cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Середняя (Хвойка юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
1540
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чугуна
Чугуна — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Атла юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Кузьминовка (Федоровка районĕ)
Кузьминовка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 523 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453294, ОКАТО кочĕ — 80254860004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Нарăс (уяв)
Нарăс ( — «çĕнĕ кун»), çаплах Тĕнчери Нарăс кунĕ (пуш, 21) — астрономи хĕвел календарĕпе иран халăхĕсен, тĕрĕк халăхĕсен тата  Евразин хăш халăхĕсен çĕнĕ çул уявĕ.
Каçăсем
Категори:Уявсем Категори:Сăртăш уявĕсем Категори:Иран уявĕсем Категори:Азербайджан уявĕсем Категори:Казахстан уявĕсем Категори:Кăркăстан уявĕсем Категори:Узбекистан уявĕсем Категори:Таджикистан уявĕсем Категори:Пушăн 21-мĕшĕнчи уявсем Категори:Пушăн 22-мĕшĕнчи уявсем Категори:Çĕнĕ çул, патшалăхсемпе Категори:Тутарсен уявĕсем Категори:Курдсен уявĕсем Категори:Бахай тĕнĕ
Тăпрас (фортификаци)
Тăпрас — уйрăммăн илсен, тăпра хăпартса-купаласа тунă   фортификаци хапавĕ. Ытти пĕлтерĕшсемпе урăх статьясенче паллашма пулать.
Каçăсем
Категори:Археологи объекчĕсем Категори:Археологи объекчĕсем, тĕспе Категори:Гидротехника Категори:Тăпрассем Категори:Инженери чăрмавĕсем Категори:Тахçанхиченхи çĕр çурт-йĕрĕсем
Бьорк
thumb|300px|right|Björk Guðmundsdóttir Бьорк (тулли ячĕ: Björk Guðmundsdóttir (/'pjœr̥k 'kvʏðmʏnstoʊhtɪr/), — Исланди юрăçи, кĕвĕçи, кино артистки. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 21-мĕшĕнче Исландири Рейкьявик хулинче çуралнă. Сăмах май, Бьорк ячĕ исланд чĕлхинче хурăн йывăçа пĕлтерет.
Пуçламăшĕ
Ача чухне классика музыкине флейтăпа, фортепианăпа выляма вĕреннĕ. 11 çулта хăйĕн пĕрремĕш Björk ятлă альбома кăларнă. Юрăçă ача юррисене, исланд чĕлхи çине куçарнă Стиви Вондерпа «Битлз» ушкăнĕн композицийĕсене унта вырнаçтарнă пулнă.
14 çула çитсен Бьорк Spit and Snot панк-ушкăна йĕркеленĕ, унта параппан каланă.
Химилле элемент
Химилле элеме́нт — атомсен уйрăм палăрăмпа (атомсен нуклонсарĕсен электро капламĕ тĕлĕшпе) палăрса тăракан  йышĕ-пĕрлĕхĕ , Çапла вара,  химилле элементăн ăнлантарăвĕ ăна  пĕр пек капламлă атомсен йышĕ пек кăтартать.
Бьорк
Пуçламăшĕ
1988 çулта вăл The Sugarcubes ушкăн шутĕнче тĕнче шайĕнче палăрать.
Химилле элемент
Хими элеменчĕсем — атомĕ миçе-тĕр протонпа нейтронран тăракан тĕрлĕ элементсем, ансат тата кăткăс япаласен тытăмлă пайĕсем. Кашни элемент пĕр пек зарядлă атомсенчен тăрать. Элеменчĕсем протонĕпе кăна улăшăнса тăраççĕ, изотопĕсем нейтронĕпе.
Бьорк
Соло карьери
thumb|300px|Björk Guðmundsdóttir 1990 çулта унăн «Gling-Gló» ятлă альбом тухнă. Debut альбом тухнă хыççăн çеç ун ăсталăхне пысăка хурса хакланă, халăх лайăх йышăннă.
Химилле элемент
Паллă хими элеменчĕсем
2006 çул валли пурĕ 117 хими элементне тупса палартнă (1-116 тата 118 номĕрлисем). Вĕсенчен 92-шне çутçанталăкра тупма пулать, ыттисене ядерлă реакцисенче тупса палăртнă. 1-112-мĕш элементсен ячĕсен çирĕпленнĕ, ыттисен ячĕсене халлĕхе вăхăтлăха çеç панă.
Асăрхавсем
Категори:Хими элеменчĕсем
1541
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бьорк
Соло карьери
Панк рока пăрахнă хыççăн вăл хăй стильне тупнă. Музыки эксперименталлăхĕпе палăрма пуçланă. ....
Кил-йышĕ
Унăн икĕ ача пур: Исодора (Ísadóra, 2002 çулта çуралнă) хĕрачи тата Синдри (Sindri Þórsson, 1986 çулта çуралнă, ашшĕ — Тор Элдон) ывăлĕ.
Каçăсем
Категори:Ирланди юрăçисем
Релком
Релком (çаплах РЕЛКОМ, акăлч. Relcom, RELCOM, Reliable Communications — «шанчăклă коммуникацисем») — пĕрремĕш совет тата раççей компьютер эрешĕ, ăна тунипе Совет Союзĕнче Тетел çуралать, кайран Рунет никĕсленет
Кун-çулĕ
Ӗçлеме 1990 çулхи çулла Мускаври Атом энергин И. В. Курчатов ячĕллĕ институтра, аналоглă телефон модемĕсем витĕр (электронлă почтăн UUCP протоколĕпе) Мускаври, Ленинградри тата Çĕн Çĕпĕрти ăслăлăх институчĕсемпе центрĕсенчи компьютерсене çыхăнтарнă. Программистсен «Демос» (кĕçех вăл пĕрремĕш раççей тетел-провайдерĕ пулса тăрать) кооперативĕпе пĕрле ĕçленĕ.
1992 çулхи çĕртме, 1 «Релком» акционерсен этем пĕрлĕхне никĕсленĕ, унăн бенифициарĕсем: РĂЦ «Курчатов институчĕ», «РТСБ», «Ринако», «Технобанк» тата ытти йĕркелӳсем. А. А. Солдатов АО «Релком» президенчĕ пулса тăрать. Директорсен канашĕпе Правленине ăслăх, информатика, бизнес ăстаçисем кĕнĕ.
Халĕ «Релком» провайдер евĕр ĕçлет, тетеле коммерцилле кĕме пулăшать.
Каçăсем
Категори:Рунет Категори:Тетел-провайдерсем
Авăн, 3
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ханды-Йоль
Ханды-Йоль (Хандыёль) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 288 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Пулă
Пулă (лат. Pisces) — шыв çурăм шăммиллисен класс çийĕ. Пулăсем пайра пăхăр.
