cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иванов-Паймен Влас Захарович
Иванов-Паймен Влас Захарович, (1907, нарăс, 22, Ăренпур облаçĕ, Грачевка районĕ, Çирĕклĕ Тук ялĕ — 1973, раштав, 17, Куйбышев (халӗ Самар) хули) — чăваш прозăçи, сăвăçи, тăлмач, журналист, редактор.
К.В. Иванов ячĕллĕ чăваш патшалăх парне лауреачĕ (1972). СССР ÇП пайташĕ ( 1934-па).
Чăваш литературин классикĕ.
Пурнăçĕ
1907 çулхи нарăсăн 22-мĕшĕнче Ăренпур облаçĕн Грачевка районĕнчи Çирĕклĕ Тук ятлă чăваш ялĕнче çуралнă.
Граждан тата Совет-поляк вăрçисене хутшăннă. 1918 çулта пуçламăш шкултан вĕренсе тухсанах хăйĕн ирĕкĕпех Хĕрлĕ Çара хĕсмете тăнă. Вăрçă-политика шкулĕнче ăс пухсан взводăн политрукĕ пулса тăнă, Совет-поляк вăрçинче вăрçнă.
Вăтам шкула пĕтернĕ хыççăн Самар пединститутĕнче тата аспирантурăра ăс пухнă. Самар шкулĕсенче тата техникумĕсенче ачасене вĕрентнĕ. Самарта «Колхозник» хаçат редакторĕ, унти çыравçăсен пĕрлешĕвĕн ертӳçи, «Волжская новь» тата «Вăтам Атăл» журналсен редакторĕ пулнă.
1973 çулхи раштавăн 17-мĕшĕнче Куйбышев (халӗ Самар) хулинче вилнĕ.
Ӗçĕсем
Сăвăсем, калавсем, повеçсем çырнă. «Кĕпер» — икĕ томлă роман — унăн тĕп ĕçĕ.
Вырăс чĕлхи çине К. В. Ивановăн «Нарспи» поэмине, тата ытти чăваш сăвăçисен ĕçĕсене куçарнă.
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Чыславсем
К.В. Иванов ячĕпе хисепленекен чăваш патшалăх премийĕн лауреачĕ (1972);
«Хисеп Палли» орден (1967).
Каҫӑсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем
Ямышка
Ямышка — Раççей территоринчи юханшыв. Удмурт Республики, Тутарстан, Киров облаçĕ территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕ юханшывĕсем
Карма (Ундоша юппи)
Карма — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Ундоша юханшывăн сулахай çыранĕпе, 37 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 3 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Пухтел (Теччĕ районĕ)
Пухтел (Богдашкино) — Тутарстанăн Теччĕ районĕнĕнчи чăваш ялĕ. Теччĕрен 15 çухрăм.
Ялта ял тăрăхĕн адмистираципе И.Я.Яковлев ячĕллĕ ПСХК правленийĕ, вăтам шкул, почта, вулавăш, фельдшер пункчĕ, клуб, лавка пур. Ялат водопровод, газопровод, Çĕнтерӳ паркĕ, сквер, спотр лапăмĕ пур.
ХХ-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче ялта чиркӳ (1898 çул), шкул (1882-мĕш çултан), çил арманĕне шыв арманĕ пулнă.
Кил çумĕнче 0.25 га çĕр ӳйăрнă, 1 га таран хирте илме пулать.
Ял кунçулĕ
Ялпа юнашар хулаш (хула вырăнĕ) вырнаçнă. Вăл Кĕçĕн Хулашпа Аслă Хулашран тытăнса тăрать. Тĕпчевçĕсенчен нумайăшĕ ăна Атăлçи Пăлхарăн çуçыравĕнче асăннă Ошель хулин (1220-мĕш çулта Юрий Всеволодович вырăс кнеçĕн дружини аркатнă) вырăнĕ тесе шутлать.
1925-1927-мĕш çулсенче ялтан Ивановка уйрăлса тухнă.
Каçăсем
Категори:ТутарстанКатегори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем
Гореликов Иван Павлович
Гореликов Иван Павлович — (27.10.1907(14)-06.11.1975), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 28. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Брянск фрончĕн 61-мĕш çарĕн 12-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 29-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн снайперсен взвочĕн командирĕ, гварди кĕçĕн лейтенанчĕ.
Пукăртан
Пукăртан, — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял.
Паллă çыннисем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Çурла, 11
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Лукшан (юханшыв)
Лукшан (выр. Лукшанка), — Чулхулапа Киров облаçĕ тăрăх юхакан юханшыв, Пижма шывĕн сулахай юппи. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Çĕнĕ Сала ял çвăхĕнчи вăрманта вырнаçнă. Кăнтăралла юхса вăрманта Пижма шывĕпе пĕрлешет. Юханшыв юппийĕсем вуннă ытла, пысăккисем çук.
Тавралăхĕ шурлăхлă пулнăран ун хĕрринче никам та пурăнмасть.
Николаев
Николаев, — вырăс Николай ячĕнчен пулса кайнă хушамат. Çавăн пекех темиçе хула ячĕ.
Лукшан (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Николаев
Категори:Хушаматсем
Лукшан (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Кулибин Иван Петрович
right|Кулибин Иван ПетровичКулибин Иван Петрович, — хăй тĕллĕн вĕреннĕ вырăс механикĕ. 1735 çулхи ака уйĕхĕн 21 Чулхула хулинче çуралнă. 1818 çулхи çурлан 11 вилнĕ.
Кедровка (Еловка юппи)
Кедровка — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Еловка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Кулибин Иван Петрович
Çуралма Кулибин пĕчĕк сутăçă çемьинче çуралнă. Ачалах вăл слесарьпе токарь ĕçĕсене лайăх пĕлсе çитнĕ. Çавăн пекех сехетсене тăвас ĕçе вĕреннĕ. 1764—1767 çулсенче Кулибин пит ансат кăсье сехетне тунă. Ун ăшĕнче сехет механизмĕ пуçсăр тата çапакан механизм, темиçе кĕвĕ кăларакан кĕвĕ аппарачĕ, тата пит ансан кусакан пуканесемлĕ пĕчĕк театр-автомат пулнă. Ку сехет халĕ Эрмитажра упранать.
Кедровка (Еловка юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Кулибин Иван Петрович
1769 çултанпа 30 çул хушши Кулибин Петербургри ăслăлăх академиĕн механика мастерскойне ертсе пынă. Вăл ертсе пынипе унта станоксене тата астрономи, физика, навигаци приборĕсене, ĕç хатĕрĕсене тунă.
