cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арейка (юханшыв)
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Стреляжка ятлă ялтан икĕ çухрăм кăнтăралла вăрманта вырнаçнă. Кăнтăралла юхса Тарбеево ял çывăхĕнче Арья шывĕпе пĕрлешет.
Арейкăн вуннăна яхăн юпă, чи пысăкки — Горбовка. Горбовкăна çавăн пекех Арейка ятлă тепĕр пĕчĕк юханшыв юхса кĕрет.
Юханшыв малтан вăрман тăрăх юхать, анатри юхăмĕнче вăрман çук, ялсем курăна пуçлаççĕ. Вĕсенчен пĕри — Тарбеево.
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Патшалăх пуçлăхĕ
Патшалăх пуçлăхĕ — çын е тытăм (орган) тĕслĕхрен, Швейцаринче, Боснипе Герцеговинăра, Сан-Марино тата ыттисенче патшалăх пуçлăхĕ коллективлă орган пулать, вăл патшалахăн аслă элчи шутланать.
Хăш пулăмсенче (тĕслĕхрен АПШ) ĕç тăвакан тытăмĕн пуçлăхĕ пулать. Урăх тĕссенче (сăмахран, Германи) - вăл элчĕлĕх функцисене çеç тивĕç пулать. Ӗлкин тепĕр уйрăм тĕссенче суд тытăмĕн е/тата саккун тăвакан тытăмĕн е/тата çĕршывăн хĕçпăшаллă вăйĕсен аслă çарпуçлăхĕ шутланать.
Раççей Федерацийĕн РФ Конституцийĕ тăрăх патшалăх пуçлăхĕ — Раççей Президенчĕ, Аслă Британипе ытти монархисенче — патша е арăм патша.
Çавăн пекех пăхăр
Патшалăх пуçлăхĕсен шучĕсем
Категори:Патшалăх
1046
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шăпăрлăвар
Шăпăрлăвар, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Арья (юханшыв)
Арья — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Уста шывĕн сылтăм юппи.
Тавралăхĕ
Арья юпписен шучĕ çирĕм ытла, вĕсенчен пысăккисем çаксем шутланаççĕ: Мăн Шыв (выр. Большая Речка), Арейка, Пăкрач (выр. Баграчка), Шĕлешке (выр. Шалежка).
Юханшыв хĕрринче çак ял хуласем вырнаçнă: Хĕрлĕ Октябрь, Кĕçĕн Арья, Тарбеево, Бобылевка, Мăн Арья, Арья (посёлок), Кочешково. Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем] :
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Пăкрач (юханшыв)
Пăкрач (выр. Баграчевка) — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Арья шывĕн сылтăм юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Мăн Панфилово ялтан виçĕ çухрăм хĕвелтухăçнелле вырнаçнă. Малтан кăнтăралла юхать, кайран çулĕ хĕвелтухăçнелле пăрăнать та çапла май юхса Бобылевка ял çывăхĕнче Арья шывĕпе пĕрлешет.
Пăкрач юппийĕсем сахал, пысăккисем çук.
Юханшыв хĕрринче Пăкрач (выр. Багрец) ятлă пушă ялпа Бобылевка вырнаçнă.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Кульков Юрий Петрович
Кульков Юрий Петрович, — философи ăçлăлăхĕсен докторĕ, профессор. 1939 çулхи утă уйăхĕн 6-мĕшĕнче Шупашкарта çуралнă.
Кун-çулĕ
1946-1956 çулсенче Мăн Сĕнтĕрти вăтам шкулта, 1956-1961 çулсенче Чăваш патшалăх педагогика институчĕн физикăпа математика факультетĕнче вĕреннĕ. Аслă пĕлӳ илнĕ хыççăн пĕр тапхăр Калайкассинчи, кайран Мăн Сĕнтĕрти вăтам шкулта ачасене вĕрентнĕ (1961-1970).
Ӗçĕсем
Юрий Кульков профессор 25 ăслăлăх ĕçĕ пичетленĕ, вăл шутра «Мировоззрение и естественнонаучное познание» монографи (1993) пысăк пĕлтерĕшлĕ ĕç шутланать.
Юрий Петрович тĕпчевĕсем философии, ăслăлăхăн тата кулътурăн пĕтĕмĕшле ыйтăвĕсемпе çыхăннă.
Пичетленнĕ ĕçсем
Категори:Чăваш ăсчахĕсем
Косъю (Илыч юппи)
Косъю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Илыч юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Павлошка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Кусьмень
Кусьмень — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Бармин Илья Елизарович
Бармин Илья Елизарович — (-), Анăç фрончĕн 16-мĕш çарĕн 23-мĕш танк бригадин танк ротин командирĕ, кĕçĕн политрук, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 12.
Шĕлешке (юханшыв)
Шĕлешке (выр. Шалежка) — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Арья шывĕн сулахай юппи.
Юрнă районĕ
Юрнă райо́нĕ (Йӱрнӹ кымдем, Йӱрнӧ кундем, Юринский район)  — Мари Эле (РФ) кĕрекен администрациллĕ-территориллĕ виçе тата муниципаллă йĕркеленӳ (муниципаллă район). Мари Элĕн анăçĕнче, Атăлăн сулахай енче вырнаçнă.
Шĕлешке (юханшыв)
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Мăн Шĕлĕк (выр. Большая Шалега) ятлă ял çывăхĕнче вăрманта вырнаçнă. Малтан кăнтăр-хĕвеланăçнелле юхать, кайран çулĕ хĕвеанăçнелле çаврăнать. Фомински ял çывăхне çитеспе пĕр çухрăм юлсан каллех кăнтăр-хĕвеланăçнелле юхма тытăнать. Чукун çултан иртсен хĕвеланăçнелле пăрăнать те Мăн Арья çывăхĕнче Арья шывĕпе пĕрлешет.
Юрнă районĕ
Администраци центрĕ — Юрнă хула евĕр паççулкă.
Грачёв Анатолий Александрович
Грачёв Анатолий Александрович — (05.06.1919-26.04.1996), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Анăç фронтăн 1-мĕш сывлăш çарĕн 309-мĕш пĕтерекен авиаци дивизин 272-мĕш пĕтерекен авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ, аслă лейтенант.
Юрнă районĕ
Район лапăкĕ 2154 çм² е 215400 га. thumb|320px|Мари Эл республикин картти
Тавралăхĕ
Атăлăн сулахай çыранĕнче вырнаçнă. Чулхула облаçĕн Воскресенски тата Воротынски районĕсемпе, тухăç енче Мари Элĕн Килемар тата кăнтăр енчен Туçи Мари районĕсемпе юнашар вырнаçнă. Атăл юппи Ветлуга района иккĕне çурать.
Район çĕрĕ тăрăх çаплах Ветлуга, Люнда, Дорогуча шыв юхать. Республика чылай пĕчĕк юхан шывпа, кӳлĕпе пуян.
Район тытăмĕ, халăх йышĕ
2005 çулхи кăрлач, 1 тĕлне районра 10 800 çын пурăннă. Нумай вырăссем пурăнаççĕ, çармăссем те чылай.
Кун-çулĕ
Района 1924 çурла, 28 йĕркеленĕ.
Çутçанталăк янтă управĕсем
Район çĕрĕ тăрăх Атăл, Ветлуга, Люнда, Дорогуча шывсем юхаççĕ. Пĕчĕк юханшыв, кӳле чылай.
