cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шупашкарти физика-математика шкул-интерначĕ
Пĕрлехи хыпарсем
Шкула кĕме республикăри шкулсенчен, уйрăмах ялсенчи, физикăпа математикăна çивĕч чухлакан вĕренекенсене йыхравланă. Çичĕ класс программине ăнăçлă вĕçленĕ хĕр ачапа арçын ача çуллахи кану кунĕсенче Шупашкара килсе хăйĕн физика, математика хевтелĕхне тĕрĕсленĕ. Ятарлă программăпа вĕренме пултарнă шкул ачине саккăрмĕш класа вĕренме килме сĕннĕ.
Шкулра 8-, 9-, 10-мĕш классенче пĕлӳ панă. А, Б, В, Г, Д, Е, Ж тан (параллельлĕ) классем пулнă. Шкул пурĕпе 2000 ача вӗреннӗ. thumb|Шкул-интернатăн [[спорт-выляв вырăнĕ. 2009, çулла.]]
Кун-çулĕ
Интерната Чăваш университечĕ çумĕнче 1968 ҫулта уçнă. Асăннă университет ФМШ-ан ăслăлăх никĕсĕ шутланнă.
Шкулран вĕренсе тухнă çамрăксем Шупашкарти аслă пĕлӳ керменĕсене çеç мар, Мускав, Ленинград (Санкт-Петербург), Хусан, Чулхула тата урăх хула университечĕсене вĕренме кĕнĕ.
Яш-кĕрĕм çаплах аслă çар училищисенче инженер-командир профессине алла илме кăмăлланă.
Шкул-интернатра вĕренекенсем физика, математика, хими тата урăх олимпиадăсенче пĕлӳ çивĕчлĕхĕпе кĕрешсе пĕрремĕш вырăнсене çĕнсе илнĕ.
1980 çулта шкул-интернат вырăнĕнче, унăн çурчĕсенче педагогика колледжĕ ĕçлеме тытăннă. Халĕ вара ача-пӑча ӳнер шкулӗ те уçăлнă.
Вĕрентӳçĕсем
right|200px|thumb|Шкул ĕçченĕсем:1-мĕш ретре - Алла Яковлевна (сулахайра пĕрремĕш) Московкина Лина Николаевна
Кăсăклă хыпарсем
Тĕлпулăва кашни çулах çурла уйăхĕн пĕрремĕш шăматкунĕнче ирттерме йышăннă. Пуçтарăну вырăнĕ — шкул картишĕ.
Каçăсем
Категори:Физика-математика шкулĕсем Категори:Чăваш патшалăх университечĕ Категори:Шупашкар Категори:Шупашкар шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Шкулсем
Антихрист
Кивĕ Халал
thumb|Антихрист хăйĕн [[Адепт|адепчĕсем умĕнче]]
Çĕнĕ Халал
Иоанн антихрист пирки Иисус вилни 60 çул иртсен çырнă. thumb|Антихрист çĕр çинчи патшасем умĕнче
Антихриста ăсра ӳкерни
thumb|«Антихрист» — [[Лукас Кранах Асли, 1521 (Антихрист сăнĕпе индульгенцие укçалла сутакан рим паппине ӳкернĕ)]]
Каçăсем
Категори:Христианлăх эсхатологийĕ Категори:Хăйне хăй ят илнисем
Вырăнти хăйтытăмлăх
Вырăнти хăй тытăмлăхĕ — Раççей Федерацинче — халăх интересĕне шута илсе, истори тата вырăнти ытти йăлана хисеплесе халăх хăйĕн влаçне тытса пырассипе вырăнти ĕçсене туса пырас хорми.
Вар-хырăм хăвăлĕ
Вар-хырăм хăвăлĕ (cavitas abdominis) - сĕтпе ӳсекенсен чĕре каринчен аяларах тĕрлĕ органсем вырнаçнă хăвăллăх. Ăна икĕ пая уйăрма пулать: вар-хырăм хăвăлĕ тата купарча шăм тĕл хăвăлĕ.
Каçăсем
Категори:Этем ӳт-пĕвĕн хăвăлĕсем * Категори:Хырăм хăвăлĕ
Abdomen Fumbatio
Вырăнти хăйтытăмлăх
Вырăнти хăй тытăмлăхăн права никĕсĕ
Вырăнти хăй тытăмлăх Раççей Федераци конституци йĕрки тĕп никĕсĕсенчен пĕри шутланать, Раççей Федерацин Конституципе хӳтĕленсе, тытăнса тăрать.
Вырăнти хăй тытăмлăх право никĕсне çак саккунсем тăваççĕ:
Вырăнти хăй тытăмлăх тытса пырас тĕсĕсем
Халăх вырăнти хăй тытăмлăха тытса пырас ĕлкисем:
Халăх вырăнти хăй тытăмлăха тытса пырас тĕссем:
Вырăнти хăй тытăмлăхĕн территори никĕсĕ
Вырăнти хăй тытăмлăхĕ Раççей Федерацин пĕтĕм территоринче ĕçлет. Муниципаллă йĕркелӳсем вырăнти хăй тытăмлăхăн территори никĕсĕ пулаççĕ.
Раççей Федерацинче 5 тĕслĕ муниципаллă йĕркелӳ, вĕсем икĕ шайра ĕçлеççĕ:
Муниципаллă йĕркелӳсен чиккисене тата статусне 2003—2005 çулсенчи муниципаллă реформа вăхăтĕнче туса хунă. Муниципаллă йĕркелӳсен чиккисене тата вĕсене улăштарас йĕркене Федераци саккунĕпе палăртнă.
Вырăнти хăй тытăмлăхĕн йĕркелӳ никĕсĕ
Вырăнти хăй тытăмлăх органĕсем патшалах влаç органĕсен системине кĕреççĕ. Муниципаллă йĕркелӳ уставĕпе палăртнă вырăнти хăй тытăмлăх органĕсен структурине и çак органсемпе вырăнти хăй тытăмлăх ĕç вырăнĕсем кĕреççĕ:
Çав. пекех
Категори:Патшалăх Категори:Тивĕç-ирĕк Категори:Вырăнти хăйтытăмлăх
Subdivisions of Russia
Якути
Якути (Саха Республики) (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Республика Саха/Якутия), — Раççей Федерацийĕн республики. 1922 çулхи ака уйăхĕн 27-мĕшĕнче йĕркеленĕ (Якути АССРĕ). Якути виçĕ вăхăт хăйăвне кĕрет.
Истори
1851 çулта Иркутск генерал-кĕпернин Якути облаçне йĕркеленĕ. 1922 çулхи ака уйăхĕн 27-мĕшĕнче вара Якути АССРне туса хунă. 1991 çулхи раштавăн 28-мĕшĕнчен пуçласа — Якути ССРĕ, 1992 çулхи ака уйăхĕн 27-мĕшĕнчен пуçласа — Саха Республики.
Халăх йышĕ
Якутинче пурĕ 950,7 пин (2005) çын пурăнать, вĕсенчен 64,2% хула çыннисем. Пĕр тăваткал çухрăм çине 0,3 çын килет. Ку Раççейре чи пĕчĕк виçе.
Пурăнакан халăхсен тĕлĕшĕнчен республикăра якутсем (45,54%), вырăссем (41,15%), украинсем (3,65%) тата ыттисем пурăнаççĕ. 2002 çулхи перепись тăрăх Якутинче 127 тĕрлĕ халăх пурăннă.
Пайланăвĕ
Категори:Якути
Улюкаев Алексей Валентинович
thumb|Алексей Улюкаев Алексей Валентинович Улюкаев (род. Пуш, 23 1956, Мускав) — раççей патшалăх ĕçтешĕ, тĕпчевçĕ-экономист. Раççей Федерацийĕн Тĕп Банк ертӳçин пĕрремĕш çумĕ (2004). Экономика ăслăх тухтăрĕ.
