Çирĕклĕ_Кӳлĕри_ик-виçĕ_кун_(тĕрленчĕк)
2.Савăнăçпа хурлăх юнашар
Илемлĕ литература вăл – халăх ăс-хакăлĕпе кăмăл-туйăмĕн пуянлăхĕ. Вăл сăмахпа пурнăçа сăнарлать, çын чĕрине тарăннăн тишкерет. Чăн-чăн илемлĕ литература пурнăçа мĕнле курăнать, çавăн пек ӳкерсе памасть, ăна вăл аталанура кăтартать. Писатель вулаканăн кăмăл-туйăмне витĕм кӳме хăйĕн илемлĕх туртăмĕпе усă курать, тĕнче çине вĕсем витĕр пăхтарать. Çак мелпе çыравçă пĕтем пурăçа – ыррипе усаллине те, начаррипе лайăххине те, салхуллипе кулăшлине те ӳкерсе парать. Анчах вĕсене пурне те ĕмĕт илемĕнче, илемлĕх тĕкĕрĕнче сăнласа кăтартать. Тĕкĕрте вара пурнăçри киревсĕрлĕхпе илемсĕрлĕх те хăрушши те, кулăшли те, хурлăхли те яр уççăн курăнса каяççĕ. Акă мĕншĕн чăн-чăн сăмах ăсти вулакана тыткăнлать, хытă кăсăклантарать, пăлхантарать. Владимир Леонтьевич Садайăн «Çирĕклĕ Кӳлĕри ик-виçĕ кун» очеркри ĕç-пуç питĕ кăткăс, кăсăклантаракан йышши. Ăна вуланă май ху та çавăнта геройсемпе пĕрле пулнине туятăн. Чăн-чăн пурнăçри пекех хайлавра савăнăç çине хурлăх, хурлăх çине савăнăç тупăнсах тăрать. Кĕçтен Абакшин мĕн шкулта вĕреннĕ чухнех зоотехник пулма ĕмĕтленнĕ. Унпа пĕрлех Эльвира та экзамен парать. Кĕçтен вĕренме кĕмешкĕн кирлĕ чухлĕ балл пухать, хĕр вара пултараймасть. Унăн тата икĕ балл çеç çитеймест. Çакна пула каччă мĕн тумаллине пĕлмесĕр аптрать. Пĕр енчен унăн ĕмĕчĕ пурнăçланнă – савăнмалла, тепĕр енчен вара унăн хĕр юлташĕн «çуначĕ хуçăлнă» – лăплантармалла. Те савăнмалла Кĕçтенĕн, те хурланмалла… Анчах та ку нимех те мар-ха килте ăна çакăнран та хăрушăрах «парне» кĕтсе тăнă… Кĕçтен Абакшин нумаях хурланса тăмасть. Вăл пысăк çемйи вали кучченеçсем туянать те хăйĕн тĕллевĕ патне тинех çитни пирки ашшĕ-амăшне тата ытти тăванĕсене пĕлтерме хуларан савнă ялне васкать. «Часах малта фермă çурчĕсем курăнса кайрĕç, унтан вара Кĕçтен килĕ çухрăм пек çеç юлать. Аван, савăнăçлă çав киле лайăх хыпарпа таврăнма! ‹…› Ялта хăш-пĕрисем хуран айĕсене те чĕртсе янă ĕнтĕ – арăмĕсем е амăшĕсем ĕçе каякан упăшкисемпе ачисем вали яшка пĕçереççĕ; çил çук пирки хура, сăрă, кăвак, сарă тĕтĕм юписем тӳпенелле тӳп-тӳрĕ хăпараççĕ. Кĕçтен вĕсен «юпине» шырама пуçларĕ. Акă вĕсен çурчĕ тĕлĕ. Çамрăк хурăнсен уçлăхĕнчен кăштах мăрйи те курăнать, - çуркунне Кĕçтен ăна хăй шуратнăччĕ. Анчах унтан тĕтĕм тухмасть:амăшĕ, те пĕçерсе те ĕлкĕртнĕ пулĕ ĕнтĕ – ун ашшĕ, сурăх феминчи аслă кĕтӳç, ялта ĕçе чи малтан тенĕ пек тухса каять. Амăшĕ тинкĕле пĕçернĕ пулмалла, вăл час пиçет, тата ăна ашшĕ питĕ юратать. Кĕçтен хăй сисмесĕрех сурчăкне çăтса ячĕ – тинкĕлене вăл та кăмăллать, çитменнине тата хырăмĕ те самаях выçнă иккен унăн»19. Кил умĕнче хурăн вулакансене Абакшинсен çемйи умне хурлăх килни пирки систĕрет пулĕ. Унсăр пуçне хуран айĕнче çулăм çуннипе мăръерен тĕтĕм тухни илемлĕ литературăра пурнăç символĕсем шутланаççĕ. Кĕçтенсен мăрйинчен тĕтĕм тухманни, хуран айĕнче çулăм çунманнине пĕлтерет. Çакă пире каллех инкек пуласса систерет. Чăнах та, каччăна килте хурлăхлă хыпар кĕтнĕ. Лизăпа Сантăртан вăл унăн ашшĕ чирлени пирки пĕлет. Тухтăрăнни пек шап-шурă халат тăхăнса янă Логунова вара Иван чăнахах та вăйсăрланнине çирĕплетет. Халь ар çына тухтăр та нимĕнпе те пулăшма пултараймасть иккен. «Чирлĕ çын патĕнче ларакан сестра Кĕçтене лăпланма хушрĕ те ашшĕн ал тунине чылайччен тытса ларчĕ. Унтан, ним тума аптраса, çапла тытса ларничен нимле усă та пулас çуккине тинех чухласа илнĕ пек, ал тунине кăкăрĕ çине хучĕ, ĕнтĕ текех сасă кăларасран хăрамасăр, хăйĕн пĕчĕк чăматанне темле çутă хатĕт-хĕтĕрĕсене чикме пуçларĕ. Пуçтарса пĕтерсен, чăматанне хупсан, тӳрленсе тăчĕ, Кĕçтен çине питĕ пысăк айăпа кĕнĕ çын пек пăхса илчĕ. Кĕçтен пĕтĕмпех ăнланчĕ…». Абакшинсен çемйи тăрантаракансăр тăрса юлчĕ, анчах та вĕсем пĕр-пĕрне пăрахмарĕç, пуçĕсене усса вăйĕсене çухатса лармарĕç. « Мĕнле пысăк хуйхă йăтăнса анчĕ ав тата сирĕн. Аннӳне лăплантар ĕнтĕ, халĕ сан çинче шанчăк ун. Чăтас пулать. Сирĕн, пирĕн ачасен, ку хуйха пурин те тӳссе ирттермелле пĕрре». Кĕçтен çынсем пулăшнипе ури çине тăма, тĕрĕс çул суйлама пултарчĕ. « Кулянса та, макăрса таним тума та çук ĕнтĕ, - тĕрĕ Миккул, чикаркă чĕркелеме пуçласа. – Тĕрлерен атом машинисем, спутниксем тăваççĕ те халĕ, малашне, тен, çынна та çĕр çул пурăнмалла тăвакан пулĕ ‹…› -Çавăнпа та вĕренес пулать, - терĕ вăл. – Институт пĕтер те малалла кай. Тен, эсĕ те мĕнте пулин шухăшласа кăларăн. Сăмахран, эрех вырăнне мĕншĕн пĕр-пĕр таблеткă шутласа тупмалла мар? Сан пашка аван ĕçлет... Ĕçлессе вăл хамăн та ничевоччĕ те, сыпкалант пĕтерет, амитке. Тĕрĕс вăрçатчĕ покойнĕк хуньăм. Чăнах та çав, кам, сăмахран, пура манн пек пурама пултарать? Никам та пултараймасть? Покранимĕр, пĕр кĕтессинчен çаклатса сĕтĕрес пулсан та çаплипех, пĕр лăпчăнмасăр, шуса пымалла. Мĕншĕн тесен – ачаран вĕреннĕ. Çапла, вĕренни кирлĕ вăл… Вĕренмелле… Тен, профессорах çитĕн, эсĕ çамрăк-ха…». Инкек-синкек яланах кĕтмен çĕртен, ăнсăртран тухать. Эпир ун вали чунпа та, ӳт-пӳпе