Кедровка (Еловка юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Кулибин Иван Петрович
Кулибин пит нумай япала ăсталаса кăларнă.
Кедровка (Еловка юппи)
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Октябрь Революци орденĕ
Октябрь Революцин орденĕ — СССР Аслă Канашĕн Президиумĕ 1967 çулхи юпан 31-мĕшĕнчи Хутайĕпе 1917 çулти Октябрь революцине асăнса йеркеленĕ совет орденĕ.
Кулибин Иван Петрович
Категори:Вырăс ăстаçисем
Октябрь Революци орденĕ
Ленин орденĕ хыççăн чаплăх енĕпе Совет Союзĕнчи иккĕмĕш орден шутланнă.
Родниковая (Песчанка юппи)
Родниковая — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ, Волгоград облаçĕ территорипе юхать. Песчанка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Узень. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Кĕçĕн тата Мăн Узень (бассейнсен раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Волгоград облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем
Мордва Республикин Ичалкă районĕ
Ичалкă районĕ — (Ицял буе, Ичалконь аймак) — Мордва Республики (РФ) йышĕнчи администрациллĕ-территориллĕ виçе тата муниципалитет (муниципаллă район).
Администраци центрĕ — хула евĕр посёлок Кемля.
Истори
Района 1930 çулхи кăрлач, 16 йĕркеленĕ.
Демографи
Халăх йышĕ — 26.8 пин çын, çав шутра вырăссем — 16.2 пин çын, ирçĕсем — 10.1 пин çын.
Балтин Эдуард Дмитриевич
Балтин Эдуард Дмитриевич — ( 21-07), Çурçĕр флочĕн Шывай кимĕсен 41-мĕш дивизин командирĕ,  1-мĕш рангри капитан, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 09.
Ялчино (Иртюбякский ял тăрăхĕ)
Ялчино  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 166 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453331, ОКАТО кочĕ — 80238825004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Шуй (юханшыв)
Шуй (выр. Шуйка), — Чулхулапа Киров облаçĕ тăрăх юхакан пĕчĕк юханшыв, Пижма шывĕн сулахай юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв Осинки ятлă пушă ялтан кăнтăр-хĕвеланăçнелле вырнаçнă шурлăхра пуçланать. Кăнтăр-хĕвелтухăçнелле юхса Пижма шывĕпе пĕрлешет. Юханшыв юппийĕсем вуннă ытла, пысăккисем çук. Вĕсен хăш-пĕр ячĕсем: Лукшан (икĕ юппи ячĕ çапла), Холодёна.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Ро (пĕлтерĕшсем)
Ро:
Ро (значения)
Сăкăт (Хырла юппи)
Сăкăт е Шăнкăртам — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи юханшыв, Хырла юппи.
Çăлкуçĕ Ксыл-Камышран çурçĕрелерех вырнаçнă. Хĕвелтухăç еннеле юхса Чăваш Ен чикки патĕнче Хырлана юхса кĕрет. Сăкăт, Тутар Сăкăчĕ юханшывăн сылтăм çыранĕнче, Алманчă сулахай çыранĕнче вырнаçнă. thumb|right|240 px|Алманчă ялĕ Шăнкăртам çырми енчен.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве Элшел ялĕнчен вăрриччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Чулхулари Автозавод районĕ
Автозавод районĕ — Чулхула районĕ. Хулан айлăм пайĕнчи кăнтăр енче вырнаçнă.
Халăх йышĕ
2007 çул пуçламăшĕнче районта 308 пин çын пурăннă. Халăх йышĕпе хулара пĕрремĕш вырăн йышăнать.
Истори
Район хулара Горький автомобиль заводне тума пуçланă вăхăтра Мăнастырь ятлă ял вырăнĕнче никĕсленме пуçланă.
Пайланăвĕ
Тĕп вĕтрайонсем:
Каçăсем
Категори:Чулхула районĕсем
Карманга
Карманга (АнатКарманга) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Кодина юханшывăн сулахай çыранĕпе, 100 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 3 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Треньел кирпĕч завочĕ
Треньел кирпĕч завочĕ, — Патăрьел районĕнчи Треньелте вырнаçнă кирпĕч завочĕ.
Сафаровка
Сафаровка  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Турмак юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Узень. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Кĕçĕн тата Мăн Узень (бассейнсен раççей пайĕ).
Треньел кирпĕч завочĕ
Кун-çулĕ
Завода 1960-мĕш çулсенче туса лартнă. Вăл вăхăтра района кирпĕч пулман пирки ăна аякран тиесе килмелле пулнă. Апла асапланас мар тесе вара колхозсем пĕр-пĕрин хушшинче Треньел патĕнче кирпĕч заводне туса лартнă.
1990-мĕш çулсенчи çĕнĕ самана пуçлансан завода Треньелти колхозпа пĕрлештернĕ. Анчах усси çапах та пулман — пасар экономикинче завод вăй илеймен, пĕтсе ларнă.
Категори:Треньел
Сафаровка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем
Чулхулари Канавино районĕ
Канавино районĕ — Чулхула районĕ. Хулан айлăм пайĕнче, Окапа Атăл хушшинче вырнаçнă.
Халăх йышĕ
2001 çул пуçламăшĕнче районта 160,6 пин çын пурăннă.
Истори
Канавино районĕ хулан чи кивĕ районсем шутне кĕрет. Канавино слободине пĕрремеш хут 1599 çулта асăннă. 1919 çулта Канавинăна хула шайне кĕртнĕ. 1928 çулччен уйрăм административлă пай шутланнă, кайран вара ăна Чулхулапа пĕрлештернĕ.
Хуçалăх
Пысăк тата вăтам предприятисен шучĕ районта 31 танлашать.
Çул-йĕр
Район çыхăну енчен хулара пысăк вырăн йышăнать. Унта Мускав вокзалĕпе шывçи тавар порчĕ вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Чулхула районĕсем
Будайка (Изесс юппи)
Будайка — Раççей территоринчи юханшыв. Çĕн Çĕпĕр облаçĕ, Омск облаçĕ территорипе юхать. Изесс юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Иртыш (юханшыв) бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Омь. Юханшыв бассейнĕ — Иртыш (юханшыв).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем
Яхреньгская Былина
Яхреньгская Былина — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Былина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Ыхра (потребпĕрлешӳ)
«Ыхра», — Треньелти потребпĕрлешӳ.
Кун-çулĕ
1925 çулхи ака уйăхĕн 13-мĕшĕнче йĕркеленĕ. Чи малтан унта 50 çын кĕнĕ. Председатель вырăнне 22 çулхи Краснов Тихон Матвеевича суйсала илнĕ. 30 çулхи Митрофанов Пётр тата Мясников Фёдор членĕсем пулса тăнă.
