cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Герард Фридрих Миллер
Пăкач пăлхавĕн тематики
Г. Ф. Миллер Емельян Пугачёв пăлхавĕпе документсемпе мемуарсене пуçтарнă, ăна «Миллерĕн Пăкач портфелĕ» теççĕ. Коллекцире пăлхавпа çыхăннă, 1772—1775 çулсенчи çырусен копийĕсем, хыпарсем, хайланисем, хутайсем, манифестсем, çырса янисем, калаçнисем тата урăх материал. 1784 çулта нимĕçсен А. Ф. Бюшинг çулталăк хыпарлăхĕнче автор ячĕсĕр «Достоверные известия о мятежнике Емельяне Пугачёве и поднятом им бунте» статья тухнă. Тепчевçĕсем шутланипе (çав шутра Г. П. Блок тата И. М. Гвоздикова), çак ĕçе Г. Ф. Миллер хайланă.
Ӗçĕсем
thumb|"Sammlung russisch. Geschichte" 9-мĕш кĕнекин пичĕ.
Каçăсем
Категори:Историксем, алфавитпа Категори:Раççей империн историкĕсем Категори:Раççей империн архивисчĕсем Категори:Мускаври тĕп архивĕнче ĕçлекенсем Категори:Чăн патшалăх канашçисем Категори:Санкт-Петербургри патшалăх университечĕн ректорĕсем Категори:Раççей империн археографĕсем Категори:Пăкач пăлхавĕн историографийĕ Категори:Мускаври тăван ене тĕпчекенсем Категори:Франци ăслăх академин корреспондент-пайташĕсем Категори:Королĕн Лондонри ăслăхсен пĕрлĕхĕн пайташĕсем Категори:Швеци королĕн ăслăхсен академин пайташĕсем Категори:Çĕпĕре тĕпчекенсем Категори:Германи ăсчахĕсем Категори:Санкт-Петербургри Ăслăх академин академикĕсем Категори:Чĕлхене тĕпчекенсем Категори:Чăваш чĕлхене тĕпчекенсем Категори:1705 çулта çуралнисем Категори:1783 çулта вилнисем Категори:Санкт-Петербург ăсчахĕсем
Сулахай Кĕçĕн Вах
Сулахай Кĕçĕн Вах — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Тайга (Хура Атăл районĕ)
Тайга  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 28 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452363, ОКАТО кочĕ — 80234888002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Франци Индокитайĕ
Франци Индокитайĕ (фр. Indochine française) — Индокитай çурутравĕнчи Францин XIX-XX ĕмĕрсенчи колони çĕрĕ.
Кун-çулĕ
1858 — 1884 çулсенче Франци Вьетнама вăрçса çĕнтерет те çак çĕрсенче хăйĕн колонине туса хурать. Колони çĕрĕсене тыса тăма ансат пулма виççĕне пайлаççĕ: Кохинхина (Намбо), Аннам (Чунгбо) протекторачĕ тата Тонкин (Бакбо) протекторачĕ. Çак çĕрсем пуçсăр, Франци Индокитайĕ шутне XIX ĕмĕрĕн 60-мĕш — 90-мĕш çулĕсенче туртса илнĕ Камбоджа тата Лаос протекторачĕсене хушаççĕ. Çаплах Индокитай шутне Китайран усă курма (арендăна) илнĕ Гуанчжоувань çĕрне çыпăçтараççĕ.
Тĕнчен Иккĕмĕш вăрçи хыççăн Франци Индокитайĕн çĕрĕнче наци-ирĕклĕхлĕ юхăмĕсем çĕнтернĕ. Вара унăн вырăнне Вьетнам, Камбоджа тата Лаос патшалăхĕсем йĕркелесе тунă.
Каçăсем
Категори:Индокитай Категори:Францин малтанхи колонисем Категори:Вьетнам кун-çулĕ Категори:Лаос кун-çулĕ Категори:Камбоджа кун-çулĕ
Ломбарди
Ломба́рди (Lombardia, Lumbardia) — Италин административлă регионĕ.
Тавралăхĕ
Ломбарди çурçĕр Италире, Альпă тăвĕсемпе По шывĕн айлăмĕ хушшинче вырнаçнă. Юнашар регионĕсем: Пьемонт, Эмили-Романья, Венето, Трентино, çаплах Швейцари.
Ломбардире Италири халăхăн улттăмĕш пурăнать. Регион тĕп хули Милан — çурçĕр Италин чи пысăк хули.
Ишлĕ-Шетмĕ ял тăрăхĕ
Ишлĕ-Шетмĕ ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Патăрьел районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресӗ: Ишлĕ-Шетмĕ ялӗ.
Телефон:         +7(83532)65036
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Юркина Людмила Александровна.
Слак (Еремеевский сельсовет)
Слак  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 125 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452170, ОКАТО кочĕ — 80257835007.
Ишлĕ-Шетмĕ ял тăрăхĕ
Тавралăхĕ
Районăн хĕвалананăç пайĕнче вырнаçнă. Ялсем Пăлапа Люля юханшывĕсем хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Чăвашсемпе ирçесем пурăнаççĕ. 2006-мĕш çулта 1204 çын пурăннă.
Ялсем
Ял тӑрӑхӗ Ишлĕ-Шетмĕ, Ульяновка, Пăлапуç Нурăс, Люля ялĕсенчен тăрать.
Слак (Еремеевский сельсовет)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
2009
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ишлĕ-Шетмĕ ял тăрăхĕ
Организацисем
Ишлĕ-Шетмĕ шкулĕ, "Хĕрле палан" ача сачĕ, фельдшер пункчĕ (кашни ялта), ял клубе (кашни ялта), çыхăну уйрăмĕ, ял вулавăшĕ, колхоз «Пучах».
Каçăсем
Категори: Чӑваш Республикин Патӑрьел районӗ Категори: Чӑваш Республики
Чăваш чĕлхин кунĕ
Чăваш чĕлхи кунĕ, — Чăваш Енĕн чăваш чĕлхине халаллакан уявĕ. Ака уйăхĕн 25-мĕшĕнче палăртаççĕ. Ку кун Чăваш Енре тата тулашĕнче тĕрлĕ ĕçпулăмсем иртеççĕ. Тĕслĕхрен, 2013 çултан пуçласа Мĕнпур чăваш диктантне çыраççĕ.
Истори
Чăваш чĕлхин кунне Чăваш республикин Аслă Канашĕн Президиумĕн Йышăнăвĕпе 1992-мĕш çулхи апрелĕн 9-мĕшĕнче, Раççей шутĕнчи йышсăртарах этноссенчен пĕрин хăйъевĕрлехне тата уникаллĕхне палăртас тĕллевпе, унăн, управçăсемме усă куравçăсем чакнă майăн, пулма пултарас çухалăвĕн проблеми çине пăхтарас шутпа кĕртнĕ.
2017 çулта «Ирĕклĕх» хастарĕсем ЧР Элтеперĕ Михаил Игнатьев, Иван Моторин, Владимир Филимонов ячĕпе сĕнӳллĕ çырусем янă. Вĕсем республикăри тӳре-шараран чĕлхе тытăмĕнчи ыйтусене уçăмлатма хистенĕ.
