайкĕтеслĕхсем
Антиохи (пĕлтерĕшсем)
Антиохи (Ἀντιόχεια Антиох) ячĕллĕ эллин хулисем:
Асăрхавсем
Категори:Антиохи
Мăн Асес-Еган
Мăн Асес-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Асес-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 93 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Хыр
thumb|250px|left|Хыр Хыр- анлă сарăлнă хыр йышшинчи хыр йăхĕнчи йывăç. Еворпăпа Азире ӳсет.
Ытти чĕлхесемпе: Сасна звычайная, Бял бор, Pi roig, Borovice lesní, Skov-Fyr, Waldkiefer, Scots Pine, Arbara pino, Pino silvestre, Harilik mänd, Mänty, Pin sylvestre, Obični bor, Pĕskowa chójna, Erdeifenyő, Skógarfura, Pino silvestre, ヨーロッパアカマツ, Paprastoji pušis, Grove den, Furu, Sosna zwyczajna, Pinul de pădure, Rdeči bor, Tall, Sarıçam, Сосна звичайна, 歐洲赤松 теççĕ.
thumb|220px|left|Сосна обыкновенная. [[Кёлер Франц Ойген|Кёлер Köhler's Medizinal-Pflanzen кĕнеки çинчи ботаникăлла ӳкерчĕк, 1887]]
Каçăсем
Категори:Ӳсентăрансем Категори:Йывăçсем Категори:Хыр йышшисем
Новомихайловка (Федоровка районĕ)
Новомихайловка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 68 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453282, ОКАТО кочĕ — 80254825004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Ориноко (юханшыв)
Орино́ко (Río Orinoco) — Кăнтăр Америкари юханшыв. Венесуэла тăрăх юхать. Тăршшĕ 2736 çх(2410 çх).
Аялти юхăмра Ориноко çĕршер пая пайланса 41 000 çх²лаптăклă дельта пулать. Ейӳ вăхăтĕнче 22 çх таран сарăлать,тарăнăшĕ - 100 м. Океан карапĕсем Атлантика океанĕнчен 435 çх вырнаçнă Сьюдад-Боливар таран хăпарма пултараççĕ. Венесуэла юхншывĕсен нуммайăшĕ - Ориноко юпписем. Ориноко Касикьяре юханшывĕ витĕр Амазонка юханшывĕпе çыхăннă. Касикьяре Оринокоран пайланса Риу-Негруна юхса кĕрет. Шывĕ çумăрлă сезонра пухăнать,типĕ сезонра чакать. Çав вăхăтра Ориноко юпписем пĕчĕк кӳлĕ вăчăри евĕр пулаççĕ. Юханшыв амазонка дельфинĕпе тата Ориноко крокодилĕпе паллă. Унсăр пуçне кунта битумлă хăйăр нумай.
Истори
XVI-мĕш ĕмĕрте Педро Сьеса де Леонисторик хăйĕн «Хроника Перу» кĕнекинче юханшыв «Урапариа» (Uraparia) ятлă пулнине пĕлтернĕ.
Каçăсем
Категори:Венесуэла юханшывĕсем Категори:Колумби юханшывĕсем
Çĕртме, 27
Уявсем
Пĕтĕм тĕнчери пулă тытаслăхĕн кунĕ, Раççей çамрăкĕсен кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Богданово (Мияки районĕ)
Богданово  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 600 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452071, ОКАТО кочĕ — 80244810001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Енкĕлт
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
1471
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Саратуштра çапла каланă (пĕлтерĕшсем)
«Саратуштра çапла каланă» çакна пĕлтерет:
Кудаков Юрий Дмитриевич
Кудаков Юрий Дмитриевич — чăваш композиторĕ, педагог, педаго­ги ăслăхĕсен кандидачĕ (1998), ЧППУ доценчĕ (1994)
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1980), РФ тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (2014). Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх парни (1985).
Кун-çулĕ
1942 çулхи юпан 31-мĕшĕнче Чăваш АССР йышĕңчи Çĕмĕрле районĕн Хутар ялĕнче çуралнă.
1962 çулта Канашри педагогика вĕрентешĕвĕнче пĕлӳ илнĕ.
1967 çулта Хусанти патшалăх педагогика ин­с­титутĕнче диплом илнĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш композиторĕсем Категори:СССР композиторĕсем Категори:Раççей композиторĕсем Категори:Композиторсем, алфавитпа Категори:Халĕ пурăнакансем
Тала (Неня юппи)
Тала — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Неня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Неня юпписем
Тадибей-Ямбо-Ты-Вис
Тадибей-Ямбо-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Роговая юханшывăн сулахай çыранĕпе, 283 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Арболит
Арболи́т (arbre «йывăç») — органика тултармăшĕсене (80—90 % таран) тата хими хушмисене цементпе çыпăçтарса хатĕрлесе тунă çăмăл бетон. Çаплах ăна древобетон теççĕ.
Çĕртме, 28
Пулса иртнĕ
right|120px|Косово уйĕнчи çапăçу
Арболит
Асăрхавсем
Категори:Бетон Категори:Йывăç материалсем Категори:Йывăç плитасем
Çĕртме, 28
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Вишневский Виктор Петрович
Виктор Петрович Вишневский (24.11.1804, Сăкăт ялĕ, Етĕрне уесĕ (халĕ Вăрнар р-нĕ) – 30.12.1885, Хусан) – христианлăх çутĕçĕн ĕçченĕ, Турă сăмах ăслăхĕн магистрĕ, философи профессорĕ (1828), Хусан университечĕ çумĕнчи Сăмахлăха юратакан пĕрлĕлĕхĕн чăн пайташĕ (1833), Вырăс географи пĕрлĕлĕхĕн корреспондент-пайташĕ (1852).