Категори:Треньел
Замарайка (Зиминка юппи)
Замарайка — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. Зиминка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Балуков Николай Михайлович
Балуков Николай Михайлович — ( 1922-07), Воронеж фрончĕн 38-мĕш çарĕн 163-мĕш перевçĕсен дивизин 529-мĕш перевçĕсен полкĕн пулемёт ротин командирĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29.
Чăваш Саркамăш
Чăваш Саркамаш — Тутарстанăн Пăва районĕнчи чăваш ялĕ. Сĕве хĕрринче вырнаçнă. Ялта шкул, фельдшер пункчĕ, клуб, ял вулавăшĕ, çупа сыр савучĕ пур. Чăваш Саркамашĕ Пăваран 30 çухрăмран вырнаçнă. Яла газпа водопровод кĕртнĕ. Кивĕ Пăрăнтăк ялĕпе çума-çумăн ларать. Çавна май кунта черетлесе тухнă объектсене икĕ ял пĕрле "пайлаççĕ" теме пулать.
Истори
XX-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче вулăс кантурĕ, чиркӳ, пасар, лавка, шкул, Сĕве çинче М.Сергеев купсан пысăк шыв арманĕ пулнă. Истяковăн кирпĕч завочĕ пулнă. Колхозăн Килсе юханшывĕ çинче кирпеч завочĕ пулнă.
Çав. пекех
Категори:ТутарстанКатегори:Тутарстанăн Пăва районĕ
Иванов-Таçук Трофим Иванович
Иванов-Таçук Трофим Иванович (1918 çулхи çĕртмен 19-мĕшĕ, Пукăртан ялĕ, халĕ Чăваш Ен Канаш районĕ, — 1982 çулта Шупашкар, Чăваш АССР, СССР), — чăваш сăвăçĕ, прозăçĕ, паллă кулăш ăсти.
Пурнăçĕ
Ачча ялĕнчи хресчен яшĕсен шкулĕнче пĕлӳ илнĕ. Йĕпреç леспромхозăнче, тăван ялĕнче колхоз председателĕ пулса ĕçленĕ. 1962 çултанпа «Капкăн» журналта яваплă секретарь вырăнĕнче ĕçленĕ.
1982 çулта Шупашкарта вилнĕ.
Ĕçĕсем
Сатирăллă сăвă-калав çырнă. Пурĕ 6 кĕнеке тухнă:
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:1918 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 19-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1982 çулта вилнисем
Треньел
Треньел (Тĕрĕньел), — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял. 1927 çулчен Катек ятлă пулнă[çăлкуç кирлĕ].
Тавралăхĕ
Патăрьелтен 9 çухрăмра çурçĕрелле вырнаçнă. Ялпа юнашар Ыхра Çырми юханшывĕ иртет.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Треньелте 504 çын пурăнать. Ялта шкул, ял клубĕ, фельдшер пункчĕ пур.
Истори
Чĕмпĕр кĕпернийĕ Астăвăм кĕнеки тăрăх 1868 çулта кунта 37 кил пулнине çирĕплетсе калама пулать. Вĕсенче 89 арçын тата 96 хĕрарăм пурăннă. 1911 çулта вара ялта 89 кил пулнине палăртнă. Вăл вăхăтра ялта 274 арçынпа 239 хĕрарăм пурăннă. 61 килте çырма-шытлама пĕлнĕ.
1920 çулхи çурла уйăхĕн 3 Пăва уесне, ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕртнĕ. 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-пе 1927 çулчен Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм вăхатра ял çак пайланăвсен Патăръел вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Аслă Патăръел районне кĕнĕ. 1935 çулхи çу уйăхĕн 19 хыççăн Патăръел районне, 1939 çулхи нарăс уйăхĕн 22 хыççăн Чкаловски районне, 1957 çулхи чӳк уйăхĕн 20 хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет.
Асăрхавсем
* Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Лена (юханшыв)
Лена — Çурçĕр-Тухăç Çĕпĕрти Лаптĕвсен тинĕсне юхса кĕрекен шыв. thumb|Юханшыв тинĕсĕ кĕни, космосран пăхсан
Тĕпчевçĕсем шыв ячĕ тунгус-маньчжур чĕлхинчи (эвено-эвенки) «Елю-Эне» сăмахĕнчен пулса кайнă теççĕ, вăл «Мăн (юхан) шыв» тени пулать.
Тавралăхĕ
Тăсăлăвĕ 4400 çм (тĕнчере 10-мĕш вырăнта), шыв-çĕр лаптăкĕ 2490 пин çм². Лена — ĕмĕрлĕ шăннăлăхра юхакан шывсенчен чи вăрăмми шутланать.
Паллă йупписем: Витим, Олĕкма, Алтан, Вилюй. Ытларах Якути çĕрĕсем витĕр юхать, Ленăн хăш юпписем юхакан территорисем Иркутскпа Чита облаçĕсене тата Бурят республики шутне кĕреççĕ.
Лена пуçланакан çăлкуç Байкалран 10 çухрăмри 1470 çӳллĕшĕнче вырнаçнă пысăках мар шурлăх пулать. Ленăн çӳлти юхăмĕ (Витима çити), виççĕмĕш пайĕ, туллă-сăртлă Байкал умĕпе юхать. Вăтам юхăмĕ шутне Витим тата Алтан юхса кĕнĕ хушшинчи сыпăка илеççĕ, унăн тăсăлăвĕ 1415 çм. Витим Ленăна куçнă чух Якути çĕрĕсем пуçланаççĕ, çак çĕр тăрăх шыв пырне тухичченех пырать. Витима хушăнсан Лена питĕ хăватлă чылай шывлă пулса юхать. Тарăннăшĕсем 10—12 м патнелле çитеççĕ, русло сарăлать, нуй шутла утравсем курăнаççĕ, айлăмĕ 20—30 çм çитет. Айлăмĕ асимметрикăллă: сулахай тайлăмĕ сĕвекрех; сылтăмми, çурçĕр енлĕ Патăм сартлăхĕ, чăнкăрах та, çӳллĕрех те. Икĕ тăвайкипе те чăтлă лăсăллă вăрман ӳсет, çарансем сайра тĕл пулаççĕ.
Олĕкмăпа Алтан хушшинче Ленăн паллă юпă çук. 500 çм ытла Лена тарăн та хĕсĕк айлăмпа юхать, тĕпĕ-çыранĕ акшарлă. Покровскран иртсен айлăм сарăлса каять. Самаях юхăм хăвăртлăхĕ ӳкет, вăл ниçта та 1,3 м/ç иртмест, кунта 0,5—0,7 м/ç анса ларать. Ейӳ анлăхĕ 5—7, хăш вырăнсемпе 15 çм, айлăмĕ хăй 20 çм ытла каять.
