cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Выдрица (Шубрюг юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Чăн хĕренсем
Чӑн хĕренсем (лат. Milvus) — хурчка йышшисен йӑхӗ.
Каҫӑсем
Категори:Вĕçен кайăксен йăхĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чăн хĕренсем
Тухăç галиндсем
Кун-çулĕ
Вĕсене чи малтанхи хут 1058 çулта асăннă. Вырăс çыравçисем çырса хăварнă тăрăх 1147 çулта Чернигов кнеçĕ Святослав Ольгович вĕсем çине харçăпа кайнă. XII ĕмĕр вĕçĕ тĕлне вĕсем славян йăхĕсемпе пăтрашăнса пĕтнĕ (ытларах енĕпе вятичсемпе).
Тухăç галиндсен асслашĕсем галиндсем пулнă пулас, вĕсем Балтиçумра пурăннă. Галиндцсене II ĕмĕрте Клавдий Птолемей асăнать. Вĕсемех Тухăç Проссинчи Мазур кӳллисем çывăхĕнчи Галлинди тăрăхне ят панă пулас.
Хальхи вăхăтра Мускав облаçĕн Дмитров районĕнче Голяди ятлă ял пур.
1594
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Таукай-Гайна
Таукай-Гайна — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 220 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452091, ОКАТО кочĕ — 80244830007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Кĕлешкасси
Кĕлешкасси (Акнязево) — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Николаевка (Чекмакуш районĕ)
Николаевка  — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 63 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452211, ОКАТО кочĕ — 80256825005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Игуасу (шарлаксем)
left|thumb|250 px|Игуасу (шарлаксем)
Ячĕ пулни
Iguazu (Игуасу) сăмах [Гуарани (чĕлхе)|гуарани чĕлхинчи] y (шыв) и guasu (пысăк) сăмахсенчен пулнă. Легенда тăрăх Турă Naipú ятлă хĕре качча илесшĕн пулнă, анчах хĕрĕ хăйĕн савнийĕпе каноэпе тарнă. Турă çиллипе юханшыва касса савнисеене ĕмĕр ӳкмелле тăвать.
Комплекс 2,7 çх сарлакăш, унта 270 уйрăм шыв сикки патнелле. Çӳллĕшĕ 82 м таран, анчах нумайĕшĕ 60 м яхăн. Чи высăкки - Шуйтан пырĕ (Garganta del Diablo) 150 м сарлакăш тата 700 м тăршшĕ. Ку шарлак Бразилипе Аргентина хушшинчи чике палăртать. Шарлаксем хушшинчи утравсем вĕсене пĕр-пĕринчен уйăраççĕ. 2,7 çх ран 900 м шыв айĕнче мар. Утравсене çыхăнтаракан кĕперсен тăршшĕ 2 çх яхăн, вĕсем çинчен шыв юхăмне пăхма меллĕ. Шыв сиккисен нумайрах пайĕ Аргентинăра вырнаçнă, Бразили енчен 'Шуйтан пырĕ лайăхрах курăнать. о водопадов находятся в пределах территории Аргентины, однако со стороны Бразилии открывается хороший вид на «Горло Дьявола». Шараксемпе юнашар Фос-ду-Игуасу (Бразили) тата Пуэрто-Игуасу (Аргентина) хулисем вырнаçнă. Тата Итайпу пĕвипе иезуит чиркĕвĕсене курма сĕнеççĕ. thumb|center|700px|Игуасу (шарлаксем)
Чӳк, 9
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Чан-Шор
Чан-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 59 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
ЦСКА (баскетбол клубĕ, Мускав)
Профессиллĕ баскетбол клубĕ ЦСКА (Мускав) — раççей баскетбол клубĕ. Тăван çĕршыври чи чысланă баскетбол ушкăнĕ. Европăра, Мадридри Реал хыççăн, иккĕмĕш тупăшçă-клуб.
Кун-çулĕ
ЦСКА баскетбол клубĕ хăйĕн историне 1924 çултан пуçлать.
Каçăсем
* Категори:Раççей баскетбол клубĕсем Категори:Баскетбол клубĕсем, алфавит тăрăх
Кивĕяшево
Кивĕяшево — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 251  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452870, ОКАТО кочĕ — 80233852001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Колик Еган
Колик Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 457 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Алмала (Накыз юппи)
Алмала (Накыз юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Накыз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
1595
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хӗрлӗ хĕрен
Хӗрлӗ хĕрен (лат. Milvus milvus) — хурчка йышшисен ҫӑткӑн вӗҫен кайӑк, Европара, Кавказ ҫинче, Иранра, Кӗҫӗн Азире тата ҫурҫӗр-зхӗвеланӑҫ Африкӑра пурӑнать. Раççей Хĕрлĕ кĕнекине кӗртнӗ сайра тӗс.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Чăн хĕренсем
15
Пулăмсем
Хань тата Хунну:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
10er
Кĕперлĕ Кӳлхĕрри
Кĕперлĕ Кӳлхĕрри,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Пертюк
Пертюк, — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
1596
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кĕперлĕ Кӳлхĕрри
Тавралăхĕ
Путавăш юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Пертюк
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Кĕперлĕ Кӳлхĕрри
Тавралăхĕ
Юханшывăн тепĕр енче Кушлавăш ялĕ вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Малтан, районсене туса хуриччен, Етĕрне уесĕн, Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Чăваш Енĕн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕ хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Саврăшпуç
{{{ПВ-Раççей |статус                  = Ял |чăвашла çĕлĕк        = Саврăшпуç |герб                    = Coat of arms of Tatarstan.svg |ялав                    = Flag of Tatarstan.svg |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти             = |регион карттин пысăккăшĕ    = |район карттин пысăккăшĕ     = |регион                  = Тутарстан |регион тапăлра        = Тутарстан |район тĕсĕ              = Муниципаллă район |район                   = Аксу районĕ |район тапăлра         = Аксу районĕ{{!}}Аксу |пурăнан тăрăх тĕсĕ           = Ял хутлăхĕ |пурăнан тăрăх               = Саврăшпуç ял хутлăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра     = Саврăшпуç ял хутлăхĕ{{!}} Саврăшпуç |шалти пайлану      = |пуçлăх                   = |никĕсленĕ вăхăт          = XIX-мĕш ĕмĕр |пĕрремĕш асăну       = |малтанхи ятсем           =  Берёзовый Враг |статус                = |лаптăк                 = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ        = |пурăнан халăх              = 495 |халăх çыравĕн çулĕ           = 2002 |йышлăх              = |агломераци            = |наци йышĕ    = чăвашсем |конфесси йышĕ = |этнохороним            = |вăхăт тăрăхĕ            = |почтă индексĕ         = |почтă индексĕсем        = |телефон кочĕ          = 84344 |автомобиль кочĕ       = 16, 116 |цифрăллă идентификатор  = |категория Commons-ра     = |сайт                    = }} Саврăшпуç е Урмантел — Тутарстанăн Аксу районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Creative Commons
Creative Commons (акăл. пултарулăх пĕрлĕхĕсем) — автор прависене реформăлама сĕнекен коммерципе çыхăнман пĕрлешӳ, тата çавăн пекех пултарулăх ĕçĕсене ирĕклĕрех усă курма май паракан лицензи тĕсĕ. Лоуренс Лессиг ăна 2001 çулта никĕсленĕ.
