cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
770-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Хункăр Википедийĕ
Хункăр Википедийĕ — Википедин хункăр чĕлхиллĕ уйрăмĕ.
2003 çулхи утă, 8 уйрăмра 97 005 регистрациленнĕ хутшăнакан (33 администратор) ĕçленĕ, 126 438 статья пулнă. 2009 çулхи çу, 25 тĕлне 20-мĕш вырăнта шутланнă.
Кăсăклă фактсем
Хункăр Википединчи статья пур Википедири 10 миллионнăмĕш статья пулнă.
Каçăсем
Хункăр Категори:Хункăр чĕлхи Категори:2003 çулта уçăлнисем
Кил-çурт, хушма хуçалăх (хаçат)
Кил-ҫурт,хушма-хуҫалӑх — Чăваш Республикин хаçачĕ. Чăваш чĕлхипе эрнере пĕрре пичетленсе тухать. Республика тăрăх сарăлать. Кăлараканĕ —  «Издатель çурчĕ «Хыпар», Шупашкар хули. Ялти, хулари хушма хуçалăх ĕçĕсене çырса кăтартать.
Тĕп директор-тĕп редакторĕ — Леонтьев Алексей Петрович.
Почтă адресĕ: 428019, Шупашкар, Иван Яковлев просп.,13,3 хут
Электронлă почта:hypar@chtts.ru,hypar@cap.ru
Каçăсем
Категори:Чăваш хаçат-журналĕсем
Фактор (пĕлтерĕшсем)
Фа́ктор (factor «тăвакан, майлаштаракан») — мĕнле те пулин процесăн унăн характерне е уйрăм енĕсене палăртакан сăлтавĕ, куçтару вăйĕ, —  ситуацие кура (Ситуацилле фактор).
Фа́ктор тени çавăн пекех çакна пĕлтерме пултарать:
Асăрхавсем
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
780-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Иегуда Халеви
Иегуда бен Шмуэль Халеви (יהודה הלוי, тен, 1075, Тудела, Испани — 1141, Иерусалим) — вăтам ĕмĕрсенчи еврейсен çыравçи тата ăсчахĕ.
Пурнăçĕ
Вăл Лусен хулинче иешивара, Ицхак Альфаси раввин патĕнче вĕреннĕ. Тата тĕнпе çыхăнман ăслăлăхсемпе тухтăр ĕçне вĕреннĕ. Моше ибн-Эзра, хăй вăхăтĕнчи еврей сăвăçисенчен пултаруллисенчен пĕрин сĕмĕпе — Халеви ирех авалхи еврей чĕлхипе сăвăсем çырма пуçланă. Вăл питĕ хĕрÿллĕ националист пулнă. Чылай вăхăт хушши Кордовара тухтăрта ĕçлесе, Халеви Палестинана çул тытнă, çула май Александрине кĕрсе тухнă.
Хăйĕн тинĕс çул-çуревĕсенче курнине вăл каярах «Тинĕс юррисенче» çырса кăтартнă. Ăна Палестинана иккĕмĕш хут кайсан Иерусалимра вĕлернĕ.
Ĕçĕ-хĕлĕ
мини|слева|Иегуда Халевин еврей чĕлхине куçарнă [[Хасарсем|Хасар кĕнеки, Варшава, Польша, 1880.]]
Тызыл (Гунделен юппи)
Тызыл (Гунделен юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Гунделен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Иегуда Халеви
Каçăсем
Категори:Истори Категори:Пайăр çынсем:Этика Категори:Философсем Категори:Еврей философĕсем Категори:Философсем, алфавитпа Категори:Ăсчахсем, алфавитпа
Тызыл (Гунделен юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Ы
Ы, — кириллица çинче никĕсленекен алфавитăн, чăваш алфавитĕнчи вăтăр виççĕмĕш саспалли. Унăн ячĕ — «ы». Чăваш çырулăхне вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Малтанхи хут 1737—1938 çулсенче хатĕрленĕ çырулăх палăкĕсенче тĕл пулать. Çĕнĕ чăваш çырулăхне И.Я.Яковлев 1871 çулта кĕртнĕ.
Категори:Саспаллисем
Месопотами
Шывхушши Ен (Икшывхушши Ен, Месопотами, грек чĕлхи Μεσοποταμία) — паянкунхи Ирак çĕрĕсенчи Тигрпа Евфрат шывĕсем хушшинчи çĕрĕ, Евроази цивилизацийĕн сăпки.
Кун-çулĕ
Пĕр гипотезăпа, шумерсем Çĕр çинче пĕрремĕш çырулăха шутласа кăларнă.
Пирĕн эрăччен XXIII ĕмĕр — Аккад патши Аслӑ Саргон шумерсен тата аккадсен патшалăхесене пĕрлештернĕ. Пирĕн эрăччен XXI ĕмĕрте — Тухăçран тата анăçран темĕнчухлĕ эламитсен тата аморитсен йăхĕсем тапăнса кĕнĕ. Шумерсем тĕнче политика аренинчен çухалнă (Библие çыракансем вĕсен пурнăçĕ çинчен нимĕн те пĕлмеççĕ).
Пирĕн эрăччен XIX—XVIII ĕмĕрсенче — çĕнĕ патшалăх çурални, шĕкĕр хули — Вавилонра, паянкунхи Багдад çумĕнче, патшисем Аморитян династинчен тухнă. Хаммурапи патша Месопотамипе Сирие пĕрлештернĕ.
Пирĕн эрăччен XVI ĕмĕрте — Тигра шывĕн çӳл юхăмĕнче Ассири патшалăхĕ пулса тăни: паллă хуласем — Ассур Ниневи — шĕкĕр хули Нина, тата Семирамиды хулана никĕсленĕ.
Пирĕн эрăччен 743—735 çулсенче — Набонассар патшана ларнă. Астрономи тĕпчевĕсĕне/сăнавĕсене кашни кунах ирттерме тытăннă.
Пирĕн эрăччен 729 çулта — Вавилона Ассири патши Тиглатпилесар II ярса илнĕ.
Пирĕн эрăччен 680—669 çулсенче — Ассири патши Асархаддон астулта ларнă тапхăрĕ.
Пирĕн эрăччен 538 çулта — Перси патши Кир Вавилона тата Ассирине хăй аллине туртса илет.
Пирĕн эрăччен II ĕмĕрте — Вавилон вилĕмлĕ хула, кунта ишĕлчĕксем çеç выртаççĕ.
Пирĕн эрăччен I ĕмĕр — юлашки пирĕн кунсене çитнĕ савăл çырулăхĕ.
Каçăсем
Категори:Авалхи халăхсем Категори:Авалхи тĕнче Категори:Истори Категори:Месопотами Категори:Ирак Категори:Çывăх Тухăçри тахçанхи облаçсем
790-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Çирĕклĕ (Йĕпреç районĕ)
Çирĕклĕ, — Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 243 çын, çав шутра 117 арçын, 126 хĕрарăм пурăннă.
Лесной (Ĕпхӳ районĕ)
Лесной  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 7 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450519, ОКАТО кочĕ — 80252835004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Октябрь (Мишки районĕ)
Октябрь  — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 141 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452350, ОКАТО кочĕ — 80243880004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Мари-Менеуз
Мари-Менеуз — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 193 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452272, ОКАТО кочĕ — 80230812005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
800-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Яндекс.Календарь
Хальхи саманта ăна Яндекс.Почта, Яндекс.Карты, Яндекс.Афиша тата Яндекс.Телепрограмма сервиссемпе пĕрлештернĕ.
