cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Левуков Владимир Леонтьевич
Пултарулăх ĕçĕсем
Книга "С любовью к жизни" о детдомовской девочке, во взрослой жизни прекрасной, душевной женщине, воспитавшей двух детей,шагающей всю свою жизнь, как по острию бритвы, но всегда с любовью к жизни...
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:1950 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 1-мĕшĕнче çуралнисем
1490
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Утă, 21
Уявсем
Бельгин наци уявĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1491
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кабус бен Саид
Кабус бен Саид аль Саид (قابوس بن سعيد ال بو سعيد), — Оман султанĕ. 1940 çулхи чӳк уйăхĕн 18-мĕшĕнче Салала хулинче çуралнă. 1970-мĕш çултанпа султан вырăнне йышăнать.
Ӗçĕсем
Саид бен Теймурасран вăл уйрăлса тăрать. Кабус бен Саид кашни реала перекетлет, кашни реал унăн шухăшĕпе ĕçлемелле, патшалăх пуянлăхне пысăклатмалла.
Категори:Оман султанĕсем
Покровка (Федоровка районĕ)
Покровка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 186 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453293, ОКАТО кочĕ — 80254840001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Крутая (Соз юппи)
Крутая — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Соз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Аден кӳлмекĕ
Аден кӳлмекĕ, — Арави тинĕсĕн пайĕ. Тăршшĕ — 890 çухрăм.
Хĕрлĕ тинĕспе Баб эль Мандеб пырĕ урлă çыхăннă. Кӳлмек урлă Европăна нефть куçараççĕ, çавна май унăн экономика витĕмĕ пысăк.
Тинĕс порчĕсем
Категори:Арави тинĕсĕ Категори:Йемена географийĕ Категори:Джибути географийĕ Категори:Сомали географийĕ
1492
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Анат Качмаш
Анат Качмаш — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 493  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452876, ОКАТО кочĕ — 80233845001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Пĕрремĕш Çăкалăх
Пĕрремĕш Липовка — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Тулой
Тулой — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 54 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Çаваç Ваççа
Çаваç Ваççа (чăн ячĕ Леонтьев Василий Леонтьевич), (1906 çул, Кивĕ Тутайкасси ялĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕ) — 1976 çул, Пучинке ялĕ, Йĕпреç районĕ, Чăваш АССР, РСФСР, СССР) — чăваш сăвăçĕ.
Пурнăçĕ
1906 çулта Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи Кивĕ Тутайкасси ялĕнче çуралнă.
Тăлăха юлса ача çуртĕнче ӳçнĕ. Шупашкар рабфакĕнче, Чĕмпĕр педагогика техникумĕнче, Мускав патшалăх университетĕнче вĕреннĕ. Сĕнтĕрвăрри вăрман техникумĕнче, Çĕрпӳпе Патăрьел педагогика училищисенче, Йĕпреç районĕнчи Пучинке вăтам шкулĕнче ачасене чăваш чĕлхипе литературине вĕрентнĕ.
1976 çулта Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи Пучинке ялĕнче çĕре кĕнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Унăн ĕçĕсем хаçатсемпе журналсенче, тата пĕрлешӳллĕ сборниксенче пичетленнĕ: «Вун иккĕре», «Комсомолия», «Çĕр чĕнет», тата ыттисенче.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем
Тар-Яга
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Минск
Минск (Менск, Мінск) — Белорусин тĕп хули. Çĕршывăн транспорт çыхăнăвĕн, политика, хуçалăх, культура тата ăслăх тĕпĕ.
Тавралăхĕ
thumb|right|300px|Космосран сăнасан
Улшăнăвĕ (динамика)
thumb|170px|right|Минскра пурăнакансен йыш улшăнăвĕн графикĕ
Утă, 22
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1493
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шинер Тăрăн
Шинер Тăрăн, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Чие, Панулми йывăç, Тимĕрçкасси, Октябрь урамĕсем.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Суук-Чишме
Суук-Чишме — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 630 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453007, ОКАТО кочĕ — 80235850008.
Кунта "чăваш центрĕ" пур.
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатерленĕ йышĕнче пур.
Пурăнакан вырăнăн чăн-чăвашла вырăнти ячĕ пулма пултарать. Анчах та ăна тупса палăртман. Тупăнсан — статья ятне улăштарма тивет. Шырав малалла пырать.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Скопье
thumb|right|200px| Ско́пье (Скопје) — Македонин тĕп хули.
Вардар хĕрринче вырнаçнă.
Халăхĕ 850 пин çын (2008).
Истори
thumb|left|200px|
Каçăсем
Категори:Македони
Мăн Рыка
Мăн Рыка — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Рыка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Спасски (Спасска юппи)
Спасская — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Спасска юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Геометри
Геометри (γη — Çĕр, μετρηω — виçетĕп) — математикăн уçлăхри хутшăнусене тĕпчекен тата пĕрлештерекен уйрăмĕ.
Аден
Аден, — Йемен хули. Малтан ку хула Кăнтăр Йемен Халăх Республикипе Йемен Халăх Демократи Республикин тĕп хули пулнă. Вĕсем пĕрлешнĕ хыççăн тĕп хула шайне çухатнă.
Истори
Адан, е Асан ятпа хула авалхи Греци вăхăтенчех паллă пулнă.
1869 çулта Суэц каналне уçнă хыççăн хула витĕмĕ самай ӳснĕ. 1839—1967 çулсем хушшинче хула Аслă Британи аллинче пулнă.
Геометри
Истори
thumb|Геометри музейĕ. Лувр. Геометрие пуçарса яракансем тесе икĕпатсенчен çĕре, кĕлеткесен калăпăшне виçессине вĕренсе ăслăх туса хунă авалхи грексене асăнма пулать. Ку тăрăм япаларăшсен капĕпе вырнаçăвне çеç шута илсе ытти пахалăхсемпе енсенчен   абстракциленнипе пулса иртнĕ. Рецептсенчен пĕрлехи виçеллĕ саккунсене туса хурсан тин геометри ăслăх шайне куçать. Геометрири пĕрремĕш систематика тата çирĕплетӳ ĕçĕсене грексем туса хатĕрленĕ. Чи сумлă вырăнта п. эрч. 300 Евклид хатĕрленĕ «Пуçламăшсем» тăраççĕ. Çак ĕç халĕ те аксиоматика меслечĕпе каласа кăтартнă тĕслĕх шутланать: унта шухăшсене тӳррĕн кăтартнă тата çирĕплетмелле мар нумаях мар шухăшсенчен — аксиомăсенчен — логика йĕркипе аталантарнă.
Аден
Çул-йĕр
Хулара тĕнчепе çыхăнтаракан аэропорт пур.