Чĕрĕ пуянлăх шутĕнче: торф, тăм, хăйăр (Марьино тата Зиновьев чĕруправĕсем).
Каçăсем
*
Шĕлешке (юханшыв)
Тавралăхĕ
Мăн Шыв юппийĕсем сахал, пысăккисем çук. Икĕ вырăнта шывне пĕвеленĕ.
Юханшыв хĕрринче çак ялсем вырнаçнă: Мăн Шĕлĕк, Кĕçĕн Шĕлĕк (выр. Малая Шалега), Фомински. Арья посёлокĕ те юханшывран инçех мар ларать.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Тенекасси
Тенекасси (Тенеево) — Самар облаçĕ Кушкă районĕн ялĕ. Хунтăрча юханшывĕ хĕррринче вырнаçнă.
Палова (Нименьга юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Саръю (Илыч юппи)
Саръю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Илыч юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 91 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Турхан (Патăрьел районĕ)
Турхан, — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял. 1926 çулчен Турханкас ятлă пулнă.
Истори
1920 çулхи утă уйăхĕн 30 Пăва уесне, каярах Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕртнĕ. 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-мĕшĕнчен пуçласа 1927-мĕш çулченПатăръел уесне кĕнĕ. Ку тапхăрта ял палартнă пайланăвсен Турхан вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Мăн Патăръел районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Турхан районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 7 хыççăн Первомайски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет.
1927 çулчен Пăва уесĕн Турхан вулăсĕн администрациĕ вырнаçнă. 1935 çулхи пуш уйăхĕн пĕрремĕшпе 1939 çулхи пуш уйăхĕн çиччĕмĕшчен Турхан районĕн администрациĕ вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
1047
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Республика
Республика (res publica, «пĕрлĕхлĕ ĕç») — аслă ирĕке (влаçе) пĕр тапхăра (анчах пур чухне те мар) халăх суйланă витĕмĕн пайĕсем (органĕсем) ертсе пыракан патшалăх тытăмĕн ĕлки.
Республика ĕлкин паллисем
Республика классификацийĕ паташлăх влаçне епле туса пынинчен тата патшалăх-право субъекчĕсенче хăшне ытларах полномочипе тивĕçтернинчен килет. Е, урăхла каласан, республикăсене виçĕ параметрпа палăртаççĕ:
Кун-çулĕ
Тĕнчери хальхи патшалăхсем республика тытăмлăхĕпе йĕркеленнĕ. Республика тытăмне демократипе синонимлă шутлаççĕ пулин те, çакă тĕрĕс мар.
Пĕрремĕш республикăсем Авалхи Греципе Авалхи Римра пулнă. Вăтам ĕмĕрсенче хальхи Раççей Федерацийĕн территоринче чылай хушă Новгород çĕрĕпе Псков феодал республики (кĕске вăхăтра республика йĕрки Тĕверте, Мускавра та) пулнă. Европăра Венеци республики. 301 çулта туса хунă Сан-Марино республики паянкунччен те тытăнса тăрать.
Халĕ чылай республикăсенче патшалăх пуçлăхне (Президента) çĕршывăн пур гражданĕсем е пĕтĕм халăх суйланă парламент сасăласа ĕç вырăнне лартать. Патшалăх пуçлăхĕн влаçне Конституципе чакарма пултараççĕ — вăйлă полномочисемлĕ (АПШ, Раççей, Франци) тата церемониал-элчĕ функциллĕ (Австри, Германи, Итали).
Вăтам ĕмĕрсенчи республикăсенчен уйрăмрах, хальхи нумай демократи патшалăхĕсенче президент полномочисене те, ĕç тапхăр шутне те чарса хуни пур. Патшалăх пуçлăхĕн влаçне те, тĕрлĕ виçеллĕ, чарни пур. Республикăра пур гражданăн суйланма права пур. Танлаштарма, Венеци республикинчи дожа пурнăç тăршшĕнех пур граждан мар суйланă, çавăн пекех унăн чаракламан полномочи пулнă. Анчах, халĕ хăшпĕр çĕршывсенче суйлавсене пур çынна та хутшăнтармаççĕ. Кувейтпе Сауд Аравинче çар çыннисемпе хĕрарăмсем сасăлама пултараймаççĕ. КАР 1990-мĕш çулсенче негрсемпе мулатсен суйлав прави пулман. Эстонипе Латвире суйлав прави пĕрмай пурăнакан çынсен 2/3 пайĕн çук.
Республикăсенче дворянлăх институтне пăрахăçланă. Пур гражданăн та тан права, çапах, пĕрмай пурăнаканнисен хăшĕсен, çак территоринче çуралнă пулсан, та гражданлăх çук.
Хăшпĕр монархи-патшалăхсенче ăна пăрахăçланă (Швеци, Норвеги). Аслă Британире вара Лордсен палатинчи вырăна хăшне кăнарпа куçарса пыраççĕ, хăшне Англикан Циркĕвне параççĕ. Тепĕр республикăсенче (Итали, Франци) пурнăç тăршшипе сенаторсем пур, анчах вĕсен вырăнĕсене кăнарпа памаççĕ.
Çапах та, республика демократин синонимĕ пулмасть. Чылай çĕршывра, официаллă республика тытăмĕллĕ пулсан та, Президент суйлавĕсене чарса лартаççĕ е альтернативăсăр ирттереççĕ. Çав хушăрах нумай монархи-патшалăхсенче демократи институчĕсем тарăн тымар янă.
Республика — халĕ чи анлă саралнă политика тытăмлăхĕ. Хăш çĕршывсенчи монархи — йăлапа çеç.
Каçăсем
Категори:Патшалăх хормисем Категори:Патшалăхпа тивĕçлĕ ирĕклĕх теорийĕ Категори:Политика тытăмлăхĕсем Категори:Политологи
Мурадым
Мурадым — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 166 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453340, ОКАТО кочĕ — 80238885008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Ыхракасси
Ыхракасси, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 67 çын,  çав шутра 27 арçын, 40 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Инди-европа чĕлхисем
Истори
Инди-европа чĕлхисем кăк инди-европа чĕлхинчен пулса кайнă. Вăл чĕлхепе 8-10 пин çул каялла пурăннă çынсем калаçнă. Чĕлхе хăш вырăнта çурални çинчен темиçĕ гипотеза пур. Пĕрисем Хĕвелтухăç Европăра, теприсем Малти Азире, виççĕмĕшĕсем Европăпа Ази пĕрлешнĕ вырăнти сĕсĕнхирсенче çуралнă теççĕ.
Ушкăнсем
Инди-европа чĕлхисен юпписем: армян, анатоли, балти, герман, грек, инди, иран, иллири, итал, кельт, роман, славян, тахор чĕлхисен ушкăнĕсем. Итал, анатоли тата тохар ушкăнĕсене чĕрĕ мар чĕлсем çеç кĕреççĕ.
Каçăсем
Категори:Инди-европа чĕлхисем
Ĕмпӳлĕх
Ĕмпÿлĕх вăл — монархи.
Монархи — (μοναρχία — «пĕртытăмлăх») — 1) патшалăхăн аслă тытăмĕ пĕр çынна — монарха тивĕçтерекен патшалăх тытăмлăхĕн ĕлки, (Патша, император, султан, эмир…) кăнарлăх йĕркипе куçса пырать.