Каçăсем
Категори:Уявсем, алфавитпа Категори:Раççей уявĕсем Категори:Ака уйăхĕнчи уявсем Категори:Тĕнчери ПНО кунĕсем Категори:Чăваш чĕлхи Категори:Акан 25-мĕшĕнчи уявсем Категори:Чăваш уявĕсем
Csuvas nyelv napja
Гермашев Иван Васильевич
Гермашев Иван Васильевич — (24.11.1914(11)-15.08.1979), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 28. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 48-мĕш çарĕн 102-мĕш перевçĕсен дивизин 30-мĕш перевçĕсен полкĕн автоматчиксен взвочĕн командирĕ, аслă лейтенант.
199 çул
Çав. пекех
Категори:Çулсем
Зон-Ель
Зон-Ель — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Елга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 4 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Геноцид
Этемлĕх кун-çулĕнче геноцид тĕслĕхне чылай, авалхи вăхăтран хальхи кунсене çити, тупма пулать. Уйрăмах çак халăха пĕтерекен вăрçăсемпе тустару-çарату харçисенче, шалти этнос тата тĕн тĕкĕшĕвĕсенче, европа патшалăхĕсен колони империсене тунă чухне питĕ вичкĕн курăнать.
Терминăн кун-çулĕ
«Геноцид» термина пĕрремĕш калаçăва 1943 çулта поляк юрисчĕ еврейрен пулса тухнă Лемкин Рафаэль кĕртнĕ, тĕнчери право статусне вăл Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи вĕçленсен, 1948 çулхи раштав уйăхĕнче этемлĕхе хирĕçле питĕ йывăр киревсĕр ĕç ăнлавĕ («Геноцид киревсĕр ĕçе малтан асăрхаттарас тата уншăн айăплас конвенци») евĕр кĕртнĕ.
Йышăнни тата яваплăх
Геноцида тĕнчери пуçиле ĕç вырăнне хураççĕ. Сăмахран, Раççей Федерацинче этемлĕхĕн лăпкăлăхĕпе хăрушсăрлахне хирĕç киревсĕр ĕç тесе геноцидшăн пуçилли яваплăхĕ лекет (ст. 357 Уголовного кодекса).
Тĕслĕхсем
XX ĕмĕрти паллă геноцидсем (хронологилле):
Каçăсем
* Категори:Тĕнчери тивĕç-ирĕк
1918
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Демографилле куçăм
мини|[[Раççейре пурнакансен ӳсĕм тата арамалăх (гендер) тĕлĕшĕнчи йышĕн тытăмĕ ]] Демографилле куçăм — çураласлăх тата вилеслĕх чакса пынă май халăх йышĕ ÿсме чарăнса пыни тата юлашкинчен депопуляци патнех пырса тухни.
Каçăсем
Категори:Социаллă эволюци Категори:Демографи теорийĕ
Индик
Индик — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Немда юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Новая Михайловка
Новая Михайловка — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 15 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452490, ОКАТО кочĕ — 80247835004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
Аялти Турă
نيجنيايا تورا Горад Ніжняя Тура Nischnjaja Tura Νίζνιαγια Τουρά Nizhnyaya Tura Niĵnjaja Tura Nízhniaya Turá Nijniaïa Toura Nižnjaja Tura Nizjnjaja Toera Nizjnjaja Tura Nizjnjaja Tura Niżniaja Tura Нижняя Тура 下圖拉
Автобус (пĕлтерĕшсем)
Автобус :
Тĕпреткĕç
Литература
Категори:Вĕтетни Категори:Кухньăри хатĕр-хĕтĕр
Физиксен кунĕ
Физиксен кунĕ (физика кунĕ) — тĕрлĕ вĕрентӳ тата ăслăлăх керменĕсен физика ăсталăхĕсенче кашни çулсерен çу уйăхĕн пĕрремĕш пайĕнче иртекен уяв. СПбПУ-ĕн физика факультетĕнче Физиксен кунне акан пĕрремĕш шăмат кунĕ хыççăнхи эрне кунĕнче ирттереççĕ, Хусан университетĕнче çу уйăхĕн пуçламăшĕнче уявлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Професси уявĕсем
Ауди
Audi AG — Volkswagen Group концерн йышĕнчи Audi авто марккине кăларакан нимĕç автомобиль тăвакан компани. Штаб-хваттерĕ — Ингольштадт (Германи) хулинче.
Директорсен канашĕн ертӳçи — Мартин Винтеркорн (Martin Winterkorn).
Кун-çулĕ
Аиdi хальхи тӗсре Auto Union концерн еткерҫи пулса тӑрать, вӑл тӑватӑ компание пӗрлештернипе ЙӖРКЕЛЕННӖ, вӗсем DKW, Horch, Audi тата Wanderer марксем айӗнче автомобильсемпе мотоциклсем кӑлараҫҫӗ. Улшӑнусене пула марка Audi суту-илӳ тунӑ. Wanderer маркӑн пӗрремӗш автомобиль 1913 ҫ.кӗнӗ, пӗрремӗш предприяти (Horch) Co.( Август Хорьх 1899 ҫулта йӗркеленӗ, кредиторсем ӑна ӗҫрен пӑрса янӑ хыҫҫӑн 1909 ҫулта Audi Automobil-Werke компанисем йӗркеленӗ, ҫав компание "Ауди Автомобиль завочӗ"тесе куҫарнӑ. 1910 ҫулта вара пӗрремӗш автомобиль кӑларнӑ. Нимӗҫ Хорьхӗнчен (нем. Horch) "итле"тенине пӗлтерет. Ҫӗнӗ марка ятне суйланӑ чухне Августӑн пӗр ӗҫтешӗн ывӑлӗ латынь никӗслекенӗн хушаматне ЛАТЫНЬ ҫине куҫарма сӗннӗ, Урӑхла каласан Audi — audire глаголӑн пӗртен-пӗр пайӗ (латӑран куҫарса). — "итле"). 1921 ҫулта фирма хӑйне евӗрлӗ прорыв тунӑ. Кӑҫал руль управленийӗн сулахай енлӗ вырнаҫнӑ пӗрремӗш автомобильне кӑларнӑ. Унччен фирма двигательсемпе подвескӑсем ҫеҫ ӗҫленӗ, халӗ вӑл управлени меллӗ пулнине те асӑрхама пуҫланӑ. 1928 ҫулта ҫак маркра МОТОПРОИЗВОДИТЕЛЬ DKW тӳлесе илнӗ, вара 1931 ҫулта малти приводпа, DKW F1 автомобиль дебючӗ пулса иртнӗ. Ҫакӑ 1929 ҫулта пуҫланнӑ пӗтӗм тӗнчери экономика кризисне пулӑшнӑ. Двигатель пысӑк калӑпӑшлӑ автомобильсем пӗтӗм укҫапа усӑ курма пӑрахнӑ. Вара аиdi сыпӑк малти приводлӑ компактлӑ автомобиль туса хатӗрлеме хушнӑ.