Якутскран аялалла Ленăна унăн икĕ пысăк юпписем — Алтан тата Вилюй юхса кĕреççĕ. Çакăн хыççăн хăватлă шыв юххи; анлăшĕ 10 çм, тарăннăшĕ 16—20 м ытла пулать. Утравсем чылай тĕлĕнче 20—30 çм анлăланать. Çыранĕсем кăра, çынсем кунта сайра тĕлте пурăнаççĕ. Ленăн аял юхăмĕнче шыв-çĕр лаптакĕ çав тери хĕсĕк: тухăçра— Ленăпа Янăн шыв-çĕрĕсене уйăракан Верхоян хырçин отрогĕсем пусаççĕ, анăçран — Ленăпа Оленекăн шыв-çĕрĕсене уйăракан Вăтам Çĕпĕр тӳрем сăртлăхĕ сĕкĕнет. Пăлан салинчен аялларах çывăхри ту хырçисем (тухăçран — Хура улăх, Чикан — анăçран) шыва пăчăртаççĕ. Тинĕсе çитиччен 150 çм Ленăн юпленчĕк вăрри пуçланать.
Унăн пуçламăшĕнче Юпа утравĕ — останец, Хурă улăх хырçин пĕр острог шывĕ çисе якатнă. Ленăн йӳпленчĕк вăрри — тĕнчере чи калăпăшли — Нил кӳлмекĕнчен анлăрах, лаптăкĕ 30 000 çм. Хăйĕн çыранĕсене улăштаракан темĕн чуль пысăк пĕчĕк утрав, юхăмсем тата кӳлĕсем… Виçĕ юхăмĕ çеç тинĕсе тухаççĕ: чи анăççи — Оленекская, вăти — Трофимовская тата тухăççи — Быковская. Вĕсер пурĕ те карап çӳремелле, анчах та чи палли — Быковская, унăн тăршшĕ 130 çм, карапсем Тикси бухтине, çыранĕнче Якутин тинĕс хапхи — Тикси порчĕ.
Лена çыранĕсем çумĕнче сахал çын пурăнать. Посёлокĕсем хушшинче çĕр çухрăм пулать, йĕри-тавра тайга сарăлса ӳсет. Якутск çумне çывхарнă çем посёлоксем тăтăшах тĕл пулаççĕ, юханшыв тăрăх çӳлелле-аялла моторлă кимĕсем, баржăсем куçкалаççĕ, пысăк теплоходсем çӳреççĕ. Юханшыв Якутин тĕп транспорт артерийĕ шутланать, Лена çинчи пристань Качуга, однако, анчах та Осетрова çити пĕчĕк карапсем çеç çӳреме пултараççĕ, анатарах вара океаналла «шывăн чăн çулĕ» тапранать.
Лена юр тата çумăр шывĕпе тулса юхать. Пур çĕртре те ĕмĕрлĕ пăрă çĕр пулнипе тăпрари шывсем çук. Лена çурхи шыв аннипе тулать, çулла та темиçе хут шывĕ çӳле хăпарать, хĕлпе кĕр кунĕсенче сахал шывла пулать. Çурхи пăр кайни хăватлă, часах пăр катăкĕсем купаланса тăрăнаççĕ. Лена аялтан çӳлелле пăрланма тытăнать.
Гидрологи
Дельтари «Столб» станцинчи вăтам шыв тăкакĕ ( 1976—1994 çулсем)
Истори
Якутска Петр Бекетов ертӳçĕн касаксен текĕрĕ 1632 ç. Ленăн сылтăм çыранĕнче Якут е Лена сыхлавçи ятпа никĕсленĕ, 40-мĕш çулсен пуçламăшĕнче сулахай енне куçарнă.
Каçăсем
Категори:Иркутск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Якути юханшывĕсем Категори:Лена
Мордва чĕлхисем
Мордва чĕлхисем — Мордва республикинче пурăнакан ирçепе мăкша халăхĕн финн-угр чĕлхисем патне кĕрекен ирçепе мăкшă чĕлхисем. Нумай пĕрпекрех пулсан та иккĕшĕ те тĕрлĕ чĕлхесем.
Мордва республикисĕр ирçепе мăкшă чĕлхипе калаçакан çынсем Чăваш Енре, Тутарстанра, Пушкăртстанра, тата Чулхула, Оренбург, Пенза, Рязань, Самар, Саратов, Тамбовпа Чĕмпĕр облаçĕсенче те пурăнаççĕ.
Ирçепе мăкшă чĕлхисем вырăс чĕлхипе пĕрле Мордва республикин официаллă чĕлхисем.
Мордва чĕлхисемпе ирçесем, мăкшăсем, шăкшăсем, терюхансем калаçаççĕ. Каратайсем тутар чĕлхи çине куçнă. Пурне те мордва теççĕ. Çавăнпа Мордва республикинче пĕр мордва чĕлхи пур тесе йăнаш калани те тăтăшах илтĕнет.
2002 çулхи Раççей халăх çыравĕнче 614 260 çын «мордва» е «ирçе-мордва» е «мăкшă-мордва» чĕлхипе калаçма пĕлетĕп тенĕччĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей чĕлхисем Категори:Финн-угр чĕлхисем
Горелов Александр Петрович
Горелов Александр Петрович — (27.03.1923- 1953), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 8-мĕш гварди çарĕн 39-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 120-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн батальон командирĕ, гварди капитанĕ.
Исимово
Исимово — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 841 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453343, ОКАТО кочĕ — 80238830001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Сафин Марат Мубинович
thumb|Марат Сафин Мара́т Муби́нович Са́фин (Марат Мөбин улы Сафин, Marat Mөbin ulı Safin) (тутар çемйинче 1980 кăрлач, 27 Мускавра, СССР çуралнă) — раççей теннисисчĕ, Раççей тава тивĕçлĕ спорт ăсти, тĕнчен пĕрремĕш ракетки (9 эрне хушши) пулнă.