Монархи — 2) патшалăха ертсе пымалли хорма, ун чух тăрăмăн çăлкуçĕ Турă (хăйтытăмлăхĕ) е патшалăх тăрăмне сыхласа тăраканĕ (хăйтăрăмлăхĕ) пулать, этем пĕрлĕхĕнче тăрăм (влаç) хăйĕн ăс-хакалĕпе кăмал-туйăм ырлăхĕн тата халăх йăлин чыслăхĕ çинче никĕсленет, çакна пула тăрам кăнарлă та халăхпа пĕрлĕ шутланать.
Паянкунхи монархи патшалăхĕсем
Шутсене 2007 çулхи раштав, 29 тĕлне хатĕрленĕ. Уйрăм шутсенче доминионсене — монархисене — малтан акăлчан колонисем пулнисене кăтартнă, вĕсенче патшалăхăн пуçлăхĕ Аслă Британи патши (халĕ арăм-патша II Лисаветта) шутланать.
Доминионсем
Доминионсенче, е Пĕрлĕшĕвĕн патшалăхĕсенче патшалăх пуçлахĕ Аслă Британи монархĕ шутланать, унăн тытăмне генерал-губернатор ертсе пырать.
Окситан чĕлхи
Оксита́н чĕлхи, прованс чĕлхи (occitan, óucitan, çапла вуланать [], çаплах lenga d'òc, [ˈleŋɡɔ ˈðɔ(k)]; occitan, langue d’oc) — Окситанире пурăнан вырăнти халăхăн чĕлхи, Францин кăнтăрĕнче, Испанири тата Италири юнашар пурăнакан, çаплах кăштах Монакăри халăхсен чĕлхи. Ячĕсен варианчĕсем: провансаль (provençal, proençal), лимузен (lemozì), ок (lenga d’oc, langue d'oc) чĕлхе, роман (roman), трубадурсен чĕлхи (Лободанов, Морозова, Челышева, 2001, стр.=278). Раççей романисчĕсем окситан чĕлхине индоевропа чĕлхисен йышңе кĕрекен роман ушкăнĕнчи галл-роман кĕçĕн ушкăнне кĕртеççĕ. Хăшпĕр тĕпчевçĕсем (А. Кун, Г. Рольфс, В. Гарсия де Диего) роман чĕлхисен уйрăм пиреней ушкăнне кĕртеççĕ, унтах окситан, каталан, гаскон тата арагон чĕлхисене (Лободанов, Морозова, Челышева, 2001, стр.=279) кĕртеççĕ. Урăх лингвистсем окситан чĕлхине каталан чĕлхипе пĕрле окситан-роман кĕçĕн ушкăнне кĕртеççĕ. Темиçе диалект — çурçĕр тата кăнтăр ушкăнĕ — тата вырăнти калаçусем кĕреççĕ.
Хальхи вăхăтра хăйсен кулленхи пурнăçĕнче окситан чĕлхине икĕ миллиона яхăн çын усă курать.
XIII-XIX ĕмĕрсенче Францин кăнтăр çĕрĕсем Лангедок ( тепĕр майлă «ок чĕлхин таврашĕ») пек паллă пулнă. Ку вăл «çапла» сăмах окситан чĕлхинче «ок» пек илтĕннĕ пирки пулнă. Чĕлхе те вара окситан ятлă пулса кайнă.
IX-пе XIII ĕмĕрсен хушшинче окситан чĕлхи çинче питĕ нумай литература çырнă пулнă. Окситан чĕлхи юруспруденцинче тата саккунсем кăларнă вырăнта усă курăннă. 1539 çулта Франциск I Франци патши франци чĕлхине пĕтĕм патшалăхăн официаллă чĕлхи туса хунă.
Аслă Франци революциĕ хыççăн Францире ытти чĕлхесене франци чĕлхипе улăштарас ĕçе пикеннĕ. 1951 çулта, Дексон саккунне йышăннă хыççăн, окситан чĕлхине вырăнти чĕлхесемпе калаçусем шутне кĕртнĕ. Кун хыççăн ăна вĕренӳ заведениĕсенче факультативлă майпа вĕренме шанăç панă. Анчах халĕ те ку чĕлхене кулленхи пурнăçра кăна усă кураççĕ.
Диалектсем
Диалектсене виçĕ ушкăна уйăраççĕ:
Каçăсем
* Категори:Франци чĕлхисем Категори:Итали чĕлхисем Категори:Испани чĕлхисем Категори:Монако чĕлхисем Категори:Роман чĕлхисем Категори:Окситани
Кучерь
Кучерь — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Турхан (Елчĕк районĕ)
Турхан (Карабаево) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 117 çын, çав шутра 58 арçын, 59 хĕрарăм пурăннă.
Истори
1921 çулхи чӳк уйăхĕн 19-мĕшчен Тетюш уесĕн Курнавăш вулăсне, каярах вара 1927-мĕш çулченПатăръел уесĕн Курнавăш вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Чăваш Енĕн Кĕçĕн Елчĕк районне кĕнĕ. 1935 çулхи çу уйăхĕн 19-мĕшĕ хыççăн Елчĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Патăръел районне, 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăт таран Елчĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Елчĕк районĕнчи пурăнан вырăнсем
Турхан Хветĕр
Турхан Хветĕр, — сăвăçă. 1876 çулхи нарăсăн 1 Тетюш уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ) Турханкас (халĕ Турхан) ялĕнче çуралнă. Çавăнтах 1932 çулта вилнĕ.
Чăн ячĕ Васильев Фёдор Васильевич. 1898-1902 çулсенче çутçанталăк çинчен, шухăшлаттаракан тата кулăшлă сăвăсем нумай çырнă.
Каçăсем
h
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Пеженьга (Вихтомица юппи)
Пеженьга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Вохтомица юханшывăн сулахай çыранĕпе, 32 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Пысăк Упакасси
Пысăк Упакасси, — Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи сала. Вĕлтĕрен юханшывĕ хĕринче вырнаçнă.
Истори
Ял 1698 çулта никĕсленĕ. "Вăрманлă Çавал тăррине чи малтан килсе йышăннă хресченсем, 1700 çул тĕлнеллех е унччен маларах та пулĕ, пуçласа янă ял. Пулас ялĕ малтан пилĕк уйрăм касăран (околодкăсенчен) тăнă. Вĕсем тарăн Вĕлтрен çырми хĕррипе, унăн икĕ еннипе те тĕвĕленсе ларнă"
Асăннă касăсем XIX ĕмĕрте ӳссе пĕр ял пулса тăнă. Етĕрне уесне кĕнĕ. Малтан Туçа вулăсне кĕнĕ, кайран 1918 çулхи нарăс уйăхĕн 17 хыççăн Кушлавăш вулăсне, 1919 çулхи авăн уйăхĕн 28-мĕшĕ хыççăн каллех Туçа вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1928 çулхи чӳк уйăхĕн 24-мĕшĕ хыççăн Йĕпреç районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Йĕпреç районне кĕрет.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
2004 çулăн кăрлачан 1 мĕшĕнче ялта 830 çын пурăннă, вĕсенчен 408 арçын, 422 хĕрарăм. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 844 çын, çав шутра 421 арçын, 423 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Тăмта (юханшыв)
Тăмта (выр. Темта) — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Уста шывĕн сылтăм юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Петрово ятлă пушă ялтан пĕр çухрăм çурçĕрелле вырнаçнă. Мăн Горево патĕнчи пĕве çити кăнтăр-хĕвеланăçнелле юхать, кайран вара çулĕ кăнтăралла пăрăнать. Тăмта ялĕнчен тăватă çухрăм кăнтăралла Уста шывĕпе пĕрлешет.