Тӑватӑ автопроизводитель пӗрлештерме Саксон муниципалитет банкӗ, ҫав компанисен кредиторӗ панӑ. Вӑл автомобиль промышленноҫне хӑйӗн инвестицийӗсемшӗн хӑранӑ. 1932 ҫулхи июнӗн 29-мӗшӗнче Audi, Horch, Wanderr тата DKW заводсем Auto Union AG. Унӑн символӗпе палланӑ тӑватӑ ункӑ пулса тӑнӑ. Ҫакӑн пек пӗрлешнӗ хыҫҫӑн Фирма Германире иккӗмӗш автопроизводитель пулса тӑнӑ. Маркӑсем Audi, DKW, Horch тата Wanderer пӗрре те пӗр-пӗринпе тупӑшман. Кашни маркра пасарта уйрӑм сегмент уйӑрнӑ: Audi спорт автомобильӗсемпе, DKW — мотоциклсемпе, Horch — пысӑк та пуян машинӑсемпе, Wandere — люкс класӗн вӑтам сегменчӗпе ӗҫленӗ. Ҫавӑн пекех фирма автомобиль ӑмӑртӑвӗсене хутшӑннӑ. Темиҫе ҫул хушшинче "Auto Union " Кӗмӗл ухӑ" модельсем пӗтӗм тӗнчипе нумай гоноксемпе чемпионатсенче ҫӗнтернӗ. Ун чухне тӗнчери рекордсен шучӗ пысӑк пулнӑ. 1940 ҫулта концерн пӗтӗм гражданла автомобиль туса кӑларассине пӑрса янӑ, пӗрлешӳ завочӗсем Horch 901 штаб автомобильне туса кӑларма куҫнӑ.
Пĕчĕк автомобильсем
Audi 50 (Typ 86) 1975—1978
Audi A2 (Typ 8Z) 1999—2005
Audi 60 (F 103) 1965—1972
Вăтам класс автомобилĕсем
Audi 80 (B1/Typ 80) 1972—1976
Audi 80 (B1/Typ 82) 1976—1978
Audi 80 (B2/Typ 81/85) 1978—1984
Audi 80 (B2/Typ 81/85) 1984—1986
Audi 90 (B2/Typ 81/85) 1984—1986
Audi 80 (B3/Typ 89/8A) 1986—1991
Audi 90 (B3/Typ 89/8A) 1987—1991
Audi 80/Audi 80 Avant (B4/Typ 8C) 1991—1995
Audi A4/Audi A4 Avant (B5/Typ 8D) 1995—2000
Audi A4/Audi A4 Avant (B6/Typ 8E) 2000—2004
Audi A4/Audi A4 Avant (B7/Typ 8EC) 2004—2007
Audi A4/Audi A4 Avant (B8/Typ 8K) 2008 — халичченех
1-мĕш класс автомобилĕсем
Audi 100 (C1)1968-1976
Audi 100/100 Avant (C2/Typ 43) 1976—1982
Audi 200 (C2/Typ 43) 1979—1982
Audi 100/100 Avant (C3/Typ 44) 1982—1991
Audi 200/200 Avant (C3/Typ 44) 1983—1991
Audi 100/100 Avant (C4/Typ 4A) 1991—1994
Audi A6/A6 Avant (C4/Typ 4A) 1994—1997
Audi A6/A6 Avant (C5)1997-2004
Audi A6/A6 Avant (C6) 2004 — халичченех.
Люкс
Audi V8 (D1/Typ 4C) 1989—1994
Audi A8 (D2/Typ 4D) 1994—2002
Audi A8 (D3/Typ 4E) 2002—2010
Купе
Audi Coupe GL/GT (B2/Typ 85) 1980—1984
Audi Coupe GT/quattro (B2/Typ 85) 1984—1987
Audi Quattro (B2/Typ 85) 1980—1991
Audi Sport Quattro (B2/Typ 85) 1984
Audi Coupe (B3/Typ 8B) 1988—1991
Audi Coupe (B4/Typ 8B) 1991—1995
Audi TT (Typ 8N) 1998—2006
Audi TT (Typ 8J) 2006 — халичченех
Audi A5/S5 2007- халичченех
Кабриолетсем
Audi Quattro Cabriolet (Typ 85) Прототип
Audi Cabriolet (Typ 89/8G) 1991—2000
Audi A4 Cabriolet (B7/Typ 8H) 2006 — халичченех
Audi A5 Cabriolet 2007 — халичченех
Audi TT Roadster (Typ 8N) 1998-2006
Audi TT Roadster (Typ 8J) 2006 — халичченех
Audi A3 Cabriolet (Typ 8P) 2007 — халичченех
Audi A3 Sportback 2004—2005
Auta terenowe
Audi Allroad (Typ 4F) 2006 — халичченех
Audi Q7 (Typ 4L) 2005 — халичченех
Audi Q5 2008 - халичченех
«S» тата «RS» модельсем
Audi S3 1998—2003
Audi S3 2006 — халичченех
Audi 80 S2/80 S2 Avant
Audi S4/ S4 Avant 2003—2004
Audi S5 2007 — халичченех
Audi S2 1991 — 1995
Audi 100 S4/100 S4 Avant 1992—1994
Audi S6/ S6 Avant 1994—1997
Audi S6/ S6 Avant 1998—2004
Audi S6/ S6 Avant 2006 — халичченех
Audi S8(D2) 1996—2002
Неаполь
Неа́поль (от Νέα Πόλις — «çĕнĕ хула»; Napoli) — Италин, Римпа Милан хыççăн калăпăшĕпе виççĕмĕш, Кăнтăр Италири чи пысăк хула.
Ауди
«S» тата «RS» модельсем
Audi S8(D3) 2005 — халичченех
Неаполь
Каçăсем
Категори:Малтанхи тĕп хуласем * Категори:Итали хулисем Категори:Кăнтăр Итали Категори:Италин тĕнче кăнарлăхĕ
Ауди
«S» тата «RS» модельсем
Audi RS3
Audi RS4 Avant 2000—2001
Audi RS4/RS4 Avant/RS4 Cabrio 2005 — халичченех
Audi RS6/RS6 Avant
Audi R8 2007 — халичченех
Пулас модельсем
Audi Q3 2011
Audi Sport
Audi Sport — Audi компанин ралли команда. Команда чемпионсен титулне 1982 тата 1983 çулсенче çенсе илнĕ.
Каçăсем
* Категори:Германин автомобиль тăвакан компанисем
Тайкаш
Тайкаш — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 559 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452363, ОКАТО кочĕ — 80234888003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Сулахай Колын-Еган
Сулахай Колын-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Колын-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
Çӳлти Турă
فيرخنيايا تورا Горад Верхняя Тура Werchnjaja Tura Βέρχνιαγια Τουρά Verkhnyaya Tura Verĥnjaja Tura Vérjniaya Turá Verkhniaïa Toura Verchnjaja Tura Verchnjaja Toera Verkhnjaja Tura Verkhnjaja Tura Верхняя Тура 上圖拉
Кăнтăр Китай тинĕсĕ
Кăнтăр Китай тинĕсĕ, — Лăпкă океанăн анăç пайĕнчи çурма хупăнчăклă тинĕс.
