cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чăваш Кăпавĕ
Кун-çулĕ
Кăпав ялĕнчи пушкăртсемпе килĕшӳ туса чăвашсем çак вырăна килнĕ. 1973-мĕш çулхи утă уйăхĕн 4 мĕшĕнчи хутра çапла каланă : "… башкирцы дали сию запись ис чуваш новокрещенам Уфимского уезду Ногайской дороги из деревни Гунак Родиону Алексееву Салуде с товарыщи да ис Казанского и ис других уездов перешедшим приписанным в ведомство Уфимской провинции Никите Игнатьеву Савриле, Михайле Иванову, Михалке, Федору Леонтьеву Ягунке с товарыщи, всего в 25-ти дворах живущим, в том, что мы, Яхъя Кадыргулов с товарыщи, и одной нашей тюбы вотчинники башкирцы, в 13-ти дворах живущие, со общаго… согласия по договорному… письму, которое объявлено 1771-го году августа 16-го числа в Уфимскую провинциальную канцелярию, припустили оных новокрещен Родиона Алексеева с товарыщи в деревню Кубов на вотчинную свою землю (границы ее по ориентирам рр. Бултюр, Убушады, Яба, Тюл-Куль, Лабов)… отныне впредь 40 лет. За довольствование же в вышеписанных ограниченных местах платить им нам оброку на каждый год по 5-ти руб.' Кроме этого чувашам были возложены и другие обязанности: «… чрез речки и болоты и мосты мостить и починивать им, новокрещенам, и проезжающих мимо оной деревни Кубово военнослужащих разного чина людей овсом и сеном довольствовать, и по подорожнам им как военнослужащим, так и посылающимся по казенным делам из деревень Текеевой, Мелегесевой и из Миневой, и ис протчих деревень проезжающим подводы давать, кроме нас, башкирцов, безпрепятственно, а нас, башкирцов, к тому ни в чем не принуждать»"
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (91%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Иглина çитме: 15 çм , Чуваш-Кубово станцине 0 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Иглин районĕ
Юрматы (Федоровка районĕ)
Юрматы  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 748 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453289, ОКАТО кочĕ — 80254845001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Ванадий
Ванади (V), — хими таблицин 23-мĕш хими элеменчĕ, атом йывăрăшĕ 50,94.
Истори
Мехикори минералоги профессорĕ Андрес Мануэль Дель Рио 1781-мĕш çулта хура тăхлан рудинче уçать. Вăл çĕнĕ металл тупса ун ятне панхроми пама сĕнет, кайран ятне эритрони çине улăштарать. Европă ăсчăхĕсем хушшинче авторитет çитменнипе европа химикĕсем ана шанман. Каярахпа Дель Ригота шанăçне çухатса хура тăхлан хроматне уçрăм тесе калать. 1830-мĕш çулта швеци химикĕ Нильс Сефстрём ванадие тимĕр рудинче çĕнĕрен тупать. Ятне Берцелиуса Сефстрём панă. Çак элементăн çыхăнвĕсем пите хитре пулнран ячĕ скандинвсен юратупа хитрелĕх турри Фрейипе çыхăннă. ( — Вансен хĕрĕ.
Çĕнĕ Аткуль
Çĕнĕ Аткуль — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 99  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452876, ОКАТО кочĕ — 80233845007.
Ванадий
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем
Çĕнĕ Аткуль
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Анси (кӳлĕ)
thumb|Анси кӳллиАнси, — Францин Тури Савойя департаментĕнче вырнаçнă кӳлĕ.
Францири кӳлĕсенчен калăпăшĕпе иккĕмеш вырăн йышăнать. 1960 çулхи экологи тĕлĕшĕнчи хушусем хыççăн вăл Европари чи таса кӳлĕ шутне кĕрет. Кунта туристсем самай килсе çӳреççĕ.
Кӳлĕ таршшĕ 14.6 çухрăм, чи сарлака вырăн — 3,2 çухрăм, чи ансăр вырăн — 0.8 çухрăм, тинĕс шайĕнче 446.97 метр çӳллĕшĕнче вырнаçнă. Шыв калăпăшĕ 1 124 500 000 м3. Вăтамран тарăнăшĕ 41 метр, чи тарăн вырăн — 82 метр. Чи тарăн вырăнта шыв айĕнчи çăлкуç вырнаçнă.
Хуласем
Кӳлĕ хĕрриче вырнаçнă хуласем:
Категори:Франци кӳллисем
1511
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ементей
Ементей — XVIII ĕмĕрти чăваш сăвăçĕ, хальхи Шăмăршă районне кĕрекен Карапай Шăмăршă ялĕнче çуралса ӳснĕ, унтах пурăннă. Юрăçа ял масарĕ "Кив масар вырăнĕ" çинех пытарнă.
Вуламалли
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Учурга
Учурга — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Бия юпписем
Юманлăх (Хĕрлĕ Чутай)
Юманлăх — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
1512
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кӳстӳмĕр
Кӳстӳмĕр, Küstümĕr — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Тырбылью
Тырбылью — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Вангыр юханшывăн сылтăм çыранĕпе 4 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Укроп
Укроп (лат. Anéthum) — пӗр ҫуллӑ курӑклӑ сунчăклӑ йышшисен (Apiaceae) ӳсентӑрансен монотиплӑ йӑхӗ. Пӗртен пӗр тӗсӗ — Пахча укропӗ (Anethum graveolens).
Каҫӑсем
Категори:Сунчăк йышшисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Пахча-çимĕçсем Категори:Азири флора Категори:Çурçĕр Африкăри флора Категори:Техĕмлĕхсем Категори:Тĕхемсем Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем Категори:Курăксем
Яшьляр
Яшьляр  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 20 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452094, ОКАТО кочĕ — 80244815009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Славаш
Славаш, Slavaš — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Кайри Шĕнерпуç
Кайри Шĕнерпуç, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Кӳлĕлешьен, Канаш, Çăлкуç, Картун, Вăрман урамсем.
Отунбаева Роза Исаковна
Роза Отунбаева — кăркăс политикĕ, дипломачĕ, оппозицири Кăркăсстанăн социал-демократиллĕ партин парламент фракцин ертӳçи.
Кайри Шĕнерпуç
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Отунбаева Роза Исаковна
Кун-çулĕ
1950 çулта Ош хулинче çуралнă. 1972 çулта МПУ-н философи факультетĕнче вĕренсе тухнă.