Каçăсем
Категори:Кăрлач, 27 çуралнисем Категори:1980 çулта çуралнисем Категори:Мускавра çуралнисем Категори:Раççей теннисисчĕсем Категори:Раçсей тава тивĕçлĕ ăстисем Категори:Дэвис Черкки çĕнтерӳçисем Категори:Австрали теннис Уçă чемпионачĕн пĕччен арçын çĕнтерӳçисем Категори:АПШ теннис Уçă чемпионачĕн пĕччен арçын çĕнтерӳçисем Категори:2004 çуллахи Олимп вăййисен теннис чемпионĕсем Категори:Халĕ пурăнакансем
Кена (Онега юппи)
Кена — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Онега юханшывăн сулахай çыранĕпе, 310 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 39 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Куторкин Андрей Дмитриевич
Куторкин Андрей Дмитриевич, (1906, çурла, 12, Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи Студенец (халь Алвеле ялĕпе пĕрлешнĕ) — 1991, çу, 12, Саранск) — ирçĕ прозăçи, сăвăçи.
Пурнăçĕ
1906 çулхи çурла уйăхĕн 12-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи Алвеле салинче çуралнă.
Пăрачкаври педагогика техникумĕнче вĕреннĕ. Мордови ÇП председателĕ пулса ĕçленĕ, шкулта ачасене вĕрентнĕ.
1991 çулхи çу уйăхĕн 12-мĕшĕнче Саранскра çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
1924 çултанпа пичетленме пуçланă. Мордовире чи малтан роман çыраканĕ шутланать. Унăн пĕрремĕш «Чёрный столб» (Хура юпа) мăкшăсемпе ирçĕ халăхĕсен йывăр пурнăçне уçса кăтартать.
Ун хыççăн вăл «Яблоня на большаке» (Аслă çул çинчи улмуççи), «Ламзурь» сăвăллă романĕсене, «Сура бурливая» (Пăлханакан Сăр) трилогине çырнă.
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:1906 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 12-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1991 çулта вилнисем Категори:Çăвăн 12-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Мордва Республикин паллă çыннисем Категори:Ирçе çыравçисем
Ивник Иван Николаевич
Ивник Иван Николаевич (паспортри хушамачĕ Николаев, 27.2.1914, халĕ Чăваш Енĕн Чăваш Енĕн Вăрнар районне кĕрекен Çавалкас ялĕ — 28.5.1942, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш сăвăçĕ, тăлмачĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1938).
Биографи
«Колхозник» ятлă Самар чăваш хаçачĕнче, Шупашкарта тухакан «Колхозник ялавĕ», «Пионер сасси» хаçатсенче ĕçленĕ. Тĕпчев институчĕнче те хăй вăйне хунă.
1942 çулхи çу уйăхĕн 28-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Сăвăсем, поэмăсем, юмахсем çырнă. Унăн сăввисем çине нумай юрă кĕвеленĕ. А.Пушкин, М.Лермонтов, М.Горький, В.Маяковский, М. Исаковский, Т.Шевченко, К.Хетагуров сăввисене, вырăс халăхăн "Игорь полкĕ çинчен хунă юррине", армян халăхĕн "Давид Сасунский" эпосне чăвашла куçарнă.
Унăн çак сăвă пуххисем тухнă:
Чулхулари Ленин районĕ
Ленин районĕ — Чулхула районĕ. Хулан айлăм пайĕнче Канавинăпа Автозавод районĕсем хушшинче вырнаçнă.
Халăх йышĕ
2004 çул пуçламăшĕнче районта 152,4 пин çын пурăннă.
Ивник Иван Николаевич
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем
Чулхулари Ленин районĕ
Хуçалăх
Районта çак промышленость предприятийĕсем вырнаçнă:
Каçăсем
Категори:Чулхула районĕсем
«Çĕнтерӳ» орден
«Çĕнтерӳ» орден — Совет Союзĕн вăрçăри аслă орденĕ. Пурĕпе 20 чыславланă тата вунçиччĕ кавалер пулнă (виççĕшне иккĕ хутчен чыславланă, пĕрринчен чыслава, вилнĕ хыççăн, туртса илнĕ).
Каçăсем
Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин чыславĕсем Çĕнтерӳ
Треньел ял клубĕ
Треньел ял клубĕ, — Патăрьел районĕнчи Треньел ялĕнче вырнаçнă ял клубĕ.
Клуб заведующийĕ — Галкина Александра Алексеевна.
Кун-çулĕ
Малтан вуламалли пӳлĕм пек кăна пулнă. 2000 çулта вара кирпĕч çурт купаласа лартса клуб йĕркеленĕ.
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн культура керменĕсем Категори:Треньел
Бочанка (Золотуха юппи)
Бочанка — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. Золотуха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Мордва Республикин Лĕмпĕр районĕ
Лĕмпĕр районĕ (Лямбирь район, Ләмбер районы, Ləmber rayonı, Лямбирский район Мордовии) — Раççейĕн Мордва республикин варринчи çĕрĕ.
Тавралăхĕ
Çурçĕрте Чулхула облаçĕпе чикĕ тытать. Район территорийĕ —. Административлă тĕпĕ — тутар сали Лĕмпĕр.
Депутатсен Канашĕн ертӳçи — Альфинюр Мубарякшевна Исмаева.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта 34.3 пин çын пурăнать, çав шутра: вырăссем — 18,0, тутарсем — 11,0, ирçĕсем — 4,9.
Истори
1933 ç.: Лĕмпĕр тутар халăхĕн районне йĕркеленĕ, вăл 11 тутар тата 4 вырăс ял канашĕсенчен пуçтарăннă. Тутарсен йышĕ 73 % пулнă. Тутарла район хаçачĕ кăларса тăнă.
1959 ç.: Лĕмпĕр районне тăватă вырăс ял канашне — Атемарски, Белогорски, Берсеневски тата Павловскине кĕртнĕ.
1963 ç.: район территорине Ромодановски тата Старошайговски районсене авлеçсе панă.
1967 ç.: Лĕмпĕр районне çĕнĕрен тепĕр хут уçнă.
Культура
Районта 17 ял культурă çурчĕ, 4 клуб, 21 вулавăш (кĕнеке шучĕ — 195 962 экземпляр), 4 ача-пăча ӳнер шкулĕ, çаплах район культурă Çурчĕ, Тутар нацин культурă çурчĕ.
Эрнере пĕр хут 28 минутлăха тутар чĕлхипе радиокăларăм «Туган тел» тухать. Каларакансем: Р. А. Ипкаевăпа Шамиль Мангутов.
Треньел вăтам шкулĕ
'''А.Т. Краснов ячĕллĕ Треньел вăтам шкулĕ''', — Патăрьел районĕнчи Треньел ялĕнче вырнаçнă вăтам шкул.
Халĕ шкулта 90 ача вĕренет. Шкул çуртне газ кĕртнĕ.
Шкулта музей, вулавăш пур.
Кун-çулĕ
Шкула 1905 çулта уçнă тесе калаççĕ. Анчах та кăна çирĕплетекен хутсем çук. Пăва уесĕн земство пухăвĕнчи шкулсен списокĕнче ку ялта шкул пурри е ăна тума палăртнине çырман.