Каçăсем
Категори:Пулăсем Категори:Парафилети ушкăнĕсем
1542
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Окциденталь
Окциденталь, е Оксиденталь (Occidental — «анăç чĕлхи», тепĕр ячĕ: Interlingue) — тĕнчери шутласа кăларнă чĕлхе.
1922 çулта Эдгар де Ваалем (Эстони) сĕннипе йышăннă. Чĕлхене Анăç Европăн темиçе чĕлхен лексикипе никĕсленĕ.
Категори:Шутласа кăларнă чĕлхесем
Вăрманкас Кĕçтемĕр
Вăрманкас Кĕçтемер, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Галкин Кузьма Иванович
Галкин Кузьма Иванович Галкін Кузьма Іванович — (25.10.1924-24.10.1942), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 08. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Черновцы облаçĕн Хотин хулинчи вăрттăн организацин ертӳçи, Украинăри коммунистсен вăрртăн ĕçне хастар хутшăнаканĕ,.
Филиппин тинĕсĕ
Филиппин тинĕсĕ (Philippine Sea) — Лăпкă океанăн чи пысăк утрав хушшинчи тинĕс, йĕр-тавра Яппун утравĕсем, Тайвань, Филиппин архипелагĕ анăçра, шывай ту хырçисем, Идзу, Огасавара (Бонин), Кадзан (Волкано) тата Мари утравĕсем тухăçра, Яп тата Палау — кăнтăр-тухăçра. Лаптăкĕ — 5726 пин çм².
Вăтам тарăнăшĕ 4108 м, чи тарăнни — 10265 м (Филиппин валакĕнче). Çурçĕр Пассатпа Куросио юхăмĕсем иртеççĕ.
Шыв çийĕн температури: 15—28 °С (çурçĕрте) — 27—29 °С (кăнтăрта). Тăварлăхĕ 34,3 — 35,1 ‰ ‰ çурçĕртен кăнтăралла. Филиппинпа Анăç-Мариан котловинисем кĕреççĕ, вĕсем Кюсюпа Палау хушшинчи шывай ту хырçипе уйрăлаççĕ.
Пулă тата кит нумай тытаççĕ.
Паллă портсем: Нагоя, Иокогама (Япони), Апра (Гуам утравĕ.).
Бейсик инглиш
Бейсик-инглиш (Basic English) — тĕнчери шутласа кăларнă чĕлхе. Хăй ăшĕ-çийĕпе ансат (çăмăллатнă) акăлчан чĕлхи шутланать. Тĕп уйрăмлăхĕ (чăн акăлчан чĕлхинчен — чылай кĕскетнĕ сăмахсарĕ (1000 сахал сăмах). Акăлчан грамматики бейсик-инглишра тĕп чĕлхири пекех.
Хăш-пĕр енĕсемпе çăмăллатнă акăлчан чĕлхипе (Simple English) çав тери çывăх. Simple English чĕлхипе уйрăм википеди аталанать.
Каçăсем
Категори:Шутласа кăларнă чĕлхесем Категори:Акăлчан чĕлхи
Кучаш
Кучаш — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 304  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452864, ОКАТО кочĕ — 80233846006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Тăправ (пайталлă тупнăлăх)
Тăправ — уйрăммăн илсен,  пайталлă тупнăлăхсен пĕр тĕсĕ, экономика енчен усă курма  çителĕклĕ концентрациллĕ  пайталлă компонентсемлĕ (минералсем, металсем, органикăлла япалалăхсем)  çутçанталăкри минералла майлашăнав. Чăннипе каласан, сăмахсарсенче ăна «тăпра» теççĕ (калăпăр, тимĕр тăпри). Тăправ тени — тĕллĕхлĕрех калама тăрăшни пулать.
Каçăсем
Категори:Тăпра Категори:Тăправ Категори:Пайталлă тупнăлăхсем Категори:Геологи
Рационаллă хисеп
Формаллĕ палăртавсем
Рационаллă хисепсене формаллĕн эквивалентлăх класĕсен нумайлахĕ тесе кăтартаççĕ  эквивалентлăх майлăлăхĕпе, енчен. Çакăн чухне хушмалли тата хутламалли операцисене çапла палăртаççĕ: Пайланаканĕ пайлаканĕнчен пĕчĕк е унпа тан вака тĕрĕслĕ вак теççĕ. Тĕслĕхрен, 3/5, 7/8, 1/2 ваксем — тĕрĕслĕ ваксем, 8/3, 9/5 — тĕрĕс мар ваксем. Кирек епле пурлăх хисепне те 1-пе тан пайлаканĕллĕ ахаль вак пек кăтартма пулать. Пурлăх тата тĕрĕс ваклă хисепе (тĕслĕхрен, 2 3/7) хутăшлă теççĕ.
Каçăсем
Категори:Хисепсем Категори:Алгебрăри хисепсем Категори:Ваксем
Тимяшево
Тимяшево — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 86 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452092, ОКАТО кочĕ — 80244825004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Маганевка
Маганевка — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 30 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453294, ОКАТО кочĕ — 80254860005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Вăрманкас Ямаш
Вăрманкас Ямас, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
1543
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чуйка (Клык юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Кируна
Кируна (Kiruna, Giron, Kiiruna), — çурçĕр Швецири хула.
Каçăсем
Категори:Швеци хулисем
УЕФА
УЕФА ФИФА йышне кĕрекен улттă континентри конфедерацирен пĕрри шутланать, сăмах май УЕФА вĕсенчен сумлăраххи те пуянраххи. Чылайрахăш тĕнчери чаплă футболистсем Европăра, Англи, Итали, Испани тата Германи, шалу укçи хулăм пулнипе выляççĕ. Çаплах УЕФА шутне тĕнчери вăйлă командăсем кĕнипе çак конфедераци пайташĕсем тĕнче чемпионатĕсене йышлăн хутшăнаççĕ: сăмахран тĕнчери 2006 çулхи футбол чемпионатĕнче 32 командăран УЕФА шутĕнчен 14-ĕ тупăшнă.
Франци, Итали тата Бельги футбол федерацийĕсем пуçланă консультацисене ирттернĕ хыççăн УЕФА 1954 çулхи çĕртмен 15-мĕшĕнче Базельре (Швейцари) УЕФА никĕсленĕ. Малтанах УЕФА йышне 25 патшалăх кĕнĕ, халĕ çак хисеп 53-е çитнĕ. УЕФА штаб-хваттерĕ Парисре 1959 çулчен вырнаçнă, çак çулта вăл Берна куçать. 1995 çултанпа вăл швейцар Ньонĕнче ĕçлет. УЕФА пĕрремĕш тĕп секретарĕ вырăнĕнче Анри Делоне, президенчĕ вырăнĕнче — Эббе Шварц ĕçленĕ.