Арья юпписен шучĕ çирĕм ытла, вĕсенчен пысăккисем çаксем шутланаççĕ: Сава, Стреляжка, Лапчăк (выр. Плоская), Козляна, Тулашкă (выр. Тулажка), Ворошиловка.
Юханшыв хĕрринче çак ялсем вырнаçнă: Петрово (пушă ял), Галкино (пушă ял), Софьино (пушă ял), Кĕçĕн Тăмта (пушă ял, выр. Малая Темта), Мăн Тăмта (пушă ял, выр. Большая Темта), Парамоновски, Мăн Горево, Рогово, Беренино, Тăмта, Мокроносово.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Лебедев Валерий Герасимович
Лебедев Валерий Герасимович, — техника ăслăлăхĕсен кандидачĕ, доцент. 1962 çулхи çĕртме уйăхĕн 19-мĕшĕнче Муркаш районĕнчи Кĕрекаç ялĕнче çуралнă.
1969-1977 çулсенче Шатракассинчи сакăр çул вĕренмелли шкулта, Шатракассинчи сакăр çул вĕренмелли çулсенче Мăн Сĕнтĕрти вăтам шкулта вĕреннĕ. 1979 çулта Чăваш патшалăх ял хуçалăх институтне вĕреме кĕнĕ те унтан 1984 çулта вĕренсе тухнă. Аслă пĕлӳ илнĕ хыççăн пĕр тапхăр (1984) Муркаш районĕнчи «Гигант» совхозра инженер пулса ĕçленĕ. 1984 çулхи чӳк уйăхĕнчен пуçласа 1986 çулхи çу уйăхĕччен Совет Çарĕнче хĕсметре тăнă. Çартан таврăнсан вăл каллех хăй малтан ĕçленĕ «Гигант» совхозăн инженерĕнче вăй хунă (1986-1987).
1987 çулхи юпа уйăхĕнче пултаруллă та ăста специалиста хăй вĕренсе тухнă ял хуçалăх академине ĕçлеме чĕнсе илнĕ. Кунта вăл малтан ăслăлăх ĕçченĕ пулса вăй хурать, каярахпа ăна машина юсавĕпе конструкци материалĕсен технологи кафедрин ассистентне куçараççĕ (1988-1992). Валерий Герасимович тимлесе ĕçленĕ кафедрăра: студентсемпе хăнăху занятийĕсем ирттернĕ, ял хуçалăх техникин çĕнĕлĕхĕсемпе пĕлĕвĕсене ӳстерес тĕлĕшпе нумай вуланă, аслирантурăна вĕренме кĕмешкĕн хатĕрленнĕ.
Мĕн шухăшлани-ĕмĕтленни пурнăçа кĕнĕ: 1993-1996 çулсенче Валерий Лебедев Санкт-Петербургри аграри университечĕн аспирантуринче вĕреннĕ, «Повышение долговечности топливоподкачивающих насосов автотракторных дизелей восстановлением сопряжения «корпус—поршень» мегаллоплакированием» темăпа диссертаци ăнăçлă хӳтăлесе техника ăслăлăхĕсен кандидачĕ ятне илнĕ.
1998 çулхи юпа уйăхĕнчен пуçласа Валерий Герасимович машина юсавĕпе конструкци материалĕсен технологи кафедрин доцентĕнче вăй хунă, 2000 çулхи нарăс уйăхĕнче ăна ял хуçалăх механизаци факультечĕн декан çумĕ пулса ĕçлеме куçарнă. Вĕрентӳпе воспитани ĕçне туса пынипе пĕрлех вăл ăслăлăхра та вăй хурать: ку таранччен унăн 15 ĕçĕ пичетленсе тухнă, çав шутра 2 патент та пур.
Юмагузино
Юмагузино — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 5161 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453336, ОКАТО кочĕ — 80238557000.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Нарăс, 1
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Йĕпрем
Йĕпрем, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 104 çын,  çав шутра 44 арçын, 60 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
1049
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Авалхи чăваш ламтайĕсем
Чăвашсен кун-çулĕнче çак çынсем самай йĕр хăварнă. Вĕсем чăвашсем мăн аслашшĕсем шутĕнче шутланаççĕ:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Чăваш Ен историйĕ
Коджеромъёль (Исакова юппи)
Коджеромъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Исакова юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Илапай
Илапай - XIX ĕмĕрти чăваш сăвăçă, юрăçă. Вăл Сарăту кĕпернинче Шурту ялĕнче çуралса ӳснĕ. Анчах Илапайăн шăпи мĕнле вĕçленни пирки паллă çук.
Пурнăçĕ
Илапай та хăйĕн пĕтĕм кил-йышĕпех, Туймăрса пекех, турккăсем патне Турцине телей шырама кайнă. Анчах унта телей тупайман, каялла тарса килнĕ. Шурту çыннисем каланă тăрăх, тăван ялĕнче юлман вăл, кунти чăвашсем пурте тĕне кĕнине курса Çĕпĕре куçса кайнă. Çак юрă чăваш халăхĕ хушшинче питĕ анлă сарăлнă. Ун пирки И. И. Одюков профессор та хăйĕн кĕнекинче çырать: "'Обманутые посулами о сказочном богатстве и вольности, чувашские переселенцы в Турции испытывали большие лишения и тяготы от эксплуатации и унижений, и разорившись, возвращались на родину. Все это нашло яркое освещение в песне 'Пока мы не были в Истамбуле', которая выступает как обвинение эмиссарам, сулившим крестьянам 'райскую жизнь' на турецкой земле. Повествование от первого лица, лица-очевидца, построение строф на противопоставлении действительности посулам ясно показывает, что песня исполнялась крестьянами, побывавшими в Турции под Стамбулом и испытавшими жизнь на новых местах, особено за границей, понявшими, что переселение не только не приносит облегчения, но ввергает в еще большие лишения, приводит к полному разорению'."
Илапайăн юрри
Илапайăн пĕр юрри упранса юлнă:
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Красноярск Ен
Красноя́рск Ен  — Раççей Федерацин Çĕпĕр федераци тăрăхĕнчи субъекчĕ; Тухăç-Çĕпĕр экономика районне кĕрет. Территорипе Раççейре енсенчен чи шултри шутланать. Лаптăкĕ — 2 366 797 км²: кăштах Казахстан е Аргентина территоринчен пĕчĕкрех, Мексикăран пысăкрах пулать.
Якку
Якку — XIX ĕмĕрте пурăннă чăваш сăвăçи-юрăçи.
Красноярск Ен
Тĕнчери администрациллĕ-территориллĕ виçесем хушшинче Якутипе Анăç Австрали хыççăн, виççĕмĕш вырăнта.