1923 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнче Треньелте ял пухăвĕ иртнĕ. Пуçлăхсенчен ирĕк илнĕ хыççăн вара çав çулах юпа уйăхĕн 10-мĕшĕ тĕлне ялта шкул уçма палăртнă. Шкул валли пӳлĕме Иван Михайлов панă, Александр Эльмуков вĕрентӳçĕ валли хваттер панă. Шкул япалисене илмешкĕн вара ăнăçлă сутăçă Леонтий Паймин панă. Çапла шкула 1923 çулта уçнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн шкулĕсем Категори:Чăваш Ен шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Шкулсем
Еланка (Омь юппи)
Еланка — Раççей территоринчи юханшыв. Çĕн Çĕпĕр облаçĕ, Омск облаçĕ территорипе юхать. Омь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Иртыш (юханшыв) бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Омь. Юханшыв бассейнĕ — Иртыш (юханшыв).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем
Виши режимĕ
Виши режимĕ (le régime de Vichy); официаллă ячĕ Франци патшалăхĕ (l'État français) — нацилĕх Германи Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин пуçламăшĕнче Францие парăнтарса, Париса 1940 çулта йышăнса Çурçĕр Францине оккупацийĕ тапхăрĕнчи Кăнтăр Францири коллабораци режимĕ. 1940 çулхи утăн 10-мĕшĕнчен пуçласа 1945 çулхи акан 22-мĕшĕччен тытăнса тăнă (де-факто 1944 çулхи çурлан 25-мĕшĕччен ). Официаллă нейтралитет политикине тытса пынă.
Ятне Виши курорт хулинчен илнĕ, кунта 1940 çулхи утă уйăхĕнче, диктатор влаçне Анри Филипп Петен маршала панă Наци пухăвĕ иртнĕ; çак Виççĕмĕш республика пăчланнине пĕлтернĕ. Петен правительстви малашне Вишире тăнă, çав вăхăтра çурçĕр Франципе Парис нимĕç çарĕсем айĕнче пулнă. 1942 çулхи чӳк уйăхĕнче Германи пĕтĕм Францие оккупациленĕ, çак самантран правительство влаçĕн ячĕ çеç юлнă. 1944 çулхи çурла вĕçĕнче Париса ирĕке кăларсан, правительство Францирен тухса тарнă та 1945 çулхи ака уйăхĕчченех ют çĕрте ĕçленĕ.
Оккупантсемпе пĕрĕçлев
Виши режимĕ герман политикин пĕрлехи юхăмĕпе юртса пынă, еврейсене, чикансене, коммунистсене, масонсене хирĕçле кĕрешнĕ; Франци территоринче СС тата гестапо герман чаçĕсем те, хăйсен репресси йĕркеленĕвĕ — «Милиция» (1943 çултанпа) — ĕçленĕ.
Шалти политика
Идеологипе Виши режимĕ халăх йăлин хаклавĕсене пăхăнса тăнă. Франци республикине пĕтерсе Германипе пĕрлешĕве кĕнипе «Наци революцийĕ» (Révolution nationale) пулса иртнĕ тесе шутланă. Франци республикин «Ирĕклĕх, танлăх, тăванлăх» йыхравне «Travail, Famille, Patrie» («Ĕç, Çемье, Тăван Çĕршыв») çине куçарнă. Виши режимĕн гербĕ вăтам ĕмĕрти франциска-пуртă пулнă. Официаллă «Марсельеза» гимн шутланнă, анчах та нимĕçсем ăна чарнă, çапла вара чăннипе гимн вырăнне Петена халалланă «Маршал, эпир кунта!» (Maréchal, nous voilà !) юрра шăрантарнă.
Петен хăйĕн инициативипе тĕрĕслев территоринче семитсене хирĕçле саккунсене кĕртнĕ, еврейсене лагерьсене хупнă, хăш пайне нимĕç çарĕ йышăннă территорие куçарнă.
Режима майлă ĕçченсем, сăмахран, премьер пулса ĕçленĕ П. Э. Фланден, Францин пулас президенчĕ Ф. Миттеран, вăрттăн Франци Хирĕçлевне пулăшса тăнă.
Кăрлач, 1
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Чулхулари Мускав районĕ
Мускав районĕ — Чулхула районĕ. Хулан айлăм пайĕнче вырнаçнă, район чикки Сормовăпа Канавино районĕсемпе юнашар иртет.
Халăх йышĕ
2007 çул пуçламăшĕнче районта 131,2 пин çын пурăннă.
Хуçалăх
Пысăк тата вăтам предприятисен шучĕ 19 çитет. Районта çавăн пекех 6 ăслăлăх предприятийĕ ĕçлет. Чи паллă предприятисем:
Районта çавăн пекех 500 ытла суту-илӳ предприятийĕ ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Чулхула районĕсем
Кот-д'Армор
Кот-д’Армор (франц. Côtes-d’Armor, брет. Aodoù-an-Arvor Тинĕс хĕрри) — Францин анăç енче вырнаçнă, Бретань регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 22. Администрациĕ Сен-Бриё хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 542,4 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6878 км² танлашать. Бретань çурутравĕ çинче, Ла-Манш пыр хĕрринче вырнаçнă.
Истори
Аверон — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Бретань провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Категори:Франци департаменчĕсем
Кинема (юханшыв)
Кинема — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Лача кӳлĕ - Онега юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 50 км.
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Балычев Иван Моисеевич
Балычев Иван Моисеевич — (06-22), Воронеж фрончĕн 40-мĕш çарĕн 309-мĕш перевçĕсен дивизин 957-мĕш перевçĕсен полкĕн стрелокĕ, красноармеец, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 23.
Треньел фельдшер пункчĕ
Треньел фельдшер пункчĕ, — Патăрьел районĕнчи Треньел ялĕнче вырнаçнă фельдшер пункчĕ.
Районти тĕп пульницăна çити 6 çухрăм.
Кун-çулĕ
1960 çулта уçнă.
Заведующийсем
Заведующий пулса ĕçленĕ:
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн фельдшер пункчĕсем Категори:Треньел
Евсевьев Макар Евсевьевич
Евсевьев Макар Евсевьевич, — халăх пултарулăхне пухакан, çыравçă, этнограф, историк. 1864 çулхи кăрлачăн 18-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи Ирçе Çармăс ялĕнче (ирç. Цярмун, выр. Малые Кармалы) çуралнă. 1931 çулхи çу уйăхĕн 11-мĕшĕнче Хусанта çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.
