cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шут тытăмĕ
Позицилле шут йĕркисем
Эхер те урăхла вуланмасан (тĕслĕхрен, пĕтĕм цифрăсне хăй евĕр (уникаллă) çыру паллисемпе кăтартмасан), x хисепе b-иллĕ цифрăсен умлă-хыçлăхĕпе çыраççĕ, сулахайран сылтăмалла разрячĕсем кĕçĕнленсе пыраççĕ:
Тĕслĕхрен, çĕр виççĕ хисепе вуннăллăшутлав йĕркинче çапла çыраççĕ:
Халĕ чылай усă куракан тăрăмлă йĕркесем:
Хутăшла шутлав йĕркисем
Хутăш шутлав йĕрки b- виçеллĕ шутлав йĕркин пĕтĕмлетĕвĕ шутланать, çаплах хăй чух вырăнлă шутлав йĕрки ĕретне те кĕрет. Хутăш шутлав йĕркин тĕпĕ ӳссе пыракан хисепĕсен x умлă-хыçлăхне йĕрĕллĕ комбинацилле çыраççĕ:
Эхер b_k=b^k хăш-пĕр b тĕрĕс, вара хутăш шутлав йĕрки b-виçеллĕ шутлав йĕркипе пĕр пулать.
Хутăш шутлав йĕркинче чи паллă вырăнли — вăхăта талăк, сехет, минутă тата çекунтă хисепесемпе çырни. Кун чух d кун h сехет m минутă s çеккунтă çеккунтăна пĕлтерет.
Фибоначчи шутлав йĕрки
Фибоначчи шутлав йĕрки Фибоначчи хисепĕсем никĕсĕпе тытăнса тăрать.
Майя шутлав йĕрки
Майя 20-лĕ шутлав йĕркипе пурăннă, çапах та вĕсен пĕр кăларса пăрахни пулнă: иккĕмĕш разрядра 20 ступенĕ мар, 18 çеç пулнă, (17)(19) хыççăн тӳрех (1)(0)(0) кайнă.
Рим шутлав йĕрки
Рим йĕрки тăрăмсăр шутлав йĕркин канонлă тĕслĕхĕ пулать. Унта цифрăсен вырăнне латтин сас паллисемпе ĕçлеççĕ: I пĕлетĕвĕ 1, V — 5, X — 10, L — 50, C — 100, D — 500, M — 1000
Тĕслĕхрен, II = 1 + 1 = 2
кунта I символĕ 1 пулать, кирек епле вырăнта та.
Тĕплĕн каласан, рим йĕркийĕ пĕтĕмлех тăрăмсăр мар пулаймасть, мĕншĕн тесен пысăкраххинчен маларах ларакан пĕчĕкрех цифра, пысăккин шутне ӳкерет, тĕслĕхрен:
IV = 4, çав хушăрах:
VI = 6
рим цифрисем вулăр.
Юлашки классен системи (ЮКС)
Хисепе Юлашки классен системи (йĕрки) вычет пĕлтерĕвĕпе юлашкисен китай теореми çинче никĕсленет.
Штерн-Броко шутлавĕн йĕрки
Штерн-Броко шутлавĕн йĕрки — Штерн-Броко йывăçĕ тĕпĕпе пурлă вак хисепсене çырмалли меслет.
Каçăсем
Категори:Хисепсем Категори:Шутлав системисем Категори:Шут тытăмĕсем Категори:Шут
Сăртлăх
thumb|right|[[Хвойница сăртлăхĕ.]] Сăртлăх — çĕр çийĕн тавралăхри çĕрсенчен çӳллĕрех хăпарса кайнă пайĕ, (тĕслĕхрен Валдай сăртлăхĕ, Вăта вырăс сăртлăхĕ, ур.). Кулленхи тĕслĕхре сăртлăха айлăмран 200 м çӳллĕ пулсан палăртаççĕ. Яланхилле сăртлăхăн курăнӳллă айăккисем çук.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çĕр пичĕн тĕсĕсем
Питекантроп
Питекантроп (от др.-греч. πίθηκος — упӑте тата ἄνθρωπος — ҫын, этем), е упӑтеҫын, е «ява этемӗ» (лат. Homo erectus erectus) — шыраса ҫавса тупнӑ ҫынӑн кӗҫӗн тӗсӗ, ӗлӗк ӑна эволюцири австралопитексемпе неандерталецсен хушшинчи сыпӑк тесе шутланӑ. 1 млн тата 700 пин. ҫулсен хушшинче пурӑннӑ теҫҫӗ. Хальхи вӑхӑтра питекантропа Homo erectus (гейдельберг ҫыннипе Европара тата синантроппа Китайра) тӗп варианчӗ теҫҫӗ. Ява ҫыннин тӳрӗ несӗлӗ Флорес ҫынни пулма пултарать тесе шутлаҫҫӗ.
Уҫнин кун-ҫулӗ тата классификаци
Питекантроп (Pithecantropus) термина пӗрремӗш хут 1866 ҫулта, упӑтепе ҫын хушшинчи пулма пултарнӑ сыпӑка палӑртма Эрнст Геккель сӗннӗ.
Каҫӑсем
Категори:Палеолит Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Антропогенез Категори:Приматсем
1635
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Байбулат
Байбулат — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 244 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452222, ОКАТО кочĕ — 80256845002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Купрат
Купрат (Кубрат, Χουβρατις), Кроба́т (Кробат), Курба́т, Курт (Куртъ) — Аслă Пăлхар патшалăхне йĕркелекенĕ, çав патшалăхăн патши, Тулă ăрăвĕнчен тухнă ĕмпӳ. Вăл 605 çулта çуралнă. 660 çулта Аслă Купрат вилнĕ.
Истори çырăвĕсем, археологи чăнлавĕсем
thumb|right|250px|Аслă Пăлхар, 650 ç. Купрат кăтригур пăлхар йăхĕсенчи Тулă ăрăвĕнчен тухнă. Пĕчĕкренех пулас паттăр ăс-хакалне Висанти император килĕнче пухса ӳснĕ, 12 çулта тĕне кĕнĕ.
Эжен Дюбуа
Мари Эжен Франсуа Тома Дюбуа (нидерл. Marie Eugène François Thomas Dubois; 28 кӑрлач 1858, Эйсден, — 16 раштав 1940, Хален) — нидерландсен антропологӗ. 1891 ҫулта пӗрремӗш хут питекантроп шӑммисене Ява утравӗнче тупнипе чапа тухнӑ.
Купрат
Истори çырăвĕсем, археологи чăнлавĕсем
632 çулта Купрат хăйĕн куккăшĕн — Урханăн астулне йышăнса юлнă. 635 çулта Купрат пуян грек çыннин хĕрне — Евдокие — качча илнĕ. Висанти императорĕ Иракли Купрата патрики ятне (санне) тивĕçтернĕ. Анчах та Христос тĕнĕ каганатра малалла сарăлайман. Купрат хăй те каярахпа пăлхарсен авалхи тĕнне таврăннă пулас.