Категори:Йемен хулисем Категори:Инди океанĕ хĕрринчи портсем
Галецкий Анатолий Кузьмич
Галецкий Анатолий Кузьмич Галецький Анатолій Кузьмич — (03.07.1923-25.04.1981), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 17. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 60-мĕш çарĕн 1-мĕш гварди татса тухакан артиллери дивизин 3-мĕш гварди çăмăл артиллери бригадин 206-мĕш гварди çăмăл артиллери полкĕн дивизион командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Кивĕ Тутайкасси
Кивĕ Тутайкасси, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен Шупашкар уесĕн Воскресенски вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Çĕрпӳ районне, 1929 çулхи кăрлачăн 2 хыççăн [[1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Октябрьски районне районне]], 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Октябрьски районне кĕнĕ. 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Çĕрпӳ районне кĕрет.
Паллă çынсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Верхоценко
Верхоценко — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатĕрленĕ йышĕнче пур (анчах та ăна унта, йăнăшпа пулас, "Проценко" тенĕ).
Пурăнакан вырăнăн чăн-чăвашла вырăнти ячĕ пулма пултарать. Анчах та ăна тупса палăртман. Тупăнсан — статья ятне улăштарма тивет. Шырав малалла пырать.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Хурăнлăх (пĕлтерĕшĕсем)
Хурăнлăх:
Жерар Депардье
Жера́р Депардье (тулли ячĕ Жерар Ксавье Марсель Депардьё, Gérard Xavier Marcel Depardieu; раштав, 27 1948, Шатору) — франци, артисчĕ, «Ылтăн глобус» тата «Сезар» парнисен лауреачĕ. Франци чи паха артисчĕсенчен пĕри шутланать.
Çамрăк çулĕсем
Жерарăн ашшĕ — Рене Депардьё (Dédé Depardieu Деде ятлă пулнă) Эндр департаментĕнчи Шатору́ хули çывăхĕнче (Châteauroux) ял ĕçчен çемйинче çуралнă. Вăл 1923 çулта çуралнă, анчах та аслă пĕлӳ илеймен те çырăва пĕлмен, çамрăклах çемье ферма ĕçне пăрахса хулана тухса каять, унта бляхарь пулса ĕçлет. Кунтах вăл хăйĕн пулас арăмĕпе — Алис Марийепе (ăна пурĕ те Лилетта (Lilette Mariller) тесе чĕннĕ) — тĕл пулать. Вăл çав çултах швейцари чикки çумĕнчи Юра департамĕнчи Шатору хулинче çар вĕçевçи çемьинче çуралнă пулнă. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи тапхăрĕнче Шатору нимĕç оккупацийĕ айĕнче тертленнĕ, çапах та, Деде тата Лилетта тĕл пулса пĕр-пĕрне юратса пăрахаççĕ, вăрçă вĕçлениччен кăшт маларах, 1944 çулхи нарăс, 19 хула ратушĕнче официаллă мăшăрланаççĕ. Вăрçă хыççăн çамрăк çемье чухăн пурăннă: Деде лайăх бляхарь шутланнă, анчах та патшалăх экономики сапаланнă пулнă, пĕрмай шалу тӳлемен. 1945 çулхи çуркунне вĕсен пĕрремĕш пепке — Жерарăн пиччĕшĕ — Ален çут тĕнчене килет, тепĕр икĕ çултан — 1947 çулта Елена хĕрĕ. Укçă-тенкĕ енчен лару-тăру питĕ хĕсĕк пулнă, çемья правительствăн социаллă пулăшăвне пули кăна пурнăçа майлаштарса пынă. 1948 ç. раштав, 28 Жерар çуралсан, финансă йывăрлăхĕсемсĕр пуçне, çемьери кăлтăксем тапранаççĕ: Деде эрехпе иртĕхсе каять, çапкаланса çӳрет, килте Лилетăн пĕчченех виçĕ ачапа хĕн тӳсме тивет. Тепĕртакран çичĕ çултан çемьере татах виçĕ ача — Катрин, Франк тата Эрик — çуралаççĕ.
thumb|left|175px|Пĕчĕк Жерар Елена йăмăкĕпе тата Ален пиччĕшĕпе.
Пултарулăхăн пуçламăш тапхăрĕ
thumb|right|200px|Жерар [[Парис 1965 çулта çитет.]]
Пултарулăхĕ
thumb|right|250px|Жерар Депардье Жан Люк ролĕнче, и/ф [[Беглецы (фильм)|Беглецы.]]
Фильмографи
çул — Фильм (вырăсла ячĕ) / фильм (оригинал ячĕ) — роль
Каçăсем
Категори:Франци артисчĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Раштавăн 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1948 çулта çуралнисем Категори:«Ылтăн глобус» парни лауреачĕсем
Çатракасси (Сĕнтĕрвăрри районĕ)
Çатракасси — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял Çатракасси ял тăрăхĕнчи ял. Районăн кăнтăр-хĕвелтухăç пайĕнче, Атăлтан аякра мар вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Кĕчкей вулăсне, 1927 çулхи юпа уйăхĕн 27 ял Сĕнтĕрвăрри районне, 1928 çулхи чӳк уйăхĕн 24 Куславкка районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 Октябрьски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн каллех Куславкка районне, Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет.
1927-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1 - Çатракасси ял канашĕ, 1928-мĕш çулхи чӳк уйăхĕн 28 Кивĕçурт ял канашĕ, 1929-мĕш çулхи раштав уйăхĕн 4- Çатракасси ял канашĕ Халĕ Çатракасси ял тăрăхне кĕрет.
1964-мĕш çулта Кивĕçурт ялĕ Çатракасси ялĕпе пĕрлешнĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Пухтанкасси
Пухтанкасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Кивĕ Урал
Кивĕ Урал (Старая Уралка) — Пушкăрт Республикичи Кумертау хулин Подгорный ял канашне кĕрекен чăваш ялĕ.
Демографи
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (89%).
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Кумертау
Гороховка (Федоровка районĕ)
Гороховка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 94 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453293, ОКАТО кочĕ — 80254840002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Вардар (юханшыв)
Ва́рдар (Вардар, Αξιός, Axios, Axius) — Македонин чи пысăк, Грецин паллă юханшывĕ. Тăсăлăвĕ — 388 çм, шыв-çĕр лаптăкĕ — 25,000 çм² яхăн.
Тавралăхĕ
Юханшыв Вруток ялĕ патĕнче (Македонири Гостивартан темиçе çухрăмра) пуçланать. Вардар Гостивар, Скопье тата Велес витĕр юхать, Греци чиккине Гевгелия хули патĕнче каçать, малалла Поликастро, Аксиополис витĕр юхса Эгей тинĕсне Салоники хули патĕнче, Греци çурçĕрĕнче юхса кĕрет.
Вардар бассейнĕ Македонин иккĕ виççĕмĕш пайне йышăнать. Юханшыв айлăмĕнче паха тăпра. Пур енчен те юханшыва тусем хупăрлаççĕ.