Наци ассоциацисен интересĕсене хӳтĕлесе УЕФА тăтăшах Еврокомиссипе хирĕçнĕ. 1990-мĕш çулсенче телетрансляци прави  тата уйрăмах тĕнчери трансферсем пирки (Босман йĕркелехĕ) тавлашнă.
УЕФ нацийӗсен лиги - Европӑри пӗрлештернӗ Европа хушшинче иртекен пӗтӗм тӗнчери футбол турнирӗ. Пӗрремӗш хут 2018 ҫулта тӗнче чемпионатне вӗҫлеме тивӗҫлӗ срокра палӑртнӑ. Турнирта класра ӳсмелли тата чакмалли принципсем ӗҫлеҫҫӗ. Турнир ирттермелли уйрӑмлӑх-2 ҫулта пӗрре, ҫӗнтерекене тупса палӑртасси-паллӑ мар ҫулсемпе. УЕФ заявленийӗпе килӗшӳллӗн матч турнира 2014 ҫул тӗлне пӗтӗм тӗнчери юлташла матчсенчен чылайӑшӗ ирттерекен срокра ирттерӗҫ, турнир ҫав матчсене улӑштарӗ тесе шутлаҫҫӗ. Турнир Европа чемпионачӗсемпе тӗнче чемпионачӗсем патне суйлав циклӗсемпе ҫыхӑннӑ, ҫак ӑмӑртусен финал стадине наци сборнӑйӗсен ретне тухма хушма май панӑ.
Авăн, 5
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1544
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Даниловка (Хура Холуница юппи)
Даниловка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кара Холуница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Кĕçĕн Запорная
Кĕçĕн Запорная — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Даниловка (Хура Холуница юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кĕçĕн Запорная
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
1545
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вĕрмер
Вĕрмер, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Янтă тупра
Янтă тупра, çавăн пекех Пайталлă тупнăлăх (нумайлă хисепре пайталлă тупнăлăхсем — Çĕр хуппинче вырнаçнă тата экономикăра эффективлăн усă курма май пур  минералла тата органикăлла майлашăнавсем.
Каçăсем
Категори:Геологи Категори:Çĕр Категори:Тупра Категори:Янтă тупра
Итĕлменсем
Итĕлменсем, — Камчатка çурутравĕ çинче пурăнакан халăхсенчен пĕри. Итĕлмен чĕлхи çинче калаçаççĕ. Коряк автономлă округĕн Тигиль районĕнче 1179 çын, Магадан облаçĕнче 509 çын пурăнаççĕ.
Итĕлмен ушкăнĕсем
XVIII-XIX ĕмĕр пуçламăшĕсенче итĕлменсене темиçе ушкăна уйăрма май пулнă. Вĕсен кашнин хăйĕн культури, хăйсен уйрăм ячĕ пулнă. Çак ушкăнсене асăнма пулать: Камчатка, Авачински, Мăн Рецки, Анăç, Хайрюзовски ушкăнĕсем. Ку вăхăтра вĕсен пурăнакан вырăнĕ Камчаткăн анăç енче Тигиль юханшывĕ çити çитнĕ, тухăç енчи чики Ука юханшывĕ хĕррипе иртнĕ. Кăнтăр енчи çĕрĕсем Лопатка сăмсахĕ таранах çитнĕ.
XIX ĕмĕр пĕрремĕш çурринче пурăнакан çĕрĕсем çаплипех юлнă пулин те итĕлмен ялĕсен шучĕ сахаланма тытăннă. XIX ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче итĕльменсем Камчаткăн анăç çыранĕ хĕрринче кăна тăрса юлнă.
Халăх пултарулăхĕ
Курак (Кутх) çинчен каласа паракан юмахсен ярăмĕ питĕ паллă. XX ĕмĕр пуçламăшĕнче В. И. Иохельсон вырăс этнографĕ питĕ нумай халăх юмахĕсене çырса илнĕ.
Тĕн
Итĕлменсен тĕнĕ — анимизм, тотемизм, фетишизм. Вĕсем ыр сывлăшсене, хуçасене пуççапаççĕ. Митг («тинĕс хуçи») ятлă турри тĕп çимĕçе, пулла, панă май ăна самай пуççапнă. Мăн турра вĕсем ĕненмен. Çĕр-шыва тăваканни Курак (Кутх) шутланнă. Вĕсен шаманизм та пулнă, анчах та шаманĕсен уйрăм тум-тирпе бибнĕ пулман. Шамансем ытларах енчен хĕрарăмсем пулнă.
XVII ĕмĕр варринчен пуçласа итĕлменсем христианлăха ĕненме пуçланă.
Категори:Çухалакан халăхсем Категори:Инçет Тухăç халăхĕсем
Успех (Мияки районĕ)
Успех  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 59 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452092, ОКАТО кочĕ — 80244825005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Кривле
Кривле-Илюшке Нижнеулу-Елга — Пушкăрт Республикинчи Куюргазă районĕнчи чăваш сали.
Кун-çулĕ
2006-мĕш çулта Новознаменская 2-я ялпа пĕрлештернĕ, ял ятне "Кривле-Илюшке" тата сала статусне хăварнă.сохранением статуса села и наименования «Кривле-Илюшкино» (Закон Республики Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з «О внесении изменений в административно-территориальное устройство Республики Башкортостан в связи с образованием, объединением, упразднением и изменением статуса населенных пунктов, переносом административных центров», ст. 6).
Демографи
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (77%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Ермолаевона çитме: 4 çм , Ермолаево станцине 23 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Куюргазă районĕ
Ханюку-Ты-Вис
Ханюку-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 350 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Пусăм (фонетика)
Пусăм (Ударение) — сăмахри пĕр-пĕр сыпăка палăртса калани. Ку вăл сăмах пусăмĕ. Чĕлхе ăслăхĕнче пусăм термин ытти пулăмсене те пĕлтерет — синтагма пусăмĕ, фраза пусăмĕ, логика пусăмĕ. Вăлна: А́а́, Е́е́, И́и́, О́о́, У́у́, Ы́ы́, Э́э́, Ю́ю́, Я́я́ çине кăна лартаççĕ.
Сăмах ударенине чĕлхе ăслăхĕн фонетика уйрăмĕ тĕпчесе вĕрентет. Чăваш литература чĕлхинче сăмах пусăмĕн йĕрки пур. Çав йĕрке тăрăх тулли уçă сасăллă (а, э, у, ы, и, ӳ) сăмахсенче пусăм юлашки сыпăк çине ӳкет: калаçу; урамра, çӳре, ыран, киввисем.
Кĕске уçă сасăллă (ă, ĕ) сăмахсенче пусăм пĕрремĕш сыпăк çине ӳкет: пĕлĕтлĕ, вăрăмăш, кĕмĕл. Сăмахра тулли уçă сасă та, кĕске уçă сасă та пулсан пусăм тулли уçă сасăллă юлашки сыпăк çине ӳкет: кăмака, юманлăх.