Унăн вилтăприне 1912 çулта Украина çĕрĕнчи Полтава облаçĕнчи Кĕçĕн Переçĕпĕн чиркӳллĕ ял çумĕнчи улăп тăпринче тупнă. Чылай ылтăн тата кĕмĕл япаласем, Купрат ячĕллĕ пичет çĕр айĕнче темиçе ĕмĕр упранса выртнă. Хальхи историксем тата ытти тĕпчевçĕсем валли ку тупăнусем иксĕлми те пархатарлă пихелсем пулаççĕ.
Каçăсем
Категори:Аслă Пăлхар
57
Пулăмсем
Китай: Вăтам Ази: Авалхи Япони Авалхи Корей Перси
Вилнĕ
Категори:Çулсем
50er
Михайлов Виталий Михайлович
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1984 çулта И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университетĕнчен, Чулхулари Атăл тăрăхĕнчи кадр центрĕнчен вĕренсе тухнă. В. М. Михайлов Красноармейскинчи 2-мĕш вăтам шкулта 1992 çултанпа вăй хурать. Пĕтĕм тĕнчери Экономика тата Вĕрентӳ Бизнесĕн Центрĕнче “Хальхи экономика” программăпа ятарлă курсра вĕреннĕ. Пĕтĕм Раççейри “Çулталăкри учитель — 1997” конкурса хутшăннă.
“Çулталăк шкулĕ — 2000” республика конкурсĕн лауреачĕ. “Чи лайăх класс ертӳçи — 2008” районти конкурсра 2-мĕш вырăна тивĕçнĕ, республикăри конкурс финалисчĕ. Вăл вĕрентнĕ тата вĕрентекен ачасем географипе тата экономикăпа республикăра ирттернĕ олимпиадăсенче пĕр хут çеç мар призерсем пулса тăнă.
Чи пысăк квалификациллĕ учитель ĕçре яланах çĕнĕ мелсем шырать, вĕсене пурнăçа кĕртме çине тăрать. Унăн урокĕсем питĕ тарăн та анлă пĕлӳллĕ, кăсăк тата асра юлмалла иртеççĕ. Тăтăшах дидактика материалĕсемпе, чăваш чĕлхи урокĕсенче вара опорлă сигналсемпе, блок-схемăсемпе, тапăлсемпе, тест тата пултарулăх ĕçĕсемпе усă курать. Вĕренекенсен психологи уйрăмлăхĕсене пĕлни, педагогикăри çĕнĕ технологисемпе методикăна ĕçе кĕртни Виталий Михайловича ӳсĕмсем тума пулăшаççĕ те ĕнтĕ.
Педагог стандартлă мар уроксен активлă формисемпе усă курать. Унăн пултарулăх лабораторийĕ те пуян. Уроксенче вĕрентĕвĕн техника хатĕрĕсемпе, çав шутра компьютерпа та, усă курать, мультимедиллĕ материалсем, калăпăр, К. В. Иванов, Çеçпĕл Мишши, Петĕр Хусанкай, Д. Исаев-Авраль, Юрий Сементер, Элли Юрьев пултарулăхне сăнлакан слайдсем хатĕрленĕ. Унăн ырă опычĕпе паллашма урăх çĕрти ĕçтешсем те килсе çӳреççĕ. Акă, Сĕнтĕрвăрри районĕнчи, Пушкăртстанри чăваш чĕлхипе литературин вĕрентӳçисем В. М. Михайлов урокĕсене пысăк шая хурса хакларĕç. Районти чăваш чĕлхипе литературине, тăван ен культурине вĕрентекен учительсен пултарулăх ушкăнĕн пайташĕ пулнă май, Виталий Михайлович “Уçă урок планĕсем” методика пулăшу кĕнекине редакцилесе кăларнă. Вăл — обществознанипе, экономикăпа тата правăна вĕрентессипе элективлă тата профиллĕ курссен авторĕ те.
Пултаруллă педагог ертсе пынипе ачасем тĕпчев ĕçĕсем те çыраççĕ. Ав, “Эткер” ирттернĕ “Манăн кил тата манăн тăвансем” конкурсра “Хавал” кĕтес пайташĕсем — Наташа Порфирьевапа Ольга Николаева — 2—3-мĕш вырăнсене çĕнтерсе илнĕ. А. С. Пушкин çуралнăранпа 140 çул çитнине халалланă ăслăлăхпа практика конференцийĕнче вара Наташа Порфирьева “Чăвашсен этнокультури тата экологи” докладпа 2-мĕш вырăна тивĕçнĕ. Алина Михайлова, Оксана Ивановапа Алина Федорова ĕçĕсене К. В. Иванов ячĕллĕ литература музейĕнче кăтартнă. Евгений Кусков чăваш классикĕ К. В. Иванов çуралнăранпа 115 çул çитнине халалланă республикăри уçă конкурсăн “Экскурси” номинацийĕнче пĕрремĕш вырăна тухнă. Ольга Васильевапа Майя Литова “Exselsjor — 2003” конференци-фестивальте пĕрремĕшсем пулса тăнă, диплома тата “Тăван çĕр шывăн пулас ертӳçисем” ылтăн медале тивĕçнĕ. Виталий Михайлович вĕренекенĕсем — Мальвина Спиридонова, Татьяна Андреева, Маргарита Иванова, Анастасия Павлова, Наталия Григорьева, Наташа Иванова, Алексей Михайлов, Павел Данилов, Михаил Петров, Серафима Григорьева, Марина Афанасьева, Евгения Филимонова, Элеонора Гаврилова тата ыттисем те тĕрлĕ шайри конкурссенче палăрнă. Экономика учителĕ те пулнă май, В. М. Михайлов ачасем пасар экономики хуçаланнă тапхăрта çухалса ан кайччĕр тесе тимлет.
Унăн вĕренекенĕсем çуллен пултарулăх, ăслăлăхпа тĕпчев ĕçĕсем — бизнес-плансем, бизнес-проектсене, бизнес шухăшсене тата авторефератсене хатĕрлесе хӳтĕлеççĕ. Калăпăр, Евгений Хитрин, Алексей Григорьевпа Виталий Яковлев, Татьяна Андреева, Вероника Юзько ĕçĕсем тĕрлĕ шайра палăрнă. 2003 çулта, сăмахран, Сергей Васильев обществознани, экономика тата право енĕпе йĕркеленĕ олимпиадăра пĕрремĕш пулнă, Татьяна Григорьева 2005 тата 2006 çулсенче 7-мĕш тата 5-мĕш вырăнсене тивĕçнĕ. Светлана Нестерова, Наталия Григорьева, Наталья Иванова, Марина Данилова — обществознанипе Пĕтĕм Раççейри дистанци олимпиадине, Ксюша Васильева, Кристина Артемьева, Наталия Григорьева, Наталья Иванова, Наташа Малинина, Елена Семенова, Алена Якимова çамрăк журналистсен Пĕтĕм Раççейри интернет-олимпиадине хутшăннă. Класс ертӳçи пулнă май, Виталий Михайлович вĕренекенсен обществăри хастарлăхне, яваплăхне, интеллектуаллă пултарулăхне хăпартас тĕлĕшпе çине тăрать. Этеплĕх ыйтăвĕпе вăл час-часах усăллă сĕнӳ-канашсем парать. В. М. Михайлов ачана уйрăммăн аталантарас енĕпе — комплекслă воспитани, ача çемйипе ĕçлес тĕлĕшпе ятарлă программăсем туса хатĕрленĕ. Унăн вĕренекенĕн ĕç-хĕлĕн мониторингĕн, рейтинг карттипе портфолион (ӳсĕмсен папкин) ĕç опытне пĕтĕмлетнĕ тата ытти ĕçтешĕсем хушшинче сарма йышăннă. В. М. Михайлов обществăллă пысăк ĕç тунипе те палăрса тăрать.