Пурнăçĕ
Хусанти ют йăх вĕрентекенĕсен семинарийĕнче, Хусан патшалăх университечĕн историпе филологи факультетĕнче вĕреннĕ. Хусанти вĕрентекенсен семинаринче, ытти аслă вĕренӳ керменĕсенче вĕрентнĕ.
Ирçе Çармăс ялĕнче ăна хисеплесе палăк лартнă.
Ӗçĕсем
Мордва чĕлхисем валли вĕренӳ кĕнекисем çырнă. Мăкшăсемпе ирçесен халăх пултарулăхне пухнă.
Çак кĕнекесене пичетлесе кăларнă:
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Мордва Республикин паллă çыннисем Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи
Гавриловский (Кукарча районĕ)
Гавриловский  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 5 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453343, ОКАТО кочĕ — 80238830003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Горелов Василий Павлович
Горелов Василий Павлович — (1925 - 07.11.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çеçенхир фрончĕн 37-мĕш çарĕн 89-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 273-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн çыхăну ротин çыхăнуçĕ, гварди кĕçĕн сержанчĕ.
Таволожка (Мăн Узень юппи)
Таволожка  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ, Волгоград облаçĕ территорипе юхать. Мăн Узень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Узень. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Кĕçĕн тата Мăн Узень (бассейнсен раççей пайĕ).
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Волгоград облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем
Пуэрто-Рико
Пуэрто-Рико (испан: Estado Libre Asociado de Puerto Rico, акăлч. Commonwealth of Puerto Rico) — Кариб тинĕсĕн Пуэрто-Рико Мăн Антил утравĕсен ушкăнĕн тата çумĕнчи вак утравсенче вырнаçнă Ирĕклĕ ассоциациленнĕ патшалăх Пуэрто-Рико.
Географические данные
thumb|350px|left|Пуэрто-Рико картти
Флора и фауна
thumb|250px|Пĕчĕк шапа (Eleutherdactylus coqui)
Административное деление
thumb|right|250px| Пуэрто-Рико муниципалитечĕсем
Культура и спорт
thumb|right|200px|Мамăк йывăççи
Транспорт
thumb|Метро. Пуэрто-Рико
Каçăсем
Категори:Пуэрто-Рико Категори:Кариб тинĕсĕн утравĕсем
Кунтиккав
Кунтиккав - (Кундюковка) Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕнчи чăваш ялĕ. Аслă Накаткинран 30 çухрăмра Чăнлă юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ялта администрачи çурчĕ, СХПК правленийĕ, вăтам шкул, фельдшер пункчĕ, вулавăш, почта, пасар пур. 2002 çулта ялта 680 çын пурăннă.
Кун-çулĕ
1913 çулта Тутар Каши  ялĕн чăвашĕсем никĕсленĕ. 1929-мĕш çулта Кутиккавран хăйĕнчен Буденновка уйрăлса тухать. Халĕ унта çынсем пурăнакан 2 кил кăна юлнă.
XX-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче ялта çил арманĕ, кĕрпе арманĕ, çăм тапатаркан тата çу уйăракан машшынсем пулнă.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн чăваш ялĕсем Категори:Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕн ялĕсем
Тукташ
Тукташ:
849
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Грязнуха (Золотуха юппи)
Грязнуха — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. Золотуха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
850
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Лот (департамент)
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 217 км² танлашать. Департамент тăрăх Лот тата Селе юханшывсем юхаççĕ. Регион эрех тăвас енĕпе паллă (Кагор эрех ячĕ Каор — Cahors хулинчен пулса кайнă).
Истори
Лот — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче чи пĕрремеш йĕркеленĕ департаментсем шутне кĕрет. Лангедок провинци вырăнĕнче йĕркеленнĕ. Депатртамент ячĕ Лот юханшывĕнчен пулса кайнă. 1808 çулта департаментăн пĕр пайне юнашар вырнаçнă Тарн тата Гаронна департамента куçарнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Ича (Омь юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Иртыш (юханшыв) бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Омь. Юханшыв бассейнĕ — Иртыш (юханшыв).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем
Чие Ĕшни
Чие Ĕшни, Вишневая Поляна - Тутарстанăн Нурлат районĕнче вырнаçнă ял.
Тавралăхĕ
Нурлатран 17 çх, Çарăмсан хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Халăх йышĕ 1710 – 209 çын; 1764 – 525; 1781– 247; 1830 – 407; 1857 – 1258; 1989 – 304; 2000 – 373 çын. (чăвашсем, вырăссем).
Ялта вăтам шкул, вулавăш тата клуб пур.
Кун-çулĕ
Яла чăвашсем 1710-мĕш çулта никĕсленĕ. 18 ĕмĕрте Ставрăпăль уесне, 19-мĕш ĕмĕрте Чистай уесне кĕнĕ. Чиркӳ 1823-мĕш çулта никĕсленĕ. 20-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче ялта земство шкулĕ, шыварманĕ, тимĕрç лаççи, кĕрпе арманĕсем, лавкасем, пасар пулнă.
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Ильин Иван Николаевич
Ильин Иван Николаевич (1930 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ, Сăкăт ялĕ, Патăрьел районĕ, Чăваш АССР, СССР — ) — чăваш сăвăçĕ, прозăçи, публицисчĕ.
Тури Турă
Çӳлти Турắ — (1941ç. -хула) Раççей хули, Кушва хулине пăхăнса тăрать.
Ильин Иван Николаевич
ЧÇП пайташĕ (1998 ç.). Пĕтĕм тĕнчери батали тата марини çыравçисен ассоциацин пайташĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1930 çулхи кăрлачăн 1 Чăваш АССРĕн Патăрьел районĕнчи Сăкăт ялĕнче çуралнă.
1946 çулта Патăръелти педагогика училищине вĕренсе пĕтернĕ. Кайран И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх пединститутĕнче пĕлӳ илнĕ. Ун хыççăн çара хĕсмете кайнă, Лăпкă океан тинĕс флотĕнче сапёр, штаб пайĕн çыраканĕ тата ытти хĕсмет вырăнĕсенче ĕçленĕ.
Пĕтĕм хăй пурнăçне хăйĕн тăван ялĕнчи шкулне панă. Вĕрентӳçĕ, шкул директорĕн çумĕ, директор вырăнĕсенче ĕçленĕ.
Патăръел районĕнчи Сăкăт ял канашăвĕн хăлăх депутачĕ пулса тăрăшнă.