Грант капитана шыраса
«Грант капитана шыраса» (По следите на капитан Грант) — Станислав Говорухин Жюль Вернăн «Грант капитанăн ачисем» роман тăрăх ӳнерленĕ темкурни фильмĕ. Фильма Одесса киностудинче тата «Бояна» студинче (Пăлхари) 1985 çулта çапса илнĕ.
Улюкаев Алексей Валентинович
Каçăсем
Категори:1956 çулта çуралнисем
Грант капитана шыраса
Каçăсем
Категори:СССР телесериалĕсем Категори:Телесериалсем, алфавитпа Категори:Станислав Говорухинăн фильмĕсем
511 çул
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сюньбаш
Сюньбаш — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 59 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452633, ОКАТО кочĕ — 80258845007.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Бабанин Николай Андреевич
Бабанин Николай Андреевич — ( 23-11), 3-мĕш Украина фрончĕн 28-мĕш çарĕн 2-мĕш гварди механизăмланă корпусăн 5-мĕш гварди механизăмланă бригадăн разведка ротин командирĕ, гварди капитанĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 03.
Омгинка
Омгинка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Казанка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Пенза облаçĕ
Пенза облаçĕ, — Раççей Федерацин субъекчĕ. РФ Европăри пайĕнче вырнаçнă, Атăлçи федераци тăрăхне кĕрет.
Администраци центрĕ — Пенза хула.
Географи
Лаптăкĕ 43,3 пинĕ тăваткал çухрăм.
Пурăнан халăх
Халăх йышĕ 1 млн 422,7 пинĕ çын (2005). Халăх йышлăхĕ: 32,9 çын/тăваткал çухрăм (2005), хулара: 65,6 % (2005).
Наци йышĕ
Пурăнан халăх йышĕнче чылайрахăшĕ — вырăссем. Пысăк этнос ушкăнĕсем — тутарсемпе ирçĕсем.
Тĕп халăхсем, 1939—2010 пурăнан халăха çырнипе
Вырăс палăкĕ (Лихтенштейн)
Вырăс палăкĕ — Лихтенштейнпа Австри чикки çумĕнчи Хинтершелленберг ялĕ патĕнчи чул палăкĕ.
Чул çине çапла текста касса çырнă: ''HIER IN HINTERSCHELLENBERG ÜBERSCHRITTEN IN DER NACHT VOM 2. AUF DEN 3. MAI 1945 DIE ASYLSUCHENDEN RESTE DER «1. RUSSISCHEN NATIONALARMEE DER DEUTSCHEN WEHRMACHT» UNTER IHREM GENERALMAJOR A. HOLMSTON SMYSLOWSKY — ETWA 500 PERSONEN — IN VOLLER AUSRÜSTUNG DIE GROSSDEUTSCHE REICHSGRENZE NACH LIECHTENSTEIN. IN DER «WIRTSCHAFT ZUM LÖWEN» FANDEN DIE ERSTEN VERHANDLUNGEN STATT. DIE ZUR ASYLGEWÄHRUNG DURCH DAS FÜRSTENTUM LIECHTENSTEIN FÜHRTEN. ALS EINZIGER STAAT WIDERSETZTE SICH LIECHTENSTEIN DAMIT DEN SOWJETISCHEN AUSLIEFERUNGSFORDERUNGEN NACH ZWIEIEINHALB JAHREN WURDE DEN RUSSEN DIE AUSREISE IN EIN LAND IHRER WAHL ERMÖGLICHT''
Куçару: ''Çакăнта, Хинтершелленбергре, 1945 çулхи çу уйăхĕн 2-мĕшĕн каçĕнче хӳтĕлӳ шыраса Виççĕмĕш райхпа Лихтенштейн хушшинчи чикĕ урлă герман вермахчĕн А. Хольмстон-Смысловский генерал-майор ертсе пынă 1-мĕш Вырăс наци çарĕ 500 яхăн çын йышпа пĕтĕм хĕç-пăшалĕпе каçнă. Пĕрремĕш калаçусем «Wirtschaft Zum Löwen» трактирте иртнĕ, Лихтенштейн кнеçлĕхĕнче хӳтĕ пама йышăннă. Çапла ĕнтĕ Лихтенштейн Совет Союз экстрадици ыйтăвне хирĕç пĕртен-пĕр патшалăх пулса тăрать. Тепĕр иккĕ çул çурă иртсен вырăссене хăйсен кăмăлĕпе кирек хăш патшалăха кайма ирĕк панă.''
Çак палăка Лихтенштейнăн çулçӳревçисен картти çинче кăтартнă, ăна Вадуцра сутаççĕ. Палăк «Wirtschaft Zum Löwen» таврнă патĕнче, Австри чиккинчен 100 метр хушăра вырнаçнă. Хинтершелленберг ялне кашни кунах 50 автобус çӳрет.
Каçăсем
Категори:Лихтенштейн Категори:Палăксем, патшалăхсемпе Категори:Вырăс коллаборационизмĕ
512
Вилнĕ
Категори:Çулсем
513
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Иванов Алексей Васильевич
Алексей Васильевич Иванов (1955 çулхи пушăн 22-мĕшĕ, Енĕш Нăрваш ялĕ, Тăвай районĕ, Чăваш АССР, РСФСР, СССР çур.) — усламçă, чăваш культурине саракан ĕçчен, «Аксар» фирма йĕркелевçи, ертӳçи.
Кунçулĕ
1955 çулхи пушăн 22-мĕшĕнче Чăваш Енĕн (РСФСР, СССР) Тăвай районĕнчи Енĕш Нăрваш ялĕнче çуралнă.
Ашшĕпе амăшĕ колхозра ĕçленĕ. Çемьере тăваттă ывăлпа пĕр хĕр çуралнă. Пĕр ывăлĕ вилнĕ. Ыттисем ӳссе çитĕннĕ, тĕрлĕ ĕçре вăй хураççĕ.
Çиччĕ çул хушши ялти шкулта пĕлӳ илнĕ. Саккăрмĕш класа вĕренме Шупашкарти физика-математика шкулне кĕнĕ. Вăтам пĕлӳ илнĕ хыççăн И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ электротехника факультетне вĕренме кĕнĕ. Аслă пĕлӳ дипломне алла илсен Шупашкарти прибор тăвакан «Элара» савутĕнче конструктор вырăнĕнче ĕçленĕ.
1993 çултанпа хăй тĕллĕн ĕçпе хăтланма тытăннă, «Аксар» студине йĕркеленĕ. Чăваш юррисен кассетисене çырса Чăваш Республикинче çеç мар, юнашар çĕрсенче те сутма пуçлать. Авланнă, арăмĕпе аслă ывăлĕ усламçăсем. Кĕçĕн ывăлĕ ăслăхра вăй хурать.
Каçăсем
Категори:Усламçăсем Категори:Паллă усламçăсем Категори:Чăвашран тухнă усламçăсем
Бельский (Кармаскали районĕ)
Бельский  — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 445 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453019, ОКАТО кочĕ — 80235875002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Мăн Налиминка
Мăн Налиминка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Ягыл-Ях юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Боголюбовка (Çтерлĕ районĕ)
Боголюбовка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 160 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453165, ОКАТО кочĕ — 80249820003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Суборбитӑлла космос вӗҫевӗ
мини|Ракетоплан X-15 вӗҫевре.
Суборбитӑлла космос вӗҫевӗ — вӗҫев аппарачӗн баллистика траекторийӗпе пӗрремӗш космос хӑвӑртлӑхӗнчен пӗчӗкрех хӑвӑртлӑхпа вӗҫни, ку вӑл ҫын ӑсталанӑ Ҫӗр спутникне орбитӑна кӑларма ҫителӗксӗр пулса тӑрать.