Кайри Шĕнерпуç
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Отунбаева Роза Исаковна
Кун-çулĕ
Кăркăс патшалăх университетĕнче (халĕ Жусуп Баласагын ячĕллĕ Кăркăс наци университечĕ) ĕçленĕ, 1981 çулта парти ĕç-хĕлне куçать, ССКП Фрунзе (хальхи Бишкек) хула комитечĕн иккĕмĕш секретарĕ.
1986—1989 — Кăркăс СССР-ĕн Министрсен канашĕн председателĕн çумĕ, ютçĕр ĕçĕсен министрĕ.
1989 — 1991 — СССР ЮÇӖМ ЮНЕСКО ĕçĕсен комиссин ертӳçи.
СССР арканса кайсан ирĕклĕ Кăркăсстанра ĕçленĕ.
1992 — вице-премьер, ютçĕр ĕçĕсен министрĕ.
1992 — 1994 — Кăркăсстанăн АПШпа Канадăри элчĕ.
1994 — 1997 — Кăркăсстанăн ютçĕр ĕçĕсен министрĕ.
1997 çулта, Роза Отунбаева каласа кăтартнипе, вăл правительствăри, Аскар Акаев малашне те вăй хума тархасланă пулин те, хăварать, мĕншĕн тесен унăн «туйăмĕпе патшалăх ытларах та ытларах тоталитариллĕ пулса пырать».
1997 çултанпа — Кăркăсстанăн Аслă Британипе Ирландири элчи.
2002 çулти çу уйăхĕнчен ПНО Тĕп секретарĕн Грузири ятарлă элчин çумĕ пулса тăрăшать. Çак тапхăрта вăл ПНО Тĕп секретарĕн грузин-абхаз хирĕçевне лăплантарас енĕпе ĕçлекен ятарлă элчĕ.
2004 çулхи раштав, 13 Кăркăсстанра «Ата-Журт» оппозиции юхăмне йĕркелеççĕ. Юхăмăн оргкомитетне кăркăс парламенчĕн депутачĕ, Дооронбек Садырбаев кинорежиссерпа Роза Отунбаева кĕреççĕ.
Роза Отунбаева сумлă политик шутланать, чикĕ лешьенче те, Кăркăсстанра та ăна хисеплеççĕ.
Акаева президент ĕç вырăнĕнчен кăларса ярсан каллех патшалăхăн ютçĕр ĕçĕсен министр ĕçĕсене туса пырать.
2005 çулхи утă, 10 президент суйлавĕ иртсен кăркăс парламенчĕ Роза Отунбаевăна ЮÇӖМ пуçлăхĕ ĕç вырăнне йышăнма ирĕк памасть.
2007 çулхи раштавранпа - Кăркăс парламенчĕн тата оппозицири Кăркăстан социал-демократиллĕ партин парламент фракцин пайташĕ, 2009 çулхи юпаран – çак парламент фракцин етрӳçи.
2010 çулхи акан 7-мĕшĕнче пăтăрмах хыççăн оппозици йĕркеленĕ правительствăн ертӳçи.
Философи ăслăлăхĕсен кандидачĕ.
Германире стажировкăра пулнă.
Каçăсем
Категори:Кăркăсстан дипломачĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:1950 çулта çуралнисем Категори:Кăркăсстан политикĕсем Категори:Киргизи
Ваçанкка Кирукĕ
Ваçанкка Кирукĕ — XX ĕмĕрти чăваш сăвăçĕ. 1901 çулта Пăва уесĕнчи Упи ялĕнче çуралса ӳснĕ. Кирук Вильнюс хоспитăлĕнче вилнĕ, унăн вилтăпри — çумĕнчи çăва çинче.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Кирук мĕн пĕчĕкрен ăста юрăçă пулнă, купăс калама юратнă. 1918 çулта хăй ирĕкĕпе Хĕрлĕ Çара кайнă. Унăн ятне çавăнта хут çине Лисицин Кирилл Васильевич тесе çырнă. Шуррисене хирĕç çапăçнă, аманнă. Каярахпа шурă поляксемпе вăрçнă, Литва çĕрĕ çине çитнĕ. Шыв урлă каçнă чух паттăр йĕкĕте питĕ йывăр суран тивнĕ.
Кирукăн çырăвĕсем
…Учительсем хатĕрлекен чăваш шкулне çитсе куртăм. Пирĕн халăхран тухнă кашни çыншăн чи таса вырăнах вăл… Иван Яковлевич Яковлевпа тĕл пулса калаçрăм. Вăл мана «Сарă кун çĕршывĕнче» ятлă юмахри шур сухаллă ватта аса илтерчĕ. Сухалĕ те, çӳçĕ те унăн чăн таса кĕмĕл. Хăй кĕрнеклĕ. Сасси янăравлă. Шавлама юрăçăнни пек. Эпĕ ăна темиçе юрă юрласа патăм. Килĕшрĕç вĕсем Яковлева. Вăл мана: «Вăрçă пĕтсенех вĕренме кил. Хăвăн юррусемпе эсĕ тăван халăха мухтава кăларăн», — тесе вăтантарсах ячĕ. Эпĕ çакна илтсен хĕрелсех кайрăм. «Э-э, эсĕ ача кăна-ха халь!..», —йăл-йăл кулчĕ Иван Яковлевич…
…Çук, эпĕ юлташăмсене пăрахса хăвармарăм. Шуррисем пирĕн çинелле, парада тухнă пек, параппан çапса, харăссăн утса тапăнса килчĕç. Пăхма та хăрушă! Таçта тарса, таçта мур шăтăкне чăмса пытанас килмелле. Анчах комиссар атакăна хатĕрленме хушсанах хăрани йăлт иртсе кайрĕ, пулман та тейĕн, çав шиклĕх… Атака хăвăрт вĕçленчĕ, малтанах урăм-сурăмла хирĕç тăнă тăшман пирĕнтен тара пачĕ…
…Пирĕн сарай çунатти айне чĕкеçсем кăçал йăва çавăрчĕç-и? Упрăр çав йăвасене. Çулсем иртĕç, пирĕн килте манăн аппам-пиччемсен ачи-пăчи шавлăн чупса çӳреме тытăнĕ, калăр вĕсене вара: эпĕ чĕкеçсене питĕ юрататтăм, вĕсем манран пачах хăрамастчĕç… Чӳрече тăррине йăва çавăрнă шурă кăвакарчăн вара ман хулпуççи çине ана-ана ларатчĕ, тулă пама ыйтса мана хăлхаран тăк-тăк! Сăхса çӳçентеретчĕ. Ирхине эп урама часах тухаймасан, кăвакарчăн чӳречен аял хăлхашки çине вĕçсе анатчĕ те тӳлеккĕн кăвăлтатма тытăнатчĕ. Унтан, мана чӳречере курсан, кантăк çумне лăпчăнса сăмсипе виçĕ хутчен тăклаттарса илетчĕ: тăк-тук! тăк-тук! тăк-тук!.. Апппам-пиччем ывăл-хĕрĕсем çав кăвакарчăн тăхăмĕ тĕллĕн те управлă пулччăр…
…Пуç тайсамăр ман ятран килĕмĕр умĕнчи хурăнсене. Вĕсен хушшинче тата йăмрасем çитĕнеççĕ. Çуркунне арçын ачасем шăхлич кăларма йăмра хулли ыйтсан, вĕсене эсир асăрханса чи тӳрĕ те яка туратсем касса парăр. Ан тив, яланах янăратăр пирĕн урамра ача шăхличĕ…
Ваçанкка Кирук сăввисем
Чĕкеç вĕçет, вĕçет, тĕкне тăкать...