Виталий Михайлович халăх сăмахлăхне пухас тĕлĕшпе те нумай вăй хурать. Кунсăр пуçне маттур учитель “Халăх йăли-йĕрки — пурнăç тĕрекĕ” проект авторĕ тата ертӳçи. Çак проект 2005 çулта класс тулашĕнчи мероприятисен сценарийĕсен республикăри конкурсĕнче пĕрремĕш вырăн йышăннă. “Вĕрентӳ” наци проектне пурнăçлас çĕрте çитĕнӳсемшĕн район пуçлăхĕн парнине тивĕçнĕ. Вĕрентӳпе этеплĕх ĕçне çĕнĕлĕхсем кĕртес енĕпе палăрнăшăн вара Виталий Михайловича Раççейри тата Чăваш Енри Вĕрентӳ министерствисен Хисеп хучĕсемпе чысланă.
Пĕлтĕр вăл Раççей Федерацийĕнчи чи лайăх учительсен конкурсне хутшăннă, 100 пин тенкĕ парнене тивĕçнĕ. 2010 çулта Чăваш енри чи лайăх учительсен конкурсне хутшăннă, 50 пин тенкĕ парнене тивĕç пулнă. Çав çулах "Раççей пĕтĕмĕшле вĕрентĕвĕн хисеплĕ ĕçченĕ" кăкăр çине çакмалли паллăпа чысланă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Шпицберген
thumb|300px|Шпицберген архипелагĕ. Шпицбе́рген (ав. вырăс. Грумант, Svalbard (Свальбард)) — Çурçĕр Пăрлă океанн, 76°26' тата 80°50' çурçĕр широти хушшинче, Гринвичран 10° тата 32°тухăç долготи хушшинчи сарăлчăк поляр архипелагĕ.
Норвеги патшалăхĕн чи çурçĕр пайĕ. Административлă тĕпĕ – Лонгьир. Хуçалăх ĕç-хĕлне, Норвегисер пуçне, архипелагăн ятарлă статусĕпе, Раççей Федерацийĕ тытса пырать, Анăç Шпицберген утравĕнче раççей пурăну вырăнĕ – Баренцбург хули.
Тавралăхĕ
Пысăкрах утравĕсем:
Çутçанталăк никĕсĕсем
Ту çĕр-пичĕ. Утравăн чи пысăк тӳпи – Анăç Шпицбергенри Ньютон тăвĕ (1 712 м). Пăрлăхĕ 35,1 пин çм² лаптăка йышăнать – архипелагăн çуррине ытла.Çыранĕсем фьордсемпе касăлса пĕтнĕ. Вечная мерзлота (сийĕн хăвачĕ 200 м çитет).
тундрăн ӳсен-тăранлăхĕ – карликлă хурăн, карликлă хăва, мăксем, лишайниксем. Сĕт ĕçекенсенчен утравсенче шурă упа, çурçĕр пăланĕ, çурçĕр тилли, хир шăши тата Гренландирен куçарса килнĕ овцебык; тинĕс чĕрчунĕсем – нерпа, гренланди тӳленĕ, китсем. 90 яхăн вĕçен кайăк тĕсĕ, вĕçсе кайнă чух – 110 тĕс ытла.
Çур территоринче ытла çутçанталăк управĕсем.
Арктика климачĕ анăçра ăшă Шпицберген юхăмĕпе (Гольфстрим пайĕ) çемçенет. Çыран хĕрринчи сывлăш вăтам температура +4,4 °C (утăра) −10…−14 °C (кăрлачра). Чи ăшă палăртна температура +24,5 °C (утă, 1978), чи сивви −46,3 °C (пуш, 1986).
Халăхĕ
thumb|300px|right|[[Баренцбург]] Архипелаг халăхĕ – 2 400 çынна яхăн (2005 çулта), çав шутра: Чи пысăк пурăну вырăнĕ – Лонгьир, 2 075 çын, чылайăшĕ – норвегсем. Вăлах архипелагăн административлă тĕпĕ пулать.
Урăх пурăну вырăнĕсем:
thumb|300px|right|Лонгийербюен
Каçăсем
Категори:Шпицберген Категори:Архипелагсем
Куер-Игол
Куер-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Оккын-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Ирхи апат
thumb|250px|Европăри ирхи апат Ирхи апат – ирхине пĕрремĕш хут апатланни. Нумай чухне вăл тул çутăлса кун пуçланиччен пулать. Хăна çурчĕсене ирхи апат ялан тенĕ пекех тулли тата тулли мар пансионсен шутне кĕрет. Чăвашсем ытти хăш-пĕр халăхсем пек ирхи апата ĕнерхи апатран йĕркелемен, яланах ирпе вĕри апат пĕçернĕ. Халĕ те вăл йĕрке пĕтмен-ха.
Немдеж (Ярань юппи)
Немдеж — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Ярань юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 64 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Типнер
Типнер, — Чăваш Енĕн Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Бичурин, Çĕнĕ, Совхоз урамĕсем.
Истори
1927 çулчен Шупашкар уесĕн Шемшер вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хальхи вăхăтчен Шупашкар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
1637
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1636
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Байкибашево
Байкибашево — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1346 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452382, ОКАТО кочĕ — 80234812001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Юнко-Вож (Лыа-Ю юппи)
Юнко-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лыа-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 28 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
58
Пулăмсем
Рим: Китай:
Асăрхавсем
Категори:Çулсем
50er
Новоалексеевка (Мияки районĕ)
Новоалексеевка  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 7 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452095, ОКАТО кочĕ — 80244845003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Кудеиха
Кудеиха, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял. Хĕр çырми хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 707 çын,  çав шутра 323 арçын, 384 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1927 çулччен Улатăр уесне кĕнĕ. Малтан Сиява вулăсне кĕнĕ, кайран, 1924 çулхи ака уйăхĕн 20-мĕшĕ хыççăн, Пăрачкав вулăсĕн шутĕнче пулнă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Пăрачкав районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕ хыççăн Çĕмĕрле районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Пăрачкав районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Подборный
Подборный, — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 35 çын, çав шутра 18 арçын, 17 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Реутов (пĕлтерĕшсем)
Ре́утов — хушамат. Паллăраххисем:
Чĕнер
Чĕнер, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Истори
У. Чебоксарский с 17. Вол. Воскресенская с 17. Р-н Мариинско-Посадский с 1.10.27, Октябрьский с 17.3.39, Козловский с 14.7.59, Мариинско-Посадский с 9.10.69, Цивильский с 20.12.62, Мариинско-Посадскяй с 14.3.65. Сельсов. Второчурашевский с 1.10.27, Второчекурский с 27.3.52, Кугеевский с 14.6.54, Бичуринский с 9.10.59. Чĕнер ялĕ малтан Шупашкар уесĕн Воскресенски вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕнче хыççăн Октябрьски районĕ шутне кĕнĕ. 1959 çулхи çĕртме уйăхĕн 14-мĕшĕнче Октябрьски районне пĕтернĕ хыççăн ял Куславкка районне кĕнĕ. Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн ял Чураш ял канашне, 1952-мĕш çулхи пуш уйăхĕн 27-мĕшĕнчен Шупашкар Сĕмĕл ял канашне, 1954-мĕш çулăн утă уйăхĕн 14-мĕшĕнчен Чăнкасси ял канашне, 1959-мĕш çулăн юпа уйăхĕн 9-мĕшĕнчен Шĕнерпуç ял канашне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Оти
Оти (Authie) — Францин Анат Норманди регионĕнчи коммуна. Коммуна департаменчĕ — Кальвадос. Кан 2-мĕш кантон шутне кĕрет. Коммуна тăрăхĕ — Кан.