Сăмахри пусăм фонетика паллисем уçă сасăсенче палăраççĕ: пусăм ӳкекен сыпăкри тулли уçă сасă пусăм ӳкмен çавăн пек сасăран вăрăмрах пулать (самана, телей). Çавăнпа тулли уçă сасăсем çине ӳкекен пусăм фонетика паллисем шутне вăрăмлăхпа вăй паллисем кĕреççĕ.
Пусăм ӳкекен кĕске уçă сасăсем те пусăм ӳкменнисенчен вăрăмрах, анчах пур чухне те мар. Çавна шута илсен вăрăмлăх палли пусăм тĕп палли пулма пултараймасть. Ă, ĕ сасăсемлĕ сăмахсенчи пусăм вăй паллинчен çеç килет.
Вырăнти калаçусене шута илес пулсан чăваш чĕлхинчи сăмах пусăмĕ икĕ тĕрлĕ: тури диалектри пусăм литература чĕлхинчи евĕр; анатри диалектăн уйрăм калаçăвĕсенчи пусăм, калăпăр, сăмаха уйрăммăн каланă чухне, юлашки сыпăк çине ӳкес еннелле туртăнать (кайăк, шăпчăк, Коля, машина).
Вуламалли
Категори:Фонетика
Уяв
Раççей патшалăх уявĕсем
Уяв кунӗсемсӗр пуҫне раҫҫейре ӗҫ кунӗсем — уяв кунӗсем-хушма кану кунӗсем шутланман, анчах унта савӑнӑҫлӑ мероприятисем ирттереҫҫӗ. Ҫавӑн пекех асра тытмалли кунсене те палӑртаҫҫӗ. Июнӗн 22-мӗшӗнче асӑнупа хурлӑх Кунӗнче культура учрежденийӗсенче, телекуравпа радио учрежденийӗсенче вӑйӑ-кулӑ мероприятийӗсене тата передачӑсене кунӗпех пӑрахӑҫлаҫҫӗ.
Професси уявӗсем халӑх хуҫалӑхӗн отрасль ӗҫченӗсен тата ӗҫ-хӗлӗн тӗрлӗ сферисен тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗсене йышӑнма палӑртаҫҫӗ.
Асран кайми кунсене Тӗнчери историре е Раҫҫей историйӗнче пысӑк событисемпе паллӑ датӑсене чысласа палӑртаҫҫӗ.
Раҫҫей ҫар мухтавӗн (ҫӗнтерӳ кунӗсем) кунӗсене Раҫҫей ҫарӗсен чаплӑ ҫӗнтерӗвӗсене раҫҫей историйӗнче пысӑк вырӑн йышӑнса ҫирӗплетеҫҫӗ.
Раҫҫей асран кайми кунӗсем — Тӑван Ҫӗршыв историйӗнче официаллӑ йӗркепе палӑртнӑ, патшалӑхпа обществӑн пурнӑҫӗнче пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулӑмсемпе ҫыхӑннӑ асран кайми кунсем.
Официаллă çирĕплетнĕ уявлă хушма кану кунĕсем (Ӗçлĕх кодексĕпе килĕшӳллĕ):
Асăрхавсем
Категори:Уявсем Категори:Календарь
Чулда
Чулда — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
1546
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Улядаровка
Улядаровка — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 26 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453294, ОКАТО кочĕ — 80254860006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Авăн, 10
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Кит евĕрлисем
Кит евĕрлисем е китсем (Cetacea) — сӗт ĕмекенсен ушкăнĕ, пурĕпех шывра пурăнма хăнăхнăскерсем. мини
Скелет
thumb|right|Мӑйӑхлӑ кит скелечĕ
Каҫӑсем
Категори:Кит евĕрлисем Категори:Чĕрчунсен йышĕсем
1547
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Микронезин Федеративлă Штачĕсем
Микронезин Федеративлă Штачĕсем (Federated States of Micronesia) — Океанири патшалăх.
Тавралăхĕ
thumb|left|425px|Микронезин Федеративлă Штачĕсен картти
Харбей-Ты-Вис
Харбей-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сейда юханшывăн сылтăм çыранĕпе 67 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
1548
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гафний
Гафни — (Hafnium) шурă-кĕмĕл тĕслĕ йывăр ирĕлекен метал, 72 атом номерлĕ хими элеменчĕ.
Тĕнчери гафни ресурсĕсем
2007-мĕш çулта 99 % тасалăхнă гафнин хакĕ вăтамран $780 килограмшăн пулнă / Тĕнчери гафни ресурсĕсем, гафни двуокиçĕпе шутласан, 1 миллион тоннăран кăшт пысăкрах. Çĕршывсем хушинче çакăн патнерех: Гафни чĕртаварĕн ытларах пайĕ тинĕс хĕрринче сапаланнă цирконпа çыхăннă. Раççейпе СНГра, никама пăхăнман специалистсем пĕлтернĕ тăрăх, питĕ пысăк. Çак енĕпе аталансан тĕнче лиерне тухма та май пур. Украинăра та гафни ресурсĕсем пысăк.Нумайрах чухне гафни лопарит]па, [[цирконпа, бадделеитпа тата сайраçĕрметалĕллĕ гранитсемпе çыхăннă. thumb|left|Гафни катăкĕсем
Физика пахалăхĕсем
thumb|left|250px|Гафни Гафни ăшă нейтронсене питĕ лайăх çăтать (ядерла эфективла касни 10² барн яхăн), çав вăхăтрах ун хими аналогĕн, циркони, çак кăтарту 100 яхăн сахалрах (0.2 барн). Çавăнпа ядерла реактăрсен ТВЭЛĕсен валли усă куракан цирконие гафнинчен çине тăрса тасатмалла. Çутçанталăкра сахал сарăлнă изотопĕ 174Hf альфа-арканупа пайланать. Çурма аркану тапхăрĕ 2çул.
Пĕлтерĕшле хими çыхăнăвĕсем
thumb|left|Гафни диоксичĕ Икĕ валентлă гафни çыханавĕсем
Виçĕ валентлă гафни çыханавĕсем
Тватă валентлă гафни çыханавĕсем
Каçăсем
Категори:Металсем
Кĕçĕн Игол
Кĕçĕн Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Сосновка (Калтаси районĕ)
Сосновка  — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 4  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452870, ОКАТО кочĕ — 80233846007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Юэчжи
Малтан, пирĕн эрăчченхи 3-2 пинçуллăхсенче, Тухăç Европăра пурăннă, каярах, пирĕн эрăччен 1-мĕш пинçуллăхăн иккĕмĕш пайенче Вăтам Азине куçнă.
Пирĕн эрăн II-мĕш ĕмĕрте Грек-Бактри патшалăхне çапса çĕмĕрнĕ.