Ытти сăввисем
Вуламалли
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Пифагор
Самос Пифагорĕ (Πυθαγόρας ὁ Σάμιος, Pythagoras; пирĕн эрăччен 570—490 çç.) — авал грексен философĕ, математикаĕ, пифагорейсен тĕн философийĕ шкулне туса хураканĕ.
Кун-çулĕ
Пифагорăн ашшĕ Мнесарх, амăшĕ Партенида Самосран. Мнесарх чул касакан пулнă (Диоген Лаэртский); Порфирий сăмахĕсемпе вăл Тир пуян сутăçĕ, выçлăх çулĕнче халăха çăкăрпа тăрантарнăшăн самос гражданлăхне тивĕçнĕ. Пĕрремĕш версийĕ килĕшӳллĕрех, мĕншĕн тесен Павсаний Пифагорăн арçын йĕрĕпе пелопоннес Флиунтĕнчен Самоса тарнă Гиппас тытса пырать, вăл Пифагора ват асатте пулать. Партенида (упăшки ăна Пифаида ята куçарнă) на Самосра грексен колонине йĕркеленĕ Анкей чаплă ăратĕнчен. Ача çуралассине Дельфăри пифи (юмăç) каланă, çавăнпа Пифагора çак ята тивĕçтернĕ.
Çамрăклăхра Пифагор икĕпат жрецĕсен ăсчаслăхĕпе вăрттăн ăслăлăхĕсене туянма Икĕпата тухса каять. Диоген тата Порфирий çырнипе, самос тиранĕ Поликрат Амасис фараонĕ патне Пифагора ырлă сĕнӳ çырăвĕпе ăсатнă, çавна пула ăна пытанчăклăхсене тĕпчесе вĕренме ирĕк панă.
Ямвлих çырать, 18 çулхи Пифагор тăван утравĕнчен тухса çут тĕнчен чылай кĕтесĕсенчи ăсчахсемпе тĕл пулса калаçса, Икĕпата çитет, кунта 22 çул пурăнать. Пирĕн эрăччен 525 çулта Икĕпата перси патши Камбиз çĕнтерсе илет, тыткăна илнĕ Пифагора Вавилона çитереççĕ. Унта вара Пифагор 12 çул ирттерет, магсемпе вăхат ирттерет. Самоса 56 çул тултарсан çеç таврăнать.
Философи вĕренĕвĕ
[[Ӳкерчĕк:Sanzio_01_Pythagoras.jpg|thumb|250px|
çуралнă вăхăт: пирĕн ĕмĕрччен 586 мĕш çул.|
569 мĕш çултан пирĕн ĕмĕрччен кая мар.|
çуралнă вырăн: Самос, Ионийский союз|
Вилнĕ вăхăт: 495 мĕш çул пирĕн ĕмĕрччен.|
Вилнĕ вырăн: Метапонт, Лукани, Алсă Греци|
Шкул: Пифагореизм|
Юратнă ĕçсем: Философи, математика, музыка, Этика, политика. ]]
Каçăсем
Категори:Авалхи Грецин астрономĕсем Категори:Авалхи Грецин математикĕсем Категори:Математиксем Категори:Авалхи Грецин сăвăçисем Категори:Пирĕн эрăччен VI ĕмĕр Категори:Пифагорейсем Категори:Астрономсем, алфавитпа Категори:Досократиксем Категори:Натурфилософсем Категори:Педагогсем, алфавитпа Категори:Аскетсем
1513
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Малти Ишек
Малти Ишек, Malti Išek — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
1514
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кушăк
Кушăк, Kušăk— Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Иттрий
Çутçанталăкра тĕл пулни
Иттри лантанăн хими аналогĕ. Кларкĕ 26 г/т, тинĕс шывĕнче 0,0003 мг/л. Минералсенче яланах лантанодисемпе тĕл пулать. Иттрин тĕп минералĕсем- ксенотим YPO4, гадолинит Y2FeBe2Si2O10.
Управĕсем
Иттрин тĕп управĕсем Китайра, Австралинче, Канадăра, США, Индинче, Бразилире, Малайзинче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем
Яман
Яман — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Ключевка (Федоровка районĕ)
Ключевка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 303 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453295, ОКАТО кочĕ — 80254850001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Пурга (Ува юппи)
Пурга — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Ува юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Игол-Ту
Игол-Ту — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Средний Качмаш
Средний Качмаш — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 38  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452876, ОКАТО кочĕ — 80233845008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Хĕрлĕ Чутай
Хĕрлĕ Чутай — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕн административлă тĕпĕ.
Хуçалăхĕ
Ял-хуçалăх техникине юсав ĕç вырăнĕ пур. Ял хуçалăх çимĕçне тупăçлаççĕ.
Этеплĕхĕ
Чутайра вăтам шкул-гимнази, кĕвĕ шкулĕ, этеплĕх çурчĕ, вулавăш, тăван ен тĕпчев музейĕ ĕçлет. Районра хаçачĕ чăвашла «Пирĕн пурнăç» («Наша жизнь») пичетленсе тухать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Ушлеп
Ушлеп — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Чулда юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Ангстрем
Ангстрем  (Ångström) - питĕ пĕчĕк таршшĕне виçме усă кураççĕ. 1 ангстрем - 10-10 м. Водород атомĕн размерĕпе çывăх.1868-мĕш çулта швед физикĕпе астрономĕ Ангстрем усă курма тытăннă.