Тĕп тĕсĕсем
32px|Creative Commons Attribution icon CC-BY
32px|Creative Commons Noncommercial icon CC-NC
32px|Creative Commons Share Alike icon CC-SA (Share Alike):
Вĕсенчен хатĕрленисем
Attribution Non-commercial No Derivatives (by-nc-nd)
Attribution Non-commercial Share Alike (by-nc-sa)
Attribution-NonCommercial (by-nc)
Attribution-NoDerivs (by-nd)
Attribution-ShareAlike (by-sa)
Attribution (by)
Каçăсем
Категори:Лицензисем
Галушкин Василий Максимович
Галушкин Василий Максимович — (08.03.1925-05.01.1979), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 17. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 60-мĕш çарĕн 75-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 212-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн перевçи, гварди красноармеец.
Чужан кыв (журнал)
Чу́жан кыв (Тăван чĕлхе) - ăслăх-методика журнал-альманахĕ.
Пĕтĕмĕшле хыпарсем
Кăларăмра ачасене шкулта тата шкул умĕн коми тата вырăс чĕлхипе литературине вĕрентес ыйтусене хускатаççĕ. Авторсем - Коми патшалăх педагогика институчĕн, Сыктывкар патшалăх университечĕн, РĂА Урал уйрăмĕн Коми ăслăх центрĕн ĕçтĕшĕсем, педагогсем.
1997 çултанпа тухать. Çулта 2 хут пичетленет. Тираж - 500 экземпляр.
Каçăсем
Категори:Коми этеплĕхĕ Категори:Коми чĕлхи журналĕсем Категори:Раççей ăслăх журналĕсем Категори:Раççей пĕлӳлĕх журналĕсем Категори:Коми журналĕсем Категори:Филологи журналĕсем Категори:Педагогика журналĕсем
Ивански
Ивански, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Пысăк энергисен физики
Малалла: Çӳллĕ хăват физикин эксперименчĕсене авăрланă пĕрчĕсене хăвăртлатакан тата тĕшĕллĕ реактор çинче ирттереççĕ. Çаплах космос пĕрчисем çӳллĕ хăват пĕрчисем шутланаççĕ.
Космос пайăркисем çĕр çине ӳкнĕ чух (широкие космос шалкăм çумăрĕ «çунă» чух), ытларах, нейтрино пĕрчине тĕпчеççĕ.
Çӳллĕ хăват физикин кирек епле эксперименчĕн тĕпĕнче — пайăркасене ионлакан детектăр. Детектăр пĕрчĕсен çапăнăвĕн вĕçĕнчи пулăмсене çырса хурать, физиксем вара çак хыпарсем тăрăх реакцисен кашни утăмне тĕпчеççĕ. Хальхи вăхăтра тĕп детектăр — çурма проводник детектăрĕ. Çавăн пекех, çапăнусене çырса хума хулăм сийлĕ фотопластинкăсемпе, хăмпă камерисемпе, хĕлхемлĕ камерăсемпе тата урăх элементарлă пĕрчĕсен детектăрĕсемпе усă кураççĕ. Тĕрлĕ тĕслĕ детектăрсенчен физиксем элементарлă пĕрчĕсен калăплă детектăрсене пуçтараççĕ. Детектăр тĕслĕхĕсем: ATLAS тата CMS LHC, D0 коллайдерĕ çинче тата CDF эксперименчĕ Tevatron коллайдерĕ çинче.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Физика
Черпа-Ю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Пулăшу
Пулăшу — хунта тулашĕ.
Тукаево (Новобалтачевский сельсовет)
Тукаево  — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 106 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452211, ОКАТО кочĕ — 80256825006.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
OpenOffice.org Writer
OpenOffice.org Writer — OpenOffice.org ирĕклĕ программа шутне кĕрекен текст процессорĕ тата визуаллă (WYSIWYG) HTML редакторĕ( LGPL лицензипе тухать).
Каçăсем
Writer
Çĕмĕртлĕ
Çĕмĕртлĕ, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
1597
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Уманка
Уманка — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 24 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452091, ОКАТО кочĕ — 80244830008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
16
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
10er
Чӳк, 11
Уявсем
Лăпкăлану кунĕ в Бельгире тата Францире, Ирĕклĕх кунĕ Польшăра
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1598
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Денисовка (Шубрюг юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Эсперантçă
Эсперантçă (эсперантист) — эсперантола калаçакан çын.
Элементарлă пĕрчĕсен физики
Элементарлă пĕрчĕсен физикин пĕр уйрăмĕ — пысăк энергисен физики.
Тодымваж
Тодымваж, — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Элементарлă пĕрчĕсен физики
Каçăсем
Категори:Физика Категори:Элементарлă пĕрчĕсен физики
Тодымваж
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Европа кун-çулĕ
Ку статьяна Европа континенчĕн кун-çулĕ çинчен.
Пĕрремĕш çынсем Европăна çитни. Палеолит, мезолит
Европа чылай хушă çынсемсĕр пулнă. Регионăн кăнтăр-анăç айккинче, Грузире (Дманиси) авалхи çынсен кĕлетке шăммисене тупнă. Кунта çавсем 1,8 миллион çул каялла пурăннă пулать, Homo habilisпе Homo erectus куçу варринчи формă. Каярахпа вĕсем Азин пĕтĕм кăнтăр çĕрĕсенче саралнă. Çак формăна уйрăм тĕспе — Homo georgicus палăртнă, тĕпчевçĕсем кăтартнă тăрăх, пĕтĕм шăмăсем пĕр популяции шутне кĕрекен çынсен пулаççĕ.
Çын Европăна ăçтан килни тĕплĕн пĕлмеççĕ. Европа этемлĕхĕн çуралнă вырăнĕ марри çеç паллă. Тĕрлĕрен версисем тăрăх, пĕрремĕш гоминидсем Европăна Индирен килнĕ. Çапах та тĕрĕс пулăмлăрах гипотеза тесе гоминидсем Европăна Африкăран Малти Ази витĕр çитнĕ теççĕ. Çавăн пекех пĕр умĕн кăтартни тăрăх, çак куçу виллафранк вăхăчĕн варринче пулса иртнĕ. Чăннипех Европăна гейдельберг çынĕ тата унăн тӳрĕ тăхăмĕ — неандерталь çыннин пурăну вырăнĕ туса хунă. Тăхăмĕ вара европăн климатĕнче пурăнма хăнăхнă ятарлă формăллăскер пулнă. Паянкунхи пек тĕслĕ çынсем Европăра пурăнма пуçлани,хальхи юлашки тĕпчевсем 35 пин çул кая кăтартаççĕ, неандерталь çын тĕсĕ 28 пин çул каялла, пулас, яланлăхах пĕтет.