Чыславсемпе парнесем
Çавăн пекех грамотăсемпе, паллăсемпе, значоксемпе палăртăннă. Хастар ĕçсемшĕн унăн ятне ССКП РК тата ССКП обкомĕн хисеп кĕнекисене çырнă. 1974 çулта соцăмăртура çĕнтернĕ.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:1930 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 1-мĕшĕнче çуралнисем
Тури Турă
Каçăсем
Категори:Раççей хулисем Категори:Свердловск облаçĕ
Пуэрто-Рико ирĕклĕх партийĕ
справа|мини|205px|The flag of Puerto Rico (1895), which soon came to symbolize the ideals of the Puerto Rican independence movement, is now composed of the Puerto Rican Independence Party (PIP) and other organizations.
Пуэрто-Рико ирĕклĕх партийĕ (испан: Partido Independentista Puertorriqueño, PIP) —Пуэрто-Рико АПШ-ран ирĕклĕх çĕнтерсе илессишĕн кĕрешекен политикă партийĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Партие 1946 çулхи чӳк, 20 Джильберто Консепсион де Грациа никĕслесе йĕркеленĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Пуэрто-Рико
Лингва-франка
Чăваш чĕлхи лингва-франка шутĕнче
Чăваш Енĕн Патăрьел, Комсомольски, Шăмăршă, Елчĕк районĕсенче пурнакан чăвашсемшĕн тата тутарсемшĕн чăваш чĕлхи чăннипе чăнах та лингва-франка пулса тăрать. Авалтанпах пырать ку. Çав вăхăтрах ку роль, чăваш чĕлхин сумĕ чакнă май, хĕсĕнес туртăмсем те пур.
Каçăсем
Категори:Пиджинсем Категори:Чĕлхе çыхăнăвĕсем
Телеметри
Телеметри (грек tele = айакри, metron = виçмелле) — айăкри объектсен параметăрĕсене виçсе пур хыпара усă курма май паракан технологисен пуххи. Çак пур хаклав хыпарĕ оператор умне, кайран усă куракан патне те çитет.
Пĕтĕмлĕ хыпар
Виçев хыпарне ятарлă çыхăну модулĕллĕ телеметри хатĕрĕсем (телеметри системинче ĕçлекен датчиксем) пуçтараççĕ. Тепĕр чух объект çине (патне) ахаль датчиксем лартаççĕ, çыхăну хатĕрĕпе пур хыпара пĕр çĕре пухаççĕ.
Телеметри йĕркисем хуçалăхăн çак уйрăмĕсенче ĕçлеççĕ:
Усăллăх
Пысăк уйра телеметри станцийĕ сывлăшпа тăпра температурине, çĕр нӳрĕкне, çумăр/юр ӳкнине, шыв çитнине/çитменнине палăртать. Çак пур хыпара кашни станцирен пăралуксăр (радио, GSM/GPRS, WLAN) е пăралуклă (телефон, ISDN, xDSL, компьютер) эреш (электрикăллă е оптикăллă) хутлăхĕпе пĕр вырăна пуçтараççĕ. Телеметри станцине хăват пама хĕвел батарейи кирлĕ — ахаль аккумуляторсен управ янтти вăрăм вăхăта çителĕксĕр.
Автоматикăллă телеметри станцийĕ çынсăрах ĕçлет.
Хуçалăх
Телеметри çав тери кирлĕ хушма ăслăлăх пулать: унăн тишкерлĕхĕпе хальхи ракетăсен вĕçевне тĕрĕслесе ертсе пыраççĕ, сывлăхшăн хăрушă ĕçлĕ хими завочĕсенче тĕрлĕ параметăра виçсе сăнаса тăма питĕ ансат.
Медицина
Чирлĕ çын сывлăхне телеметри меслечĕпе сăнама питĕ вырăнлă. Биотелеметрипе чĕрене тĕпчеççĕ.
Каçпи кĕçĕн тĕсĕ
Каçпи раси — европа расин пайĕ, вĕсем лутра çӳллĕ, тĕксĕм тирлĕ, хĕсĕк питлĕ, миндаль евĕр хура куçлă, кăштах мăкăрăлчăк сăмсаллă хура пигмент çӳçлĕ. Чылай тĕслехĕпе ватаçĕр тинĕс расипе пĕр пекех. Çакна пула каçпи кĕçĕн тĕсĕ, яланхилле, вăтаçĕр тинĕс расинче шутланать. Азербайджансем, татсем тата курдсем каçпи расин элчисем пулаççĕ. Тухăç Грузин чылай çĕрĕ, Азербайджанăн кăнтăр тата вар çĕрĕсем, Арменин çурçĕр, тухăç тата кăнтăр-тухăç пайĕсем, Иранăн çурçĕрпе анăç çĕрне, çаплах Ардебиль, Зенджан, Казвин, Курдистан, Хамадан, Гилян иран провинцисене, Çурçĕр Хурасан, Меркези, тата Карс, Игдыр тата Эрзурум турккă провинцисене каçпи раси ретне кĕртеççĕ.
Каçăсем
Категори:Расăсем Категори:Европа евĕр расă Категори:Ази палеоантропологийĕ Категори:Европа палеоантропологийĕ Категори:Кавказ
Чулхулари Сормово районĕ
Сормово районĕ — Чулхула районĕ. Хулан айлăм пайĕнчи çурçĕр-хĕвеланăç енче вырнаçнă.
Халăх йышĕ
2006 çул пуçламăшĕнче районта 174,6 пин çын пурăннă. Халăх йышĕпе хулара пĕрремĕш вырăн йышăнать.
Истори
Сормово XVI ĕмĕртен паллă. Вăл вăхăталлах Починкипе Копосово ялĕсене никĕсленĕ. Сормовăна малтан Марьино тенĕ. Халапсем тăрăх кунта Марьйăпа Дарья вăрă-хурахсем алхаснă. Марья ячĕпе çхăннă та пулнă ял ячĕ.
Сормовăна пĕрремеш хут 1542 çулта асăнаççĕ. Хут тăрăх Терентий Шуменёв, Сорома (ку ятран хальхи ят пулса кайнă) ятлăскер Капас Хабальщиков (Капасово ялĕ унăн пулнă) ятлă кӳршĕпе тавлашнă. Тавлашу чикĕ хĕррипе юхакан Халезев (ун хальхи ячĕ — Хальзовка) ятлă юханшыв пирки сиксе тухнă пулнă.
1794 çулта Соромовăра 94 кил пулнă, вĕсенче пурĕ 686 çын пурăннă. 1849 çулта кунта завод никĕсленет (хальхи «Хĕрлĕ Сормово»), ун хыççăн посёлок вăйлă уçме тытăнать. Завод никĕслевçи 1850-мĕш çулта посёлок ятне те улăштарма сĕнет — лайăхрах илтĕнтĕр тесе ăна хальхи Сормово ята парать.