Каçăсем
Календарь Категори:Программăллă календарь Категори:Палăртнă ĕçсен ят-йышĕн органайзерĕсем
Тĕмшер
Тĕмшер — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Енĕш хĕрринче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Кушкă (Тăвай районĕ, Енĕш Нăрваш ял тăрăхĕ)
Кушкă, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 134 çын, çав шутра 63 арçын, 71 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Çĕрпӳ уесĕн Тăвай вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
810-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Папа флочĕ
Папа флочĕ (Marina Pontificia) — Папа патшалăхĕн тинĕс-çар флочĕ. Тĕрлĕ тĕслĕ пулса Льва IV понтификачĕ вăхăтĕнче 849 çулта Ости патĕнчи çапăçуран пуçласа, Лев XIII понтификачĕн вăхăтĕнчи 1878 çула çити пулнă.
Кун-çулĕ
Малтанах Папа патшалăхне Висанти флочĕ хӳтĕленĕ. Харпăр флочĕ кирлĕ шухăш Рима 843 çулта мăсăльмансем тапăнсан тата 846 çулта Рима мăсăльмансем ухтарнă хыççăн çуралать. 849 çулта Папа патшалăхĕн, Неаполь херцăклăхĕн, Амальфи тата Гаэта хуласен пĕрлешĕннĕ флочĕ мăсăльмансене Ости патĕнчи çапăçу аркатать.
Каярах Папăсем тĕрлĕ флотсене Хĕрес харçисенче укçапа пулăшаççĕ, çавăн пекех харпăр флотне те хатĕрлеççĕ, вĕсем вара ытти христиан карапĕсемпе пĕрле Осман империне хирĕçле Кустантин парăнăвĕ хыççăн, çав шутра Венеци майлă пулса турккă-венеци вăрçисене (сăмахран, папа эскадри 1571 çулта Лепанто патĕнч çапăçăва хутшăнать) çапăçать.
Наполеон вăрçисенче папăн мĕнпур вăрçă карапне конфискăланă, вăрçăсем вĕçленсен флот аран-аран ура çине тăма пуçланă. 1819 çулта папа карапĕсен хӳтĕлев килĕшĕвне алпуснă; 1826 çулта папа карпĕсенчен пĕрне мăсăльман хурахĕсен туртса илсен, бей Триполи ăна 10 600 франк компенсаципе, Пьемонт флочĕн икĕ фрегачĕпе шлюпĕ вăйпа юнасан, тавăрса парать.
1842 çулта Алессандро Чиальди Аслă Британирен юханшыв-каналсемпе Францирен виçĕ пăрахут илсе пынă, вĕсем вара Тибр тăрăх çӳреме тытăннă. Тăваттăмеш пăрахучĕ — «Roma» — Чиальди ертсе пынипе Анкона патĕнче 1848—1849 çулсенчи пулăмсенче австрисене хирĕç тăнă.
1856 çулта кунчен уйрăм пулнă Тинĕс-çар флотне (Marina da Guerra), Коммерци флотне (Marina di Finanza) тата Тибр юханшывĕн флотне (Marina del Tevere) Папа флотне (Marina Pontificia) пĕрлештернĕ.
1870 çулта итал çарĕсем Рима кĕреççĕ, вара Папа патшалăхĕ Ватикана çити хĕсĕнет. Папа флочĕн юлашки карапĕ — «Immacolata Concezione» карапĕн — франци Тулонĕнче тăма тивет. Лев XIII папа астулне йышăнсан ăна 1878 çулта сутаççĕ (халĕ карап Милан ăслăлăх-технологи Леонардо да Винчи ячĕллĕ музейĕнче, ялавне — Ватиканăн истори музейĕнче упранать).
Каçăсем
Папа Категори:Паплăх кун-çулĕ Категори:Итал патшалăхĕсем
Ь
Ьь, — кириллица çинчен никĕсленекен алфавитăн, чăваш алфавитĕнчи вăтăр тăваттăмĕш саспалли. Унăн ячĕ — «çемçелĕх палли». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Малтанхи хут 1737—1938 çулсенчи çырулăх палăкĕсенче тĕл пулать. И.Я.Яковлев хăйĕн малтанхи алфавитне кĕртнĕ пулнă, унта вăл ĕ сасса пĕлтернĕ. Анчах та кайран, 1872 çулта, ку палла алфавитран кăларнă. Çĕнĕ чăваш çырулăхне тепĕр хут 1938 çулта кĕртнĕ.
Çемçелĕх палли нимĕнле сасса та пĕлтермест, унпа сăмахри çемçе хупă сасса палăртма усă кураççĕ: выльăх, мăкăнь, вулать, кукăль, ахаль. Сăмах варринче те çыраççĕ (кĕсье, тухья, Мăньял, статья), унта вăл уйăракан паллă шутланать.
Категори:Саспаллисем
820-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Ватă Славян Википедийĕ
Ватă Славян Википедийĕ (Словѣ́ньска Википє́дїꙗ) — Википедин ватă славян чĕлхипе çырнă уйрăмĕ. 2006 çулхи авăн уйăхĕнче уçăлнă, статьясене кириллицăн малтанхи рарианчĕпе усă курса çырнă. Ăна тытса тăма уйрăмра ятарласа тунă шрифтпа ĕçлеççĕ.
2009 çулхи кăрлач, 12 уйрăмра 337 статья пулнă, регистрациленнĕ усă куракансен йышĕ — 483, анчах та хастарлăхĕ çав тери сӳрĕк — пурĕпе 33 хастар çын çеç.
2010 çулхи нарăсăн 2-мĕшĕ тĕлне статья шучĕ 412 пулнă, хастаррисен шучĕ — 18.
Каçăсем
Ватă славян Категори:2006 çулта уçăлнисем
830-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Тантăш (хаçат)
Тантăш - ача-пăчасемпе çамрăксен хаçачĕ. Пичетрен чăвашла, вырăсла тухать.
Тĕп редакторĕ — Г. Е. Платонова.
Каçăсем
Категори:Периодикăллă кăларăмсем Категори:Чăваш хаçат-журналĕсем Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал
Jeremy Renner
thumb|right|Jeremy Renner Jeremy Renner (Jeremy Renner, Кăрлач, 7 1971, Калифорни, АПШ) — америка актёр.
Алманчă
Алманчă, Almancă — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Ял Шăнкăртам юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Çырмана ял патĕнче пĕвеленĕ, урлă çакăнакан кĕпер хывнă. Ял патĕнче юханшыв урлă икĕ тимĕр-бетон кĕпер вырнаçнă. Ялтан кăнтăрарах вăрман кашлать. Тăпри хăйăрлă пулнăран унта нумайрах пайне хырсем йышăнаççĕ. Унсăр пуçне хурăн, ăвăс, юман, вĕрене, чăрăш ӳсет. Йыт çĕмĕрчĕ, кăпчанкă, пилеш, уртăш, шăлан, хĕрлĕ хăва, шур хăва тĕл пулать. Юханшыв хĕррине йăмрасем лартнă. Вырăн-вырăнпа шыв хĕрринче çирĕк тĕл пулать. Çĕр çырли, хура çырла, кĕтмел, пĕрлĕхен тĕл пулать. Тĕрлĕ кăмпа ӳсет.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта вăтам шкул, ял вулавăшĕ, культура çурчĕ, фельдшер пункчĕ, халăх музейĕ, почта, перекет банкĕн 4440/023 уйрăмĕ, чиркӳ, 6 лавка, шурă арман пур.
Кун-çулĕ
thumb|right|240 px|60-мĕш çулсенче волейбол выляççĕ Яла халĕ Красноармейски районне кĕрекен Алманч ялĕнчен тухнă çынсем никĕсленĕ. Халапсем тăрах вĕсене Айтар, Турай тата Суйкан ятсемпе чĕннĕ. Вĕсем виçĕ ывăл пулнă.