Якку
Пурнăçĕ
1904 çул валли кăларнă "Çулталăк кĕнекинче" çакăн пек йĕркесем пур: "Хусан кĕпернинче пĕр Якку ятлă пуян чăваш пур. Ӗлĕк вăл питĕ юрлăччĕ тет, мунча пек пӳрчĕ пурччĕ тет, тырă пĕр касă та акаймастчĕ тет. Пĕр ялти вĕрентекен çакна ирĕксĕрех пĕр чĕрĕк ыраш акма хушнă, сухалама та хăех укçа панă, ани çине тирĕс нумайтарах тăкма хушнă. Ку вара ача кӳмисемпе, пăтавккасемпе кунĕн-çĕрĕн ани çине тирĕс тăкнă тет. Тепĕр çулхине унăн ыраш темĕн тĕрлĕ аван пулчĕ тет: чĕрĕкрен çичĕ урапа пулчĕ тет, урапинчен вуникшер пăт тухрĕ тет. Тепĕр çул Якку çурана тирĕс тăкрĕ тет, тырри каллех темĕн тĕрлĕ аван пулчĕ тет. Çапла çуллен-çул ӳстерсе пычĕ тет, выльăх та туянчĕ тет, çурт лартрĕ тет. Халĕ çав Якку 30 ана ĕмĕрлĕхе илнĕ те, пĕр-пĕрчен хирти улпутла пурăнать. Яккун пурте аван: пӳрт ăш-чикки темĕн тĕрлĕ таса, выльăхĕсем шултăра та тутă, пахчинче мĕн тенĕ вăл пур, пĕр çĕр пуç хурт пур, тырри кирек хăçан та аван пулать. Выльăхсем валли курăк акать, мĕнпур тирĕсне ана çине тăкать. "Якку тете, эсĕ епле пĕчченех пурăнатăн?" тесен, эпĕ пĕччен те аван пурăнатăп тет, - ялта пурăнсан çынпа пĕрле ĕçмесен çук, çын тумлансан тумланмасан çук, вут-кăвартан та хăрушă, хир инçе, çӳресех кун иртет, ĕçлемесĕр вăхăт тем чухлĕ сая каять, ялта хăш чухне мĕн тăвас тенине те тума çук; кунта мана хама ирĕк, мĕн тăвас тенĕ ăна тăватăп; ялти çын кĕлтене виççĕ хутличчен эпĕ вунвиççĕ хутлатăп, хыт сухана хăçан тухмалла- ун чухне тухатăп, хире мĕн акас тенĕ ăна акатăп, çын патне кайса ларса, урама тухса ларса манăн вăхăт сая каймасть, уявра та кĕлле кайса килетĕп, вара кунĕпе килте тăратăп тет. Вăл чăнах та çапла пулмалла". Çак 1904 çул валлилĕх "Çулталăк кĕнекине" те К. П. Прокопьев хатĕрлени паллă. Вăл çырнинчен çăкă паллă: Якку юрăçă ĕçчен, самана уттинчен юлман, çутталла туртăнакан çын пулнă. Яккун "Юмăç çинчен" ятлă сăввине 1903 çулта "Çулталăк кĕнекинче" пичетленĕ. Ăнлантарса панинче çапла çырни пур: "Пирĕн чăвашсем юмăçа çӳреме питĕ юратаççĕ. Итлĕр-ха, тăвансем: пĕр Якку ятлă чăваш юмăç çинчен ак мĕнле юрă юрласа кăтартрĕ мана..." Юлашкинчен çав юрра-сăвва çырса илекенĕ çапла кăтартать: "Ман шухăшпа, çав Якку пичче сăмахĕ - тĕрĕс сăмах: юмăç вăл айван тĕттĕм çынна тилмĕртет анчах".
Красноярск Ен
1934 çулхи раштавăн 7-мĕшĕнче туса хунă. Администраци центрĕ — Красноярск хула. Хальхи чикĕсем Енисей кĕпĕрнин чиккисемпе пĕрех темелле.
Якку
Вуламалли
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Красноярск Ен
Тухăç енче Якутипе тата Иркутск облаçĕпе, кăнтăр енче Тăвапа тата Хакасипе, Кемĕр, Томск облаçĕсемпе, анăç енче Хантă-Манси тата Ямал-Ненец автономи тăрăхĕсемпе чикĕ тытать. Çурçĕрелле Кар тинĕсĕ урлă Архангельск облаçĕпе (Çĕнĕ Çĕр) кӳршĕлле.
Тахçанхи тапхăр
Авалхи çын çак çĕре малти палеолитра килнĕ тесе çирĕплетнĕ. 28—32 пин çул ĕлĕкрех Афонт тăвĕнче, 4-мĕш Куртакра, Каштанкра, Кова-вăрри, Бражное таврашĕнче çын тăнине палăртнă.
Красноярск шыв усравĕн Дербин кӳлмекĕн çыранĕнче чи ĕлĕкех пытарнисене тупнă, вĕсене каргин вăхăчĕн (29—30 пин çул каярах) конощел сивĕтни тапхăрĕнче пытарнă теççĕ. Покровка II (Малый Лог II) патĕнче чакаласа тупнă Homo sapiens тĕсне кĕрекен çынăн çамка шăмми 27740±150 çул выртнă теççĕ. . 18—24 пин çул каярах тапхăрта Ачинская тата Тарачиха таврашĕнче çын тăнă вырăн пулнă. Лиственка патĕнче вара 16,5—10 пин çул каялла тăнă, имĕш.
Бронза ĕмĕренче Андроново ялĕ патĕнче çын вилисене пытарнисене андронов культурине (п. эрч. XVII—IX ĕмĕрсенче) кĕртеççĕ.
Тавралăхĕ
Красноярск Енĕ Енисей çĕр-шывĕн лаптăкĕнче вырнаçнă. Çурçĕрĕнче Çурçĕр Пăрлă океанăн икĕ тинĕсĕн — Карпа Лаптевсен тинĕсĕ хĕррине тухать.
Лаптăкĕ 2 366 800 çм², Раççей территорин 13,86 %.
Ен Якутипе Иркут облаçĕпе тухăçра, Тувапа Хакасипе кăнтăрта, Кемĕрпе Томь облаçĕсемпе, Хантă-Мансипе Ямал-Ненец автономи тăрăхĕсемпе анăçра чикĕ тытать.
Шыв пуянлăхĕсем
Красноярск енĕ шыв янтă пуррисемпе ырлăхлă тивĕçĕннĕ. Кăнтăртан çурçĕрелле тĕнчери чи пысăк юхан шывсенчен пĕри — Енисей — кĕрлесе шывне куçарать.
Кӳлĕсем
Енĕн 86 % кӳлли Поляр çавринче вырнаçнă. Пысăк кӳллисенчен пĕри — Таймăр. Унăн шыв йăлтăрккин лаптăкĕ 4560 тăваткал çухрăм. Урăххисем: Мăн Хантă, Пясино, Кета, Лама.
Енĕн варринче 16 пине яхăн кӳлĕ. Кăнтăр çĕрĕсенче 4 пине ытла кӳлĕ шутланать.
Хăш кӳлĕсен шывĕпе сипленме те юрать. Вĕсем çаксем: Ладейное, Шира, Учум, Такар, Инкуль, Иткуль, Кăсăкуль итата урăххисем те.
Юханшывсем
thumb|300px|Мана юханшывĕ.