Кунçул
В.П.Вишневский хальхи Чăваш Енти Вăрнар районĕнчи Сăкăт ялĕнче Пётр Стефанов сăваплăхçă килйышĕнче çуралса ÿссе çитĕннĕ. Хусанти чиркӳ семинаринче вĕреннĕ чухне чи лайăх вĕреневçĕ шучĕпе Мускаври тĕн академине (Мускаври унчченхи славян-грек-латынь академийĕнчен шăтса тухнă) куçараççĕ, унта вăл  1822-1826-мĕш çулсенче  пĕлӳ илнĕ. 1826–42 çулсенче Хусанти тĕн семинарийĕнче ĕçленĕ. 1928-мĕш çулта философи профессорĕн ятне илнĕ. Петĕр-Павăл соборĕнче иерей (1928) тата протоиерей (1931) пулса ĕçленĕ.
1843-çултанпа Вишневский – мари тата чăваш халăхĕсен миссионерĕ, епархи консисторин пайташĕ, благочиннăй тата цензор (1848).
1851-мĕш çулта ăна Хусан Кремлĕнче вырнаçнă Пăлхавăшни кафедрăлла собора куçараççĕ, епархин вĕренӳ керменĕсене тытса тăракан Хусанти академи конференцине суйлаççĕ (1850). Саваплă Гурий Тăванлăхĕн уставне çыраканĕ тата йĕркелекенĕ, мĕн виличченех унăн пайташĕ шутланать.
В.П.Вишневский авланнă çын пулнă, мăшăрĕпе иккĕшĕ вĕсем икĕ ача (София тата Андрей) çитĕнтернĕ.
Вишневскийсен йăхĕ
Виктор Петровичсен йăхне хăçан "Вишневский" хушамат пырса çыпçăнни паллă мар. Ахăртнех, тĕнпе çыхăннă çынсен ку тĕлĕшпе пыракан традицийĕсене шута илнĕ пулмалла.
В.П.Вишневский ячĕпе çыхăнтаракан чăваш букварĕ
1832-мĕш çулта тухнă кĕнеке: «Начатки христианского учения, или краткая священная история, краткий катехизис и десятисловие на чувашском языке». Çав кĕнекере «Букварь для обучения чтению по-чувашски» пур. Çапла вара В.П.Вишневские чи малтанхи чăваш букварĕсенчен пĕрин авторĕ теме пулать ним иккĕленÿсĕрех.
Буварьне чăвашла "Хотла вĕренесшĕн чăваш чĕлхипе" (Хотла вирянасъ-шинъ чуваш чильхи-бе) тесе ят панă.
В.П.Вишневский чăваш литературине хывнă тÿпе
1846-мĕш çул тĕлне В.П.Вишневский "Поучения о тщете чувашских поверий" текен алçыру хатĕрлесе çитернĕ. Мĕн япала-ха вăл? Унта мĕнпурĕ вунпĕр чăвашла çырнă ÿкĕт. Гомилетика литературин тĕслĕхĕсем теме пулать вĕсене. Çак ÿкĕтсене хак пама Оренбургри тĕн семинарийĕнчи чăвашла вĕрентекен çын патне ярса панă. Лешĕ (вăл кам пулни паллă мар) 1848-мĕш çулхи мартăн 23-мĕшĕнче лайăх рецензи çырса ярать. Апла пулин те алçыру пичетленмен пулмалла. Паянхи кунччен те. Хăшпĕр сыпăкĕсене çеç В.Г.Родионов хăйĕн ĕçĕсенче иле-иле кăтартнă.
В.П.Вишневский тĕн енĕпе чăвашла çырнă ытти хăшпĕр текстсем те чăваш литературин пайĕ пулса тăраççĕ.
Асăнмалăх
В.П.Вишневский çакнашкал орденсене тивĕçнĕ пулнă:
Каçăсем
Категори:Историксем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Раççей историкĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Раççей этнографĕсем Категори:Раççей философĕсем Категори:Чăваш историкĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Чăваш философĕсем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Чăваш халăхĕн çутлăхçисем Категори:Чăваш этнографĕсем Категори:1804 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 24-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1885 çулта вилнисем Категори:Раштавăн 30-мĕшĕнче вилнисем
Шайга (Пижма юппи)
Шайга — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Жерар Филип
Жерар Филип (Gérard Philipe) (1922—1959) — паллă франци кинопа театр артисĕ.
Кун-çулĕ
Жерар Филип раштав, 4, 1922 Каннăра çуралнă.
Рак амакĕнчен вилет.
Чыслани
Çулсеренех, çурла уйăхĕнче, Вар департаменчĕн Раматюэл хулинче, Францин Лазур çыранĕнче (кунта Жерар Филипăн вилтăпри) ăстан астăвăмне тивĕç театр фестивалĕ иртет.