Коммунăн INSEE кочĕ 14030. Коммунăра 2006 çул тĕлне 1303 çын пурăннă.
Ельжирган
Ельжирган — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Накыз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Канберра
Канберра, — Австралин тĕп хули. Халăх йышĕпе патшалăхра 8-мĕш вырăн йышăнать.
Хуçалăхĕ
thumb|right|250px|Канберрăра пурăнакансен чылайăшĕ патшалăх учрежденисенче, тĕслĕхрен, Австралин Казначействинче, ĕçлеççĕ.
Демографи
right|thumb|250px|Кингстон районĕнчи сутă-илӳ пасарĕ.
Образование
thumb|right|250px|[[Австрали наци университечĕн Ӳнерлĕх шкулĕ.]]
Ӳнерлĕх, кану
right|thumb|200px|Австрали ăслăлăх академийĕ.
СМИ
thumb|right|200px|Канберра тĕрлĕ этеплĕ фестивале ирттерни.
Спорт
right|thumb|200px|[[Регби-лиг вăййи. Хулан тĕп стадионĕнче.]]
Сывлăх сиплевĕ
thumb|200px|right|Канберрăн пульници.
Каçăсем
Категори:Австрали хулисем
Гамалея Николай Фёдорович
Николай Фёдорович Гамалея (5 [17] нарӑс 1859, Одесса — 29 пуш 1949, Мускав) — Раҫҫей тата совет сиплевҫи, микробиологӗ тата эпидемиологӗ, АН СССР хисеплӗ пайташӗ (1940 ҫултан), АМН СССР (1945) академикӗ. Сталин парнин лауреачӗ (1943).
Кун-ҫулӗ
Парижра пӗр ҫул хушши Л. Пастер лабораторийӗнче урнине тӗпченӗ.
Сидней
мини Сидней, — Австралинчи чи пысăк хула, Çĕнĕ Кăнтăр Уэльс штачĕн тĕп хули.
Паллă вырăнсем
Сиднейĕн паллă вырăнĕсем шутне Сидней опера театрĕпе Харбор-Бридж кĕперĕ кĕреççĕ.
Категори:Австрали хулисем
Александр I
мини|справа|Александр I, Паллă мар ӳнерçĕ ĕçĕ Александр I Павлович — 23 раштав 1777, Санкт-Петербург - 1 раштав 1825, Таганрог) — 1801 çулхи пуш уйăхĕн 24-мĕшĕнчен Пĕтĕм Раççей императорĕ, 1801 çултан Мальта орденĕн протекторĕ, 1809 çултан Финляндин аслă кнеçĕ, 1815 çултан Польша патши, Павел I императорпа Мария Фёдоровнан аслă ывăлĕ. мини|справа| Александр I Париж патĕнче 1814 çулта., Ф.Крюгер ĕçĕ, 1837
Тăван Çĕршывăн 1812 çулхи вăрçи
Тĕп çырав: Тăван Çĕршывăн 1812 çулхи вăрçи
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Истори Категори:Раççей империйĕ
Кузымлом-Игол
Кузымлом-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Ай-Ягорт-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Буляк (Чекмакуш районĕ)
Буляк — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 29 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452225, ОКАТО кочĕ — 80256845003.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
1639
Вилнĕ
Категори:Çулсем
70
Асăрхавсем
Категори:Çулсем
70er
Чалăм Кăкшăм
Чалăм Кăкшăм,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Иваново облаçĕн Тейково районĕ
Тейково районĕ — Иваново облаçĕн тĕп пайĕнче вырнаçнă район. Администраци пуçлăхĕ - Засорина Елена Константиновна.
Çырулăх
Çырулăх — хыпарсене графикăллă çыру йĕрки, çын чĕлхин пурăну хормисенчен пĕри.
Иваново облаçĕн Тейково районĕ
Тавралăхĕ
Район лаптăкĕ — 1290 км².
Çырулăх
Çын чĕлхисен çырулăхĕн тĕсĕсем
Алфавитсем тесе çирĕп виçеллĕ алфавитлă йĕркелĕх паллисемлĕ фонетикăллă çырулăхсене палăртаççĕ. Алфавитсен паллисене сас паллисем теççĕ.
Каçăсем
*
Иваново облаçĕн Тейково районĕ
Административлă пайлану
2005-мĕш çулта района 8 пурăнан тăрăх çине пайланă, вĕсем шутĕнче 1 хула тăрăхĕпе 7 ял тăрăхĕ:
Реутов ФК
«Реутов» — Реутов хулинчи раççей футбол клубĕ. Иккĕмĕш Дивизионăн «Анăç» зонинче вылянă, 2008 çулта клуб укçă çителĕксĕр пулнипе хăйĕн кун-çулне вĕçлет. 2009 çулта ФК «Реутов» вырăнне Реутовра ДЮСШ «Приалит» базинче футбола кăмăллакансен «Приалит Реутов» клубне йĕркеленĕ.
Кун-çулĕ
Клуба 2001 çулта йĕркеленĕ.
2003—2008 çулсенчеПФЛ-н Иккĕмĕш дивизионĕнче вылянă.
2008 çулхи чӳк уйăхĕнче финансă йывăрлăхне пула салатнă.