Ангстрем палли
Ангстрем паллине (Å) юникода кĕртнĕ пулсан та (Angstrom sign,  ) ун вырăнне латинла А палли çинчи ункăпа ӳкереççĕ (Å, код  ), çак палла усă курасси лайăхрах теççĕ Нумайрах клавиатура сарăмĕнче ангстрем палли пулманран хăшпĕр текст редактăрĕсем клавиш6çене пĕрле пусассине çирĕплетнĕ. Сăмахран, Microsoft Wordра — Ctrl+Shift+@+A комбинаци, LaTeXра — \AA.
Асăрхавсем
Категори:Хушă виçисем
1515
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Факториал
"N"Хисепĕн факториалĕ ' (n! çырса палăртаççĕ, калаççĕ: эн факториа́л) — пурлăх хисепĕсене n таринчен, (n -пе пĕрле те) умлă-хыçлăн пĕр-пĕрин çине хутланă хисеп:
.
Холодный (Ужеговица юппи)
Холодный — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Ужеговица юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Факториал
Çирĕплетсе хунипе шутлаççĕ 0! = 1. Факториал пĕлтерĕшĕсене тулли çуклă мар хисепсемшĕн кăна.
Холодный (Ужеговица юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Факториал
Çак функципе часах комбинаторикăра, хисепсен теорийĕнче тата функциллă анализра усă кураççĕ. Хăш чух «факториал» сăмахпа ахаллĕн кăшкăру паллине кăтартаççĕ.
Комбинаторлă пĕлтерĕшĕ
комбинаторикăра факториала n элементлă нумайлăхăн куçарса лартнисен шучĕн пĕлтерĕшĕ теççĕ. Тĕслĕхрен, {A,B,C,D} нумайлăхăн элеменчĕсене йĕрлĕ 4!=24 мелсемпе лартма пулать: ABCD BACD  CABD  DABC ABDC BADC  CADB  DACB ACBD BCAD  CBAD  DBAC ACDB BCDA  CBDA  DBCA ADBC BDAC  CDAB  DCAB ADCB BDCA  CDBA  DCBA
Гамма-функципе çыхăнни
Факториал Гамма-функцийĕ тулли хисеплĕ аргуменчĕпе çапла çыхăннă:
Стерлинг формули
Стирлинг формули — факториала шутласа тупмалли асимптотикăллă формула:
Суперфакториал
N хисепĕн cуперфакториалĕ — тулли хисепсен 1-рен пçласа n-а çитиччен (пĕрле) мĕнпур факториалĕсене хутлани.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Хисепсен теорийĕ Категори:Комбинаторика
Галин Пётр Иванович
Галин Пётр Иванович — (30.01.1923-02.04.1990), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 19-мĕш танк корпусĕн 1452-мĕш хăй тĕллĕн çӳрекен артиллери полкĕн батарея командирĕ, лейтенант.
Ален Доремье
Ален Доремье (Alain Doremieux) — фантастикăлла хайлавсем çыракан француз çыравçи, тăлмачĕ, критикĕ. 1933 çулхи çурлан 15-мĕшĕнче Лион хулинче çуралнă. 1998 çулхи утăн 26-мĕшĕнче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Нумай çул хушши «Fiction» журналăн тĕп редакторĕ пулса ĕçленĕ.
Ĕçĕсем
Ален Доремье хайлавсем çырнипе кăна мар, кĕнеке кăларнипе тата вĕсене калăпланипе паллă.
«Алена Доремьен ылтăн кĕнеки» кĕнеке авторĕ.
Вăл çырнă хайлавсем:
Категори:Франци çыравçисем Категори:Франци фантасчĕсем
Леонтьев Николай Леонтьевич
Леонтьев Николай Леонтьевич, — сăвăç. 1941 çулта Канаш районĕнчи Пратьякас Енĕш ялĕнче çуралнă. 2003 çулта Стерлĕ хулинче вилнĕ.
1994 çултанпа Чăваш Ен ÇП членĕ. Çавăн пекех РФ ÇП членĕ шутланать.
Пурнаçĕ
Категори:Чăваш сăвăçисем
Утă (пĕлтерĕшсем)
Утă:
Шулю
Шулю — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Шĕнерпуç (Шупашкар районĕ)
Шĕнерпуç, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи Шĕнерпуç ял тăрăхне кĕрекен ял /
Шупашкара çитмешкĕн 17 км, райцентрне — 5 км, ч.-ç. станцине — 17 км.
Клуб, библиотека, фельдшер пункчĕ, спорт лапамĕ, 2 лавкка пур.
Истори
1890-мĕш çулсенче ялти шкул ĕçленĕ. 1929 çулта «Молния» колхоза йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Шупашкар районĕнчи пурăнан вырăнсем Категори:Ехрем хуçа
Угольная (Заостренная юппи)
Угольная — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Заостренная юханшывăн сулахай çыранĕпе, 33 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ытарлăх
Ытарăш — пĕчĕк вĕрентӳллĕ дидактик-аллегориллĕ литература жанрĕ, хăйĕн шутне мораль е тĕн енчен вĕрентӳ (ăслай) кĕрет.
Юптарупа çывăх; хăйĕн модификацисемпе — тĕнче фольклорĕпе литературинче хăйне евĕр пулăм.
Вуламалли
Категори:Литература жанрĕсем
Парабола (литература) Podobenství Parabel (lignelse) Parabel (Sprache) Παραβολή (θεολογία) Parable Parabolo (retoriko) Parábola (literatura) Vertaus Parabole (rhétorique) Parabola (figura) Példabeszéd Parabola (letteratura) Parabel Parabel (lignelse) Przypowieść Parábola (figura de estilo) Притча Parabola (figura) Podobenstvo Parabel (liknelse) ตำนานแฝงคำสอน Parabula Притча 比喻
Ирне
Ирне — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Корлик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Комбинаторика
Хăш чух комбинаторика тесе дискретлă математикăн анлă пайĕсене палăртаççĕ, çав шутра, сăмахран, графсен теорийĕ.
Каçăсем
Категори:Комбинаторика
Рзай Виктор Ефремович
Ви́ктор Ефре́мович Рзай (1906 çулхи кăрлачăн 27-мĕшĕ, Кавал ялĕ, Вăрмар районĕ, Хусан кĕперни, (халĕ Чăваш Ен) — 1970 çулхи нарăсăн 27-мĕшĕ Шупашкар) — чăваш прозăçĕ тата литература тишкерӳçи.
СССР ÇП пайташĕ (1934 ç.).
Пурнăçĕ
1906 çулхи кăрлачăн 27-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи Кавал ялĕнче çуралнă.
1914-1920 çулсенче Виктор Рзай хăйсен ялĕнчи икĕ класлă шкулта вĕренет. 1927-1929 çç. «Канаш» хаçат редакцин литература ĕçтеш пулса ĕçлет, «Сунтал», «Капкăн» журналсемпе «Çамрăк хреçчен» хаçат ĕçне хастар хутшăнать. 1928-1933 çç. Хусанти педагогика институтĕнче аслă пĕлӳ пухать, Тутар республикин Çутĕç министерствинче тĕрĕслекенĕ пулса ĕçленĕ. 1933 çулта Виктор Ефремович Шупашкара куçса килет. Чăваш АССР Çыравçисен пĕрлешĕвĕн правленинче вăй хурса тăрăшать.
1934-1944 çулсенче В. Рзай Тутар АССРĕпе Чĕмпĕр облаçĕсенчи вăтам шкулсемпе аслă шкулсенче вырăс чĕлхине вĕрентнĕ. 1944-1945 çç. каллех пичет ĕçĕнче вăй хума тивет. 1945-1966 çç. Канашри медицина училищинче тата вĕрентекенсене хатĕрлекен инститра вырăс чĕлхипе литературине вĕрентнĕ.
1970 çулхи нарăсăн 27-мĕшĕнче Шупашкарта çут тĕнчерен уйрăлнă.
Пултару ĕçĕсем
В. Рзайăн çак кĕнекесем пичетрен тухнă:
Тăлмач пултарулăхне те тытăнса ĕçлет — çармăссен литературине никĕслекен М. Шкетанăн «Энегер» романне чăвашла куçарнă. Çаплах С. Элкерĕн «Шурăмпуç килсен» романне вырăсла куçарнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:1906 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1970 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 27-мĕшĕнче вилнисем Категори:Хаçат редакторĕсем
Çурла, 6
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Енебей-Урсаево
Енебей-Урсаево — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 392 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452098, ОКАТО кочĕ — 80244820001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
1517
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Микрометр
thumb|[[Майра йĕппи вĕçĕнчи микрон пысăкăш тусан пĕрчи]] Микрометр (μικρός — пĕчĕк — виçе) — 10−6 метрпа тан хушă виçи. Миллиметрăн пиннĕмĕш пайĕ. Тата микрон тесе палăртаççĕ.
Виçен тăршшĕне танлаштарма: эритроцит диаметрĕ - 7 мкм, çын çӳççи - 80 мкм.
Инфрахĕрлĕ шевлесен тăршшĕне микрометрпа виçеççĕ.
Каçăсем
Категори:Хушă виçисем
תחיליות במערכת היחידות הבינלאומית
Ухсай Мария Дмитриевна
Ухсай Мария Дмитриевна (чăн хушамачĕ Мухина, 1908, кăрлач, 25 — 1969, авăн, 25; Чăваш АССР, Куславкка районĕ, Карач ялĕ) — чăваш прозăçи, драматургĕ. СССР ÇП пайташĕ (1949).
Литературăри çитĕнӳсемшĕн ăна Ӗçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕпе чысланă (1960), Чăваш АССР ӳнерĕн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ ятне панă (1968).
Пурнăçĕ
1908 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Куславкка районĕнчи Карач ялĕнче çуралнă.
Ялти хресчен çамрăкĕсен шкулĕнче, Шупашкарти педагогика техникумĕнче тата педагогика институтĕнче вĕреннĕ. Канашри тата Чĕмпĕр педагогика техникумсенче ĕçленĕ. 1940 çулта Шупашкара куçса килнĕ. Чăвашобллитра, Главреперткомра вăй хунă.
Ӗçĕсем
Çыравçăн малтанхи калавсем «Хăйă çути» (1947)", «Типĕ çыран хĕрринче» (1948).
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш АССР ӳнерĕн тава тивĕçлĕ ĕçченĕсем
Шорово
Шорово — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Шăнкас
Шăнкас, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ахпарт, Çамрăксен, Чемпек, Шкул урамсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Тукаш вулăсне кĕнĕ.
Саитово (Разинский сельсовет)
Саитово  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 318 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453295, ОКАТО кочĕ — 80254850002.
Шăнкас
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Саитово (Разинский сельсовет)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Йӑх (биологи)
Йӑх (лат. genus, н. шут. genera, ав.-грек. γένος) — биологи систематикинчи иккӗмӗш тӗп категори, таксономире тӗс категорийӗ хыҫҫӑн пырать.
Биологи систематикин иерархи классификацийӗнче тӗп рангӗсенчен пӗри.
Янсакасси
Янсакасси,— Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял. Вăрманкас Чурачăк ял тăрăхне кĕрет.
Кун-çулĕ
1917 çулччен Хусан кĕпернинчи
1923 ҫулччен «Пĕчĕк Кĕçтемĕр» ятлӑччӗ,
1927 ҫулччен «Янсакасси Кĕçтемĕр» ятлӑччӗ.
Асӑрхавсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Ушпа
Ушпа — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Бия юпписем
Чăваш пускăч хăмин калăпĕсем
Клавиатурăн чăвашла çийĕ (Keyboard layout) — чăваш çырулăхĕн типографи символĕсене (сас паллисене, цифрисене, чарăну паллисене т. ыт.) чăвашла текст информацине кĕртме, çырма паракан япали.
Кун-çулĕ
Çыруллă чĕлхесен клавиатурин пĕрремĕш сарăмĕсене çыракан машинка валли хатĕрленĕ. Çыракан машинка валли пĕрремĕш чăваш сарăмне Константин Иванов сăвăç ăсталанă, вăл хăй ăстаçă пулнă май, йывăçран çыракан машинка касса хатĕрлет. Константин Ивановăн машинки И. Я. Яковлев алфавичĕн сасă паллисене пичетленĕ.
1930-мĕш çулсенче Яковлевăн алфавитне вырăс алфавитĕнчен унчен чăваш çырулăхĕнче усă курман 10 ытла сасă палли кĕртнĕ. Алфавита çапла вырăслатнă хыççăн пичетлемелли машинкăн чăваш сасă паллисене тивĕçтерме тӳме çитеймен, çакă вара ЙЦУКЕН вырăс раскладкипе чăваш текстне кăтартма май паман. Çакна пула «вырăс» машинкипе пичетленĕ хыççăн хушма чăваш сасă паллисене диакритика паллисемпе палăртма тивнĕ.
Компьютер клавиатурин çийĕсем
Официаллă чăваш чĕлхин компьютер клавиатурин сарăмĕ пирки килĕшни паянхи куна çук. Çакна пула Microsoft Windows операци системисен çемьйин стандартлă пуххинче чăваш чĕлхин пĕтĕмĕшле клавиатурине кĕртмен.