1494
Çуралнă
''Çав. пекех: Категори:1494 çулта çуралнисем''
Вилнĕ
''Çав. пекех: Категори:1494 çулта вилнисем''
Категори:Çулсем
Русаков Светозар Кузьмич
Пурнăçĕ
Вăтам шкул хыççăн Тĕп пионерсен çуртĕнчи ӳнер студийĕнче вĕреннĕ. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пуçламăшĕнче ăна Мускаври комсомол ТК Смоленск патне ĕç фронтне янă.
Новосибирскри «ТАСС чӳречисенче» (Окна ТАСС), тата «Хĕрлĕ çăлтăр» çар хаçатĕнче ĕçленĕ. 1943 çулта çара лекнĕ.
Вăрçăран таврăнсан Калинин ячĕллĕ ӳнерпе промышленность училищине вĕренме кĕнĕ. Ăна вĕренсе пĕтерсен ВГИКăн ӳнер факультетĕнче пĕлӳ пухма тытăннă. Ăна вал 1956 çулта питĕ лайăх паллăсемпе пĕтернĕ. Ун хыççăн вăл «Союзмультфильм» киностудире художник-постановщик пулса ĕçленĕ. 1986 çулта тивĕçлĕ кануна тухнă.
Ӗçĕсем
Светозар Русаков «Ну, погоди» (Эх, тăхта!) мультфильма ӳкерекенсенчен пĕри. Çавăн пекех унăн ĕçĕсен шутĕнче «Шайбу! Шайбу!», «Попался, который кусался», тата ытти мультфильмсем.
Категори:Раççей паллă çыннисем
Пурнăç çулĕпе (хаçат)
Пурнăç çулĕпе (По жизненному пути) — Чăваш Республикинчи Элĕк районĕн хаçачĕ.
Тĕп редакторĕ: Марина Леонтьева.
Вырнаçнă тĕлĕ: 429230, Чăваш Ен, Элĕк, Совет урамĕ, 35-мĕш çурт.
Электронлă адресĕ: e-mail: gazet@alikov.cap.ru.
Хаçатăн малтанхи тĕп редакторĕсем
Пĕрремĕш редакторĕ Тимофей Яковлевич Золотов (1907 çур.) пулнă. Ун хыççăн редактор ĕç вырăнĕнче Степанов А.С. (1933), Меценатова П.С. (1933-1937 ç.ç.), Куравлев В.П. (1937-1938 ç.ç), Тихонов И.Т. (1938-1940, 1947-1951 ç.ç.), Саперкин С.Ф. (1940-1944 ç.ç.), Лисин Х.И. (1944-1947 ç.ç.), Мешков А.Н. (1951-1955, 1957-1958 ç.ç.), Петров И.П. (1955-1956 ç.ç.), Чирков И.А. (1956-1957 ç.ç.), Соловьев П.Н. (1961-1962 ç.ç.), Кустиков А.Г. (1958-1961, 1965-1986 ç.ç.), Владимиров Л.М. (1986-1993 ç.ç.), Степанов В.Ф. (1994-1996 ç.ç.), Тимофеева Е.С. (1996-1998 ç.ç.) ĕçленĕ.
Каçăсем
Категори:1932 çулта уçăлнă пичет кăларăмĕсем Категори:Чăваш Енĕн хаçачĕсем Категори:Элĕк районĕ Категори:Хаçатсем, алфавитпа Категори:Чăвашла хаçатсем
Барсуково (Калтаси районĕ)
Барсуково  — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 20  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452876, ОКАТО кочĕ — 80233845002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Зидиган
Зидиган — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 60 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452094, ОКАТО кочĕ — 80244815004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Турга (Пыжа юппи)
Турга — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Пыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Чăнлă хыпарĕсем
Чăнлă хыпарĕсем (Цильнинские вести, Цильнинский вестник) — 1930 çултанпа Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕнче тухакан чăвашла хаçат.
Редакцийĕ Аслă Накаткин салинче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Пĕрремĕш тĕп редактор вырăнĕнче Н.Н. Курайкин пулса ĕçленĕ. 2006 çулта тупăнмасăр пула Цильнинские вести вырăсла хаçат ăшĕнче икĕ питлĕ чăвашла хушма евĕр тухать.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн паллă вăхăтран тухакан кăларăмсем Категори:Чăвашла хаçат-журнал
Галецкий Пётр Антонович
Галецкий Пётр Антонович Галецкі Пётр Антонавіч — (20.05.1919-20.10.1942), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 08. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Витебск облаçĕн «Победа» партизан отрячĕн сирпĕтекенĕ,.
Евклид геометрийĕ
Яланах икĕ е виçĕ виçеллĕ шутланать пулин те, нумайвиçĕллĕ евклид уçлăхĕне те куçма май парать.
Евклид геометрийĕн ятне авалхи грексен математикĕ Евклид ячĕпе ытарланă.
Хăйĕн «Пуçламăшсем» кĕнекинче, вăл çураçуллă йĕркесемпе евклид тӳремин геометрине çырса кăтартать.
Аксиомисем
Евклид «Пуçламăшсем» кĕнекинче кăтартнă аксиомăсем:
Виçĕ виçеллĕ евклид уçлăхне палăртма татах темиçе аксиома кирлĕ. Халĕ урăхла аксиомăлас йĕркесем те пур. Элементарлă геометрие туллин аксиомăлас ыйту Евклид геометрин çирĕплетĕвĕсене чертёжсăрах çак аксиомăсемпе логикăлас ыйту пуррипе Авалхи Грецире сиксе тухнă. Çакăн пек аксиомăсен тулли системине Д. Гильберт 1899 çулта хатĕрлесе çитернĕ, вăл 20 аксиомăран тытăнса тăрать, вĕсене 5 ушкăна пайланă.
Курск патĕнчи çапăçу
Курск патĕнчи çапăçу, — 1943 çулхи утă уйăхĕн 4-мĕшпе çурла уйăхĕн 23-мĕшĕ хушшинче пулса иртнĕ чи пысăк танксен çапăçăвĕ. Тĕп çапăçу Белгород облаçĕнчи Прохоровка ялĕ патĕнче утă уйăхĕн 12-мĕшĕнче пулса иртнĕ.