те хатĕрленсе ĕлкерейменнине пулах пулĕ хуйха-суйха ирттерсе яма çав тери йывăр. Анчах та çумра кам та пулин пулăшса пырсан утас çул самай çăмăлланать, инкеке те тӳссе ирттерме пулать. Пурнăçăн кашни «парнине» вара: лайăххине те, начаррине те – хăвăн хакна, тивĕçне çухатмасăр йышăнмалла е май пулсан унпа кĕрешмелле. « Ку вăл хальчченхи пурнăçĕнчи чи йывăр кун пулчĕ – ун пек пысăк хуйхă вăл хальччен курманччĕ. Çак хуйхă вара ăна пурнăç, вăл мĕнле лайăх пулсан та, нихçан пĕр тикĕс пыманни, ун пек япаласем малашне те пуласси пирки асăнтарчĕ. Пурнăç пурăнасси уй урлă каçасси кăна мар çав, ĕмĕр иртиччен тупасси те, çухатасси те нумай пулать. Çавăн пек ĕнтĕ вăл, пурнăç: хуйхă курмасан, савăнăç паракан çĕкленĕве хак пама йывăр, савăнăç курмасан – хуйхă йывăрлăхне виçеймĕн. Вăл пачах та пулмасан татах аван та вĕт, анчах вилĕм, чун кĕни, çурални пекех, нихçан та пĕтес çук вăл. Çут çанталăкăн саккунĕ çапла…». Кĕçтен хăйĕн çулне суйласа илет: заочнă вĕренме куçса ялта ĕçлесе пурăнать. Çапла ăна та, çемйине те, юлташĕсене те, тата ыттисене те лайăх. Çак пĕлтерĕшлĕ утăма тумашкăн çамрăка ватă кĕтӳçĕн Фрол Васильчăн сăмахĕсем те тӳрре килнĕ: « - Ĕлĕк эпир хырăма тăрантарас та çие питĕрес, нушаран хăтăлас тесе ĕçленĕ, терĕ вăл шухăша кайнăн, кĕтӳ хыççăн хулен кăна малалла утма пуçласан. – Кăштах телейреххисем вара, нушаран тухма пултарайнисем, пуйма та ĕмĕтленетчĕç. Халь çынсен ĕмĕчĕ-шухăшĕ улшăнчĕ… Сирех, çамрăксенех илер-ха акă. Çук, эпир сирĕн пек пулман, ытларах хамăршăн тăрăшнă. Кĕтӳ кĕтме каяс пулсан та, ял-йыш выльăх-чĕрлĕхĕшĕн, кĕтеве лайăхлатассишĕн çунса мар, так, мĕнле каламалла, паçăрах каларăм, кăшт тыр-пул та укçа пеки пултăп тесе. Халь апла мар, улшăнтăмăр акă…Пурнăçран, пурнăçйĕкинчен килет ку… Хăй шухăшне Фрол Васильч ытла уçăмлах калаймарĕ. Анчах Кĕçтен ăна ăнланчĕ. Тĕрĕс те çав. «Кăшт тыр-пул та укçа пеки» ĕçлесе илес тесе мар, урăх кăмăлпа тухать вăл кĕтӳ хыççăн çӳреме. Тăрăшсан вара ĕмĕчĕ ун çитетех: кăмăлĕ пысăк, вăйне – шеллемĕ. Çулĕ, паллах, халь умра выртакан анлă та тӳрĕ çул пек такăрах пулмĕ, сăрт çине хăпарса çитсен, вĕсем халĕ те айккинелле, пăрçа пуссинелле, кĕреççĕ-ха, - анчах Кĕçтен вăл çултан пăрăнмĕ…». « Пурнăç иккĕ килмест» тата « Ĕмĕр саки сарлака», - теççĕ ваттисем. Тĕнчере вара темиçе темиçе миллион çын. Кашнинех хăйĕн ăраскалĕ, шăпи. Владимир Садайăн « Çирĕклĕ Кӳлĕри ик-виçĕ кун» очеркĕнче те нумай геройсем. Пирĕн ума темиçе тĕрлĕ çын типажĕ, пурнăçĕ тухса тăрать.