2009 çулхи пуш уйăхĕнче иртнĕ Мĕнпур ведомствăсен чăваш чĕлхин комиссин ларăвĕнче компьютерăн чăваш сарăмне вĕр виçене антарас (стандартлас) ыйтусене пăхса тухнă.
Комисси йышăннипе, компьютер шрифчĕсенче чăваш алфавичĕн Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ символĕсем пулманнипе Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ вырăнне латиница Ă ă, Ӗ ĕ, Ç ç, Ÿ ÿ символĕсемпе улăштармалла тенĕ. Компьютер клавиатурин сарăмне комисси йышăнма тăхтанă.
Буквисем документсан ăшĕнче пулччăр тесен ANSI (Windows-1251) кодировки вырăнне UTF-8 (UCS) я Юникод (UTF-16) пулмалла, UTF-16 (UCS-2) пулсан файлĕ икĕ хут йывăртарах пулать.
Виндовсăн блокнотĕнче: Файл - Сохранить как - Кодировка: UTF-8
Вунăмĕш виндовсра чувашский CHV пур, клавиатури çук-ха.
2007 çултанпа Линукс убунтура пур.
ЙЦУКЕН (Вырăс) çийĕн чăваш аслатăвĕ
Windows 2000 операци системисем уçăлнипе Юникод символĕсемпе юникод шрифчĕсене тытса пыракан ЙЦУКЕН (Вырăс) сарăмĕн чăваш аслатăвĕсене хайлама пуçланаççĕ.
Çак сарăмсенче чăваш алфавичĕн хушма саса паллисемне ЙЦУКЕН (Вырăс) сарăмăн иккĕмĕш шайне тата/е «ахаль выртакан клавишсемпе» палăртаççĕ. Кун чухне «амăшĕн» сарăмне ытлашши улшăнусем кĕмеççĕ.
«Хăй тĕллĕ тунă» шрифтсем (Юникодпа пĕрлĕ мар)
Юникод уçăличчен чăваш алфавичĕн сасă паллисен кодировки пĕр виçеллĕ пулман. Çак сăлтавпа XX ĕмĕрĕн 90-мĕш çулсен иккĕмĕш çурринче чăвашла текстсене компьютера кĕртме «халăх ăстисем» проприетарлă шрифтсене урăхлатнă, Ё ё, Ъ ъ сасă паллисен тата «+», «=», «_», «-», «/», «\» паллисен глифĕсене чăваш алфавичĕн хушма Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ, Ӳ ӳ сасă паллисене хатĕрленĕ, малтанхи символсен кочĕсене çĕнĕрен хушнă сасăсене тивĕçтернĕ.
«Хăй тĕллĕ тунă» Юникод стандарчĕпе çыхăнман мĕнпур шрифтсенче, Юникод принципне пăснă — символĕсен кочĕсем юникодпа пĕр пек мар.
Esa Anttikoski AltGr клавиатура çийĕ
Унпа википедире çырас тесен Ctrl+M кăна пусмалла. Firefox 65.0 версинчен цифрăли кăна ĕçлеть. Ӑӑ - çӳлти 8 çинче, Ӗӗ - 7 çинче, Ҫҫ - 3 çинче, Ӳӳ - 5 çинче.
Mercen Raşşej клавиатура çийĕ
ЙЦУКЕН (Вырăс) сарăмен чăваш аслатăвĕсен хушинче «Mercen Raşşej» сарăма асăнмалла. Ăна Viktor V. Microsoft Keyboard Layout Creator программипе тунă. Унпа вырăс клавиатури çинче чăваш алфавичĕн паллисене сарăмăн иккĕмĕш шайринчи тата «ахаль выртакан» тӳмесемпе пичетлеме пулать. Windows 2000, Windows XP, Windows Vista çинче сарăм полхар сарăмĕсен йышне хутшăнать. Юлашки версийĕ — Mercen 11r.
«Chuvash Cyrillic» клавиатура çийĕ
2007 çулхи ака уйăхĕнче Ikăruk ЙЦУКЕН (Вырăс) комьютер никĕсĕпе чăваш сарăмне хатĕрленĕ. Хушма 4 чăваш сасă паллисене цифрăсен блокĕ çинче вырнаçтарнă. Эхер те Esa Anttikoski сарăмĕпе Н. А. Плотников тунă çĕнĕлетӳсем вырăс ЙЦУКЕН (Вырăс) клавиатурин вырăнĕнче пулать, Ikărukăн сарăмĕ пăлхар клавиатурин вырăнĕнче. Полхар ушкăнне чăваш чĕлхи анăç-хунн турачĕн полхар ушкăнне кĕнипе суйланă.
Ikăruk сарăмĕн юлашки версийĕ «Chuvash Cyrillic» ятпа 2010 кăрлачра тухнă.
Jahat клавиатура çийĕ
Тутарстан фирми «Jahat» сĕннĕ сарăмра ЙЦУКЕН (Вырăс (Машинопись)) вырăс сарăмĕн чăваш «Ăă», «Ӗĕ», «Çç», «Ÿÿ» сасă паллисене чăваш тексчĕсенче сайра тĕл пулакан вырăс сасă паллисен «Жж» «Ёё» «Щщ» «Ъъ» вырăнĕсене панă. Çакна пула, «Жж» «Ёё» «Щщ» «Ъъ» сасă паллисене пичетлене чухне вырăс сарăмне куçмалла.
Компьютер çине Jahat сарăмне вырнаçтаракан проприетарлă программаăна Тутарстанри мĕнпур чăваш шкулĕсене лартса панă. Унпа Тутарстанра тухакан «Сувар» чăваш хаçачĕн редакцинче ĕçлеççĕ. Фирма Jahat хăйĕн сарăмне Шупашкарта кăтартнă, анчах та Чăваш çĕрĕнче ăна йышăнман.
«Mercen Tĕnce» клавиатура çийĕ
«Mercen Tĕnce» сарăма Viktor V. Windows NT операци системисен çемьи валли Microsoft Keyboard Layout Creator программин никĕсĕпе тунă, вăл QWERTY латин сарăмĕн чăваш аслатăвĕ шутланать. ЧăвашЛат чăваш алфавичĕн сасă паллисемпе усă курма хатĕрленĕ. Ун йышне ЧăвашЛат алфавичĕн тата тата урăх тĕрĕк чĕлхисен алафавичĕсен, çаплах Мĕнпур тĕнчери фонетика ассоциацийĕ транскрипцин символĕсем кĕреççĕ, вĕсене сарăмăн иккĕмĕш шайĕнче, çавăн пекех «ахаль выртакан тӳмесем» çинче, вырнаçтарнă. «Акăлчан (АПШ)» сарăмсен йышĕнче пулать. Юлашки версийĕ — Mercen 77t.