Нимĕçсем ку «Цитадель» ятлă тапăнса кĕмелли операци хатĕрленĕ пулнă, анчах та Хĕрлĕ çар вĕсен ĕмĕтне пурнăçлама паман. Хĕрлĕ çар малалла тапăнса кĕрсе кайса Орёл (çурла, 5), Белгород (çурла, 5), Харьков (çурла, 23) хулисене тăшман аллинчен кăларнă.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи Категори:Çапăçусем, алфавитпа Категори:Истори
Шмыга, Татьяна Ивановна
мини|Татьяна Ивановна Шмыга Татьяна Ивановна Шмыга — оперетта артисчĕ, СССР халăх артисчĕ, СССР Патшалăх парнин лауреачĕ. 1928 çулхи раштав, 31 Мускавра çуралнă. 2011 çулхи нарăсăн 3-мĕшĕнче Мускавра ĕмĕрлĕхех куçне хупать.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1947 çулта Татьяна Мусăк театр Глазунов ячĕллĕ училищине вĕренме кĕрет, тăватă çул пĕлӳ пухать. Кайран А.В.Луначарский ячĕллĕ ГИТИС-ра пĕлӳ илет, вокал енĕпе Д. Б. Белявской патĕнче ăсталăхне ӳстерет, артист ăсталăхĕн вăрттăнлăхне И.Туманов тата С.Штейн педагогсенчен туянать. 1953 çулта Татьяна Шмыга ГИТИС-ăн мусăк комеди факультетĕнчен "мусăк театăрĕн артисчĕ" астаçă тивĕçпе хевтеллĕ пурнăç çулне тухать.
Каçăсем
Категори:Раççей актрисисем Категори:ССРП халăх артисчĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сопрано Категори:Пайăр çынсем:Мускаври оперетта театрĕ Категори:Мускавра çуралнисем Категори:1928 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 31-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2011 çулта вилнисем Категори:Мускавра вилнисем Категори:Сахăр диабечĕпе вилнисем
1495
Çуралнă
''Çав. пекех: Категори:1495 çулта çуралнисем''
Вилнĕ
''Çав. пекех: Категори:1495 çулта вилнисем''
Çаврашка
right Çаврашка — лаптакăн çавракăшпа чикĕленсе тăракан пайĕ.
Çаврашка секторĕ
Çавран чĕрĕкĕ - çаврапа унăн хăш-пĕр тĕплĕ кĕтесĕ урлăшнин пайĕ. Секторăн лаптăкĕ: S=(α*r*r)/2, кунта α - пĕкĕн кĕтеслĕ виçи, радиан, r - радиус.
Çавракăш пĕккин вăрăммăшĕ
Категори:Геометри
Мăн Сес-Игол
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Синичкин Виссарион Вениаминович
Синичкин Виссарион Вениаминович, — чăваш çыравçи, сăвăçи, драматургĕ. 1936 çулхи кăрлачăн 6-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Мăн Ямаш ялĕнче çуралнă. 2003 çулхи чӳк уйăхĕн 11-мĕшĕнче чĕри тапма пăрахнă.
1985 çултанпа СССР ÇП членĕ шутланать.
Пурнăçĕ
1954 çулта Хĕрлĕ Чутай районне кĕрекен Штанашри вăтам шкултан, кайран Мускав коопераци институтĕнчен вĕренсе тухнă. Колхозра ĕçленĕ, çарта пулнă.
1979-1989 çулсенче Чăваш кĕнеке издательствинче илемлĕ литература редакторĕ, каярах Чăваш Ен Çыравçисен Пĕрлешĕвĕн çумĕнчи илемлĕ литературăна пропогандăлакан бюрон пуçлăхĕ пулнă.
Ӗçĕсем
Унăн пĕрремеш калавĕ 1968 çулта «Çамрăк коммунист» хаçатра пичетленнĕ. В. Синичкин калавсемпе повеçсем, пьесăсем, сăвăсем çырнă, куçару енĕпе те ăнăçлă ĕçленĕ. В. Козловăн «Чул утрав президенчĕ» кĕнекине, Самара çыравçин В. Мясниковăн калавĕсене чăвашла куçарнă. Унăн «Салтак амăшĕ» драмине К.В. Иванов ячĕллĕ Чăваш академи драма театрĕн сцени çинче лартнă.
Паллăрах кĕнекисем:
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Чăваш сăвăçисем
Туçи (Сĕнтĕрвăрри районĕ)
Туçи , — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял. Районăн кăнтăр-хĕвелтухăç пайĕнче, Атăлтан аякра мар вырнаçнă.
Урамĕсем
2009 çулта 48 çын пурăнать.
Кун-çулĕ
1933 çултан Куславкка районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 Октябрьски районне, 1960 çулхи ака уйăхĕн 11 Сĕнтĕрвăрри районне, Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1933-мĕш çулхтан - Нишер ял канашĕ, 1961-мĕш çулхи авăн уйăхĕн 23- Çатракасси ял канашĕ Халĕ Çатракасси ял тăрăхне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Хурăнлăх (Шупашкар районĕ)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Хурăнлăх (пĕлтерĕшĕсем) статьяра вулăр.
Хурăнлăх, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
1496
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ялгат
Ялгат (чăвашла Туссем), — Чĕмпĕр облаçĕнче уйăхсерен ирçĕлле тухакан хаçат. Тĕп редакторĕ тата ертсе пыраканĕ Татьяна Миганова.
Тиражĕ
А4 форматлă 8 питлĕ хаçат уйăхсерен 650 экземплярпа ирçĕлле тата вырăсла тухать. Хаçатăн тĕп тĕллевĕ — ирçĕпе мăкшă халăхĕсен культурине упраса хăварасси, аталантарасси.
Никĕслевçисем
Хаçата 2001 çулхи утă уйăхĕнче Чĕмпĕр облаçĕн кĕппĕрнатăрĕ хушнипе никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн периодикăллă кăларăмĕсем Категори:Ирçелле периодикăллă кăларăмсем
Староречье Агельдино (Староречье Агельдино №4022 юппи)
Староречье Агельдино — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Староречье Агельдино №4022 юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Тиня-Силова-Шор
Тиня-Силова-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сейда юханшывăн сылтăм çыранĕпе 53 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Раççей чукун çулĕсем
УАО «Раççей чукун çулĕсем» (УАО «РЧÇ») — раççей сети чукун çулсен раççей эрешĕн инфраструктурин харпăрçи, тĕнчери пысăк транспорт компанисенчен пĕри. Тулли ячĕ — Уçăллă акционер этем пĕрлĕхĕ «Раççей чукун çулĕсем». Штаб-хваттерĕ — Мускавра, Новая Басманная урамĕнче, çурт 2. Тĕп аппарачĕн пайĕсем (профиллĕ чукун çул департаменчĕсем) çаплах Каланчёвская урам, ç. 35 вырнаçнă. УАО «РЧÇ» 2003 çулхи авăн, 18 Раççей Федераци Правительствин 585-мĕш №-лĕ йышăнăвĕпе туса хунă. 2003 çулхи юпан 1-мĕшĕнче РЧÇ Чукун çулсен министерствинчен (ЧÇМ) чукун çул транспорчĕн управлении функцине илет (ЧÇМ патшалăх енчен йĕркелесе пырать). РЧÇ ЧÇМ сиситеминчи 2046 предприятирен 987-ĕшне (ведомствă активĕсен 95 % пурлăхнĕ) из 2046 хăй çумне куçарать.