XVII ĕмĕр
Пĕр архив хутĕнче Шупашкарти çарпуçĕ В. Н. Пушкин 1636 çулхи авăн уйăхĕн 1-мĕшĕнче Шупашкар уесĕнчи Кĕнер вулăсĕнчи Кушак Пигеевне тата унăн юлташĕсене çак вырăнти çĕрсене уйăрса пани çинчен çырни пур. Ку çĕрсем вăл вăхăтра пушă выртнă.
XVIII ĕмĕр
XVIII ĕмĕрĕн 50-60-мĕш çулĕсенче ял çыннисен пĕр ушкăнĕ хальхи Самар облаçĕнчи Мака Таяпине куçса кайнă
XX ĕмĕр
XX ĕмĕр пуçламăшĕ тĕлне ялта 154 килте 475 арçын, 468 хĕрарăм пурăннă. Граждан вăрçи вăхăтĕнче Шурă çар ялта пĕр кун хушши тăнă. Пĕр кун Патăръелнелле кайнă, тепĕр кун, Крепков отрячĕпе çапăçнă хыççăн каялла Пăва хулинелле кайнă.
Вăрçа 218 çын тухса кайнă, çурри ытла каялла таврăнайман. Паттăрсене асăнса ялти клуб умĕнче палăк çĕкленĕ.
Ялта маларах юханшыв тăрăх тăсăлнă икĕ урам пулнă, пĕр кил пуçне 40 сотка çĕр тивнĕ. 1960-мĕш çулсенче 25-шар сотка анчах хăварнă. Çав каснă çĕрсем çине малтан колхоз усă курнă, каярахпа уйрăм çынсене çурт лартма уйăрса панă. Çавăнтанпа ялта пралуксенче те çуртсем лартма тытăннă.
Яла электричество 1967 çулта, асфальтлă çул 1973 çулта, газ пăрăхĕ 2003 çулта çитнĕ.
Малтан Пăва уесне кĕнĕ. 1920 çулхи çĕртме уйăхĕн 25 хыççăн Пăва кантонне кĕртнĕ. 1921 çулхи чӳк уйăхĕн 17-пе 1927 çулчен Патăръел уесне кĕнĕ. 1918-мĕш çулччен Тимпаел вулăсне кĕнĕ, кайран Шăмалак вулăсне кĕме пуçланă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Мăн Патăръел районне кĕнĕ. 1935 çулхи çу уйăхĕн 19 хыççăн Патăръел районне, 1939 çулхи нарăс уйăхĕн 22 хыççăн Чкаловски районне, 1957 çулхи чӳк уйăхĕн 20 хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Харвута-Яха (Аймаль-Яха юппи)
Харвута-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ территорипе юхать. Аймаль-Яха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Варасăр
Вăрасăр — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Энĕш хĕрринче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
840-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Çĕнĕ Йорк кĕркунни
«Çĕнĕ Йорк кĕркунни» (Autumn In New York) — Джоан Чен режиссёрăн 2000 çулта ӳнерленĕ фильмĕ.
Сюжет
Ăнăçлă усламçă, хавас юрату аскăнчăкĕ, çирĕп чунлă циник Уилл Кейн канăç тĕллевĕпе 22 çулти Шарлоттăпа хăйĕн ресторанĕнче паллашать. Кĕтмен çĕртен унăн çак туйăмĕ хĕрсе каять. Шарлотта ăна хăй чĕре амакĕпе асапланнине пĕлтерет унăн пурăнасси пĕр çул юлать. Вăл çак шăпапа çураçса операци тутарма килĕшмест. Кейн хирурга тупать, Шарлоттăна операцие выртма ӳкĕтлет. Анчах та операци пулăшаймасть — Шарлотта çут тĕнчерен уйрăлса каять.
Каçăсем
Категори:АПШ фильмĕсем Категори:Драма фильмĕсем Категори:Мелодрама фильмĕсем
Таджиксем
Таджиксем (Тоҷик, تاجيک}} — Tâjîk) — Вăтам Азири тĕп этнос ушкăнĕсенчен пĕри, Таджикистанăн тĕп халăхĕ, Афганистан халăхĕн чылайăшĕ. Раççейре, Пакистанра таджиксен диаспорă йышĕ пысăк. Таджикистанра 6 млн яхăн таджик пурăнать, Афганистанпа Узбекистанра мĕн чухлĕ пирки шанчăклă тĕрĕслĕхсем çук, тĕрлĕ сăнав шутлавĕсем тăрăх вĕсен йышĕ 5 – 8 млн — пĕрринче, 1,5 — 11 млн çынна — тепринче çитме пултарать. Тĕнчере петĕмпе: 15 — 20 млн çын (çĕршывсем тăрăх тĕплĕ информации — аялларах).
Таджиксен йышĕ:
Афганистан:
8 213 380 (2012)
Таджикистан:
6 206 939 (2012)
1 419 709 (2012)
Иран:
357 000
Пакистан:
220 000
Германи:
100 000
АПШ:
83 000
Катар:
27 000
Китай (памир чĕлхеллĕ таджиксем — сарăкольсем ?):
21 000
Истори
Пур иран халăхĕсем, çаплах Инди енълĕ дардсем, Нуристан халахĕсем пекех, таджиксем арисен еткерĕсем шутланаççĕ. Таджиксен тымарĕсене Вăтам Азире 4 пин çул каялла пурăннă иран халăхĕсем историнче шыраса тупма пулать.
Этнос
Таджик халăхĕн этногенез пулăмĕсене пирĕн эрăччен 2-мĕш пинлĕх вĕçĕнче— пирĕн эрăччен 1-мĕш пинлĕх пуçламăшĕнче шутлама пуçлаççĕ, ун чухне Вăтам Азине, Евразин çеçенхирĕсене индоиран пĕрлĕхĕн йăхĕсем йышăннă пулнă, кайран вĕсен шутĕнчен иран-чĕлхеллĕ йăхсем уйрăлса тухнă. Перси патшалăхĕнче, Ахеменидсен тапхăренчен пуçласа (пирĕн эрăччен III ĕмĕр), хулари ирансем тата кунти вырăнта пурăнакан йăхсем политика, культура тата тĕн (зороастризм) енĕсемпе "пĕр хуранра шăранса" пĕрлĕхленме тытăнаççĕ. Перси патшалăхĕнче анăç ирансем (персисемпе митисем) пурăннă, вĕсем малалла хальхи перси-чĕлхиллĕ халăхсем — персисем ятпа историне кĕреççĕ, çаплах тухăç ирансем (сăкăтсем, бактрисем, хорезмсем, ытти вак халăхсем), малалла вĕсем перси-чĕлхеллĕ таджиксем пулса тăраççĕ.
Таджик чĕлхи
Тĕплĕнрех Таджик чĕлхи статьяра вуламалла.
Таджиксем перси чĕлхин темиçе диалекчĕсемпе калаçаççĕ, çавăнпа ĕнтĕ Узбекистан-Таджикистан-Афганистан-Иран çыпăçăннă çĕртре диалектлă континуум пулса тăрать. «Таджик чĕлхи» термин неологизм шутланать, ăна XX ĕмĕрĕн 20-мĕш çулĕсенче «Вăтам Азири нацисене пайласа территорисемпе уйăрас» программа тĕллевĕпе шутласа кăларнă.