Театр сцени çине Филип 1942 çулта, артист курсĕ хыççăн тухать. Çак Жан Вилар театăрĕ пулнă, унта вăл ертсе пыракан ăста пулса тăрать. 1943 çулта кино ĕç хевтелĕхне « Чечеклĕ çыран хĕрринчи пепкесем» кинофильмĕпе хутшăнать.
Каçăсем
Категори:Франци артисчĕсем Категори:Францире çуралнисем Категори:Раштавăн 4-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1922 çулта çуралнисем Категори:Каннăра çуралнисем Категори:Чӳкĕн 25-мĕшĕнче вилнисем Категори:1959 çулта вилнисем Категори:Парисра вилнисем
Мегуми Хаяçибара
frame|right|Мегуми Мегуми Хаяçибара (японла 林原 めぐみ) ...
1472
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Красноглухово
Красноглухово, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи посёлок.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 17 çын, çав шутра 8 арçын, 9 хĕрарăм пурăннă.
Истори
Ку пурăнмалли вырăна 1926 çулта никĕсленĕ. Малтан Улатăр уесĕн Пăрачкав вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Пăрачкав районне кĕме пуçланă. 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕнче ăна Çĕмĕрле районне куçарнă, 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕнче вара каялла тавăрнă. Паян та вăл çав района кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Вăрманкасси (Хĕрлĕ Чутай районĕ)
Вăрманкасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Зириклыкуль
Зириклыкуль — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 77 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Герасим Пилеш
Пилеш Герасим Дмитриевич (паспортпа: Харлампьев, 1913 çулхи нарăсăн 2-мĕшĕ, Мăн Тукташ ялĕ, Элĕк районĕ, Чăваш Ен, — 1994 çулхи чӳк уйăхĕн 14-мĕшĕ, Шупашкар), — чăваш çыравçи, ӳкерçи .
Интернет радио
Интернет-радио е веб-радио — Интернет эрешĕ тăрăх юхăмлă аудиоданнăйсене куçармалли технологисен ушкăнĕ. Çаплах интернет-радио тата веб-радио терминсемпе Интернетра юхăмлă хыпарлассин технологийĕпе усă куракан радиостанцине палăртаççĕ.
Герасим Пилеш
Чăваш Ен культурин тава тивĕçлĕ ĕçченĕ. 1940 çултанпа РСФСР ӳкерçисен пĕрлешĕвĕн пайташĕ.
Интернет радио
Интернет-радио усă куракан технологисем
Интернет-радио системин технологийĕ çак тĕп элементсенчен тăрать:
Герасим Пилеш
Пурнăçĕ
1913 çулхи нарăсăн 2-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Мăн Тукташ ялĕнче çуралнă. Ялти пуçламăш шкулта, Хутарти шкулта, Нурăсри профшкулта, Чулхулари рабфакра, Мускаври ӳнер техникумĕнче вĕреннĕ. Салтака кайнă, вăрçа хутшăннă. Г. Харлампьев Чăваш кĕнеке издательствинче чылай вăй хунă, Чăваш Енĕн ӳнер галерейин ертӳçи пулса ĕçленĕ.
Интернет радио
Интернет-радио усă куракан технологисем
Сасăллă даннăйсемпе пĕрле плеерта курăнакан станци тата çак вăхăтра пыракан композици çинчен пĕлтерекен информаци куçать.
Герасим Пилеш
Пурнăçĕ
1994 çулхи чӳк уйăхĕн 14-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Интернет радио
Интернет-радио усă куракан технологисем
Станци вырăнне ятарлă плагин-кодеклă ахаль программа-аудиоплеер е специализированнăй программа (тĕслĕхрен, ICes, EzStream, SAM Broadcaster), е тата аналоговăй юхăма цифровойне куçаракан аппаратнăй устройствăпа усă курма пулать.
Герасим Пилеш
Пултарулăх ĕçĕсем
Чăваш литературине чи малтан вăл кĕске пьесăсене, ача-пăча калавĕсене парнеленĕ. Чăваш театрĕсенче драматургăн «Кăмăл уçăлсан», «Çурхи кĕвĕсем», «Юрату вилĕмсĕр» пьесăсене яланах ăшшăн та чĕререн юратса кĕтсе илеççĕ. «Юрату вилĕмсĕр» драмине Кейӳ хулинче Украинăн патшалăх драма театрĕ лартнă. Герасим Дмитриевич ӳнер куравĕсене хутшăннă, М. Спиридоновпа Н.Сверчков чăваш ăстисем çинчен очерксем çырнă.
Интернет радио
Интернет-радио усă куракан технологисем
Интернет-хыпарлу серверĕсем питĕ нумай. Чи паллисенчен пĕри — Nullsoft компанийĕн ятарласа хăйĕн Winamp проигрывателĕ валли тунă Shoutcast север. Тепĕр сервер, Icecast, нумай функциллĕрех тата ирĕклĕ майпа (GNU GPL условийĕсем тăрăх) сарăлать. Shoutcast çумĕнче Icecast темиçе аудиоюхăм куçарма пултарать, сахалрах ресурспа ĕçлет, тăтăшах çĕнелет, UTF-тегсемпе тата тĕрлĕ аудиоформатсемпе ĕçлеме пултарать, анчах та ăна тӳрлетме йывăртарах.