Управлăхсем
thumb|300px|Управлăх "Юпасем" Красноярск енĕнче пиллĕк управлăх йĕркеленĕ. Вĕсен пур çĕрĕн лаптăкĕ 8,8 млн га, ку вара енĕн 3,8% территорийĕ пулать.
тата урăх.
Енре 2 млн га анлăшлĕ 25 яваплă управ туса хунă. Малашне тата 2 млн га лаптăк калăпăшлĕ 44 заказник уйăрса тума ĕçлĕ шухăш пур.
Халăх йышĕ
thumb|250px|Ненецсем. [[1860-мĕ çулсем]] Тĕрлĕ халăх шучĕпе Красноярск Ен 2002 çакăн пек пулать :
Хăватлăхĕ (энергетика)
thumb|300px|Красноярск ГЭСĕ.
Машинă тăвакан тата металл ĕçлĕхĕ
thumb|300px|Красноярскри комбайн завочĕ.
Транспортăн инфраструктури
thumb|300px|Тĕнче аэропорчĕ "Емельяново"
Этеплĕх
Красноярск енче ĕçлеççĕ:
Театăрсем
Красноярск ен территоринче çак театăрсем пултараççĕ:
Красноярск ен театăрĕсенче çак паллă артистсем вăй хунă: Г. С. Жжёнов тата И. М. Смоктуновский — Норильск Поляр лешьен Вл. Маяковский ячĕллĕ драма театăрĕнче. Иннокентий Михайлович Смоктуновский Красноярск А. С. Пушкин ячĕллĕ драма театăрĕ çумĕнчи студире хевте пĕлӳне ӳстернĕ. Д. А. Хворостовский Красноярск патшалăх оперăпа балет тевтăрĕнче юрланă. Минусинск драма театăрĕн сцени çинче В.Г. Ян (Янчевецкий) çыравçă хăйĕн пьесисене лартнă (вылянă та).
Спорт
Красноярск енĕнче 5299 спорт хатĕрĕллĕ тĕп ĕçлет. 2007 çулта красноярск спортсменĕсем пĕтĕм раççей тата тĕнче ăмăртăвĕсенче 116 медале çĕнтерсе илеççĕ. 2007 çулта енре 360 вырăнти спорт йышлă халăхлă турнир, 20 ытла пур раççей тата тĕнче шайĕнчи ăмăртăвĕсене ирттернĕ.
Çулçӳревлĕх
1978 çулта Австрире 4-палубăллă "Антон Чехов" теплоходне тунă, халĕ вăл Енисей тăрăх Красноярскран Игаркăна çити круиз туса çӳрет.
XIX ĕмĕрте Раççейĕн чи паха уес хули шутланнă Енисейск хулин те çулçӳревлĕх пуласлăхĕ тупăçлă.
Каçăсем
Категори:Красноярск Ен
Грачёв Виктор Георгиевич
Грачёв Виктор Георгиевич — (14.12.1907(1)-15.11.1991), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 18. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра сывлăш-çар вăйĕсен Тĕп командованин 2-мĕш ятарлă тĕллевлĕ авиаци дивизин командирĕ, генерал-майор.
Барский Андрей Иванович
Барский Андрей Иванович — ( – ), Балти флочĕн Сывлăш-Çăр вăйĕсен 8-мĕш мина-торпеда авиаци дивизин 12-мĕш гварди пикировкăра бомблакан авиаци полкĕн Эскадрилья командирĕ, гварди капитанĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати -.
Эреш Сăмахлăхĕ
«Эреш Сăмахлăхĕ» — Рунетăн литратура пысăк ресурсĕсенчен пĕри.
1997 çулхи пуш, 3 Журнала. Ру уйрăмĕ шайĕпе уçăлнă. 1999 çулхи нарăс уйăхĕнчен пуçласа хăй тĕллĕ "Литература" проект ячĕпе тата  Русский журнал  пулăшнипе пурăнать.
Пĕрмай тулса пыракан электронлă вулавăш (пĕтĕм жанр эфира тухать), эрешри тĕпчев ĕçĕсем, темăллă тата автор проекчĕсем кĕреççĕ:
Адрес
Категори:Литература сайчĕсем Категори:Рунет 1997 03
Совет районĕ (Мари Эл)
Совет районĕ (Совет кундем, Советский район) — Мари Эле (РФ) кĕрекен администрациллĕ-территориллĕ виçе тата муниципаллă йĕркеленӳ (муниципаллă район). Çурçĕрте вăл республикăн Çĕнĕ Торъял районĕпе, тухăçра — Куçенер, кăнтăр-тухăçра — Моркă, кăнтăрта — Шуланкă, анăçра — Упа тата çурçĕр-анăçра — Оршанка районĕсемпе юнашар пулать.
Администраци центрĕ — хула евĕр посёлок Советский.
Районăн çĕр-шыв лаптăкĕ — е.
Истори
1917 çулчен районăн паянкунхи территорийĕ Хусан кĕпернин Патша кокша уесĕ тата Вятка кĕпернин Яранпа Уржум уесĕсен шутне кĕнĕ.
1921 çулхи кăрлач, 15 Мари АО ревкомĕ çирĕплетнипе висĕ кантон туса хунă: Куçматемьян, Краснококша тата Сернур кантонĕсем. Район территорине Краснококша тата Сернур кантонĕ шутне кĕртнĕ.
1935 çулхи кăрлач, 25 ВЦИК йышăнăвĕпе Мари автономлă облаçĕн шутĕнче Ронга районне йĕркеленĕ.
Хуçалăхĕ
Ял хуçалăх çĕрĕсен лаптăкĕ — 68467 га, çав шутра пуса — 56834 га.
Варман пурлăхĕ
Варман 35000 га е районăн 25 % лаптăкне хуплать. Район территорийĕ кăнтăр тайги ярăмĕн чăрăш, çемçе чăрăш вăрманĕ пайне кĕрет. Район вăрманĕсенче хыр, чăрăш, çемçе чăрăш, кăштах хурăн тата ăвăс ешерет.
Шыв янтă пурлăхĕ
Шывлăхпа шурлăх районăн 869 га территорине йышăнать. Пысăк шывĕ — Кĕçĕн Кунтăш, Кĕçĕн Кокшакăн юппи.
Минерал янтă пурлăхĕ
Çĕр айĕнчи усăллă чĕр управĕ: акшар, торф, тăм, хăйăр.
Палăксем
Районта 55 истори, этеплĕх тата çутçанталăк палăкĕ:
Халăх йышĕ
2006 çулхи кăрлач, 1 тĕлне районта 30.082 пин çын пурăннă, çав шутра Советскинй посёлокĕнче — 2005 çулта 10.619 пин çын.
Каçăсем
Категори:Мари Эл районĕсем
Рыбница (Исакова юппи)
Рыбница — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Исакова юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пежма (Лекшма юппи)
Пежма — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Лекшма юханшывăн сулахай çыранĕпе, 59 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
1050
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кĕрекаç (пĕлтерĕшсем)
Кĕрекаç:
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Шуланкă районĕ
Тавралăхĕ
Районăн çĕр-шыв лаптăкĕ — е. Тухăçран анăçалла — 80 см, çурçĕртен кăнтăралла — 60 çм.
