cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гаплоушкăн
Гаплоушкăнсен генетики
Паянкунхи гаплоушкăнсене туса хунă мутаци çутçанталăк суйлавĕнчен сахал килет, теме пулать. Кашни маркерăн мутаци хăвăртлăхĕсĕр пуçне, популяцинчи гаплотĕссен пропорци улшăнăвĕн тĕп сăлтавĕ пур, ку— генетика дрейфĕ, çак маркера панă ар е ама шутĕнчен килекен флуктуацисем. Çакна пула çак маркерăн пропорцийĕ майĕпен 100 % çити, е 0 % çити улшăнм пултарать. Пысăк популяцинче анлă саралнă аллельсен генетика дрейфĕ çав тери пĕчĕк, пĕчĕк популяцинче вара (унта çывăх тăванлă çынсем çĕнĕ чуна тĕвĕлеççĕ), аллельсен пропорцийĕ хăвăрт улшăнса пырать. Çапла ĕнтĕ, гаплоушкăнсен курăмлă географи уйрăмлăхне кĕленче пырĕн эффекчĕ тата/е никĕслевçĕн эффекчĕ тытса пырать, хыççăн вара популяци уйрăм ушкăнсене пайланать е çын йышĕ чылай ӳсет. Анчахрахри популяцисенче малтанхи популяцири пур аллельсене те тупма пулмасть: генетика дрейфне пула популяцирен хăш пĕр аллельсем тухса ӳкеççĕ. Гаплотĕсе палартнă чухнехи ĕç хакĕ тĕслĕхсен шутĕнчен килет, çавăнпа та чăнлăхăн статистика йăнăшĕ пур.
Классификаци
Ăслăх уçлăхĕнче гапло-ушкăнсен классификацин çирĕплетнĕ номенклатури пур.
Y-ДНК гаплоушкăнсем
Y-ДНК гапло-ушкăнсен йывăçĕ çакăн евĕр:
2002 çулта генетиксен этем пĕрлĕхĕ (Y Chromosome Consortium Y-хромосомăн йĕрĕсен пĕрлĕ   классификаципе номенклатурине хатĕрленĕ. Хромосомăри 18 тĕп мутаци кластерне (A— R) палăртнă. Çак кластерсем гаплоушкăнсене пайланаççĕ, вĕсене цифрăсемпе сасă паллисемпе уйăраççĕ.
2002 çулчен гаплоушкăнсене çăмăлтарах номерсемпе кăтартнă: НG1, HG2 т. ыт. те. Таблицăпа кивелнĕ палăртусене хальхи номенклатурăна куçарма пулать.
Каçăсем
* Категори:Антропологи
Анаткас Апаш
Анаткас Апаш (Соляной), — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Шупашкара çитме 62 км, райцентра - 15 км.
Кун-çулĕ
19 ĕмĕрте 3 çил арманĕ ĕçленĕ. 1920-мĕш çулсенче кирпĕч, платник, тимĕр, атă-пушмак промăçлисем  пулнă. 1930 çулта кунта «Чулкаç» (1931 çулта - Молотов ячĕллĕ) колхозне йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Нура (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Хĕрлĕчул
Хĕрлĕчул — Казахстанăн Сар хырçă çывăхĕнче вырнаçна сăртсем.
Ку сăртсенчен Нурапа Токрау юханшывсем юхса тухаççĕ.
Категори:Казахстан сăрчĕсем
Вĕри Çĕлен
Вĕри Çĕлен е Чăваш драконĕ - чăваш халапĕсенчи çăвартан вут-çулăм пĕрхĕнтерекен çунатлă çĕлен (дракон).
Каçăсем
Категори:Чăваш мифологиĕ Категори:Чăваш халаплăхĕ Категори:Юмахри чĕрчунсем
Çĕнкас Юнтапа
Çĕнкас Юнтапа, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял.
Истори
1917 çултанпа 1927 çулчен Етĕрне уесĕн Асакасси вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Элĕк районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 Калинин районне, 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн Элĕк районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн каллех Элĕк районне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Иванăвкă паççулки
Иванăвкă паççулки, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Шăрттан (Йĕпреç районĕ)
Шăрттан, — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял. Йĕпреçрен кăнтăрарах, Хум хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта шкул, клуб, библиотека, 2 лавкка ĕçлет.
Тавралăхĕ
Шупашкара çитме 116 çм, район центрне — 2 çм, ч.-ç. чарăнăвне — 2 çм.
Кун-çулĕ
1917 çулчен
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Секретарь
Секретарь, — тĕрлĕ учрежденисенче пĕтĕм канцеляри ĕçне туса тăракан, пуçлăх валли хутсем хатĕрлекен çыруçă; пухусенче — пуху мĕн-мĕн тунине тĕпĕ-йĕрĕпе çырса пыракан.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Профессисем
Коры Дёма
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Карай Николай Дмитриевич
Карай Николай Дмитриевич (чăн хушамачĕ Дмитриев), — сăвăç. 1942 çулхи ака уйăхĕн 15-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи Карай ялĕнче çуралнă. Сăмах ăсти ачасем тата çитĕннисем валли çырнă сăвă-калавшăн, тăван литературăна, культурăпа искусствăна аталантарас ĕçре палăрнăшăн Нестер Янкас ячĕллĕ премине тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш патшалăх университетне вĕренсе тухнă, Красноармейскиĕнчи район хаçатĕнче ĕçленĕ. Юлашки вăхăтра Томск облаçĕнче пурăнать. Вĕрентекен пулса ĕçленĕ хыççăн халĕ тивĕçлĕ канура.
Ӗçĕсем
Николай Карай саввисемпе Ю. Кудаков, И. Степанов, З. Петрова композиторсем юрăсем хывнă: «Ах, аннесем, анне», «Ман çĕршыв», «Хурăнсем», «Юрату сăмсахĕ», «Ăшă çумăр», «Чечек çыххи», «Савнă тăван». Вĕсем халăхра анлă сарăлнă.
Унăн пичĕтленсе тухнă кĕнекисем:
Категори:Чăваш сăвăçисем
33 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Весёлка (Ай юппи)
Весёлка (Ай юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Ай юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаç]н юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Ай юпписем
Токрау (юханшыв)
Токрау — Казахстанри юханшыв. Тури юхăмĕнче Жаманкӳлли ятлă.
Таршшĕ 298 çухрăм. Бассейн лаптăкĕ 21100 çх2. Çăлкуçĕ Хĕрлĕчул тăвĕнче вырнаçнă. Анатри юхăмĕнче типе пуçлать те Балхаш çывăхĕнчи хăйăрла пушхирте типсе ларать.
Ытларах енĕпе юр шывĕпе тулать.
Категори:Казахстан юханшывĕсем
Кашаля
Кашаля — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453870, ОКАТО кочĕ — 80241860002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Йытă ăрачĕсем
мини мини
Йытӑ ӑрачӗсем ҫывӑх тӑванлӑ тата ҫиелтен пӑхма пӗр майлӑ, Canis lupus familiaris кӗҫӗн тӗсе кӗрекен, хӑйне май ятарлӑ уйрӑмлӑхлӑ, селекци тата юн тӑрӑх этем кӑларнӑ тытса пынӑ йытӑсен пӗтӗмлӗхӗ, тата хӑйӗн пулса тухни паллӑ йытӑ ушкӑнӗсенчен пырать.
Каҫӑсем
Категори:Йытă ăрачĕсем
Эльм (Гларус)
Эльм (Elm GL) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
694 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1605.
А. В. Суворов фельдмаршал Эльмре чарăнни
Эльм хулинче «Суворов çурчĕ» (Suworow Haus) пур, унта фельдмаршал А. В. Суворов вырăс çарĕсем Иккĕмĕш коалици вăрçин швейцар харçинче, Паникс урлă каçас умĕн, 1799 çулхи авăнăн 24-мĕшĕ (юпа, 5) — авăнăн 25-мĕшĕ (юпа, 6) каçĕнче чарăнса каннă, п.
Каçăсем
Категори:Базель-Ланд хулисем
34 (хисеп)
34 (вăтăр тăваттă) — 33-пе 35 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Краснояр 1
Краснояр 1 (1нче Әрҗән) — Перĕм Енри Барда районĕнчи чиркӳ ялĕ. Краснояр ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 1354 çын, çав шутра 631 арçын тата 723 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 1276 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 3 км майлă вырнаçнă.
Внуково ял тăрăхĕ
Вну́ково ял тăрăхĕ — Мускав облаçĕнчи Ленин муниципаллă районĕн муниципаллă йĕркеленӳ (ял тăрăхĕ). 2005 çулта йеркеленĕ, унăн шутне каярах пăрахăçланă Внуково ял таврашне кĕнĕ 15 пурăнан вырăна кĕртнĕ.
Администраци центрĕ — Внуково
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Федулкин Павел Алексеевич.
Тавралăхĕ
thumb|left|120 px|Администрацин официаллă вывески thumb|right|295 px|Внуково ял тăрăх администрацин çурчĕ
Пурăнан вырăнсем
Ял тăрăхĕ шутне 15 пурăнан вырăн кĕрет:
Каçăсем
Внуково
Кашкак
Кашкак — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 508 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452843, ОКАТО кочĕ — 80250860004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Турхан (Муркаш районĕ)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Хаш (яшка)
right|thumb|220px|Азербайджан хашĕ left|thumb|220px|Эрмен хашĕ Хаш - эрмен, азербайджан тата грузи халăхĕсен вĕри яшка. Хаша хатĕрлеме ĕне урин е пуçĕн какайĕне пĕçерсе тăваççĕ. Эрменсем хаша ирхине е кăнтăрла çиме канаш параççĕ. Хаш апата сĕтел çине вĕрилле памала.
Каçăсем
Категори:Азербайджан кухни Категори:Армени Категори:Грузи
Ворга-Шор (Ручь-Ю юппи)
Ворга-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Ручь-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 58 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
35 (хисеп)
35 (вăтăр пиллĕк) — 34-па 36 хушшинчи натураллă хисеп.
Васильев Павел Ефимович
200px|слева Васильев Павел Ефимович - Совет Союзĕн Паттăрĕ -- --, 2-мĕш ИНçет Хĕвелтухăç фрончĕн 15-мĕш çарĕн 21 моторланă инженер-сапер бригадин 132-мĕш уйрăм мотоштурм инженер-сапер батольонĕн командирĕн политпайĕпе çумĕ, капитан.
Кун-çулĕ
Пушкăрт Республикин Пишпӳлек районĕнчи Çирĕклĕ ялĕнче, 1909-мĕш çулхи кăрлачăн 14-мĕшĕнче хреçчен кил-йышĕнче çуралнă. Чăваш. 1932-мĕш çултан ВКП(б) пайташĕ. 1931 çулта Ĕпхӳ педагогика техникумне пĕтерне, партин тĕрлĕ ĕç вырăнĕсенче ĕçленĕ.
1941-мĕш çулхи çĕртме уйăхĕнче ăна Хĕрлĕ Çара чĕнсе илнĕ.
1945-мĕш çулхи çурла уйăхĕн 14-мĕшĕнче, Фудзин çирĕплетнĕ районне татса тухнă чухне, Васильев капитан 5 дота штурмлама хатĕрленнине ертсе пынă. Вĕсенчен чи хăватли сирпĕнсе кайсан, Павел Ефимович чи малтан çыхăну çулĕсене вирхĕнсе кĕрсе 4 япун салтакне автоматпа персе вĕлернĕ, пĕрне тыткăна илнĕ.
947-мĕш çултан Васильев капитан запаса тухнă. Пишпӳлек районĕн ĕçтăвкомĕн председателĕ, Пишпӳлек районĕн райкомĕн 1-мĕш секретарĕ. Пушкăрт АССРĕн Аслă Канашăн депутачĕ, Пишпӳлек район канашĕн депутачĕ пулнă.
1978-мĕш çулхи утă уйăхĕн 29-мĕшĕнче вилнĕ. Ĕпхӳре пытарнă.
Каçăсем
Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем
Кĕпер
thumb|250 px|right|[[Майнцри Теодор Хойсс кĕперĕ, Германи]]
Кĕпер — юханшыв, çырма, кӳлĕ е урăх çутçанталăк чăрмавĕ урлă çын туса хунă çурт-йĕр. Çул урлă хунă кĕпере çул пăрăхĕ, çырма е ту хушăкĕ урлине — виадук теççĕ.
Кĕпер этемлĕхĕн авалхи инженери ăславĕ шутланать.
Конструкци
thumb|250 px|right|[[Çакăнчăк кĕпер|Çакăнса тăракан кĕперĕн конструкци схеми]]
Кун-çулĕ
thumb|200 px|right|[[Риминири Понте де Тиберио авалхи кĕпер.]]
Кĕпер тăвасси
thumb|right|200px|[[Квебек кĕперĕ каçпа.]]
Классификаци
thumb|200 px|right|[[Ньюкаслри Эдуарда VII чукун çул кĕперĕ]] right|thumb|200 px|Шуя юханшыв урлă кĕпер, [[Карели.]] thumb|200 px|right|[[Киотори йывăç арккăллă кĕпер, Япони]] thumb|200 px|right|[[Санкт-Петербургри Кермен кĕперĕ уйрăлнă самантра]]
Паллă кĕперсем
thumb|200 px|right|«Ылтăн укăлча»
Катастрофăсем
thumb|200 px|right|Икĕпат кĕперĕ çинчи катастрофа
Каçăсем
*
ज्याभः
Карай
Карай — Чăваш Республикин Красноармейски районĕнчи ял. 1927 çулчен Чиркӳллĕ Карай ятлă пулнă.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Ассакасси вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Колли
мини|Шелти тата колли
Колли (акӑлч. Collie) — кӗтӳ ҫӳретмелли йытӑсен ӑрачӗн ушкӑнӗ, Шотланди тата Ҫурҫӗр Англирен пулса тухнӑ. Ушкӑна официаллӑ кинологи йӗркелевӗсем йышӑннӑ ӑратсемсӗр пуҫне сахал шутлӑ вырӑнти ӑратсем тата йӑх ҫумӗсем кӗреҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Йытă ăрачĕсен групписем
Энги
Энги (Engi GL) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
632 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1606.
Каçăсем
Категори:Базель-Ланд хулисем
Тĕп йĕрлев тытăмĕ
thumb|right|200px|ТЙУ элемĕ Тĕп йĕрлев тытăмĕ (ТЙТ, Central Intelligence Agency, CIA), — ют патшалăхсенче хăйсен ĕçĕсене вĕсемпе килĕштермесĕр иртерме пултаракан американ ятарлă патшалăх хĕсмечĕ. Ăна 1947 çулта йĕркеленĕ.
2001 çулхи авăн 11-мĕшĕнчи пулăмсенчен ТЙУна тытса тăмашкăн кашни çул 5 милиард доллар тăкакланă.
Сăнар
ТЙТ ĕçне нумай илемлĕ фильмсенче тата романсенче сăнарласа панă. Тĕслĕхрен, Роберт Редфорд актер «Кондорăн виçĕ кунĕ» (Three days of the Condor, 1975) тата «Шпион вăййисем» (Spy Game, 2001) илемлĕ фильмсенче ТЙТ агентне вылянă.
Директорĕсем
1946 çулхи кăрлач, 23 – çĕртме, 10: 1946 çулхи çĕртме, 10 – 1947 çулхи çу,1: 1947 çулхи çу, 1 – 1950 çулхи юпа, 7: 1950 çулхи юпа, 7 – 1953 çулхи нарăс, 9: 1953 çулхи нарăс, 9 – 1961 çулхи чӳк, 29 (нарăсăн 9-26-мĕшĕсенче – ĕçе туса пыраканĕ): 1961 çулхи чӳк, 29 – 1965 çулхи ака, 28: 1965 çулхи ака, 28 – 1966 çулхи çĕтме, 30: 1966 çулхи çĕртме, 30 – 1973 çулхи нарăс, 2: 1973 çулхи нарăс, 2 – утă, 2: 1973 çулхи утă, 2 – авăн, 4 (ĕçе туса пыракан): 1973 çулхи авăн, 4 – 1976 çулхи кăрлач, 30: 1976 çулхи кăрлач, 30 – 1977 çулхи кăрлач, 20: 1977 çулхи кăрлач, 20 – пуш, 9 (ĕçе туса пыракан): 1997 çулхи пуш, 9 – 1981 çулхи кăрлач, 20: 1981 çулхи кăрлач, 20 – 1987 çулхи кăрлач, 29: 1986 çулхи раштав, 18 – 1987 çулхи çу, 26 (ĕçе туса пыракан): 1987 çулхи çу, 26 – 1991 çулхи çурла, 31: 1991 çулхи авăн, 1 – чӳк, 6 (ĕçе туса пыракан): 1991 çулхи чӳк, 6 – 1993 çулхи кăрлач, 20: 1993 çулхи кăрлач, 21 – нарăс, 5 (ĕçе туса пыракан): 1993 çулхи нарăс, 5 – 1995 çулхи кăрлач, 10: 1995 çулхи кăрлач, 11 – çу, 9 (ĕçе туса пыракан): 1995 çулхи çу, 10 – 1996 çулхи раштав, 15: 1996 çулхи раштав, 16 (1997 çулхи утăн 11-мĕшĕччен – ĕçе туса пыракан)- 2004 çулхи утă, 11: 2005 çулхи ака, 21 - 2006 çулхи çу, 26: 2006 çулхи çу, 26 - 2009 çулхи нарăс, 12: 2009 çулхи нарăс, 12 - ĕç вырăнĕнче:
Экологи хĕспăшалне тăваслăх
ТЙТ экологи хĕçпăшалне тăвас ĕçе укçапа тивĕçтерсе тăрать. Çак пăшалпа урăх патшалăхăн экономикине сиенлес тĕллевпе унăн территоринчи экосистемисене пĕтерме пулать. Çакăн пек меслетпе 2010 çулхи çулла Раççее хирĕç сăтăр тунă, темелле. Пичетри пĕлтерӳсемпе, вăрмансене чĕртсе çунтарас пулаялăхне шутланă чухне Everglades Landscape model моделĕпе (çак ăслăлăх ĕç-пуçĕнче таркăн раççей ăсчахĕ А. Войнов хутшăннă) усă курнă.
Тиркев
Категори:АПШ ятарлă хĕсмечĕсем
Коры Кундряк
Коры Кундряк — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кундряк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
36 (хисеп)
36 (вăтăр улттă) — 35-пе 37 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Гаврилов Пётр Михайлович
Пётр Миха́йлович Гаври́лов (Петр Михаил улы Гаврилов) (1900—1979) — совет офицерĕ, майор, Брест карманне 1941 çулта хӳтĕленĕскер, Совет Союзĕн Паттăрĕ (1957).
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1900 çулхи çĕртмен 17- (çĕртмен 30-мĕшĕнче) Хусан кĕпернинчи (халĕ Тутар Республикн Пестречинский районĕ) Лаиш уесĕн Альведино (Әлбәдән) ялĕнче çуралнă. Нациллĕхĕ тутар.
Ашшĕ ывăлĕ çут тĕнчене киличченех (урăх хыпарпа, ывăлĕ пĕр çул тултарсан) вилнĕ.
Ача чухнех тара кĕрсе ĕçленĕ, 15 çулта Хусана çитсе ĕçе вырнаçнă.
Хусанта совет влаçне йĕркеленĕ ĕçе хутшăннă. 1918 çулхи çуркунне хăйĕн ирĕк кăмăлĕпех Хĕрлĕ Çара кайнă, Тухăç фронтĕнче Колчак, кайран Деникин çарĕсене тата Çурçĕр Кавказри пăлхавçăсене хирĕç çапăçнă. Граждан вăрçи вĕçленсен çартах юлнă. 1922 çулта РКП(б) кĕнĕ.
1925 çулхи авăн уйăхĕнче Владикавказри пехота шкулĕнче вĕренсе тухнă; Кавказрах авланнă тата тăлăх арçын ачана усрава илнĕ. 1939 çулта Фрунзе ячĕллĕ вăрçă академинче пĕлӳ пухса тухнă.
Совет-финн вăрçине хутшăннă. Кампание вĕçлесен унăн полкне Анăç Беларуçе, 1941 çулхи çу уйăхĕнче — Бреста куçараççĕ.
Майор хисепĕнче 44-мĕш стрелок полкĕпе командăланă.
Брест карманне хӳтĕлени, тыткăна лекни
Çĕртмен 30-мĕшĕнче нимĕçсем штурмласа Тухăç фортне туртса илсен, Гаврилов хăйĕнпе юлнă 12 çынпа (вĕсен 4 пулемёт пулнă) казематсенче пытанать.
Çĕртмен 23-мĕшĕнче, Гаврилов, аманнăскер, тыткăна лекет. Хоспитальте ăна сипленĕ Воронович тухтăр каласа кăтарнипе:тыткăна лекнĕ майор çинче командир форми пулнă, анчах та тумтирĕ пĕтĕмпех таткаланса пĕтнĕ, пичĕ тар çунăкĕпе, тусанпа пиçсе ларнă, сухал айне пулнă.
Ăна амантнă, вăл тăн çухатнă, çав тери хавшака çитнĕ. Тӳррĕн каласан, тирпе туртнă скелет пекех пулнă. Тыткăна лексен вăл çав тери начарланнипе апата çăтма та пултарайман: унăн пачах вай юлман, пурнăçне çăлас тесе тухтăрсем ăна ятарлă çитернĕ.
Тыткăна илсе лагере çитернĕ нимĕç салтакĕсем тухтăрсене каласа панипе, çак аран-аран чĕрĕ пĕр сехет çеç каялла карман казематĕнче, тăр пĕччен вĕсемпе çапăçма тытăннă, гранатăсене пăрахнă, пистолетран персе темиçе нимĕç салтакне вĕлернĕ, суранлатнă.
Хаммельбург тата Равенсбрюк лагерĕсенче 1945 çулхи çу уйăхĕччен ăна тытса усранă. Тыткăнра Карбышев генералпа туслашнă.
Вăрçă хыççăн
Нимĕç тыткăнĕнчен хăтарсан П. М. Гаврилова ПКП(б) йышĕнчен, партбилета çухатнăшăн кăларнă. Малтанхи çар хисепне тавăрнă хыççăн, 1945 çулхи кĕркунне вăл Çĕпĕрти тыткăна лекнĕ япун çар çынĕсен лагерĕн пуçлăхĕ вырăнне йышăннă, хĕсметре лайăх тăнăшăн темиçе хутчен те тав хутне тивĕçнĕ (тыткăна лекнĕ япун çар çынĕсене тиф мурĕнчен хăтарнă).
1955 çулта «Брест карманĕн паттăрĕсене шыраса» радиокăларăмсем (авторĕ — Сергей Смирнов) эфира тухнă, 1956 çулта хайланă «Брест карманĕ» кĕнекене 1957 çулта пичетленĕ. Çакăн хыççăн П. М. Гаврилова партие каялла илнĕ те çав çулхи кăрлачăн 30-мĕшĕнче Указом СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн 1957 çулхи кăрлачăн 30-мĕшĕнчи хутайĕпе Брест карманне 1941 çулта хӳтĕленĕ чухне çар тивĕçне тӳррĕн пурнăçланăшăн тата çакăн чухне хăюлăхпа паттăрлăх кăтартнăшăн Пётр Михайлович Гаврилова Совет Союзĕн Паттăрĕ ячĕпе чысланă, Ленин орденĕпе «Ылтăн Çăлтăр» медале (№ 10807) панă.
Тепĕртакран Гаврилов СССР тăрăх çӳрекеленĕ, пĕрлĕлĕх ĕçне хастар хутшăннă. 1968 çултанпа хăйĕн ĕмĕрĕ вĕçленичинех Краснодар хулинче, Светлая урамĕнчи (1980 çулта ăна Гавриловăн ятне панă) 103-мĕш çуртра пурăннă.
Пётр Михайлович Гаврилов 1979 çулхи кăрлачăн 26-мĕшĕнче Краснодарта куçне ĕмĕрлĕхех хупнă. Паттăра вăрçă хисепĕсемпе Брест гарнизонĕн мемориал çăвинче пытарнă.
П. М. Гавриловăн асаилĕвĕсене иккĕ хутчен Краснодарта пичетленĕ: 1975 тата 1980 çулсенче.
Ӳнерте кăтартни
1957 тата 1959 çулсенче Брест карманне хӳтĕлекенсем пирки («Брест карманĕ» тата «Брест карманĕн паттăрĕсем») фильмсем кăтартнă хыççăн, С. С. Смирнов вуннă çул хушши «Брест карманĕ» çĕнĕ ĕçпе тăрмашать :Эта книга — плод десятилетней работы над историей обороны Брестской крепости: многих поездок и долгих раздумий, поисков документов и людей, встреч и бесед с вами. Она окончательный итог этой работы. О вас, о вашей трагической и славной борьбе ещё напишут повести и романы, поэмы и исторические исследования, создадут пьесы и кинофильмы. Пусть это сделают другие. Быть может, собранный мной материал поможет авторам этих будущих произведений. В большом деле стоит быть и одной ступенькой, если эта ступенька ведёт вверх. Десять лет назад Брестская крепость лежала в забытых заброшенных развалинах, а вы — её герои-защитники — не только были безвестными, но, как люди, в большинстве своём прошедшие через гитлеровский плен, встречали обидное недоверие к себе, а порой испытывали и прямые несправедливости. Çакăншăн С. С. Смирнова 1965 çулхи литературăпа журналистика облаçĕнчи Ленин парнипе чысланă.
Унсăр пуçне, Гаврилов майорăн паттăрлăхне çак кинофильмсенче кăтартнă:
Каçăсем
Категори:Хусан кĕпернинче çуралнисем Категори:Раççейри граждан вăрçине хутшăннисем Категори:Совет-фин вăрçине хутшăннисем Категори:СССР тыткăна лекнĕскерсем Категори:Брест карманне хӳтĕлевне хӳтшăннисем Категори:М. В. Фрунзе ячĕллĕ вăрçă академинче вĕренсе тухнисем Категори:ССКП кăларнисем Категори:Равенсбрюк концлагерĕнче çăлăнса тухнисем Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем, Тутарстанран Категори:Пайăр çынсем:Тутарстан Категори:Гарнизон çăвине пытарнисем
Кĕçĕн Чие
Кĕçĕн Чие (выр. Вишенка), — Чулхула облаçĕн çĕрĕ тăрăх юхакан пĕчĕк юханшыв, Чие шывĕн юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Шалово ялтан 7-8 çухрăм хĕвеланăçнелле вырнаçнă. Юханшыв вăрăм мар, тăршшĕ виçĕ-тăватă çухрăм кăна. Пысăк юпписем çук.
Пĕтĕмĕшле илес пулсан Кĕçĕн Чие кăнтăр-хĕвеланăçнелле юхать.
Ялсем
Юханшыв шурлăхлă вăрман тăрăх юхнăран ун хĕрринче никам та пурăнмасть.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Шуркасси (Йĕпреç районĕ)
Шуркасси, — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял. Кушлавăш юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 127 çын, çав шутра 59 арçын, 68 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен
Чăваш Республики
Республикăн патшалăх чĕлхисем: чăваш, вырăс.
Шуркасси (Йĕпреç районĕ)
Каçăсем
}
Чăваш Республики
Республика пуçлăхĕ — Николаев Олег Алексеевич.
Шуркасси (Йĕпреç районĕ)
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Чăваш Республики
Республика Мари Республикипе çурçĕрте, Чулхула облаçĕпе анăçра, Чĕмпĕр облаçĕпе кăнтăрта, Тутарстанпа тухăçра, Мордва республикипе кăнтăрта чикĕ тытать. Атăлçи федераци тăрăхне, Атăл-Вятка экономика районне кĕрет.
Республика кунне çĕртме уйăхĕн 24-мĕшĕнче уявлаççĕ.
Чăваш Республикин влаç органĕсен официаллă порталĕ - cap.ru.
Этимологи
"Чӑваш Ен" е "Чӑваш Республики" ят "чӑваш" этнонимран пулса тухать. "Чӑвашсем" сӑмах Хусан ханлӑхӗн территоринче çуралнă темелле. Пирĕн ламтайсене (мӑн асаттесене) Хусан тутарӗсемпе тата вырӑссем чăвашсем тенĕ, çапла вара вăл экзоэтноним шутланать. Экзоэтноним XVI—XVII ӗмӗрти соционимпа ҫыхӑннӑ, ҫакӑ вӑл ял хуҫалӑхне уҫӑмлӑ тата унта ӗҫлекен ҫынсен сословиллӗ пайӗ пулнине кӑтартса парать. Чӑваш ен этноним халӑх пурнӑҫӗнчен, урӑхла каласан, тахçанхи социум ăшĕнче ҫуралма пултарнине чи малтан Г.И. Комиссаров публицист каласа панă.
Республика ятне улăштарасси пирки
Халӑх кăмăл-шухăшне шута илсе, 1920 ҫулхи çĕртмен 24-мӗшӗнче РСФСР ПРТĔК тата Халăх Комиссарĕсен Канашĕ Чăваш автономи облаçĕ РСФСР пайĕ пулать текен çирĕплетĕве В. И. Ленин тата М. И. Калинин алӑ пуснă. 1924 ҫулăн вӗҫӗнче вара Чӑваш автономи ертӳҫисем ЧАССР шайне хăпартмалли проекта хатĕрленĕ. 1925 ҫулхи акан 21-мӗшӗнче Пӗтӗм Раҫҫейри Ӗҫ Тӑвакан Тӗп комитет Чӑваш Автономи Облаҫне Чăваш Автономин Совет Социализм Республики шайне çити улӑштарма палӑртнӑ. Унтан ВИКК постановление июнӗн 20-мӗшӗнчен пуҫласа Чӑваш АССР ҫумне Чӗмпӗр кӗпӗрнинчи Улатӑр уесӗнчи ҫак вулӑссем хутшӑннӑ: Улатӑр, Пӑрачкав тата Кувакин хулипе, 121 464 ҫын халӑхӗпе.
1920-мĕш çулсенче Чăваш АССР ята Пăлхар АССР çине тата чăвашсем этнонима пăлхарсем çине куçарас пирки сăмах хускатнă, унчен çармăссем мари халăхĕ çине куçнă май. Тăван ене тĕпчекенсем сĕнни республикăна ертсе пыракансем тата вырăнти халăх йышăнман.
Д.П. Петрова (Юман), М. П. Петрова, А. П. Прокопьева-Миллие тата пӑлхарти ытти таврапӗлӳҫӗсен тапхӑрӗнче чӑваш халӑх историйӗнче "ылтӑн ӗмӗр" тесе сӑнласа панӑ, социаллӑ-класс хирӗҫӗвӗсем тата ҫак патшалӑхра эксплуататорсен пусмӑрӗ пурри пирки шута илмен. Ҫав ҫулсенчех буржуази националисчӗсем чӑвашсене пӑлхара ят парас кампание уҫнӑ, Чӑваш АССР вара "Пӑлхар"теме сӗннӗ.
''— Денис П.В. Этнокультура параллелӗсем дунай пӑлхарӗсемпе чӑвашсем.— Шупашкар, 1969.'' 1990 ҫулхи октябрӗн 24-мӗшӗнче Чӑваш Енӗн Аслӑ Канашӗ республика суверенитечӗ ҫинчен декларацие йышӑннӑ тата ӑна ҫӗнӗ ят — Чӑваш СССР-ҫирӗплетнӗ. 1991 ҫулхи май уйӑхӗн 24-мӗшӗнче РСФР халӑх депутачӗсен Съезчӗ ку ята рсфср 1978 ҫулхи конституцийӗн 71 статйине юсаса ҫирӗплетнӗ. 1992 ҫулхи февралӗн 13-мӗшӗнчен пуҫласа Чӑваш СССР ятне улӑштарасси Ҫинчен "Саккун йышӑннӑ хыҫҫӑн Чӑваш Республики теме пуҫларӗ.
Такан
Такан — лашан чĕрнисене хӳтĕлекен япала. III ĕмĕрте Германире шутласа кăларнă. thumb|250px|Хальхи такан.
Чăваш Республики
Республика ятне улăштарасси пирки
2001 ҫулччен чӑваш Республикин "Чӑваш Республикин" чӑваш Республикин конституцийӗнче вырӑсла субъектӑн тулли официаллӑ ятне РФ Конституцийӗнче (65 ст.) кӗртнӗ. Раҫҫей Федерацин Президент Хутайĕпе килӗшӳллӗн 2001 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 9-мӗшӗнченпе Раҫҫей Федерацири субъект ячӗ "Чӑваш Республики-Чӑваш Ен" ҫине куҫарнӑ.
Такан
Такан тĕсĕсем
Историллесем: Хальхисем:
Каçăсем
Категори:Кавалери Категори:Лаша кӳлни
Чăваш Республики
Республика ятне улăштарасси пирки
2007 ҫулта В. Л. Болгари адвокат-Васильев тата Юхма Мишша çыравçă Чӑваш Ене Атӑл тӑрӑхӗнчи Пӑлхарла улӑштарма сӗннӗ.: Чӑваш ен ятне улӑштармалла, ӑна "Атӑлҫи Пӑлхар Республики" темелле. Ку ят-истори капиталӗ. Пирӗн республикӑна урӑхла пӑхаҫҫӗ.
— Чӑваш ен "Атӑл Пӑлхарӗ" ятлӑ пулмалла ...ҫак варианта халӗ пӗтӗмпех пӑхса тухма пулать, ман шутпа, вырӑнлӑ та законлӑ. Пирӗн Атӑл Тӑрӑхӗнчи Пӑлхар Республики теме те право пур.
''— М. Юхма: историе Пӗлни-кирлӗ'' В. Д. Димитриев тата Г. И. Тафаев историксем, М. Н. Юм тата Ю. В. Дадюков ҫыравҫӑсем, В. Л. Болгарский адвокат-Васильев 2012 ҫулхи октябрь уйӑхӗнче Шупашкарта "ҫаврака сӗтел" ирттернӗ вӑхӑтра Раҫҫей наци конгресӗн 20 ҫул ҫитнине уявланӑ шайра иртнӗ Чӑваш наци конгресӗн делегацийӗсен тата Ют ҫӗршывсен ертӳҫисемпе пӗрле чӑваш Республикин Пуҫлӑхӗ М. В. Игнатьев, РФ ПАТШАЛӐХ Депутачӗсем А. Г. Аксаков патне хутшӑнчӗҫ. в. С. Шурчанова, А. И. Аршинов, ЧР Патшалӑх Канашӗн депутачӗсем патне Чӑваш Республикин "Чӑваш Ен — Атӑл Болгари Республики-историллӗ Ятне ҫӗнӗрен чӗртме сӗнӳ паратӑп.»
2013 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 16-мӗшӗнче чӑваш Республикин Патшалӑх Канашне чӑваш Республикин "Чӑваш Ен — Атӑлҫи Болгари" историллӗ ят ҫине чӑвашла-"Чӑваш Ен — Атӑлҫи Болгари" — чӑваш Республикин Поллхарӗ", г. И. Тафаев, М. Н. Юм, В. Л. Пӑлхар-Васильев, Ю. В. Дадюков, Р. И. Шевлеби, Н. И. Заводсков, А. В. Павлов алӑ пуснӑ пуҫарусемпе коллективлӑ хутшӑнса хутшӑнчӗ.
Тавралăхĕ
Чăваш Республики çĕрĕсем Тухăç-Европа тӳремĕн тухăçĕнче, ытларах Атăлăн сылтăм енĕнче, унăн Сăрпа Сĕве юпписем хушшинче выртаççĕ.
Республикăн чи çӳллĕ вырăнĕ Улатăр районĕнчи Шумы ял çывăхĕнче вырнаçнă. Çӳллĕшĕ — тинĕс шайĕнчен шутласан 271 метр.
Шыв усравĕсем
Атăлăн гидроэлектропотенциалне республикăра Шупашкар ГЭСĕнче пĕтĕмпех пурнăçа кĕртмен.
Çĕр айĕнчи усăллă минералсем
Фосфорит минералĕсен янтă пурлăхĕ 148,7 млн т, çунăк сланецсен — 199,1 млн т, торф.
Климат
Чӑваш ен виҫеллӗ континентлӑ климатпа зонӑра тӑрать тата вӑрманпа вӑрманти ҫутҫанталӑк зонисене кӗрет. Январьти вӑтам ҫул ӳсекен сывлӑш температури-113°С; утӑ уйӑхӗнче +20°с. осадков тапӑннӑ вӑтам калӑпӑшӗ-530-570 мм.
Климатограмма
Чӑваш Ен температурин температурин нумай пайне XX ӗмӗрте регистрациленӗ тата 2 минимума XIX ӗмӗрте регистрациленӗ, 3 абсолютлӑ максимм пирӗн ӗмӗр пуҫламӑшӗ тӗлне лекнӗренпе XIX ӗмӗрте регистрациленӗ.
Кун-çул
thumb|left|200x200пкс thumb|left|270x270px|Чăваш автономи облаçĕ. 1922 çул. thumb|left|225x225px|Пулас Шупашкар панорами, 1960-мĕш çулĕсен проекчĕ (кӳлмек панорами)
Ку тăрăха çынсем 80 пин çул каялла пурăнма килнĕ. Археологсем Чăваш Енре апаш, анань, хулаш культурин вырăнĕсене тупса палартнă.
Чăвашсен мăн аслашшĕсем ку тăрăха VII ĕмĕрте çитнĕ. Кунта вĕсене Кăтра Паттăр ертсе килнĕ. Атăлпа Чулман Атăл хушшинчи çĕрсем çине çитнĕ хыççăн çĕнĕ патшалăх йĕркеленме тытăнать — вăл историре Атăлçи Пăлхар ятпа юлнă. Атăлçи Пăлхар питĕ вăйлă патшалăх пулнă. Унăн çĕрĕсем хальхи Чулхулапа Урал тăвĕсем таран саралса выртнă. Патшалăх культура енĕпе вăйлă аталаннă — паллă çыравçăсем, ăсчахсем пурăннă.
XIII ĕмĕрте монголсем пĕтĕм тĕнчене кисретме тытăнаççĕ, пĕр халăх хыççăн тепĕр халăха хăйсене пăхăнтараççĕ. 1223 çулта Атăлçи Пăлхар тапăнса кĕнĕ монголсене чи малтан çапса аркатнă. 1229, 1232 çулсенче вĕсем каллех Атăлçи Пăлхара тытса илес шухăшпа килеççĕ, анчах та вĕсене çăпса аркатаççĕ. Темле вăйлă патшалăх пулсан та 1236 çулта Атăлçи Пăлхар тутар-монголсене парăнать. Çапах та вĕсем ку тăрăхра канлĕ хуçаланайман — çăлăнса юлнă халăх темиçе хут та пăлхав çĕкленĕ. 1241 çулта вара тутар-монголсен ку çĕрсене иккĕмĕш хут çĕнтерсе илме тивет. 1242 çулта Ылтăн Урта йĕркеленет, ку çĕрсем вăл патшалăха кĕреççĕ. 1361 çулта ку çĕрсем çине Ылтăн Уртапа хирĕçсе кайнă Уксак Тимур килсе кĕрет — нумай халăха касса тухать.
1437–1445 çулсенче ку çĕрсем çинче Хусан ханлăхĕ йĕркеленет, Чăваш Ен çĕрĕсем унта кĕреççĕ. 1552 çулта вырăссем Хусана çĕнсе илеççĕ, чăвашсем те вĕсене самай пулăшаççĕ. Чăвашсем хăйсен патшалăхне туса хума ĕмĕтленĕ пулнă, анчах та вырăссене çак шухăш пачах килĕшмен — вара вĕсем чăваш çĕрĕсене Раççей çумне хушаççĕ.
Раççей шутĕнче пурăннă вăхăтра Чăваш Енĕн çĕрĕсенче темиçе вăрçă тухать — пурĕ те çĕрĕçтешсене пусмăрланинчен хăтарассипе çыхăннă. Степан Разин, Емельян Пугачёв ертсе пыракан вăрçăсене чăвашсем уйрăмах хастар хутшăннă.
1917 çулта Раççей империнче революци пулса иртет — хура халăх влаçа хăй аллине илет, совет тапхăрĕ пуçланать. Совет тапхăрĕнче чăвашсен автономи облаçĕ, каярахпа автономи республики йĕркеленет.
Халăх йышĕ
1989 çулхи халăх çыравĕпе республикăра 55 тĕрлĕ халăх çынни пурăннă. Вĕсенчен иккĕ виççĕмĕш пайĕ чăвашсем пулнă, чĕрĕкрен ытларах — вырăссем:
2005 çулхи кăрлачăн 1 тĕлне республикăра 1299.3 пин çын пурăннă, вĕсенчен виççĕ тăваттăмĕш пайĕ (71,8%) Шупашкарпа Çĕнĕ Шупашкар хулисенче пурăннă.
Конституци
Республика тӗп саккунӗ-2000 ҫулта йышӑннӑ Чӑваш Республикин Конституцийӗ.
Пуҫлӑх
Чӑваш Республикинче должноҫри чи аслӑ ҫын-2012 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 1-мӗшӗччен-Президент) шутланать. 1994 ҫулта чӑваш Енӗн пӗрремӗш Президенчӗ Николай Васильевич Федоров пулчӗ. 2010 ҫулхи август уйӑхӗнче иккӗмӗш президент, малалла Чӑваш Ен пуҫлӑхӗ Михаил Васильевич Игнатьев пулчӗ.Кӑрлач уйӑхӗн 29-мӗшӗнчен пуҫласа 2020-мӗш тивӗҫсене вӑхӑтлӑха пурнӑҫлакан Николаев Олег Алексеевич пулчӗ.
Саккун кӑларакан влаҫ
Патшалӑх Канашӗ (парламент) чӑваш Ен патшалӑх влаҫӗн чи представительлӗ, саккунсемпе тӗрӗслев органӗ шутланать.
Администрациллĕ пайлану
Чӑваш Республикинче 21 администрациллĕ-территориллĕ район, 9 хула (ҫав шутра республика шайĕнчи 5 хулапа район шутĕнчи 4 хула), хула ХЕП, 1700 яхăн ялти пурăнан вырăн.
Республика тĕп хули — Шупашкар ( 495 317 çын пурăнать). 2001 çулта хула Раççейри чи чи хăтлă хула ятне çĕнсе илнĕ.
Республика шайĕнчи хуласем халĕ хула хутлăхĕ статусĕнчи муниципаллă йĕркеленӳсем, районсем — муниципаллă районĕсем статусĕнчи муниципаллă йĕркеленӳсем.
Экономика
Чӑваш Республики Атӑл-Вятка экономика районне кӗрет.
Чăваш Республикин экономики РФ субъекчӗсен хушшинче "вӑтаммисемпе" аутсайдерсем хушшинче тӑрать. Регионти пурнӑҫ хакне хӑвӑртлатнӑ чун ВРПӖ вӑтам раҫҫейри пурнӑҫран 54 процентпа танлашать. Атӑлҫи тăрăхĕнче Пензӑпа Киров облаҫӗсен тата Атӑл-Вятка районӗнчи (Мордвапа Мари Эл) вӑйсӑртарах аталанакан республикӑсен кӑтартӑвӗсем кӑна япӑхрах.
Шупашкарти прибор тӑвакан савут (хальхи официаллӑ ячĕ - "ЭЛАРА" Ăслăхпа производство комплексӗ — АУО Ильенко", ӗлӗкхи ячӗ — "Элара" ЧПППП —АУО) - Раҫҫейри пысӑк предприяти, граждан тата ҫар отраслӗ валли кӑткӑс электронлӑ приборсем кӑларакан пысӑк предприяти. Предприятисенче производство конверсийӗ иртет, продукцин ҫӗнӗ тӗсӗсем уҫӑлаҫҫӗ: автомобиль промăçлăхӗ валли приборсем туса хатӗрлесси, медицинăри компьютер томографисене туса кӑларасси. "Шупашкарти агрегат савучӗ "АУО-раҫҫейри промышленноҫ предприятийӗ — ӑна автотрактор промышленноҫпа ял хуҫалӑх техники валли хатӗрленӗ чаҫсем кӑларма специализациленӗ. Раҫҫейри лидер трактор техникин ҫул-йӗр системисем валли саппас пайĕсене туса кӑларать. "Шупашкарти электроаппарат савучӗ" ("ЧЭАЗ" ЗОО) акционерсен хупӑнчăк пĕрлĕхĕ — Раҫҫейри электротехника профилӗнче аслӑ тата пысӑк предприятисенчен пӗри. Сахал вольтлӑ управлени аппарачӗсене, микропроцессор хатӗрӗсене, электричество энергине напряженийӗпе 0,4-110 кВ таран электричество энергине валеҫмелли хатӗрсене туса кӑларакан предприяти.
Вӑрнар поçолăкӗнче ĕлӗк хими савучӗ ӗҫленӗ, халӗ ун вырӑнӗнче хутӑш препаратсен савучӗ ӗҫлет. Ытти 20 муниципалитета промышленноҫ производствин 6 проценчӗ кӑна тивет.
Сывлăх сыхлавĕ
Чӑваш Енре сывлӑх сыхлавӗн 4 учрежденийӗпе сывлӑх сыхлавӗн Министерствине пӑхӑнса тӑракан 68 учреждение регистрациленӗ, вӗсенче 30 000 ытла ҫын ӗҫлет, ҫав шутра 5 пин ытла врач, 13 пин ытла медицина сестрипе арҫын тӑвансем тата кӗҫӗн медицина ӗҫченӗсем 12 пин ытла ҫын.
Вĕренӳпе ăслăлăх
Чӑваш Республикинче вӗренӳ аталанӑвӗн 2040 ҫулччен Чӑваш Республикин Президенчӗн Указӗпе ҫирӗплетнӗ 21.03-2008 № - лӗ ҫуртран пуҫласа 25 № - лӗ ҫурт таран: "хальхи вӑхӑтра республикӑра 344 чӑваш, 177 вырӑс, тутар наци шкулӗ, пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан 4 учрежденире вӗренекенсем мордов чӗлхине вӗренеҫҫӗ. Хальхи сеть ачасене лайӑх пӗлӳ илме тата политикӑпа ҫыхӑннӑ анлӑ условисенче лайӑх пӗлӳ илме май парать ".
Чӑваш Ен Вӗренӳ Министерстви пӗлтернӗ тӑрӑх,2009 ҫулта республикӑра чӑвашла шкулсен 65 проценчӗ, 31 проценчӗ-вырӑсла, 3 % - тутар чӗлхисемпе. Чӑваш чӗлхи тӑван чӗлхене 344 чӑваш шкулӗнче тата патшалӑх чӗлхи пек — ытти 198 шкулта вӗрентнӗ. Чӑваш, тутар наци шкулӗсен 1-5-мӗш класӗсенче тӑван чӗлхепе вӗрентӳ пуҫланнӑ.
Чӑваш ҫыравҫисем
мини|295x295px|Хресчен ҫурчӗ, Шупашкар, Чӑваш ен
Театрсем
мини|320x320px|Оперӑпа балет Чӑваш театрӗ
Музейсем
мини|320x320px|К. В. Иванов ячӗллӗ чӑваш драма театрӗ
Чие (юханшыв)
Чие (выр. Вишня), — Чулхула облаçĕн çĕрĕ тăрăх юхакан пĕчĕк юханшыв, Керженец шывĕн юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Конь кордон патĕнче вырнаçнă. Рустай ялтан икĕ çухрăм кăнтăралла Керженецпа пĕрлешет. Юханшывăн юппийĕсем çирĕм ытла, пысăккисем çаксем: Кĕçĕн Чие, Гремышка, Ржавка, Песчанка, Костюшко, Ухмантей.
Чие малтан кăнтăралла юхать, кайран, Ржавка шывĕпе пĕрлешнĕ хыççăн кăнтăр-хĕвеланăçнелле пăрăнать. Костюшкопа пĕрлешсен çулĕ хĕвеланăçнелле çаврăнать те Рустай ял патĕнче каллех кăнтăралла юхма тытăнать.
Ялсем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Раççей Федерацийĕ
Раҫҫей Патшалăхĕ, Раҫҫей (вырăс Российская Федерация, Россия) — Европăн хĕвелтухăҫ енĕпе Азин ҫурҫĕр енĕнче вырнаҫнă патшалăх.
Раҫҫейре 180 ытла (2002 ҫулхи шутлавĕпе) яхăн халăх пурăнать. Тĕп чĕлхе — вырăс чĕлхи.
Раҫҫейри чĕлхесем
Раҫҫей Федерацийĕ — нумай нациллĕ ҫĕршыв. Тĕпчевҫĕсем каланă тăрăх, Раҫҫейри халăхсем 176 чĕлхепе калаҫаҫҫĕ. Вĕсен кашнин хăйсен историйĕ, шăпи, аталану ҫул-йĕрĕ, пуласлăхĕ.
Генеалоги енчен (пулса кайни, хурăнташлăх енчен) илсессĕн Раҫҫей халăхĕсен чĕлхисем тĕрлĕ чĕлхе ҫемйине кĕреҫҫĕ: инди-европа, алтай, ибери-кавказ, урал, палеоази. Кашни чĕлхе ҫемйи каллех уйрăм ушкăнсене пайланать.
Раҫҫей историйĕ
Раҫҫей патшалăхне историн тапхăрĕсенче темиҫе ятпа асăннă.
Халăх йышĕ
Раççейре 143,8 млн. çын, ытларахăшĕ, 4/5 пайĕ Европа енĕнче пурăнать: вырăссем (79,8 %), тутарсем (3,8 %), украинсем (3 %), чăвашсем (1,2 %), пушкăртсем (0,9 %), чеченсем (0,9 %), эрменсем (0,8 %). Хула çыннисем 73%.
Туймаза районĕ
Туймазă районĕ (Туймазы районы, Туймазинский район Башкортостана) — Пушкăрт Республикин анăç енчи районĕ.
Раççей Федерацийĕ
Раҫҫей Федерацийӗн тытӑмӗ
Раҫҫей Федерацийӗ субъектсенче пайланӑ. РФра 6 субъектсен тӗсӗсем пур, республикӑсем, енсем, облаҫсем, автономи тăрăхсем, автономи облаҫӗ тата федераллӑ пӗлтерӗшпе хулӑсем.
Туймаза районĕ
Географи
Анăç енче Тутарстанпа чикĕленет. Района 1930 çулта йĕркеленĕ. Районăн тĕпĕ — Туймаçи хули, Ӗпхӳрен ра вырнаçнă. Çĕр лаптăкĕ — Район çĕрĕсем Пăкăльма-Пелепей çӳллĕшĕн тĕпĕнче лараççĕ. Çĕр айĕнче нефть, хăйăрсен, гипс, кирпич тăмĕн, агрономи рудисен урпанавĕсене тупса палăртнă. Район анăç енче Ик, кăнтăр енче — Кидаш, варринче тата çурçĕр-анăçра — Уçен шывĕсем юхаççĕ.
Климат, хуçалăх ĕçĕсем
Ăшă та типĕ район. Вăрмансенче çăка, клена тата юман, хурăн тата осина тӳпене кармашаççĕ. Вăрмансен лаптăкĕ (26,5%), ялхуçалăх çĕрĕсем —, çав шутра сухаламалли — , утă çулмалли — , улăх-çарансем —. Районта тырă акса пухаççĕ, пылак кишĕр, çĕрулми, пахча-çимĕçсем çитĕнтереççĕ, выльăх-чĕрлĕхсене, кайăк-кăвакала, сыснасене ӳстерсе аш-какай тăваççĕ.
Халăх йышĕ
Ялсенче 30.3 пин çын пурăнать. Халăх-çын тăвăрлăхĕ вăтамран — 13 çын/çм².
Тутарсем, пушкăртсем, вырăссем чылай.
Ялсем-посёлоксем
Район шутне Октябрьский хула, 4 хула евĕрлĕ посёлоксем: Кандры, Нижнетроицкий, Серафимовский, Субханкулово кĕреççĕ. Районра 112 ялсем-посёлоксем. Чи пысăк салисем: Дуслык, Кивĕ Туймаçи, Карамал-Губеево.
Транспорт
Район çĕрĕсем урлă Чĕмпĕр - Чышма чукун, Самара - Ӗпхӳ - Челябинск автомобиль çулĕсем иртеççĕ.
Çутĕç, культура
Районра 48 анлăпĕлӳ шкулĕсем, çав шутра 22 вăтам шкул; 35 вулавăш, 54 культура керменĕ, ялти пульница пур. Вырăсла «Туймазинский вестник», тутарла — «Туймазы хэбэрлэре» хаçатсем пичетленсе тухаççĕ.
ДКХР йĕтре программи
'''2005 çулхи нарăс уйăхĕнче КХДР пĕрремеш хут ядерлă хĕç-пăшал тума меслет тупни çинчен пĕлтернĕ. 2006 çулхи юпа уйăхĕн 9-мĕшĕнче пĕрремĕш сирпĕнӳ иртернĕ.'''
ДКХР тата МАГАТЭ
1985 çулхи раштавăн 12-мĕшĕнче ДКХР ядерлă хĕç-пăшала сармалла марри çинчен килĕшĕве (ЯХПСМÇК) алă пусса çирĕплетнĕ.
1986 çулта СССР Корейăна 5 МВт хăватлă газпа графитлă тĕпчев реакторне тивĕçтернĕ. Ахăртнех, ДКХР аллинче пур плутоние çав реактор çинче хатĕрленĕ пулас.
1992 çулхи çĕртме уйăхĕнчен пуçласа ДКХР объекчĕсене МАГАТЭ инспекторĕсем тĕрĕслеме пуçланă. Анчах та хăш-пĕр вырăнсене инспекторсене яман, çавна пулах кĕвеçӳ сиксе тухнă, ДКХР ЯХПСМÇКран тухни çинчен пĕлтернĕ.
1993 çулхи çĕртме уйăхĕнче АПШ Корея шалти ĕçĕсене хутшăнманни çинчен панă сăмахшăн вăхăтлăха килĕшӳрен тухассине чарса лартнă, анчах те тепĕр çултан, 1994 çулхи çĕртме уйăхĕн 14-мĕшĕнче, МАГАТЭрен тухнă.
АПШ тата ДКХР
1994 çулхи юпа уйăхĕн 21-мĕшĕнче ДКХРпа АПШ пĕр-пĕринпе килĕшӳ тунă. Вăл килĕшӳ тăрăх ДКХР ядерлă программине чарса лартма килĕшнĕ, АПШ вара Корейăнă мазутпа тивĕçтермелле пулнă, çăмăл шывлă икĕ реактор туса лартмалла пулнă. Анчах та Корейăра реаторсем тума йĕркеленĕ KEDO тĕнче шайĕнчи консорциум пуçланă ĕçĕ туса çитермен.
1990-мĕш çулсен вĕçĕнче ДКХР Пакистанран урана тулăхлатмалли установкăсене туяннă. Установкăсене вĕсем вăтам инçете вĕçме пултаракан ракетăсемпе ылмаштарнă. АПШ президенчĕ вырăнне Кĕçĕн Джордж Буш ларсан икĕ патшалăх хушшинчи кĕвĕçӳсем вăйлăланнă. Буш Корейăна киревсĕр патшалăхсем шутне кĕртнĕ, 2002 çулхи юпа уйăхĕнче АПШ патшалăх секретарĕн çумĕ Джеймс Келли КХДР урана тулăхлатать тесе пĕлтернĕ. Кăшт вăхăт иртсен АПШ Çурçĕр Корейăн электростанцийĕсем валли мазута пама пăрахнă. 2002 çулхи раштавăн 12-мĕшĕнче вара ДКХР ядерлă программăна пуçлани çинчен пĕлтернĕ, МАГАТЭ инспекторĕсене çĕршывран кăларса янă. АПШан ТЙУ пĕлтернĕ тăрăх 2002 çул вĕçĕ тĕлне ДКХРта хĕç-пăшаллă плутоний калăпăшĕ 7-24 килограмм пулнă. 2003 çулхи кăрлачăн 10-мĕшĕнче ДКХР ЯХПСМÇКран официаллă майпа тухнă.
2004 çулхи кăрлач уйăхĕн 6-мĕшĕнче Пхеньян АПШ санкцисене пĕтерсен тата киревсĕр патшалăхсен списокĕнчен кăларсан ядерлă программине чарла лартма хатĕрри çинчен пĕлтернĕ.
Ултă енлĕ калаçусем
2003 çулта КХР, АПШ, Раççей, Кăнтăр Корея тата Япони пĕрле ДКХР ядерлă программи çинчен калаçусем пуçланă. Пĕрремеш виçĕ калаçăвĕ (2003 çулхи çурла уйăхĕнче, 2004 çулхи нарăс тата çĕртме уйăхĕсенче) ăнăçлă иртмен. Тăваттăмĕш калаçăва АПШпа ДКХР тата Японипе ДКХР хушшинчи хирĕçӳсем вăйлăланма пуçланă пирки Пхеньян хутшăнма килĕшмен.
2004 çулхи çурла уйăхĕн 23-мĕшĕнче ДКХР ЮÇӖМ пĕлтерӳ сарнă, унта Джордж Буша киревлĕ сăмахсемпе асăннă, АПШ ертӳçи Ким Чен Ира пурин те умĕнче пусмăрçă тесе сăмах сарнă вăхăтра ДКХР ядерлă программи çинчен нимĕнле калаçусем те иртерме май çукки çинчен пĕлтернĕ.
Йĕтреллĕ сирпĕнĕве тĕрĕслени
2006 çулхи юпа уйăхĕн 3-мĕшĕнче КХДР йĕтрелĕ сирпĕнӳ иртересси çинчен хыпарланă. Сирпĕнӳ иртерес шухăша АПШ вĕсене хирĕç йĕтреллĕ вăрçă пуçлассипе хăратнипе тата патшалăха экономика енчен тĕрлĕ чăрмавсем тăратнипе çыхăнтарнă. Çак сăлтавсене кура Пхеньян сирпĕнӳ иртерессĕр пуçне урăх нимĕн те тума çук тенĕ.
Юпа уйăхĕн 6-мĕшĕнче ПНОн хӳтлĕх канашĕ пĕр саслăн Çурçĕр Корейăна ултă енлĕ килĕшӳсем патне таврăнма ядерлă сирпĕнĕве иртермелле мар текен хӳтлĕх канаш председательĕн сĕнĕвне ырланă. Сĕнĕвĕн проектне Япони хатĕрленĕ. Тĕнче патшалăхĕсен Çурçĕр Корейăн ĕçĕсем çинчен татса парас шухăша хатĕрлеме вăл çине тăнă. Юпа уйăхĕн 8-мĕшĕнче Японин премьер министрĕ Синдзо Абэ Пекинпа Сеула çула тухнă. Çапла вара вăл КХРпа Китай хушшинчи дипломати çыхăнăвĕсене (пилĕк çул каялла пăрахнăскерсене) çĕнĕрен пуçланă. Китай ертӳçи Ху Цзиньтао Японипе килĕшӳсем тума хатĕр тесе пĕлтернĕ. Вĕсем шутне «Корея ыйтăвĕ» те кĕнĕ.
Юпа уйăхĕн 9-мĕшĕнче КХДР çĕр айĕнче ядерлă сирпĕнӳ иртернĕ. Корейăн тĕп телеграф агентстви çакна пĕлтернĕ: «Пирĕн тĕпчев уйрăмĕ çер айĕнче ăнăçлă ядерлă сирпĕнӳ иртернĕ. Çак ядерлă сирпĕнӳ историллĕ пулăм пулчĕ, пирĕн çарпа халăха талей илсе килчĕ. Ядерлă сирпĕнӳ Корея çурутравне тата унан çумĕнчи çĕрсем çине мирпе стабильность валли пысăк çитĕнӳ кӳчĕ».
Кăнтăр Корея пĕлтернĕ тăрăх ядерлă сирпĕнĕве Кильчжу хули патĕнче (Хамген-Пукто провинцийĕ) выранти вăхăтпа 10 сехет те 36 минутра иртернĕ.
41°18′ ç. ш. 129°8′ х.т. д. координатăсен вырăнĕнче Кăнтăр Корея, Япони, АПШ, Австрали тата Раççей 4,2 магнитудăллă çĕр чĕтренĕвне сăнанă.
Пĕтĕм тĕнчери малти шайра таракан патшалăхсем (вĕсем шутĕнче Раççейпе Китай /пĕрремĕш хут/) çак ядерлă сирпĕнĕве сивленĕ.
Каçăсем
Категори:Йĕтре хĕçпăшалĕ Категори:КХДР политики
Губёнка
Губёнка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Ай юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Ай юпписем
Краснояр 2
Краснояр 2 (2нче Әрҗән) — Перĕм Енри Барда районĕнчи чиркӳ ялĕ. Краснояр ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 678 çын, çав шутра 326 арçын тата 352 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 646 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 4 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Кустаревка
Кустаревка — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452843, ОКАТО кочĕ — 80250860006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Ротвейлер
мини|Ротвейлер
Германири чи авалхи йытӑсем, вӗсем пулса тухнин кун-ҫулӗ Рим Империнех ҫитет.
Каҫӑсем
Категори:Йытă ăрачĕсем Категори:Йытă ăрачĕсем, алфавитпа Категори:Молоссем
37 (хисеп)
37 (вăтăр çиччĕ) — 36-па 38 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Автанçырми
Автанçырми, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Шупашкартан 76 км, Етĕрнерен - 18 км, чукун çул станцинчен 56 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 88 çын, çав шутра 42 арçын, 46 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Иммануил Кант ячĕллĕ Раççей патшалăх университечĕ
thumb|300px|И. Кант ячĕллĕ Раççей патшалăх университечĕн Университетская урамĕнчи корпус. Кунта çулçанталăк ăслăлăхĕсене вĕрентеççĕ, тĕпчеççĕ.
Иммануил Кант ячĕллĕ Раççей патшалăх университечĕ, - Калининградри университет. Малтан Калинининград патшалăх университечĕ ятлă пулнă. Хальхи ректор Андрей Павлович Клемешев.
Пайланăвĕ
Университетра 13 факультет пур:
Каçăсем
Университечĕн сайчĕ
Категори:Калининград Категори:Раççейри университетсем
Нугуш (Мелеуç районĕ)
Нугуш  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1275 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453870, ОКАТО кочĕ — 80241860001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Энненда
Энненда (Ennenda) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
2631 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1607.
Каçăсем
Категори:Базель-Ланд хулисем
Гремышка (юханшыв)
Гремышка — Чулхула облаçĕн çĕрĕ тăрăх юхакан пĕчĕк юханшыв, Чие шывĕн сулахай юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Шалово ялтан сакăр çухрăм хĕвеланăçнелле вырнаçнă. Юханшыв вăрăм мар, тăршшĕ пилĕк çухрăм кăна. Пысăк юпписем çук.
Пĕтĕмĕшле илес пулсан Гремышка кăнтăр-хĕвеланăçнелле юхать.
Ялсем
Юханшыв шурлăхлă вăрман тăрăх юхнăран ун хĕрринче никам та пурăнмасть.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Коры Узяк
Коры Узяк — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мăн Изяк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.