Герасим Пилеш
Пултарулăх ĕçĕсем
Пурĕ унăн 25 кĕнеке пичетленсе тухнă. Паллă ĕçĕсем: «Илемлĕ ир», «Юрату вилĕмсĕр», «Йăлтăр çăлкуç», «Тăрнасен ташши», «Пĕчĕк çеç юмахсем», «Иртнĕ çулсенче», «Ытарайми çĕршывра», «Вăрман юрри», «Голубята» (Кăвакарчăнсем), «На пасеке» (Утарта).
Интернет радио
Интернет-радио усă куракан технологисем
Сервер аудиоданнăйĕсен тĕрлĕ форматсем пулма пултараççĕ, калăпăр: MP3, Ogg Vorbis, RealAudio.
Герасим Пилеш
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш скульпторĕсем Категори:Чăваш ӳкерçисем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ
Интернет радио
Каçăсем
*
Филипповка (Федоровка районĕ)
Филипповка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 5 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453282, ОКАТО кочĕ — 80254825006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
1473
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1474
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Утă, 4
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Мăнкуразово
Мăнкуразово — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 376  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452852, ОКАТО кочĕ — 80233847003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Анăç-Çĕпĕр чукун çулĕ
Анăç-Çĕпĕр чукун çулĕ — Транс Çĕпĕр магистралĕн пайĕнчи чукун çул.
Çулăн кун-çулĕ
thumb|250px|«Новосибирск-Главный» вокзалăн çурчĕ Çула 1892—1896 çулсен тапхăрĕнче хысна укçипе хывнă. Паллă йĕрĕсем: Челепи — Курган (1893), Курган — Омск (1894), Омск — Обь (1895). Ăренпур, Тобол, Томск, Иркут кĕпернисен, Акмола облаçĕн территорипе пырать. Çул тăсăлăвĕ 1899 çул тĕлне — 1408 км.
Сошальский Владимир Борисович
Сошальский Владимир Борисович, — вырăс актёрĕ. 1929 çулхи çĕртме уйăхĕн 14-мĕшĕнче Ленинградра çуралнă. 2007 çулхи юпа уйăхĕн 10-мĕшĕнче Мускавра вилнĕ.
Кун-çулĕ
Варвара Розальон-Сошальская кил-йышĕнче çуралнă. 1948 çулта Ленинградри ÇТ çумĕнчи театр студине вĕренсе пĕтернĕ. 1948-1951 çак театрта ĕçленĕ. Кайран вара Мускаври Совет Çар театрне куçнă. Унта вăл мĕн виличчен ĕçленĕ.
Анăç-Çĕпĕр чукун çулĕ
Çулăн кун-çулĕ
Çул Чукун çулсен министерстви тытăмĕнче шутланнă, çул управленийĕ Челепире пулнă. 1899 çулта Вăтам Çĕпĕр чукун çулĕпе пĕрле Çĕпĕр чукун çулне хушнă.
Анăç-Çĕпĕр чукун çулĕн хальхи системи 1961 çулта Омскпа Томск чукун çулĕсене пĕрлештерсен пулса тăнă. Çул УАО «Раççей чукун çулĕсем» филиалĕ шутланать. Çул управленийĕ — Çĕн Çĕпĕрте.
Сошальский Владимир Борисович
Ӗçĕсем
Вăл çак спектакльсенче вылянă:
Анăç-Çĕпĕр чукун çулĕ
Çулăн пахалăхĕ
Çул Омск, Çĕн Çĕпĕр, Кемĕр, Томск облаçĕсен, Алтай Енĕн тата Казахстанăн çурçĕрĕнчи темиçе пайĕ керекен территорисене çыхăнтарать.
Çулăн тĕп магистралĕсен тăсăлăвĕ — 8.985,6 км, эксплуатаци тăсăлăвĕ — 5.602,4 км. Çул шутне Транссибăн пайĕ, Вăтам Çĕпĕр чукун çулĕн пайĕ кĕрет. 1996 çулта çул шутне Кемĕр чукун çулĕпе Томск пайĕ кĕрет.
Сошальский Владимир Борисович
Ӗçĕсем
Владимир Сошальский çак киносенче ӳерĕннĕ:
Категори:Вырăс актёрĕсем Категори:2007 çулта вилнисем
Анăç-Çĕпĕр чукун çулĕ
Çулăн пахалăхĕ
Анăç-Çĕпĕр чукун çулĕ ытларах çĕр кăмрăкне (70,8 %), çурт-йĕр материалĕсене (5,5 %), нефть тухăçĕсене (4,5 %), хура металлсене (3,8 %) турттарать.
Каçăсем
Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем Категори:Анăç Çĕпĕр *
Горбатовка
Горбатовка — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Пифагор теореми
thumb|210px Пифагор теореми — Евклид геометрийĕн никĕсĕнчи теоремăсенчен пĕри; тӳркĕтеслĕ виç кĕтеслĕхĕн енĕсем хушшинчи çыхăнăвĕсене палăртса парать.