Александр II
мини|справа|Александр II Александр II Николаевич — (29 ака 1818, Мускав - 13 пуш 1881, Санкт-Петербург) — Романовсен йăхĕнчен тухнă Пĕтĕм Раççей императорĕ, Финляндин аслă кнеçĕ, Польша патши (1855-1881), Николая Павлович императорпа (1825), Александра Фёдоровнан аслă ывăлĕ, Александр I патшан шăллĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Истори Категори:Раççей империйĕ
Пленэр
мини|справа|Джон Сингер Сарджент, «Клод Моне вӑрман хӗрринче». Пленэр — (фр. en plein air — «уҫӑ сывлӑшра») — хӗвел ҫутипе таврари атмосфера сӗм янипе тӗсӗн улшӑнавӗсен пур пуянлӑхне ӳнер ӗҫӗнче кӑтартнине палӑртакан термин. Пленэр сӑрӑ-ӳнерӗ пултарулӑх ӗҫӗсене ӳнерҫӗн ӗҫ лаҫӗнче мар, тулта, ӳҫӑ сывлӑшра, ҫутҫанталӑк пурнӑҫне ӑнланма тӳпе ҫуттинче ӑсталанипе паллӑ. Ку терминпа ҫутҫанталӑкӑн тӗсӗсен пуянлӑхне чӑнлӑн сӑнарлама, ҫутҫанталӑкри тӗссен пур улшӑнӑвӗсене чӑн пурнӑҫра кӑтартма, ҫутӑпа сывлӑш вӑйлӑ сӗм панине пӗлтерме усӑ кураҫҫӗ. Пӗтӗмӗшле илсен, пленэрта кирек мӗнле техникӑпа усӑ курма юрать, ӗҫе кӗске вӑхӑт хушшинче туса ӗлкӗресси пирки пленэрти сӑрлав ӳнерӗн хӑйне май уйрӑмлӑхсем пур. мини|справа|[[Уинслоу Хомер, Ӳнерҫӗсем Шурӑ сӑртсем патӗнче ӳкереҫҫӗ, 1868 ҫ.]] мини|справа|[[Клод Моне, 1887 г., Живерни вӑрманӗнче, Бланш Ошеде Моне мольберт умӗнче Сюзанна Ошеде вулаканпа.]]
Пулса тухни
Пленэр XIX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Англире Джон Констебль тата Ричард Паркс Бонингтон ӳнерҫӗсене кура пулса тухнӑ.
Импрессионизм юхӑмӗн Франци ӳнерҫисем уҫӑ сывлӑшра нумай ӳкернӗ.
Раҫҫейра XIX ӗмӗр ҫурринчен пуҫласа — XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче пленер сӑрлав-ӳнерӗнче Василий Поленов, Исаак Левитан, Валентин Серов, Константин Коровин, Игорь Грабарь ӳнерҫӗсем ӑнӑҫлӑн ӗҫленӗ.
Каҫӑсем
Категори:Ӳнер меслечĕсем
Орлецовка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Саракас
Саракас — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 467 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Кивĕ Саврăш
Кивĕ Саврăш, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Халăх академикĕ Н.Я. Пильщиков хăйĕн очеркĕсенче Кивĕ Саврăш ялĕ X ĕмĕрччен пулса кайнине пĕлтерет. Ăна ялăн авалхи вырăнĕсене тĕпченĕ хыççăн пĕлнĕ. Хальхи масар çумĕнчи чул палăксене XVI ĕмĕртисем теççĕ. Саврăш çырми хĕрринче чăвашсен мăн аслашшĕсем авалах пурăннă.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Саракас
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
514
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мездра общини
Мездра (Община Мездра) — Тăнай Пăлхарĕн общини. Врачан облаçне кĕрет. Халăх йышĕ — 23 943 çын (çу, 15, 2008).
Деменкова Валентина Васильевна
Деменкова Валентина Васильевна, — сăвăç. 1924 çулхи раштавăн 8 Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи Хирти Сĕнтĕр ялĕнче çуралнă.
Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн (2002) членĕ.
Пурнăçĕ
Патăръел педагогика техникумĕнче вĕреннĕ.
1942-1976 çулсенче Комсомольски районĕнчи Виçпӳртри пуçламăш тата Нĕркеçри сакăр çул вĕрентекен шкулсенче ачасене вĕрентнĕ.
Халĕ Чĕмпĕр облаçĕнчи Мăн Ключицы (1979 çултанпа) ялĕнче пурăнать.
Ӗçĕсем
Сăвăсене вăл 5-7 класра вĕреннĕ чухнех çырма пуçланă. Анчах та ун хыççăн çырма пăрахнă. 60 çул пурăннă хыççăн çеç каллех сăвă çырма пуçланă.
Валентина Васильевнăн 1999 çулта «Кĕтнĕ шуçăм» ятлă сăвă кĕнеки пичетленсе тухнă. 2000 çулта вырăсла тата чăвашла «Шевле çути» кĕнеке тухнă.
Категори:Чăваш сăвăçисем
Аçтăрхан облаçĕ
Аçтăрхан облаçĕ — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ, Кăнтăр федераллă округĕ шутĕнче.
Административлă тĕпĕ — Аçтăрхан (хула).
Тавралăхĕ
Облаç территорйĕ 44,1 пин çм², Атăлçире 6-мĕш вырăнта Атăлçи.
Облаçе 1943 çулхи раштав, 27 никĕсленĕ.
Административлă пайĕсем
Облаç шутне облаç пăхăнăвĕнчи хуласем — Аçтăрхан (хула), Ахтуба тата хупăллă административлă-территориллĕ йĕркелӳлĕх Знаменск, çаплах 11 муниципаллă район кĕрет:
Мездра общини
Каçăсем
Категори:Мездра общинин пурăнан вырăнĕсем
Тугаряк
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Debian
Debian — ирӗклӗ программӑсенчен тӑракан операци системи. Паянхи куна илес пулсан Debian GNU/Linux — чи анлӑ сарӑлнӑ тата чи пӗлтерӗшлӗ дистрибутивсенчен пӗри. Debian-па серверсенче ҫеҫ мар ӗҫлемелли станцисенче те операци системи пек усӑ кураҫҫӗ.
Истори
Debian-а Иан Мёрдок 1993 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче хатӗрлеме тытӑннӑ. Дистрибутива тума шухӑш тытнӑ чухне вӑл ӑна пӗр енчен GNU/Linux пек уҫӑ та ирӗклӗ тӑвасшӑн пулнӑ, ҫав вӑхӑтрах вӑл тӗплӗ тунӑскер пулмалла пулнӑ.
Категори:Debian
Мăн Налимка
Мăн Налимка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Турин
Турин (итал. Torino) — Италин çурçĕр-хĕвеланăç енчи хула. Кунта Пьемонт облаçĕн тата Турин провинциĕн администрациĕ вырнаçнă. Халăх шучĕпе, Рим, Милан тата Неаполь хыççăн, тăваттăмĕш вырăн йышăнать. Пурĕ 908 пин (2005) çын пурăнать.
Хула Дора-Рипари юханшывĕ По юханшыва юхса кĕнĕ çĕртре, Анăç енчи Альп хĕрринче ларать. Хула патĕнчех Альп перевалĕсем пуçланаççĕ.
Спорт
Турин хули «Ювентус» футбол ушкăнĕпе паллă. Кунтах вырнаçнă тепĕр «Торино» ушкăнăн çитĕнĕвĕсем пĕчĕкрех.
2006 çулта кунта XX-мĕш Хĕллехи Олимп вăййисем иртернĕ.