Географи
Кантăр-Тухăç Азин çыранĕсем çумĕнче, Индокитай çурутравĕпе Калимантан, Палаван, Лусон тата Тайвань утравĕсем хушшинче вырнаçнă. Австралипе Ази Вăтаçĕр тинĕсĕн шыв бассейĕн шутне кĕрет. Лаптăкĕ — 3537 пин çм², чи тарăнни — 5560 м. Шыв çийĕн температури кăрлачра 20 °С çурçĕр енче, 27 °С кăнтăр енче, çурлара пĕтĕм тинĕсĕн çийĕнче 28-29 °С. Шыв тăварлăхĕ — 32-34 ‰. Çулла та, кĕркунне те кунта час-часах тайфунсем. Шыв хăпартнисем пĕр майлă мар, талăкрисем те, çур талăкрисем те, 4 м тарин. Китай, Япони тата Раççей порчĕсенчен Сингапур кӳлмекне тата кунталла — Кăнтăр Китай тинĕсне çӳрекен шыв карапĕсем Тинĕсĕн тĕп çулĕ йĕррипе куçаççĕ. Çак çул кĕске те карапсемшĕн хăрушсăрли шутланать. Тинĕсĕн тĕп çулĕ айăккисенче тĕрлĕ тĕслĕ утравсем выртакаççĕ. Парасель утравĕсем (Сиша) тата Спратли (Наньша) утравĕн çӳллĕшĕ лутра, кораллă хăйăртан и лутра ӳсен-тăранлă. Вĕсен хушшинче нумай кораллă рифсем, банкăсем тата шывай атолĕсем. Уйрăмах Наньша утравĕсем таврашенче рифсен шучĕ чылай, ку района вара сахал тĕпченĕ. Тарăн тĕпсенчи тăпра — юшкăн е хăйăр, утравсемпе рифсем таврашĕнче — коралл. Çулăн кăнтăр енче юшкăнлă, хăйăрла тата ракушкăллă, банкăсенче — коралла, чуллă-сăртлă утравĕсем çумĕнче чуллă тăпра. Тинĕсĕн тĕп çулĕшĕн муссонсем тĕп факторĕ пулаççĕ. Кăнтăр Китай тинĕсĕнче çӳренĕ чухнехи чăрмавсем тайфунсенчен тухать. Çавăнпа та тайфунсем пирки тинĕс çӳревçĕсем питĕ хистер пĕлеççĕ. Муссонсене пула Кăнтăр Китай тинĕсĕнче шыв юхăмĕсем тĕл пулаççĕ.
Тинĕсĕн пысăк пырĕсем: Бакбо (Тонкин) пырĕ тата Сиам пырĕ.
Чи пысăк утравĕ — Хайнань.
Тинĕс биологи енчен питĕ пуян. Тинĕсре — тунец, сельдь, сардина тата урăх пулăсене тытаççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Кăнтăр Китай тинĕсĕ Категори:Лăпкă океан тинĕсĕсем Категори:Китай тинĕсĕсем
Везуви
мини|Везуви Везу́ви (Vesuvio, Vesuvio) — Италин кăнтăрĕнче, Неаполь çумĕнчи чĕрĕ вулкан. Ту ура тупанĕнче — Торре-Аннунциата хула.
Толстовка (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Боголюбов Александр Николаевич
Кун-çулĕ
Геройăн ашшĕ, Николай Матвеевич Боголюбов, хальхи Çĕрпӳ районĕнчи Патăрьел чăваш ялĕнчен тухнă çын пулнă, Атăл пăрахучĕ çинче механик пулса ĕçленĕ; ир вилнĕ. Амашĕ, Надежда Ивановна, вырăнти спирт савутĕнче ĕçленĕ. Александр Боголюбов 1918-мĕш çулта Хĕрлĕ Çар ретне кĕнĕ, граждан вăрçине хутшăннă.
1924-мĕш çултан взвод, рота, батальон командирĕ. 1931-мĕш çултан - штаб пуçлăхĕ, çыхăну полкĕн командирĕ, каярах перевçĕ корпусĕн çыхăну пуçлăхĕ тата штабăн операцилле уйрăмĕн пуçлăхĕ. 1938-мĕш çулта Тĕп штабĕн çар академин вĕрентӳçи.
Вăрçă пуçлансан Резерв фрончĕ штабĕн операцилле пайĕн пуçлăхĕ, 1941-мĕш çулхи юпа уйăхĕнчен.
1942-мĕш çулхи çурла уйăхĕнче Боголюбов генерал-лейтенанта Тĕп штабĕн операциллĕ управлени пуçлăхĕн çумне лартаççĕ, 1942-мĕш çулхи авăн уйăхĕнче ăна каллех 43-мĕш çар штабĕн пуçлăхне лартаççĕ.
1942-мĕш çулхи раштав уйăхĕнче Боголюбов Тĕп штабĕн операцилле управленин пуçлăхĕн 1-мĕш çумĕ. Каярах тĕрлĕ фронтсенче штаб пуçлăхĕ: Çурçĕр_Тухăç, 1-мĕш Украина, 2-мĕш Беларуç.
Хирлеп (Мăн Çавал юппи)
Хирлеп, — Чăваш Енри юханшыв, Мăн Çавалăн сулахай юппи.
Боголюбов Александр Николаевич
Кун-çулĕ
Çапăçусне харсăр ертсе пынăшăн ăна 1945 çулхи çу уйăхĕн 29-мĕшĕнче Совет Союзĕн Паттăрĕн ятне тивĕçтернĕ (№ 5544).
1945-мĕш çулхи çĕртмере Çурçĕр çар ушкăнĕн штаб пуçлăхĕ, 1945-мĕш çулхи юпа уйăхĕнчен вăл Генераллă штабăн çар академийĕнче оперативлă тактика циклĕ, кафедра пуçлăхĕ, пуçлăхĕн çумĕ. 1951-мĕш çулхи пуш уйăхĕнчен 1953-мĕш çулхи çурла уйăхĕччен Аякри Тухăçри çарсен командующин çумĕ, 1953-мĕш çулхи авăн уйăхĕнчен 1955-мĕш çулхи юпа уйăхĕччен çар тата физика хатĕрленĕвĕн Тĕп управленин пуçлăхĕн çумĕ.
Хирлеп (Мăн Çавал юппи)
Хирлеп юханшыв хĕррисенче, çырмасенче авалхи чĕрчунсен шăммисене тупнă, халĕ вĕсене Тени вăтам шкулĕн археологи кĕтесĕнче упраççĕ.
Боголюбов Александр Николаевич
Кун-çулĕ
1955-мĕш çулта запаса кайнă.
1956 çулхи нарăсăн 28-мĕшĕнче Мускав хулинче вилнĕ.