thumb|right|200px|[[Pythagore]] thumb|250px|Une version géométrique du théorème. right|200px
Истори
300px|right|thumb|Пирĕн эрăччен 500–200 çулсем. Сулахай енче çырнă: виçкĕтеслĕхĕн çӳллĕшпе тĕпĕн тăршшин тăваткалĕсен сумми гипотенуза тăршшин тăваткалĕпе пĕр тан. Теоремăн авторĕ грек философĕ, математикĕ Пифагор пулнă теççĕ пулин те, çак теорема унчен малтанах паллă шутланнă. Теоремăна тĕпчесе уçни тата ăнланăва куçарни темиçе тапхăр пынă:
Маврикий
Маври́ки (Mauritius, Maurice), официаллă ячĕ Маври́кий 'Респу́блики (Republic of Mauritius, République de Maurice) — Инди океанĕн кăнтăр-хĕвелтухăç пайĕнчи утраври патшалăх, Мадагаскартан 900 км хĕвелтухăçнелле. Патшалăха Маскарен утравĕсен архипелагĕнчи Маврики (чи пысăкки, 1865 км²) тата Родригес (104 км² ),  Каргадос-Карахос архипелаг,  Агалега утравĕсем тата нумай вĕтĕ утрав кĕрет. Тĕп хули — Маврики утравĕнче вырнаçнă Порт-Луи.
Администрациллĕ пайлану
Маврики 9 тăрăха тата 3 пăхăнуллă территори çине пайланать.
Халăх
Халăх йышĕ — 1,294 млн ( 2010 утă). Çулталăкра ӳсни — 0,75 %. Фертиллăх — 1,8 пĕр хĕрарăм çине. Арçынсем вăтамран 70,8 çул пурăнаççĕ, херарăмсем - 77,9 çул. ВИЧ вирусĕ халăхăн 1,7 % ернĕ тесе шутлаççĕ (2007 çул). Арçынсен 88%, хĕрарăмсен 80% хутла пĕлет. Этно-раса тытăмĕ:
Чĕлхесем (2000 çулхи çыравпа):
Тĕнсем (2000 çулхи çыравпа):
Вуламалли
Категори:Акăлчан чĕлхиллĕ патшалăхсем тата территорисем Категори:Франс чĕлхиллĕ патшалăхсем Категори:Утрав-патшалăхсем Категори:Унитарлă патшалăхсем Категори:Аслă Британире колони пулнисем Категори:Тухăç Африка
1475
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Саратуштра çапла каланă
'''Саратуштра çапла каланă. Никам валли те мар, пурин валли те кĕнеке''' (Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen, 1883—1891) — Фридрих Ницшĕн философи романĕ, пĕрремĕш хут 1885 султа пичетрен тухнă, паллă та тавлашуллă романсенчен пĕри.
Пĕрлехи хыпарсем
Малтан кĕнекене виçĕ пай кĕнĕ. Ницше тепĕр виçĕ пай çырма хатĕрленнĕ, анчах та тăваттăмĕшне кăна вĕçленĕ. Ницше вилсен «Саратуштра çапла каланă» кĕнекене пĕрлехи томпа пичетлеççĕ.
Кĕнекере авалхи Саратуштра перс пӳлĕхçи ятне илнĕ юркăн философăн шăпипе вĕрентĕвĕ пирки ăнлантарнă. Романри тĕп шухăш — çын упăтерен этеме (Übermensch) çитес аталану ĕçĕн вăта пайĕ пулать: «Çын — чĕр чунпа этем хушшинчи вĕрен. Тĕпсĕрлĕх урлă канат».
Кĕнекене пĕр май поэма, тепĕр май философи трактачĕ теме те пулать, автор хăйĕн тĕнче ăнланăвне, çыннăн çак тĕнчери вырăнне кăтартать. Ĕçĕнче Ницше кашни çыннăн хăйĕн чун çулĕ пулмалла шухăш-ĕмĕте ырлать.
Кĕнекере пĕрремĕш Турă вилнĕ («Gott ist tot») тенĕ тезиса палăртнă, çавăнпа ăна «Çĕнĕ саманан чи уçăмлă тексчĕсенчен пĕри» тесе шутлаççĕ (Борис Гройс).
Ницше кĕнекин сĕмĕпе Рихард Штраус «Саратуштра çапла каланă» симфони поэмине кĕвĕлет. Ницше кĕнекинчи сăмахсемпе Фредерик Делиус композитор «Чĕрĕ çынсен месси» ораторине хайлать.
«Gott ist tot»
«Саратуштра пĕччен тăрса юлсан, чĕререн çапла сăмахланă: «Çак пулатех-и? Ку таса чунлă ватă çын вăрманта пĕччен пурăнса халиччен те Турă вилнине пĕлмест!»
Каçăсем
Категори:Кĕнекесем, алфавитпа Категори:Фридрих Ницше хайлавĕсем Категори:1885 çулăн кĕнекисем
Мăн Лосёвая
Мăн Лосёвая — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Абадан
Абадан, — Хуçастан провинциĕн тĕпĕ, Иран хули. Перс кӳлмекĕнчен 50 çухрăмра Шатт эль Арап юханшыв хĕрринче вырнаçнă.
Хуçалăх
Категори:Иран хулисем Категори:Перс кӳлмекĕ хĕрринчи хуласем
Марков Борис Семёнович
Марков Борис Семёнович (1924 çул, пуш, 7 Чăваш Ен, Элĕк районĕ, Хитекушкăнь ялĕ — 1977 çул, пуш, 25, Мускав- Шупашкарта пытарнă), — РСФСР халăх артисчĕ, чăваш халăх артисчĕ, театр режиссёрĕ, ССРП Аслă Канашĕн депутачĕ (1962-66).
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1924 çулхи пуш уйăхĕн 7-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Хитекушкăнь ялĕнче çуралнă. Тавăт ялĕнчи шкулта вĕреннĕ.
Вăрçă пуçлансан Борис Семенович нимĕç нацисчĕсене хирĕç çапăçма фронта тухса кайнă, артиллери чаçĕнче хĕсмете тăнă.
Вăрçă вĕçленсен Борис Марков ГИТИСа вĕренме кĕрет. Алла актёр диплом илсен, Шупашкара ĕçе таврăнать. Çиччĕ çул Чăваш академи театрĕнче спектакльсенче тĕп сăнарсене вылять. Чăваш АССР халăх артисчĕн ятне тивĕçет.
1959 çулта Б. Марков ГИТИСра режиссура факультетĕнче вĕренсе тухсан мусăк режиссёрĕ вырăнĕнче ĕçлет. Ăна чăваш мусăк театрне йĕркелеме чĕнеççĕ, театрăн тĕп режиссерĕ пулма çирĕплетеççĕ. Борис Семёнович кунта вокал тата балет студисене уçать.
1960 çулхи çу уйăхĕнче Борис Марков тăрăшнипе Чăваш патшалăх муcăкпа драма театрĕн сцени çинче чăвашсен пĕрремĕш опери – Федор Васильевăн «Шыварманĕ» — çуралать. Кăштах вăхăт иртсен Б. Мокроусовăн «Чапай» опери те (Раççейре пĕрремĕш ăстрăм!) çут тĕнчене тухать.
Чăваш музыка театăрĕн тĕп режиссерĕн ĕçĕсене туса пынипе пĕрлех Б.С. Марков 1968-1972 çулсенче ССР Пĕрлешĕвĕн Мăн театрĕнче опера режиссёрĕн пулса ĕçлет, ГИТИСра лекцисем вулать, доцент ятне тивĕçет. 1966 çулта Борис Семёновича РСФСР Культура министерствине ĕçе илеççĕ, опера театăрĕсен управленин пуçлăхĕ пулма çирĕплетеççĕ.
Борис Семенович Марковăн чаплă ĕмĕрĕ кĕске пулнă, унăн чĕри 1977 çулхи пуш уйăхĕн 25-мĕшĕнче тапма чарăнать.
Халăх юратнă ентеше Шупашкарти мемориал çăвине пытарнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш артисчĕсем Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Чăваш артисчĕсем Категори:Чăваш режиссёрĕсем Категори:Нарспи Категори:Пушăн 7-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1924 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 25-мĕшĕнче вилнисем Категори:1977 çулта вилнисем Категори:РСФСР халăх артисчĕсем Категори:РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕсем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ Категори:Пайăр çынсем:Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ Категори:Шупашкарта пытарнисем
Markov Borisz Szemjonovics
Шудумка (Пижма юппи)
Шудумка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Талбей-Шор
Талбей-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Воркут юханшывăн сулахай çыранĕпе, 128 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Талатарбак
Талатарбак — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Ушпа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Патирек
Патирек, — Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи ял.
Хырла юханшывĕн сылтăм çыранĕнче вырнаçнă. Ялăн айлăмрах пайĕнче вырăссем пурăнаççĕ. Ытти тĕлте чăвашсем тата тутарсем. Юлашкинчен асăннисем — чи йышлисем.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 511 çын, çав шутра 248 арçын, 263 хĕрарăм пурăннă.
Истори
1939 çулхи авăн уйăхĕн 1-мĕшĕнче Мишер Патирекпе Чăваш Патиреке пĕрлештерсе туса хунă.
1920 çулхи утă уйăхĕн 29 вăл ялсем Пăва уесне, каярах Çӳрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районнĕ, 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕртнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Шăмăршă вулăсĕнче шутланнă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн икĕ ялĕ те Шăмăршă районне кĕнĕ. 1929 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Мишер Патирек ялĕ Шăнкăртан районне, каярахпа, 1939 çулхи нарăçăн 22-мĕшĕ хыççăн, каллех Шăмăршă районне кĕнĕ.
1929-1939-мĕш çулсенче ял, Чăваш АССРĕнче тутар ялĕсенчен тăракан Шăнкăртам районĕ туса хунине кура, Чăваш Патирек тата Тутар Патирек текен пайсенчен тăрать.
1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн пĕрлешнĕ ял Патăръел районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтченех Шăмăршă районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырăнсем
Анат Франкони
Тăрăх тытăмĕ
Малтанах, тăрăха 1817 çулта Тĕп Анат Тăрăх (Untermainkreis) ятпа йĕркеленĕ, 1837 çулта ăна Анат Франкони тата Ашаффенбург (Unterfranken and Aschaffenburg) ята куçарнă. 1933 çулта çак ялта çуралнă, Отто Хельмут (en:Otto Hellmuth) нацист тăрăха Тĕп Франкони ят парасшăн тăрăшнă, çапах та 1945 çулта Анат Франкони пулса тăнă.
Анат Франкони çурçĕр-анăç Франконинче вырнаçнă, ирĕклĕ виççĕ ирĕклĕ хулапа («Kreisfreie Städte») тăххăр ял районĕнчен (Landkreise) тытăнса тăрать.
Анат Франкони регионĕ эрех тăвас енĕпе питĕ палăрса тăрать.