Каçăсем
Категори:Итали хулисем Категори:Турин Категори:Пьемонт
Квант (журнал)
«Квант» — физика-математика ăслăхĕсем пирки шкул ачисемпе студентсен журналĕ.
Кун-çулĕ
«Кванта» пичетлес ĕмĕте пĕрремĕш академик Капица 1964 çулта пĕлтернĕ. 1970 çулăн кăрлач уйăхĕнче вулакансем журналăн пĕрремĕш номерне туянаççĕ. Тĕп редакторĕ пулса ун чухне Кикоин академик ĕçлет, пĕрремĕш çумĕ — академик Колмогоров.
ЮНЕСКО эксперчĕсен хаклавĕпе «Квант» хăй шайĕнче хăй евĕр журнал шутланать.
1990-мĕш çулсенччен журнал кашни уйăх 250—350 пин тиражпа тухнă. 90-мĕш çулсен пуçламăшĕнче журналăн тирахĕ сасартăк темиçе пин çитиччен ӳкет. Халĕ вара вăл уйăхне икĕ хут пичетленет, тиражĕ 5000 яхăн экземпляр.
1991—2001 çулсенче «Квантăн» тăван «Quantum» журналĕ пичетленнĕ, унта акăлчан чĕлхипе «Квантран» суйласа илнĕ статьясене, çаплах американ математикăсен тăван статьисене кăларнă.
Каçăсем
Категори:Халăх-ăслăх журналĕсем Категори:ССРП журналĕсем Категори:Раççейри журналсем Категори:Раççейри çутĕç журналĕсем Категори:Ача-пăча журналĕсем
515
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Аксарин ял тăрăхĕ
Администраци адресĕ: 429567, Аксарин ялĕ, Тĕп усадьба, 11.
Телефон:        +783542 3-03-10
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Семенов Орест Васильевич.
Тавралăхĕ
Ял тăрăхĕ районăн кăнтăр хĕветухăç пайĕнче, Атăлăн сылтăм çыранĕнче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Халăх йышĕ — çын.
Ялсем
Ял тăрăхĕ Аксарин, Çатракасси, Нишер, Туçи, Хыркасси, Щамал ялĕнчен тăрать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕ Категори:Чăваш Республикин ял тăрăхĕсем
Пётр III
Пётр III Фёдорович — (çуралнă чухнехи ячĕ Карл Петер Ульрих, нимĕçле Karl Peter Ulrich, туллин нимĕçле Karl Peter Ulrich von Schleswig-Holstein-Gottorf); (21 нарăс 1728, Киль - 17 утă 1762, Ропша) — 1762 çултан раççей патши, раççей астулĕнчи Гольштейн-Готторп-Романовсенчен тухнă пĕрремĕш пайташĕ. 1745 çултан — Гольштейн-Готторпăн герцогĕ. Вăл Пётр I патшан мăнукĕ — унăн юратнă хĕрĕн, Анна ывăлĕ.
Патшара çур çул пулнă кермен пăтăрмахĕ хыççăн астулне, кăшт карах пурнăçне те çухатнă. Арăмĕ, Екатерина II патша пулса тăнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Истори Категори:Раççей империйĕ
516
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бабанов Дмитрий Васильевич
Бабанов Дмитрий Васильевич — (-), 1-мĕш Украина фрончĕн 3-мĕш гварди çарĕн 287-мĕш перевçĕсен дивизин 868-мĕш перевçĕсен полкĕнбатальон командирĕ, майор, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати -.
Мизия общини
Асăрхавсем
Категори:Врачан облаçĕн общинисем
Орловица
Орловица — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 37 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Аçтăрхан облаçĕн Ахтуба районĕ
Ахту́ба райо́нĕ — Раççейĕн çурçĕр-тухăçĕнчи Аçтăрхан облаçĕн муниципаллă йĕркелӳлĕхĕ. Административлă тĕпĕ — Ахтуба (район шутне кĕмест).
Каçăсем
Категори:Аçтăрхан облаçĕн районĕсем
Новониколаевка (Çтерлĕ районĕ)
Новониколаевка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 18 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453165, ОКАТО кочĕ — 80249820004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Ахтуба
Истори
Хула 1959 çулта Владимировка (район тĕпĕ) чиркӳ ялĕ Петропавловкăпа Ахтуба посёлокĕсемпе çыпçăнсан пулса тăнă.
Каçăсем
Категори:Раççей хулисем Категори:Аçтăрхан облаçĕ Категори:Атăл çинчи хуласем
Светица (Кичменьга юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Чăваш литератури
Чăваш литератури — чăвашла хайланă литература. Чĕмсĕрлĕх йĕркипе, чăн малтанах илемлĕхлĕ литература пирки кунта сăмах пырать. Ку самант каламасăрах паллă пек шутланать. Чăваш чĕлхипе çырнă хайлавсем пурте чăваш литературин шутне кĕреççĕ. Анчах та ку йышран фольклорла хайлавсене уйăрса илсе уйрăммăн пăхмалла. Авторлăхлă литературăна, — унта кашни хайлава кам çырнине палăртнă, атрибуциленĕ, текстне канонланă, — малашне  улăштарассинчен сыхласа упрама тата улăштармашкăн чарма та  май пур. ( Авторĕ çеç, паллах, хăй чĕрĕ чухне, улăштарма пултарать). Халăх сăмахлăхĕнчи хайлавсен палăртнă авторĕсем çуккине кура, вĕсен тĕлĕшĕпе апла тăваймстăн. Уйрăм фольклористсем çырса илнĕ вариантсем, чăн та, историре хăйне майлăн пĕлтерĕшленсе юлма пултараççĕ. Анчах та ку вăл, çапах та, канон мар.
Пуçламăш истори
Историлле çăлкуçсенче хăçан чăвашла çырнă текстсем курăнма пуçлаççĕ, шăпах çав вăхăтран чăваш литературине йĕрлесе пыма пулать. Вăтам Атăл тăрăхĕнче XIII-XIV ĕмĕрсенчи пăлхарсем хăварнă Р,Л-чĕлхеллĕ чул палăксем сыхланса юлнă. Çав палăксем çинчи текстсем, паллах, чăн-чăн литература хайлавĕсемех мар. Вĕсем — эпитафисем. Çапах вăл текстсенче çав вăхăтри (вăтам ĕмĕрсенчи) чăваш чĕлхи упранса юлнă. Хăшпĕр пуплерĕшсенче илемлĕх саманчĕсене те асăрхама пулать. Уйрăм сюжетсем те пур.
Асăннă эпитафисене арап графикипе (арапицăпа) çырнă. Чăваш чĕлхи тĕрĕк чĕлхисен йышне кĕрет. Çавна кура, литература историйĕ пирки калаçнă май, авалхи тĕрĕксен хайлавĕсем пирки аса илни те вырăнлă, — вĕсене чăваш литературин пайĕ теме май çук пулин те.
Авалхи тĕрĕк литератури
Паянхи тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсем XIII–XIV ĕмĕрсенче чамăртанаççĕ. Чăваш халăхĕ тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен шутне кĕрет. Авалхи тĕрĕк культурине çывăх япаласем йăла-йĕркере те, халаплăх-сăмахлăхра та, сăнарлă шухăшлавра та нумай упранса юлнă.
Тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен чи авалхи поэзи палăкĕ пирĕн эрăччен 121 çул маларах тĕл пулать. Китай çар пуçĕ Хой Цюй-бин сюннусен (хунсен) Енçи (Яньчжи) тăвĕ таврашĕнчи çĕрсене туртса илсессĕн лешсем çапларах юрă юрланă пулать :
Енçи тăвне çухатни Мĕскер патне çитерчĕ? Хĕрарăмсен пичĕсен Пĕтейрĕç-çке хĕрлисем.