Район тытăмĕ, халăх йышĕ
Район шутне 85 пурăну вырăнĕ, çаплах Шуланкă — район пăхăнăвĕнчи хула та, 3 посёлок канашĕ, 11 ял канашĕ кĕрет.
Районта 2006 çулхи кăрлач, 1 тĕлне 45177 çын пурăннă.
Çутçанталăк пурлăхĕ
Районăн 81,4% лаптăкне вăрман, 11,3% — ял хуçалăх çĕрĕсем йышăнаççĕ.
Çутĕç
2004 султа Шуланкă районĕнче ĕçленĕ:
Çаплах районта ĕçлеççĕ:
Этеплĕх
Районта 9 халăх пултарулăх ушкăнĕ ĕçлет.
Асăрхавсем
Категори:Мари Эл районĕсем
Раççей Федерацин президенчĕ
Каçăсем
* Категори:Раççей Федерацин патшалăх тытăмлăхĕ * Раççей Категори:Раççей Федераци Президенчĕн Администрацийĕ
Liste des présidents de la Russie Lista de presidentes da Rússia
Александровка (Кукарча районĕ)
Александровка  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 410 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453336, ОКАТО кочĕ — 80238887002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Ăсапуç
Ăсапуç (Смолькино) — Самар облаçĕ Сызрань районĕн ялĕ. Сызрань хулинчен 35 çх вырнаçнă.
Ялта пуçламăш шкул, фельдшер пункчĕ, культура çурчĕ, вулавăш пур.
Истори
thumb|left|Асăну комплексĕ Тетелти хыпар :
<Куçару: >
Выçлăх çулĕсенче
Локтева Н.Ю. çырса кăтартать :
<Куçару: >
Паллă çннисем
Уливанова Елена Харитоновна - самбопа тĕнче чемпионĕ.
Маматынь
Маматынь — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
1051
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Исаева Людмила Сергеевна
Исаева Людмила Сергеевна, — сăвăç, тăлмач. 1947 çулхи юпа уйăхĕн 19 Шупашкарта çуралнă.
2002 çултанпа ПÇÇП пайташĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш педагогика институчĕн ют чĕлхесен факультетне вĕренсе тухнă. Шкулсенче ачасене вĕрентнĕ. Халĕ Шупашкар экономикăпа технологи колледжĕнче акăлчан чĕлхине вĕрентет.
Ӗçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем
Йӳçкасси (Красноармейски районĕ)
Йӳçкасси, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Кĕрекаç (Муркаш районĕ)
Кĕрекаç, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял. Çавăн пекех Кĕрекаç Çеçмер ятпа паллă пулнă.
Кун-çулĕ
1920 çулхи утă уйăхĕн 23-мĕшĕччен Чикмĕ уесне кĕнĕ, кайран вара 1927 çулччен Етĕрне уесĕнче шутланнă. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Тутаркас вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Тутаркас районне кĕнĕ. 1939 çулхи кăрлачăн 16 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Хыпар агентстви
Хыпар агентстви — МХХ пулăшакан ятарлă хыпар (информации) йĕркелĕвĕ. Унăн тĕп ĕç-хĕлĕ — политика, экономика лару-тăрăвне, социаллă, этеплĕ хыпара хаçат, журнал, инçекурав, радиокалаçу редакцисене, çаплах урăх организацисене, пайăр çынсем патне хăвăрт çитересси. Агентствăн тĕп тĕллĕ ĕçĕ — çĕнĕ хыпар тупса пухасси.
Хыпар агентстви "О средствах массовой информации" саккунпа килĕшӳллĕ унăн çав хушăрах хыпара редакцилекен, кăларакан, саракан йĕркелӳсен статусĕ пур. Агентствăн ĕç-пуçĕ массăллă хыпар хатĕрĕсен право режимĕпе йĕркеленсе тăрать.
Асăрхавсем
*
Вой-Вож (Искавож юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Искавож юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Львов Андрей Степанович
Львов Андрей Степанович, — филологи ăслăлăхĕсен тухтăрĕ, аслă аçлăлăх ĕçченĕ. 1905 çулта Муркаш районĕнчи Кашмаш ялĕнчи хресчен кил-йышĕнче çуралса ӳснĕ. 1976 çулта вилнĕ.
Кун-çулĕ
Унăн ачалăхĕ çак вăхăтри çынсеннинчен нимĕнпе те уйрăлса тăман. 1922 çулта, вăтам шкултан вĕренсе тухнă хыççăн, Андрей Степанович Чĕмпĕрти халăха вĕрентес ĕçĕн Чăваш практика институтне вĕренме кĕнĕ, кайран Хусанти Хĕвелтухăç педагогика институтĕнче вĕреннĕ. 1929 çулта пулас тĕпчевçĕ çак институтăн чĕлхепе литература уйрăмĕнчен ăнăçлă вĕренсе тухнă. Аслă шкулта вĕреннĕ вăхăтра чĕлхе ыйăвĕсемпе кăсăкланнă, малашне наука ĕçне кӳлĕнме ĕмĕт тытнă.
1930-мĕш çулсенче республикăри «Канаш» хаçатра, Мускаври тĕрлĕ журналсенче Андрей Степановичăн чĕлхе наукин, шкулсенче чĕлхе вĕрентес ĕç методикин ыйтăвĕсемпе çырнă чылай статйи пичетленнĕ.
1934 çулта, Национальноçсен наука тăпчев институчĕн аспирантуринчен (Мускав) вĕренсе тухсан, Андрей Львов Шупашкарти педагогика институтĕнче ĕçлеме тытăннă, çав хушăрах ăслăлăхпа тĕпчев институчĕн чĕлхе секторне ертсе пынă, Н.И. Ашмарин профессорăн «Чăваш сăмахăсен кĕнеки» словарьне хатĕрлесе пичетлес ĕçе активлă хутшăннă. Чылай ĕçленĕ пултаруллă тĕпчевçă чĕлхе ăслăлахне аталантарас, вырăс чĕлхи учителĕсем хатĕрлес тăлĕшпе.
1958 çултанла Андрей Степанович СССР ăслăлăхсен академийĕн вырăс чĕлхи институтĕнче вăй хунă: вырăс чĕлхин авалçырулăх палăкĕсене, уйрăм сăмахсен пулăвне, чăваш чĕлхипе вырăс чĕлхи хушшинчи çыхăнусене хăш-пĕр сăмахсен этимологийĕпе çыхăнтарса тĕпченĕ, вĕсене тĕрлĕ кĕнекесемпе журналсенче пичетленĕ. 1963 çулта вăл «Очерки по лексике памятников старославянской письменности» тухтăр диссертацине ăнăçлă хӳтĕленĕ, вăл ĕç вырăс чĕлхи ăслăлăхĕнче тарăн йĕр хăварнă.
Паллă тĕпчевçе ытларах чĕлхе историйĕ, тĕрлĕ сăмахсен пулăвĕпе шăпи интереслентернĕ, ку тĕлĕшпе вăл нумай статья пичетлесе кăларнă, Андрей Степанович авалхи чăваш (пăлхар) чĕлхи урлă славян чĕлхисене кĕрсе çирĕпленнĕ сăмахсене те тĕпченĕ, вĕсен шăпи пирки чĕлхе ăслăлăхĕнче çĕнĕ сăмах каланă.