Харпăрçисемпе ертӳçисем
Раçсей Федерацийĕ обществăн пĕртен пĕр акционерĕ шутланать. Патшалăх ятĕнчен акционер полномочисене Раççей Федерацин Правительстви тытса пырать. Вăлах общество президентне ĕçе илет, кашни çулах директорсен канашне йĕркелет, çул пĕтĕмлетĕвĕсене çирĕплетет.
Тытăмĕ
thumb|250px| [[ЭД4 электропуйăсМКМ]] thumb|250px|[[ВЛ10 электровус япала турттару пуйăсĕпе]] УАО «РЧÇ» чукун çул эрешне 17 филиал çине пайланă:
Кашни чукун çулăн тытăмĕнче чукун çул уйрăмĕсем (Сахалинпа Калининградрисĕр пуçне), çул пăхăнавĕн предприятисем пур.
Пĕрлешĕнни тата ярса илни
2008 çулхи юпан 8-мĕшĕнче финансă кризисĕнче лакăма лекнĕ, унчен УАО "«АЛРОСА» инвестици ушкăнĕ («АЛРОСА» алмаз тупăшлакан раççей ушкăнĕн тăван компанийĕ) шутĕнчи «КИТ Финанс» банкăн 90 % акцине туяннă (РЧÇ банкăн 45 % акцине харпăрланă) . 9 октября стало известно, что РЖД купило акции КИТ Финанс за символические 100 рублей.
Ӗç=хĕлĕ
Компанин коммерци ĕçлĕхĕн тĕп тĕлĕсем — япала тата пассажир турттарасси. УАО «РЧÇ» Раççейĕн 99 % чукун çулĕсен 85 500 км тăсăлăвлĕ магистралĕсене (харпăр компанисисемсĕр, тĕслĕхрен, Норильск чукун çулĕ тата ур.), чарăнусемпе вокзалсем, депо тата диспетчер системисене харпăрлать. 2007 çул вĕçнелле Раççейĕн 79 объекчĕнче ĕçленĕ тата пиллĕккĕшне кĕме шухăш пур.
Ӗçлĕх кăтартăвĕсем
2006 çул пĕтĕмлетĕвĕсемпе компанин усламĕ РСБУ енĕпе 59,2 млрд тенкĕ, таса усламĕ — 26,4 млрд тенкĕпе танлашнă. Япала турттарăвепе услам 105,3 млрд тенкĕне, пассажир куçарăвĕн тăкакĕ — 43,2 млрд тенкĕне çитнĕ
2005çул тĕлне чукун çул çинчи çурт-йĕр кивелĕвĕн коэффициенчĕ 70 %, пассажир вакунĕсен — 65,5 % çитнĕ. 2006—2007 çулта кивелсе тухнă майĕпе 10 % вакун паркне ĕçрен кăлармалла, вакунсен усă куру вăтам çулĕ 18 çултан иртрĕ; вĕсен 70 % сывлăш кондицилемелли системи çук. Туяннă вакунсен шучĕ 1615 виçерен (1992) 183 çити (1998) ӳкрĕ. 2006 çулта çĕнĕ 731 вакуна ĕçе кĕртме палăртнă пулин те, ку çителĕксĕр. Инвестици ресурсĕсен çитменлĕхĕ пассажир комплексĕнче, РЧÇ хаклавĕсемпе, çулне 60 млрд тенкĕрен кая мар пулать.
2009 çулхи авăн уйăхĕ тĕлне иртнĕ çулхипе танлаштарсан япала турттарасси 11,3 % ӳкнĕ.
Çулсерен УАО «РЧÇ» 1,3 млрд ытла пассажирпа 1,3 млрд тонн япала турттарать.
2006 çулта раççей чукун çулĕсем тăрăх 1352,8 млн пассажир куçарнă,ку ĕнтĕ 2005 çулхипе танлаштарсан, 33,9 млн çын е 2,5 % ытларах пулать. Çав шутра турттарнă:
УАО «РЧÇ» пĕтĕм ĕçлекенĕ— 1300 пин çын.
Инвестици программи
2007—2009 çулсене РЧÇ инвестици программи 694 млрд тенкĕ калăпăшлĕ, вĕсенчен 82 % инвестицине инфраструктурăна çĕнетме, 16 % — пуйăссене çĕнетме тăкаклама палăртнă. 2007 çулхи инвестпрограммăна 210 млрд тенкĕ калăпăшлĕ тума йышăннă, 2008 çулта —231 млрд тенкĕ, 2009 çулта —252 млрд тенкĕ.
Компани ĕç-хĕлĕнчи чи малти шухăшлă тĕлĕсенчен пĕри Кăнтăр федераци тăрăхĕнчи инфраструктурине аталантарасси. Çакна пурнăçа кĕртме 2030 çулчен 585 млрд тенкĕпе усă курма йышăннă. УАО РЧÇ президенчĕ Владимир Якунин каланипе, Раççей субъекчĕсем хăйсем çине программăна 7 % укçапа тивĕçтермелле, ытти тăкакне федераци бюджечĕ хăй çине илет.
Чылай пуйăсне Тĕвер вакун тăвакан заводĕнче тунă, 2008 çулхи раштав, 18 тĕлне вăл РЧÇ çул тăршшинчи пиннĕмĕш пассажир вакунĕпе тивĕçтернĕ.
130px|thumb|РЧÇ кивĕ логотипĕ.|ссылка=Special:FilePath/RZD-old.svg
Перспективлă проектсем
Сочире олимп вăййисене хатĕрленĕ май РЧÇ в 481,3 млрд тенкĕллĕ хăвăрт çитмелли Мускав-Адлер пуйăс пирки пĕлтернĕ.
Ребрендинг
thumb|УАО РЧÇ çĕнĕ стилĕпе хатĕрленĕ вакун 2007 çулхи çу уйăхĕнче компании ертӳçлĕхĕ корпораци имиджне улăштармалли пирки пĕлтерет. Фирма стилĕн улăштарăва темиçе тапхăрта 2007—2010 çулсенче ирттерме палăртнă. Компанин çĕнĕ логотипне BBDO янрав агентстви туса хатĕрленĕ. Çĕнĕ логотипа туса панăшăн РЧÇ компании, экспертсен хаклавĕпе, 200 000 $ тӳленĕ.
РЧÇ фирма стилĕ BBDO янрав агентстви 2007—2008 çулсенче HardCase Design берин бюровĕнче 15 йĕртен тытăнса тăракан RussianRail корпораци шрифт йыш никĕсĕнчен тапранать. Авторĕсем — Дмитрий Лавровпа Ральф дю Карруа. Компанин çĕнĕ логотипĕнче RussianRail Grotesque Medium гротеск шрифчĕпе усă курнă. РЧÇ логотипĕн вĕçĕмлĕ вариантне çаплах HardCase Design бюро BBDO агентствипе пĕрле 2007 çул вĕçĕнче хайланă.