Каçăсем
Категори:Таджикистан халăхĕсем Категори:Узбекистан халăхĕсем Категори:Афганистан халăхĕсем Категори:Иран халахĕсем Категори:Вăтам Ази
Вишера (Чулман Атăл юппи)
Тăршшĕ — 415 çм, бассейн лаптăкĕ — 31 200 çм². Шыв тултарăвĕн вăтам çӳллĕшĕ 317 метр. Юханшывăн вăтам тайлăкĕ — 0,2 метр 1 километр çине.
Пермь Енĕнче вăрăммăшĕпе пиллĕккĕмĕш, Уралти хитре юханшывсенчен пĕрри. Енĕн çурçĕр-тухăçĕнче, Коми Республикипе тата Свердловск облаçĕпе юнашар пуçланать. Ытларах Урал тăвĕн умĕпе юхать, вичкĕн ту юханшывĕ; нумай ăшăх тата юханшыв пусми.
Вишерăн сылтăм çăлкуçĕ — Кĕçĕн Вишера — Яна-Емта ту хысакĕнче, сулахаййи — Мăн Вишера — Поримонгит-Ур отрогĕсенчен, Пиçиххи Чулĕ ту хысакĕн пĕр тăрринчен, Коми Республикин, Свердловск облаçĕн тата Перĕм Енĕн чиккисенче пуçланать. Çăлкуçĕсене Вишера Чулĕ уйăрать, юпăсем Çар тăвĕн çурçĕр тăвĕ умĕнче пĕрлешеççĕ.
Вăтам Вишера — Улсăн вăрринчен Колвăн вăррине çити — 150 метр саралакăшлĕ, чылай шарлаклă тата çыран çумĕнчи ăшăхлă юханшыв. Юханшыв айлăмĕ кунта чылаях саркаланать, анчах çыран хĕрри çав тери чуллă.
Анат Вишера (Колвăпа пĕрлешсе Чулман Атăла юхса кĕриччен) — айлăмри вырăн-вырăнĕпе 900 метра çити саркаланса юхакан шыв.
Юхăмĕн тăршшипех — чуллă сăртсем, чулсем, чылай пĕчĕк шарлак. Вишера çурхи юр шывĕпе тата çумăр шывĕпе питĕ тулса каять, типĕ чухне кăшт çеç юхать. Вишерăн сулахайри пысăкрах юпписем — Ниолс, Мойва, Велс, Улс, Язьва, Акчим; паллă сылтăмрисем — Лопья, Лыпья, Вая, Колва.
Ытларах юр ирĕлнипе тулать. Юпа уйăхĕн вĕçĕнче – чӳкĕн пуçламăшĕнче пăрланать, ака вĕçĕнче пăр хуçăлать. Шыв тăрăх çӳреме меллĕ. Пассажирсене Красновишерска çити турттараççĕ. Вишера бассейнĕнче алмаз çĕр управĕсем пур.
Шывăн тури юхăмĕнче Вишера çутçăнталăк усравне туса хунă.
Çăлкусем
Категори:Пермь Енĕн юханшывĕсем Категори:Чулман Атăл юпписем
Кушкă (Тăвай районĕ, Тăвай ял тăрăхĕ)
Кушкă, — Чăваш Республикин Тăвай районĕнчи ял. Тăвай ял тăрăхне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Пĕркĕт
Пĕрлехи хыпарсем
Çын çӳремен уçăрах вăрманлă вырăнсенче мăшăрланса пурăнать. Çăмартисем (2) тĕксĕм шурă тĕслĕ, хăмăр пăнчăсемлĕ. Пуш уйăхĕнчех пусса ларать. Çу уйăхĕн пуçламăшĕнче чĕпписем тухаççĕ.
Пĕр вырăнтах пурăнать, ниçта та вĕçсе каймасть.
Чăвашра Сăр вăрманĕсенче хĕлле пĕр вырăнтан тепĕр вырăна куçнă чухне асăрханă. Пĕркĕте Хĕрлĕ кĕнекене кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Ăмăрткайăксем Категори:Сунар Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Ăренпур облаçĕн Хĕрлĕ кĕнеки
Раевка (Мишки районĕ)
Раевка  — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 178 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452350, ОКАТО кочĕ — 80243880005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Тызыл (Тызыл юппи)
Тызыл (Псыкя) — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Тызыл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Анат Каçпи бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Тызыл юпписем
Начапкино
Начапкино — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 28 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450519, ОКАТО кочĕ — 80252835005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Кĕçĕн Юнко-Шор
Кĕçĕн Юнко-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Пятомбой-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 18 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
850-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Кĕçĕн Юнко-Шор
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
860-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
ЧПУ-н Физикăпа техника факультечĕ
ЧПУ-н Физикăпа техника факультечĕ — Чăваш патшалăх университет факультечĕ. Факультет "Физика" ăстаçăсене хатĕрлет. Ăстаçăлăхсем: «Квантовая электроника (лазеры)», «Теплофизика», «Компьютерные методы физики». Факультетра 5 çул вĕренмелле.
Физикăпа техника факультетĕнче 32 вĕрентӳçĕ вăй хурать, вĕсенчен 70% — ăслăлăх степенĕллĕ, ăслăлăх тухтăрĕсем —7.
Тытăм
Факультет шутĕнче 4 кафедра:
Факультетра 50 вĕренӳ тата ăслăлăх лабораторисем.
Факультетра студентсен çак ăслăлăх кĕтесĕсем ĕçлеççĕ:
Аспирантура
Паянхи куна аспирантурăра 5 çын ăс пухать.
Ăслăлăхпа тĕпчев ĕçĕсем
Факультетри ăслăхпа тĕпчев ĕçсем паянкунхи физикăри актуаллă проблемăсене, нейрокомпьтерлă технологисене, теплофизикăна тата спектроскописене тĕпчеççĕ.
Кĕперсем
Категори:Чăваш патшалăх университечĕ
Раççейри граждан вăрçи
Раççейри граждан вăрçи (1917—1923) — Раççей империн территоринчи тĕрлĕ социаллă-политика ушкăнĕсен хĕçпăшаллă кĕрешĕвĕ; унăн никĕсĕнче тарăн социаллă-экономикăллă, политикăллă, наци тытăмлăхĕн тата чун-чĕмлĕхĕн хирĕçлĕвĕсем пулнă.
Раçççейре граждан в вăрçи пуçланса кайнин никĕсĕсем: Çаплах çав вăхăтра халăхра пурнăçри чылай тупсăма вăрçă меслечĕсемпе уçса парас шухăш çие тухни те – Пĕрремĕш Тĕнче вăрçин çапăçу хирĕсенче ĕçе вăйпа уçса парас мел ăс-тăна, чун-чĕме кĕрсе вырнаçни те— патшалăхри граждансен хушшинчи хирĕçĕве хĕртсе янă, вăрçăна куçарнă.
Граждан вăрçипе пĕрлех ют çĕр интервенцийĕ те пулса тухать. Ют патшалăхсем Раççее çарсене хăйсен парăмĕсене, харпăрлăхĕсене тавăрас тĕллевпе, çаплах большевиксем пĕрмаях мăн вырăна хурса йăсланă тĕнче революцине чарса лартас тĕллевпе кĕртнĕ.
Вăрçăн калăпăшĕпе тăсăлăвĕ Раççейри халăх хушшинчи пĕрлĕ пурнăç тата наци хирĕçĕвĕсем çав тери çивĕч пулнинчен, вăрçакан енсен радикализмĕпе пĕр-пĕринме çураçулăх тума пултарайманнинчен, ют патшалăхсем шалти ĕçсене хута-хупа кĕрсе кайнинчен килнĕ.
Граждан вăрçи Раççей империн çĕрĕсенче кăна мар, кӳршĕ патшалăх территорисенче те — Иранра (Энзели операцийĕ), Монголире тата Китайра — кĕрленĕ.