Каçăсем
Категори:Çухалнă халăхсем Категори:Пакистан историйĕ Категори:Афганистан историйĕ Категори:Таджикистан историйĕ Категори:Узбекистан историйĕ
Хими
Хими (کيمياء сăмахран пуль теççĕ), — çутçанталăк çинчен вĕрентекен чи анлă, чи пĕлтерĕшлĕ ăславсенчен пĕри; хими элеменчĕсем тата вĕсен çыхăнăвĕсемпе тытăмĕ пирки, япалалăхсем хими реакцийĕсенче улшăнса теприне  куçни тата çавăн чухне епле саккунсемпе йĕркевсем палăрни çинчен  вĕрентекен ăслăх. Мĕнпур япалалăхсем атомсенчен тăраççĕ те лешсенчен, химилле çыхăнусем пуррине кура, молекулăсем майлашăнаççĕ. Хими вара çав молекула-атом шайĕнчи ыйтусене пăхса тухать. Урăхла каласан, хими элеменчĕсемпе вĕсен пĕрлешĕвĕсен шайĕнчине. Хими физикăпа, биологипе тачă çыхăннă, вĕсен хушшинчи чикĕсем те пĕлтерешлех мар тата малсăлтавлă. Чикĕре тăракан ыйтусене квантлă хими, химилле физика, физикăлла хими, геохими, биохими тата ытти ăславсем пăхса тухаççĕ.
Хими историйĕ
Хими ăславĕн палăрăмĕсем этемлĕх пуçланнăранпах пур.
Чăн-чăн ăслав шайĕнчи хими
Хими чăн-чăн ăслав пек XVI—XVII ĕмĕрсенче йĕркеленсе çитнĕ. Анчах та, химире, физикăпа танлаштарсан, шутлавла меслетсем çукраххине кура, ун çине кăшт урăхларах куçпа пăхни пулнă. 1661-мĕш çулта Роберт Бойль «Химик-скептик» ĕç пичетлесе кăларать.
М. В. Ломоносов «Математикăлла хими элеменчĕсем» (1741) ĕçĕнче химие темĕнле ăнланма çук "ÿнер" пек мар, шăп та шай ăслав пек курать.
Уйрăмсем
• 4
Элементарлă пĕрчĕ
Элементарлă пĕрчĕ — нуклонсар масштабĕнчи микрообъектсене пĕрлештерсе тăракан пĕтĕмĕшле термин; вĕсене кулленхи ĕçлевлĕхре татах та пĕчĕкрех объектсем çине пайлама май çук.
Атом
А́том (ἄτομος «пайланми» ) — микроскопла пĕчĕк талккăшлă тата массăллă объект, химилле элементăн чи пĕчĕк пайĕ, япалалăхăн палăрăмĕсене упраканскер.
Авăн, 11
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Хими
Япалалăх
Япалалăх, химире пăхса тухакан тĕп ăнлавсенчен пĕри (chemical substance) — атомсенчен тăракан япалалăха пĕлтерет; енчен те атомсем çук пулсан (калăпăр, плазма е çăлтăрсен япалалăхĕ), унашкал япалалăх химире пăхса тухакакннисен йышне кĕмест.
Ион
Ио́н (ἰόν «пыраканни») — япалаллăхăн, атомран е молекулăран, лешсем электрон йышăнсан е çухатсан пулакан,   электро капламлă пĕрчи. Плюслă-тăк — катион, минуслă-тăк — анион.
Кунашкал пĕрчĕсем кирек мĕнле агрегатлă тăрăмри япалалăхра та пулма пултараççĕ, сăмахран, газсенче, шĕвексенче (ирĕлчĕксенче, шăраннă металсенче), кристалсенче, плазмăра.
«Ион» текен термина пурнăçа чăн малтан 1834-мĕш çулта Майкл Фарадей кĕртнĕ.
Химилле çыхăну
Химилле çыхăну —  атомсен хушшини сыхăну, молекуласен тата кристалсен тăн-тăнлăхне тивĕçтерекенскер. Вăл атом нуклонсарĕнчи электро капламлă пĕрчĕсем тата электронсем хушшинчи вăйăмран килет. Паянхи кун унашкал пулăмсене квантлă механика пулăшнипе ăнлантараççĕ.
Периодла саккун
Периодла саккун — çутçанталăкăн никĕсле саккунĕ. Ăна Д. И. Менделеев 1869-мĕш çулта уçнă; саккун химилле элементсен палăрăмĕсене вĕсен атомла массисемпе çыхăнтарать.
Химилле реакци
Химилле реакци — пĕрре е темиçе химилле япалалăх, пĕр-пĕринпе хутшăнса (контакта кĕрсе), урăх япалалăхсене çаврăнни; кун пек чухне атомсен нуклонсарĕсем улшăнмаççĕ, çав вăхăтрах электронсемпе нуклонсарсем тепĕр хут валеçĕнеççĕ. Нуклонсар реакцийĕсемпе танлаштарсан, химилле реакцисенче атомсен нуклонсарĕсен пĕтĕмĕшле йышĕ тата химилле элементсен изотопла тытăмĕ улшăнмаççĕ. Химилле реакцие хутшăнакан япалалăхсене реагентсем теççĕ.
Химилле реакци тĕслĕхĕ — шывамăш йӳçамăшĕнче çунать те шыв пулать:
Номенклатура
Химилле номенклату́ра — химилле япалалăхсен тата вĕсен ушкăнĕсемпе тĕсĕсен хăйсене тивĕçлĕ (индивидуаллă) харпăр ячĕсен йышĕ, çавăн пекех вăл ятсене майлаштармалли йĕркесемпе йĕркевсем.
Асăрхавсем
Категори:Хими
Улуй (Хура Холуница юппи)
Улуй — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кара Холуница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Тохаристан
Тохаристан, — Вăтам Азипе Афганистан çĕрĕсенчи историллĕ тăрăх. Ку тăрăха Узбекистанпа Таджикистанăн кăнтăр тата Афганистанăн çурçĕр çĕрĕсем кĕреççĕ. Ячĕ тохарсенчен пулса кайнă, вĕсем пирĕн эрăн II-мĕш ĕмĕрте Грек-Бактри патшалăхне çапса çĕмĕрнĕ.
Тохаристан çĕрĕн чикки çурçĕр енче Гиссар хребечĕпе иртнĕ. Кăнтăр енчи чикки Гиндукуша çити пулнă. Тухăç енче Памир хĕррипе, анăç енчи чикки Муграбпа Гурируд юханшыв хĕррипе иртнĕ.