Паянхи куна çитиччен упранса юлнă авалхи тĕрĕк палăкĕсене руна, манихей тата уйгур çырăвĕсене тĕпе хурса çырнă.
Тĕрĕк хаканлăхĕнче Йоллăх-Текĕн ятлă поэт пурăннă, вăл Кӳл текĕн çине лартнă чул юпа çинчи сăмахсене хайлани паллă. Кӳл-Текĕн вилнишĕн хурланса çапларах хӳхлев çырать :
Çуратнă аннем, пысăк аннесем, аппасем, кинĕмсем, йăмăкăмсем! Чĕррисем, пурте чура пулатăрччĕ, вилнисем, çуртра-çулта выртса юлаттăрччĕ. Кӳл текĕн çук пулнă пулсан пурте вилнĕ пулăттăрччĕ. Кӳл-Текĕн шаллăм çук пулчĕ, чунăм хурланчĕ. Куран куçăм курми пулчĕ, пĕлен пĕлĕвĕм пĕлми пулчĕ, чунăм хурланчĕ.
Çак хайлавсене жанр тĕлĕшĕнчен эпосла поэма теме пулать.
Атăлçи пăлхарсен культури (IX–XIV ĕмĕрсем)
Атăлçи пăлхарсен культуринчен литературăна уйăрса илсе ятарласа пăхса тухма çăмăл мар. Мĕншĕн тесен ку тĕлĕшпе çăлкуçсем сыхланса юлманпа пĕрех. Ылттăн Урта тапхăрĕнчи чул палăксен çырăвĕсем пирки çÿлерех асăнтăмăр ĕнтĕ.
Монголсемчченхи Атăлçи Пăлхарта çыруллă культура, апла пулсан çыруллă литература та, пулма пултарнине систерекен хыпарсем сахал мар. Калăпăр, пăлхарсен чĕлхинче кĕнекене пĕлтерекен сăмах та пулнах. Вăл хальхи чăваш чĕлхинче конь, конĕ, кунĕ хапасемпе сыхланса юлнă. Ăна славян чĕлхисенчи книга (кĕнеке), осетин чĕлхинчи киньук (кĕнеке, хут, ÿкерчĕк), венгр чĕлхинчи коньув (кĕнеке), ирçе чĕлхинчи конов (хут) сăмахсемпе танлаштарса пăхни вырăнлă. Тĕрлĕрен çăлкуçсенчен пăлхарсен çакăн пек кĕнекесем пулни паллă: Якуб ибн Нуманăн "Пăлхарсен историйĕ", Сулейман ибн Дауд Саксини-Сувари кĕнекисем, Таджетдин ибн Юныс ал-Болгари çырнă "Наркăмăша хирĕç вăйлă эмелсем".
Кунта çавăн пекех Кул Гали текен автор çинчен те каласа хăварма тивет. Унăн кунçулĕ тĕтреллĕ, паллах мар. Ун çумне "çыпăçтаракан" текстсем тĕлĕшпе те уççи-хуппи çук темелле. Хальхи саманара саракан текстсем те, паллах, Р,Л-чĕлхеллĕскерсем мар. Эппин ку ята та, унпа çыхăнтаракан текстсене те, пусахласах чăваш литературин шутне кĕртме васкамалла мар пулĕ. Пĕлни вара пăсмасть, паллах.
Юрăçăсен самани (XIII–XIX ĕмĕрсем)
Фольклор — хайлавсен авторĕсене палăртма май çук тата канонласа çирĕплетмен литература. Çапах та унашкал хайлавсен те чăн малтанхи авторĕсем пулнах ĕнтĕ. Анчах та вăл ятсем историре сыхланса юлман. Хайлавсен чăн малтанхи варианчĕсем те улшăнма пултарнă пурăна киле. Çапах та тăрăшсан-тăрăшасан, архивсенче чакалансан, ытти тĕрлĕрен çăлкуçсене шута илсен, унашкал хайлавсен авторĕсене те, сайра-хутра çеç пулин те, тупса палăртма пулать. Çапла вара çав еткере авторлăхлă литература шутне кĕртме май пур пек пулса тухать.
Кун пек авторсенчен Хветие асăнмалла. Вăл XIX ĕмĕрĕн малтанхи çурринче пурăннă. Вăл хайланă юрăсене Д.П.Ознобишин (1804-1877) çырса илнĕ. Чăн малтан хак параканни те вăлах пулнă. Каярахпа вĕсене А.А.Фукс (1805(?)-1853) та пичетлесе кăларать. Çак информаторсем пĕлтернĕ тăрăх тата ытти фактсене те шута илсен Хвети чăнах та хăех хайланă юрĕсене юрласа пани паллă. Эппин ăна уçăмлăнах çав юрăсен авторĕ теме пулать. Ку тĕлĕшпе Хветие пачах урăх вăхăтра тата вырăнта пурăннă Çытăр Ехримĕпе (1846-1921) çеç танлаштарма май пур.
Вăтам ĕмĕрсен вĕçĕнчи чăваш культури (XV–XVII ĕмĕрсем)
Вăтам ĕмĕрсен вĕçнелле, Ылттăн Урта йăшса пынă майăн, Атăлçи Пăлхар тăрăхĕ те юхăннаçем юхăнса пырать. 1431-мĕш çулта Пăлхар хулине те тĕппипех аркатаççĕ. Вырăнти халăха, — хăйсене хăйсем тата ыттисем те, — çăваçсем тата бесермансем тесе чĕннĕ. Вырăс летопиçĕсенче çăваçсене "худые болгары" терминпа асăнма пултарнă. Майĕпен çăваç тени чăваш тенипе улшăнса пырать. Бесерман шутланнисем — мăссăльмансем. Патшалăх тытăмĕпе ытти институтсем арканнă тапхăрта ислам позицийĕсем, унччен те çирĕпĕх пулманскерсем, вăйсăрланса пыраççĕ. Çавăнпа та бессермансен пысăкрах пайĕ пурăна киле çăваçсемпе пĕрлешсе кайнă теме май пур. Хусан ханлăхĕ никĕсленсен çеç ку тăрăхра ислам çĕнĕрен вăйланма пуçлать. Анчах та ку çăваçсене питех пырса тивмест. Вĕсем ĕлĕкхиллех хăйсен йăли-йĕркисене тытса пурăнаççĕ. Ку вăхăтра чăвашсен пĕр пайĕ Сăр, Çавал, Сĕве тăрăхĕнче, тепĕр пайĕ Хусан çум тата Хусан леш ен тăрăхĕнче пурăнать. Хусан ханлăхĕ арканнă хыççăн юлашкинчен асăннă ушкăнсем е урăх çĕрелле куçса каяççĕ, е тутара тухса пĕтеççĕ. Паян эпир хăнăхнă этнографилле тата диалектла ушкăнсем те çак вăхăтрах аталанаççĕ темелле. Анатри текен ушкăн çеç кăшт каярахпа, çынсем "тискер хирсене" (çĕнĕ çĕре) куçса кайнă майăн, йĕркеленет.
XVIII-XIX ĕмĕрсенчи чăваш литератури
XVIII ĕмĕр вĕçнелле кивĕ чăваш çырулăхĕ йĕркеленсе каять. Ăна пуçласа яракансенчен пĕри — Ермей Рожанский (1741-1801). Вăл хăй чăвашла çырнă текстсем те упранса юлнă. Çав шутра — чи малтанхи чăвашла кĕнеке, куçару шутланаканскер. 1800-мĕш çулта Санкт-Петербургра пичетленсе тухнă. Ку тапхăрти ытти литературăран тĕрлĕ сăлтавпа çырнă уйрăм сăвăсене асăнмалла. Акă çавсенчен пĕри (сылтăм юпара — хальхи çырулăхпа транскрипцилеме хăтланса пăхни) :
• 2   Ку сăва 1781-мĕш çулта çырнă, Хусанти енпуç кантурне уçнă чухне чаплă лару-тăрура вуласа панă. Кун пек текстсем татах та пур. Вĕсен авторĕсене тупса палăртайман темелле. 1852 çулта пичетленсе тухнă «Чьвашъ аберь болдымыръ» сăввăн авторĕ камне вара тĕпчесе пĕлнĕ. Вăл — Василий Лебедев(1813-?).