Февраль революцийĕ тата Вăхăтлă ертӳлĕх (пуш, 1917 — чӳк, 1917)
1917 çулхи пуш — утă уйăхĕн пуçламăшĕнче пулса иртнĕ Февраль революцине пула Раççейре икĕ тăрăмлăх пулса тăрать. Петроград канашĕн салтак комитечĕсем 1917 çулхи пуш, 1 1-мĕш №-лĕ Приказне кăлараççĕ Всякого рода оружие, …должны находиться в распоряжении и под контролем ротных и батальонных комитетов и ни в коем случае не выдаваться офицерам… Влаçа пĕр харăс Вăхăтлă правительствăпа Рабочисен, салтаксен тата çĕр ĕçченĕсен канашĕ ярса илеççĕ. Петроградри рабочисемпе салтаксен депутачĕсен канашĕ тата вырăнти канашсене (рабочисемпе салтаксен депутачĕсен канашĕсем, çĕр ĕçченсен депутачĕсен канашĕсем) туса хураççĕ.
Çав вăхăтрах,1917 çулхи нарăсăн 27-мĕшĕнче (пушăн 12-мĕшĕнче) Патшалăх думин Ӗçтăвакан вăхăтлă комитетне йĕркелесе ĕçе кĕртеççĕ. Пуш уйăхĕн 1(14)-мĕшĕнче Петроград канашĕн ĕçтăвкомĕ Патшалăх думин Вăхăтлă комитечĕпе Вăхăтлă ертӳлĕхе тăвас шутпа килĕшӳ тăваççĕ.
Утă пуçламăшĕнче фронта каяс темен Петроград гарнизонĕн салтакĕсемпе Балтфлот матросĕсем йĕркесĕр ĕçсене тапратса яраççĕ (1917 çулхи утăри пăлхав пăхăр). Пăлхава меньшевиксем хутшăнмаççĕ, большевиксем вара ертсе каяççĕ, вĕсем тĕкĕшӳсене чакарса пыма, хĕçпашаллă хирĕçĕве кĕртесшĕн мар тăрăшаççĕ. Анчах та большевиксене нимĕçсемпе пĕрлĕ пулса кавăрланă тесе айăпланă хыççăн, вĕсен вăрттăн йĕркепе ĕçлеме тивет, Ленинăн Петроградран тухса каймалла пулать. Вăхăтлă ертӳлĕх Мари керменĕнчен Зимний кермене куçать, Керенский сĕмĕн хăвачĕ ӳсет. Утă уйăхĕн 9(22)-мĕшĕнче Рабочисен, салтаксен тата çĕр ĕçченĕсен депутачĕсен канашĕн ӖçТăвКомĕпе Пур раççейри çĕр ĕçченĕсен депутачĕсен канашĕн Ӗçтăвкомĕ Вăхăтлă ертӳлĕхе пĕр чарусăр тивĕçлĕх пама килĕшеççĕ. Çĕршыври влаç вăхăтлăха Вăхăтлă ертӳлĕх аллине куçать.
Патшалăхпа çара аркатма чарас шухăш-ĕмĕтпе, Вырăс çарĕн Тĕп çарпуçĕ инфантери генералĕ Л. Г. Корнилов влаçа çирĕплетес тĕллевпе, Керенски çар ĕçлĕхĕн никĕсне силлентерет тесе, тĕплĕ виçеллĕ ĕçсем тума сĕнет. Çак ĕçсене пĕр тăхтамасăр пурнăçа кĕртмелле пулнă, меншĕн тесен фронтри лару-тăру хăрушланса кайнă. Çак виçесене Корнилов хăйĕн, Керенскине 1917 çулхи çурла, 3 тыттарнă çырăвĕнче кăтартнă. Керенский ун чухне хăй çакăнпа килĕшнине пĕлтернĕ, анчах та çак ыйтупах вăрçă министерстви хатĕрлекен çырăва пĕрле сӳтсе явиччен ăна ертӳлĕхе кăтартма Корнилова хушман.
Çурлан 26-мĕшĕнче Патшалăх Думин депутачĕ кнеç В. Н. Львов хăй тĕллĕн премьер-министăра Корнилов генералăн влаçа тĕреклетес тĕрлĕ сĕнĕвĕсене çитерсе парать. Керенский Львов хутшăннă лару-тăрăва хăй енлĕ усă курса халăх умĕнче Аслă çарпуç ятне варалама тытăнать, çапла вăл харпăр (Керенскин) влаçне хӳтĕлесе юлать. Çурла, 26 каçхине ертӳлĕх ларăвĕнче Керенский Аслă çарпуçĕн ĕç-пуçне пăлхавпа танлаштарать.
Çурла, 28 Корнилов генерал, Керенский Аслă çарпуçа хирĕç хатĕрленĕ хĕтĕртĕве — «пур граждан тата вăрçă влаçне ним шутламасăр хăйне пама хыттăн ыйтнитшĕн сутăнчăк тесе айăпланине ăнкартса илсе», пурнăçа кĕртме шутламасть. Керенский ăна Крымов генералăн корпусне Петроград çине кайма чарăнма çурлан 28-мĕшĕнче хушса ыйтнă. Малтан çак корпуса Петрограда Вăхăтлă ертӳлĕхпе Керенский хăй йыхравланă пулнă… ...выступить открыто и, произведя давление на Временное правительство, заставить его: 1. исключить из своего состава тех министров, которые по имеющимся (у него) сведениям были явными предателями Родины;
2. перестроиться так, чтобы стране была гарантирована сильная и твердая власть …çав Керенский хушнипе усă курсах, Петроград çине пырака юланут корпусĕн командирне — Крымов генерала çавăн пеках хушу парать.
Малашнелле Керенский тата Савинков-Авксентьев-Скобелев триумвариачĕ, А. А. Исаевпа Шрейдер ертсе пынă петроград думи тата канашсем хыпаланса Крымов çарĕсене чарас виçе ĕçĕсемпе хăтланаççĕ… Керенский корпус çарпуçне, Крымов генерала, улталаса çартан уйăрать, çав хушăра большевик агитаторĕсем салтаксене хăйсем майлă çавăраççĕ, пăшалĕсене çĕре хуртараççĕ. Крымов генерал, Керенскипе Петроградра тĕл пулса калаçсан, хăйне суя тыттарнине чухласа илсе, тарăхса кайса, Керенскине намăссăралатать, унран тухсан, хăй çине ал хурать (урăх шухăшпа, Крымов генерала персе пăрахнă).
Керенский Корнилов генерала хирĕç тăрса çие тухни «большевисăмăн мал пулăмĕ» пулать, çавна пула çар сапаланма тапратать, халăхра питĕ сулахай партисем çĕкленеççĕ. 1917, юпа уйăхĕнче, хĕçпăшаллă пăтăрмах çĕнтернипе çĕршыври тăрăмлăх большевиксен аллине куçать.
Граждан вăрçин стратегипе тактики
Граждан вăрçинче тачанкăна куçса çӳреме те, çапăçура та усă курма пултарнă. Тачанкăсене махносем çав тери майлă ĕçе кĕртнĕ. Махно тачанкисене çапăçура çеç мар, пехотăна куçарнă чух та уса курнă. .........
.......... Граждан вăрçинче татăксăр йĕрлĕ фронтсем пулман, çавăнпа бронепуйăссемпе анлă уса курнă, çарсене, хĕçпăшала, çăкăра хăвăрт куçарма килнипе чукун çулсемшĕн питĕ хаяр çапăçусем пынă.
Бронепуйăссен пайĕ РÇХÇ патша çарĕнчен юлнă пулнă, çав хушăрах çĕнĕрен те ăсталаса пуçтарнă. Унсăр пуçне, 1919 çулчченех тĕплĕн тумасăрах бронепуйăссене ăçтан тупнă çав материалсене ĕçе кĕртсе пассажир ахаль вакунĕсенчен, чертёжсемсĕрех туса пынă; çакăн пек «бронепуйăса» талăк хушшинче туса лартма май пулнă.
Пĕтĕмĕшле хыпарсем
1921 çул тĕлне Раççей ишĕлчĕк тапхăра кĕрсе ӳкнĕ теме т е пулать. Малтанхи Раççей империнчен Польшăн, Финляндин, Латвин, Эстонин, Литван, Анăç Украинăн, Белорусин, Кар облаçĕн (Армени) тата Бессарабин çĕрĕсем тухса юлаççĕ. Ăстçăсен шутлавĕпе, юлнă территорисенчи халăх йышĕ аран 135 миллиона çитме пултарнă. Çак территорисенчи çухатусем (вăрçă, эпидеми, эмиграции), 1914 çултанхипе танлаштарсан, 25 миллион çынран сахал мар тухать.
Вăрçă ĕçĕсен вăхăтĕнче уйрăмах Донбасс, Баку нефть районĕ, Урал тата Çĕпĕр çĕрĕсем суранланнă, чылай шахтăпа минирал тăпри вырăнĕ арканнă. Çунакан япала, чĕр тавар çитменнипе заводсем ĕçлеме чарăннă. Ӗçлекенсем хуларан яла тухса кайнă. Пĕтĕмлĕ, промăçлăх шайĕ 5 хут ӳкнĕ. Хатĕр-хĕтĕрне тахçантапах улăштарман, çĕнетмен. Металла Пётр I чухнехи калăп шăратса кăларнă.
Ял хуçалăх тупăшĕ 40 % çити чакать. Империн пурĕ тенĕ пекех интеллигенцине йăлт пĕтернĕ. Сывă юлнисем хăраса хăвăрттăн çĕршывран тухса тараççĕ.
Граждан вăрçин тапхăрĕнче чир-амак, террор тата çапăçусенче (тĕрлĕ хыпарпа) 8 — 13 млн çын пĕтнĕк, çав шутра 1 млн яхăн Хĕрлĕ Çар çыннисем. Çĕршывран эмиграцие 2 млн таран çын кайнă. Пĕрремĕш Тĕнче вăрçипе граждан вăрçи вĕçленсен çапкаланчăк ача шучĕ çав тери ӳссе кайнă. Пĕр хыпарпа 1921 çулта Раççейре 4,5 млн, урăххисемпе — 1922 çулта 7 млн килсĕр ача-пăча шутланнă.
Вăрçă халăх хуçалăхне 50 млрд ылтăн тенкĕлĕх шырлăх кӳнĕ, промăç ĕç-пуçĕ 1913 4 çулхипе танлаштарсан — 4 - 20 % ӳкнĕ.
Мунча
Мунча (balneum е βαλανέιον) — кĕлеткене пĕр харăсах вĕри шывпа тата сывлăшпа (чăваш тата Рим мунчи) е хӳрӳ пăспа (турккă, вырăс тата финн мунчи) ятарласа тунă пӳлĕм. Çак ăнлава çын мунчара тăвакан е унпа çыхăннă мĕнпур ĕç-пуç комплексне кĕртеççĕ.
Үгэс буолбут нуучча өйдөбүлүгэр баанньык киһи сылаас (итии) мытиеҕа (паарнай баанньык техническэй форматыгар) уу уонна итии салгын дьайыытын кытары (турецкай уонна Римскэй баанньыктарга) эбэтэр паараҕа (нууччалар паровой уонна финскэй баанньыктарга) тэриллиэхтээх дьиэ. Сотору кэминэн бүтүн Россиятааҕы баанньык өйдөбүлүгэр бүтүн комплекс (сороҕор эмтиир- сэрэтэр, реабилитационнай-чөлүгэр түһэрэр, аралдьытар, культурнай (ритуальнай) уонна досуговай сыалларга итии уунан быһаччы ситимнээх) киллэриллэр.
Кунçул
Кашни халăхăн[ан тĕлĕнтер!!!] мунча тăвас тата мунча кĕрес йăлан йĕрки пур.
Кашни халăхăн мунча тĕсĕсем
Кашни халăхăн[чăнах-и?] мунча тăвас тата мунча кĕрес йăлан йĕрки пур.
Чăваш мунчи
Чăваш мунчи — чăвашсен çăвăнмалли вырăн, çурт. Вĕсене шуррисемпе хурисене пайлаççĕ[чăнах-и?].
Вырăс мунчи
Йăла йĕркипе вырăс (ял) мунчине икĕ тĕслĕ тăваççĕ[чăнах-и?]:
870-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Ватă славян чĕлхи
Ватă славя́н чĕлхи — авалхи паллă славян литература чĕлхи. Авалхи палăкĕсене X ĕмĕрте, ытларах — XI ĕмĕрте, тупнă.
Ватă славян чĕлхин азбукисем
Ватă славян чĕлхин çырăвĕнче глаголицăпа тата кириллицăпа усă кураççĕ.
Вуламалли
* Категори:Турă кĕллин чĕлхисем
Алманчă вăтам шкулĕ
Алманчă вăтам шкулĕ, — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Алманчă ялĕнче вырнаçнă вăтам шкул. Шкула Красномайск, Ксыл-Чишма, Çĕнĕ Чаткас (аслă классене) ачисем вĕренме çӳреççĕ. Шкултан 5 ăсчах, 3 спорт мастерĕ вĕренсе тухнă. 27 çын тава тивĕçлĕ ĕçчен ятне тивĕçнĕ.
Уй урлă ялсенче пурăнан ачасене шкула автобуспа илсе килеççĕ.
Истори
Шкула 1889 çулта уçнă. Пăва уесĕн земство журналĕнче вара урăхларах вăхăта - 1886 çул патнелле - кăтартнă. Шкула уçма Яковлев И.Я. пулăшнă 1922 çулта пуçламăш шкулне уçнă. Çĕнĕрен уçăлнă хута вĕренмелли шкулăн пĕрремĕш вĕрентекенĕ Терентий Мартынов пулнă.
1954 çултанпа вăтам шкул.
Шкулăн хальхи çуртне 1975 çулта хута кĕртнĕ. 2009-мĕш çулхи ака уйăхĕн 18-мĕшĕнче тăвăлпа шкул тăррине йăтса кайнă. 2015-мĕш çултан Алманчăри пĕтĕмĕшле тĕп пĕлӳ паракан шкул.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн шкулĕсем Категори:Чăваш Ен шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Шкулсем
Малти Чăрăшкасси (Тăвай районĕ)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Малти Чăрăшкас (пĕлтерĕшĕсем) статьяра вулăр.
Малти Чăрăшкасси, — Чăваш Республикин Тăвай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Ливан
мини|Ливан Ливан (لبنان) — Вăтаçĕр тинĕсĕ хĕрринче вырнаçнă патшалăх. Сирипе тата Израильпе юнашар вырнаçнă.
Ливан 5 мухафаз çине пайланать.
Категори:Ливан Категори:Ази патшалăхĕсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Ыйтуллă пуплерĕш
Ыйтуллă предложени, — калаканни мĕн çинчен те пулин хурав илес тĕллевпе усă куракан предложени. Ыйтуллă предложенипе ыйтусăр предложени тĕллев енчен пĕр-пĕрне хирĕçле икĕ пысăк ушкăн тăваççĕ. Ыйтуллă предложенисем ыйтусăррисенчен ыйтăва палăртмалли мелсем пуррипе уйрăлса тăраççĕ.
Чăваш чĕлхи ыйтăва ятарлă ыйту сăмахĕсемпе, татăксемпе тата хăйне майлă интонаципе палăртать. Ыйту сăмахĕсем шутне кам, мĕн, ăçта, мĕнле, епле, хăçан, мĕншĕн, миçе, мĕн-ма, ма йышши сăмахсем кĕреççĕ. Вĕсем ытларах чухне сказуемăй умĕн унпа юнашар тăраççĕ. Ыйту сăмахĕ сказуемăйран инçетре тăнине те курма пулать. Ыйту сăмахĕ час-часах сказуемăй пулать.
Ыйту татăкĕсем шутне -ши, -и, -им, -шим, -а(-э), нивушлĕ сăмахсем кĕреççĕ. Вĕсенчен -и татăк кăна тап-таса ыйтăва пĕлтерет. Ыттисем ыйтупа пĕрле тĕрлĕ модальлĕхе кăтартаççĕ. Ку татăксенчен -ши татăкпа предложенире ыйту сăмахĕ пулсан та, пулмасан та усă кураççĕ. -А(-э) татăк ыйту сăмахĕ пур чухне кăна тĕл пулать. Ытти татăксем ыйту сăмахĕ çук чухне кăна пулаççĕ. Татăк ыйтăвне вăйлатма, хăш чухне лексика пĕлтерĕшне çухатма пуçланă мĕн, мĕнле йышши сăмахсем хушса калаççĕ. Нивушлĕ татăк усă курас енчен вырăс чĕлхинчи майлă. Çак татăксăр пуçне ыттисем пурте сказуемăй çумĕнче тăраççĕ. Ыйту татăкĕ сказуемăй пур çинчех унран уйрăлса каять пулсан — тăван чĕлхе норми вырăс чĕлхи витĕмĕпе пăсăлни çинчен калаçмалла.
Ыйтуллă предложенисем, ыйтусăррисем пекех, тĕрлĕ модальлĕхе кăтартма пултараççĕ. Сказуемăй çуклă формăра чухне ĕç тума сунни сăпайлăн курăнать. Хушу наклоненийĕнчи глаголăн ыйту татăкне пула ĕç тума сăпайлăн хистенине пĕлтерет. Мар татăклă ыйтуллă предложени çирĕплетсе калама май парать. Ыйтăва интонаципе сайра хутра кăна палăртаççĕ. Кун пек предложенисем пулма пултаракан темиçе хуравран пĕрне çирĕплетессине пĕлтереççĕ е малтанхи ыйтăва конкретлăрах хуравлама е унăн мĕнле те пулин аспектне уçăмлатма хистеççĕ.
Ятарлă мелсемпе усă курмасăрах çырура ыйту палли лартнипе предложени ыйтуллă пулаймасть.
Литература
Категори:Грамматика
Çĕнĕ Надыр
Çĕнĕ Надыр — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 135 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452272, ОКАТО кочĕ — 80230812006.
Раççей Федерацин Прокуратури
thumb|200px|right|[[Раççей покуратурин эмблеми. 2008 çулхи юпан 17-мĕшĕнче çирĕплетнĕ]]
Çĕнĕ Надыр
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Раççей Федерацин Прокуратури
Прокуратура ĕçлевĕн урăх тĕлĕсем:
Прокурорсем çаплах судсен ĕçне хутшăнаççĕ, саккуна пăсакан суд йышăнăвĕсене хирĕçлеççĕ, право тăвакан ĕç-пуçа, патшалăх влаç ĕпе вырăнти хăй тытăмлăх органĕсен ларăвĕсене хутшăнаççĕ, заявленисене, жалобăсене тата урăх ыйтусене пăхса тухаççĕ.
Прокуратура системи
... Раççей Федераци прокуратурин системине кĕреççĕ:
Класс чинĕсем
Класс чинĕсем — хĕсметри пайăр разрядсем, нумай енĕпе çăр хисепĕсем пекех прокуратура ĕçченĕсене 2202-1 №-лĕ ФС 41 статьипе килĕшӳллĕ тивĕçтереççĕ. Вĕсене ĕç вырăнĕпе ĕç стажне шута илсе хĕсметпе профессири ӳсĕме палăртсапараççĕ. РФ прокуратуринче çакăн пек класс чинĕсем, ӳссе пынă май:
Каçăсем
Категори:Раççей Федерацин Прокуратури
Раççей Федерацин автономи облаçĕ
Раççей Федерацийĕ 83 субъектран тытăнса тăрать, весенчен пĕри автономи облаçĕ: Еврей автономи облаçĕ Ӳкерчĕк:Autonomous oblast of Russia.png
Раççей конституцин 66-мĕш статьин 3-мĕш пайĕпе килĕшӳллĕ автономи облаçĕн саккун тăвакан тата ĕçтăвакан органĕсем сĕнсе панипе автономи облаç пирки федераци саккуне йышăнма пулать. Анчах та халĕ те çак саккуна çирĕплетмен.
Кун-çулĕ
1986 çулта СССР йышĕнче сакăр автономи облаçĕ тăнă.
Категори:Раççейĕн автономи облаçĕсем
Суя хĕрлĕ шатра
Суя хĕрлĕ шатра (е сасартăк экзантема, е улттăмĕш чир) — вируспа ерекен йывăр ача чирĕ.
Эпидемиологи
Чирлеттерекенĕ — классификацилемен 6-мĕш тĕслĕ этем герпес вирусĕ. Пĕлтерни меслечĕ паллă мар. Ку чирпе 30 % ача тивет. Чирлени хĕрӳ тапхăрĕ — çуркунне-кĕркунне; инкубаци вăхăчĕ — 5-15 кун.
Симптомсем
Вĕри температура. Сив чир. Температура стабилизацийĕ кайран — хĕрлĕ мин-шатра.
Сиплев
Кирлĕ мар.
Чир пыни, прогноз
Чир пыни йывăр, анчах паха. Прогноз — йывăрланусăр сывални, кайран — яланхи иммунитет.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Ача чир-чĕрĕ
880-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Пакăш
Пакаш (Токташево) — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
М7 Мускав-Ĕпхӳ çул хĕрринче вырнаçнă. Шупашкара çитмешкĕн 88 км, райцентра — 8 км, ч.ç. станцине — 21 км.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕнчи пурăнан вырăнсем
890-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Михайловка (Ĕпхӳ районĕ)
Михайловка  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 3605 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450511, ОКАТО кочĕ — 80252840001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Симонова Евгения Павловна
Евге́ния Па́вловна Си́монова (1.6.1955, Ленинград, ССРП çур.) — совет тата раççей театрпа кино актриси, РФ халăх артисчĕ (1995). ССРП патшалăх премин (1984) лауреачĕ.
Биографи
1955 çулхи çĕртмен 1-мĕшĕнче Ленинградра çуралнă. Гнесинсем ячĕллĕ мусăк шкулĕнче вĕренсе тухнă.
1976 çулта Евгения Б. В. Щукин ячĕллĕ АТУ вĕренсе тухсан Мускаври Владимир Маяковский ячĕллĕ академи театрĕн труппине чĕннĕ, халĕ те унтах тăрăшать.
Каçăсем
Категори:Борис Щукин ячĕллĕ театр институтĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Пайăр çынсем:Мускаври Вл. Маяковский ячĕллĕ академи театрĕ Категори:Пайăр çынсем:Театр Современник
900-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Ливан ялавĕ
Ливан ялавне 1943 çулхи раштавăн 7-мĕшĕнче йышăннă.