Хирлеп (Мăн Çавал юппи)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Çавал юпписем
Боголюбов Александр Николаевич
Вуламалли
• Марфин Ю.П. Доброволец из Чебоксар. Ч., 2000.
Каçăсем
Категори:1900 çулта çуралнисем Категори:1956 çулта вилнисем Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Чăваш Енри Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăвашран тухнă генералсем
Гермашевский Мирослав
Гермашевский Мирослав Hermaszewski Miroslaw — (15.09.1941-), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 05. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра «Союз-30» космос карапĕн тата «Салют-6» орбита станцин космонавт-тĕпчевçи, Польша Халăх Республикин.
200 çул
thumb|300px|200 çулхи тĕнче.
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сапожников Геннадий Игнатьевич
Сапожников Геннадий Игнатьевич, (1933 çулхи чӳк уйăхĕн 1-мĕшĕ Хирлеппуç Мĕлĕш, Элĕк районĕ Чăваш АССР, РСФСР, ССРП — 2004 çулхи утăн 29-мĕшĕ, Мускав хули) — совет/раççей/чăваш биологĕ, биологи ăслăхĕсен тухтăрĕ.
Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕ (2003).
Биографи
1951 çулта Элĕкри И. Я. Яковлев ячĕллĕ вăтам шкулта вăтам пĕлӳ илнĕ, 1956 çулта Хусанти Н.Э. Бауман ячĕллĕ ветеринари институтĕнчен питĕ лайăх паллăсемпе вĕренсе тухнă.
Виççĕ çул Казахстанра ветеринари тухтăрĕ, çиччĕ çул Чăваш АССР Канаш районĕнчи Ямаш ялĕнче ветучасток ертӳçи вырăнĕнче, Чăваш АССР Тăвай районĕн тĕп ветеринари тухтăрĕ пулса, республикăри ветеринари лабораторин эпизоотологи уйрăмĕн ертӳçи пулса тăрăшнă.
1965-1967 çулсенче Пĕтĕм Раççейри К. И. Скрябин ячĕллĕ Гельмонтологи Ăслăх-Тĕпчев Институчĕн (ВИГИС) аспиратуринче вĕренет. 1967-1968 çулсенче ВИГИС ăслăх кĕçĕн, хыççăн аслă ĕçтешĕ пулса тăрать.
1994-2001 çулсенче РФ ял хуçалăх министерствин ветеринари тухтăрĕ-ихтиопаталогĕ.
2001 çултанпа ВИГИС ăслăх ĕçтешĕ.
Ăслăх ĕçĕсем
Г.И. Сапожников 312 ăслăх ĕçне çырса пичетленĕ. Пиллĕк кĕнеке хатĕрлесе кăларнă. 18 ăслайпа 3 рационализаторла сĕнӳ авторĕ, 30 нормăпа техника докуменчĕсене туса хатĕрленĕ.
Чыслани
Геннадий Игнатьевича «Ӗç ветеранĕ», «Мускав 850 çул тултарнă ятпа» медальсемпе, «Раççей пулă хуçалăхĕн хисеплĕ ĕçченĕ» паллăпа, К.И. Скрябин академик çуралнăранпа 100 çул çитнине хисеплесе кăларнă медальпе, ВДНХ 5 кĕмĕл медалĕпе чысланă. Биологи наукисен тухтăрне хамăр çĕр-шывра та, чикĕ леш енче те лайăх пĕлеççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1933 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2004 çулта вилнисем Категори:Утăн 29-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:ССРП биологĕсем Категори:Раççей биологĕсем Категори:Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕсем Категори:Хусанти ветеринари медицинин академинче вĕренсе тухнисем
1919
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ибрагим (Чышма районĕ)
Ибрагимово  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 375 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452164, ОКАТО кочĕ — 80257840001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Хирти Пикшик ял тăрăхĕ
Ишлĕ-Шетмĕ ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Патăрьел районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресӗ: Хирти Пикшик ялӗ.
Телефон:         +7(83532)64232
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Алигберов Зульфир Рафаилович.
Тавралăхĕ
Районăн хĕвалананăç пайĕнче вырнаçнă. Ял тăрăхĕ Пăла юханшывĕсем хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Чăвашсемпе мишерсем пурăнаççĕ. Халăх йышĕ — 2740 çын (2010 ).
Ирдым
Ирдым — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Ивкина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Хирти Пикшик ял тăрăхĕ
Ялсем
Ял тӑрӑхӗ Хирти Пикшик, Кĕçĕн Арапуç, Именкасси, Тикеш, Еншик, Шăхаль ялĕсенчен тăрать.
Ирдым
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Иван-Вож
Иван-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Сокся юханшывăн сулахай çыранĕпе, 79 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Хирти Пикшик ял тăрăхĕ
Каçăсем
Категори: Чӑваш Республикин Патӑрьел районӗ Категори: Чӑваш Республики
Ирдым
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Иван-Вож
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Цери изотопĕсем
Асăрхавсем
Категори:Цери *
Çурткасси
Çурткасси, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 тарин Çĕрпӳ уесĕн Чурачăк вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Çĕрпӳ районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Трак районне, 1940 çулхи çурлан 16-мĕшĕнче Красноармейски районне кĕнĕ. 1944 çулхи пушăн 6-мĕшĕнче яла Чурачăк районне кĕртнĕ, 1951 çулхи çу уйăхĕн 30-мĕшĕнче ял Красноармейски районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20-мешĕнче яла Çĕрпӳ районне кĕртнĕ, 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Шурка ял канашне, 1928 çулхи юпа уйăхĕн 28-мĕшĕнчен Именккасси ял канашне, 1944 çулхи пуш уйăхĕн 3-мĕшĕнчен Еншик Чуллă ял канашне, 1951 çулхи çу уйăхĕн 30-мĕшĕнчен Именккасси ял канашне, 2004 çулхи чӳк уйăхĕн 24-мĕшĕнчен Еншик Чуллă ял канашне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Покровка (Салават районĕ)
Покровка — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 68 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452490, ОКАТО кочĕ — 80247835005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
Сулахай Комтун-Еган
Сулахай Комтун-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Комтун-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
201 çул
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Елизаветино (Кармаскали районĕ)
Елизаветино  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 7 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453004, ОКАТО кочĕ — 80235805002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Улатăр хыпарĕ (хаçат)
Улатăр хыпарĕ (вырăсла Алатырские вести), — Улатăр районĕн хаçачĕ, вырăсла тухать.
Кун-çулĕ
Хаçатăн пĕрремĕш кăларăмĕ 1917 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-мĕшĕнче «Знамя труда» (Ӗç ялавĕ) ятпа тухнă. Чăваш Енре тухса тăракан район хаçачĕсенчен вăл чи ваттисем шутне кĕрет.
Вăрăм кун-çулĕ хушшинче хаçатăн ячĕ нумай хутчен улшăннă. Тĕрлĕ вăхăтра вăл «Крестьянин и рабочий» (Хресченпе рабочий), «Путь революции» (Революци çулĕ), «Наша жизнь» (Пирĕн пурнăç), «Трудовая газета» (Ӗç хаçачĕ), «Ленинский путь» (Ленин çулĕ) ятсемпе тухнă. 1992 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнчен пуçласа вара хальхи ятпа тухать. Халĕ хаçат 3 пинлĕ тиражпа тухать.