«РЧÇ» çĕнĕ логотипĕ Kowloon-Canton Railway китай чукун çулĕсен операторĕн евĕрлĕрех.
Каçăсем
Категори:Раççей транспорт компанисем
Ильиновка (Покровка ял канашĕ)
Ильиновка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 45 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Тумликасси
Тумликасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Утă, 24
Уявсем
Симон Боливарăн кунĕ: Эквадорпа Венесуэлăра.
Вилнĕ
Категори:Кунсем
ГУЛАГ
Кун-çулĕ
240px|thumb|Мускав-Атăл канала тунă чухне Дмитровлагра хастар ĕçленĕшĕн маларах ирĕке кăларнă çыннăн хыпар хучĕ‎ thumb|250px|ГУЛАГ чурине панă водитель удостоверенийĕ, кăрлач - 1941
Тытăмĕ
Маларах асăннă кашни ӖТЛ шутне темиçе лагерь пункчĕ (тепĕр май хăй лагерĕсем) кĕнĕ. Уйрăмах Колымара ĕçлесе пурăнма йывăр пулнă .
ГУЛАГ статистики
thumb|400px|Состав заключённых ӖТЛ (ĕçлĕх-тӳрлетӳ лагерĕсене) хупнăскерсем, айăпланă статьясемпе (1940 ç., ака, 1)
thumb|400px|Революцие хирĕçлĕ е урăх питĕ хăрушăллă патшалăха хирĕçлĕ киревсĕр ĕç тунăшăн 1921—1953 çулсенче хупнăскерсен йышĕ thumb|400px|НКВД лагĕресене, колонисемпе тĕрмесене хупнăскерсен йышĕ, 1930 кăрлач, 1—1953 кăрлач, 1
Хупнăскерсен наци йышĕ
thumb|right|400px|Хупнăскерсем, наци йышĕпе, 1939 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлнелле
Тĕпчев ĕçĕсене шута илсен, 1939 çулхи кăрлачăн 1-мешĕ тĕлне ГУЛАГ системинчи йыш наци енĕпе çапла курăннă:
Çак тĕпчев ĕçĕнчех кăтартнипе, 1951 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ телнелле лагерьсемпе колонисенче хупнăскерсен йышĕ пулнă:
1980-мĕш çулсем вĕçленичченех ГУЛАГ пирки официаллă статистикăна вăрттăнлатнă пулнă, тĕпчевçĕсем архивпа паллашма пултарайман, çавăнпа та хаклавсене хупнăскерсен е вĕсен çемьин пайташĕсене ыйтса пĕлсе, е математикăллă статистика меслечĕсемпе усă курса майлаштарнă.
Архивсене уçсан, официаллă цифрăсене тупаççĕ, анчах та ГУЛАГ статистики тулли марри, тĕрлĕ уйрăмсенчи хыпарĕсем пĕр-пĕринпе майлашăнманни питĕ пысăк чăрмав кӳрет.
Официаллă хыпарсемпе килĕшӳллĕ, ОГПУ-па НКВД системинчи лагербсенче, тĕрмесенче тата колонисенче 1930-56 çулсенче пĕр харăсах 2,5 млн ытла çын (максимумне 1950-мĕш çулсен пуçламăшĕнче, уголовнăй саккунлăха хытă пăрчăкланине пула çитнĕ и социальных последствий голода 1946—1947 ).
Пĕтĕмпе ГУЛАГ али витĕр иртнĕ ĕмĕрĕн 20-мĕш – 50-мĕш çулĕсенче 10 миллион çын хăйрăнса тухнă
thumb|400px|ГУЛАГа 1930—1956 çулсенче хупнăскерсен вилĕмлĕхĕ пирки хыпар тĕслĕхĕ. ГУЛАГа 1930—1956 çулсенче хупнăскерсен вилĕмлĕхĕ пирки хыпар тĕслĕхĕ;
Экономика
thumb|200px|[[Беломор-балти каналĕ|Беломорканалта ĕçлекен чурасем]]
Каçăсем
*
1497
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кракен
thumb|Кракен Ангола патĕнчи çырансем патĕнче французсен карапне тапăнать, Монфор ӳкерчĕкĕнчен (1801). Кракена чылайĕш чухне тем пысăкăш осьминог пек ӳкереççĕ. Çавăн пекех авалхи ӳкерчĕксем çинче ăна теп пысăкăш краб е кит пек те курма пулать. Кракен, — тинĕсри тем пысăкăш йĕлмевĕс. Ăна Норвегири тата Исландири тинĕс çÿревçисем сăнласа кăтартнă. Вĕсен чĕлхинченех ячĕ те тухать.
Кракан сăнарĕ кинора тата литературăра
Кракена нумай литература тата кино ĕçĕсенче усă курнă. Альфред Теннисон, сăмахран, хăйĕн чи чаплă сонетĕнчен пĕрине кракен çинчен çырнă. Кракена Жюль Вернăн «20000 лье шыв айĕнче» кĕнекинче те тупма пулать. Джон Уиндем «Кракен вăранать» ятлă фантастикăллă роман çырнă.
«Кариб тинĕсĕн пирачĕсем 2: Вильнĕ çын сунтăхĕ» кинокартинăра Дэви Джонса кракена чĕнсе кĕларма пултаракан пек сăнласа кăтартнă.
Категори:Йĕлмевĕссем
Буралы (Нижнекачмашевский ял тăрăхĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Квантла хими
Квант химийĕ, квантла хими - хими уйрăмĕ.
Çавăн пекех
Категори:Хими
Квантовая химия
Эрехĕрри
Эрехĕрри Нижнеулу-Елга — Пушкăрт Республикинчи Йермекей районĕнчи чăваш ялĕ. Ялта вăтвм шкул, лавккасем, фельдшер пункчĕ, вулавăш пур.
Кун-çулĕ
Н. Николаев ертсе пыракан чăвашсем Байляр вулăсĕн пушкăрчĕсенчен Улу-Елга ятлă вырăн илеççĕ. 1811-мĕш çулта Улу-Елга Эрехĕррипе Уйăлка ялĕсенчен тăнă.