Ку тапхăрти чăваш литератури пирки сăмах хускатрăмăр-тăк, ниепле те Спиридон Михайлов (1821-1861) ятне манса кайма юрамасть. Унăн пьесăсем пек йĕркеленĕ «Калаçăвĕсем» — чăваш литературин уйрăлми пайĕ. thumb|220px|right|"Арçури" поэма [[авторĕ Михаил Фёдоров]] Чăваш литературин чи çÿлти шайне палăртакан хайлавсенчен пĕри — Михаил Фёдоров (1848-1904) çырнă (1984) "Арçури" поэма:
Поэмăра, вăрмана хăрăк турат пуçтарма кайнă Хĕветĕр курăмĕсемпе шухăшларăшĕсем витĕр, çав вăхăтри хресчен пурнăçĕ куç умне тухса сăнарланать.
Тата тепĕр тĕлĕнмелле литература палăкĕ вăл — чăваш хĕрĕсем Николай Золотницкие (1829-1880) тав туса çырнă чăвашла çырусем. Акă вĕсенчен пĕри, Хураçырмари Ксения Тимофеева çырнăскер, — хальхи çырулăх мелĕсемпе палăртма хăтлансан :
Николай Иванович, Христос вилĕмрен чĕрĕлсе тăчĕ. Çак сăмахсемпе сана чуптăватăп, Христос чиркĕвĕ каланă пек, çакă çыру манăн пултăр хĕрлĕ çăмарта вырăнне. Эс мана çыру хисеплесе çырнăшăн, кĕнекесене те янăшăн рахмат сана; санăн арăмна та рахмат, салам çырса яратăп, ăна валли шăтăкла яратăп, алшăлли вĕçне тытма, хамăн алăпа çыхнине. Пирĕн архиерей Антоние рахмат кала манран, кĕнеке янăшăн. Турă парĕ-и хăçан та пулин курма ăна, пирĕн еннелле килсе курĕ-и кăçал? Митрофан пиччене салам çырса яратăп. Ман килтисем сире пурте салам яраççĕ. Санăн арăму ан ятлатăр мана шăтăкласене çуманшăн — супăнĕ пулмарĕ. Сыв пулăр тепре куриччен. Хураçырмари Тимофей хĕрĕ Оксинья. 1868 çул, май уйăхĕ вун тăхăр кун иртрĕ.
Çак хĕр каярахпа çырура асăннă Митрофан Дмитриева (?-1906) качча тухнă, вара вĕсем Иван Дмитриев (1876-1911) мусăкçăна çуратса ÿстернĕ.
Асăннă Ксения Тимофеевана тата ыттисене чăваш çырулăхĕнче тата çыравĕнче чи малтан палăрнă хĕрарăмсенчен пĕрисем теме пулать.
Тата тепĕр ниепле те манса кайма юраман ен вăл — гомилетикăлла литература — гомилетика çине таянса тата тăнлантару, ÿкĕтлев тĕллевĕсемпе ăсталанă текст. Вăл, паллах, ытларах тĕнпе çыхăннă, анчах та унта пĕтĕмĕшле, пурне те (Турра ĕненекенсене те, ĕнеменнисене те) кирлĕ хаклăлăхсемпе чăнлăхсем те çук мар.
Чăваш литературинче ак çаканашкал гомилетикăлла текстсене тупса палăртнă :
Курăнать ĕнтĕ, кунта асăннă текстсенчен чылайăшĕ паянхи кун та пичетленмен, кун çути курман, е тахçанах теплерен пĕрре пичетленнĕ.
XIX–XX ĕмĕрсен чиккинчи прозăпа драматурги
Çак тапхăрти чăваш литератури 1870-мĕш çулсенче И.Я.Яковлев çĕнĕ чăваш çырулăхне йĕркелесе янипе тачă çыхăннă. Вăл шутра — прозăпа драматурги те. Çапах та, сăмах май каласан, хашпĕр хайлавсене кивĕ çырулăх е Золотницкий çырулăхĕ пулăшнипе те пичетлесе кăлараççĕ.
Осип Романов (1874–1967) чăваш литературин историне 1900-мĕш çулта уйрăм кĕнекен кăларнă «Хĕн-хур куракан çынна Турă пăрахмасть» повесть авторĕ пек кĕрсе юлать.
1899-мĕш çулта Хусан кĕпернинчи Теччĕ уесĕнчи (халĕ Елчĕк районĕ) Аслă Елчĕк ялĕнче 1874 çулта çуралнă Николай Кедров «Аçăна-аннене хисепле, хăвнах аван пулĕ» ятлă кĕнеке пичетленĕ. Акăлчан классикĕн Уильям Шекспирăн "Лир король" хайлавĕн витĕмĕ сисĕнет унта.
1889 çулта Хусан кĕпернинчи Çĕрпӳ уесĕнчи (халĕ Вăрмар районĕ) Чулкаç (Сĕнтĕр) ялĕнче çуралнă Дмитрий Архипов «Константинопольти чăвашсем» очеркра çак хулара пурăнакан чăвашсемпе тĕл пулса калаçни çинчен çырать.
Чĕмпĕр шкулĕнчен пĕлӳ пухса пурнăç çулĕ çине тăнă Григорий Тимофеев (1878 — 1937) Пăва уесĕнчи Элшел ялне ĕçе каять. Кунта вăл 1901–1903 çулсенче «Тăхăрьял» кĕнекене хайлать. Кунта çул çӳрев те, аса илӳ те, танлаштару та пур. Тăхăр ял çыннисем тĕнче тытăмне еплерех ăнланни, ытти халăх çыннисемпе тата хăйсем хушшинче еплерех пурăнни çинчен пырать хайлаври калу. Элшел çĕрĕ-шывĕпе тĕплĕн паллаштарать. «Тăхăрьял» хайлава халăхăн энциклопедийĕ теме те пулать.
XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕ тĕлне чăваш прози пысăк утăмсем тăвать. Çав хушăрах харкамлăх тĕлĕшĕнчен вăл поэзи хыçĕнче пынă. Чăваш литератури Европăри тухăçлă усă куракан чылай жанра сивлемест. Прозăра роман ĕлкиллĕ хайлавсем те курăнкалаççĕ (Иван Юркинăн (1863-1943) роман теме те май пур повеçĕсем). Драма жанрĕсенчен пĕри те чăваш çыруллă сăмахлăхĕн тытăмне кĕреймен-ха.
Драма хайлавĕсене ытларах чухне сцена çинче кăтартса пама çыраççĕ. Анчах вĕсене капла та вулама пулать. Спиридон Михайлов "Калаçăвĕсем" (1852) ятарласа театр валли хатĕрленĕскерсем мар. Вĕсене чăваш драматургийĕн ум историйĕ тесе те йышăнма та юрать. Эпир асăнакан тапхăра илсен, унта та чăваш авторсем драматургире тунă уйрăм сăнавла тенĕ пек хайлавсем пур. Сăмахран: Кури Вантер (1883-1969): «Чăваш туйĕ» (1901), «Авлану» (1902).