2005 çулхи çурла уйăхĕн 23-мешĕнче хаçатăн 20 пинĕмĕш кăларăмĕ тухнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн Улатăр районĕ Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Вырăсла тухакан хаçат-журнал
1920
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ивантец
Ивантец — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кипшенга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 46 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Бикей
Бикеево — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 523 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452164, ОКАТО кочĕ — 80257840002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Дрезден
thumb|right|200px|[[Фрауэнкирхе (Дрезден)|Фрауэнкирхе — Турă амăш чиркĕвĕ. Хура чулĕсем — бомбăланă хыççăн та ишĕлмен. Сарă тĕслине тепĕр хут çĕнетмелле пулнă.]] right|200px|[[Земперăн опери.]] thumb|right|200px|[[Таса Çимун Дивногорец чиркĕвĕ (Дрезден)|Дрезденри таса Çимун православи чиркĕвĕ]]
Дре́зден (Dresden, Drježdźany) — Германи хули, Саксонин административлă тĕпĕ, Чехи чиккинчен çирĕм çухрăмра, Эльба çинче вырнаçнă. Германи промăçлăхăн, транспорчĕн, этеплĕхĕн пысăк тĕпĕ. Халăх йышĕ — 508 351 çын. Çĕр лаптăкĕ — 328,30 çм².
Каçăсем
Категори:Саксони районĕсем Категори:Дрезден
Гертман Павел Андреевич
Гертман Павел Андреевич Гертман Павло Андрійович — (1911-05.03.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 18. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр-Анăç фронтăн 6-мĕш çарĕн 25-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 78-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн перевçи, гварди красноармеец.
Ураскилт
Ураскилт (Раскильдино), — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. Ураскилт ял тăрăхĕн администрацийĕ кунта вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
thumb|200px|right|Ураскилт ял урамĕ.Ураскилтре çемье тухтăрĕн пӳлĕмĕ, вулавăш , клуб, райпо лавки, харпăр лавка, автобус чарăнавĕ, чиркӳ, вулавăш пур.
2010 çулта Ураскилтре 158 çурт-хуçалăх пулнă, вĕсенче 417 çын (206 арçын, 211 хĕрарăм) пурăннă.
Ураскилт чиркĕвĕ
right|200px|Ураскилт чиркĕвĕ "" <Куçару: Приххут 6 ялтан тăрать: .... Ялсем унта малтан пырса пурăннă çынсен ячĕсене упраççĕ. Документсем тăрăх, чăвашсем 18-мĕш ĕмĕрти 40-мĕш çулсенче тĕне кĕнĕ.>
1778 çулта йывăçран икĕ астуллă Турă амăшĕ çуралнине чысласа чиркӳ туса лартнă. 1895 çулта вара çĕнĕ чиркӳ çуртне чултан купалама пуçланă.
Этимологи
Ураскилт ячĕ икĕ пайран тăрать: ураз (арап чĕлхинчен кĕнĕ тĕрĕк сăмахĕ) — чăвашла ăрăс (телей), савăнăç пулать, кильде (тĕрĕкле) - чăвашла килчĕ сăмах пулать, пĕтĕмĕшле вара, савăнăç килчĕ тенине пĕлтерет. Çак ят чăваш чĕлхине тутар чĕлхинчен кĕнĕ, тутарсен те Уразкильде ят пур. Ӗлĕк, ывăл çуралсан, çемйешĕн пысăк телей пулнă, çавăнпа та ăна "ăрас килчĕ" тенипе тӳрре килекен Ураскилт ят панă. Пуплеве тепĕр май çавăрса хурсан "килчĕ ăрăс" пулать. Чăн та, кун пек ял ячĕ те пур: Кильдураз (Тутарстанти Пăва районĕ).
Истори
Ялта 1986 çулта тăван ен тĕпчев музейĕ уçăлнă.
Ĕлеххи тапхăрта
Яла Ураскилт ятлă тĕне кĕмен чăваш Ураскилт пуçласа янă. Кунта вăл Атăл хĕрринчен куçса килнĕ. Унăн пиччĕшĕсем-шăллĕсем те пулнă: Четай, Штанаш, Хоршеваш, Атай, Хотар, Торай.
XIX ĕмĕрте
1859 çулта 118 арçын, 130 хĕрарăм (Охверка ялĕнче 397 арçын, 388 хĕрарăм), 1926 çулта Ураскилтре 67 кил (321 çын), Охверка яленче162 кил (700 çын) пулнă.
XX ĕмĕрте
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районне, 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕ хыççăн Çĕмĕрле районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
1963 çулта ял йышне Охверка кĕнĕ.
1869 çулта ялта шкул уçăлнă.
Культура
Ураскилт ялĕнче чăвашла селĕм пуплеççĕ. Çавна май кунтан чылай литератор тухнă.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕнчи пурăнан вырăнсем Категори:Ураскилт
Ирека
Ирека — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Уржумка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
202 çул
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Химик кунĕ
thumb|right|М. Фарадей Раштав лекцине каласа парать Химик кунĕ — хими промăçлăхĕнче ĕçлекенсен професси уявĕ, çăвăн юлашки вырсарни кунĕнче Раççейре, Беларуçре тата Украинăра ирттереççĕ.
Çапах та Раççей, Беларуç, Украина университечĕсен хими факультечĕсенче химик кунне тĕрлĕ кунсенче ирттереççĕ. Санкт-Петербургра химик кунне 1960 çултанпа акан пĕрремĕш шăмат кунĕнче, урăх хуласенче — çу уйăхĕ вĕçлениччен (çăвăн юлашки кану кунĕнче Кейӳре).
1966 çултанпа МПУ-ра химик кунĕ периодикăллă системăн хими элементне хисеплесе уявлаççĕ, çак йăла ытти хуласенчи хими факультечĕсене куçрĕ.
Химик кунĕ халăх йăлинче
Любучаны паççулкинче химик кунĕ XXI ĕмĕрте паççулкă кунне куçнă.
Çавал (юханшыв)
Мăн Çавал тата Кĕçĕн Çавал Çĕрпӳ хули патĕнче пĕрлешнĕ хыççăн юханшыв Çавал шутланать. Вăрăмăшĕ - 170, бассейн лаптăкĕ — 4740 тăваткал çухрăм. Çĕнĕ Шупашкар хулинчен аяларах Атăла юхса кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Атăл юпписем
Испани эрехĕсем
Испани — чи нумай эрехтăвакан çĕршыв:
Эрехтăвакан енĕсем
thumb|right|450px|Испан эрехтăвакан енĕсем Испанире чи пысăк эрехтăвакан енĕсем ( иçĕм лаптăкĕ, пин га ) :
Паллă эрехтăвакансем
Arzuaga, Lan, Pesquera, Torres, Vega Sicilia.