Морис Дрюон
Пурнăçĕ
Морисăн ашшĕ — Оренбург çынни Лазарь Кессель артист 1908 çулта çемьипех Раççейрен тухса Ниццăна куçса килнĕ. Унта вăл театрта вылянă. 21 çулта вăл хăй çине ал хунă. Ун хыççăн унăн ывăлĕ Морис усрав ашшĕн (Р. Дрюон) хушаматне йышăннă. Сорбонна университечĕн литература факультетĕнче тата Сомюра хулинчи кавалери училищинче вĕреннĕ. Пĕрремĕш калавне ("Огненная туча") Дрюон 1938 çулта çырнă. 1940 çулта вăл Луар патĕнчи çапăçăва хутшăннă. Франци капитуляцийĕ хыççăн Лондонри "Ирĕклĕ Франци" Шарль де Голль юхăмне кĕнĕ. 1943 çултанпа çар корреспонденчĕ. Жозеф Кассель тата Анна Марлипе пĕрле "Партизансен юррине" çырать. Халĕ çыравçă хăйĕн биографине пичете хатĕрлет.
Эрехĕрри
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (87%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Йермекее çитме: 4 çм , Приютово станцине 25 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Йермекей районĕ
Тюлем
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Туçи
Туçи, — Чăваш Енра вырнаçнă темиçе ял ячĕ.
Тата пăхăр
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
1498
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Прешов енĕ
Прешов енĕ (Prešovský kraj) — Словакин саккăр енĕсенчен пĕри, административлă тĕпĕ — Прешов хули. Енĕн лаптăкĕ — 8,993 çм², халăх йышĕ — 789,968 (2001). Словакин тухăçĕнче вырнаçнă, 13 районран тытăнса тăрать:
Украинăпа тата Польшăпа кӳршĕллĕ.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Наци йышĕпе
Каçăсем
Категори:Прешов енĕ
Өмет
Өмет (Ӗмĕт), — Чĕмпĕр облаçĕнче эрнесерен тутарла тухакан хаçат. Тĕп редакторĕ Халимов Исхак Хасибуллович. Тиражĕ 6000. 1989 çултанпа пуçласа тухать.
Никĕслекенĕсем
1989 çулхи раштавăн 30-мĕшĕнче Чĕмпĕр облаçĕнчи КПСС комитечĕ сĕннипе те Туган Тел ('«Тăван чĕлхе»') тутар пĕрлешĕвне туса хунă хыççăн хаçата никĕсленĕ. 1994 çултан учредитель шутĕнче облаçĕн администрацийĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн периодикăллă кăларăмĕсем Категори:Тутарла периодикăллă кăларăмсем
Утă, 25
Уявсем
Тинĕс-Çар Флочĕн кунĕ (Раççей)
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Хыркасси (Сĕнтĕрвăрри районĕ)
Хыркасси , — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял Çатракасси ял тăрăхĕял тăрăхĕнчи ял. Районăн кăнтăр-хĕвелтухăç пайĕнче, Атăлтан аякра мар вырнаçнă.
Урамĕсем
2009 çулта 16 çын пурăнать.
Кун-çулĕ
1930 çултан Куславкка районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 Октябрьски районне, 1960 çулхи ака уйăхĕн 11 Сĕнтĕрвăрри районне, Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1933-мĕш çулхтан - Нишер ял канашĕ, 1961-мĕш çулхи авăн уйăхĕн 23- Çатракасси ял канашĕ Халĕ Çатракасси ял тăрăхне кĕрет.
Галибин Николай Иванович
Галибин Николай Иванович — (02.01.1919-23.12.1972), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Беларуç фрончĕн 43-мĕш çарĕн 13-мĕш гварди перевçĕсен корпусĕн 51-мĕш уйрăм сапёр батальонĕн сапёр взвочĕн командирĕ, старшина.
Кремянка (Суводь юппи)
Кремянка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Суводь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Пăлхар чĕлхи
Пăлхар чĕлхи — индоевропа чĕлхе çемьине кĕрекен славян ушкăнĕн кăнтăр кĕçĕн ушкăнĕнчи пăлхарсен чĕлхи. Пăлхари Республикин официаллă чĕлхи. Çырулăхне кириллица никĕсĕпе тунă. Пăлхар чĕлхипе илемлĕ тата ăслăх литературин чылай. Пăлхарла калаçакан тĕнчери мĕнпур йышĕ 2014 çул тĕлне — 9 миллиона яхăн çын.
Ытти чылай славян чĕлхисемпе танлаштарсан, пăлхар чĕлхинче аналитизм тарăн тымар янă: ӳкĕмсем пачах çухалнă (вĕсен функцисем предлогсемпе сăмахсен йĕркелĕшĕ çине куçнă); палăртнă тата палăртман тата «нуллĕ» артикльпе усă кураççĕ. Славян чĕлхисем хушшинче пăлхар чĕлхинче кăна тата çывăх македон чĕлхинче артикльсем пур.
Лексикăлла пăлхар чĕлхи чиркӳ-славян чĕлхине çывăх, халиччен те тухăç славян чĕлхисенчи архаикăллă сăмахсем пур. Историри сăлтавсене пула, пăлхар чĕлхинче тĕрĕк кăкĕнчен тухнă сăмахсем нумай. Вырăс чĕлхипе пăлхар чĕлхин лексиконĕсен пĕрпеклĕхĕ чиркӳ витĕр тухать, стилилистика енĕпе пăлхар чĕлхине серб, хорват тата македон чĕлхисем çывăхрах.
Диалектсем
Пăлхар чĕлхин ареалĕ диалект енĕпе иккĕне пайланать — тухăç тата анăç калаçăвĕсем. Çак облаçсем чикки çурçĕртен кăнтăралла выртать, ѣ вырăнне уçă сасă каланин изофони уйрăмлăхне пула пайланаççĕ.
Çырулăх
Пăлхар алфавитне (българска азбука) кириллицаникĕсĕпе тунă, унта 30 саспалли:
Каçăсем
* Категори:Пăлхари чĕлхисем Категори:Молдави чĕлхисем Категори:Европа Пĕрлешĕвĕн официаллă чĕлхисем
Ирис (ӳсентӑран)
Ирис (лат. Íris) — нумай ҫуллӑ ирис йышшисен (Iridaceae) тымарлӑ туналлӑ ӳсентӑран йӑхӗ. Ириссем пур континентсенче те тӗл пулаҫҫӗ. Йӑха тӗрлӗ пуян калӑпӑшлӑ тата тӗслӗ 800 тӗс патне кӗрет. Ҫавна кура унӑн ятне Ирис (ав.-грек. ἶρῐς — асамат кӗперӗ) тесе панӑ.
Каҫӑсем
Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Ирис йышшисем Категори:Евразири флора Категори:Пахчари декоративлă ӳсентăрансем
1499
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Альфред Теннисон
thumb|Альфред ТеннисонАльфред Теннисон, — паллă акăлчан сăвăçи. 1809 çулхи çурла уйăхĕн 6-мĕшĕнче Линкольнширта çуралнă. 1892 çулхи юпа уйĕхĕн 6-мĕшĕнче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Линкольнширта çуралса ӳснĕ. Унăн поэзи çине çак тăван вырăнĕсем самай ӳсĕм кӳнĕ. Теннисон ашшĕ Плантагенет йĕхĕнчи пуп пулнă, çавна пула вăл лайăх пĕлӳ илме пултарнă. 1827 çулта вăл хăйĕн Чарльс пиччĕшĕпе пĕрле «Poems of Two Brothers» ятлă сăвăсен пуххине пичетлесе кăларнă. Сăмахран каласан, Чарльс та сăвă çырма юратнă. 1828 çулта вăл пиччĕшĕпе пĕрле Кембриджри университета вĕренме кĕрет. Анчах та ăна вĕренсе пĕтермесĕр пăрахать.
Ĕçĕсем
Альфред Теннисон пурĕ 53 кĕнеке кăларнă. Иккĕмĕш кĕнеки унăн 1830 çулта тухнă, «Poems, Chiefly Lyrical» ятлă пулнă. 1832 çулта виççĕмĕш кĕнеки тухать, унта паллă «The Lady of Shalott», «Œnone», «The Lotos-Eaters», «A Dream of Fair Women», «The Palace of Art» ĕçĕсем кĕреççĕ.
Юлашки сăвви шутĕнче «Crossing the Bar» шутланать. Вăл ăна вилес вăхăтĕн пĕр кун умĕн çырса ĕлкĕрнĕ. Унта вăл хăйĕн виллис кунĕ çывхарни çинчен, вилĕмпе килĕшни çинчен çырнă. Вăл сăвва кĕвелесе кайран Альфред Теннисона пытарнă чухне юрланă.
Литература
Категори:Аслă Бретани сăвăçисем
Хурăнлăх (Сĕнтĕрвăрри районĕ)
Хурăнлăх ( Хоронъялы), — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял. Энĕш юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Тухăç, Анăç урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Воскресенски вулăсне кĕнĕ.
Асăрхавсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри райончи пурăнан вырăнсем
Прешов районĕ
Прешов районĕ — Словакиин Прешов енĕн районĕ.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Наци йышĕпе:
Конфесси йышĕпе:
Категори:Прешов енĕ
Новониколаевка (Федоровка районĕ)
Новониколаевка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 22 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453293, ОКАТО кочĕ — 80254840004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Ҫӗпӗр ирисӗ
Ҫӗпӗр ирисӗ (лат. Íris sibírica) — нумай ҫуллӑ тымарлӑ туналлӑ ӳсентӑран; Ирис (Iris) йӑхӗн тӗсӗ, Limniris кӗҫӗн йӑхӑн, Limniris уйрӑмӗн, Sibiricae ӑстрӑмӗн, Sibiricae кӗҫӗн ӑстрӑмӗн; Хӗвелтухӑҫ тата Тӗп Европӑра тата Ҫурҫӗр Азире ӳсет.
Каҫӑсем
Категори:Ирис йышшисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Пахчари декоративлă ӳсентăрансем Категори:Евразири флора
Алтăр çăлтăр
Кун-çулĕ
Клавдий Птолемей «Альмагест» çăлтăр тӳпин каталогне кĕртнĕ.
Хура Эльмук
Хура Эльмук — чăваш сăвăçĕ, юрăçĕ. Хура Эльмук хальхи Тутарстана кĕрекен Кузнечиха районĕнче пурăннă пулас.
Алтăр çăлтăр
Кун-çулĕ
Грек халапĕ кăтартнипе, Зевс чипер Каллисто нимфăна Гера тавăрăвĕнчен çăлас тесе Алтăр çăлтăр туса хурать. Сиракузăри Филемон каласа кăтартнă пирки халапĕсенче, Зевс-пепке икĕ крит нимфине Кроносран пытарса тӳпене Алтăр çăлтăр тата Ала çăлтăр тĕсĕпе куçарать.
Хура Эльмук
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
М.Т. Казанков (Тилли Михайли) фольклорист каланă тăрăх, вăл ялтан яла юрласа çӳрекен  сакăрвунă çулалла çитнĕ хайлавçă пулнă. Унăн тăватă йĕркеллĕ тата виçĕ пысăк юрри упранса юлнă: "Вутлă тăвăл пек килчĕ Супетей", "Шапатан Тухатмăш", "Икĕ тăван". Вăл эпикăлла жанрпа çырса халăх историне, культурине чунтан-вартан юратакан питĕ пысăк талантлă çын пулнă. Унăн хайлавĕсене пĕрремĕш хут Валем Ахун пухса хатĕрленĕ "Палнай" кĕнекере пичетленĕ. Вĕсене вăл Анат Питтăпаль ялĕнче 1913 çулта çырса илнĕ. Чăвашсем нухай ханĕсенчен пысăк хур курса пурăнни те халăх асĕнче калама çук инкеклĕ йĕр хăварнă. Çав шухăшсене ĕнтĕ Эльмук хăйĕн сăввисенче çырса кăтартнă.
Алтăр çăлтăр
Кун-çулĕ
Китай астрономинче алтăрăн çичĕ çăлтăрĕ Çурçĕр алтăр (Бэйдоу) ятлă. Авал алтăрăн алли полюс çинелле кăтартнă, çавăнпа китайсем  вăхăта шутланă чухне усă курнă.
Асăрхавсем
Категори:Çăлтăрлăхсем * Категори:Катастеризмсем
Утă, 27
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Тюстей
Тюстей — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Садра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Маçак
Маçак — асатте. Тури чăвашсен калаçăвĕсенче çапла калаççĕ. Анат енчи тата анатри чăвашсем хушшинче апла каламаççĕ. Литература чĕлхинче те асатте.
Чăнлă (юханшыв)
Чăнлă (Çınlı yılğası) — Тутарстанăн Çĕпрел районĕпе Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕ тăрăх юхакан юханшыв. Сĕвен сулахай юппи.
Маçак
Анчах та «Мазяков» хушамат пур тĕлте те тĕл пулать.
Мăн Собакина
Мăн Собакина — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Собакина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 37 км.
Чăнлă (юханшыв)
Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве юпписем
Маçак
Асăрхавсем
Категори:Тăванлă хутшăнусем Категори:Килйыш тата ачасем Категори:Килйыш
Мăн Собакина
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Нотр-Дам-де-Лорет
Лорет Мари хĕрĕн чиркĕвĕ, Нотр-Дам-де-Лорет (Église de Notre-Dame-de-Lorette) — Парисăн IX тăрăхĕн католици чиркĕвĕ. Пысăках мар тӳрĕ кĕтеслĕ вырăн, тăватă урам —, Бурдалу, тата Флешье — хушшинче ларать. Чиркӳ çамки Лаффит урамĕн перспективи пулать. Чиркӳ ячĕпех юнашар Нотр-Дам-де-Лорет метро чарăнăвне тивĕçтернĕ.