cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çурçĕр Африка
right|Африка картти, патшалăхсемпе Çурçĕр Африка материкăн чи анлă пайĕнче вырнаçнă.
Çутçанталăкĕ
Çурçĕр Африкăн чылай территорине — Вăтаçĕр тинĕсĕн çурçĕр çыранĕн тăрăхне — мăн пушхир Сахара йышăнать. Çакăнтах Çĕр çинчи чи шăрăх температура (сулхăнра) 58° С. Кăнтăрла шăрăх пулин те, каçсем сивĕ тăраççĕ, çынсем ăшă çăм тумпа витĕнеççĕ.
Пушхирти çыннăн чи кирлĕ чĕрчун — тĕве, çак пушхир карапĕсем шыв ĕçмесĕрех чылай хутлăха çитме пултараççĕ. Тĕвене пула пушхирте туарег тата бербер йăхĕсем пурăнаççĕ. Сахарăра нӳрĕк темиçе çул хушши ӳкмест, анчах та сайра чух хăват шалкăм çумăр ярать, ейӳ (шыв илни) те пулкалать. Тĕрĕссипе каласан, сехмет тăсăлăвĕ вăрăмах мар: шыва хăвăрт хăйăр çăтса илет е юхса каять. Çĕр айĕнчи шывсем çĕр çийĕ патне çывăх вырнаçнă тĕлĕнче симĕс оазис ларать. Çакăнтах пушхир ярăмĕн пурăну вырăнĕсем тĕл пулаççĕ. Сахарăн ытларах шывлă районĕ — Нил айлăмĕ.
Сахель тăрăхĕнче çурма пушхирпе типĕ саваннăсем юнашар вырнаçнă. Пĕрмайхи тăсăлăвлă типшĕрлĕхе пула кунти пурнăç çав тери йывăр, çĕр ĕçлĕхне пачах пĕтерет. Сахельтен кăнтăралла чăн субэкваториллĕ саваннăсем, вĕсем ӳсентăранпа пуян, çĕр çинчи сайра йывăç та тĕл пулать.
Истори
Çичĕ пинçуллăх маларах Çурçĕр Африкăра нӳрĕк паянхинчен нумайрах ӳкнĕ, Сахара та пушхир пулман. Çак калăп çĕр саванна пулнă, ун улăхĕсенче шутласа çитерме çук выльăх-чĕрлĕх кĕтĕвĕсем тăранса çӳренĕ. Анчах та пирĕн эрăччен 4000 ç. çанталăк типĕлĕхе куçать, вара çынсем шыв çăлкуçĕсем патнелле, чи малтанах Нил айлăмĕсене куçса каяççĕ. Çурçĕр Африкăн чылай пайĕ пушанать, ун вырăнне Нил айлăмĕнче пирĕн эрăччен 3100 ç. авалхи икĕпат тĕнчи вăйлă аталанать.
Сĕм ĕлĕххи урăх этеплĕхсем кăнтăралла, Суданпа Эфиопире те аталаннă пулнă. Сăмах тĕлне, Эфиопи IV ĕмĕртех Çĕр çинчи Христос тĕнне йышăннă малтанхи çĕршыв пулнă.
Вăтам ĕмĕрсенче европейсем Африкăн вăтаçĕр тинĕс хĕррине часах хăнана çӳренĕ, анчах та вĕсемшĕн Сахараран кăнтăрарах Африка пирки хыпар хупăлчак пулнă. Çав вăхăтрах арап тата бербер сутăçисем тĕве караванĕсемпе пĕрмаях пушхире касса çӳренĕ. Вăтам ĕмĕрсенче вĕсен темиçе патшалăх пулнă. Çавсен шутĕнче авалхи Гана тата Мали.
XX ĕмĕрĕн пуçламăш тĕлне пурĕ тенĕ пекех Çурçĕр Африка Европа пăхăнăвне лекет. Çапла, Франци шутне (колони е протекторат шайĕнче) Алжир, Мавритани, Тунис, Мароккон чылай пайĕ кĕнĕ. Аслă Британи Судана тытса тăнă, 1922 çулчен Икĕпат унăн протекторатĕнче пулнă. Испанин çĕрĕ шутне çурçĕр Марокко тата Анăç Сахара кĕнĕ. Итали 1911—1912 çулхи Турккă-итали вăрçи хыççăн Ливие, 1936 çулта Эфиопие ярса илет. 1950-мĕшпе 1960-мĕш çç. чылай çурçĕр-африка çĕршывĕ ирĕклĕхе çĕнтерсе илет.
Халĕ Çурçĕр Африкăра 15 пăхăнманлă çĕршыв (13 — республика тытăмĕпе). Марокко тăрăмĕ — патша пулать.
Тавралăхĕ
Канар утравĕсем, Эфиопи, Эритрей тата Мадейра çĕрĕсене те хăш чух Çурçĕр Африка шутĕнче кăтартаççĕ.
Каçăсем
Категори:Çурçĕр Африка
Новониколаевка (Çтерлĕпуç районĕ)
Новониколаевка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 111 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453183, ОКАТО кочĕ — 80248810004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
316
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Металмарри
Металмаррисем, металмарскерсем (пĕрреллĕ хисепре — металмарри, металмарскер) — "металл мар" пахалăхлă элементсем. (Ку элементăн атомĕсенчен тăракан япалалăхсене те çапла калаççĕ). Периодикăллă системăн çӳлти сылтăм кĕтесне йышăнаççĕ. Ушкăн пайĕсенче, тапхăрсенче элементсем çапла вырнаçнă:
Каçăсем
*
Акбарис
Акбарис — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 506 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452634, ОКАТО кочĕ — 80258805001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Паснапуç (Çĕпрел районĕ)
Чăваш Паснапуç, Pаsnapuş — Тутарстанăн Çĕпрел районĕнчи чăваш ялĕ. Çывăхрах Тутар Паснапуç ялĕ пур. Унччен Вырăс Паснапуç текен ял та пулнă Кивĕ Çĕпрелтен 12 çухрăмра вырнаçнă. Ялта шкул (1892-мĕш çултан), ача сачĕ, культура çурчĕ, фельдшер пункчĕ пур.
Тавралăхĕ
Пасна юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ялпа юнашар вăрман ӳсет.
Кун-çулĕ
Яла XII XIII ĕмĕрсенче никĕслени паллă. Ялта археологсем артефактсем тупнă.
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Çĕпрел районĕн ялĕсем
Лелюг
Лелюг — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 238 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Глинкин Сергей Григорьевич
Глинкин Сергей Григорьевич — (02.10.1921-25.11.2003), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 17-мĕш сывлăш çарĕн 1-мĕш гварди хутăш авиаци корпусĕн 11-мĕш гварди пĕтерекен авиаци дивизин 5-мĕш гварди пĕтерекен авиаци полкĕн звено командирĕ, гварди лейтенанчĕ.
Лелюг
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
317
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ольденбург лаши
мини|Ольденбург лаши. Отто Эрельман ӳнерҫӗн ӗҫӗ Ольденбург лаши — лаша ӑрачӗ. Вӑл ытти ҫурӑ юнлӑ ӑратсенчен аваллӑрах; хальхи ҫурӑ юнлисенчен чи йывӑрри. Ольденбург ӑратне XVII ӗмӗрте ял хуҫалӑх ӗҫӗсем валли ӗрчетсе кӑларнӑ.
Ҫӑм тӗсӗсем
Пайташӗсем ытларах хура, хӑмӑр е хӗрлӗ-хӑмӑр тӗслӗ.
Каҫӑсем
Категори:Лаша ăрачĕсем
Ливерпуль (пĕлтерĕшĕсем)
Ливерпуль: Ливерпуль — хула
Ака (пĕлтерĕшсем)
Ака (пĕлтерĕшсем):
Уткăшкаp
мини|Уткӑшкар Уткăшкар е ут курăк (Rúmex confértus) — Хура тулă йышшисен нумай çул ӳсекен курăк.
Усă курни
Татса, çулса килти выльăха (ĕнене, пăруна, кролика) çитереççĕ, уткăшкар тунине сÿсе çиме тата яшкана ярса пĕçерме пулать.
Асăрхавсем
Категори:Хура тулă йышшисем Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем Категори:Выльăх апачĕн ӳсентăранĕсем Категори:Еврази флори Категори:Çаран ӳсентăранĕсем Категори:Вăрманти курăк ӳсентăранĕсем Категори:Çум курăксем
318
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тăванъел
Тăванъел — Тутарстанăн Çĕпрел районĕнчи чăваш ялĕ.
Вуламалли
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Çĕпрел районĕн ялĕсем
Нидербукситен
Эгеркинген (Niederbuchsiten) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
Гой тăрăхĕ йышĕнчи коммуна. 970 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ’’2405’’.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Эгеркинген
Татьяна кунĕ
Татьяна кунĕ — Рим Татианин чыслав кунĕ. 1755 çулта Елизавета Петровна Императрица Мускав университетне уçма хушу çырнă хыççăн уявлама тытăннă, «Татьяна кунне» малтан Университетăн çуралнă кунне сумланă, каярах пур студентсен кунĕ тесе палăртма тытăннă.
Кун-çул хыпарĕсем
Татиана Рим хулинче çуралса ӳснĕ. Унăн ашшĕ виçĕ хутчен консул ятне тивĕçнĕ. Çак вăхăтра Христос тĕнне ĕненекенсене юратман, çавна пула ашшĕ вăрттăн Иисус Христоса ĕненнĕ. Хĕрне те вăл Христос тĕнне юратма вĕрентнĕ. Татиана качча кайма вăхăт çитсен Римри пĕр чиркӳре диакониса пулса тăнă. Кĕлĕсем хыççăн чирлисене пăхнă, халсăррисене пулăшнă.
222–235 çулсенче Рим императорĕ Александр Север пулнă. Анчах император çамрăк пулнипе Римра Ульпиан ятлă çав тери тискер çын хуçаланнă. Вăл Христос тĕнне йышăннă çынсене курайман, пĕтерме шутланă. Римра юн шыв пек юхма тытăннă. Тăшмансен аллине Татиана та çакланнă. Татианăна Аполлон турра чӳклеме палăртнă. Татиана кĕл тума пуçланă кăна – храмăн пĕр пайĕ çурăлса кайнă та ишĕлме пуçланă. Кам Татианăна усал суннă – пурте чул катăкĕсем айне пулнă. Тарăхса кайнă тăшман хĕре хĕнеме тытăннă, унăн куçĕсене чиксе шăтарнă. Татиана макăрман, чăтнă. Вăл Христосран хăйне асаплантаракансене тӳрĕ çул кăларма кĕл туса ыйтнă. Çак вăхăтра Татианăна асаплантаракансен куçĕ умне тĕлĕнмелле япала тухса тăнă: Татиана çумĕнче тăватă ангел тăнă, вĕсем хĕре хӳтĕленĕ. Çакна курнă сакăр асаплантаракан Христос вăйне туйса Татиана ури пуçне ӳксе каçару ыйтнă. Ульпиан Христос тĕнне йышăннăшăн вĕсене пурне те вĕлерме хушнă.
Тепĕр кун Татианăна татах асаплантарма пуçтанă: ăна çапнă, çĕçĕсемпе ӳтне каснă… Анчах та юн вырăнне Татиана ӳтĕнчен сĕт тухса пĕтĕм таврана ырă шăршă сарма пуçланă. Каçхине тăшман Татианăна тĕттĕм тĕрмене хупса лартнă. Ирхине суд тума тытăнсан пурте тĕлĕннĕ: унăн ӳчĕ çинче пĕр суран та пулман, хăй тата илемлĕрех курăннă.
Çвяттуя вĕлерес тесе выçă арăслансем патне пăрахнă, анчах лешĕсем Татианăн ури патне пынă та урине çулама тытăннă. Ним тума аптраса çите тăшман виççĕмĕш кунне Татианăн пуçне хĕçпе касса татнă. Ашшĕне те хăрне Христоса ĕненме вĕрентнĕшĕн хĕрхенмен – вĕлернĕ. Çакăн хыççăн пурте Татиана Христос тĕнне парăннине пĕлнĕ, ăна Çвяттуйсен шутне кĕртнĕ.
Каярах университетăн кивĕ çурчĕн пĕр флигелĕнче Таса асапланнă Татиана кил чиркĕвне туса лартнă, хăй тасине пĕтĕм раççей студенчĕсен пулăшаканĕ вырăнне хунă.
2005 çулхи кăрлач, 25 пуçласа Раççейре Раççей студенчĕсен кунĕ тесе уявлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей паллă кунĕсем Категори:Праздники 25 января Категори:Студентсем Категори:Православи уявĕсем
Половинка (Васюган юппи)
Половинка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Ливерпуль ФК
«Ливерпу́ль» (Liverpool Football Club) — англин футбол клубĕ, штаб-хваттерĕпе стадионĕ Ланкашир графлăхĕн Ливерпуль хулинче.
Каçăсем
Категори:1892 çулта йĕркеленĕ Ливерпуль Категори:Ливерпуль *
319
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шайр
мини|Шайр
Йывӑрӑшӗпе 1000 - 1500 кг таяҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Лаша ăрачĕсем
Вутлан Иван Дмитриевич
Вутлан Иван Дмитриевич (ç.ч. хушамачĕ Тимофеев, 1940, юпа, 1 Перĕм облаçĕ, Мăн Уса районĕ (халĕ Перĕм Енĕн Куеда районĕ) Мăн Уса сали — 2016, нарăс, 20, Шупашкар, Чăваш Республики)— чăваш прозăçи
Раççей Федерацийĕн çыравçăсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ (1987), Чăваш Республикин культурӑн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ (1992).
Пурнăçĕ
1940 çулхи юпа уйăхĕн 1 Перĕм облаçĕн Мăн Уса районĕн (халĕ Перĕм Енĕн Куеда районĕ) Мăн Уса салинче çуралнă.
Ачалӑхӗпе ҫамрӑклӑхӗ Чӑваш Республикинчи Ҫӗрпӳ районӗнчи Вӑрманкас Пайкилт ялӗнче иртнӗ.
Учительте, шкул директорӗнче, республика правительствинчи тӗрлӗ ӗҫре тӑрӑшнӑ.
Ӗçĕсем
Чăвашла пичетленсе тухна кĕнекисем:
Вырăсла пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Пушкăртла пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:1940 çулта çуралнисем Категори:Юпан 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1916 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 20-мĕшĕнче вилнисем
Кня
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Псков облаçĕн Дно районĕ
Дно районĕ, — Псков облаçĕн хĕвелтухăç енче вырнаçнă районĕ. Район тĕпĕ Дно хулара вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Район лаптăкĕ 1 194 км2. Тĕп юханшывĕсем — Шелонь, Полонка, Люта, Дубянка.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 15 пин çын пурăнать. Вăл шутра хула çыннисен йышĕ 10 пин патнелле. Пурĕ 146 ял-хула вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Псков облаçĕн районĕсем
Бузат
Бузат — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 796 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453193, ОКАТО кочĕ — 80248815001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Котин Жозеф Яковлевич
Жозе́ф Я́ковлевич Ко́тин (пуш, 10 1908, Павлоград Днепропетровск облаçĕ — юпа, 21 1979, Ленинград) — танксемпе тракторсен совет конструкторĕ, инженери-техника хĕсмечĕн генерал-полковникĕн, техника ăслăхĕсен тухтăрĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1927 çултанпа Харьковри политехника институтĕнче пĕлу пухнă.
1930 çултанпа — Хĕрлĕ çарта. ССКП пайташĕ, 1931 çултанпа.
1932 çулта Ф. Э. Дзержинский ячĕллĕ вăрçă-техника академине вĕçлет. 1932-1937 çç. — инженер, каярахпа ĔÇХÇ механизаципе моторизаци вăрçă академин ăслăлăх-тĕпчев уйрăмĕн конструктор бюровĕн пуçлăхĕ.
1941—1943 çç. — СССР танк промăçлăхĕн халкомĕн çумĕ, Челепи трактор савучĕн тĕп конструкторĕ.
КВ-2, КВ-16, КВ-85, ИС-1 йывăр танксене тăвас ĕç-пуçсене ертсе пынă. Котин 2-мĕш тĕнче вăрçинчи чи вăйлă 122-миллиметрлă тупăллă ИС-2 танка хатĕрлесе тунă. 1943-1944 çç. Котин ертсе пынипе КВ-1С тата ИС базисемпе СУ-152, ИСУ-152, ИСУ-122 хăй тĕллĕ куçакан артиллери хатĕрĕсене тунă. Вăрçă çулĕсенче Челепи трактор савутĕнче 18 пин танкпа хăй тĕллĕ куçакан артиллери хатĕрне туса кăларнă.
Вăрçă хыççăнхи çулсенче Котин Ленинграда таврăнать, кунта вăл ИС-4 (1947) йывăр, шывра ишекен ПТ-76 танка (1951), Т-10 йывăр танка (1953), шывра ишекен БТР-50П бронетранспортёра (ПТ-76 танк базипе), çаплах КТ-12 трель (1948) тата кустăрмаллă К-700 (1963) трактора туса хатĕрленĕ.
1968 çултанпа — СССР хӳтĕлев промăçлăх министрĕн çумĕ.
СССР Аслă Канашĕн депутачĕ (1946—1950, 1966—1970).
Котина Новодевичье çăвине пытарнă.
Каçăсем
Категори:Бронетехника конструкторĕсем Категори:СССР конструкторĕсем Категори:Техника ăслăхĕсен тухтăрĕсем Категори:ССКП пайташĕсем Категори:Павлоградра çуралнисем Категори:Санкт-Петербургра вилнисем Категори:Генерал-полковниксем (СССР) Категори:Новодевичье çăвине пытарнисем
Биктышево
Биктышево — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 146 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452634, ОКАТО кочĕ — 80258805002.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
320
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пермь Енĕн Куеда районĕ
Куеда районĕ, — Пермь облаçĕн кăнтар енче вырнаçнă район. Районăн администрациĕ хула евĕрлĕ Куеда посёлокĕнче вырнаçнă. Район лаптăкĕ 2 616 км2, пурĕ 34,4 пин çын пурăнать.
Районпа юнашар çурçĕр енче Бардапа Елово районĕсем, хĕвелтухăç енче Чернушка районĕ, хĕвеланăç енче Чайковски районĕ вырнаçнă. Кăнтăр енчи чикки Пушкăрт Республики çуммăн иртет.
Халăх йышĕ
Вăтамран пĕр тăваткал çухрăм çинче 14-15 çын пурăнать. Район варринче тата кăнтар енĕнче ку хисеп 25-30 çын тарин çитет. Хула çыннисен шучĕ 9,8 пин çынпа, ял çыннисен 24,6 пин çынпа танлашать.
Районта ытларах вырăссем пурăнаççĕ, çавăн пекех пушкăртсен, тутарсен тата удмуртсен хисепĕ пысăк.
Категори:Пермь облаçĕн районĕсем
Пиçен
Пиçен (Sónchus) — кăткăс чечеклисен çемьине кĕрекен ӳсентăрансен ăрачĕ. Ăратра 70 яхăн тĕс.
Каçăсем
Категори:Астра йышшисем Категори:Еврази флори Категори:Çурçĕр Африка флори
Ковырза
Ковырза — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Çĕнĕ Упи (Çĕпрел районĕ)
Çĕнĕ Упи — Тутарстанăн Çĕпрел районĕнчи чăваш ялĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Çĕпрел районĕн ялĕсем
Сильга (Васюган юппи)
Сильга — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 67 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Летоваж
Летоваж — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Мăн Каюг юханшывăн сулахай çыранĕпе, 1 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кестенхольц
Кестенхольц (Kestenholz) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
Гой тăрăхĕ йышĕнчи коммуна. 1666 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ’’2403’’.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Кĕçĕн Бугурусланка
Кĕçĕн Бугурусланка  — Раççей территоринчи юханшыв. Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мăн Бугурусланка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
Вырăс Америки
Вырăс Аме́рики — Раççей империн хальхи АПШ йышĕнчи Çурçĕр Америкăри, çав шутра Аляска, Алеут утравӗсем, Александр архипелагĕ тата хальхи лăпкă океан çыранĕнчи çĕрĕсем (Форт-Росс).
Кун-çулĕ
1784 çулта Г. И. Шелихов (1747—1795) ертсе пынă экспедици Алеут утравĕсене çитет. 1799 çулта Шелиховпа Резанов Раççей-американ компанине никĕслеççĕ, ĕçĕсене А. А. Баранов (1746—1818) тытса пырать. Компани калансене тытса вĕсен тирне сутать, кунта хăйĕн пурăнан вырăнĕсемпе факторисене никĕслет.
1808 çултанпа вырăс Америкин тĕп хули Çĕнĕ Архангельск пулса тăрать. Американ территоринчи ĕçĕсене Раççей-американ компанийĕ туса пырать, унăн тĕп штабĕ Иркутскра пулнă, официаллă Вырăс Америкине малтан Çĕпĕр генерал-кĕпернетĕрлĕхне, каярах (1822 ç.) Тухăç-Çĕпĕр генерал-кĕпернетĕрлĕхне кĕртеççĕ.
Америкăри вырăс колонисенчи халăх йышĕ 40 000 çынна çитнĕ, вĕсен хушшинче ытларахăшĕ алеутсем пулнă.
Каçăсем
Категори:АПШ кун-çулĕ Категори:Раççейĕн малтанхи колонисем Категори:Раççейĕн историлле облаçĕсем Категори:Инçет Тухăç кун-çулĕ Категори:Вырăс Америки
Эвертон
«Эвертон» (Everton Football Club) — англи Ливерпуль футбол клубĕ. Клуб англин премьер-лигинче ăмăртать. Çĕршывăн çӳлти лигинче вăйăсене пуринчен ытла хутшăннă.
Каçăсем
Категори:Эвертон (футбол клубĕ) Категори:Англин футбол клубĕсем
Тĕнчен тĕп хулисен ят-йышĕ
Австралипе Океани
Категори:Ят-йышсем
Çĕнĕ Акташ
Çĕнĕ Акташ — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 61 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453010, ОКАТО кочĕ — 80235830005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Тинĕс-Çар Флочĕн кунĕ
Раççе́й Федера́цин Тинĕс-Çар Флочĕн кунĕ — Раççей Федерацин Хĕпăшаллă Вăйĕсен Раççей Федерацин Тинĕс-Çар Флочĕн кунĕн паллă кунĕ
ТÇФ Кунĕ пирки
Тинĕс-Çар Флочĕн кунне 1939 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче СССР ХКК тата ПКП(б) ТК йышăнăвĕпе çирĕплетнĕ те çавăнтанпа 1980 çулхи юпан 1-мĕшĕнчи СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн «Уявлă тата паллă кунсем пирки» Хутайĕпе тата хыççăнхи саккун тăвакан актсен вăйĕпе утă уйăхĕн юлашки вырсарни кунĕнче уявлаççĕ. Совет Союзĕнче, кайран Раççейре те çак куна халăх юратса чыслать. Тăтăшах ăна Нептун кунĕпе пĕрлех ирттереççĕ, çакна пула вĕсене пăтраштараççĕ те.
Каçăсем
РФ ТÇФ Категори:Раççей тинĕс-çар флочĕ ТÇФ ТÇФ ТÇФ Категори:Утă уйăхĕ
321
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Глинский Сергей Николаевич
Глинский Сергей Николаевич — (25.09.1913(12)-02.06.1978), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Беларуç фрончĕн 1-мĕш сывлăш çарĕн 276-мĕш бомблакан авиаци дивизин 34-мĕш гварди бомблакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ, гварди майор.
Кивкасси
Кивкасси, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. Юнтапа ял тăрăхне кĕрет.
Ялта 135 çын пурăнать, икĕ урам- Союз тата Октябрь урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çултанпа 1927 çулчен Етĕрне уесĕн Асакасси вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн каллех Элĕк районне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи
thumb|300px|Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи (1939-1945), — этемлĕх кун-çулĕнчи чи пысăк хирĕçӳ. Ку вăрçăна пурĕ 62 патшалăх хутшăннă (вĕсенче пурăнакан халăх йышĕ тĕнчери пĕтĕм халăхăн 80%-чен ытла пулнă), çапăçусем 40 ытла патшалăх çĕрĕсем çинче иртнĕ, вăрçăра 57 млн яхăн çын пуç хунă.
Вăрçăна хутшăннă патшалăхсем
thumb|400px|Иккĕмĕш Тĕнче вăрçине хутшăннă патшалăхсем карттă çинче. Фашистсене хирĕç тăракан ушкăна кĕрекенсене [[симĕс тĕспе кăтартнă (çутă симĕс тĕспе Перл-Харбор çине тапăннă хыççăн хушăннă патшалăхсене кăтартнă), фашистсен ушкăнне кĕрекеннисене — çутă кăвак тĕспе палартнă. Нейтраллă юлнă патшалăхсене сăрă тĕспе кăтартнă.]] Тĕнĕл патшалăхĕсем:
Германи, Итали, Япони, Финлянди, Болгари, Румыни, Венгри, Словаки, Таиланд (Сиам), Ирак, Манчжоу-Го. Оккупациленĕ çĕршывсенче нимĕçсем марионеткăллă патшалăхсем йĕркеленĕ, вĕсем тӳрех фашистсен ушкăнне хушăннă: Виши Францийĕ, Сало Республики, Хорвати, Серби, Албани, Черногори, Менджанг, Бирма, Филиппин, Вьетнам, Камбоджа, Лаос. Германи енче коллаборци çарĕсем çапăçнă: РОА, РОНА, ютçĕр СС дивизийĕсем (вырăсссенчен, украинсенчен, эстонсенчен, латышсенчен, дансенчен, бельги çыннисенчен, французсенчен, албансенчен пуçтарнăскерсем), хорват тата босни националисчĕсем. Çавăн пекех Тĕнĕл çарĕсем майлă хăйсен ирĕкĕпех нейтраллă юлнă патшалăхсен çыннисем çапăçнă: «Кăвак дивизи» (Испани), Швеци. Фашистсене хирĕç тăракан ушкăн:
СССР, АПШ, Аслă Британи, Франци, Китай, Польша, Австрали, Канада, Югослави, Нидерландсем, Норвеги, Çĕнĕ Зеланди, Кăнтăр Африка Пĕрлĕхĕ, Чехословаки, Бельги, Греци, Эфиопи, Дани, Бразили, Мексика, Монголи, Люксембург, Непал, Тува, Албани, Панама, Аргентина, Чили, Ньюфаундленд, Куба, Перу, Гватемала, Колумби, Коста Рика, Доминикан республики, Албани, Гондурас, Сальвадор, Иран, Гаити, Парагвай, Эквадор, Сан-Марино, Турци, Уругвай, Венесуэла, Ливан, Сауд Аравийĕ, Никарагуа, Либери, Боливи. Вăрçă вăхăтĕнче фашистсен ушкăнĕнчен уйрăлса кĕнĕ: Ирак (1943 çулĕ хыççăн), Итали (1943 çулĕ хыççăн), Румыни (1944 çулĕ хыççăн), Болгари (1944 çулĕ хыççăн), Венгри (1945), Финлянди (1945).
Вăрçă пынă территори
Аслă вăрçăн çапăçăвĕсене 5 вăрçă театрĕ çине уйăраççĕ. Анлăрах çакăн çинчен Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин театăрĕсем статьяра çырнă.
Вăрçă сăлтавĕсем
Вăрçă мĕншĕн тата епле тапранса кайнă пирки анлăрах Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин сăлтавĕсем статьяра вуласа пĕлме пулать.
Польшăна тапăнса кĕни
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи 1939 çулхи авăн уйăхĕн 1-мĕшĕнче Германипе Словаки çарĕсем Польша çине тапăннипе пуçланнă. Авăн уйăхĕн 3-мĕшĕнче нимĕçсен U-30 шывай кимми ним асăрхаттармасăр акăлчансен «Атени» пассажир лайнерне шыва путарать. Çав кунах Аслă Британи, Франци, Австрали тата Çĕнĕ Зеланди Германие хирĕç вăрçă пуçлани пирки пĕлтернĕ. Тепĕр темиçе кунран вĕсем çумне Канада, Кăнтăр Африка Ушкăнĕ тата Непал хушăннă. Авăн уйăхĕн 8-мĕшĕнче нимĕç çарĕсем поляксене пĕтĕм фрончĕпе çĕмĕрсе тухса Варшава патне çитнĕ. Хĕвел анăç фронтри союзниксем хирĕç тăма ĕç-пуç пуçлама шухăшламан та. (Ăнланмалла мар вăрçă пăхăр).
Авăн уйăхĕн 17-мĕшĕнче совет çарĕсем Молотов-Риббентроп пакчĕн вăрттăн килĕшĕвĕпе Польшăн хĕвел тухăç облаçĕсем çине тапăннă. Юпа уйăхĕн 5-мĕшĕнче поляксен юлашки хӳтĕлевĕ пĕтет. Польша пĕтĕмĕшле оккупаци айне лекет, унăн çĕрĕсене Германипе СССР хăйсем хушшинче пайласа илеççĕ.
Европăри хăвăрт вăрçă (блицкриг)
right|thumb|250px|Европа Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи вăхăтĕнче. Хĕрлĕ сăрăпа фашистсене хирĕç тăракан ушкăна, кăвăк сăрăпа тĕнĕл патшалăхĕсене кăтартнă. Симĕсси — 1941 çулчченхи (фашистсене хирĕç тăракан ушкăна кĕриччен) [[СССР]]
1940 çулхи ака уйăхĕн 10-мĕшĕнче Германи Данипе Норвеги çине тапăннă. Дани нимĕçсене хирĕç вăрçайман та вара ăна пĕр çухатусăрах Германи оккупациленĕ. Норвегин кăнтăр пайне нимĕçсем тӳрех ярса илнĕ, çурçĕрте ĕнтĕ норвегсем патне акăлчан çарĕсем пулăшма çитнĕ, вĕсем вара икĕ уйăх хушши тăшман тапăннине чарса тăнă.
Çĕртме уйăхĕн 10-мĕшĕнче Итали çарĕсем Францине хирĕç вăрçă пуçланă, кăнтăр енчен тапăннă, анчах та малтан вĕсен ĕçĕсем ăнăçлă пулман, французсем вĕсене каялла хăваласа янă. Çĕртме уйăхĕн 21-мĕшĕнче Франци правительстви капитуляци хутне алă пусать. Францин пĕтĕм çурçĕр çĕрĕсем Германи аллине лекет. Кăнтăр енче Петен ертсе пыракан Виши режимне йĕркелесе хунă. Вăл Германие пăхăнса тăнă, çавна май вăл Аслă Британине хирĕç вăрçă пуçланă пирки пĕлтернĕ. Çав вăхăтрах Лондонра пурăнакан Шарль Де Голль генерал капитуляципе килĕшмен, «Çапăçакан Франци» ушкăна йĕркелет. Хăйсен çĕршывне питĕ юратнă-хисепленĕ французсем ют çĕрсенчи франци çарĕсенче çапăçнă. Чаплă çыравçă Антуан де Сент-Экзюпери те çар вĕçевçи пулса Африка тата Вăтаçĕр тинĕсĕн вăрçă театăрĕсенче çапăçнă.
1940 çулхи утă—юпа уйăхĕсенче нимĕçсем Британи утравĕсем çине бомбăсем пăрахса çĕмĕрме пуçланă, Аслă Британине тапăнса кĕме хатĕрленнĕ. Анчах та СССР çине тапăнма хатĕрленни Британи утравĕсене çăлса хăварнă.
СССР тапăнса кĕни
1939 çулхи чӳк уйăхĕнче Совет Союзĕ хăйĕн территорийĕ çумне хушас тĕллевпе Финляндие хирĕç вăрçă тапратать. Анчах та совет çарĕсем темиçе вырăнта çĕнтерӳ тытайман пирки 1940 çулхи пуш уйăхĕнче мирлĕ килĕшӳ хучĕ çине алă пусса çирĕплетме тивет. Çапла вара, Карел пымакĕнче, Ленинград тата Мурманск чукун çулĕ патĕнчи СССР чикки темиçе çухрăм çурçĕр-хĕвел анăçалла куçать. 1940 çулта СССР Эстоние, Латвие, Литвана тата румынсен Бессарабине аннексиленĕ.
Африкăри кампанисем
1940 çулхи çĕртме уйăхĕнче италсем акăлчансене хирĕç Ливире тата Çурçĕр-Тухăç Африкăра çапăçма пуçланă. Итали Эфиопи çĕрĕнчен Суданпа Кени çине тапăнасшăн пулнă, анчах та çак ĕçсем ăнса пыман. Британи Сомалийĕнче çеç вĕсем сахал шутлă Кăнтăр Африкăпа Инди çарĕсене çĕнтерсе 1940 çулхи çурла уйăхĕнче тинĕс пырĕпе британсен Аден колонине çитнĕ. 1940 çулхи авăн — 1941 çулхи кăрлач уйăхсен хушшинче италсем Александри порчĕпе Суэц каналне ярса илес тĕллевпе Египет çине тапăнса кĕнĕ, анчах та вĕсен ĕçĕ ăнăçлă иртмен. Хирĕç тухнă акăлчансен çарĕ Ливи çĕрĕнче италсене шалт çапса аркатнă. 1941 çулхи кăрлачпа пуш уйăхĕсем хушшинче акăлчансем Сомалире тăракан италсен çар ушкăнне çапса аркатнă. 1941 çулхи ака уйăхĕнче акăлчансен тата Кăнтăр Африкăпа Эфиопи çарĕсем Аддис-Абебăна пырса кĕнĕ, Итали çарĕсене тĕппипех аркатса салатнă. Çак путланăва пула нимĕçсем Африкăна Роммелĕн экспедици корпусне янă. Роммель питĕ ăста çарпуçĕсенчен пĕри шутланнă. 1941 çулхи пуш уйăхĕнче нимĕçсемпе итал çарĕсем тăшманĕсене хăваласа икĕ эрнерен Египет чикки патне тухаççĕ. Акăлчансен чылай çапăçу енчен паха вырăнсене пăрахса кайма тивнĕ. Нил патнелле каякан çула хӳтĕлекен Торбук хӳтлĕхне çеç хăйсен аллинче хăварма пултарнă. Хаяр та йывăр çапăçусем пуçланнă. 1940—1941 çулсенче британсем Виши режимĕ тытса тăракан колонисенчи правительствăсене салатас тесе Хĕвел анăç Африкăра (Габон, Сенегал) тата Çывăх Тухăçра (Сири, Ливан) темиçе çар операцине ирттернĕ. 1941 çулхи çу уйăхĕнче акăлчансем Германи майлă тăракан Ирак правительствине влаçран хăтарнă.
Вăтаçĕр тинĕсĕ тата Балкан тăрăхĕ
1940 çулхи юпа уйăхĕнче италсем Албани урлă Греци çине тапăнса кĕнĕ. Малтанхи ăнăçсăрлăхсем çине пăхмасăр грексем италсене хирĕç çирĕп тăнă, кайрахпа Итали çарĕсене çĕмĕрсе тăкнă. 1941 çулхи пуш уйăхĕнче Виçъенлĕ Пĕрлешӳ çумне Венгри, Румыни, Болгари тата Финлянди хутшăннă. Ака уйăхĕн 6-мĕшĕнче Германи, Итали, Венгри тата Болгари патшалăхĕсем Югославипе Греци çĕрĕсем çине вăрçăпа кĕнĕ. Югослави çарне пĕр эрне хушшинче аркатса парăнтарнă. Грецине акăлчан çарĕсем пулăшма килнĕ пулсан та тĕнĕл ушкăнне кĕрекен çарсене хирĕç тăрайман — çу уйăхĕн пуçламăшĕнче вĕсен грексен çĕрне пăрахса кайма тивет.
Тинĕсри çапăçусем
1941 çулхи пуш уйăхĕнче Крит утравĕнчен кăнтăралларах тинĕс çапăçăвĕнче акăлчансем итал флотне (Матапан сăмсахĕ патĕнчи çапăçу) тепĕр çухату тӳстернĕ. Атлантикăра Аслă Британин ĕçĕсем йывăртарах килнĕ. Вăрçă пуçланичченех Германи Атлантика океанне 2 броненосец тата 18 шывай кимми янă, вĕсем вара вăрçă тапрансан тӳрех Аслă Британин тата ытти патшалăхсен сутă-илӳ карапĕсене шыва путарма тытăннă. 1939 çулхи авăн — раштав тапхăрĕнче нимĕç шывай киммисем британисен 114 карапне пĕтернĕ, 1940 çулта — 471 карапа путарнă, нимĕçсем вара 1939 çулта 9 шывай кимми çеç çухатнă. Аслă Британи тинĕс çыхăнăвĕсене аркатнине пула 1941 çулĕн çуллахи уйăхĕсенче британ сутă-илӳ флочĕн 1/3 тоннажĕ пĕтнĕ, ку вара патшалăх хуçалăхĕшĕн хăрушлă инкек пулса тăрать.
АПШ политикин вăййисем
1941 çулхи пуш уйахĕн 11-мĕшĕнче АПШ конгресĕ Ленд-лиз саккунне йышăннă, çак йĕркепе вăрçă материалĕсене, хатĕрĕсене вăрçакан ппатшалахсене кивçене е вăхăтлăха усă курма пама ирĕк уçнă, Аслă Британи валли 7 млрд доллар уйăрса хунă. 1941 çулхи ака уйăхĕнче ленд-лиз саккунне Югославипе Греци çине те сарнă. Дани капитуляценнĕ хыççăн, АПШ çарĕсем Гренландипе Исландие çитсе унта базăсем никĕсленĕ. Çурçĕр Атлантика АПШ-ăн çар флочĕн «патруль тăрăхĕ» пулса тăрать. Çапла тата унăн çар флочĕ Аслă Британие вăрçă япалисем турттаракан карапĕсен конвой ĕçĕсемпе те хăтланать.
Вăрçăн пĕрремĕш тапхăрĕн пĕтĕмлетĕвĕсем
Тĕп статья: Вăрçăн пĕрремĕш тапхăрĕн пĕтĕмлетĕвĕсем.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи
1941 çулхи çĕртме, 22 Германи хăйсен сателичĕсемпе пĕрле — Венгрипе, Румынипе, Финляндипе, Словакипе тата Хорватипе сасартăк СССР çине тапăнать. Совет Союзĕшĕн Тăван çĕршывăн Аслă вăрçи пуçланать. Малтанхи уйăхсенче нимĕçсем Рабочисемпе Хресченсен Хĕрлĕ Çарне питĕ хытă аркатнă. Çапах та нимĕç çарĕсен Совет Союзне хăвăрт туртса илсе парăнтарас планĕ (Барбаросса планĕ) пăсăлнă. Германи çарĕсем Литван, Латвин, Беларуçин çĕрĕсене, Эстонин, Украинăн тата Молдавин чылай пайĕсене йышăннă, СССР-ăн ăшне 300—600 çухрăма таран кĕнĕ. Совет Союзĕ пуян çĕр айĕнчи управ тата промăçлă вырăнĕсене: Донбасс, Криворог руда бассейнĕсене çухатнă. Пысăк хуласене: Минск, Кейӳ, Харьков, Смулен, Одесса, Днепропетровск — тăшман айне хăварнă. Ленинград хулине хупăрланă. Нимĕç оккупаци территорисенче темиçе миллион совет гражданĕсем тăрса юлнă.
Нимĕçсем 1941 çулхи юпа уйăхĕ тĕлнелле аран-аран хытă кĕрмешсе çĕршывăн европа пайĕн варрине çитнĕ. Мускав патĕнчи хаяр çапăçусем пуçланнă. Нимĕçсем хăйсен çар вăйĕсем чылайрах пулсан та Мускава туртса илеймен, çакăнти çапăçăва выляса янă. Ку вара вăрçăри Германин пĕрремĕш чи пысăк çухату пулса тăрать. Хĕллехи вăрçă кампанинче Хĕрлĕ Çар Мускав патĕнчен хирĕçтапăну тапратать, вара çак ăнăçăва пула Совет Союзĕн тĕп хулишĕн тата Çурçĕр Кавказшăн хăрушă самант иртсе каять тата Ленинград хупарлăвĕн вăйне те чакарать. Çаплах тата 10 облаçсен пĕтĕм е пай территорине тăшманран хăтараççĕ. Çĕнтерӳсемпе хавхаланнипе совет çарпӳлĕхĕ çарсем умне пурнăçлама питĕ йывăр вăрçă ĕçĕсем лартнă: тăшмана пĕтĕмпех çапса аркатса çĕршывăн вăхăтлăха çухатнă территорине каялла илме хушнă. Хĕрлĕ Çар çак палăртнă ĕçсене пурнăçа кĕртеймен, 1942 çулхи çуркуннехи-çуллахи кампанисенче кăнтăр енче нумай çухату тӳсет. Германи Украинăн пĕтĕм çĕрне ярса илсе 500—650 çухрăма яхăн куçса, Атăл патне çитнĕ, тĕп Кавказăн нумай ту урлă каçăвĕсене йышăннă. 1942 çĕртме уйăхĕнче этемлĕхĕн тĕнчери чи пысăк вăрçă çапăçăвĕ — Сталинград çапăçăвĕ — пуçланать. Нумай çухатса совет салтакĕсем нимĕçсен тапăнăвне чарса лартма пултарнă. Вăрçă пуçламăшĕнченех СССР АПШ тата Аслă Британи ертĕвĕсемпе туслă çыхăнусем çирĕплетме тытăннă. Анăç союзникĕсем вăрçăн чи йывăрлăхне туртса пыракан Совет Союзне апат-çимĕçсемпе пулăшма пуçланă.
Тинĕсри çапăçусем
АПШ вăрçа кĕнĕ хыççăн нимĕçсен чылай шывай киммисем Америкăн Атлантика çыранĕ çумĕнчи шывсенче алхасса çӳренĕ. 1942 çулăн пĕрремĕш çурринче акăлчан-америка сутăç карапĕсене Атлантика океанĕнче нумай путарма пуçланă. Çавăнпа ĕнтĕ акăлчан-америка çарпӳлĕхĕ шывай киммисене хирĕç хӳтĕленӳ меслечĕсене вăйлăлатни 1942 çулхи çу тапхăрĕнче германи шывай флотне çапса хăваласа океанăн варрине çитернĕ, вара атлантика тинĕс çыхăнăвĕсене лăпкă лару-тăрăва каллех таврăннă. 1941 çулхи çулла британи флочĕпе авиацийĕ Вăтаçĕр тинĕс шывĕнче те, тӳпинче те тачă хуçаланăвне туртса илнĕ. Мальта утрава базă вырăнне усă курса, британисем 1941 çурла уйăхĕнче Италирен Çурçĕр Африкăна турттаракан япаласен 33%, чӳк уйăхĕнче - 70% ытла шыва путарнă.
Африка кампанийĕ
1941 çулхи çулла акăлчансен Çурçĕр Африкăри ĕçĕсем ăнса пынă. Çакă итальянсене Эфиопире аркатнинчен питĕ хытă килнĕ. Британи эрпелĕхĕ хăйĕн Тухăç Африкăри çарĕсене Çурçĕр Африкăна куçарнă. Майлă лару-тăрупа усă курса, акăлчансем 1941 çулхи чӳк, 18 тапăнса пынă. 1942 çулхи кăрлачра вĕсем Торбука хупăрланинчен хăтарнă, Киренаикăна çĕнтерсе илнĕ. Иртнĕ çапăçусенче нимĕçсемпе итальянсем 30 пине ытла çын çухатнă. Анчах та акăлчансен çарĕсем çав тери саралса кайнă пулнă. Çакăнпа вара Роммель ырă курнă. 1942 çулхи кăрлачра италипе нимĕç çарĕсем каллех тапăнма пуçланă та 1942 çулхи çĕртмере кармана туртса илнĕ. Ку ĕнтĕ нимĕссен юлашки ăнăçăвĕ пулнă. Чылай çар вăйĕсене пĕр çĕре пуçтарса, тăшмана Вăтаçĕр тинĕсĕнче коммуникацийĕсене хупăрласа, акăлчансем Египт çĕрне ирĕке кăларнă.
Пирл Харбор. Лăпкă океан
1941 çулхи раштавăн 7-мĕшĕнче Япони Пирл Харбор çине тапăннипе АПШ-на хирĕç вăрçă тапранать. 6 авианосец çинчен 441 самолёт хăпарса американ тинĕс çар флочĕн 8 линкорĕпе крейсерне путарнă е хытă вантарнă. Çав вăхăтрах япунсем акăлчансен Гонконгри çар базине хупăрласа илнĕ те Сиама çарсем кĕртсе янă. Пулăшма хирĕç тухнă британ эскадрине тӳперен тапăннă, çапла вара икĕ линкорн, акăлчансен тĕп карапĕсем Лăпкă океанĕн шывне путнă. Раштавăн 11-мĕшĕнче АПШ-на хирĕç вăрçă пуçланине Германипе Итали пĕлтернĕ.
1941 çулăн юлашки эрнисенче япони десанчĕсем Гуам тата Уэйк утравĕсем çинчи америкăн çирĕп хӳтлĕхĕсене ярса илнĕ, Филиппин çине пырса тухнă. Акăлчансем Гонконга хăварнă. 1942 çулхи кăрлач-çĕртме уйăхесенче япунсем Сингапура, Малайăна, Бирмăна, Голлан Индине, Китайăн кăнтăр — Юань —провинцине, Филиппинăна туртса илнĕ. Япони флочĕ Инди океанне пырса кĕрет. Япунсен авиацийĕ Инди, Австрали, Цейлон çĕрĕсене бомбăланă. Çапах та союзниксем, çухатусем тӳссе те вăраххăн, малăмăртăв ĕçĕсене алла илме тытăннă. 1942 çулхи ака уйăхĕнче американ авиацийĕ пĕрремĕш хут Токио çине бомбăсем пăрахнă. 1942 çулхи çу-çĕртме уйăхĕсенче япунсем Мидуэй утрав патĕнчи тинĕс çапăçăвне выляса янă.
Сталинград çапăçăвĕ
1942 çулхи юпан 18-мĕшĕнче Хĕрлĕ Çар Сталинград патĕнче хирĕçтапăнăва пуçлать те Тĕнĕл çарĕсене Атăл çыранĕнчен хăваласа ярать, каярахпа хупăрласа илсе çапса аркатать, çав шутра икĕ нимĕç, икĕ румын тата пĕр итали çарĕсем (пĕтĕмпе 22 дивизи). 1943 çул пуçламăшĕнче совет çарĕсем пĕтĕм фронт тăршшипе хирĕçтапăну тапратаççĕ. Ленинград хупăрлавне салатса, Брянск, Курск тата темиçе хуласене ирĕке кăлараççĕ. 1943 çулхи утăра нимĕç çарпӳлĕхĕ Курск патĕнче хăйĕн аллине малăмăртăвне тавăрасшăн тăрăшнă, анчах та çак ĕмĕте вĕсем пурнăçа кĕртеймен — хăйсене çапса çĕмĕрнĕ. Пĕтĕм фрончĕпе нимĕçсем каялла чакма тытăнаççĕ, Орёл, Белгород, Новороссийск хулисене тытса тăрайман. Беларуçпе Украинăшăн çапăçусем тапраннă. Днепршăн вăрçнă чух Хĕрлĕ Çар Германие татах çапса çĕмĕрнĕ, Сылтăм çыранри Украинăна тата Крым çĕрĕсене ирĕке кăларнă. 1943 çулăн вĕçĕнче — 1944 çулăн пĕремĕш пайĕнче вăрçăн тĕп ĕçĕсем фронтăн кăнтăр енче пулса иртнĕ. Нимĕçсем Украинăран тухса тараççĕ. Хĕрлĕ Çар 1941 çулхи чикĕ йĕрне тухса Румыни территорине ура пуснă. Хевел тухăç фронтра Германие пĕтĕмпех аркатса пĕтернĕ.
Африкăри акăлчан-америка десанчĕ
1942 çулхи чӳкĕн 8-мĕшĕнче Мароккăна акăлчан-американ пысăк десанчĕ пырса аннă. Виши ертĕвĕн хавшак çарĕсене çĕмĕрсе, чӳк вĕçĕнче вĕсем, 900 çухрăм маршпа, Туниса çитнĕ. Çак саманта нимĕçсем хăйсен Хĕвел анăç Европăри çарĕсен пайне кунта куçарнă. Çавăн чухнех акăлчансен çарĕ Ливире тапăну пуçланă. Çавăнта хӳтĕленнĕ итал-нимĕç çарĕсем вĕсене Эль-Алагейм патĕнче тытса чарайман та 1943 çулхи нарăс тĕлне, чылай çухату тӳссе, Тунис варринелле чакнă.
Пушăн 20-мĕшĕнче пĕрлехи акăлчан-американ çарĕсем Тунис территорине тапăнса кĕрсе каяççĕ. Итал-нимĕç çарпуçĕсем хăйсен çарĕсене Италие эвакуацилесшĕн пулнă, анчах çак вăхăта британи флочĕ Вăтаçĕр тинĕсĕнче хуçаланнă, тăшмансен тинĕспе тармалли çулсене пӳлнĕ. Çу, 13 итали-нимĕç çарĕсем парăннă. 1943 çулхи утăн 10-мĕшĕнче тăмарсем Сицили çине пырса çитнĕ. Вырăнти итал çарĕсем пĕртте хирĕç тăмасăрах пăшалĕсене çĕр çине хунă, çапах та Германи хăйĕн дивизисене Аппенин çурутравĕ çине куçарма ĕлкĕрнĕ. Итал çарĕн арканăвĕ çĕршыври лару-тăрăва питĕ хĕсĕклетнĕ. Халăх Муссолини влаçĕпе тăнăç пурăнма йăлăхнă. Виктор Эммануил III патша Муссолинине аресленĕ те патшалăха ертсе пыма Бадольо маршала хушнă. 1944 çулхи авăнра акăлчан-американ çарĕсем патшалăхăн кăнтăр çĕрĕсене кĕнĕ. Бадольо вара вĕсемпе вăхăтлă лăпкăлăх хут çырнă та Итали вăрçăран тухнине пĕлтернĕ. Тăмарсен чăрмавĕсене пула, Китлĕр Муссолиние тыткăнран çăлнă, ун хыççăн Çурçĕр Италире марионетлă патшалăх Сало республики йĕркеленĕ. АПШ-па Аслă Британи çарĕсем çав тери мăран утăмсемпе çурçĕрелле куçнă. 1944 çулăн пуçламăшĕнче вĕсем ăнăçсăр виçĕ хутчен тăшманăн Гарильяно шыв çинчи хӳтлĕхне çĕмĕресшĕн тăрмашнă. Çĕртмен 4-мĕш кунĕнче çеç вĕсен çарĕсем Италин тĕп хулине герман çарĕсенчен тасатнă.
Гуадалканал. Ази
1942 çулхи çурла уйăхĕ — 1943 çулхи нарăс тапхăрĕнче япун çарĕсем американ çарĕсемпе Гуадалканал утравĕпе Соломон утравĕсемшĕн çапăçусем хĕрсе пынă. Çак ним шеллемесĕр тытăçура Пĕрлешнĕ Штатсем çĕнтернĕ. Гуадалканал çине пулăшма япун çарĕсем пынă пирки вĕсен Çĕнĕ Гвиней утравне хӳтĕлекенсен вăйĕ хавшакланнă май ăна АПШ 1943 çулăн пуçламăшĕнче туртса илнĕ. 1942 çулăн вĕçĕнче тата пĕтĕм 1943 çул тăрăхĕпе британ çарĕсем Бирмăра темиçе хут тăшмана хирĕç тапăнса пăхнă, анчах та ăнăçу тупайман. 1943 çулхи чӳк уйăхĕнче союзниксем япунсен Тарава утравне çĕнтерсе илнĕ.
Конференцисем
1943 çулта фронтсенче, уйрăмах совет-герман фрончĕнче, вăрçă лару-тăрăвĕ хăвăрт улшăнни союзниксен малалли вăрçă тата политика ĕçĕсене палăртма пĕрле пухăнса канашланма тивет. Çак ĕçсене 1943 çулхи чӳк уйăхĕнче Каир тата Тегеран конференцийĕсенче татса панă.
Вăрçăн тăваттăмĕш тапхăрĕ (1944, çĕртме — 1945, çу)
thumb|Montreal Daily Star: "Germany Quit", Çу, 7 1945
Германин Анăç фрончĕ
1944 çулхи çĕртмен 6-мĕшĕнче АПШ, Аслă Британи тата Канада тăмар çарĕсем икĕ уйăх хушши ултав манёврĕсем хыççăн Нормандире пысăк десант операцине ăнăçлă ирттернĕ. Çакăнтанпа ĕнтĕ Европăра иккĕмĕш фронт уçăлнă теме пулать. Çурла уйăхĕнче Франци кăнтăр çĕрĕсенче татах десантсем антарнă, Тулонпа Марсель хулисене ирĕке кăларнă. Çурлан 25-мĕшĕнче союзниксем Парижа çитнĕ, çав вăхăтра хула французсен хирĕçтăру аллинче пулнă ĕнтĕ.
Авăн уйăхĕнче Бельги территори çине пысăк тапăну тапраннă. 1944 çул вĕçĕнче нимĕçсем аран-аран анăçри фронта тачăласа лартнă. Раштавăн 16-мĕшĕнче союзниексем кĕтмен чухне нимĕçсем Арденнра хирĕçтапăну пуçланă. Нимĕçсем Бельги варринелле 100 км таран кĕрсе кайнă, анчах та 1945 çулхи кăрлач вĕçĕнче герман çарĕсен тапăнас хăвачĕ пăчланса çитет. 1945 çулхи нарăсĕнче вăрçă çапăçăвĕсем нимĕç çĕрне çитеççĕ. Германи çак тĕле хăйĕн тĕп вăйĕсене Берлина хӳтĕлеме пуçтарать, çавăнпа ĕнтĕ хĕвел анăç енче хирĕç тăма нимĕçсен çарĕсем сахал юлнă. Италире союзниксен тапăнăвĕ питĕ мăран шуçса пынă. Темле тăрмашсан та вĕсем 1944 çул вĕçĕнче фронт йĕрне çĕмĕрсе По шыв урлă каçма пултарайман. 1945 çулхи акан 28-мешĕнче итал партизанĕсем Муссолинипе арăмне çакса вĕлернĕ. Пĕтĕмпех Çурçĕр Италирен нимĕçсене 1945 çулхи çу уйăхĕнче çеç тапса кăларса янă.
Совет Союзĕн тапăнăвĕ
1944 çулла Хĕрлĕ Çар пĕтĕм фрончĕпе тапăну пуçланă. Кĕркунне патнелле Беларуç, Украина, Балтиçум çĕрĕсене пĕтĕмпех тенĕ пекех нимĕç çарĕсенчен ирĕке кăларнă. Нимĕçсен пысăк çар ушкăнне Латвире хупăрласа илнĕ те парăнтарнă. Финляндин çурçĕр енче совет хăватлă тапăннине пула Финлянди хăй вăрçăран тухнă пирки пĕлтернĕ. Анчах та нимĕçсем Финлянди территоринчен тухасшăн пулман. Вара малтанхи «çар тусĕсем» хире-хирĕç çапăçма тытăннă. Хĕрлĕ Çарăн хăватлă тапăнăвĕ хыççăн çурлара Румыни, авăнра Болгари вăрçăран тухать. Германи хăйĕн çарĕсене Югославипе Грецирен эвакуацилеме пикеннĕ, мĕншĕн тесен çав çĕршывсенче халăх-ирĕклĕх юхăмĕсем влаçа çавăрса илме пуçланă. 1945 çулхи нарăсра мăнаçлă Будапешт операцийĕ пуçланнă. Германин Европăри юлашки тусĕ — Венгри те — капитуляциленĕ. Польша çĕрĕнче тапăнса пырса, Хĕрлĕ Çар Хевел тухăç Пруссине çитнĕ. 1945 çулхи ака вĕçĕнче Берлиншăн çапăçу тапраннă. Китлĕрпе Геббельс хăйсене сарăмсăр пурнăçран уйăрăççĕ. Германи тĕп хулишĕн икĕ эрне хушши пынă çапăçусем хыççăн нимĕç çарпӳлĕхĕ капитуляци йышăннă. Германие тăватă оккупаци пайне: совет, американ, британ тата франци пайĕсене уйăрнă. Европăра вăрçă чарăннă.
Лăпкă океанри вăрçă театăрĕ
Лăпкă океанри вăрçă ĕçĕсем тăмарсемшĕн ăнса пынă. 1944 çĕртмере американсем Мари утравĕсене вăрçса йышăннă. 1944 çурлара Лейте пырĕнчи тинĕс çапăçăвĕ хыççăн япунсем Филиппинсем çĕрĕнчен тухса тарнă. Типçĕр çинчи çапăçусенче япун çарĕ ăнăçуллăрах тытăçнă, вĕсем Кăнтăр Китая туртса илнĕ те Индокитайри хăйсен çарĕсемпе тĕлпулнă. 1945 çулхи пуш уйăхĕнче Иводзима тата Окинава кăнтăр япун утравĕсемшĕн хаяр çапăçусем пуçланнă.
Япони капитуляцийĕ
Европăра вăрçă вĕçленсен, фашистсене хирĕçле ушкăнĕн юлашки тăшманĕ Япони кăна тăрса юлнă. Çак вăхăталла Японие хирĕçле 60 яхăн патшалăх вăрçăпа тухнине пĕлтернĕ. Çапах та тĕнчери çак лару-тăрăва пула та япунсем парăнма шутламан та, вĕсем вăрçăра хăйсем çĕнтеричченех çапăçма пикеннĕ. 1945 çулхи çĕртме уйахĕнче япунсем вара Индонезие, Индокитайа çухатнă. 1945 çулхи утă уйăхĕн 26-мĕш кунĕнче АПШ, Аслă Британи тата Китай япунсем умне ультиматум лартнă, анчах та унпа килĕшмен. Çурлан 6-мĕшĕнче Хиросима çине, тепĕр виçĕ кунтан Нагасаки çине, атом бомбисем пăрахса сирпĕнтернĕ, вара икĕ хула çĕр пичĕ çинчен çухалнă тенĕ пекех пулса юлнă. Совет Союзĕ Японие хирĕç вăрçă пуçланă та япунсене Манчжурире шалт çапса çĕмĕрнĕ. Авăнăн 2-мĕшĕнче Япони капитуляцие йышăннă. Этемлĕх кун-çулĕнче чи пысăк та тискер вăрçă çапла пĕтсе ларнă.
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин пĕтĕмлетĕвĕсем
Тĕп статья: Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин пĕтĕмлетĕвĕсем.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи Категори:Истори Категори:Вăрçăсем
Псков облаçĕн Красногородск районĕ
Красногородск районĕ, — Псков облаçĕн хĕвеланăç енче вырнаçнă районĕ. Район тĕпĕ — Красногородск хула евĕрлĕ посёлок.
Тавралăхĕ
Район лаптăкĕ 1 320 км2. Тĕп юханшывĕ — Сенкер.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 9,4 пин çын пурăнать. Вăл шутра хула çыннисен йышĕ 4,6 пин патнелле. Пурĕ 222 ял-хула вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Псков облаçĕн районĕсем
Галей Бузат
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Урал (юханшыв)
Урал — Хĕвел тухăç Европăри юхан шыв. Раççей, Казахстан çĕрĕсем витĕр чупать.
Мечетина Екатерина Васильевна
Екатерина Васильевна Мечетина (16 сент.1978, Мускав, ССРП) — раççей пианисчĕ, педагог. Мускаври патшалăх филармонин солисчĕ. Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ артисчĕ (2018). Раççей Федерацин Президент премийĕн лауреачĕ (2011).
Урал (юханшыв)
Авалхи ячĕ Ейĕк (хальхи Яйыҡ, ) Казахстанра официаллă шутланать, çаплах Пушкăртăстанра та усă кураççĕ.
Мечетина Екатерина Васильевна
Каçăсем
Категори:1978 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 16-мĕшĕнче çуралнисем
Кронштадт пăлхавĕ
thumb|[[Хĕрлĕ çар Кронштадта 1921 çулхи пуш уйăхĕнче тапăнать.]]
Кроншта́дт пăлхавĕ — Кронштадт хулипе гарнизонĕн тата Балти флочĕн хăш экипажĕсем большевиксен диктатурине хирĕç хĕçпăшаллă çĕкленӳ.
Пăлхав хыпса тухни пуш, 1-2
thumb|[[Петропавловск (линкор)|«Петропавловск» линкорĕн революци матросĕсем Хельсинки портĕнче (çулла, 1917 ç.)]]
Пăлхав астăвăмĕ
Александр-Невски Лаврин Троица соборĕпе юнашар тăвансен вилтăпри пур, унта çапла çырнă «Памяти жертв Кронштадтского мятежа. 1921»
Каçăсем
Категори:Раççейри граждан вăрçи тапхăрĕн пăлхавĕсем Категори:Ленинград облаçĕн кун-çулĕ 28
322
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Урал (юханшыв)
Тавралăхĕ
Кăнтăр Уралтан (Уралтау хысакĕ) пуçланать, Каспи тинĕсне юхса кĕрет. Юпписем: Сакмара, Чаган (сылтăммисем); Орь, Илек (сулахаййисем).
Юхăмĕ
Ӗлĕкхи карттăсенче Урала Rhymnus fluvius ятпа тĕл пулма пулать. Унăн пуçĕ Ăренпур кĕпĕрнин Троица уесĕн Хуратăш кăнтăр отрогĕсенче Кăлкан тăвĕнчен (Уралăн кайри хысакĕ), 2082 фут çӳллĕшĕнче, 54°42' ç. а. тата 59°25' х. а. в. айĕнче Малтан Урал çурçĕртен кăнтăралла юхать, Кăркăс çеçенхирĕнчи Орск хули патĕнчи çӳллĕ тӳрем сăрта çитсе, хăвăрттăн çурçĕр-анăçалла çаврăнать, Ăренпуртан иртсен вара кăнтăр-анăçалла юхать, Урал çарĕн çĕрĕсенче анăç енне Рассыпнойпа (Оренбургски) Урал çарĕн Мухрановский посёлокĕ хушипе юхса иртет, Уральск хули патĕнче кăнтăр енне çивĕччĕн пăрăнса, çак тĕп тĕллипе, анăçалла-тухăçалла явкаланса, 46°18' ç. а. тĕлĕнче Каспи тинĕсне çурçĕр енчен юхса кĕрет. Урал анат кӳлмекĕнче темиçе юхăма пайланать, тарăнăшĕ чакать.
Урал айлăмĕн вăрманĕсенче пăши, хир сысни, кашкăр, тилĕ, мулкач тĕл пулать. Анăç Казахстан облаçĕнчи Котельниково патĕнче ӳсен-тăран витĕмĕ те шыв малалла тăмлă пушхире юхса кĕрет.