Эрехсене паллă паракансем
Испанире тунă эрехсене паллă паракансем :
Суту-илӳ
Испани эрехĕсем тĕнчере питĕ паллă, анчах чилайăш ( 56 % ) тăваттă çĕршывсеме сутăнаççĕ : Германи ( 20 % ), Аслă Британи ( 18 % ), АПШ ( 10 % ) тата Франци ( 8 % ).
Тата пăхăр
Категори:Эрех Категори:Испани Категори:Испан эрехĕсем
Холманка
Холманка  — Раççей территоринчи юханшыв. Анăç Казахстан, Самар облаçĕ территорипе юхать. Таловая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори: Анăç Казахстан облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Ыхра Çырми ял тăрăхĕ
Ыхра Çырми ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Патăрьел районĕн ял тăрăхĕ.
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Айбетов Альфрит Зинетзянович.
Тавралăхĕ
Районăн çурçĕр пайĕнче вырнаçнă. Ялсем Ыхра Çырми юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ыхра Çырми ялĕпе юнашар А151 Çĕрпӳ-Сызрань çул иртет.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Чăвашсемпе мишерсем пурăнаççĕ. Ял тӑрӑхне Ыхра Çырми, Чăваш Ишек ялсем кĕреççĕ.
Организацисем
Вăтам шкул, пуçламăш шкул, çыхăну уйрăмĕ, фельдшер пункчĕ (кашни ялта), клуб (кашни ялта), ял вулавăшĕ (кашни ялта), лавкасем.
Каçăсем
Категори:Патӑрьел районӗнчи пурăнан вырăнсем
203 çул
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Черепаново (Салават районĕ)
Черепаново — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 73 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452490, ОКАТО кочĕ — 80247835006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
1921
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шурка
Шурка, Шорги— Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 тарин Çĕрпӳ уесĕн Чурачăк вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Çĕрпӳ районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Трак районне, 1940 çулхи çурлан 16-мĕшĕнче Красноармейски районне кĕнĕ. 1944 çулхи пушăн 6-мĕшĕнче яла Чурачăк районне кĕртнĕ, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14-мĕшĕнче ял Красноармейски районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20-мешĕнче яла Çĕрпӳ районне кĕртнĕ, 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Шурка ял канашне, 1928 çулхи юпа уйăхĕн 28-мĕшĕнчен Именккасси ял канашне, 1944 çулхи пуш уйăхĕн 3-мĕшĕнчен Еншик Чуллă ял канашне, 1960 çулхи кăрлач уйăхĕн 11-мĕшĕнчен Именккасси ял канашне, 2004 çулхи чӳк уйăхĕн 24-мĕшĕнчен Еншик Чуллă ял канашне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Сулахай Материковая
Сулахай Материковая — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Ларь-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кустантин
thumb|300px|Кустантин висанти тапхăрĕнче Кустантин (Κωνσταντινούπολις, Константину́полис, е — «Хула»; Constantinopolis, قسطنطينيه, К̣уст̣ант̣ӣниййе, Konstantinopolis) — 330—395 çулсенче Рим империн, 395—1204 çулсенче Висанти, е Хĕвелтухăç Рим империн, 1261—1453 çулсенче Латин империн, 1453—1922 çулсенче Осман империн тĕп хули.
Европăпа Азин чиккинчи, Ылтăн Мăйракапа Мрамор тинĕсĕ хушшинчи стратегиллĕ кĕпер патĕнчи Висанти Кустантинĕ христиансен империн тĕп хули — Авалхи Римпа Авалхи Грецин тĕпкĕчĕ. Вăтам ĕмĕрсенче Кустантин Европăн чи пысăк та чи пуян хули, «Хуласен Патши» (Vasileuousa Polis) шутланнă. Кустантин Кустантин патриархачĕн астулĕ пулнă, халĕ те пулать, православии чиркĕвĕсем хушшинче «чи хисепли» шутланать.
Хула ячĕсем — Висанти (Βυζάντιον), Çĕнĕ Рим (Νέα Ῥώμη, Nova Roma) (патриархăн титулĕ шутне кĕрет), Константинополь, Царьград (славянсен) тата Истампул. «Константинополь» ячĕ хальхи грек чĕлхинче сыхланса юлнă, «Цариград» — кăнтăр славянсен чĕлхисенче.
Официаллă Истампул ята 1930 çулта Ататюрк реформисене ирттернĕ тапхăрта куçарнă.
Аслă Кустантин (306—337)
180px|thumb|left|Таса Апостолсен чиркĕвĕ 180px|thumb|Аслă Кустантин Хулана Христоса парнелет (мозаика) 324 çулта, хăйсем хушшинчи вăрçăсенче çĕнтерсен, Роман империн императорĕ Аслă Кустантин пирĕн эрăччен VII ĕмĕртенпе грек колонийĕ пулнă Висанти хулинче питĕ калăпăшлă çурт-йĕр тума тытăнать — ипподрома тепĕр хутчен хăпартать, çĕнĕ керменсем çĕкленеççĕ, мăнă Апостолсен чиркĕвне, карман хӳмисене тăваççĕ, империн мĕнпур кĕтесĕнчен ӳнер ĕçесене тиесе килеççĕ. Хулари халăх йышĕ европа тата ази провинцисенчен куçса килнĕ çынсен шучĕпе темиçе хутчен ӳсет.
330 çулхи çăвăн 11-мĕшĕнче Константин официаллă Рим империн тĕп хулине Босфор çинчи хулана куçарать те ăна Çĕнĕ Рим е Кустантинят парать.
Малашне хула питĕ хăвăрт ӳсет, аталанать те тепĕр çур ĕмĕртен, Феодосий император чухне, çĕнĕрен хула хӳмисене хăпартаççĕ. Паянкуна та упранса юлнă çĕнĕ хӳмесем çичĕ сăрта — Римри чухлех — картланă.
Феодосий 395 çулта вилсен, Рим империйĕ тĕплĕнех Анăç Рим империпе Тухăç Рим империне пайланать. Анăç Рим империйĕ аркансан (476) Тухăç империне малашне те анăç терминологипе Висанти империйĕ е ахаллех Висанти, унта пурăнакансене — ромейсем тенĕ.
Юстиниан хули (527—565)
Юстиниан император тапхăрĕнче (527—565 çулсем) Кустантин хули «ылтăн ĕмĕре» кĕрет. Тепĕр пиллĕк çултан, 532 çулта хулара пысăк «Ника» пăлхавĕ хыпса тухать — хулана самаях арканать, Таса Софи соборĕ çулăмра пĕтет.
Пăлхава хаяррăн путарсан Юстиниан, чи паллă архитекторсене чĕнсе çĕнĕрен тĕп хулана туса лартать. Çĕнĕ çуртсене, храмсене тата керменсен, тĕп урамсене колоннадăсемпе капăрлатаççĕ. Уйрăмах Таса Софи соборне тăрăшса хăпартаççĕ, вăл христиансен тĕнчинче чи пысăк храм пулса тăрать, пин çул ытла — Римра Таса Петĕр соборне тăвичченех селĕмми шутланать.