Пирĕн эрăччен 7 пин çуллăхсенче Тăнайçи Пăлхар, Румыни тата Греци вырăнĕнче пурăнан вырăнсем пулни паллă.
Бронзă ĕмĕрĕ
thumb|200px|[[Микена|Микенăри Арăслан Хапхисем.]] thumb|right|Микенри çыруллăхĕ. thumb|right|Бронзă ĕмĕрĕн хĕç-пăшалĕ. Пĕрремĕш çыруллăхлă Европăри паллă цивилизацисем Крит утравĕнчи Миной цивилизацийĕ, каярахГрецири Микен цивилизацийĕ шутланаççĕ.
Кельтсем
Пирĕн эрăччен 400 çула яхăн маларах, тимĕр ĕмĕр культури (Ла Тене культури) тапхăрĕнче Пиреней çурутравĕ тарин саралнă, Ибери çĕрĕн авалхи çыннисемпе хутăшнă, çакăн хыççăн хăй ен тăр пĕччен Кельтебриан культури пулса тăраççĕ. Кельтсем çыруллăхпа усă курман, çапах та римлянсем вĕсемпе тĕл пулни çинчен нумай çыру палăкĕсем хăварнă.
Эллин йăли-йĕрки
thumb|left|Спарта территорийĕ Эллинсен цивилизацийĕ хула-патшалăх пуххисенчен пуçланса каять (вĕсенчен чи чаплисем Афина тата Спарта шутланаççĕ), унта тем тĕрлĕ тĕслĕ тытăмлă-культурăллă, философиллĕ, ӑслăхлӑ, политикăллă, спорта, театра тата кĕвĕллĕ çĕршывсем. Эллинисен хула-патшалăхĕсем Хура тинĕспе Вăтаçĕр тинĕсĕ çумĕсенче, Кӗҫӗн Азире, Сицилире, Кăнтăр Италире (Magna Graecia) колонисем туса хунă, анчах пирĕн эрăччен тăваттăмĕш çĕрçуллăхра шалти вăрçисем эллинсен хăватне хавшаклатнă, вĕсене вара Филипп II Македонский патша хăвăрттăн ярса илнĕ. Унăн ывăлĕ Македони Александрĕ грексен культурине Персине, Икĕпата, Индине çитернĕ, çавăн пекех çак çĕршывсен авалхи культурисемпе çыхăнтарнă.
Авалхи Рим
thumb|Европа в 220 до н. э.
Хĕвел анăç Европа
V ĕмĕртегерман йăхĕсем пĕрмай тапăнса кĕнине пула Анăç Рим империйĕ пĕтсе ларать. Тухăç Рим империйĕ (Висанти империйĕ) тепĕр пин çуллăха хăйĕн ĕмĕрне тăсать. Рим импери унченех темиçе ĕмĕр хушшинче грек чĕлхиллĕ тата латин чĕлхиллĕ çĕрсене пайланать.
VII — VIII çĕрçуллăхсенче арапсем Ислам культурине Вăтаçĕр тинĕсĕн кăнтăр çĕрĕсене илсе çитернĕ (Сирирен Сицилипе Испанине çити), çавна пула Вăтаçĕр тинĕс цивилизацийĕсем хушшинчи уйрăмлăхсем саралсах кайнă. Нумай пĕлӳсене, ĕç меслечĕсене çухатнă, сутă-илӳ сӳнсе ларнă, çынсем авалхи йăлаллă пурнăçа куçаççĕ.
Çав çĕрçуллăхрах, Танай пăлхарĕсем хăйсен Танайçи Пăлхар патшалăхне туса хураççĕ. Феодал йĕркиллĕхĕ тĕнчере çĕнĕ йăлаллă хуласемсĕр пурнăç туса ярать. Унченх тĕп-шĕкĕр рим администрацийĕ вырăнне, которая была основана на городах и высокоорганизованной армии. Анăç Рим империн арканăвĕ хыççăн çак цивилизацин пĕртен-пĕр тытăмлăхĕ çеç сыхланса юлать, ку рим-католици Чиркĕвĕ. Чиркӳ рим культурин кăнарне упраса хăварать, малтанхи тапхăра (XIII ĕмĕрченех) пĕлӳ çăлкуçĕ шутланса тăрать.
Рим епископĕ, Рим паппи, анăç чиркĕвĕн ертӳçи пулса тăрать (тухăç енче унăн сĕмне йышăнман).
Таса (Аслă) Рим империйĕ
thumb|right|300px|[[Европа, 814.]] Таса Рим империйĕ 800 çул тĕлнелле йĕркеленсе кайнă. Çак ĕç Аслă Карл, Франци патшисен шутлăхĕ, Паппă Императăр туса астула лартнă. Унăн империйĕ панхи Франци, the Low Countries тата Германи çĕрĕсенче малтан пулнă, каярах хальхи Венгри, Итали, Богеми, Аялти Саксони тата Испани территорисене хăй çумне хушнă. Ашшĕпе пĕрле вăл Рим папипе пĕрлĕхĕн уссипе вăйланнă. Рим паппи хăй ломбардăсене хирĕç кĕрешме шутланнă. Рим паппи официаллă Висанти Империйĕн вассалĕ пулнă, анчах та Висанти императăрĕ Ломбардăсене хирĕç тăма пултарайман.
IX ĕмĕр вĕçĕнче - X ĕмĕрте викинкăсем вăйланса пыраççĕ, Çурçĕр тата Анăç Европăна çаратма харçăсемпе пынă, сутă-илӳпе тăрăшнă, çĕрсене туртса илсе хăвăрт пурăну вырăнĕсене туса пынă. Вĕсен питĕ ăмăрт, longships тĕслĕ тинĕс карапĕсемпе усă курнă.
Çӳллĕ Вăтам ĕмĕрсем
Христос чиркĕвĕн уйăрăвĕ (1054)) хыççăн анăç христос тĕнне тин йĕркеленнĕ Тĕп Европăн патшалăхĕсенче: Польшăра, Венгрире тата Богемире хапăл йышăннă.
Рим Католикĕсен Чиркĕвĕ ертсе пыракан вăййа тухать, çавна пирки Папăпа Император хирĕçĕве кĕреççĕ.