Ял районĕсен кун-çулĕ
Муниципаллă реформăччен («Kreisreform» - 1972 çул, çĕртме) Анат Франконире 22 ял районĕ пулнă; ун хыççăн вĕсенчен 6 туса хунă: Ашаффенбург, Бад-Киссинген, Китцинген, Мильтенберг, Швайнфурт, Вюрцбург, е 3 çĕнĕ район шутне кĕнĕ: Хасберге, Майн-Шпессарт, Рён-Грабфельд.
Пĕлӳлĕх
Университетсемпе отраçлĕ техника шкулĕсем («Fachhochschule»)
Пуçламăш хатĕрлӳ центрĕсем:
Каçăсем
Категори:Европа
Ванышево
Ванышево — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 41  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452866, ОКАТО кочĕ — 80233847004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Кепеç
Кепеç — (Кебячево) Пушкăрт Республикинчи Авăркас районĕн тутар ялĕ. =Кун-çулĕ==
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн тутарсем пайĕ (78%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Тулпасăна çитме: 10 çм , Белое Озеро станцине 40 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Авăркас районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи тутар ялĕсем
Каралачик
Каралачик — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 638 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453291, ОКАТО кочĕ — 80254827001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Утă, 7
Уявсем
Раççейре Петĕрпе Феврони кунĕ
Пулса иртнĕ
right|135px|Полтава баталийĕ
Канбеково
Канбеково — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 557 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452071, ОКАТО кочĕ — 80244810003.
Утă, 7
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Канбеково
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
1476
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тури Франкони
Тури Франкони (Oberfranken, Obafrankn) — Германин федераллă çĕрĕн — Баварин — административлă тăрăхĕ, çаплах Франконин историллĕ çĕрĕсенчен пĕри.
Административлă пайĕсем
Тури Франкони районсемпе хуласем çине пайланать.
Галанов Геннадий Васильевич
Галанов Геннадий Васильевич — (02.02.1922-24.01.1981), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 5-мĕш сывлăш çарĕн 5-мĕш штурмлакан авиаци корпусĕн 4-мĕш гварди штурмлакан авиаци дивизин 91-мĕш гварди штурмлакан авиаци полкĕн звено командирĕ, гварди лейтенанчĕ.
Тури Франкони
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Германи Категори:Бавари Категори:Европа
Сакура
Сакура (японла - иероглиф:桜 е 櫻; катакана: サクラ) - Японире Кореяра, Китайра ӳсекен чие йывăççи (Prunus serrulata).
Ят пулăвĕ
Сакура сăмаха палăртакан иероглиф 桜 виçĕ пайран тăрать: сулахайра – йывăç (木), сылтăмра – çӳлти виç йĕр тата хĕрарăм (女). Çак сăмах 咲く(саку) çеçкелен глаголран пулса кайнă текен верси пур. Япон сăмахĕ тĕрлĕ чĕлхене кĕнĕ. Латин ячĕ Prunus Слива тенине пĕлтерет(тавраш ячĕ), serrulata вĕтĕ шăллă тенине(çулçă хĕрринчи шăлĕсем вĕтĕ).
Ӳсентăран пĕлĕвĕн информацийĕ
Сакура – çулçă тăкан ытла пысăках мар йывăç(8-12 м çӳллĕ), пĕр вулăллă, çăра кроналлă. Хуппи яка, хăмăр тĕслĕ. Çулçăсем тăрăхла çаврака, вăрăмăшĕ – 5-13 см, сарлакăшĕ – 2,5-6,5см, аври кĕске; турат çинче ылмашăнса вырăнаçнă. Çулçă хĕрри вĕтĕ шăллă. Тĕттĕм симĕс тĕслĕ çулçăсем кĕр вĕçĕнче сарă, хĕрлĕ е тĕксĕм хĕрлĕ пулса тараççĕ. Çеçке – икĕ-пилĕк чечекрен тăракан сапаксем. Çуркунне çĕнĕ çулçисем кăларнă чух сакура йывăççи чечекĕсем те кăларать. Чечек лепестокĕсем(5) шурă е кĕрен тĕслĕ. Чăмăркка çимĕç хура тĕслĕ, диаметрĕ – 8-10 мм. Вăрри шăмăллă.
Калкасси
Калкасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Утă, 8
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1477
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тандошка
Тандошка — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 42 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Бия юпписем
Юлашки дюйм
«Юлашки дюйм» (Последний дюйм) — 1959 çулта Теодор Вульфовичпе Никита Курихин режиссёрсем Джеймс Олдридж калавĕпе «Ленфильм» студийĕнче ӳнерленĕ совет тĕслĕ илемлĕ шаркурни драма фильмĕ.
Каçăсем
Категори:1958 çулхи ССРП фильмĕсем Категори:«Ленфильм» студийĕн фильмĕсем Категори:ССРП шаркурни фильмĕсем Категори:Джеймс Олдридж хайлавĕсене экранизациленисем Категори:ССРП драма фильмĕсем Категори:ССРП ачасен фильмĕсем Категори:Авиаци пирки фильмсем
Этем
Этем (Homo) — гоминидсен йышĕнчи   приматсен отрядĕнчи чĕрчунсен речĕ. Ку рете ăс-тăнлă этем (Homo sapiens) тата халĕ   вилсе пĕтнĕ тĕссем кĕреççĕ. Homo несĕлĕсем, ахăртнех, австралопитексем пулса тăраççĕ.