Хула хăвăрт ӳссе ун чухнехи тĕнчере малтан ĕçлĕх центрĕ, каярах чи пысăк хулине çитет. Ăна ахаль «Хула» теме тытăнаççĕ. Пĕрремĕш хут «» ( — иста́нбул, вырăнти пуплевпе — ыста́мбул) турккă топонимĕ арап, кайран X ĕмĕрти тĕрĕк çăлкуçĕсенчи εἰς τὴν Πόλιν, «ис тин пόлин» — «хулана» е «хула патне» пĕлтерет — вăл Константинополь грек ятне кăштах палăртать темелле.
Хупăрлавсем, ӳкни (565—856)
180px|thumb|left|Кустантин хӳмисем Лев Исавр император 717—741çулсене тăрăмра чухне IX ĕмĕрĕн варрине çити пынă турăшпа кĕрешесси тапранать, нумай фрескăпа мозаикăна пĕтернĕ.
666—950 çулсен тапхăрĕнче хулана темиçе хутчен те арапсем тата руссем хупăрлаççĕ.
Македонисемпе Комнинсем чухнехи çĕкленĕвĕ
Комнинсен ăрăвĕн (1081—1185) тапхăрĕнче Кустантин каллех юлашки хут — Юстиниан тата Македон ăрăвĕн тапхăрĕнчи пекех мар — паллах, чĕрĕлет. Хула центрĕ анăçалла, хула хӳмисем патнелле, хальхи Фатих тата Зейрек районĕсене, куçать. Çĕнĕ чиркӳсене тата çĕнĕ император керменне (Влахернский дворец) хăпартаççĕ.
XI тата XII çĕрçуллăхсенче генуйсемпе венецисем суту-илӳ гегемонине илеççĕ те Галатăра вырнаçаççĕ.
Ӳкĕмĕ
thumb|left|200px|Хĕрес хӳтĕлевçисем Кустантинра. [[Эжен Делакруа ӳкерчĕкĕ.]]
1204 çулхи акан 13-мĕшĕнче Кустантина Тăваттăмĕш хĕрес харçине хутшăннă рыцăрьсем ярса илеççĕ, вĕсем ăна çунтарса яраççĕ те пĕтĕмпех тустараççĕ. Хула хĕрес хӳтĕлевçисен Латин империн тĕп хули пулса тăрать, кунта вара экономикăра венецисем ертсе пыма тытăнаççĕ. 1261 çулхи ута уйăхĕнче висантисем, генуйсен пулăшăвĕпе, хулана каялла тавăраççĕ те влаçа Палеологсен висанти ăрăвне параççĕ.
XIV ĕмĕрĕн варрине çитиччен Кустантин суту-илӳн пысăк центрĕ шутланнă, анчах та вăхăт иртнĕçем пушăланса пырать, хулари паллă вырăнсене венецисемпе генуйсем çĕнтерсе илеççĕ. XIV ĕмĕрĕн вĕçĕнчен пусласа Кустантина темиçе хутчен те осман турккисем туртса илесшĕн тапăçнă. Вăрçакан Мехмед султан 1452 çулта Румель карманне туса лартсан хулан шăпи тухать: 1453 çулхи çăвăн 29-мĕшĕнче чылай хушă хупăрланă хыççăн хула хапхине уçать.
Кустантин тепĕр вăйлă патшалăхăн — Осман империн — тĕп хули пулса тăрать.
Каçăсем
* Категори:Христиансен таса хулисем Категори:Кустантин * Категори:Европа историйĕ Категори:Çывăх Тухăç историйĕ
Прицак Омельян Иосифович
Омелья́н Ио́сифович Прица́к (Омелян Йосипович Пріцак; ака,7, 1919, Лука, Самбор повячĕ, Львов вăйпутлăхĕ, Поляк Республики — çу, 29, 2006, Бостон, шт. Массачусетс, АПШ) — американ историкĕ-тухăç пĕлевçи, Гарвард университечĕ профессор-эмеричĕ, Гарвардри украинистика институтне (Harvard Ukrainian Research Institute) йĕркелекенĕ тата унăн пĕрремĕш директорĕ (1973—1989), Украинăн НА ютçĕр пайташĕ, А. Крымский ячĕллĕ Тухăç пĕлĕв институтне никĕслекенĕ тата унăн пĕрремĕш директорĕ (1991—1998), хисеплĕ президенчĕ.
Ăслăх тĕпчевĕсен облаçĕ: период Авалхи вырăс патшалăхĕн малтанхи тапхăрĕ, унăн историпе çыхăннă тухăçри çăлкуçсене тĕпчени. Унсăр пуçне, хăйĕн ĕçĕсене хазарсен, печенегсен, кăпчаксен историне тĕпченĕ. М. Грушевский никĕс хывнă украин наци шкулĕн йăлисене тăсаканĕ. А. Крымскинчен вĕреннĕскер.
О. И. Прицакăн чи пысăк ĕçĕ — 5-томлă «Руç пулса кайни» («Походження Русі», «The Origin of Rus»), унăн пĕрремĕш томĕ 1981 çулта акăлчанла тухнă. Киев Руçĕ пуçланса кайнине норманн позицисене шута илсе ăнлантарнă. Çаплах вăл Н. Голб ăсчахпа пĕрле «Киев çырăвне» тĕпчесе кăларнă монографипе паллă, унта Киева хазарсем никĕсленĕ тесе ăнлантарнă.
Биографи
1919 çулхи пуш уйăхĕн 7-мĕшĕнче Украинăн Львов облаçĕнчи Лука хулинче çуралнă.
1936 çулта Тернопăль гимназийĕнчен вĕренсе тухсан 1940 çулччен Львов университетĕнче çывăх хĕвел тухăç халăхĕсен историпе филологине алла илнĕ, каярах пĕлĕвне Украина СССР ĂА аспирантуринче ӳстернĕ. 1943 çулта Германие куçса кайнă, Берлинпа Геттинген университечĕсенче вĕреннĕ.
1948 çулта тухтăр ĕçне хӳтĕлесе тĕрĕк, иран, испан тата славян пĕлĕвĕн тĕпчевçи ятне тивĕçнĕ. 1951 çулта «Stammes namen und Titularuren der altischen Volker» диссертацийĕпе хӳтлĕве тухнă, Геттинген университетĕнче алтай пĕлĕвĕпе историйĕн вĕрентӳçинче ĕçленĕ.
1952 çулта Гамбург аслă шкулне куçнă. 1961 – 1964 çулсенче АПШ-ри Сиэтлти Вашингтон университетĕнче, 1964-1989 çулсенче Гарвардра тĕрĕк профессорĕ вырăнĕнче тăрăшнă.
2006 çулхи çăвăн 29-мĕшĕнче çут тĕнчерен уйрăлнă.
Вуламалли
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:Тюркологсем, алфавитпа Категори:АПШ историкĕсем Категори:Украина тухăç пĕлевçисем
Кушкуль (Адзитаровский ял тăрăхĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
204
Вилнĕ
Категори:Çулсем