Скандинави, Литва, Польша, Венгри патшисем христос тĕнне куçнă хыççăн тата Христос харçисене пула Католик чиркӳн ура тупанĕ айĕнчи çĕрсен шучĕ нумайлансах пынă. Европăн чылай пайĕ роман-католиклă XV ĕмĕрте пулса çитет.
Кай Вăтам ĕмĕрсем
thumb|200px|right|Европа, [[1328.]] Анăç Европăра цивилизаци çуралса аталанма XI ĕмĕрте тытăнать,никама пăхăнман Венеципе Флоренци хула-патшалăхсен экономикăпа культурă ӳсĕмне сутă-илӳ ĕçĕ каллех Италире пуçланать. Çав тапхăртах наци патшалăхĕсем хальхи Франци, Англи, Испани тата Португали вырăнĕсенче тытăмланаççĕ. Çапла пулин те вырăнти монархисем, аристократи феодалĕсем тата чиркӳсем чăмăртанас вăхăт тĕрĕссипе темиçе ĕмĕре тăсăлнă. (См. Реконкиста для последних двух стран.) Тепĕр енчен, Таса Рим Империйĕ, тӳррипе Германипе Италире тĕрекленсе тăнă пулин те, темĕн чуль феодал кнеçлĕхĕсенчен е пысăках мар хула-патшалăхсенчен пуçтарăннă, вĕсем императăра ячĕшĕн çеç пăхăнса тăнă.
Европăна чир асапне тӳстернĕ синкеклĕхсенчен пĕри бубон мурĕ пулса тăнă, вăл çаплах Хура вилĕм ятпа ĕмĕрсенче палăрса юлать. Ун пек амаксем кунчен те чылай тухкаланă, анчах чи хăрушши 1300-мĕш çулсем варринчи шутланать. Çав тапхăрта тĕрлĕ кăтартусем тăрăх, европа халăх йышĕн виççĕмĕш пайĕ пĕтсе ларать.
14-мĕш çĕрçуллăхран пуçласа, Балтика тинĕсĕ питĕ сумлă сутă-илӳ çулĕсенчен пĕри пулса тăрать. Ганзей ушкăнĕ, сутă-илӳ хулисен пĕрлĕхĕ, Польшăн, Литва чылай çĕрĕсене тата ытти балти çĕршывĕсене те европăн хуçалăх ĕçĕсене кĕртме çăмăллăх параççĕ. Йăла йĕркипе, Вăтам ĕмĕрсен вĕçĕленнине Константинопăль арканнипе тата Висантине турккă-османсем 1453 çулта тытса илнипе çыхăнтараççĕ.
Турккăсем çак хулана хăйсен Осман империйĕн тĕп хули туса хураççĕ. Импери шутне Икĕпат, Сири тата Балканăн чылай çĕрĕсем кĕнĕ пулнă, вăл 1919çулчен тытăнса тăнă.
Çĕнетӳ
Католик христос тĕнĕ 16-мĕш ĕмĕрте иккĕне уйрăлса вакланать. Христиансен тĕнчи майĕпен европа цивилизацийĕ пулса пырать. Ун чухнехи Европа паянкунхинчен пĕчĕкрех пулнă: тĕрлĕ сăлтавсем пирки Аслă Британи<font size="-4">(1), Польша<font size="-4">(2) (çаплах, паянкунхиАнăç Украина территорийĕ), Мальта, Греци, Кипр, Румыни, Серби, Черногори, Болгари, Белоруси, Раççей (чиркӳсем вакланнăранпа XVIII ĕмĕр пуçламăшчен) православи территорийĕсем хальхи; паянхи Албани, Босни, Грузи, Армени тата Азербайджанăн (XVIII ĕмĕр пуçланичченхи) православи çĕрĕсем, çапла татах тĕрлĕ вăхăтсенче - Чехи (православие йышăннă хыççăн (пĕрремĕш христиан ӳкĕтлевçисем Чехире Кириллпа Мефодий пулнă)), Словакипе Венгри (турккăпа монгол оккупации тапхăрĕнче) Европăн шутне кĕмен. Турци Европăн чылайăш пайне йышăнса тăнă, анчах ăна ислам тĕнне пула юта хурса хăйсен картине кĕртмен.
Темиçе çултан нумай вăрçă пулса иртет, çав шутра Дани Швеципе, Англине хирĕç вăрçни тата Испани Францине хирĕç çапăçни. Çĕнĕлетӳ Европа тĕнчине нумай çĕрçуллăхсене малалла аталанăвне чарнă. Çакăнсăр пуçне те, нумайăшĕ вăрçăна малутăмлă пулăма хурса шутланă; цивилизаци хăйне хӳтĕлеме пултараймасть пулсан мĕн тума кирлĕ вара? Цивилизацин идеалне авалхи Греципе Рим çыннисенчен кивçене илнĕ пулнă: дисциплина, çутĕç тата хулари пурнăç çынсене цивилизации пусăмне кĕртме кирлĕ тенĕ.
Уни (Пĕрлĕх) акчĕ (1707)
Уни акчĕ (1707) Анкăлпа Шотланди патшалăхĕсен парламенчĕсене Аслă Британие тăвас тĕллевпе пĕрлештерет.
Уни акчĕ (1800) тăрăх Аслă Британипе Ирландие Пĕрлешĕннĕ патшалăх туса хураççĕ.
Наполеон вăрçисем
thumb|Европа, 1812
Вена конгресĕ
Конгресс çĕнĕ Нидерландсем патшалăхĕ шутне Австри Нидерланди территорине (хальхи Бельги) кĕртме санкциленĕ, ытти Австри çĕрĕсене Габсбургсен пăхăнăвне куçарнă, çав шутра Ломбарди, Венеци облаçĕ, Тоскана, Парма тата Тироль. Прусси тытăмне Саксони пайĕ, Вестфалипе Рейн облаçĕ чылай территорийĕ лекет. Дани, Францин тамăрĕ, Норвегие çухатнă, ăна Швецине парнеленĕ. Италире Ватиканпа Папă облаçĕ папы римского панă, Бурбонсене Икĕ Сицили патшалăхĕ каялла тавăрнă. Çавăн пекех Германи пĕрлĕхне йĕркеленĕ. Наполеон туса хунă Варшава кнеçлĕхĕн пĕр пайĕ Раççей империйĕн шутне Польша патшалăхĕ ятпа кĕрет, вырăс императорĕ хăй çумне польшă патши ятне хушать.
Сивлек вăрçи
thumb|Сивĕ вăрçă тапхăрĕнчи Европăри çар тамăрлăхĕсем thumb|200px|The Treaty of Rome signing ceremony.
Черногорин пăхăнманлăхĕ
Черногори: Черногорин пăхăнманлăхне Раççей официаллă 2006, çĕртме, 12 палăртнă.