Этем (Übermensch) — Фридрих Ницше «Саратуштра çапла каланă» ĕçĕнче хальхи çынран çав тери пахарах уйрăм тĕслĕ çынсене палăртма кĕртнĕ сăнар. Этем, Ф.Ницше теорипе, çын тĕсĕн кун-çулĕнчи тупсăмĕ шутланать, вăл пурнăçăн виталлă аффекчĕсен варри пулмалла. Этем — пурнăçа унăн чи хаяр экстремаллă тăрăмĕсенче ырлакан радикаллă эгоцентрик, çаплах хăватлă ирĕкĕпе кун-çулăн аталану вектăрне тĕл парса Тăвакан.
Этемĕн прототĕсĕ шутне («иртсе каяйми пурнăç виртуозĕсем»), Ф.Ницше Александр Македонскине, Юли Цезаре, Чезаре Борджиана тата Наполеона кĕртнĕ.
Ницшĕн Этемĕн сăнарне темĕн тĕрлĕ вулавĕ пур:
Ыйту тупсăмĕпе, Этемĕн çак трактовкăсем Ф.Ницше палăртнă сăнарпа хирĕçӳллĕ пулса тухаççĕ.
Каçăсем
Категори:Философи терминĕсем Категори:Германи философийĕ Категори:Фантастикăри çын эволюцийĕ
1478
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тальбей-Яга-Коче
Тальбей-Яга-Коче — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сира-Ты-Вис юханшывăн сылтăм çыранĕпе 3 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Тухăç Çĕпĕр чукун çулĕ
Тухăç Çĕпĕр чукун çулĕ (УАО «РЧÇ» филиалĕ) — Бурятипе Иркутск облаçĕн территорипе пырать. Çулăн тĕп чарăнăвĕ Иркутск-пассажирсен шутланать.
Кун-çулĕ
Сайра çынлă, сахал тĕпченĕ Тухăç Çĕпĕрте чукун çул тăвас ĕмĕт XIX ĕмĕрĕн 70-мĕш — 80-мĕш çулĕсенче чĕлхе вĕçне тухнă. Урал чукун çулĕн Екатеринбургран Тĕмене çити пайне в 1884 çулта туса пĕтернĕ хыççăн тухăç çĕпĕр çулне тăвасси куç умнех тухса тăрать. Пулас Трансçĕпĕр чукун çулĕнче тĕпчев ĕçĕсене туса пыма 1887 çулта виçĕ экспедици йĕркеленĕ. 1893 çулта Çĕпĕр чукун çулне тăвас комитетне туса хунă. 1895 çул тĕлне Челепирен Новониколаевский паçулкки çумĕнчи (халĕ Çĕн Çĕпĕр) Обь чарăнăвĕ патне çити çул хывнă.
Пĕрремĕш пуйăс Красноярска 1895 çулхи раштав, 6 килет. Красноярскран Иркутск çинелле чукун çул йĕрĕсене хывма пуçлаççĕ. Хуласене чукун çулпа 1899 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче çыхăнтарнă. 1899 утă уйăхĕнче Иркутскран Байкал пристанне çити йĕр хунă. Петĕр Завочĕ — Мысовая (Сăмсах) çул пайне 1899 çулхи раштавăн 16-мĕшĕнче уçнă. 1900 çулта Байкал Лешьен пайне, Сăмсах (Мысовая) чарăнăвĕнчен Сретенская çити ĕçе кĕртнĕ. Байкал çавра чукун çулне 1904 çулчен тунă.
Хальхи евĕр çула 1934 çулхи пушăн 3-мĕшĕнчи ЧÇХК тапăчĕпе Байкал Лешьенпе Томск чукун çулне пĕнрлештерсе йĕркеленĕ.
Çул пахалăхĕ
thumb|225px|right|Тухăç-Çĕпĕр чукун çулĕн [[Иркутскри управлени çурчĕ]] thumb|250px|left|[[Слюдянка|Слюдянкăри чукун çул вокзалĕ]] Çул Транссибăн тытăмĕнче шутланать. Çаплах çул шутне Байкал-Амур магистралĕн (БАМ) чылайăшĕ кĕрет. Çул управленийĕ — Иркутскра. Çул Красноярск, Байкал Лешьен, Инçет Тухăç чукун çулĕсемпе, çаплах кăнтăрта Наушки чарăнăвĕнче Монголи чукун çулĕсемпе чикĕ тытать. Çулăн эксплуатаци тăсăлăвĕ 1990 çул тĕленелле 2665,4 км, 2005 çул тĕлне — 3848,1 км пулнă.
Çулăн чи пысăк чарăнăвесем: Слюдянка, Черемхово, Коршуниха, Китой, Суховская, Ангарск, Иркутск-Сортировочный,Иркутск-пассажирский, Улан-Удэ, Лена, Братск, Тайшет, Северобайкальск.
Çул шутĕнчи уйрăмсем: Тайшет, Иркут, Улан-Удэ, Çурçĕр-Байкал
Фирма пуйăсĕсем
Иркутск пассажирское деповĕ темиçе пассажир пуйăсĕ: «Байкал» (Иркутск — Мускав), «Баргузин» (Иркутск — Забайкальск). Малтан урăх фирма пуйăсĕсем çӳренĕ, тĕслĕхрен, «Ангара» (Иркутск - Гидростроитель (Братск)).