Каçăсем
Категори:Раççей футбол клубĕсем Категори:Спорт Реутовра Категори:2008 çулта çухалнисем
Кабаново
Кабаново— Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Истереккасси
Истереккасси, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Истори
Истереккасси ялĕ малтан Шупашкар уесĕн Кĕчкей вулăсне кĕнĕ. 1966-мĕш çулта Шупка ял Истеререккасси ял шутне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕнче вăл Октябрьски районне кĕнĕ. Октябрьски районне пĕтернĕ хыççăн ял Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн ял Шупка ял канашне, 1928-мĕш çулхи кăрлач уйăхĕн 28 мĕшĕнчен Утаçкасси ял канашне, 1954-мĕш çулхи утă уйăхĕн 14-мĕшĕнчен Октябрьски ял канашне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Юнко-Вож (ПарнУка-Ю юппи)
Юнко-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. ПарнУка-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 13 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ростоцкий Андрей Станиславович
Андре́й Станисла́вович Росто́цкий (кăрлач, 25 1957 — çу, 5 2002) — совет тата раççей актёрĕ, режиссёр, каскадёр, трюксене лартаканĕ, теле-ертӳçĕ, сценарист,. Спорт ăсти кандидачĕ.
Кун-çулĕ
Андрей Ростоцкий Мускавра, Станислав Ростоцкий тата Нина Меньшикова артист çемьинче 1957 çулхи кăрлач, 25 çуралнă.
1974 çулта ВГИКа актĕр уйрăмне (Сергей Бондарчук ăста класĕ) вĕренме кĕрет, ун чухнех пĕрремĕш хут «На край света» фильмра вылять.
1994 çултанпа Хальхи ӳнер институтĕнче сцена çапăçупе фехтование вĕрентет. 1997 çултанпа — «VITALIS» пурнăç шкулĕн инструкторĕ. 1998 çулта Тĕп мускав ипподромĕнче (дистанци 400 метр) Венедикт Ерофеев («Москва-Петушки» кĕнеке авторĕ) ячĕллĕ ăмăртуна хутшăннă. 2000 çулта Хальхи ӳнер институтĕнче актёр ăсталăхне вĕрентме пуçланă. 2001 çултанпа «Каскадёр» ут театрĕн тĕп режиссёрĕ.
Мускав тĕнче каскадёрсен «Прометей-2000» фестиваль жюри пайташĕ, «Ылтăн асав шăл» фестиваль оргкомитечĕн председателĕ, Раççей синематографистсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ.
Сочи хули таврашĕнчи туллă çĕрте кино ӳкерсе илмелли вырăна шыраса шыв сиккине тĕпченĕ чух сарăмсăр вилĕм тупать. Хăш хыпарсемпе, актёр ӳсĕр пулнă, анчах та Андрей Станиславовичпа юнашар пулнă çынсем телекăларăмсенче каласа кăтартнипе умĕн каç та, çав кунра та пĕр тумлам та «йӳççине» сыпман. Ку сарăмсăр синкек пулнă.
Телевиденири ĕçĕ-хĕлĕ
Телепрограмма ертӳçи:
Каçăсем
Андрей Ростоцкий на www.peoples.ru Репортаж о смерти
Категори:Ленин комсомол парни лауреачĕсем Категори:Мускавра çуралнисем Категори:Сочири вилнисем Категори:ВГИКра вĕренсе тухнисем Категори:Инкек лекск вилнисем
Хĕрлĕ вăлча
thumb|300px|Хĕрлĕ вăлчаллă ([[ăркай) бутерброд.]] Хĕрлĕ вăлча — лосоç ăрачĕн (горбуша, кета и ур.) пуллисен вăлчи. Хĕрлĕ вăлча — хаклă паха çимĕç.
Каçасем
Категори:Пулă Категори:Пылак çимĕçсем Категори:Çăмăл çимесем
Kaviar
Валдай сăртлăхĕ
thumb|250px|Валдай сартлăхĕ Валда́й сăртлăхĕ, Валда́й — Вырăс тӳремĕн çурçĕр-анăç пайĕнче, Ленинград, Новгород, Тĕвер, Псков, Смулен облаçĕсен çĕрĕсене хупăрлакан сăртлăх, тăсăлăвĕ 600 çм ытла. Çӳллĕшĕт 150 — 250 м, чи çӳллĕ тӳпи — 346,9 м.
Каçăсем
Категори:Тĕвер облаçĕн сăртлăхĕсем Категори:Новгород облаçĕн географийĕ Категори:Смулен облаçĕн географийĕ Категори:Раççей сăртлăхĕсем
Урняк (Мияки районĕ)
Урняк  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 95 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452095, ОКАТО кочĕ — 80244845005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Палеографи
Палеографи (παλαιóς — авалхи тата чаплă γράφειν — çырма) — çыру историне, унăн графиллĕ хормисен аталанăвне, çаплах авалхи çырулăхсен палăкĕсене вуласа пĕлес тесе тата унăн автăрне, хăçан-ăçта тунине тĕпчекен ятарлă истори-филологиллĕ уйрăмĕ. Палеографи сас паллисен графиллĕ эволюцине, унăн тытăмлă элеменчĕсен пропорцисене, тĕсĕсене тата шрифтсен эволюцине, кĕскетӳсен йĕркине тата вĕсен графиллĕ палăртăвне, материалне тата çыру хатĕрĕсене тĕпчет. Палеографин пĕр уйрăмĕ вăрттăн çыру йĕркин (криптографи) графикине тĕпчет. Палеографин сферине çаплах орнамента тата хутăн шыв паллисене (филихысакĕсене), хорматне, ал çырăвĕсене хуплатнине тĕпченисем те кĕреççĕ.
Каçăсем
Категори:Палеографи
Аделаида
Adelheid
Хапăс
Хапăс,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен, Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Вăрнар районне кĕнĕ, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕнче Калинин районне кĕртнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕнче Вăрнар районĕнче шутланать.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Аджимка
Аджимка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Жак Брель
Жак Брель (Jacques Brel ; ака, 8 1929, Схарбек, Бельги — юпа, 9 1978, Бобиньи, Франци) — бельги францилле калаçакан сăвăç, бард, актёр тата режиссёр. thumb|Жак Брель
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Жак Брель 1929 çулхи ака, 8 Схарбекре, (Брӳссел тĕп хула тăрăхĕ, Бельги) çуралнă.
Шкулта çав тери хӳхĕм вĕренмен, çапах та ачаранах çамрăксен спектакăлĕсенче вылянă. Ашшĕ Жака çемйе ĕçĕ-хĕлĕпе çыхăнтарма пикеннĕ, анчах та ывăлĕн кăмăл туртăмĕ пулман.
1951 çулта Брель Тереза Михильсена качча илет, çав çултах вĕсен Шанталь хĕр çуралать.
1952 çултанпа Жак юрăсем хайлать, вĕсене вăл кил картишĕн варринче е брӳсселри кабаре каçĕсенче кăтартать. 1953 çулта пĕрремĕш 78 çаврăнăшлă пластинка тухать. Çакăн хыççăн кĕçех Жак Канетти паллă культура ĕçтешĕ чĕннипе Брель Париса тухса каять. Яш бельгиçи умĕнче анлă çул уçăлать. 1955 çулта арăмĕпе ачисем те Жак патне Францие куçаççĕ.
1956 çулта Франсуа Робер пианист-аккомпаниатор тата оркестровщикпа çыхăнать, 1957 çулта унăн иккĕмĕш аккомпаниатор, Жерар Жуаннест — концертра хевтелеме — пулать. Çав чухнех унăн тепĕр альбомĕ Шарль Кро академийĕн гран-прине тивĕçет. 1958 çултанпа Брель «Олимпи» тата «Бобино» чаплă залĕсенче хастар пултаруллă ĕçлет. Ăнăçу тӳпинчех 1966 çулта Брель юрлас ĕçпе сценăна хăварать. 1967 çулхи çаан 16-мĕшĕнче Жак Брель юлашки концертпа халăх умне тухать.
1967 çулта Брелĕн киноартист дебючĕ Андре Кайатăн «Профессиональный риск» фильмĕнче пуçланать, вăл вĕрентӳç рольне сăнарлать (вĕренекен хĕрача ăна тавăрас тĕллевпе пусмăрларĕ тесе айăплать). 1971 çулта Марсель Карне Бреле хăйĕн «Йĕркелĕх ячĕпе вĕлерекенсем» ӳнер ĕçĕнче выляттарать, унăн ролĕ — преступник-полицейскисемпе кĕрешекен тӳрелĕх ĕçтешĕ. Эдуард Молинаро унăн камитла хевтелĕхĕпе «Бенжамен кукка» (1969) тата «Зануда» (1973), Клод Лелуш — «Приключение — это приключение» (1972) усă курать. Брель çаплах, режиссёр пулса, икĕ фильм («Франц», 1971 тата «Тискер Анăç», 1973) ӳнерлет.
Брель 1978 ç. юпа, 9 Парисăн тулашĕнчи Бобиньире тăсăм чирленĕ хыççăн вилет. Ăна Маркиз утравĕсенче — Поль Гогенăн вилтăприпе — юнашар пытарнă.
Игишлы
Игишлы — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мăн Сурень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
71
Вилнĕ
Категори:Çулсем
70er
Австрали
Австрали Пĕрлешĕвĕ (акăлч. Commonwealth of Australia), Австрали (акăлч. Australia), — лаптăк енĕпе тĕнчере улттăмĕш вырăнта тăракан патшалăх. Унăн шутне Австрали материкĕ тата çывăхри утравсем (вĕсенчен чи пысăкки — Тасмани) кĕреççĕ.
Тухăç Австралине 1770 çулта Аслă Британи шутне кĕртнĕ, 1788 çулхи кăрлачăн 26-мĕшĕнче кунта пĕрремĕш колони никĕсленĕ. Халăх йышĕ ӳснĕ май Австралире ултă хăйсене çеç пăхăнакан колонисем йĕркеленнĕ.
1901 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче çак ултă çĕр федерацине пĕрлешнĕ. Ку самантран пуçласа Австрали демократиллĕ тытăмпа пурăнать.
Географи
Австрали кӳршисем: çурçĕр енче — Индонези, Тухăç Тимор тата Папуа—Çĕнĕ Гвиней; çурçĕр-тухăçра — Соломон утравĕсемпе Вануату; кăнтăр-тухăçра — Çĕнĕ Зеланди. Папуа — Çĕнĕ Гвинейпе материклĕ Австрали хушши 150 çухрăм.
Истори
Пĕрремĕш çынсем Австралине 42−48 пин çул каялла çитнĕ. Вĕсем паянкунхи Австралин вырăнти халăхсен ватă аслашшĕсем пулаççĕ. Кунта вĕсем Кăнтăр-Тухăç Азинчен куçса килнĕ. Вырăнти халăхсем сунар ĕçĕпе пурăннă, çырла тата ытти çимĕçсене пуçтарса çинĕ, хăйсен авалхи йăлисене тытса тăнă, çĕре пуççапнă, «тĕлĕксен сĕмĕпе» пурăннă. Торрес пырĕн утравĕсенче пурăнакансем — меланезисем — çĕр çинче ĕçлесе пурăннă. 1606 çулта Вилль Янц (нидерл. Willem Jansz), Duyfken ятлă голланд карапĕн капитанĕ, Австралине уçнă. XVII ĕмĕрте голландсем хут çине анăç тата çурçĕр çыранĕсене Çĕнĕ Голланди ятпа карттăсем çине ӳкерсе илнĕ, анчах та кунти çĕрсем çине куçма шутламан. 1770 çулта Джеймс Кук (акăлч. James Cook) материкăн тухăç çыранне уçнă, ăна вăл вара Çĕнĕ Кăнтăр Уэльс (акăлч. New South Wales) ят хунă та Британи çĕрĕсем çумне хушнă.
Америкăри колонисене çухатнă хыççăн Британи кунта вăрă-хурахсене ссылкăна яма пуçлать.
Британи колонийĕ Çĕнĕ Кăнтăр Уэльс Сидней пурăну вырăнĕнчен пуçланса кайнă, ăна Артур Филип капитанĕ 1778 çулхи кăрлач, 26 кунĕнче никĕсленĕ. Ван Димен (паянкунхи Тасмани) çĕрне 1803 çулта пуçласа янă, 1825 çулта çак çĕр уйрăм колони шутне кĕнĕ. Аслăбритани континентăн ытти çĕрĕсене (паянкунхи Анăç Австралине) 1829 çулта хăй çумне çыпăçтарнă. Çĕнĕ Кăнтăр Уэльс çĕрĕсенче Кăнтăр Австрали (1836), Виктори (1851) тата Квинсленд (1859) колонисене йĕркеленĕ. Викторипе Кăнтăр Австрали çĕрĕсене «ирĕклĕ колонисем» тесе туса хунă, унта ирĕксĕр куçарнă çынсем пурăнман. Анăç Австрали те «ирĕклĕ» пулнă, анчах каярахпа ĕçлекенсем çитменнине пула ирĕксĕрлесе янă çынсене те йышăнма тытăннă.
Аборигенсен шучĕ, малтан 350 пин пулнă пулсан, 150 çул хушши питĕ хытă чакнă, çак вăл куçса лекекен чирсенчен те, хӳтĕрлесе урăх çĕре пурăнма куçарнинчен те. 1967 çулхи референдумпа аборигенсем гражданлăх правине çĕнтерсе илнĕ. Австралин Çӳлти сучĕ Mabo v Queensland (No 2) ĕçĕ пирки йышăнăвĕ Австралире колонизаци пуçланнă чухнехи «никамăнмар çĕр таврашĕ» япалана пĕтернĕ, аборигенсен çĕр прависене саккун шутне çырнă. 1855 — 1890 çулсенче ултă британи колонисене хăйнехăйпуласлăха (выр.-самоуправление) панă, вĕсем 1901 çулхи кăрлач, 1 Австрали федерацине доминионсен шучĕпе кĕнĕ.
1931 çулхи Вестминстер статучĕпе, Австралипе Аслă Британие конституци тăрăх британи монархĕ çыхăнтарса тăрать. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пуçлансан Австрали хăйĕн çарĕсене Аслăбритание пулăшма ярать. 1940-1941 çулсенче австрали çарĕсем вăтаçĕртинĕс вăрçă театрĕнче çапăçаççĕ. Австрали çĕрне вăрçă австрали крейсерĕ «Сидней» тата нимĕç крейсерĕ «Корморан» пĕр-пĕрне путарнă хыççăн пырса çитет: «Сидней» крейсерăн пĕтĕм экипажĕ (645 çын) пĕтнĕ, «Корморан» экипажĕ карапĕ çинчен анса парăннă. Пёрл-Харбор инкек-синкеклĕ катострофи хыççăн австрали çарĕсем Япуние хирĕç вăрçа тухаççĕ. 1942 çулхи нарăсра Сингапура çухатсан 15 000 австрали салтакĕсем япун тыткăнне лекеççĕ. Тепĕртакран япунсем Дарвин çине бомбăсем пăрахаççĕ. 19 уйăх хушшинче Австралин çурçĕр ен çĕрĕсене 100 хут ытла тăшмансем сывлăшран тапăнаççĕ. 1942 çулхи çу уйăхĕнче япун шывай киммисем Сидней порчĕнче темиçе карапа путараççĕ. Япунсем Австралие вăрçса кĕрсе хупăрласа илме хатĕрленеççĕ.
Администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ
Австрали ултă штатран, материк çинчи икĕ территорирен тата урăх пĕчĕкрех территорирен тытăнса тăрать. Штатсем: Виктория (VIC), Анăç Австрали (WA), Квинсленд (QLD), Çĕнĕ Кăнтăр Уэльс (NSW), Тасмани (TAS) тата Кăнтăр Австрали (SA). Материкри икĕ тĕп территорийĕ — Çурçĕр территорийĕ (NT), тата Федерацин тĕп хулин территорийĕ (ACT).
Территорисен статусĕ нумай енĕпе штатсен статусĕ пекех, çавах та федераци парламенчĕ территори парламенчĕ йышăннине улăштарма пултарать, çав вăхăтрах штатсем йышщăннине федераци саккунлăхĕ Конституцин 51-мĕш параграфĕпе çеç пăрахăçлама пултарать. Ытти ыйтусем штат тытса парать, тĕслĕхрен, сывлăха сыхласси, пĕлӳ илни, тивĕç-ирĕқ йĕркелĕшĕ, пĕрлĕх транспорчĕ, çул-йĕрсем, суд тытăмлăхĕ тата вырăнти хăйтытăмлăхĕ.
Пурăнан халăх
Австралири кăк халăхĕ — XIX-XX ĕмĕрсенчи иммигрантсен еткерĕсем, вĕсенчен чылайăшĕ Аслă Британипе Ирландирен куçса килнĕ.
Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи хыççăн халăх йышĕ иммиграцине пула 4 хутчен ӳснĕ.
Официаллă чĕлхе — акăлчан чĕлхи (австрал акăлчан чĕлхи).
1640
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Австрали
Промăçлăх
хими, электротехника, металлурги отраçлĕсем, автомобиль тăвасси питĕ лайăх аталаннă.
Австрали экомикинче ту тăприне тирпелекен промăçлăх чи кирли шутланать. 2019 çул тĕлнелле Австрали тĕнчере тимĕр рудине тата бокситсене тупассипе пĕрремĕш вырăнта, ылтăн, марганец тата тăхлан тупассипе тĕнчере иккĕмеш вырăнта, цинк, кобальт тата уран тупассипе виççĕмĕш вырăнта. Австрали питĕ хăватлă çĕркăмрăк экспортёрĕ шутланать.
Анат Норманди
Анат Норманди (Basse-Normandie, Basse-Normaundie) — Францин çурçĕр-анăçенчи регион: Тури Нормандипе пĕрле пĕр ятлă истори облаçĕ шутланать. Тĕп хули — Кан. Халăх йышĕ 1,443 млн çын (17-мĕш вырăнта регионсем хушшинче).
Австрали
Каçăсем
Категори:«Мăн çирĕм» патшалăхĕсем Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем
Анат Норманди
Тавралăхĕ
Территори лаптăкĕ 17 589 км2. Региона Кальвадос, Манш тата Орн департамĕнтсем кĕреççĕ. Орн, Майенн тата Сена шывсем юхаççĕ.
Кариков Порфирий Герасимович
200px|мини
Порфирий Герасимович Кариков  — Мухтав орденĕн тулли кавалерĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1923 çулхи пуш, 24мĕшĕнче Патăрьел районĕнчи Сăкăт ялĕнче  çуралнă. Чăваш.
Вăрçă вăхăтенче разведчик. Мухтав орденĕн тулли кавалерĕ пулсан кĕçĕн летенант званине панă. 1945 çулхи раштавран разведрота командирĕ. 1956 хыççăн бронетанк çар академинче вĕренсе пĕтерет. Полковник (1978). 1997 çултан Витебскра пурăннă. 2003 çулхи авăн, 17 вилнĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Мухтав орденĕн тулли кавалерĕсем Категори:1923 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 24-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2003 çулта вилнисем Категори:Авăнăн 17-мĕшĕнче вилнисем
Мельбурн
Истори
1835 çулта Дженом Бетман вырăнти халăхăн çĕрне укçа парса илсе Ярра юханшывĕ тинĕсе юхса тухнă вырăнта вырнаçнă Дутигала ял вырăнĕнче пурăнмалли вырăн никĕсленĕ. 1847 çулта вăл хула шайне ӳссе çитнĕ. 1901-1927 çулсенче вăл Австрали пĕрлешĕвĕн тĕп хули пулнă.
Спорт
1956 çулта кунта Çуллахи олимп вăййи иртнĕ.
Категори:Австрали хулисем
Раушенбах Борис Викторович
Борис Викторович Раушенбах (5 [18] кӑрлач 1915, Петроград — 27 пуш 2001, Мускав) — совет тата раҫҫей физикӗ-механикӗ, совет космонавтикин никӗслевҫисенчен пӗри, техникаллӑ ӑҫлӑхсен тухтӑрӗ, профессор.
АН СССР Академикӗ (1984; член-пайташӗ 1966). Социализм Ĕçĕн Паттăрĕ (1990). Ленин парнин лауреачӗ (1960). 1959 ҫултан КПСС пайташӗ.
Новобалаково
Новобалаково — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 145 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452222, ОКАТО кочĕ — 80256845004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Турку
Ту́рку ( XII ĕмĕрчен Торг, XVIII ĕмĕрчен Кабы, XX ĕмĕрчен тĕп ячĕ Або; Åbo, илтĕнет: Обу; Turku — Турку) — Финляндин кăнтăр-=анăçĕнчи хули, порчĕ. Анăç Финляндин административлă тĕпĕ. 174,9 çын (2007), (1888 çулта — 27 249).
Турку 306,4 тв. çм. йышăнать, Аура-Йоки шывĕ Балтика тинĕсне Замок фьордĕнче юхса кĕнĕ тĕлĕнче — Архипелаг тинĕсĕн территоринче — ларать.
Каçăсем
Категори:Турку Категори:Финлянди хулисем
Куй-Ван-Еган
Куй-Ван-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Колик-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Амин (Хура Атăл районĕ)
Амин — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 105 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452382, ОКАТО кочĕ — 80234812002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Васильевка ял тăрăхĕ (Самар облаçĕ)
Васильевка ял тăрăхĕ — Самар облаçĕнчи Пĕçен районне кĕрекен муниципаллă йĕркелĕвĕ.
Аура-Йоки (Финлянди)
Аура-Йоки (Aurajoki, Aura å) — Финляндири юханшыв, Турку хули патĕнче Балтика тинĕсне юхса кĕрет.
Васильевка ял тăрăхĕ (Самар облаçĕ)
Администраци центрĕ — Васильевка чӳркӳ ялĕ.
Аура-Йоки (Финлянди)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Финлянди Категори:Финлянди юханшывĕсем
Васильевка ял тăрăхĕ (Самар облаçĕ)
Администрациллĕ тытăмлăхĕ
Васильевка ял тăрăхне кĕрет:
Юнко-Вож (Усы юппи)
Юнко-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 472 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Раштав (пĕлтерĕшсем)
Раштав:
Николай I
мини|справа|Николай I, Ф.Крюгер ĕçĕ Николай I Павлович — (6 утă 1796, Патша Сали - 2 пуш 1855, Санкт-Петербург) — — 1825 çулхи раштав уйăхĕн 26-мĕшĕнчен Пĕтĕм Раççей императорĕ, 1801 çултан Мальта орденĕн протекторĕ, 1809 çултан Финляндин аслă кнеçĕ, 1815 çултан Польша патши, Павел I императорпа Мария Фёдоровнан виççĕмĕш ывăлĕ, Александр I патшан шăллĕ. Александр II патшан ашшĕ.
72
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Николай I
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Истори Категори:Раççей империйĕ
72
Вилнĕ
70er
Николаевка (Мияки районĕ)
Николаевка  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 20 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452096, ОКАТО кочĕ — 80244845009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
1641
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ылтăн шăхран
Ылтăн шăхран (лат. Pluvialis apricaria) — шăхран йышшисен (Charadriidae) вӗҫен кайӑксен тӗсӗ. Шурлӑхлӑ вырӑнсенче, нӳрлӗ улӑхсемпе пушлӑхсенче йӑва ҫавӑрать.
Ареал
Унӑн ареалӗ Исландипе Аслӑ Британирен Ҫӗпӗре ҫити, ҫурҫӗрте Арктика тундрипе чикӗленет. Европара ку кайӑк ҫухалнӑ теме те юрать.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Шăхран йышшисем
Ганза ушкăнĕ
Lega Anseatica
Чăрăш Ишек
Чăрăш Ишек,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Аделаида (хула)
Аделаида, ( Adelaide ) — Кăнтăр Австрали штачĕн тĕп хули.
Кун-çулĕ
Хулана 1836 çулхи раштавăн 28-мĕшĕнче Гиндмарш акăлчан капитанĕ никĕсленĕ. Никĕслевçĕсен шучĕ 200 çын пулнă. Ятне IV-мĕш Вильгельм акăлчан патшан арăмĕн ячĕпе панă.
Пĕрремĕш çуртсене 1837 çулхи пуш уйăхĕнче хăпартма пуçланă. 1846 çул тĕлне кунти халăх йышĕ 7 пине çитнĕ. 1881 çулта вара халăх йышĕ 37 892 çын таран хăпарнă.
XX ĕмĕр варринче промышленность кунта вăйлă аталаннă. Машинсем тăвас ĕçĕн тĕп вырăнĕ шутланнă.
Паллă вырăнсем
200px|thumb|left|Торренс Паркĕ
Иняк (юханшыв)
Иняк (Юханшыв) — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мăн Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 82 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Екатериновка ял тăрăхĕ (Самар облаçĕ)
Екатериновка ял тăрăхĕ — Самар облаçĕнчи Пĕçен районне кĕрекен муниципаллă йĕркелĕвĕ.
Администраци центрĕ — Екатериновка чӳркӳ ялĕ.
Администрациллĕ тытăмлăхĕ
Екатериновка ял тăрăхне кĕрет:
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн ял тăрăхĕсем Категори:Самар облаçĕн Пĕçен районĕ
Роже Вадим
Роже Вадим (Roger Vadim; 1928—2000) — франци кинорежиссёрĕ, сценарист, артист тата продюсер.
Кун-çулĕ
Роже Вадим (паспортпа — Роже Владимир Племянников) 1928 çулхи кăрлачăн 26-мĕшĕнче Парисра çуралнă. Ашшĕ, Игорь Николаевич Племянников, франци дипломачĕ пулса Икĕпатра, Турцире ĕçленĕ, çав патшалăхсенче Роже Вадимăн ачалăхĕ иртнĕ. Амăшĕ — актриса Мария-Антуанетта Ардилуз. Ашшĕ çĕре кĕрсен амăшĕпе пĕрле Францие пурăнма куçать.
1958 çулта Роже Вадим дани артистне Аннетт Стройберга арăм тăвать. Аннетт «Хăрушă хутшăнусем-1960» тата «Киленĕçрен вилсе каясси» фильмсенче вылять. Тепĕр икĕ çултан вĕсем уйрăлаççĕ.
1960 çулта вăл 17-çулхи Катрин Денёвпа паллашать, тепĕр хушăран хĕр унăн хваттерне пурăнма куçать. Денёв «Çылăх тата ырлăх» фильмĕнче вылять.
Денёвпа уйрăлсан Вадим Джейн Фондăпа тĕл пулать, икĕ хутчен ăна хăйĕн ӳнер ĕçĕсене хутшăнма сĕнет. 1965 çулта вĕсем мăшăрланаççĕ, 1973 çулта уйрăлаççĕ. Фонда «Каруççел», «Тупăç» тата «Барбарелла» фильмĕсенче вылять.
1980-мĕш çулĕсен пуçламăшĕнче Роже Вадим американ фильмĕсенче вылять, телефильмсене («Чиперкке тата юхха» фильмне Клаус Кински хутшăннă) ӳнерлет, спектакльсем лартать. Юлашки çулсенче литература ĕç-пуçне кĕрсе каять, унăн темиçе кĕнеки çута тухать.
2000 çулхи нарăсăн 11-мĕшĕнче Парисра ĕмĕрлĕхех куçне хупать.
Каçăсем
Категори:Франци кинорежиссёрĕсем Категори:Франци сценарисчĕсем Категори:Франци артисчĕсем Категори:Парисра çуралнисем Категори:Кăрлачăн 26-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1928 çулта çуралнисем Категори:Нарăсăн 11-мĕшĕнче вилнисем Категори:2000 çулта вилнисем Категори:Парисра вилнисем Категори:Çынсем, алфавитпа
Лыхны
Лыхны (ლიხნი) — Абхазири сала, Абхази кун-çулĕн тĕп вырăнĕ. Гудаута хулинчен 4 çухрăмра ларать.
Чиккисем
Çурçĕрте Лыхны çĕрĕсем Дурипш ялĕпе, тухăçра — Куланырхуа ялĕпе, кăнтăрта — Гудаута хулипе, анăçра Хыпста юханшывпра Звандрипш тата Хыпста ялĕсемпе чикĕ тытать.