Çав вăхăтри букварьсенче пичетленнĕ калавсен авторĕсем пирки каласа хăвармалла. Пурне те И.Я.Яковлев ячĕпе çеç çыхăнтарни тĕрĕс мар. "Революцичченхи чăваш литератури" ятлă текстсен пуххине хатĕрлекенсем (Геннадий Юмарт, Анатолий Васан) палăртнă тăрăх, унашкал хайлавсене, тĕпрен илсен, Чĕмпĕрти чăваш вĕрентӳçисен шкулĕн вĕренекенĕсем çырнă. Акă вăл палăртусенчен хăшпĕрисем:
XX ĕмĕрти чăваш литератури
В. П. Станьял асăннă емĕре чăваш литературин талпăнуллă ĕмĕрĕ тесе хакланă. Çапла вара вăл ку тапхăрта чăвашсен сăмах ÿнерĕ уйрăмах, çав шутра юнашарла ытти ĕмĕрсемпе танлаштарсан, пысăк çитĕнÿсем тунине йышăннă.
XX ĕмĕрти проза
• 4
XX ĕмĕрти драматурги
Час-часах чăваш драматургийĕ XX ĕмĕрте çеç, Чăваш театрĕпе пĕрле, çуралнă теме пăхакансем пур. Ку, паллах, тĕрĕс мар. Çак саманта ку статьян çÿлерехри хăшпĕр секцийĕсенче те тĕрĕс палăртнă. Çапах та асăннă жанра аталанма Хусан хулинче 1918-мĕш çулта çуралнă Чăваш театрĕ вăйлă сулăм панине пытарма çук. Вăл чăнах та çапла.
1907-мĕш çулта «Хыпар» хаçатра Михаил Акимовăн (1884-1914) «Ялти пурнăç» пьесин пуçламăшĕ пичетленсе тухать. Хаçат унăн малаллине те кун çути кăтартма шутланă, анчах вăл хупăнать те, асăннă хайлав малалла пичетленмесĕрех юлать. Паянхи кун та вăл, пьесăн малалли, пирĕншĕн паллă мар. Ку чăваш драматургийĕн историйĕн хăйне майлă картлашки теме пулать. Спиридон Михайловăн «Калаçăвĕсем» хыççăн пичете лекме пултарнă хайлав. • 3
XX ĕмĕрти поэзи
thumb|250px|Петĕр Хусанкай, чăваш поэчĕсен «çарпуçĕ»
Санпа эпирчченех çак çăлтăрсем çуталнă, Эпир сĕмленĕпĕр — çуталĕç çаплипех. Анчах шанас пулать: çын çăлтăрпа çуралнă, Ун куçĕ хупăнсан — пĕр çăлтăр сӳнетех.
Санпа эпирчченех шавланă çакă тинĕс, Эпир шăпланăпăр — вăл шавлĕ çав-çавах. Анчах шанас пулать: ăна илтетĕн тин эс, Этем чĕнми пулсан — пĕр хум чарать шава...
Ку Петĕр Хусанкай сăвви пулчĕ. Ак тата Геннадий Айхи (1934-2006) çырнинчен: thumb|150px|Геннадий Айхи
А. А. Тăван сăмахăн чĕлтĕревлĕ, вĕри таппиллĕ кĕввине ыр вăй хушса эс кĕртрĕн меллĕ, илемлĕ, çӳллĕ йĕркене. Пил евĕр пулнă çакă туртăм юлайтăр терĕн пиллĕхех, — чĕр пурнăç чĕртнĕ пек эс куртăн хальхи ачаш нарспилĕхе. Ăна эс — чĕрӳнте сăнанă хавхалану Хунти туса... Ак санăн Кĕнекӳ, тăванăм: тивлетлĕ хĕрлĕх пек таса!..
• 4
Хальхи саманари (XXI ĕмĕрти) чăваш литератури
XXI ĕмĕрте чăваш литературин традицийĕ тата процесĕ тĕппипех чарăнса ларман-ха. Çак традиципе процеса тытса-йĕркелесе пымашкăн чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕсем те пур. 2001-мĕш çул хыççăн ак çак пĕрлешÿсене палăртма пулать:
Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕнче 9 секци (жанр тĕсĕсемпе пайланă), вырăс (ертӳçи — Зимина Г.В.) тата мари (ертӳçи — Г.Григорьев-Тотир) уйрăмĕсем ĕçлеççĕ.
Пĕрлешӳре пултаруллă ачасем вали шкул пур. Унта 70 яхăн çамрăк вĕренет (ертӳçи — Роза Шевлепи); Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн пиллĕк филиал:Сĕнтĕрвăрри (В.В.Савельев-Саруй),Вăрмар (Н.И.Иванов-Пихампар), Çĕнĕ Шупашкар (В.П.Пугачёва), Патăръел (В.В.Васильев) тата Чĕмпĕр (Н. И. Ларионов).
Асăннă Пĕрлешӳре 110 яхăн пайташ: Анатолий Ырьят, Анатолий Хум, Петĕр Вашават, Юрий Никитин, Чĕкеç Люççи, Улатимĕр, Николай Ларионов.
Малтан асăннă икĕ пĕрлешÿ 1991-мĕш çултанпа пулнă "Чăваш Ен çыравçисен пĕрлешĕвĕ" текенни пайланнипе пулса кайнă.
XXI ĕмĕрте унччен литературăра ĕçлеме тытăннă авторсенчен чылайăшĕ млалла та вăй хума пăрахмаççĕ-ха. Вăл шутра Чиндыков Борис Борисович. В. В. Никифорова каланинчен :
Литература традицийĕпе процесĕ тенĕрен, халăх çыравçи е халăх поэчĕ ятсем парасси те вĕçленмен-ха. Акă, Раиса Сарпи тата Светлана Асамат халăх ятсене тивĕçнĕ. thumb|200px|В. Г. Родионов, поэт тата литература тĕпчевçи
Литература тиркевĕ, тĕпчевĕ (пĕлĕвĕ) тата публицистика
Чăваш литератра тиркевĕн тата пĕлĕвĕн историне Павлов Н. С., Эзенкин В. С.  ятарласа тĕпченĕ. Çавăн пекех Родионов В. Г., Александров С. А. ĕçĕсем пур. Чи çĕнĕ тĕпчевçĕсенчен Элпи Родионова ятне асăнмалла.
Час-часах çакăн пек пулать. Хайлавсем чăвашла тухаççĕ, литература процесĕ те чăвашлах пулса пырать. Çав вăхăтрах ун пирки те, кун пирки те вырăсла çырса кăтартаççĕ. Вĕсене шута илме тивет, анчах та ку, методикăлла кăтартупа килĕшÿллĕн, чăваш литератури пулмасть. Çавăн пекех чăваш публицистики те — чăвашла çырнă публицистика пулса тăрать.
XVIII тата XIX ĕмĕрсенчен чăваш литератури пирки çырнă текстсем çук мар. Сăмахран, алçыру халлĕн выртаканнисем те. Анчах та вĕсем хушшинче чăвашла çырнисене халлĕхе тупса палăртайман-ха. Çапла вара ыйтăва, тĕпрен илсен, XX ĕмĕртен пуçлама тивет. • 3
Каçăсем
* * Категори:Литература, чĕлхесемпе Категори:Чăваш культури
Уран-234
Ура́н-234 (uranium-234), историллĕ ячĕ ура́н иккĕ (Uranium II, UII) символпа палăртаççĕ — 92 атомла номĕрлĕ уран элементăн 234 массăллă хисеплĕ радиохастар изотопĕ. уран-234 çутçанталăкри хутăшри шайĕ 0,0055(2) %. Уран-ради радиохастар кил-йышне (4n+2) кĕрет. 1939-мĕш çулта  уçнă. Нуклидăн 1 г радиохастарлăхĕ 230,22 МБк яхăн.
Пулнипе арканни
Уран-234 çак арканусем хыççăн пулать:
Урана-234 çапла майсемпе арканать: вĕçсе тухакан α-пайăркасен хăвачĕ 4 722,4 кэВ (28,42 % ) тата 4 774,6 кэВ (71,38 %).