Чĕлхе тĕпчевçисем А.С. Львовăн ăслăлăх ĕçĕсене пысăка хурса хаклаççĕ.
Вуламалли
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем
Пеза (Чешьюга юппи)
Пеза — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Чешьюга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 10 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Медведево районĕ
Медведево райо́нĕ (Медведево кундем, ) — Мари Эле (РФ) кĕрекен администрациллĕ-территориллĕ виçе тата муниципаллă йĕркеленӳ (муниципаллă район). Мари Элĕн çурçĕр енче вырнаçнă.
Администраци центрĕ — Медведево хеп.
Тавралăхĕ
Районăн çĕр-шыв лаптăкĕ — е.
Халăх йышĕ
Районта 2006 çулхи кăрлач, 1 тĕлне 53718 çын пурăннă.
Асăрхавсем
Медведево районĕ
Тимĕрçĕ
мини|Тимӗрҫӗсем. Ивар Джонссон скульптор ӗҫӗ
Тимĕрçĕ — тимĕрпе ĕçлекен çын.
Истори
Ăсчахсем çирĕплетнĕ тăрăх, халăх тимĕр шăратма, унпа усă курма виçĕ пин çул каяллах пуçланă. Çак вăхăтран тимĕр ĕмĕрĕ, тимĕр тапхăрĕ пуçланнă тесе шутлаççĕ. Тĕрĕк халăхĕ «тимĕр» сăмаха китай чĕлхинчи «тиетмур - тимĕр япали» сăмахран йышăннă тесе ĕнентереççĕ.
Тĕрĕк халăхĕсен чĕлхинче «тимĕр» сăмах пĕр пек илтĕнет: тăмир (тĕрĕк), тăмур (уйгур), тимĕр (казах), дăмир (турккă), тимер, угор (пушкăрт), тимир (якут). Вĕсем тимĕртен хурçă тума пĕлнĕ. Чи çивĕч кăскăч хурçине булат (чăвашла пăлат-хурçă) тенĕ. Ылтăн Урта вăхăтĕнче Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ пĕтсен, вырăссем Хусан патшалăхне илсен кунти халăха тимĕр япаласем тума чарнă. Пăлхавсенчен хăранă. Çак йăла крепостла йĕркерен тухичченех пынă. Ун хыççăн чăваш хушшинче тимĕрçĕ япалисене ăсталасси тепĕр хут аталаннă. Çав вăхăтри тимĕрçĕ ĕçĕнчи хăш-пĕр япалан, ĕç хатĕрĕсен ячĕсем чăваш чĕлхине вырăс чĕлхинчен те кĕрсе çирĕпленнĕ.
Тимĕрçĕн ĕç хатĕрĕсем
Тимĕрçĕ тимĕрçĕ лаççинче ĕçлет.
Тимĕрçĕ япалисене тума кирлĕ тĕрлĕ тимĕр-пăхăр, тимĕр-тăмăр
Категори:Тимĕрçĕ хатĕрĕсем Категори:Профессисем
Советский (Мари Эл)
Советский — Мари Эл республикин Совет районĕн административлă тĕпĕ, хула евĕр посёлок статусĕнче.
Рунет
Руне́т — Тетелĕн вырăс эреш сегменчĕ.
Ячĕ
Рунет йышне яланхилле WWW-сайтсене çеç мар, çаплах вырăс чĕлхиллĕ электронлă почтă хатĕрĕсене, IRC-конференцисене, FTP-серверсене, вырăнти эрешсене т. ыт. те кĕртеççĕ. Вĕсемпе кирек епле çĕршывра пурăнакан вырăсла калаçакан граждансем усă курма пултараççĕ. Техника енчен Рунет вырăс кириллица кодировкине паллама пултарать.
Рунет аталанăвне вырăс чĕлхиллĕ FidoNet компьютер эрешне хутшăнакансем те хăйсен ӳсĕмне кӳнĕ.
«Рунет» ята .ru домен ятĕнчен (ăна çаплах «русский» сăмахăн икĕ малти сасă паллине усă курса) тата «нет» постфиксран (акăлчанла «эреш» (net) пулать, вăл пуплеве хăй тĕллĕн 1990-мĕш çулсен вĕçĕнче кĕрет. Термина 1997 çулхи çуркунне вырăс чĕлхиллĕ пĕрремĕш эреш колонкисен авторĕ Раффи Асланбеков шутласа кăларса хăйĕн таврашĕнчи вырăс чĕлхиллĕ тетел-этеплĕ калаçăвне кĕртнĕ, çак термин вара самантрах пурнăçа кĕчĕ. Пĕр тапхăр хутшăнакансен пĕр пайĕ илемлĕ мвр илтĕнет тесе çак ята тиркенĕ.
СССР ушкăнĕнче пулнă республикăсенче çавăн пек принцип йĕркипех «Тетелĕн урăх сегменчĕсене» те палăртма тытăннă. Çапла, «казах Тетелĕн» ячĕ «Казнет», белоруссен — «Байнет», украинсен — «УАнет», узбексен — «Узнет» т. ыт. те. Çак облаçсем «кăштах» Рунета та кĕреççĕ, мĕншĕн тесен çак çĕрсенче вырăс чĕлхипе усă кураççĕ. Çаплах Чăваштет (чăваш тетелĕ) тата Татнет (Тетелĕн тутар пайĕ) пур.
Ятпа патшалăх усă курни
Паян «Рунет» сăмахпа «Рунет парни» — «Тетелĕн раççей сегменчĕн аталанăвне ӳсĕм кӳнĕшĕн кашни çулталăкри РФ наци парни» палăртура — усă кураççĕ. Çак парнене 2004 çултанпа, .ru домен 10 çул тултарнă ячĕпе, РФ ФАПМК пулăшăвĕпе, тивĕçтереççĕ, тепĕр çулне вăл çак ведомствă патронажĕпех патшалăх статусĕнчи парне шайне кĕчĕ. Сăмаха пĕрмаях хăйĕн калаçавĕсенче РФ президенчĕ Дмитрий Медведев усă курать.
«Казнет концепцине» Казахстан правительствин йышăнăвĕсем йĕркелесе пыраççĕ.
XXI ĕмĕр
220px|thumb|«Тетел тата ăслăх: 15 çул çул çинче» конференци. Курчатов институчĕ, 2005 çулхи чӳк, 10 100px|thumb
Каçăсем
* Категори:Тĕнче эрешĕ Категори:Раççей 1991 çул хыççăн Категори:Раççейри çыхăну Категори:Акан 7-мĕшĕнчи уявсем Категори:Тетелĕн чĕлхе сферисем
Internet in Russia Runet
Исаев Мĕтри
Исаев Мĕтри (паспортри ячĕ Исаев Дмитрий Владимирович, 1905, çĕртме, 6, Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи Кавал ял - 1930, ака, 18) — чăваш çыравçи, чăваш литературин тишкерӳ ĕçне пуçарса яраканскерсенчен пĕрри.
Барсуков Александр Яковлевич
Барсуков Александр Яковлевич — ( - ), 1-мĕш Беларуç фрончĕн 1-мĕш гварди танк çарĕн 8-мĕш гварди механизăмланă корпусăн 8-мĕш гварди уйрăм мотоцикл батальонĕн мотоцикл ротин командирĕ, гварди лейтенанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ ,. Указ дати -.