Ялавăн икĕ хĕрлĕ пайĕ шурă пайран çӳлте тата аялта вырнаçнă. Хĕрлĕ пайĕсем шурă пайăн çурри пулмалла. Ялав сарлакăшĕ вара 1:2:1 пайлă пайланать. Симĕс кедр йывăççи хĕрлĕ пайĕсемпе иккĕшĕмпе те çыпçăнать. Кедра ӳкернĕ чухне тĕппипех симĕс тĕспе сăрламалла.
Ялав çинчи хĕрлĕ тĕсĕ Ливана ирĕке кăлармашкăн юхнă юна пĕлтереççĕ. Шурă тĕсĕ мирпа Ливан тăвĕсенчи юра пĕлтерет. Симĕс кедр вилĕмсĕрлĕхе кăтартать.
Категори:Ливан
Алманчă культура çурчĕ
1993 çултанпа культура çуртне Никитин Сергей Петрович ертсе пырать.
Мунча (пĕлтерĕшсем)
Мунча:
Алманчă культура çурчĕ
Истори
1972 çулта уçăлнă. 1976 çулта çуртне кирпĕчрен купаласа хута янă.
Мунча (пĕлтерĕшсем)
Çавăн пекех
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Алманчă культура çурчĕ
Фольклор ушкăнĕсем
1986 çулта «Нухтар» ятлă фольклор ушкăнĕ никĕсленнĕ. Вăл республикăри ӳнер пултарулăх ушкăнĕсен куравне хутшăннă. Ансамбле Дружинин Аркадий Андреевич ертсе пырать. Ушкăн çавăн пекех Шупашкарта, Канаш тата ытти районсенче хăйĕн пултарулахне кăтартнă.
2004 çулта культура çурчĕн хор ушкăнĕ халăх ятне тивĕçнĕ.
Ĕçченĕсем
Культура çурчĕн малтанхи çӳлĕсенче ĕçленкенсем:
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн культура керменĕсем
Ахаль якăлпай
thumb|200px|Якăлпай thumb|200px|Якăлпай ареалĕ сарри- йăва çавăрнă вăхăтра, симĕсси - çулталăкĕпе thumb|200px|Якăлпай тӳрлетни thumb|200px|Якăлпай ами
Якăлпай (лат. Falco tinnunculus) - кăвакарчăнтан кăшт пĕчĕкрех кайăк. Çăмартисем (3-4) сарă, хĕрлĕрех хăмăр пăнчăллă. Йăвари чĕпписене тытса килнĕ вĕçен кайăка тĕкĕсенчен тасатса, вакласа çитереççĕ. Якăлпайсен тĕп апачĕ - пĕчĕк вĕçен кайăксем: тăрисем, шĕпшĕлсем, çерçисем. Вĕсене тытма якăлпайсем иккĕн çӳреççĕ. Пĕри çĕр çумĕпе вĕçсе пырса кайăксене хӳтлĕхрен хăвласа кăларать, тепри вĕсене сывлăшра çапса ӳкерет. Аялта вĕçсе çӳрекен якăлпай çапса ӳкернĕ кайăка ярса илет. Ака уйăхĕнче вĕçсе килеççĕ. Авăн уйăхĕнче вĕçсе каяççĕ. Пирĕн тăрăхра республикăн çурçĕр енчи вăрманĕсенче тĕл пулаççĕ. Вĕсен хисепĕ Чăвашра яланах пĕчĕк пулнă, мĕншĕн тесен ку кайăксен пысăк пайĕ пирĕнтен çурçĕртерех çу каçать. thumb|left|Якăлпай сывлăшра left|thumb|Якăлпай çăмарти
910-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Ахаль якăлпай
Каçăсем
Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:Кăйкăрсем
Пишенкасси
Пишенкасси — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
М7 Мускав-Ĕпхӳ çул хĕрринче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Сауна (пĕлтерĕшсем)
Са́уна:
Камышевка (Алтата юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Асбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Кĕçĕн тата Мăн Узень юханшывсен бассейнĕсем (бассейнсен Раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Волгоград облаçĕн юханшывĕсем
Тырны-Ауз-Су
Тырны-Ауз-Су — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Камык-Су юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 4,7999999999999998 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Анат Каçпи бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Камык-Су юпписем
Анаткас Тушкил
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 562 çын, çав шутра 287 арçын, 275 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Кĕçĕн Какшан (юханшыв)
thumb|250px|right|Йошкар-Ола thumb|250px|right| Кĕçĕн Какшан, — Атăла сылтăм енчен юхса кĕрекен юханшыв. Пĕтĕмĕшле тăршĕ 194 çухрăм, бассейн лаптăкĕ — 5 160 км2. Ытларах енĕпе юр ирĕлнĕ шывсемпе тăранать. Чӳк уйăхĕнче шăнса ларать, пăр ака уйăхĕнче каять. Вăтам шыв юхăвĕ 30 м3/сек патнелле.
Кĕçĕн Яр-Вож
Кĕçĕн Яр-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Яр-Вож юханшывăн сулахай çыранĕпе, 5 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Кĕçĕн Какшан (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Йошкар-Ола Категори:Мари Эл юханшывĕсем
Кĕçĕн Яр-Вож
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Галиси Википедийĕ
Галиси Википедийĕ (Wikipedia en galego) — Википедин галиси чĕлхиллĕ уйрăмĕ. Галиси уйрăмĕн ячĕ - Галипеди.
Кун-çулĕ
2009 çӳлхи утă, 23 галиси уйрăмĕнче статья йышĕ 50 000 иртнĕ, çак уйрăм Википедире 41-мĕш вырăн йышăнать.
Çак уйрăмра географи объекчĕсен пĕлтерĕшĕсене галиси чĕлхипе те, вырăнти пуплевпе те çырнă.
Каçăсем
Википеди Галиси
Шаланкă
thumb|250px|Шаланкă thumb|250px|Шаланкă ареалĕ thumb|250px|Шаланкă вĕçет, Девон, [[Англи]] Шаланкă - куракран пысăкрах кайăк. Вăрманта йăва çавăрать, уй-хирте апат шырать. 60-70 метр çӳлте вĕçет. Çăмартисем (2-3) симĕсрех шурă тĕслĕ, хăмăр пăнчăсемпе витĕннĕ. Пусра чухне аçи ами валли апат йăтать, мăшăрĕ çинĕ чух кĕске вăхăта ун вырăнне ларать. Кайран апата чĕпписене килсе пăрахса параççĕ, лешсем пĕр-пĕринпе çапăçса çиеççĕ: чи вăйли кăна юлать, ыттисем вилеççĕ. Акара килет, авăнра вĕçсе каять. Шаланкă пирĕн тăрăхра анлă сарăлнă, шăшисем ытларах ĕрченĕ çулсенче вĕсен йышĕ палăрмаллах ӳсет.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чăн шаланкăсем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
920-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Стерлинг Фунчĕ
Стерлинг Фунчĕ 100 пенсран тăрать. Символ — £ ( Libra — либра фунтпа пĕр тан). ISO 4217 кочĕ — GBP ( Great Britain Pound), хăшпĕр чухне авалхи кĕскетнине усăă кураçĕ — UKL (United Kingdom Libra). Хальхи вăхăтра 5, 10, 20, 50 фунт хут укçа; 1, 2, 5, 10, 20, 50 пенс, 1 тата 2 фунт тимĕр укçа çӳрет. 25 пенс тата 5 фунт сайра тĕл пулаççĕ.
Кăсăкла фактсем
1971 çулччен укçасем çакăн пек хутшăнура пулнă:
1971 çулхи нарăс уйăхăнчен фунта вуннăллă шута куçарнă. Вак укçа çинче 1982-мĕш çуллчен «New pence (penny)» тесе пичетленĕ.