1953 çулта В.В.Чердынцевпа П.И.Чалов 238U тата 234U хытă фазăран шĕвек фазăна куçнă чухне пайланнине палăртнă. Çавăнпа гидросферăрă 234U/238U (хастарлăхĕпе шутласан) 1-рен пысăрах. Çак пулăма Патшалăх открытисен реестăрĕнче "Чердынцев-Чалов эффекчĕ" ятпа çырса хунă. Халĕ çак пулăма гидогеологиче анлăн усă кураççĕ,.
Вуламалли
Категори:Уран изотопĕсем
Хĕрлĕярово (Сахаевский ял тăрăхĕ)
Хĕрлĕярово  — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 29 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453019, ОКАТО кочĕ — 80235875003.
Кĕмĕл упа
Кĕмĕл упа — Берлин кинофестивалĕн 1956 çултанпа тĕп парнипе пĕрле — Ылтăн упапа пĕрле — тивĕçтерӳ тĕнче жюрин парни. Ылтăн упа сăнне, Кĕмĕллине те Рене Зинтенис ăсталанă.
Çулсерен Берлин кинофестивалĕн жюривĕ Кĕмĕл упапа официаллă ăмăртăва 6 категорипе хутшăнакан фильмсене тивĕçтерет. Кĕмĕл упасенчен пĕрне «Жюрин мăн парни» тесе хаклаççĕ. Ытти пиллĕккĕшне паха режиссурăшăн, паха хĕрарăм ролĕшĕн, фильм валли мусăкшăн, тата ӳнере ӳсĕм кӳнĕшĕн параççĕ. Кĕске фильмсен тĕнчери уйрăм жюри Кĕмĕл упапа иккĕмĕш вырăна тухнă кĕске фильма тивĕçтерет. 2008 çулта пĕрремĕш хут Кĕмĕл упана «Паха сценари» категорине кĕртнĕ.
Хĕрлĕярово (Сахаевский ял тăрăхĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Компьютер программипе куçарни
Компьютер программипе тăлмачлани (КПТ, computer-aided translation) — компьютер программисемпе текста тăлмачлани. Тăлмач-программа тăлмачланинчен уйрăлса тăрать: çын хăй тăлмачлать, компьютер программи ăна çак процессра пулăшса кăна пырать.
Паянхи куна тăлмачланă чух нумайрах электрон сăмахсарĕсемпе тата тăлмачлани астăвăмне ертсе пыракан программăсемпе усă кураççĕ.
Пĕтĕмĕшле тишкерни
Компьютер программипе тăлмачлани шутне кĕреççĕ:
Кĕперсем
Категори:Тăлмачлани
Мажуков Алексей Сергеевич
Мажуков Алексей Сергеевич, 1936, нарăс, 10, Çĕмĕрле ялĕ,  Чăваш АССР — 2011, çĕртме, 28, Мускав) — совет композиторĕ, дирижёрĕ.
Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1996).
Пурнăçĕ
Дирижер тата композитор-аранжировщик пулса эстрада оркестрĕсенче ĕçленĕ.
Пултарулăхĕ
Алексей Мажуков кĕвĕ хывнă юрисене Э. Хиль, А. Пугачёва, И. Кобзон, С. Ротару, И. Понаровская, Н. Гнатюк юрланă хыççăн палла тухнă. Çавăн пекех Мажуков Алексей кинопа телефильмсем валли кĕвĕсем çырнă. Тĕслĕхрен, «Тахçан Калифорнинче» ("Когда-то в Калифорнии"), «Гаврилов механикăн юратнă хĕрарăмĕ» ("Любимая женщина механика Гаврилова") тата ыттисем.
Мажуков кĕввипе Чăваш Академи театрĕнче В. Шекспирăн «Ашкăнчăк инкесем» ("Виндзорские проказницы") комедине лартнă, В. Смирнов сăввипе «Чăваш Ене халалласа» ("Ода Чувашии") çырнă. Шăпах çак чăнлавсем ĕнтĕ ăна "чăваш композиторĕ" теме май параççĕ.
Каçăсем
Категори:Троекурово çăвине пытарнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
517
Вилнĕ
Категори:Çулсем
ШЭМК
ШЭМК (Шупашкарти электромеханика колледжĕ) - пĕтĕмĕшле вăтам тата ятарлă пĕлӳ паракан техникум.
Стародражжево
Стародражжево — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 145 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452644, ОКАТО кочĕ — 80258855013.
ШЭМК
Кун-çулĕ
Техникума Шупашкарта 1941 çулта уçнă.
Стародражжево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Нарăс, 10
Пулса иртнĕ
right|120px|Путин Мюнхенре
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Сапсан (электропуйăс)
«Сапсан» (Velaro RUS) — УАО «РЧÇ» раççей чукун çулĕсенче усă курма туяннă Siemens AG компанин Velaro çемьине кĕрекен питĕ хăвăрт электропуйăс. Ятне кăйкăр-сапсанран (Falco peregrinus) илнĕ. «Сименс» компани ятарласа Раççей валли хатĕрленĕ. «Раççей чукун çулĕсем» 276 млн евро парса 8 состав туяннă. Кунсăр пуçне, нимĕç Siemensĕ 30 çул хушши çак составсен техника тăрăмне пăхса тăмалли 354 млн евро хак тăракан контракт çырнса çирĕплетнĕ. .
Кун-çулĕ
Анчах та, РЧÇ президенчĕ ĕç вырăнне В. Якунин йышăннă хыççăн проектăн параметрĕсем чылаях улшăннă.
Контракта пурнăçа кĕртме — 276 млн евро, техникăна пăхса тăрасси — татах 354,1 млн евро (Мускавран Санкт-Петербурга çитессине йĕркелеме 700 млн ытла евро кирлĕ пулать теççĕ). Вĕсемпе Санкт-Петербург — Мускав йĕрĕ çинче 80-мĕш çç. варринчен ĕçленĕ хăвăрт ЭР-200 пуйăссене улăштармалла пулнă, 2010 çулта ĕнтĕ вĕсене Мускав — Чулхула йĕрĕ çинчи хăвăрт çитмешкĕн лартнă.
«Сапсан» медиа уçлăхĕнче
2009 ç. раштав уйăхĕнче уçăлнăранпа «Сапсанăн» хăйĕн блогĕ тата Twitterти аккаунчĕ тĕвĕленет. Унсăр пуçне, Тетелре мультсериал тухать, унта тĕп сăнарĕ сăрланă Сапсанчик (РЧÇ çак медиакампанине тунине пĕлтерет ).
Каçăсем
Категори:Siemens тунă япаласем Категори:Раççей электропуйăсĕсем Сапсан Категори:Октябрь чукун çулĕн фирма пуйăсĕсем РЧÇ
518
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Оряхово общини
Оряхово (Община Оряхово) — Тăнай Пăлхарĕн облаçĕ. Врачан облаçне кĕрет. Халăх йышĕ — 13 569 çын (çу, 15 2008).
Асăрхавсем
Категори:Врачан облаçĕн общинисем
Куяш
Куяш — Раççей территоринчи кӳлĕ. Челепи облаçĕнче вырнаçнă. юханшыв юхса кĕрет, юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 12,52 км².
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Челепи облаçĕн кӳллисем
Мăн Неголток
Мăн Неголток — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Чижапка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Шатура (хула)
thumb|250px|right|Шатура гербĕ Шатура — Мускав облаçĕнчи хула. 1423 çулта никĕсленĕ.
Ромашкин Валериан Фёдорович
Чăваш халăх ăсчахĕ, Чăваш наци культурин тава тивĕçлĕ ĕçченĕ, Раççей журналисчĕсен Пĕрлешĕвĕн пайташĕ.