2007
Болгарипе Румыни 2007 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Европа Пĕрлешĕвĕн пур правăллă пайташĕсен йышне кĕреççĕ. Çакăн хыççăн, Европĕрлешĕвĕнчи халăх шучĕ 30 миллион çынпа нумайланать те çур миллиардран иртсе каять. Пурĕпе халĕ пĕрлешĕве 27 патшалăх кĕрет.
Çăлкуçсем
(1).Статья: "Аслă Британи Европа пайĕ пулать-и?" "Timothy Garton Ash, вăхăчĕ: 2003-06-01, акăлчанран куçарнă (Google шыравĕпе усă курнă));
(2).Публицистикă журналĕ "Европа", 07.04.2004 ("Поляксем европа çыннисем пулаççĕ-и?" от 07.04.2004 ("", тата çаплах: " " (Google шыравĕпе усă курнă)).
Каçăсем
Категори:Европа историйĕ Категори:Истори Категори:Политика Категори:Географи Категори:Пĕрлĕх
Авеста чĕлхи
Авеста чĕлхи — иран чĕлхисен шутĕнчи авалхи çырулăхра упранса юлнă чĕлхе. Чĕлхепе Саратуштрăн таса гимнĕсене (Авеста) çырнă. Авеста тексчĕсене çырнă чух арамей хăвăрт çырулăхĕнчи ятарлă авести алфавичĕ пе усă курнă пулнă.
Халĕ Сăртăш тĕнĕнче çырусене урăх чĕлхепе — «дари» чĕлхин тĕп иран диалекчĕпе вулаççĕ.
Каçăсем
Категори:Иран чĕлхисем Категори:Турă кĕлĕн чĕлхисем
Лапра
Лапра, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Чӳк, 17
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Кивçурт Енĕш
Кивçурт Енĕш,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
17
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
10er
Колыв-Еган
Колыв-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Галь Алексей Трофимович
Галь Алексей Трофимович — (1924-10.10.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр фрончĕн 44-мĕш çарĕн 417-мĕш перевçĕсен дивизин 1372-мĕш перевçĕсен полкĕн перевçи, красноармеец.
CERN
thumb|200px|right|CERN тăмхи. ЦЕРН (CERN) — тĕшĕ тĕпчевĕсен Европа йĕркелĕлĕхĕ, çӳллĕ хăват физикин тĕнчери чи пысăк лаборатори.
Çаплах хăш чухне Европăри йĕтре тĕпчевĕсен центрĕ. CERN аббревиатури Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire (Европăри йĕтре тĕпчевĕсен канашĕ) пулса тухнă. Чăваш чĕлхинче, вырăс чĕлхинчи пекех, ЦЕРН аббревиатурăпа усă кураççĕ.
Пĕрлехи хыпарсем
ЦЕРН Швейцарипе Францин чиккинче, Женева çумĕнче, вырнаçнă. ЦЕРН территорине иккĕ тĕп тата темиçе вак çĕр лаптăкĕ кĕрет. Пысăк çурт-йĕр комплексĕнче ĕçлев кабинечĕсем, лабораторисем, ĕç-тăвăм пӳлĕмĕсем, ампарсем, конференци залĕсем, пурăнмалли пӳлĕмсем, апатлану залĕсем вырнаçнă.
Хăвăртлав комплексĕ çĕр çийĕнче те (кивĕ хăвăртлавçăсем Linac, PS), 100 метр тарăнăш çĕр айĕнче те (хальхи SPS, LHC).
Тĕп çĕр вырăнĕ — швейцарсен Мейран (Meyrin) пĕчĕк хули, т. с. site Meyrin, патĕнчи территорийĕ. Тепĕр тĕп çĕр лаптăкĕ францисен Превесан-Моэн (Prévessin-Moëns) пĕчĕк хули — site Prévessin — патĕнчи территорийĕ.
ЦЕРНа хутшăнакан патшалăхсене укçа парав тивĕçĕ 2008 çулта 1075,863 миллион швейцар франкĕ (990 миллиона яхăн американ долларĕ).
Хутшăнакансем
Килĕшĕв çине 1953—1954 çулсенче малтан алă пуснă патшалăхсем:
1954 хыççăнхи улшăнусем :
Шпакат курăкĕ
Шпакат курăкĕ (Achilléa millefólium) — нумай çул ӳсекен ӳсентаран, курăксен шутне кĕрет; ретĕнчи,    йышĕнчи тĕс (çав ретри типлă тĕс).
CERN
Хутшăнакансем
Сăнавçă статуслĕ патшалăхсемпе йĕркелӳсем:
Шпакат курăкĕ
Урăх ят — шăл курăкĕ. Вырăсларан кальккăласа куçарсан — пинçулçă.
CERN
Хутшăнакансем
Хальхи вăхăта ЦЕРНа 20 патшалăх хутшăнать, сăнавçă-патшалăхсем те ЦЕРН проекчĕсене хастар хутшăнаççĕ.
Пысăк адрон коллайдерĕ
Пысăк адрон коллайдерĕ, проектпа максималлă 14 ТэВ энергиллĕ), протон-протонлă коллайдер (LHC (çаплах йывăр ионсене хăвăртлатать)  халĕ тĕп проекчĕ пулать. Тăватă тĕп детектор, çав шутра иккĕ нумай тĕллевли, тăваттă çĕр айĕнчи шахтăра вырнаçнă. ATLAS тата CMS нумай тĕллевлĕ экспериментсем. B-физикăна тĕпчемелли ятарласа тунă детектор — LHCb.
Каçăсем
Категори:Элементарлă пĕрчĕсен физики Категори:Эксперимент физики Категори:Тĕнчери ăслăлăх институчĕсем Категори:Францин ăслăлăх институчĕсем Категори:Швейцарин ăслăлăх институчĕсем Категори:Йĕтре тĕпчев тĕпĕсем
Актукан
Актукан — Пушкăрт Республикин Калтас районĕнчи пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 400  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452870, ОКАТО кочĕ — 80233852002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтас районĕ
Новые Карьявды (Новобалтачевский сельсовет)
Новые Карьявды  — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 301 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Чигель
Чигёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Вангыр юханшывăн сылтăм çыранĕпе 14 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Тӗпеклӗ кӑвакал
Тӗпеклӗ кӑвакал (лат. Lophonetta specularioides) — Кӑвакал йышшисен шывра ишекен вӗҫен кайӑксен тӗсӗ, ҫав ятлӑ йӑхра (Lophonetta) пӗртен пӗрри. Икӗ кӗҫӗн тӗс уйӑрса илеҫҫӗ: Lophonetta specularioides alticola тата Lophonetta specularioides specularioides. Кӑнтӑр Америкӑпа Фолкленд утравӗсенче пурӑнаҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Кăнтăр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:Кăвакал йышшисем
1600
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Асташ
Асташ — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кĕçĕн Сурень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Кушник
Кушник, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Сентĕрвăрри районĕн ялĕсем
Ассель
Ассель — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мăн Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 51 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори: Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Чаллăри çапăçу
Чаллăри çапăçу 1506 çулхи çĕртме, 25 кунĕнчи пăлхар-чăвашсен чаплă çапăçăвĕ.