I-IV ĕмĕрсенче ку çĕрсем Кушан патшалăхне кĕнĕ, унăн тĕпĕ пулнă. Кушан патшалăхĕ арканса кайнă хыççăн темиçе пая пайланнă. VII ĕмĕр пуçламăшĕнче 27 кнеçлĕхрен тăнă. V-VI ĕмĕрсенче Тохаристан кнеçлĕхĕсем эфталитсене пăхăнма пуçланă, VII ĕмĕрте — тĕрĕксене. VIII ĕмĕр пуçламăшĕнче Тохаристан арапсен аллине лекнĕ.
Каярахпа Тохаристан Тахиридсен, Саффиридсен, Саманидсен, Гуридсен патшалăхĕсене кĕнĕ. XIII ĕмĕр пуçламăшĕнче Тохаристана тутар-монголсем çĕнтерсе илнĕ.
Культурăпа экономика енчен Тохаристан Вăтам Азире пысăк шайра тăнă. Вăл Вăтам Ази тăрăхĕсемпе, Индипе, Малти тата Инçет Тухăçпа тачă çыхăнусем тытнă. Кушан патшалахĕ аталаннă вăхăтра кунта беддизм аталаннă, сарăлнă.
Асăрхавсем
Категори:Таджикистан историйĕ Категори:Таджикистанри тахçанхи облаçсем Категори:Узбекистан историйĕ Категори:Узбекистанри тахçанхи облаçсем Категори:Афганистанри тахçанхи облаçсем Категори:Вăтам Азири тахçанхи облаçсем
Чулта
Чулта — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Чугуна юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Виçикасси
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта ФАП, библиотека, спорт лапамĕ, лавкка пур. 2010 çулта 144 çын пурăннă.
Тавралăхĕ
Шупашкар çитмешкĕн 55 км, райцентра — 19 км, чукун çул станцине — 14 км.
Истори
1878–1937 çулсенче Сăваплăрах Турă амăшĕн тата сăваплă Асамçă Микулай Пукрав храмĕ ĕçленĕ.
1882 çулта хута вĕренмелли шкула уçнă, 1920-мĕш çулсенче – 1-мĕш ступеньри шкул уçалнă.
1928 çулта Сталин ячĕллĕ колхоза йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Чияле
Чияле — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 12 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанри пурăнан вырăнсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Мияки районĕ
1549
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тинĕсçум Сена
Тинĕсçум Сена (франц. Seine-Maritime) — Францин çурçĕр-хĕвеланăç енче вырнаçнă, Тури Норманди регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 76. Администрациĕ Руан хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 1,239 млн (1999) çын.
Географи
Департамент шутне 3 округ, 69 кантон тата 745 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Тинĕсçум Сена — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Норманди провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Словио
Словио — шутласа кăларнă чĕлхе, ăна Славян чĕлхисемпе калаçакансем валли хатĕрленĕ. Никĕслекенĕ — Марк Гучко лингвист. Кириллицăна усă курма çыруллăхăн икĕ тĕсне шутласа кăларнă: « ЙА тĕсли» тата « Я тĕсли». Словио чĕлхинче кириллицăпа мĕнле çырмаллине уйрăм йĕркелесе хуман, çавăнпа вăл ытларах вырăс граждан шрифчĕн адаптацийĕ шутланать. Хăй Марк Гучко «ЙА йĕркипе» усă курать. q сас паллине словио чĕлхинче мĕн енпе çырассине палăртман, çавăнпа ăна çемçе симвăл «Ь» вырăнне лартма юрать. Тĕслĕх: коньяк — konqak. Çемçе/уйăракан паллă вырăнне апостроф (') та лартма пулать, анчах ку аванах пулмасть. Словио пĕрмаях аталанса хушăнса ӳсет. Ака, 1 2007 çултанхи словио версийĕ — 2.74k.
Грамматика
Çыруллăхра кириллицăпа та, латиницăпа та усă курма юрать:
Интерлингва
Интерли́нгва, е интерлингва IALA — тĕнчери шутласа кăларнă чĕлхе.
Словио
Грамматика
а б в г д е ё ж з и й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ъ ь э ю я (вырăс чĕлхинчи пекех вуланаççĕ)
Интерлингва
Истори
Çĕнĕ Йоркра 1950 çулта Тĕнчери пулăшăвлă чĕлхе ассоциацийĕ (IALA) Александр Гоуд ертсе пынипе çак чĕлхене йышăннă. Интерлингва IALA — Европа тата АПШ лингвист-тĕпчевçĕсен ушкăнĕсен пысăк ĕçĕ пулать. Интерлингва IALA латынь чĕлхинчи чылай сăмахсене, итали чĕлхин, испан чĕлхин, португал чĕлхин, франци чĕлхин, акăлчан чĕлхин, нимĕç чĕлхин тата вырăс чĕлхи сăмахĕсемпе усă курать. Грамматики çăмăл, вулама ансат.
Словио
Грамматика
a b c cx d e f g h i j k l m n o p r s sx t u v z zx (cx = ч, sx = ш, zx = ж)
Интерлингва
Каçăсем
Категори:Шутласа кăларнă чĕлхесем
Словио
Грамматика
Хăш-пĕр сасăсемшĕн хушăм латиницăллă сас çыххисемпе усă кураççĕ:
Каçăсем
Категори:Шутласа кăларнă чĕлхесем
Харь-Яга
Харь-Яга — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 162 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Авăн, 13
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1550
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пĕтĕм тĕнче кăнарлăхĕ
right|150px|thumb| Site#86: [[Memphis, Egypt|Memphis and its Necropolis, including the Pyramids of Giza (Egypt). ]] right|150px|thumb| Site#114: [[Persepolis (Iran). ]]
Пĕтĕм тĕнче кăнарлăхĕ (World Heritage, Patrimoine Mondial, Patrimonio Mundial) — этемлĕхĕн этеплĕхĕпе планета çутçанталăкĕн чаплă та хаклă пурлăхĕ.
Каçăсем
Категори:Пĕтĕм тĕнче кăнарлăхĕ
Чĕлхери сасăсен диахронилле мар улшăнăвĕ
Улшăну, — пĕр-пĕрне витернине пула пуплев юхăмĕнче сасăсем артикуляци тĕлĕшĕнчен пĕрпекленни. Тĕслĕхрен, çул сăмахра у сасă витернипе тутасем ç сасса каланă чухнех малалла тăсăла пуçлаççĕ, урăхла каласан ç сасă тута палли туянать. Ку вăл — сасăсем пĕр-пĕрне витернипе пулакан пахалăх улшăнăвĕ, ăна чĕлхе ăслăлăхĕнче юнашарлăх улшăнăвĕ теççĕ. Пуплев юхăмĕнче хупă сасăпа уçă сасă юнашар тăраççĕ, çавăнпа вĕсем артикуляци енчен чылай чух пĕрпекленеççĕ: хупă сăсă уçă сасса е уçă сасă хуппине витереççĕ. Çав витерӳ сăмахра сасă юхăмне майлă та, хирĕçле те пулма пултарать. Çӳлерех асăннă çул сăмахра витерӳ хирĕçле. Юнашар тăракан хупă сасăпа уçă сасă пĕр-пĕрне витернипе пулакан улшăну (ăна коартикуляци улшăнăвĕсем теççĕ) чăваш чĕлхинче йышлă, тĕслĕхрен, тутапа калакан у, ӳ сасăсем пуплев юхăмĕнче хăйсен умĕнче тăракан хупă сасăсене тута палли параççĕ: курак, тупă, кӳлĕ, сӳре.