Андроид
Чăваш буквисем 6.6.11.169977134 версинчен тытăнса Gboard клавиатуринче пур, ăна андроидри Play Маркетра шырамалла. Бб - Вв, Ёё - Ее, Жж - Зз, Цц - Чч, Щщ - Шш, Ъъ - Ьь çинче.
Каçăсем
Категори:Чăваш чĕлхи Категори:Чăваш алфавичĕ
Сири (рим провинцийĕ)
Сири — Рим провинцийĕ пулнă. Ăна П. эрч. 64 çулта Помпей, Виççĕмĕш Митридат вăрçинче çĕнтернĕ хыççăн, хушнă. Рим йышĕнче, кайран Висантире, çиччĕ ĕмĕр тăршшĕ, 637 çулчен, арапсем çĕнтерсе иличченех, пулнă.
Принципат тапхăрĕ
Сири çарĕнче виç легион тăнă, вĕсем пархисен чиккине хӳтĕленĕ. 69 ç. сири çарĕсем Веспасиан çĕнĕ императора майлă тăнă.
II ĕмĕрĕн вĕçĕнчен пуçласа темиçе чыслă сири çынни Рим сенатне кĕнĕ, сăмахран, Тиберий Клавдий Помпеян тата Гай Авидий Кассий. 193 ç. провинцирен Хăвăллă Сири уйрăлать. III ĕмĕрте сирисем Север арăвĕсен император влаçĕ айне кĕреççĕ. 260 - 273 çç. Сири Пальмира патшалăхĕнче.
Доминат тапхăрĕ
Диоклетиан реформи хыççăн иккĕ провинцийĕ те Восток диоцез йышне кĕрет. 330 – 350 çç. Хăвăллă Сирин Ефратăн анăç çыранĕнчи тата малтанхи Коммагена облаçĕн çĕрĕсенче Евфрат провинцине (Иераполис тĕп хула) туса хунă. Каярахпа, 415 ç. хыççăн, Хăвăллă Сири Syria I (тĕп хули — Антиохия, тата Syria II (тĕп хули — Апамея-Оронте-çинчи) çине пайланнă.
Висанти тапхăрĕ
528 ç. император Юстиниан I иккĕ провинцин территорисенчен çыран хĕрринчи Феодори провинцине туса хурать. Регион Висанти империнче паллă шутланнă. 609 – 628 çç. ăна Сасанидсем ярса илнĕ, кайран император Ираклий I тавăрнă, анчах та тепĕртакран каллех мăсăльмансем 637 çулта Ярмук патĕнчи çапăçу тата Антиохи парăннă хыççăн çĕнтерсе илнĕ.
Асăрхавсем
Категори:Рим республикин провинцисем Категори:Сири кун-çулĕ
1518
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Федераци çĕрĕ (Германи)
Çĕр Германи Федеративлă Республики тĕнчери ирĕклĕ тивĕçлĕхĕн субъекчĕ.
Истори
Калаçура Федераллă çĕр терминпа усă кураççĕ, анчах та юридици хучĕсенче, сăмахран ГФР Тĕп саккунĕ е çĕрсен конституцийĕнче çак термин çук, мĕншĕн тесен германии çĕрĕсем пĕрле Германин Федеративлă Республикине туса хураççĕ те Германин административлă пайĕсем пулмаççĕ.
Германин 16 федераллă çĕрĕсем патшалăх яваплăхне тытаççĕ. Истори енчен Германи территоринче XIX ĕмĕр варрине çитиччен вакланчăк уйрăм пĕчĕк çĕршывсем пулнă, çĕр çулсем тăршшипех географи картти самаях улшăннă. Федераллă çĕрсем хальхи йĕркелĕхĕ 1945 çул хыççăн тин çирĕпленет, çак чух кăштах ентешлĕхсен пĕрлĕхлĕ йăлине те, историллĕ чикĕсене те вырăна хунă.
Вуламалли
Категори:Германин ирĕклĕ тивĕçлĕхĕ Категори:Германин патшалăх тытăмлăхĕ
Тютчев Фёдор Иванович
thumb|Тютчев Фёдор Иванович Фёдор Иванович Тютчев (1803 çулхи раштавăн 5-мĕшĕ — 1873 çулхи утă уйăхĕн 27-мĕшĕ) — вырăс сăвăçи.
1857 çултанпа Петербургри ĂА пайташ-корреспонденчĕ.
Пурнăçĕ
1803 çулхи раштавăн 5-мĕшĕнче çуралнă.
Тютчева ăс-тăна Раич Семён Егорович вĕрентнĕ. Сăмахран каласан кайран, Семён Раич Михаил Лермонтовăн та вĕрентӳçи пулнă. 13 çулта Гораций одисене куçарма пуçланă. Килте пĕлӳ илнĕ хыççăн Мускав патшалăх университечĕн Сăмахлăх уйрăменче пĕлӳ пухма пуçланă. Унта ăна Алексей Мерзляков, Михаил Каченовский вĕрентнĕ. Студент çулĕсенче Фёдор Тютчевăн Михаил Погодинпа туслашать.
1873 çулхи утă уйăхĕн 27-мĕшĕнче вилнĕ
Музейсем
Мурановăра (Мускав çывăхĕнче) музей-усадьба ларать. Вăл Тютчевăн тăхăмĕсене лекнĕ хыççăн вĕсем унта тĕрлĕ экспонатсене пуçтарса музей уçнă. 2006 çулхи утă уйăхĕн 27-мĕшĕнче усадьбăна çиçĕм çапнă хыççăн пушар (лаптăкĕ 500 м2 танлашнă) пуçланнă. Пушара сӳнтернĕ чухне музейĕн икĕ ĕçченĕ суранланнă.