Истори
1506 çулта Д.В.Шеин, М.Ф.Курбский, Ф.И.Палецкий ертсе пынă вырăс çарĕсем Чаллă хули патне çитеççĕ. Вĕсен чи аслă вăйпучĕ Дмитрий Жилка пулнă. Пăлхар-чăвашсем хăйсен хулине юлашки юн тумламĕ тухичченех хӳтĕлеме шутлаççĕ. Вĕсене мăсăльманланнă пăлхар-чăваш çарпуçĕ Мухаммет-Амин ертсе пынă. Пăлхар-чăвашсем вырăссен çĕр пинлĕ çарне пуçĕпех çапса тăкаççĕ. Çапăçу хирĕнче 60 пин Мускав çынни выртса юлать, ыттисем тарма пуçлаççĕ. Çав çапăçуран вырăссен 8 пин çарçынни кăна чĕррĕ-сыввăн килне таврăннă. Ку вăл пăлхар-чăвашсен историллĕ юлашки чаплă çĕнтерĕвĕ пулнă. "«И разгневася господь против русских вои, отняв у них храбрость и мужества, —" çырнă çакă çапăçу пирки вырăссен истори хучĕсенче. — "Русские же воям всем спящим от труда пушного опочивающим,— и храбрых человек сердца, без помощи божия, восколыбася, мягчая женских сердец, и слабейша, и поедаша их всех мечем толикое множество, аки клас, юнош младых и средневечных мужи. И покрыся лице земли трупьем человеческим, поле Арское и царев луг, кровию чермнившеся…»"
Вуламалли
Категори:Атăлçи Пăлхар Категори:Чаллă
Чӳк, 21
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Упи паттăр
Упи паттăр — чăвашсен XIV ĕмĕрти чаплă паттăрĕ.
Истори
Упи йăхĕсем пулас чăваш этносне кĕрекен ытти йăхсемпе сĕм авалах Месопотамире е авалхи Эламра пурăннă чухнех туслашма пултарнă. Шумерсен тапхăрĕнче кунта Упи е Упи-Аршак ятла патшалах-хула пулнă. Çав Упи йăхĕсем теме пула ĕнтĕ, пирĕн эрăччен X – IX ĕмĕрсенче хальхи Турана пырса тухнă, çавăнта ытти йăхсемпе пĕрле пулас тĕрĕк ушкăнĕн чăваш этносĕ чăмăртанма тытăннă. Çапла вĕсем Алтай таврашĕнче те, Çурçĕр Кавказра та, пулнă, Вăтам Атăл тăрăхне те çитнĕ, нихăçан та хăйсем чапла Упи йăхĕсем пулнине манман. Кунтан вара тутар-монголсем тапăнса килнĕ хыççăн Мăн Çавал таврашне куçса килнĕ. "«Население села Убеево (Упи), расположенное в бассейне реки Цивиля (ныне в Красноармейском районе) и основанного еще в XIV веке славным батыром-военачальником Уби, размножилось. Жители усиленно расчищали лесные участки. От материнского селения выделялись деревни и выселки, которые образовали, уже после вхождения в состав России, четыре янмурзинских общества. Как гласит предание, якобы у старшего мурзы Яны, сына Уби, было четыре сына и все Яны, и все мурзы… Образование убеевских дочерних селений происходило в XVI-XIX веках, об этом сохранилось много преданий. В начале XX века в четырех янмурзинских обществах состояло около двадцати селений, в старинном чувашском названии которых обязательно присутствовало словл Уби…»" Упи йăхĕ-шывĕ, ахăртнех, питĕ ăратлă пулнă пулас. Çĕнĕ çĕрте Упи йăхĕ ĕрчесе-хунаса каять, çĕнĕрен çĕнĕ ялсем никĕслет.
Упи ятпа çыхăннă ялсем
Чиркӳллĕ Упи, Çавалкас Упи, Çĕньял Упи, Малти Трак Упи, Трак Упи, Начар (Мачар Упи), Вăтакас Упи, Кайри Упи, Тури Кушар Упи, Кушар Упи, Кив Йĕкĕт Упи, Çĕн Йĕкĕт Упи, Мамçа Упи, Турхан Упи, Янкас Упи, Хĕлеç Упи, Çинçе Кĕнер Упи, Çурткас Упи, Янмурсин Упи, Чутай Упи, Шăмăр Упи.
Вуламалли
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш паттăрĕсем
1601
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Колын-Игол
Колын-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мăн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 50 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Яндуш
Яндуш, — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Малые Гайны
Малые Гайны — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 82 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452087, ОКАТО кочĕ — 80244835005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Хӗрлӗ шыв курӑкӗсем
Каҫӑсем
Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Шыв курăкĕсем
18
Пулăмсем
Китай: Хунну:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
10er
1602
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Симӗс шыв курӑкӗсем
Симӗс шыв курӑкӗсем (лат. Chlorophyta) — чи аялти шайри ӳсентӑрансен ушкӑнӗ.
Каҫӑсем
Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Шыв курăкĕсем
Гальперин Анатолий Владимирович
Гальперин Анатолий Владимирович — (28.10.1923-19.01.1966), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Балтиçум фрончĕн 22-мĕш çарĕн 391-мĕш перевçĕсен дивизин 951-мĕш артиллери полкĕн батарея командирĕ, аслă лейтенант.
Кивçурт Мăрат
Кивçурт Мăрат,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Чăваш Республикин Президенчĕ
Чăваш Республикин Президенчĕ — пысăк вырăнти çын тата ĕçтăвакан влаçĕн пуçлăхĕ. Вăл Чăваш Республикин патшалăх влаçне Патшалăх Канашĕпе, Министрсен кабинечĕпе, сучĕсемпе пĕрле ертсе пырать. Чăваш Республикин Конституцийĕн шантарăвĕ пулса тăрать.
Пĕтĕм Чăваш Республикин çĕр-шывĕ валли хушу тата хутай парса тăрать.
Раççей Федерацин гражданинĕ Чăваш Республикин Президент тивĕç ĕç вырăнне пиллĕк çуллăха йышăнма пултарать.
Чигим-Харута
Чигим-Харута — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Харута юханшывăн сылтăм çыранĕпе 58 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 40 км.
Чăваш Республикин Президенчĕ
Кунçул
1993-мĕш çулта Чăваш Республикин Президент тивĕç ĕç вырăнне туса хунă.
Верхние Карьявды
Верхние Карьявды — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 43 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452221, ОКАТО кочĕ — 80256825007.
Чăваш Республикин Президенчĕ
Кунçул
1994 çулта раштав уйăхĕнче Чăваш Республикин Президент тивĕç ĕç вырăнне Николай Васильевич Фёдорова республикăра пурăнакан халăх ирĕкĕпе суйланă.
Чигим-Харута
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Чăваш Республикин Президенчĕ
Кунçул
1997 çулта ăна иккĕмĕш хут Президента суйланă.
Верхние Карьявды
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Чигим-Харута
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Чăваш Республикин Президенчĕ
Кунçул
2005 çулхи çĕртмен 29-мĕшĕнче ăна Президент тивĕç ĕçе сĕннĕ. Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕ çакăнпа килĕшнĕ, Н.В.Фёдорова Чăваш Республикин Президенчĕ пулма сесси ларăвĕнче сасăласа çирĕплетнĕ.
Верхние Карьявды
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Чăваш Республикин Президенчĕ
Кунçул
2010 çулхи утă уйăхĕнче Чăваш Республикин Патшалăх канашĕ РФ Президенчĕ сĕннипе Михаил Игнатьева ЧР президенчĕ пулма çирĕплетнĕ.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Республики Категори:Политика институчĕсем Категори:Президентсем
Пра (юханшыв)
Таршшĕ 192 çухрăм. Юханшыв хĕрринче Спас-Клепики хула ларать.
Категори:Кисан облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мускав облаçĕн юханшывĕсем Категори:Хура Атăл юпписем
Çĕнĕ Кушник
Çĕнĕ Кушник ( Новое Кушниково), — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Асăрхавсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри райончи пурăнан вырăнсем
Чӳк, 22
Пулăмсем
right|120px|«Катти Сарк»
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Белгушка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
1603
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чӳк, 24
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Чаллă кун-çулĕ
Авалхи Чаллăна хальхи Маматăш патĕнче никĕсленĕ.
Çак хулана тутар-монголсем 1236 çулта çĕмĕрсе тăкнă пулас. Çапах та вăл питĕ хăвăрт ура çине тăнă.
Тутар–монголсем тапăнса килсен Атăлçи Пăлхар иккĕне пайланса кайнă. Вара 1278 çулта пĕр-пĕринпе хирĕçсе тăракан икĕ пиклĕх пулнă: Тухăçри — Çарăмсан патшалăхĕ, Анăçри — Сăвар патшалăхĕ. Сăвар патшалăхĕнче тутар-монголсене юраса та сутăнса пурăннă Каçи-Парăç ăрăвĕ хуçаланнă, вĕсене асанçăсем тенĕ. Çарăмсан патшалăхĕнче вара аслă чаплă Челпир патшан тăхăмĕсем ертсе пынă, вĕсене ашравçăсем тенĕ. Ашравçăсем авалхи пăлхар-чăваш йăли-йĕркисене тытса пынă, çичĕ ютсемпе хутшăнман. Вĕсем Чаллăпа Çăкату хулисенче пурăннă. Асăнçăсем ĕнтĕ тутар-монголсемпе, кыпчаксемпе хутшăнса, ислам тĕнне кĕрсе пынă. Вĕсем Хусан хулине тытса тăнă.
XIV ĕмĕр варринче тутар-монголсемпе кăпчаксем пулашнипе асанçăсем ашравçăсене çĕнтерме тытăннă. Çакăнтан пуçласа вара пĕтĕм Атăлçи Пăлхар çĕрĕ тутарланасси пуçланать. Чăвашсен авалхи асаттисем çурçĕрте, хальхи Шупашкар, Çĕрпӳ, Сĕве патĕнче çеç питĕ çирĕп тăнă.
Пăлхар-Сăвар çĕрĕнчи халăх ислама тухса пынă. Аваллăха, тăван чĕлхене упракан чăвашсене Чулман Атăл еннелле куçарма тытăнаççĕ. Хуласенче тутарланасси хĕрсе пырать. Аваллăх, хальхи саманари пекех, ялсенче çеç упранать (Хальхи чăвашсен, хăйсен йăлисене сыхласа аталантарса пырас тесен, пурнăç йывăр килсен те чăваш уявĕсене кашни ялта ирттермелле, хуласенче те чăваш чĕлхине сарма тĕрлĕ меслетсем тупмалла.)
1430 çулта Атăлçи Пăлхар каллех икĕ пая тухать. Чăвашлăха, авалхи пăлхарлăха упрас текенсем, уйрăлса тухса, Тухăçъен Пăлхар çĕршывĕ йĕркелеççĕ, шĕкĕр хули — Чаллă пулать. Ун чухне чăвашсем 50 пинлĕ çар çеç пухма пултарнă, çапах та вĕсем чылай хушă тапăнса килекен вырăссенчен çăлăнса пурăннă. Чăвашсен кӳписем çирĕп пулнă, вĕсем ку таврара чи малтан пăшалсемпе усă курнă. 1376 çулта вĕсем анăçран тапăнса килекен Дмитрий Донской çарне çĕмĕрсе тăкаççĕ.
1482 çулта Тухăçъен Пăлхар тата икĕ пая пайланса каять. Çакă та патшалăха хавшаклатать. Пĕр-пĕринпе çапăçакан ашравçăсем тăванĕсемпе çапăçма хăйсем патне ирĕклĕ кăпчаксемпе тутарсене хăйсен ханĕсемпе, мăрсисемпе чĕнеççĕ. Майĕпен-майĕпен Чаллă таврашĕнче ют чĕлхе çĕнтерсе пыма пуçлать, вăл патшалăха тата вăйсăрлатать. Вырăс ушкуйникĕсем пĕрмаях тапăнма тапăна килеççĕ, чăваш ялĕсемпе хулисене çунтарса яраççĕ.
1506 çулхи çĕртме, 25 кунĕнче «Чаллăри çапăçу» пулса иртет. Пăлхар-чăвашсем вырăссен çĕр пинлĕ çарне пуçĕпех çапса тăкаççĕ.
1556 çулта вырăс çарĕсем Чаллă хулине туртса илсе çунтарса яраççĕ. Тухăçъен Пăлхар патшалăхĕ пĕтсе ларать, пăлхар-чăвашсем ислам тĕнне тухса тутарланса каяççĕ. Мускав патшисем кунти ирĕклĕхе юратакан чăвашсене тĕрлĕ çĕре куçарса кайма тытăнаççĕ, Ливони вăрçине пинĕ-пинĕпе ăсатаççĕ, Псков, Новгород, Смоленск таврашне кнеçсем, «служилăй турхансем» туса яраççĕ. Тухăçъен Пăлхарăн пушаннă ялĕсене тăрахĕсене ислам тĕнĕпе пурăнакан кăпчаксене куçарса пыраççĕ. Çапла вара Атăлçи Пăлхарăн пулнă чи мухтавлă тарăхĕсем «тутарланса» пĕтеççĕ…
Вуламалли
Категори:Атăлçи Пăлхар Категори:Чаллă
1604
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кивьял Нурăс
Кивьял Нурăс ,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Арбаж (Шуван юппи)
Арбаж — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Шуван юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Мăнçырмa
Мăн çырма ял хуçалăх тăрăхне кĕрет. Ялта 562 кил-çурт. Ялта пурăнакансен шучĕ 1425 çын.
Мăн çырма ял тăрăхĕ шутне кĕрет. Пуçлăхĕ - В. Н. Семенов.
Кун-çулĕ
4 ĕмĕр каялла пуçланнă. Ял пуçлаканĕсĕн ячĕсем: Ветсер, Ахвантиэр, Алсарей тата Сетнер. Вĕсем Раççей патша салтакĕсенчен хальхи ял тăрăхĕсене тарса пытаннă. Çак çĕртсенче йĕри-тавра вăрман, çырма пулнине пула вĕсем çак тăрăхĕсене суйласа вырнаçнă.
Çак таврари çырма пите пысăк пулнине пула пуçланса кайнă та ял ячĕ.
Инфраструктура
Ялта пур:
Яла газ кĕртнĕ, ял хĕррипе асфальт çулĕ иртет.
Козлов Константин Иванович
Козлов Константин Иванович, — сăвăç. 1918 çулхи пуш уйăхĕн 12-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи Выползово ялĕнче çуралнă.
СССР ÇП членĕ.
Кун-çулĕ
Пăрачкав педагогика техникумĕнче пĕлӳ пухнă. Туçи Алтай хулинче шкулта ачасене вĕрентнĕ.
Ӗçĕсем
Туçи Алтайпа Барнаул хулисенче унăн пурĕ 20 ытла сăвă пуххи пухнă.
Категори:Чăваш Ен сăвăçисем
19
Пулăмсем
Китай:
Çуралнă
Тиберий Гемелл — Тиберин мăнукĕ, унăн несĕлĕ, пулас.
Братовщина
Братовщина — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 60  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452870, ОКАТО кочĕ — 80233852003.
19
Çаван пекех пăхăр
Категори:Çулсем
10er
Братовщина
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
ВИА Гра
мини «ВИА Гра» — вырăсла-украинла хĕрсен поп-ушкăнĕ. Çĕнĕ эмĕрте вырăсла ăнăçлă музыка проектсенчен пĕри. ВИА Гра ушкăнĕн активра 5 студи альбомсем, 4 телекурав мюзиклсенече ÿкерни, 28 видеоклип (вĕсенчен 4 акăлчанла). Ушкăн нумай тĕрле преми лауреачĕ, вăл шутра «Ылтăн диск», «Ылтăн граммофон». Продюсерсем ушкăн — Константин Меладзе тата Дмитрий Костюк.
1605
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕнĕ Çул (уяв)
Çĕнĕ Çул — Çĕр çинчи нумай халăхсен уявĕ. Ăна йĕркеллĕ календарь тăрăх кивĕ çулăн юлашки талăкĕ çитес çулăн пĕрремĕш талăкне куçнă самантра палăртса ирттереççĕ.
Григорий календарĕ тăрăх
Çĕр çинчи нумай çĕршывсен çыннисем Çĕнĕ Çула кăрлачăн 1-мĕшĕнче савăнса уявлаççĕ.
Еврейсен Çĕнĕ Çулĕ
Тĕп статья: Рош Ха-Шана. Еврейсем Рош-Ха-Шана (ראש השנה) — (çул пуçĕ) Песах хыççăн 163 кун иртсен (авăн, 5 — юпа, 5 хушшинчи пĕр кунĕнче) уявлаççĕ. Çак вунă кун хушшиче каçару ыйтса кĕл тăваççĕ. Тепĕр вунă кунĕсене «тшува кунĕсем» («таврăнни» — Турă патне таврăнни ĕнтĕ) теççĕ. Вĕсене татах «каçару кунĕсем» е «хумхану кунĕсем» те теççĕ. Рош-Ха -Шана чухне çыннăн шăпи пĕр çул малалла палăрăнса çырăнать. Уявăн пĕрремĕш каçĕнче еврейсем пĕр-пĕрне çапла саламлаççĕ: «Пурнăç Кĕнекинче сирĕн лайăх çырăнмаллла пултăр!». Еврейсем ун чухне шурă тумтирсем тăхăнаççĕ. Уявланă чух халана е панулмие пыл пуçса çиеççĕ.
Китайсен Çĕнĕ Çулĕ
Китайра Çĕнĕ Çула хĕллехи уйăх çĕнелнĕ тĕле ирттереççĕ. Григориан календарĕпе çак кун кăрлач, 21пе нарăс, 21 хушшине лекет. Кашни çула 12 чĕрчунран пĕрипе тата 5 элементран пĕрипе çыхăнтараççĕ. Çĕнĕ Çулăн пĕрремĕш кунĕнче фейерверксене, тутлă шăршă çунтараççĕ. Фейерверксем усал (дух)сене хăратса хăваласа яраççĕ
20
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
Çĕнĕ Çул (уяв)
Бахайсен Çĕнĕ Çулĕ
Бахайсен тĕнĕ йĕркипе Çĕнĕ Çула (Навруза) çуркуннехи каçпа кун танлашсан уявлаççĕ.
20
Çавăн пекех пăхăр
20er
Çĕнĕ Çул (уяв)
Бенгалсен Çĕнĕ Çулĕ
Ака, 14 — Бенгалсен Çĕнĕ Çулĕ (Бангладеш).
Чăвашсен Çĕнĕ Çулĕ
Христос тĕнне йышиниччен чăвашсен Çĕнĕ Çулĕ Мăнкун уявĕнче пуçланнă. Вăл хальхи пуш уйăхĕн 25-мĕшне лекет. Сĕрен, вирĕм ирттерсе киле вут урлă сиксе тасалса килнĕ хыççăн пысăк уяв ирттернĕ. Хĕрлĕ çăмарта пĕçернĕ, чăкăт, пашалу-кулач, пăтă, кукăль хатĕрленĕ. Сăра кăларса ăратри тăвансемпе ĕçкĕ ирттернĕ.
Мăнкунра кунпа çĕр танлашнă хыççăн кун таршшĕ ӳсме, çĕр катăлма пуçланă.
Вырăссен Çĕнĕ Çулĕ
thumb|[[Çĕнçул чăрăшки]]
Каçăсем
Категори:Çĕнĕ Çул Категори:Уявсем
Ворни
Ворни, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Сентĕрвăрри районĕн ялĕсем
Шаръю
Шаръю (Шарь-Ю) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. №7118 исемсез елганың сул ярыннан 4 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 98 км.