Сăмахри сасăсем улшăнасси вĕсем мĕнле вырăнта тăнинчен те килет. Тĕслĕхрен, ă уçă сасă ударениллĕ сыпăкра ударенисĕрринчен кăшт вăрăмрах илтĕнет. Ун пек улшăнăва позици улшăнăвĕ теççĕ. Позици улшăнăвĕсем сăмах пуçламăшĕнче, варринче е вĕçĕнче, уçă е хупă сыпăкра, ударениллĕ тата ударенисĕр сыпăксенче пулаççĕ. Тĕслĕхрен, янăракан б, г, д, ж, з хупă сасăсем икĕ уçă сасă хушшинче (уба, агать, удă, лажа, узă) янăравсăртарах илтĕнеççĕ; янăравлă хупă сасăпа уçă сасă хушшинче (калда, кăмба, алза) янăравлăрах илтĕнеççĕ; ă, ĕ сасасем ударенисĕр сыпăксенче (кĕлте, тăрна, вăрман) ударениллисемпе танлаштарсан кĕскерех илтĕнеççĕ.
Сăмахсене пуплев юхăмĕнче май килнĕ таран çыхăнтарса каланă пирки сăмахсен чиккинчи сасăсем те пĕр-пĕрне витереççĕ. Тĕслĕхрен, ан пар сăмахсем пуплевре пĕрлешсе пĕр фонетикăлла сăмаха тухса каяççĕ, çавна май п сасă (янăравлă н хупă сасăпа а уçă сасă хушшинче) янăраса илтĕнет. Кун пек тĕслĕхсем пуплевре чылай тĕл пулаççĕ: вăлта > вăлда, çип арлать > çиб арлать т.ыт.те.
Сăмахсен чиккинче хупă сасăсем çемçелни те пулать: çак этем > çаг'эд'эм, (ку тĕслĕхре к сасă янăраса тата çемçе илтĕнет), вун иккĕ> вун'икк'ĕ.
Литература
Категори:Фонетика
Кĕçĕн Корлик
Кĕçĕн Корлик — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Корлик 2-й юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Старобаширово
Старобаширово — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 472 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452207, ОКАТО кочĕ — 80256810001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Суккул-Михайловка
Суккул-Михайловка — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 324 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452083, ОКАТО кочĕ — 80244860004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Совет Союзĕн Паттăрĕ
Совет Союзĕн Паттăрĕ — СССР-ти çӳллĕ палла тухнин степенĕ. Çак тивĕç ятпа вăрçăри çапăçусенче е, лăпкă саманара та, паттăрлă ĕç тунăшăн чыслаççĕ.
Тивĕç ята пĕрремĕш СССР ТӖК 1934 çулхи акан 16-мĕшĕнчи Йышăнăвĕпе, Совет Союзĕн Паттăрĕ валли хушма паллă — «Ылтăн Çăлтăр» медале СССР Аслă Канаш Президиумĕн 1939 çулхи çурлан 1-мĕшĕнчи Хушăвĕпе çирĕплетнĕ.
Фактсем
Паттăр ятне 1934 çулхи ака, 20 тивĕçнĕ пĕрремĕш çын — Анатолий Ляпидевский вĕçевçĕ, çак чыса ăна шара лекнĕ «Челюскин» пăрахут экипажĕпе пасажирĕсене çăлнăшăн панă. Çак ырă ĕçшĕн паттăр ятне тивĕçнĕ: Сигизмунд Леваневский, Василий Молоков, Николай Каманин, Маврикий Слепнёв, Михаил Водопьянов, Иван Доронин.
.....
1941 çул тĕлне Паттăр ятне 600 ытла çын тивĕç пулать, вĕсенчен пиллĕкĕшĕ — икĕ хут (Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем пăхăр). Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнче тăшман тылĕнче паттăр, хастар ĕçсем тунăшăн Паттăр хисепне 234 партизан юхăмĕнче кĕрешнĕ çынна, çав шутра 24 хĕрарăма; икĕ хут Паттăр ятне ирĕке кăларакан текĕрчĕсене йĕркелекенсем С. А. Ковпакпа А. Ф. Фёдоров.
Икĕ хут Совет Союзĕн Паттарĕ хисепне (çурла, 29, 1939) Грицевец С. И. тата Кравченко Г. П. вĕçевçĕсем тивĕç пулнă. ....
1982 çул пуçламĕшĕ тĕлне Паттăр ятне 12500 ытла çынна панă, вĕсенчен 141 икĕ хут, виççĕшне — виçĕ хут, иккĕшне — тăватă «Ылтăн Çăлтăр» медалĕпе чысланă. Афганистан территоринчи çапăçусенче 66 салтак-интернационалист Совет Союзĕн Паттарĕ пулса тăрать, вĕсенчен 23 çак чыса вилнĕ хыççăн тивĕçтернĕ.
СССР тытăнса тăнă вăхăтра Совет Союзĕн Паттăрĕ чыса 12772 çынна тивĕçтернĕ, çав шутра икĕ хут — 153; Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинчи паттăрлăхшăн — пурĕпе 11695, çав шутра икĕ хут 115. Совет Союзĕн Паттăрĕсен шутĕнче — 91 хĕрарăм. .... Анчах та, парне панă самантра 1992 çулхи кăрлач, 16 СССР 22 кун каялла пĕтсе ларнă пулнă. Устава улăштарман, СССР ята асăнма Солодков тĕрĕс мар шутласа, парнепе тивĕçтернĕ Е. И. Шапошников авиаци маршалне «Тавтапуç» çеç терĕ.
СССР аркансан «Совет Союзĕн Паттăрĕ» хисепе пăрахăçланă. Халĕ Раççейре «Раççей Федерацийĕн паттăрĕ» хисеппе чыслаççĕ, ăна Тăван çĕршывшăн чаплă ĕç тунăшăн тивĕçтереççĕ. Юридициллĕ Союз паттăрĕсен прависем Раççей паттăр правиисемпе танах. ....
Европа (пĕлтерĕшсем)
Европа:
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Чăн хисеп
Япалалăхла хисепсем е чăн хисепсем — физикăлла капсене кăтартма кирлĕ математикăллă абстракци. Чăн хисепсен йышĕ рационаллă тата иррационаллă хисепсенчен тăрать.
Каçăсем
Категори:Хисепсем
Çĕвĕç
Çĕвĕç — тумтир тума  пĕлекен ăста. Çĕвĕ машшынĕпе е ахаль алă вĕçĕн ĕçлекене вара çĕлевçĕ теççĕ.
Истори
Европăра тумтире çĕлемелли ĕç XII-XIV ĕмĕрсенче вăраххăн аталанса пынă. Малтан тумтире ут-пĕве пытарма анчах çĕленĕ, ренессанс вăхăчĕ çитсен вара ут-пӳ формисене кăтартмалла çĕлеме пуçланă. Ку вăхăт модăна çуратнă теме те юрать.
Ӳнерте
Морони Джованни Баттистăн «Çĕвĕç» (1560) ӳкерчĕк пур.
Тĕлĕкре
Тĕлĕкре çĕвĕçе курсан эсир шутласа хунă çӳлçӳрев сире нумай хуйхă илсе килĕ. Енчен те çĕвĕç сире валли тум çĕлеве виçет пулсан тăвансемпе хирĕçмелли пулать.
Категори:Профессисем
Кашни каç вунпĕрте
«Кашни каç вунпĕрте» (Каждый вечер в одиннадцать) — Самсон Самсонов режиссёр ӳнерленĕ совет илемлĕ фильмĕ. Фильм премьери 1969 çулхи аванăн 22-мĕшĕнче иртнĕ.
Фильм сценарине Эдвард Радзинский азербайджан çыравçин Анарăн «Эпĕ, эсĕ, вăл тата телефон» хайлавĕпе хатĕрленĕ.
Сюжет
Пĕррехинче каçхине, туссен компанинче каннă чухне, Стас йăпанас шухăшпа, туссем сĕннĕ номерпе, вĕсем «хĕрарăм хуравласан, ăна качча илетĕн» шутленипе çырлахса, телефонпа шăнкăравланă. Телефонра çепĕç сасăллă хĕрарăм сасси илтĕннĕ. Стас хăйĕн компанинче çакăн пирки пĕлтермен, анчах та каллех çав сасса илтес килнипе манса кайнă телефон номерне кашни тусĕнчен ыйтнă. Людмилăпа паллашăнсан, Стас вăл унăн ĕмĕтĕнчи хĕрарăм пулнине ăнланса илет.
Каçăсем
Категори:1969 çулхи ССРП фильмĕсем Категори:«Мосфильм» студин фильмĕсем Категори:Самсон Самсоновăн фильмĕсем Категори:ССРП мелодрама фильмĕсем Категори:Хура-шурă ССРП фильмĕсем Категори:Анар хайлавĕсене экранизациленисем Категори:Эдвард Радзинскин хайлавĕсене экранизациленисем Категори:Вырăсла фильмсем
Планетăн çаврăну тĕнĕлĕн тайлăмĕ
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Астрономи
Bahnneigung Bahnneigung
Тат-Бикшик
Тат-Бикшик — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 87  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452864, ОКАТО кочĕ — 80233846008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Авăн, 17
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Вутлан (Çĕрпӳ районĕ)
Вутлан, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
1552
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чуря
Чуря — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Пыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Авăн, 18
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ельцовка (Хура юппи)
Ельцовка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кара юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1553
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Новобаширово
Новобаширово — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 27 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452207, ОКАТО кочĕ — 80256810002.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Тумтир
мини|Тумтир Тумтир, çавăн пекех тум — çи витти, кĕпе-йĕм, çĕлĕк-калпак, атă-пушмак. В.Г. Егоров тумтир — икĕ сăмахран: тум (çи витти) тата тир сăмахсенчен çыхăнса тăрать тесе шутлать.
Тумтир çына сивĕрен тата шăрăхран, çара юласран, тусанран сыхлать, çынна илемлетет.
Тумтир конструкцийӗсем ҫинчен калакан сведенисем
Тумтир конструкцийӗ детальсен формипе, строительствипе тата тӗвве мӗнле вырнаҫтарнипе операци тӑвать. Конструкципе тунӑ тумтир темиҫе паллӑпа уйӑрса илме пулать: тулашри формӑсем, тӗнӗлсем тытӑмлӑн туса лартни, ҫӗвӗҫсене пӗрлештерни, материалсем евӗрлӗ пулни.
Силуэчӗ-лаптак ӳкерчӗк, классикӑлла мӗлкепе усӑ куракан кӳлепи модӑллӑ тата ытти силуэт пулса тӑнӑ тапхӑрсенче пӗр-пӗринчен уйрӑлса тӑрать. Ҫиелтен тӑхӑнмалли тӗп паллӑсем шутне ҫанӑсем, тӑрӑхла йӗрсен (рельефсен) тӗп пайӗсен пайӗсем (юбка ҫинчи лифа) ҫӗввисем кӗреҫҫӗ. Ҫаннин тӗп витӗмӗ втачнӑй, реглан, цельновынокрени шутланать. Иккӗмӗш ҫанни те икӗ тӗрлӗ: ахаль кӗпепе.
Асăрхавсем
Категори:Тумтир
1554
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ункăпуç
Ункăпуç, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Шатмантамак
Шатмантамак — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 668 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452072, ОКАТО кочĕ — 80244825007.
Ункăпуç
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Колхоз, Комсомол, Çамрăксен, Çурçĕр, Хастаррисен урамĕсем.
Шатмантамак
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Ункăпуç
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Сунтăрь вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Шатмантамак
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Выçăлккă
Выçăлккă, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Пĕлӳ
Пĕлӳ — çын пĕлӳлĕх ĕç-хĕлĕн пĕтĕмлетĕвĕсене упрамалли, йĕркемелли хорми.
Пĕлӳ анлă шухăшпа - ăнлавсен, теориллĕ тăвăмсен, пĕлтерӳсен пĕрлĕхĕ.
Пĕлӳ ансат шухăшпа — хыпарсем, информаци.
Каçăсем
Категори:Философи терминĕсем
Кăнтăр
Кăнтăр сăмах пĕлтерĕшĕсем:
Сад
thumb|right|250px|Хĕллехи сад, юр айĕнче Сад, çавăн пекех сад пахчи е сад-пахча – улма-çырла ӳстерме карта тытса çавăрнă çĕр лаптăкĕ. Чăвашсем ăна ĕлĕк панча тенĕ, пахчаçимĕç ӳстермелли вырăна вара пахча теççĕ. Садсем тĕрлĕ пулаççĕ:
Каçăсем
Категори:Садсем тата парксем
Галкин Михаил Петрович
Галкин Михаил Петрович — (12.02.1917(30.01)-21.07.1942), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр фрончĕн 9-мĕш çарĕн 20-мĕш хутăш авиаци дивизин 4-мĕш пĕтерекен авиаци полкĕн звено командирĕ, лейтенант.