Каçăсем
Категори:Вырăс сăвăçисем Категори:Брянск çыравçисем Категори:Раççей империн дипломачĕсем Категори:Новодевичье çăвине (Санкт-Петербург) пытарнисем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Славянофилсем Фёдор Иванович Категори:Фёдор Иванович Тютчев Категори:Цензорсем
Вазов Иван Минчев
Биографи
1850 çулхи утăн 9-мĕшĕнче (çĕртмен 27-мĕшĕнче кивĕ стильпе) Пловдив облаçĕнчи Сопот хулинче Минчо Вазов купса килйышĕнче çуралнă. Икĕ пиччĕшĕ — Георги Вазов тата Владимир Вазов — генерал пулнă, тепĕр пиччĕшĕ — Борис Вазов — пĕрлĕх ĕçченĕ тата политик. Борис Вазов каласа панипе, Вазовсен ратти Яновени нестрам ялĕнчен (Анăç Македони) тухнă Кирко Иванов Арнаудовран пырать, вăл Сопота XVIII ĕмĕрĕн вĕçĕнче Али-паша Янинский вăхăтĕнче куçса килнĕ.
Иван Вазов училищере вĕренсе тухнă, яш чухнех вырăс литературипе паллашнă. Çаплах грек тата турккă чĕлхисене вĕреннĕ.
Каçăсем
Категори:Пăлхари сăвăçĕсем Категори:Пăлхари çыравçисем Категори:Иван Вазов Категори:Пăлхар сăвăçĕсем Категори:Пăлхар çыравçисем Категори:Русофилсем Категори:Славянофилсем Категори:Славянофиллĕх Категори:Панславистсем Категори:Пловдивăн хисеплĕ гражданĕсем Категори:Вырăс-турккă вăрçине (1877—1878) хутшăннисем Категори:1850 çулта çуралнисем Категори:Утăн 9-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1921 çулта вилнисем Категори:Авăнăн 22-мĕшĕнче вилнисем
1519
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Золотов Арсений Иванович
Арсений Иванович Золотов — Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ вĕрентӳçи.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Арсений 1898 çулхи раштавăн 10-мĕшĕнче Хусан кĕпĕрнин Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнчи (халĕ Элĕк районĕ) Синер ялĕнче Гордеев Иван Гордеевич тата Мария Кирилловна çемйинче çуралнă.
1907-1913 çулсенче Арсений Халăх çутĕç министерствин икĕ класлă училищинче вĕренет, 1913 çулхи кĕркунне Чĕмпĕр чăваш вĕрентӳçĕсен семинарине пĕлӳ пухма кĕрет. Чĕмпĕрте Арсений Золотов ултă çул вĕренет (1917, чӳк, 1 1918, çурла, 15 тапхăрĕнче Ассакассири пуçламăш шкулĕнче ачасене вĕрентет).
1919 çулхи акан 19-мĕшĕнче Аркадий шăллĕпе, Николай Золотовпа пĕрле, 7-мĕш Чĕмпĕр полкне хăй ирĕкĕпех хĕсмете тăрать те граждан вăрçине хутшăнать, Ăренпур, Уральский, Илецкий патĕнче çапăçусене хутшăнать.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин фронтĕнчен тăван çĕршыва таврăнсан Элĕк райĕçтăвкомĕнче, РОНО пуçлăхĕ (ака, 1944 — авăн, 1945), каярах райплан ертӳçи (юпа, 1945 — çурла, 1948) пулса вăй хурать.
1948 çулхи авăн уйăхĕнче Арсений Иванович каллех педагог ĕçĕнче тăрăшма тытăнать, Элĕкри вăтам шкулта географипе 5-7 классенче пĕлӳ парать.
1966 çулхи утăн 13-мĕшĕнче 68 çулти Арсений Иванович куçне ĕмĕрлĕхех хупать. Унăн вилтăпри Синер ялĕн çăвинче.
Çурла, 7
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Шăмăш
Шăмăш, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытамĕ
Лапракаси, Лавкка, Çамрăксен, Пушуй, Чăрăшкасси урамсем.
Кун-çулĕ
1917 çӳлчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шупашкар вулăсне кĕнĕ
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Кармаскала районĕ
Кармаскала райо́нĕ (Ҡырмыҫҡалы районы) — Пушкăрт Республики муниципаллă районĕ. Администраци центрĕ — Ĕпхӳрен 50 çм кăнтăралла вырнаçнă Кармаскала.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Пĕтĕм Раççейре халăха 2010 çулта çырса тухнипе: пушкăртсем — 39,6 %, тутарсем — 31,9 %, вырăссем — 16,5 %, чăвашсем — 9,3 %, урăх халăх çыннисем — 2,7 %.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстан районĕсем Категори:Пушкăртстанăн Кармаскала районĕ
Галицкий Борис Карпович
Галицкий Борис Карпович — (31.07.1914(18)-26.09.1965), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 23 № авиазаводăн (Мускав хули) вĕçевçĕ-тĕчевçи, полковник.
Казыль-Кы
Казыль-Кы — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Котлос-Колик-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
1520
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Айтуган-Дурасово
Айтуган-Дурасово — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 54 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453285, ОКАТО кочĕ — 80254855002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Чулкасси
Кун-çулĕ
1917 çулчен хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Искей Пайтулĕ
Искей Пайтулĕ — XVII ĕмĕр варинче пурăннă паттăр чăваш кĕрешӳçи, паллă та чаплă юрăçă.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Искей Пайтулĕ Çĕрпӳ уесĕн Хоракасси ялĕнче çуралнă. Степан Разин пăлхавне хутшăннă. Хăюллă та маттур çапăçнăшăн полковник ятне тивĕçнĕ. Чăвашсем, Пайтул ертсе пынипе, Царицына илнĕ, Аçтăрхан патне çитнĕ.
Пайтула вилтăпри Шупашкар районĕнчи Чиканкасси ялĕ патĕнче (Чемурша ял тăрăхĕ).
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем Категори:Чăваш сăвăçисем
1521
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Нумайçуллăх пайлаптăк
Нумайçуллăх пайлаптăк — нумай çул ÿсекен ялхуçалăх культурисене лартса çитĕнтермелли лаптăк. Вăл шутра — йывăçсене, тĕмĕсене, лианăсене. Нумай çуллă ӳсентăран — икĕ çул ытла пурăнакан ӳсентăран.
Ботаника литературинче нумай çуллă ӳсентăрана Юпитер символĕпе ♃ палăртаççĕ.
Литература
Категори:Ӳсентăрансен физиологийĕ
Çĕнĕ Кильбахтă
Çĕнĕ Кильбахтă — Пушкăрт Республикин Калтас районĕнчи пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 426  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452855, ОКАТО кочĕ — 80233846001.
Уль-Вож
Уль-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Роговая юханшывăн сылтăм çыранĕпе 25 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 44 км.
Çĕнĕ Кильбахтă
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтас районĕ
Уль-Вож
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ушперек
Ушперек — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Сия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Ноля (Уржумка юппи)
Ноля — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Уржумка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 43 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем