cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сарапакасси
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Акулево вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Пуян (пăлхар пикĕ)
Кун-çулĕ
Вырăссен паллă тĕпчевçи И. Березин унăн çинчен çапла çырать: "«Те (Субадей с войском) дошли до города Кернека и других мест и заставили покориться. Тамошние владельцы Баян и Динеку пришли и иъявили покорность принцам; будучи пожалованы, возвратились назад, но опять восстали…»." А.П.Смирнов хăйĕн кĕнекинче те Пуянпа Тинекку Кĕрнек пикĕсем пулнине çирĕплетсе калать.
1223 çулта пăлхарсем хăйсен çĕрĕ çине сĕкĕнсе кĕнĕ тутар-монголсене Кĕрнек хули патĕнче çĕмĕрсе тăкнă.
"История Чувашской АССР" кĕнекере вĕсем çинчен çапла çырнă: "«В результате монголо-татарского нашествия 1236 года Волжская Булгария потеряла свою независимость. Однако население Среднего Поволжья не сразу покорилось монголо-татарам. В 1239-1240 годах произошло восствние против иноземных захватчиков. Восстание возглавили болгарские князья Баян и Джику. В 1241 году монголам пришлось вторично завоевывать болгарскую землю.»" Пуянпа Тинекку ертсе пынă вăрçă икĕ çула тăсăлнă.
Вуламалли
Категори:Атăлçи Пăлхар
Текила
thumb|225px|Текилăн тĕрлĕ бренчĕсем. Теки́ла (Tequila) — Текила таврашĕнче тунă хаяр алкоголь ĕçми (мескаль); хула Халиско мексикан штачĕн хĕвел анăçĕнче, Гвадалахарăран çурçĕр-анăçалла 65 çм вырнаçнă. Ăна кăвак агавăн (Agáve tequilána, Agave azul)варринчен тăваççĕ.
Регионсем тата тĕрлĕ тĕсĕсем
thumb|[[Агава уйĕсен ландшафчĕ тата текила тăвакан авалхи савутсем — ЮНЕСКО мĕнпур тĕнчери еткерлĕхĕн палăкĕсенчен пĕри.]] thumb|Агава ӳстермелли паллă (çутă-симĕс) тата текила тăвакан (тĕксĕм-симĕс) районсем. Текила виççĕ тĕслĕ пулать :
Текилăран тунă ĕçмесем
thumb|Текилăран тунă коктейлсем Текилăна çак ĕçмесене тунă чухне усă кураççĕ:
Каçăсем
Категори:Хаяр спиртлă ĕçмесем Категори:Мексикан апат-çимĕçĕ
Пуш, 17
Уявсем
Ирландин хӳтĕлевçи (капăрл.) Таса Патрик кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1815
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кооно
Кооно — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Пыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Чăваш патшалăхлăхĕ
Чăваш патшалăхлăхĕ - Чăваш патшалăхĕ вăл аслă Историре пурăннă яланах, çавăнпа та унăн тымарĕсем питĕ тарăн. Сахалтан та пин, пин çурă çул. Пĕрремĕш Тăван Çĕршыва эпир Çурçĕр Кавказра çĕнтерсе илтĕмĕр пулсассăн, иккĕмĕш Тăван Çĕршыв пирĕншĕн Атăлпа-Урал тăрăхĕ пулнă. Унтан пуçламалла хамăрăн чăн-чăн историне.
Chuvash statehood
Старомуйнаково
Старомуйнаково — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 270 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453714, ОКАТО кочĕ — 80253884004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
II-мĕш Кир
мини|справа|Аслă Кир II thumb Кир II е Аслă Кир — (авалхи перси чĕлхипе Куруш, — Kuruš, Κῦρος), (пирĕн эрăччен 590—530 ç.ç.) — Ахеменидсен Перси империне никĕслекенĕ, Камбиз I ывăлĕ.
Кун-çулĕ
thumb|Аслă Кир тупăкĕн çурчĕ. Пасаргад ишĕлчĕкĕсем, Иран, халĕ ЮНЕСКО Пĕтĕмтĕнчери кăнарлăхĕ шутĕнче ([[2007).]] Кирăн амăшĕ митисен Иштувегу (Астиага) патшин хĕрĕ пулнă. Кир вара пирĕн эрăччен 550 çулта аслашшĕне хирĕç пăлхав çĕкленĕ, виçĕ çул вăрçнă хыççăн çĕнтерӳ туяннă. Ăна çак кĕрешӳре митисен ятлă-сумлă çыннисем пулăшу панă. Çакăн хыççăн, Кир Иран туçийĕнчи пĕтĕм çĕрĕсене пухса пĕрлештерет. Анчах йĕркеленсе чăмăртаннă Перси патшалăхне хирĕç кӳршĕ çĕр-шывсен пĕрлĕхĕ тухнă: Лидия патши Крёз, Египетăн фараонĕ Амасис II Çĕнĕ Вавилон патши Набонид. Çавах та Кир хăйĕн тăшманĕсене пĕрин хыççăн теприне çапса çĕмĕрнĕ. Лидия патшалăхĕн тăрăнĕ Крёз (пирĕн эрăччен 560—546 çулсем) пуян пулнă, ăна перссем пирĕн эрăччен 546 çулта çĕнтернĕ. Кĕрĕс тыткăна лекнĕ, Кир ăна хăйĕн канашçĕ вырăнне лартать; перс патши хăйне парăннă çынсемшĕн аслă ырă пулнă. Пирĕн эрăччен 540 çулта (Вавилон) хирĕç тухнă. Ун чухне Набонид патша арави оазисне Теймăна пирĕн эрăччен 549 çулта тухса кайнă пулнă, хăй вырăнне ывăлне — Валтасара хăварнă. Пирĕн эрăччен 539 çулхи юпа, 12 çĕрле Вавилон, авалхи историн чаплă хули, перси çарĕсен тапăнăвне чарса тăрайман — пуçне тайма тивнĕ. Кивĕ Халалта та çакăн çинчен çырса кăтартнă. Хулана чее меслетпе туртса илнĕ. Çĕрле Вавилонпа юнашар юхан шывăн юхăмне урăх еннелле куçарнă: шывсăрланнă шыв урлă сасартăк каçса, перссем хулана кĕрсе кайнă. Кир вара Вавилон патши пулса тăрать.
Камбиз II хыççăн астула Кир ларнă. Патша пулас шутпа вăл хăйĕн тăван пиччĕшне — кăнар тиккине — Партие вĕлерет. Унӑн виллине массагетсене тавӑрса панӑ та аслашшӗсене пытарнӑ ҫӗре леҫнӗ, Пасаргадына. Мургаб çумĕнче (Кирăн авалхи Пасаркат тĕп хули çывăхĕнче) халиччен те Кирăн çурт евĕр чуллă тупăкĕ пур, ун çине патшан сăнне ӳкернĕ тата çапла çырнă: «Эпĕ Ахеменид, Кир патша». Македони Александрĕ тапхăрĕченех унта патшан вили сыхланса юлнă, пĕрмай ялкăш кăвайт çуннă. Эксемер Индине харçăпа тухсан, ахăр самана (анархи) тапранса кайнă, вăрăсем тупăка ухтарса çаратнă. Македони çарпуçĕ таврăнсан, тустаракансене айăпласа вилĕме янă. Тепĕр тесен, вăрă-тустарçăсем тупăкра нимĕнле хаклă япаласене тупайман, çак этеплĕх Алексантăра питĕ тĕлĕнтернĕ.
Каçăсем
Категори:Ахеменидсем Категори:Перси тăрăмĕсем Категори:Азири п. эрч. VI ĕмĕрти тăрăмĕсем Категори:Исай пӳлĕхçĕ кĕнеки Категори:Ездра кĕнеки Категори:Çарпуçсем Категори:Истори
Эверккел
Эверккел (Среднее Аверкино) — Самар облаçĕнчи Похвиçнĕ районĕн ялĕ. Пхвиçнĕ районĕнчи чăваш ялĕсен "Вирьял" ушкăнне кĕрет.
Кун- çулĕ
Яла Эверкке ятлă çын пуçарнă
Гавриков Владимир Алексеевич
Гавриков Владимир Алексеевич — (10.06.1922-22.04.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 33-мĕш çарĕн9-мĕш танк корпусĕн108-мĕш танк бригадин 257-мĕш танк батальонĕн танк командирĕ, лейтенант.
Юпитер
Юпитер — Хĕвелтен пиллĕкĕмĕш çаврашкара, калăпăшĕпе Хĕвел таврашĕнчи чи пысăк планета. Авалхи тапхăртан çынсем ăна тĕпченĕ, унăн ячĕпе авалхи рим туррине — Юпитера асăннă (авалхи грексен аналогĕ — Зевс).
Газăллă гигантсен шутне кĕрет.
Планета параметăрĕсем
Юпитер — Хĕвел системин чи пысăк планета. Унăн экваторти радиусĕ 71,4 пин км тан, çак вара 11,2 хут Çĕр радиусĕнчен пĕчĕкрех. Юпитера 40-хутлă пысăклатакан телескоппа сăнасан, унăн кĕтеслĕ виçисем ахаль куçпа Уйăх курăннипе танлашаççĕ.
Юпитер хăйĕн тĕнĕлĕ тавра хытă кĕлетке евĕр çаврăнмасть: кĕтеслĕ хăвăртлĕхĕ экватортан полюсĕсем патнелле ӳксе пырать. Экватор çинче талăк 9 сехет те 50 мин тăсăлать. Юпитер Хĕвел системинчи планетăсенчен чи хăвăрт çаврăнăшли пулать. Çакна пула Юпитерăн поляр радиусĕ экватор радиусĕнчен 4,6 пин çм (тепĕр сăмахсемпе 6,5%) кĕскерех.
Юпитер пур ытти планетăсен пĕтĕмĕшлĕ сумлăхĕнчен 2 хут ытла, Çĕртен — 318 хут йывăртарах, 1000 хут Хĕвелтен çăмăлрах. Эхер те Юпитер 70 хут мăнăрах пулнă пулсан, вăл çăлтăр ĕретне кĕме те пултарăччĕ. Юпитерăн тачăлăхĕ Хĕвелĕннипе тан, Çĕрĕн тачăлăхĕнчен чылаях кая ӳкет.
Планетăсен экваториллĕ тӳремĕ орбитин тӳремĕпе пĕрех, çавăнпа ĕнтĕ Юпитер çинче çул сезонĕсем çук.
Пире Юпитер атмосферин çӳлти сийĕсем кăна курăнаççĕ. Гигантлă планета газран тытăнса тăрать.
Хĕвелтен илнинчен 2—3 хут чылайрах Юпитер хăйĕн хăватне парать. Çакă планета тачăланса пынине, гели тата йывăртарах элементсем аяларах анса пынине е планетăн варринче радиохастар пулăмĕсем пурине пĕлтерет.
Шалти тытăмĕ
Юпитер, ытларах, водородпа гелирен тытăнса тăрать.
Пĕлĕтсем айĕнче 7—25 км тарăнăш сийĕ пур, унта водород вăраххăн газ тытăмĕнчен шĕвеклĕхе куçать, пусăмĕ ӳсет, температури 6000°С тарин хăпарать. Çакă ĕнтĕ тем тери калăплă водород океанĕ вĕрени пек пулать.
Шĕвек водород айĕнче, теори моделĕсен кăтартăвĕпе, 30-50 пин çм яхăн сийлĕ металлă водород вырнаçнă. Шĕвек металлă водород темиçе миллион атмосферă пусăмĕнче çуралать. Протонсемпе электронсем çав сийре уйрăм пурăнаççĕ, электроюхăм кунта питĕ хăвăрт. Металлă водород сийĕнчи хăватлă электроюхăмсем, Юпитерăн мăнаçлă магнитлă уйне тытса тăраççĕ.
Ăслăлăхсем шутланипе Юпитерăн йывăр элементсемлĕ (гелирен йывăртарах) тĕшĕрен тăрать. Унăн пысăкăшĕ — 15—30 пин çм диаметăрĕнче, тĕшĕ питĕ тачă çăраллă. Теори шучĕпе, планета тĕшшин температури — 30 000°С, пусăмĕ — 30—100 млн. атмосферă.
Атмосфера
Юпитерăн атмосфери водородран (81 % атăм хисепĕпе, 75 % йывăрăшĕпе) тата гелирен (18 % атăм хисепĕпе, 24 % йывăрăшĕпе) тытăнса тăрать. Ытти япаласен шучĕ 1 % çӳллĕ мар. Атмосферăра метан, шыв пăсĕ, аммиак пур; çаплах органика çыхăнăвĕсем, этан, сероводород, неон, йӳçлĕк, фосфин, сера пур. Атмосферăн тулаш сийĕсенче аммиакăн сивĕнсе хытнă кристаллĕсем пур. Юпитерăн хĕрлĕрех тĕсĕ фосфор, сера тата углерод пуррипе курăнать. Тĕс чылай улшăнуллă, çавăнпа та, атмосферăн хими йышĕ тĕрлĕ çĕрте тĕрлĕ. Тĕслĕхрен, шыв пăсĕ енчен «типĕ» тата «йĕпе» облаçĕсем пулаççĕ.
Пĕлĕтсен тулаш сийĕн температури — −130 °C яхăн, анчах та вăл варринелле хăвăрт ӳсет. «Галилео» аппарачĕ ярса панă хыпарсем тăрăх, 130 çм тарăнăшĕнче температура +150 °C, пусăмĕ — 24 атмосферă. Пĕлĕт сийĕн çӳлти чиккинчи пусăмĕ — 1 атм яхăн, тепĕр сăмахсемпе Çĕр çийĕнчипе тан. «Галилео» экватор хĕррипе «ăшă тумха» асăрханă. Çак вырăнсенче пĕлĕтсен тулаш сийĕ çинçе, пулас, çавăнпа та, варринчи ăшă облаçĕсене курма пулать.
Юпитер çинчи çил хăвăртлăхĕ 600 çм/сех хăвăрт вĕрмест. Атмосфера циркуляцине икĕ тĕп фактор палăртать.
Мăн хĕрлĕ тăмха
thumb|230px| Мăн хĕрлĕ тăмха урăх тĕссемпе кăтартнă (фото [[Вояджер (КА)|Вояджер-1)]]
Магнитлă уйĕпе магнитосфери
thumb|140px|Юпитерăн магнитлă уйĕ
Юпитера космос аппарачĕсемпе тĕпчени
Юпитер НАСА аппарачĕсемпе çеç тĕпченĕ.
1973 - 1974 Юпитер çумĕпе «Пионер-10» тата «Пионер-11» (пĕлĕтĕсенчен шутласан) 132 пин км тата 43 пин км вĕçсе иртнĕ.
Аппаратсем планетăн тата галилей спутникĕсен темиçе çĕр ӳкерчĕкне (хаклăхĕ начартарах) Çĕр çине ярса панă, Юпитерăн магнитлă уйĕпе магнитосферин тĕп параметăрĕсене пĕрремĕш виçсе хунă.
1979 çулта Юпитер патĕнчен «Вояджерсем» (207 пин км тата 570 пин км аякра) иртсе кайнă.
Шумейкерсен-Леви кометти
thumb|200px|Кометăн пĕр ванчăкĕн йĕрĕ 1992 утăра Юпитер патне комета çывхарать. Вăл пĕлĕтсен çӳлти сийĕнчен 15 пин километртан иртнĕ чух мăн планетăн гравитациллĕ уйĕн хăвачĕ кометăн тĕшшине 17 пысăк пая аркатать. Кометăн вак йышне Маунт-Паломар обсерваторинче Кэролайнпа Юджин Шумейкер тĕпчевçĕ-мăшăрсем тата астрономом-любитель Дэвид Леви сăнанă. 1994 çулта, тепрехинче Юпитер çумне таврăнсан комета ванчăкĕсем планетăн атмосферине 64 километр çекунтăра хăвăртлăхпа кĕрсе кайнă.
Каçăсем
Категори:Юпитер
Роща-Вож
Роща-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Хамболь-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 10 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Скворчиха
Скворчиха — Пушкăрт Республикин Ишимпай районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 492 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453226, ОКАТО кочĕ — 80231870001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Скворчиха
Калифорни кӳлмекĕ
300px|right|thumbnail|Калифорни кӳлмекĕ (сăрласа уйăрнă)
Калифорни кӳлмекĕ (Golfo de California), çапалх ăна Кортес тинĕсĕ теççĕ (Mar de Cortés) — Калифорни çурутравне Мексика континенчĕн Лăпкă океан çыранĕнчен уйăркан кӳлмек. Кӳлмек шывĕ Анат Çурçĕр Калифорни, Анат Кăнтăр Калифорни, Сонора тата Синалоа штачĕсен çыранĕсене çăвать. Кӳлмекрен тинĕсе тухмалли вырăнĕ 5,3 млн çул каялла пулса тăнă, çакăн хыççăн Колорадо юханшыв океана çитет.
Утравсем
Калифорни кӳлмекĕнче икĕ пысăк утрав: Анхель-де-ла-Гуарда тата Тибурон, çаплах темиçе пĕчĕк утрав, çав шутра пĕр-пĕринпе ансăр çĕрпе пĕрлешĕннĕ Исла-Эспириту-Санто тата Исла-Партида.
Тарăнăшсем
Акустика хатĕрĕсемпе итлесе Аризонăри Юма хули патĕнчи эстурири каçмалли тĕлĕнчен пуçласа 3000 м тăвалла чи тарăн вырăнсене тĕпченĕ.
Нуук
Нук, Нуук (дани Nuuk) — Дани патшалăхĕнчи автономлă çĕрĕн — Гренландин шĕкĕр хули. 1979 çулчен официаллă Готхоб ятлă пулнă.
Географи
Гренланди утравĕн кăнтăр-анăç енче, Ырă шанчăк (Доброй надежды) бухтă пырĕн çыранĕнче (дани чĕлхи Godthåbsfjorden), Çурçĕр поляр çавринчен кăнтăр еннелле 240 çухрăмра вырнаçнă. Географические координаты — 64°10' с.ш., 51°43' з.д. Климачĕ субполярлă, вăтам температура +7 °C утăра, −8 °C кăрлачра. Раштавра хĕвел 10:00 сехетре тухать, 14:30 сехетре хĕвел анать. Çу уйăхĕн вĕçĕнчен пуçласа çурла пуçламăшчен Нуук хулинче талăкĕпе çутă. Гольфстрим юхăмĕн ăшшипе Нук хули çумĕнчи хĕлле тинĕс пăрланмасть, вара кунта пулă тытма çул тăршĕпех ансат пулать.
Халăхĕ
Хула Нук коммунин (эскимос чĕлхипе — Nuup Kommunea) административлă тĕпĕ, çĕр лаптăкĕ — 105 000 çм² яхăн, халăх йышлăхĕ — 14 874 çын )2005, кăрлач, 1).
Истори
Хулана 1728 çулта норвег миссионерĕ Ханс Эгеде (Hans Egede) никĕсленĕ. Ку вырăнта унчченех çынсем пурăннă пулнă, палăртни — 4 200 çул каялла. IX — XV ĕмĕр сенче çак çĕрсенче скандинави колонисчĕсем пурăннă, кайран вĕсем кунтан куçса кайнă. Çакăнтах эскимоссен çуллахи тĕлпулу вырăнĕ шутланнă. Эгеде ку çĕре 1721 çулта христиан тĕнне сарма килнĕ, ун чухне кунта 12 эскимос çемйи пурăннă. Хулана Готхоб (Godthåb), «ырă шанчăк» ят панă. 1979 çулта Гренландине автономи парнеленĕ. 2002 çулта Нук хулинче Арктика хĕл вăййисем ирттернĕ, çавăнта Раççей спортсменăсем те хутшăннă. 2005 çулхи пуш, 5 суйлавсем иртнĕ. Хула пуçлăхĕ (мэрĕ) Агнета Давидсен (Agnethe Davidsen) Сиумут (Siumut) парти сĕннипе пулса тăнă.
Колмогоров Андрей Николаевич
Андрéй Николáевич Колмогóров (25 ака, Тамбов — юпа, 20 1987, Мускав) — чаплă совет математикĕ, физика-математика ăслăхĕсен докторĕ, Мускав Патшалăх Университечĕн профессорĕ (1931), ССРП Ăслăх академийĕн академикĕ (1939).
Колмогоров — хальхи пулаяслăхсен теорине никĕслекеннисенчен пĕри, вăл топологи, математика логики, турбулентлăх теорин, алгоритмсен кăткăслăх теорийĕ тата математикăн урăх облаçĕсенче тата ăслăлăх хушма облаçĕсенчи тĕплĕ никĕс хыпарĕсене тĕпчесе тупнă.
Çамрăк çулсем
Колмогоровăн амăшĕ — Мария Яковлевна Колмогорова (1871—1903) ача çуратнă чух вилет. Ашшĕ — Николай Матвеевич Катаев, агроном (Петр (Тимирязев) академинчен вĕренсе тухнă), 1919 çулта деникин тапăнăвĕнче пуçне хурать. Арçын ачана амăшĕн йăмăкĕ, Вера Яковлевна Колмогорова пăхса çитĕнтерет. Андрей аккăшĕсем хăйсен килĕнче тĕрлĕ çулти ача-пăча валли шкул туса хураççĕ, çĕнĕ педагогика меслечĕпе ăс параççĕ. Ачасем валли «Весенние ласточки» алçырав журналне кăлараççĕ. Журналра вĕренекенсен пултару ĕçĕсене — ӳкерчĕксене, сăвăсене, калавсене— пичетлеççĕ. Андрей «ăслăлăх ĕçĕсене» — хăй шутласа каларнă арифметика задачисене те пичетлет. 5 çулти пĕчĕк ача пĕрремĕш ăслăлăх математика ĕçне хайлать. Çак паллă алгебра пĕрпеклĕхĕ пулсан та, ăна ача хăй тĕллĕн тишкернĕ, çумри пулăшусăр!
Сакăр çул тултарсан Андрее харпăр гимназие кĕртеççĕ. Гимназие мускав интеллигенцийĕ йĕркеленĕ, влаç ăна пĕрмаях хупасшăн пулнă.
Çак çулсенче Андрей хăйĕн математика хевтелехне кăтартать. Çаплах вăл историне, социологине кăмăллать. Пĕр вăхăт вăл вăрманçи пулма ĕмĕтленнĕ. «1918—1920 çулсенче пурнăç Мускавра çăмăл пулман, — асилет Андрей Николаевич. — ''Шкулсенче кăсăкланса чи тимлисем çеç вĕреннĕ. Çав вăхăтра манăн Хусан-Екатеринбург чукун çулне тунă çĕре ĕçлеме кайма тиврĕ. Ӗçленĕ чухнех вăтам шкулшăн экстерн мелĕпе экзамен тытма хам тĕллĕн хатĕрленнĕ. Мускава таврăнсан, кăмăл кăшт хуçăлчĕ: шкул пĕтернĕ хута экзамен тыттармасăрах пачĕç».''
Университет
1920 çулта Андрей Колмогоров институтра вĕренме кĕнĕ чух хăш ăслăлăхпа хăйĕн ăс-тăнне çыхăнтарас ыйту тухать. Ăна университетăн математика уйрăмĕ туртать, анчах та иккĕленӳ çуралать: кунта таса ăслăлăх, техника вара — мăн кăсăклă ĕç, ĕнтĕ. Тĕслĕхрен, Менделеев институчĕн металлурги факультечĕ! Арçын ĕçĕ, унсăр пуçне, малашлĕ. Андрей унта та, кунта та кĕме шутлать. Часах ăнкартса илет: таса ăслăлăх çаплах чĕрĕ-кăсăклă, вара вăл ун еннелле туртăнать.
1816
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Колмогоров Андрей Николаевич
Университет
1920 ç. вăл Мускав университечĕн математика уйрăмне пĕлӳ пухма кĕрет. «Кăсăк ăслăлăхпа аппаланма шутласа, эпĕ, паллах, чи вăйлă математиксем патĕнче вĕренме ĕмĕтленнĕ, — асилет каярах ăсчах. ''— Ăраскала пула манăн П. С. Урысон, П. С. Александрова, В. В. Степанов тата Н. Н. Лузин математиксенчен вĕренме тӳр килчĕ, Н. Н. Лузина матикăри манăн вĕрентӳçĕ тесе шутламалла.
Çапах та мана вĕсем манăн ĕçсене пула „хакланă“. „Пурнăç тĕллевне“ яш-кĕрĕм хăйех тупма тивĕç пулмалла, ман шутпа. Аслисем çавăнпа та çак ĕç-пуçра пулăшма çеç пултараççĕ»''.
Гренланди
мини
Колмогоров Андрей Николаевич
Университет
Пĕрмĕш уйăхсенчех Андрей курсăн экзаменĕсене ăнăçлă тытса иккĕмĕшне куçать. Иккĕмĕш кур студенчĕсене «стипенди» панă: «…эп уйăхне 16 килограмм çăкăр тата 1 килограмм çу илме тивĕç пултăм, ку, çав вăхăтри пĕлтерĕшсемпе, тулли пурнăç никĕсĕ пулнă.» Халĕ пуш хушă та пур. Çав вăхăта хам ума лартнă математика задачисене уçса пама тăкакланă.
Гренланди
Гренланди, Калааллит Нунаат (Grønland, — «симĕс çĕршыв») — Çурçĕр Пăрлă тата Атлантика океанĕсен шывĕсенче, Çурçĕр Америкăн çурçĕр-тухăç енче вырнаçнă. Шĕкĕр хули — Нуук (малт. Готхоб).
Халăхĕ
Ку вăл Инуит халăхĕн патшалăхĕ, Данин автономлă çĕрĕ пулать. Йышлăхĕ (2005 халăх шутлавĕпе) — 56 375 çын. Çав шутра гренландецсем (эскимоссем) — 90 % яхăн. Çак шута АПШ кунта хĕсметре тăракан çар çыннисене кĕртмен (2—4 пине яхăн çын). Иккĕмĕш тĕнче вăрçи хыççăн кунти пурăнакансен кунçулĕ тăсăлнипе тата ача-пăча çурални хăвăрт ӳссе кайнипе (50 ача 1000 пурăнакана) халăх йышĕ питĕ ӳссе пынă (1945 çулта Гренландире 21 пин çын, 1970 çулта — 47 пин çын). 9/10 йышĕ ытла кăнтăр-анăç тинĕс хĕрринче пурăнать. Кунта пысăк хуласене — Нуук (5 пин çын), Юлианехоб, Хольстейнсборг, Суккертоппен — никĕсленĕ.
Колмогоров Андрей Николаевич
Университет
Мускав университечĕн профессорĕ Николай Николаевич Лузин вуланă лекцисем, итленисем каланă тăрăх,çав тери  чаплă пулăм вырăнĕнче шутланнă.
Гренланди
Географи
Гренланди — тĕнчери чи пысăк утрав. Лаптăкĕ — 2 166 086 çм².
Климачĕ
Утрав çинче тинĕсьенлĕ, субарктиклă климат ( 68° çурçĕр широтинчен кăнтăралла) тата арктикăллă; пăрлă в области ледникового щита — континенталлă арктикăллă. Утрав урлă пĕрмаях циклонсем куçаççĕ, ун чухне хаяр çилсем вĕреççĕ, температури хытă улшăнса тăрать, нӳрĕксем ӳкеççĕ. Кунта çулхи радиацийĕ сахал. Пăрлăх çинчи сывлăшĕ сивĕннипе антициклонсем çуралаççĕ. Кăрлачри вăтам температура тинĕс хĕрринче −7 °C кăнтăр енче, −36 °C — çурçĕр енче, утăра 10 °C кăнтăрта, 3 °C çурçĕр-анăç енче. Гренландин варринче нарăсри вăтам температура −47 °C (чи сивви пулни −70 °C), утăра −12 °C. Пĕр çулта кăнтăрта — 800—1100 мм, çурçĕрте — 150—250 мм, пăрлăхра — 300—400 мм нӳрĕк (юр çăвать) ӳкет. Пăрлăх тăвăсен варринчи температури −10 °C -ран сивĕ. Пăрлăхăн аяккинчен айсбергсем касăлса уйрăлса тинĕсе шуса каяççĕ. Халĕ Гренландин пăрлăх шайĕ ӳксе пырать.
Флора
Курăк-йывăç Гренландире пăр çук çĕрте çеç ӳсет. Чи кăнтăр çыранĕнче хурăнлă ярăмĕсем, пилеш, ольха, йăмра тата можжевельник, тата осокăпа злаклă-тĕрлĕкурăклă улăхсем ешереççĕ. 80° çурçĕр широтиччен тундра ярăмĕ пуçланать, кăнтăрта — карлик хурăнĕсем, голубика, водяника тата ыттисем те. Çурçĕр çыранĕсем — мăклă-лишайниклă арктика пушхирĕсем.
Колмогоров Андрей Николаевич
Вĕренекенĕсем
Колмогоров патĕнче вĕреннĕ чылай çын ăслăлăхăн тĕрлĕ облаçĕсенче палăрнă, вĕсен шутĕнче — В. И. Арнольд, И. М. Гельфанд, М. Д. Миллионщиков, Ю. В. Прохоров, А. М. Обухов, А. С. Монин, А. Н. Ширяев, С.М. Никольский.
Гренланди
Истори
1386 çултанпа утрав Норвегин аллинче шутланнă, каярахпа Дани патшалăхне куçнă. 1979 çулта Дани парламенчĕ Гренландине анлă автономи панă.
Каçăсем
* Категори:Йышăнман патшалăхсем Категори:Утравсем
Колмогоров Андрей Николаевич
Вĕренекенĕсем
Шӳтлесе каласан, халĕ манăн пĕр вĕренекенĕ çĕр атмосферине тытса тăрать (А. М. Обухов), тепĕрри — океансене тытса тăрать (А. С. Монин)».
А.Н. Колмогоров пирки статьясем
Категори:Акан 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Юпан 20-мĕшĕнче вилнисем Категори:1903 çулта çуралнисем Категори:1987 çулта вилнисем Категори:Раççейри хими-технологи университечĕн студенчĕсем Категори:Математиксем, алфавитпа Категори:Раççей математикĕсем Категори:ССРП математикĕсем Категори:XX ĕмĕрти математиксем Категори:Раççей логикĕсем Категори:Пулаяслăхçăсем Категори:Топологсем Категори:Математика историкĕсем Категори:Раççей статистикĕсем Категори:Çывхарусем теоринчи математиксем Категори:Сăвă пĕлевçисем Категори:Маяк пĕлевçисем Категори:Репман гимназинче вĕренсе тухнисем Категори:МПУ физика-математика факультетĕнче (1917 хыççăн) вĕренсе тухнисем Категори:МПУ механика-математика факультечĕн деканĕсем Категори:МПУ ФМШ вĕрентӳçисем Категори:Лузитания (Мускаври математика шкулĕ) Категори:Системăсем пирки ăслăхсен облаçĕнчи ăсчахсем Категори:ССРП педагогĕсем Категори:XX ĕмĕрти педагогсем Категори:Н. И. Лобачевский ячĕллĕ премин лауреачĕсем Категори:Бальцан ячĕллĕ премин лауреачĕсем Категори:П. Л. Чебышёв ячĕллĕ премин лауреачĕсем Категори:Париж университечĕн хисеплĕ тухтăрĕсем Категори:Лондонри король пĕрлĕхĕн ютçĕр пайташĕсем Категори:АПШ ăслăхсен наци академин ютçĕр пайташĕсем Категори:Франци ăслăхĕсен академин ютçĕр пайташĕсем Категори:Польша ăслăхсен академин ютçĕр пайташĕсем Категори:Хункăри ăслăхсен академин хисеплĕ пайташĕсем Категори:ГДР ăслăхсен академин пайташĕсем Категори:Румыни академин корреспондент-пайташĕсем Категори:Леопольдина пайташĕсем Категори:Стокгольм университечĕн хисеплĕ тухтăрĕсем Категори:Варшава университечĕн хисеплĕ тухтăрĕсем Категори:Американ философи пĕрлĕхĕн пайташĕсем Категори:Американ ӳнесен тата ăслăхсен академин пайташĕсем Категори:Нидерландсен королĕн ăслăхсен академин пайташĕсем Категори:Авторы школьных учебников Категори:Авторы учебников по геометрии Категори:Алгебра вĕрентӳ кĕнекисен авторĕсем Категори:Новодевичье çăвинче пытарнисем Категори:«Успехи математических наук» журналăн тĕп редакторĕсем Категори:Юпан 20-мĕшĕнче вилнисем Категори:1987 çулта вилнисем
Категори:ССРП ĂА академикĕсем
Тĕмер культура çурчĕ
Тĕмер культура çурчĕ, — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Тĕмер ялĕнче вырнаçнă культура çурчĕ. Унта Тĕмер ялĕнчи çынсем культурăлла канаççĕ.
Культура çурчĕн ĕçлеме баян, магнитофон, «Солист ВИА» ятлă аппаратура, сĕтел çинче вылямалли вăйăсем пур.
2004 çултанпа культура çурчĕн директорĕ вырăнне А.А. Адександрова йышăнать, ӳнер ертӳçи — М.В. Тихонова.
Истори
1924 çулта В. Романов çурчĕнче вулавăш çуртне уçнă. Пĕрремеш вулаканĕ Н. Николаев пулнă. 1935-1936 çулсенче икĕ пуянсен çурчĕсенче клубăн йывăç çуртне купаласа лартнă. 1937 çулта ушкăнпа радио итлемешкĕн радиоприёмник туяннă.
1937-1940 çулсенче Тĕмер ялĕнче хор йеркеленнĕ. Ăна ертсе пыраканĕ Çĕнĕ Кипеç ялĕнче çуралнă В.Д. Жирнов пулнă.
1939-1942 çулта вулавăш çурчĕн ĕçне ертсе пыраканĕ Н. Захаров пулнă. Вăл вăхăтра «Динамо» аппаратпа илемлĕ фильмсем кăтартнă.
1949-1955 çулсенче клуб заведующийĕ вырăнĕнче Н.А. Алексеев ĕçленĕ.
1973 çулта клубăн кирпĕч çуртне хута янă. Курмалли залта 165 çын вырнаçма пултарнă. Çавăн пекех унта кружоксен комнатисем, ял вулавăшĕ вырнаçнă.
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн культура çурчĕсем
Сатиркасси
Сатиркасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ленин урамĕллĕ ялта 92 (2006) çын пурăнать.
Кун-çулĕ
Хусан Кепернин Шупашкар уесĕн Шупашкар вулăсне кĕнĕ.
Григорьева Нина Ильинична
Ни́на Ильи́нична Григо́рьева (7.12.1938, Чиричкасси ялĕ, Чăваш АССР çур.) — совет тата раççей театр актриси. РСФСР халăх артисчĕ (1986).
Тинекку (пăлхарсен пикĕ)
Тинекку — Атăлçи Пăлхар пикĕ.
Григорьева Нина Ильинична
Биографи
1938 çулхи раштавăн 12-мĕшĕнче Чăваш АССР йышĕнчи Çĕрпӳ районĕн Чиричкасси ялĕнче çуралнă.
Тинекку (пăлхарсен пикĕ)
Кун-çулĕ
Вырăссен паллă тĕпчевçи И. Березин унăн çинчен çапла çырать: "«Те (Субадей с войском) дошли до города Кернека и других мест и заставили покориться. Тамошние владельцы Баян и Динеку пришли и иъявили покорность принцам; будучи пожалованы, возвратились назад, но опять восстали…»." А.П.Смирнов хăйĕн кĕнекинче те Пуянпа Тинекку Кĕрнек пикĕсем пулнине çирĕплетсе калать.
Григорьева Нина Ильинична
Биографи
1961 çулта ГИТИСре вĕренсе тухнă.
Чăваш драма театрĕнче хăйĕн диплом спектаклĕнче У. Шекспирăн «Ромеопа Джульетта» пьесинче Джульетта ролĕпе дебюта тухнă.
Дин Рид
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:АПШ Категори:АПШ артисчĕсем Категори:АПШ актёрĕсем Категори:АПШ юрăçисем Категори:Социалистсем Категори:XX ĕмĕрĕн актёрĕсем
Тинекку (пăлхарсен пикĕ)
Кун-çулĕ
"История Чувашской АССР" кĕнекере вĕсем çинчен çапла çырнă: "«В результате монголо-татарского нашествия 1236 года Волжская Булгария потеряла свою независимость. Однако население Среднего Поволжья не сразу покорилось монголо-татарам. В 1239-1240 годах произошло восствние против иноземных захватчиков. Восстание возглавили болгарские князья Баян и Джику. В 1241 году монголам пришлось вторично завоевывать болгарскую землю.»" Пуянпа Тинекку ертсе пынă вăрçă икĕ çула тăсăлнă.
Вуламалли
Категори:Атăлçи Пăлхар
Григорьева Нина Ильинична
Биографи
1986—1996 çулсенче театр ĕçченĕсен пĕрлешĕвĕнче Чăваш уйрăмне ертсе пынă. 2000 çултанпа Чăваш культурипе ӳнерĕн патшалăх институчĕн актёр ӳнерĕн кафедринче вĕрентет.
Килйышĕ
Упăшка— Григорьев Николай Данилович (1939 çур.), РСФСР халăх артисчĕ (1989).
Каçăсем
Категори:Чăваш артисчĕсем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ
Хапхаçă (фильм, 1936)
«Хапхаçă» (Вратарь) — совет хура-шурă 1936 çулхи илемлĕ фильмĕ. Лев Кассилĕн «Республика хапхаçи» романĕпе ӳнерленĕ. Тепĕр хутчен киноэкрана 1970 çулта, кăштах цензурăланă хыççăн, тухнă.
Сюжет
Фильмра Антон Кандидова ӳнерленĕ. Малтан вăл ял хуçалăхĕн ĕçĕсене хутшăнать — кимĕпе Атăл тăрăх арбуз турттарать. Антона хапхаçă пулса футбол выляма чĕнеççĕ.
Каçăсем
Категори:СССР кинокамичĕсем Категори:Футбол пирки фильмсем Категори:Ленфильм Категори:1936 çулхи кинокамитсем Категори:1936 çулхи СССР фильмĕсем
Еранка (Лобань юппи)
Еранка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Лобань юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 42 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1817
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Старобалбуково
Старобалбуково — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 211 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453711, ОКАТО кочĕ — 80253884010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Макадамия
thumb|200px|right|Макадамия thumb|150px|left|Mакадамия мăйăрĕ Макадамия - тĕнчере чи хаклă мăйăрĕ.Тăван енĕ : Австрали.Макадамия йывăçĕ 15 метр çӳлĕшĕпе пулать.Макадами мăйăрĕ çиччĕ-вунă çуллхи йывăçĕ пама тытăнать ( вăтам кăтару - пĕр йывăçран яхăн 100 кг мăйăрĕ ).
Ай-Пигал
Ай-Пигал — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мăн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Макадамия
マカダミア
Ай-Пигал
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Пуш, 18
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Узбек Википедийĕ
Узбе́к Википе́дийĕ — Википедин узбек чĕлхиллĕ уйрăмĕ.
2004 çулхи кăрлач уйăхĕнче хута янă. Çавăн чухнех уйрăмăн тĕп пичĕ çуралать. Узбекистанра Узбек Википедине Узбекистанăн аслă провайдерĕ чаракланă (влаçсем хушнипе). "uz.wikipedia.org" пуссан www.msn.com çине куçать. Прокси-серверпа çак пăтăрмаха иртме пулать, çапах та пурăнан халăхшăн чăрмавлă шутланать.
Хальхи статистика
1 2023 тĕлне Википедин узбек уйрăмĕнче  NaN хутшăнаканs тăрăшнă, вĕсенчен  юлашки 30 кун хушшинче мĕн те пулин çырнă,  NaN хутшăнаканs  администратор статусе пур. Мĕнпур тӳрлетӳ шучĕ, чĕлхе уйрăмĕнче NaN статьяs.
Пахалăх кăтартăвĕ — «тарăнăшĕ» — узбек уйрăмĕнче тан пулать.
Каçăсем
Категори:Узбек чĕлхи Категори:2006 çулта уçăлнисем
Абсент
{{Алкоголь ĕçми }} Абсе́нт (absinthe — армути, эрем) — 70% (хăш чухне 75 е 85%) алкогольлĕ хаяр алкоголь ĕçми. Абсентăн кирлĕ компоненчĕ — йӳçĕ армутин (Artemisia absinthium) экстрачĕ, унăн эфир çăвĕсенче нумай туйон пур. Туйона пулах абсент чаплă пулать. Абсентăн урăх компоненчĕсем: рим армутийĕ, анис, фенхель, аир, пĕтнек, мелисса, лакрица, дягиль тата урăх курăксем.
Абсент симĕс изумруд тĕслĕ, çапах та янкăр, сарă, хăмăр, хĕрлĕ те пулать. Симĕс тĕс хлорофилла пула. Çутă çинче абсент тĕсе çухатма пултарать, çавăнпа ăна тĕксĕм-симĕс кĕленчене тултараççĕ. Хăйĕн тĕсне пула ĕçмене «Симĕс фея» витлев ят панă. Шыв хушсан абсент тĕксĕмленет, мĕншĕн тесен эфир çăвĕсем спирта шӳтернипе тĕпне анаççĕ.
Асăрхавсем
Категори:Хаяр спиртлă ĕçмесем
Сăвăлла роман
Сăвăлла роман, — поэзири калуллă жанр. Кун пек хайлавра лирика тӳпи пысăк, çавăнпа вал лиро-эпикăна, поэмăна çывăх. Сăвăлла романра автор сăнарĕ хастар, тĕплĕрен вăл хăш-пĕр ĕç-хĕле геройсемпе тан хутшăнать. Çапах та лирика техĕмĕ уншăн пĕртте чакмасть. Çавна май вара тĕп сăнарсен чун тăрăмĕ яр уççăн тухать, сюжет çаврăмăн-çаврăмăн пек, ярăмлăн хывăнать. Çак ярăмлăх пурнăçа эпикăллă сăнарланипе çыхăннă.
Чăваш литературинчи паллă сăвăлла романсем — Я. Ухсайăн «Çул», «Акăш кӳл», «Çĕр», П.Хусанкайăн «Аптраман тавраш», Ю. Айдашăн «Атнер».
Категори:Литература жанрĕсем
Тĕмерти фельдшер-акушер пункчĕ
Тĕмер фельдшер пункчĕ, — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Тĕмер ялĕнче вырнаçнă фельдшер пункчĕ. Тĕмер ялĕнчи çынсен сывлăхне сыхлас енĕпе ĕçлет.
Фельдшер пункчĕ ялти культура çурчĕнче вырнаçнă. Пурĕ 40 м2 лаптăк йышăнать. Ача-пăча, процедура кабинечĕсем, 2-мĕш ушкăлнă аптека пур. Штатра икĕ медик ĕçлет.
Истори
1920-мĕш çулсенче уçнă. 1927-1932 çулсенче ăна медицина пункчĕ тенĕ, заведующий вырăнĕнче Акчел ялĕнче çуралнă А.Т. Кузнецов пулнă. 1930-мĕш çулсенче колхоз роддомĕ ĕçленĕ. 1939 çулта ăна хупнă. 1935-мĕш çулта трахомпа медицина пункчĕсем ĕçленĕ.
Роща-Шор (Мăн Роговая юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Тĕмерти фельдшер-акушер пункчĕ
Çав. пекех
Категори:Елчĕк районĕнчи фельдшер-акушер пункчĕсем
Роща-Шор (Мăн Роговая юппи)
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Хапхаçă (фильм, 2000)
«Хапхаçă» (El Portero) — 2000 çулхи испан драма фильмĕ.
Вуламалли
Категори:Испанин драма фильмĕсем
1818
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ухсай
Ухсай, — чăваш хушамачĕ.
Категори:Хушаматсем
Кузьмин Афиноген Иванович
Кузьмин Афиноген Иванович, — литературовед, прозаик, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ. 1928 çулхи утă уйăхĕн 12-мĕшĕнче Етĕрне районĕнчи Ирçе ялĕнче çуралнă.
1995 çултанпа РФ тата Чăваш Енĕн ÇП членĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш педагогика институтĕнче, Мускав патшалах университечĕн аспирантуринче вĕреннĕ. Чăваш педагогика институтĕнче ăслăлăх ĕçченĕ пулса ĕçленĕ, Магадан педагогика институтĕнче вырăс литературине вĕрентнĕ.
Халĕ Мускавра пурăнать.
Ӗçĕсем
Пичетлесе кăларнă кĕнекесем:
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш литературовечĕсем
Атлантида
Атланти́да (Ἀτλαντίς) — халапсенче асăнакан çĕр (утрав-призрак, архипелаг е континент). Платон тăрăх хальхи Атлантика океанĕ вырăнĕнче пулнă. Халапсем тăрăх 11 500 çул каялла паллă мар катаклизма пула мĕн-пур çыннисемпе (атлантсемпе) пĕрле тинĕс айне пулнă. Сăлтавĕ талай та, çĕр чĕтренĕвĕ те пулма пултарнă. Пĕрремĕш хут Платон ăна хăйĕн «Тимей» тата «Критий» диалогĕсенче асăнать. Хальхи саманта ăслăхсем ăна е пĕтĕмпех Платон шутласа кăларнă философи халапĕ, е авалхи катострофа асаилĕвĕсем никĕсĕпе хайланă халап тесе йышăнаççĕ. Ăслăх таврашĕнче Атлантида пирки темĕн тĕрлĕ гипотеза çуралнă. Атлантида çавăн пекех илемлĕ пултарулăх, фантастика хайлавĕсенче мăн вырăн йышăнать.
Платон диалогĕсем
thumb|right|Платон [[Рафаэль|Рафаэлĕн фрескинче.]]
Атлантида пирки пĕтĕм хыпар Платонăн икĕ диалогĕсенче: «Тимей» (кĕскен) тата «Критий» (анлă ăнлантарнă).
Аваллăхри урăх авторсем
thumb|left|[[Луврти Аристотелĕн Лисипп хайланă Рим копийĕ.]]
Литература
ИЗДАТЕЛЬСТВО «РУССКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ», Ростов-на-Дону,  1990;
Каçăсем
* Категори:Халаплăхри патшалăхсем Категори:Путнă çĕрсем пирки халапсем Категори:Аваллăх вăхăтĕнчи мĕлке-утравсем Категори:Шухăшласа кăларнă континентсем Категори:Грек халаплăхĕн географийĕ Категори:Халăплăхри утравсем Категори:Гипотетикăри çĕрсем
Çĕнĕ Георгиевка
Çĕнĕ Георгиевка — Пушкăрт Республикин Ишимпай районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 85 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453220, ОКАТО кочĕ — 80231875005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Кубия (Неня юппи)
Кубия (Нена юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Неня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Неня юпписем
Атлант (пĕлтерĕшсем)
Атлант (Ά̓τλας, кам. ӳк. ):
1819
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Энĕшпуç (Вăрмар районĕ, сала)
Энĕшпуç, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял. Кунта малтан Энĕшпуç вулăсĕн администрацийĕ вырнаçнă пулнă.
Ял çывăхĕнче Кĕçĕн Енĕш çăлкуçĕ вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Харпăр хуçалăх шучĕ — 361, халăх йышĕ — 1133 çын. 99 % пурăнакан — чăваш.
Ялта 1893—1898 çулсенче туса лартнă Иоанн Богословăн православи чиркĕвĕ пур.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Çĕрпӳ уесĕн Энĕшпуç вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Вармар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Крапивка (Лобище юппи)
Крапивка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Лобище юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Апули
Апу́лия (Ἀπουλία; Puglia, [пулʲја], Pùglia, ) — Итали облаçĕ.
Çутçанталăк-тавралăх пахалăхĕ
Апулия — Италин си тухăç регионĕ: Салентăри Отранто сăмсахĕ Албани çыранĕнчен 80 çм вырнаçнă.
Регион çыранĕсемпе Адриатипе Иона тинĕссен хĕррине тухать, континент регионĕсем хушшинче чи вăрăм çыранли шутланать.
Регионăн тип çĕр çинчи чиккисем Форторе тата Брандано юханшыв йеррипелле пулаççĕ.
Кунти çĕр пичĕн 53,3% пайĕ тӳрем, 45,3% сăртлă, 1,5% çеç туллă пулать, вара çак регион Италири айлăмлă çĕр шутланать. Чи çӳллĕ тусем — Монти-Дауни, тăррисем Корнаккия — 1152 м тата Кальве  çӳллĕшĕ - 1055 м..
Апулия регионăн шутне çак провинцисем кĕреççĕ: Унсăр пуçне, регион Саленто, Гаргано, Терра-ди-Бари, Тавольере-делла-Апулия, Арко-Иконико-Тарантино тата Субаппенино-Дауно историлле-географи облаçĕсене пайланать.
Кун-çулĕ
Апу́лия (Apulia, апулсен ячĕпе) — Италин кăнтăр-тухăç енчи историлле-администрациллĕ облаç, Авалхи Римра çăкăр тăвас енĕпе паллă пулнă. Авалхи грексем ăна Япигия, Дедалăн Япиг ывăлне е япигсен йăхне асăнса) (Ἰαπιγία тенĕ. Паха улăхсемпе, çуллă çĕрсемпе тата çамран тунă япаласемпе палăрнă. Чăнлавсемпе, вырăнти пурăнан çынсем мессапсем (салентинсем) тата апулсем (педикулсем) пулнă, каярахпа кунта давнсем, çакăнтан ĕнтĕ Апулин илемлĕ ячĕ — Давния пулса кайнă, тата троянсем килеççĕ. Облаçре пурăнансене т тĕшмĕшлĕ те тараватлă тенĕ. Шĕкĕр хуласем: Луцерия, Венузия, Канузий, Аускул, Арпы, Сипонт, Гердония тата Теан Апулийский, портсем: Бриндизи, Тарент, Бари тата Гидрун (грексем никĕсленĕ). Чи пысăк юханшыв — Ауфид (халĕ Офанто). Апулия витĕр Аппи тата Трая çулĕсем выртнă. Иккĕмĕш Пуни вăрçинче Апулия Каннă патĕнче римсене çапса аркатнă Ганнибал енне куçать. Диоклетиан чухне Апулия провинци шайне куçать.
Экономика
Промăçлăхра экономикăри хастар халăхăн 27% ĕçе хутшăнать. Тахçанхи ял-хуçалăх çимĕçне тăвакан отраçлĕсемсĕр пуçне, нефте тăвас ĕç (Бари, Бриндизи), нефтехими, металлурги ĕçĕ (Таранто) аталанать, машинă тăвас,çĕвĕ, тĕртев, резина (Бари шина савучĕ) промăçлăхĕ аталанать. Тарантора (Италин хăвачĕпе 2-мĕш тинĕс-çар порчĕ) карап верфĕсем тата арсенал пур.
Каçăсем
*
Тикаш кун-çулĕ
Тикеш хулине хальхи Патăрьел районĕнчи Тикеш ялĕн хĕвеланăç енче, Аслă Пăла шывĕ хĕрринче X ĕмĕрте туса никĕсленĕ. Малтан ку вырăнта питĕ хытă çирĕплетнĕ турхан карманĕ пулнă ĕнтĕ. Кайран хули те ӳссе кайнă. Карман йĕри-тавра виçĕ хут çӳллĕ хӳме хăпартнă, хӳмесем умĕнче шыв тултарнă тарăн канавсем пулнă. Пĕр хӳмен темиçе турул пулнă. Пĕр турулĕ айĕнче — хапха. Унтан çĕмĕрсе кĕрсен тăшманăн тепĕр тарăн канав урлă каçмалла. Ун урлă каçсассăн икĕмĕш хӳме хапхине шырамалла. Ăна шырас тесен, сулахаялла каймалла. Хӳме — сылтăмра, тапăнса кĕрекенĕн питлĕхĕ — сулахай аллинче. Вăл питлĕхĕпе хăйне сулахай енчен çеç сыхлама пултарать. Сылтăм аллинче — хĕçĕ, сăнни, анчах аякĕ яриех уçă. Иккĕмĕш хӳме çинче тăракан чăваш нукерĕ ăна çĕмренпе персе пăрахма пултарать. Хулан çурçĕр енĕпе Аслă Пăла шывĕ юхса иртнĕ. Ун чухне Пăла тăрăх пысăк карапсем çӳренĕ. Тикĕш хулинчен сутăçсем карапсемпе Сĕве-Атăл витĕр Багдада, Мускава, Скандинавине çитме пултарнă. Хула 3 гектар ытла лаптăкра сарăлса ларнă. Тикеш карманне Г.А.Федоров-Давыдов археолог, А.П.Смирнов ертсе пынипе, 1956, 1958 тата 1959 çулсенче чавса тĕпченĕ. Халăх юмах-халапĕсенче Тикеш хулине тутар-монголсем çунтарса янă тесе калаççĕ. Тикеш пирĕн Чăваш Енри чи вăйлă, чи çирĕплетнĕ, паянкуна упранса юлнă хула. Халĕ вăл ишĕлсе пĕтнĕ пекех, ăна никам та çăлса хăварасшăн тăрăшмасть.
Вуламаллисем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Ара
Ара — Сĕвен сулахай юппи. Чăваш Енĕн Вăрмар районĕ тата ТАССРăн Нурлат районĕ тăрăх юхать. Пĕтĕмĕшле тăршшĕ. Çăлкуçĕ Арапуç ялĕнчен хĕвеланăçнелле вырнаçнă. Юханшывăн 19 юппи пур. .
Асăрхатарусем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Сĕве юпписем
Ирланд Википедийĕ
Ирланд Википедийĕ (Vicipéid na Gaeilge) — Википедин ирланд чĕлхин уйрăмĕ.
Кун-çулĕ
2003 çулхи юпа уйăхĕнче уçăлнă. Пĕрремĕш статьяна 2004 çулăн кăрлач уйăхĕнче кĕртнĕ. Уйрăм никĕслевçи - Габриэль Бичем (Gabriel Beecham). 2005 çулăн авăн уйăхĕнче 1600 ытла статьяна çырнă, 173 хутшăнакан пулнă. 2007 çулăн пуш уйăхĕ тĕлне хутшăнакан йышĕ 20 яхăн хастара çитнĕ, статья шучĕ 7 пинрен иртнĕ. 2100 çулăн нарăс уйăхĕнче ирланд уйрăмĕнче 10 ытла статья пулнă, çак параметрпа вăл 92-мĕш вырăнта тăнă.
Ирланд википеди çуралнине ирланд чĕлхипе тухакан МИХ кăмăллă кĕтсе илнĕ. Хăйĕн «Putting the learning back into learning technology», статьинче Барри Макмаллин, Dublin City University ĕçлекенскер, асăннипе, ирландсен Википедийĕ нихăçан та тĕнчипе анлă сарăлнă чĕлхесен Википединчи пекех, нумай статьяллă пулас çук, çапах та вăл усăллă ресурс. Урăх академи çăлкуçĕсем сайтăн вĕренӳ-пĕлӳ пахалăхне хаклаççĕ.
Асăрхавсем
Категори:Айриш чĕлхи Категори:2003 çулта килнĕ сайтсем
Пуш, 19
Уявсем
Шывайçă кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Баньюмасан Википедийĕ
Кун-çулĕ
Баньюмасан Википедине уçма 2005 çулхи чӳкĕн 18-мĕшĕнче йышăннă. 2006 çулта Баньюмасан Википеди пуррине Индонезири паллă МИХ пĕлтернĕ.
2011 çулхи пуш уйăхĕ тĕлнелле 3400 статья кĕртнĕ. 2011 çулхи çурла уйăхе тĕлне унта 3631 статья пулнă, статья шучĕпе 143-мĕш вырăнта тăрать. Уйрăмăн тарăнăшĕ — 27,9.
2009 çултанпа уйрăмра хастарлăх ӳкет — юлашки тӳрлетĕве 2009 çулхи нарăсăн 9-мĕшĕнче тунă, Баньюмасан Википедийĕ хастар çынсем çуккипе, укçа-тенкĕ çуккипе аталанаймасть.
Баньюмасан Википедин ахаль тата мобиллĕ версисем пур.
Каçăсем
Категори:Австронези Википедисем
Кивĕ Эштепен
Кивĕ Эштепен — Старое Эштебенькино Самар облаçĕнчи Чаллăпуç районĕн ялĕ. Çарăмсан юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнакан халăх: 1710-мĕш çул - 9 çын.; 1747-мĕш çул - 163 муж.; 1781-мĕш çул - 330; 1795-мĕш çул - 349 муж.; 1816-мĕш çул - 979 çын.; 1834-мĕш çул - 1353; 1857-мĕш çул - 1660; 1897-мĕш çул - 2088; 1907-мĕш çул - 2701; 1928-мĕш çул - 2152; 1989-мĕш çул - 1001; 2002-мĕш çул - 879 çын. (чăвашсем, ирçесем тата вырăссем).
Кун-çулĕ
XVIII-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче ку тăрăха Чĕмпĕр облаçĕнчи чăвашсемпе мăкшăсем куçса килнĕ. Сĕве уесĕнчи Эштепен яленчи чăвашсем никĕсленĕ.
Тавралăхĕ
Сителлĕпе Кивĕ Эштепен хушшинче, аслă çултан 5 çухрăмра Турамăш парни текен таса çăл вырнаçнă
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Чаллăпуç районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Ай-Пысес-Еган
Ай-Пысес-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сороминская юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 58 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Сопаккасси
Сопаккасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Сархурăн
Сархурăн, Sarhurăn — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта пиллĕк урампа (Çырмаен, Симĕс, Вăрман, Сад, Тĕп) пĕр (Çырма) тăкăрлăк. 69 кил çуртĕнче 187 çын тĕпленсе пурăнать. Район центăрне - Кукеç паççулкине çитмешкĕн 17 км. Яла асфальт витнĕ çул çитет.
Кун-çулĕ
ХIХ ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурриччен ялăн ячĕ Элментеркасси пулнă. 1866 çулта Элментеркассинче 50 çемье пурăннă.
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Мăнал вулăсне кĕнĕ. 1897 çулта Сархурăнта чиркӳн прихут шкулне уçнă (Мăналтан куçарнă).
Шкула ялти пуян çĕр ĕçченĕн çуртĕнче вырнаçтарнă, вĕрентӳ ĕçне йĕркелесе пыма шкул валли уесрен çулсерен 25 тенкĕ уйăрса тăнă. 1902 çулхи раштавăн 1-мĕшĕнче шкула Тимĕр Çырма ялне куçараççĕ.
1904 çулта Сархурăн ялĕнче пĕр комплектлă земски училищине уçнă. Училище валли ялти пуян хăйĕн хваттерне укçалла панă. Вĕрентӳç ĕç вырăнне Гурий Трофимов йышăннă, Турă саккунĕсене ачасене Мăнал пачăшки Арсений Петров вĕрентнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Тибурон (утрав)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Тибурон (пĕлтерĕшсем) статьяра вулăр.
Тибуро́н (Tiburón) — Калифорни кӳлмекĕнчи утрав. Мексика территорийĕ. Çĕр лаптăкĕ 1 201 км².
Тавралăхĕ
thumb|left|200px|Утравăн космослăх ӳкерчĕкĕ (çӳлти сылтăмра) Утрав Мексикăпа тата Калифорни кӳлмекĕнче чи пысăк шутланать. Сонора штачĕн Эрмосильо муниципалитет шутне кĕрет. Тухăçра материкран ансăр (Canal del Infiernillo) тинĕс пырĕпе, Тибуронăн çурçĕр-анăç енче кӳлмекĕн тепĕр пысăк утравĕ —Анхель-де-ла-Гуарда.
Кун-çулĕ
thumb|right|200px|Тибурон сăнĕ, материк енчен Тахçанах утрав çинче сери инди йăхĕ пурăннă. 1963 çула çутçанталăк управ кунĕ ирттернĕ. Мексика президенчĕн Л. Эчиверри Альваресăн 1975 çулхи хушăвĕпе Тибурон утрава сери йăхне панă.
Халĕ утрав çинче çын (тухăç енчи çар объекчĕсемсĕр пуçне) пурăнмасть.
Этимологи
Tiburón испанран куçарсан «акула» пулать.
Асăрхавсем
Категори:Мексика утравĕсем Категори:Калифорни кулмекĕн утравĕсем
Роща-Юнко
Роща-Юнко — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Воркут юханшывăн сулахай çыранĕпе, 176 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Талышсем
Талышсем́ — арирен пулса тухнă, кавказăн чылай субстрачĕпе улшăннă халăх Каçпин кăнтăр-анăç çыранĕ патĕнче (Азербайджан Республикин кăнтăр-тухăçĕ тата Иранăн çурçĕр-анăçĕ) Талыш тăвĕ çинче тата ту умĕнче пурăнаççĕ. Тĕнĕпе кăнтăр талышсем — мăсăльман-суннитсем (Накшбанди суфи орденĕ), çурçĕрсем — мăсăльман-шиитсем.
Пĕтĕмĕшле йышĕ — 200 000 яхăн çын. Антропологипе европа евĕр расăн каçпи тĕсĕ шутне кĕреççĕ.
Кун-çулĕ
250px|thumb|Туçи-талышсем. XVIII ĕмĕрти литографи.
Территорипе вырнаçăвĕ
thumb|right|300px|Азербайджанăн Масалла районĕ
Каçăсем
Категори:Иран халăхĕсем Категори:Азербайджан халăхĕсем Категори:Арамаçи халăхĕсем Категори:Мăсăльман халăхĕсем Категори:Талышсем
1821
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Патăрьелĕнчи А. Ф. Талвир ячĕллĕ иккĕмĕш номĕрлĕ вăтам шкул
'''Патăрьелĕнчи А. Ф. Талвир ячĕллĕ иккĕмĕш номĕрлĕ вăтам шкул''' — Чăваш Республикири Патăрьел районĕн Патăрьел ялĕнче вырнаçнă пĕтĕмĕшле пĕлу паракан шкул.
Шкула чаплă ентешĕн - А. Ф. Талвирăн - ятне тивĕçтернĕ.
Кунçул
Патăрьелĕнчи иккĕмĕш вăтам шкула 1890 çулта (октябрь, 4) уçнă.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Чăваш Ен шкулĕсем Категори:Шкулсем Категори:1890 çулта уçăлнисем
Азнаш (Учала районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики: