cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ылтăн Уртан Пăлхар Улусĕ
1380—1399 çулсем
Тимурăн çĕнтерӳллĕ çарĕ юханшывăн çак енчи тĕле çитнĕ те Дешт çине кайнă пĕрремĕш харçинчи пекех (тĕрĕсрех Ылтăн Урта çине 1391 çулта — В. Д.) юханшывăн тепĕр енчен çитсе пĕтĕмпех çаратнă. Çак вырăн „тĕттĕм çĕр-шывĕнчен“ инçе мар пулать[Тизенгаузен В. Г. Сборник. Т.II. С. 178]. Çапла, Тимур çарĕсем иккĕмĕш харçинче те, пĕрремĕшĕнчи пекех, Пăлхара çитсе (монголсен чухне тепĕр хут тунăскерне) пĕтĕмпех тустараççĕ… Пăлхар, Çукатин, Кĕрменчӳк тата урăх хулине те, паллах, 1395 çулта çаратнă. Çакна хусан тутарĕсен чылай чăнлавĕ çирĕплетет, ăна „Повести о нашествии Тимура булгарам“ вулама пулать…
1395 çулта Тăхтамăш Пăлхар çĕрĕнче çирĕпленсе юласшăн тăрмашнă, тустарнă, вырăнти халăхран «ылтăн, кĕмĕл тата урăх куланай» пуçтарнă, «тутарсене хăй патне пухасшăн пулнă», Чулман Атăлăн анат юхăмĕн çурçĕрелле çĕрĕсене харçăпа çӳренĕ. Кайран, тутар çарне пухса Крыма тухса каять.
1399 çулта Мускав аслă кнеçĕ Василий Дмитриевич, чылай ăратран çар пухса, Юрий Дмитриевич шăллĕне Атăлçи Пăлхар çине харçăпа ярать. Тăванĕ Пăлхар, Çукаттин, Кашан хулисене йышăнать, кунта сахал мар сăварсемпе пăлхарсене çапса аркатса виçĕ уйăхран çаратнă пурлăхпа, тыткăн çынсемпе Мускава таврăнать. Çак тапăнăва суздаль кнеçĕ Семен Дмитриевич Ылтăн Урта енне куçнăшăн тавăрас тĕллевпе йĕркеленĕ.
Семен Дмитриевич мускав аслă кнеçне Василий Дмитриевича хирĕç Чулхула кнеçлĕхне 1393 çулта Мускав çумне хушнăшăн кĕрешнĕ, Суздаль-Чулхула çĕрĕпе Мускавран уйрăлса тухасшăн пулнипе тутарсенчен пулăшу ыйтнă. Çулçӳрăвĕсенче çапла каланă:«Тое же осени князь Семенъ Дмитриевичь Суздальскыи прииде ратью к Новугороду Нижнему, а с ним царевич Ентякъ с тысячью Татаръ. Людие же затворишася в городе, а воеводы у них бяху Володимеръ Даниловичь, Григореи Володимеровичь, Иван Лихорь, и бысть имъ бои с ними. Татарове же отступиша от города и пакы приступиша, и тако по три дни бьяхуся и много людеи от стрелъ паде, и по семъ миръ взяша. Христиане крестъ целоваша, а Татарове по своеи вере даша правду, што им никоторого зла христьяномъ не творити. И на том Татарове створиша лесть (то есть обман. — В. Д.) и роту (то есть клятву, обещание. — В. Д.) свою измениша и пограбивъше всех христьянъ, нагых попущаша. А князь Семенъ глаголаше: „Не яз створих лесть, но Татарове, а яз не поволенъ в них, а с них не могу“. И тако взяша град октовриа въ 25 и быша ту две недели, донде же услышаша, что хочетъ на них князь великы ити ратью, и побегоша к Орде. А князь великы слышав се и събра рати многы посла своего князя Юрья Дмитреевича, а с ним воевод и старейших бояръ и силу многу». Тутарсемпе пĕрле Уртана Семен Дмитриевич кнеç те хăйĕн ăрачĕпе тарнă.
Юрий Дмитриевич харçăпа Семен Дмитриевича шыраса Пăлхар çĕрне пынă. Никон çулçырăвĕнче 1399 çулта, кĕркунне » «князь велики Василей Дмитриевичь Московский посылалъ за княземъ за Семеномъ за Дмитриевичемъ за Суждалскимъ погонею до Казани и не угнаша». » Суздаль кнеçне тата унăн çемйине 1401 çулта ылтăн урта çĕрĕнче шыраса тупнă. М. Г. Сафаргалиев тĕрĕс çырать: » «Приведённый отрывок (о походе Юрия Дмитриевича. — В. Д.) из русской летописи ещё не даёт права делать вывод о разрушении городов, здесь говорится лишь о взятии булгарских городов русскими без какого-либо сопротивления со стороны местного населения, ещё не оправившегося от похода Тимура». »
Чăнах, Уксах Тимур аркатнипе, çаратнипе хавшакланнă пăлхар халăхне çĕнтерме нумай вăй кирлĕ мар. Çак пĕлтерӳ XIV ĕмĕрĕн вĕçĕнче Пăлхар çĕрĕнчи халăх пĕтсе çитнине кăтартать: хăшĕ тыткăна лекнĕ, хăшĕ çурçĕр-анăç, çурçĕр тата çурçĕр-тухăç вăрман çĕрĕсене тарнă.
1396 çулта Ылтăн Урта территоринче никама пăханман, пĕр-пĕринпе кĕрешнĕ тăватă хан урта йĕркеленĕ: 1) хан Кăрчак Сарай çывăхĕнче; 2) хан Тимур-Кутлук Аçтăрханра; 3) хан Тăхтамăш Крымра; 4) Мангитский Юртра — кнеç Етикей. Çак юрт 1391 çулта пулса тăрать, вăл чи пысăкки, чи вăйли шутланнă, 200-пин таран çара пухма пултарнă. Юртăн тĕпĕ — Сарайчик хули. Етикей, хăй вăхăтĕнче Мамай пекех, хансене пĕрмаях улăштарнă. Хансем час-часах вăрçăпа пурăннă. 1406 çулта Еикей хăйĕн çарĕпе Хорезм çине каять, ăна çĕнтерсе илет (Уксах-Тимур 1405 çулта вилет). 1407 ç. Тăхтамăш ывăлĕ Джалал-ад-дин Пăлхар çĕрне хупăрласа хурать те хăйне хан тесе пĕлтерет. Етикей Хоресăмран таврăнсан хăйĕн çарĕпе Пăлхар çĕрне кĕрсе каять, çулĕпе яланхилле çĕмĕрет, аркатать. Джалал-ад-дин 40-пин тутар çарĕпе Руçе, унтан — Литвана тарать. Етикей Сарая таврăнса Пулат хана астула лартать. Мускав Руçĕ 1395 çулта Уртана ясак тӳлемен пулнă, çавăнпа Етикей 1408 çулти ĕçĕсенче пысăк çарпа Руç çĕрне кĕрсе каять, чылай хулана тустарать, Мускава хупăрлать. Мускавран 3000 тенкĕ парăма туянса, Уртана таврăнать.
Çав хушăра Пăлхар çĕрне пĕтĕмпех тустарса пĕтермен пулнă, кунтан эмирсен йыхравĕпе тутар çарне нукер пуçтарма хал çитнĕ. Çак уйăхсенче (ун чухне Етикей Мускав тулашне çаратнă) темле пĕр тутар ханĕ (эмирĕ) тата «с нимъ мнози Татарове, и Булгарская сила, и Мордва, взяша Новградъ Нижний и пожгоша весь, монастыри и святыя церкви все те огневи предаша, а люди старыа и сущаа младенци иссекоша, а молодиа въ полонъ поведоша». Çакнашкаллинех тутар çарĕ Городецра, Курмăшра, Сăр çинчи ялсенче те тăвать. Паллах, çак харçăна пăлхарсене ирĕксĕр илсе кайнă.
XIV ĕмĕр вĕçĕнче — XV ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Пăлхар халăхĕшĕн асаплă тапхăр пулнă. Едиrейĕн тата унăн еткерçисен Мангит Юрчĕ (1420 çулчен) тухăçра, кăнтăрта Пăлхар çĕрĕн сулахай тата сылтăм çыранĕнчи пайĕсемпе чикĕленнĕ. Мангитсем çар ушкăнĕсем, куçса çӳренĕ чух çӳркунне- кĕр кунĕсенче Пăлхар çĕрне çывăх пырса, пĕрмаях пăлхарсен ял-хулине аркатнă, халăха пĕтернĕ. Майĕпен Пăлхар çĕрĕн Атăлăн сулахай çыранĕнчи Чулман Атăлăн анат юхăмĕн пĕтĕм кăнтăр çĕрĕ, Атăлăн сылтăм çыранĕнчи — хальхи Красновидово (Атăл çинче) — Вăта Биябаш — Чутеево-Кошелей (Комсомольское), Сăр çинче — Парăш слободинчен кăнтăралла, тискер уй (пушуй) — мангитсен (XV ĕмĕртен вĕсене ногайсем теççĕ) куçса çӳренĕ вырăнĕ — пулса тăрать.
Вара Мускав аслă кнеçĕ Василий II «посылал ратью на Булгары Волъжкые князя едора Давыдовича Пестрого, онъ же шед взя их, всю землю их плени». Çапăçусем пирки çырман. Хăш çулçырăвĕсенче çапла кăтартнă:«Пестрои ходил Блъгар воевати, да и взял». Пăлхар çĕрĕнче пурлăх çаратма та çук, çынна тыткăна илме те çук пулнă.
100 çул хушши тустару тапхăрĕнче Пăлхар çĕрĕнче 32 хулапа 2000 яхăн пурăнан вырăна (ял) пĕтернĕ. Сыхланса юлнă пăлхар-чăвашсемпе пăлхар-тутарсем Анат Шурă Атăл енне, Нухай тăрăхне, Хусан çумне Хусан лешъенне (Чăваш тăрăхĕ), Хусантан хĕвел тухăçалла Чулман Атăла çитичченех, Алат, Галиц тата Ар тăрăхĕ тата Çурçĕр Удмуртири Чепца юханшыв çинчи (кунта — Пăлхар çĕрĕн сулахай çыран пайĕнчен), çаплах Чăваш енĕн Вăта тата Çурçĕр пайĕн çĕрĕсене (кунта — хальхи Пенза, Чĕмпĕр облаçĕсенчен, Тутарстанăн кăнтăр-анăç пайĕнчен, Чăваш республикин кăнтăр-тухăç пайĕнчен, сулахай çыранĕнчен — Чулман Атăл леш енчен, Çукаттин, Керменчӳк, Пăлхар çĕрĕсенчен, Самар облаçĕн территоринчен, каярах Хусан çумĕнчен) территоринче пурăннă. XVI ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче — XVII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче ирттернĕ халăх-ял çыравĕсем тата урăх хутсем тăрăх çак паллă: Атăлăн сулахай çыранĕнче 200 яхăн чăваш ялĕ, Чăваш Ен территоринче — çаплах 200 яхăн амăш ялĕсем пулнă. 32 çунтарса ишĕлтернĕ хула вырăнĕнче Хусан (1370 çултанпа) тата Ватă-Сувар — Шупашкар (XIII ĕмĕрĕн вĕçĕнчен) çеç пулнă.
Пăлхар-тутар тата пăлхар-чăваш халăхне (В. Д. Дмитриев шутланипе — 4/5 халăх шутне) вĕлерсе пĕтернĕ. «Казанский летописец» автăрĕ çырнипе, Хусан çумĕнче тата Хусан лешъенче «чухăн пăлхарсем» пуçтарăннă. Мĕнпур элитине пурĕне тенĕ пекех пĕтернĕ.
Халĕ пур шухăш йĕрĕпе, хăшпĕр историксем Пăлхар çĕрне вырăс çарĕсем тустарни тĕрĕсĕх мар шутланать.
Новгород шыв аскăнчăкĕсем Тури Атăлçипе çурçĕр-тухăçри шыв çумĕнчи хуласене хытă тустарнă, Пăлхар çĕрĕн Чулман Атăл хулисене тĕкĕнмен, унта вĕсене пăлхарсем чарнă, çапса çĕмĕрнĕ.
Ылтăн Урта аркансан, Хусана Махмутекăн тутар урти куçсан Атăлçи Пăлхар территоринче Хусан ханлăхĕ йĕркеленет.
Историксем халиччен те XVI ĕмĕрĕн варринче хăйне палăртман хусан тыткăнĕнче чылай вăхăт тертленнĕ вятка хĕсмет çулçыравçин «Хусан çулçыравĕн» («Казанский летописец») кăтартăвĕсене тĕпчемеççĕ. Пăлхар, Çукатин тата Керменчӳке XIV ĕмĕрĕн вĕçĕнче çулçыравçи кăтартать: Пăлхар çĕрне ылтăн урта ханĕсемпе ханăчĕсем «по суху войско своё посылаше», вырăс кнеçĕсем «Волгою посылаше в лодиях, а з другую сторону, созади, мангиты силныя стужаху, их же беша качевныя на великой реке, на Яике, иеже течет во Хвалимское (Каçпи тинĕсĕ — В. Д.) море… От тех же мангит до конца запусте…» «И вселишася в Большой Орде (Мăн Уртана кĕнĕ Пăлхар çĕрĕнче, Мăн Уртан пĕтĕм территоринчи пекех. — В. Д.) нагаи и мангиты, из-за Яика пришедшие, иже и доныне в тех улусах качюют». (Ногайсем XVII ĕмĕр варричченех Пăлхар çĕрĕнче куçса çӳренĕ). Çӳлерех çак çулçыравçиех Хусан çывăхĕнче «наведе из-за Камы реки язык (халăх. — В. Д.) люд и поган (кунта ногайсем. — В. Д.) булгарскую чернь со князи их и со старейшинами», çапла çулçыравçи мангитсем пăлхар халăхне кнеçĕсемпе турханĕсемпе пĕрлех Хусан çумне тата Хусан лешьенне — Хусан облаçне хăваласа яраççĕ. «И приложих Казани царь ([хусан ханĕ. — В. Д.) булгарския грады — обладаются царем казанским. То бо бе преже земля булгарець малых за Камою, промеж великая реки Волги и Белыя Воложки до Великия Орды Нагайския. А большия булгары на Дунае. Ту же был на Каме старый град, именем Брягов булгарьский, ныне же градище пусто…». «Хусан çулçыравçи» Пăлхар çĕрне тустарса пушанса юлнине кăтартать, мангитсем çак хура ĕçе вĕçлеççĕ.
Пăлхарсем пирки юлашки хут вырăс çулçырăвĕсенче 1431 çулта асăннă.
Каçăсем
Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа Категори:Атăлçи Пăлхар Категори:Ылтăн Уртан администрациллĕ пайланăвĕ
Рункă (Вăрнар районĕ)
Рункă ,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. Кĕçĕн Çавал юханшывĕ хĕрринче, Хусан-Мускав чукун çулпа юнашар вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Асăрхавсем
Категори:Вăрнар районĕнчи пурăнан вырăнсем
Шорсандивей
Шорсандивей — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сандивей юханшывăн сылтăм çыранĕпе 58 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Пржевальский лаши
мини|справа|350px|Пржевальский лаши, Генрих Хардер ÿкерчĕкĕ Пржевальский лаши (Equus ferus przewalskii Equus ferus przewalskii, тахь) — Азире пурăнакан хир лашин кĕçĕн тĕсĕ. Хăшпĕр таксономистсем ăна уйрăм Equus przewalskii тĕсе уйăраççĕ.
Тупса уçнин кун-çулĕ
1879 çулта Николай Михайлович Пржевальский 13 çынран тăракан ушкăнăн ертÿçи пулса Зайсан хулинчен виççĕмĕш çулçÿревне тухнă. Урунгу юханшывĕ тăрăх Хами оазис тата пушхир тăрăх Са-Чжеу оазис, Тань-Шань хысакĕсем урлă Тибета, Сенкер юханшыв (Мур-Усу) çине тухнă. Тибет правительстви Пржевальскине Лхасуна кĕртесшĕн пулман, вырăнти халăхĕ вара çав териех пăлханнă пирки, Пржевальскин, Танг-Ла ту хасакĕсен урлă каçнăскерĕн тата Лхасаран 250 çухрăм çех пулнă пулин те, Ургуна таврăнма тивнĕ.
1881 çулта Раççея таврăнсан, Пржевальский хăйĕн виççĕмĕш çулçÿревĕ çинчен çырса пĕлтернĕ. Вăл унччен пĕлмен çĕнĕ лаша тĕсĕ çинчен пĕлтернĕ, каярах ăна унăн ятне панă.
Каçăсем
Категори:Лаша ăрачĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрчунсем Категори:Лашасем
Кафельников Евгений Александрович
thumb|Евгений Кафельников Кафельников Евгений Александрович, — теннисла вылякан вырăс спортсменĕ. 1974 çулхи нарăсăн 18-мĕшĕнче Сочи хулинче çуралнă. Раççейĕн чи лайăх теннисистсенчен пĕри. Спортри витлев ячĕ — «Калашников». Профессионалсен шайĕнче 1992 çултанпа. Пĕрремĕш тренерĕсем — В. Шишкин, А. Лепешин.
Тава тивĕçлĕ спорт ăсти (теннис).
Пурнăçĕ
Кубань патшалăх физкультура академийĕнче вĕреннĕ.
Çитĕнĕвĕсем
2000 çулхи Олимп чемпионĕ. Икĕ хутчен «Пысăк Шлем» турнирĕсенче — Францире (1996) тата Австралире (1999) çĕнтернĕ. 2000 çулхи Олимп чемпионĕ, «Дэвис кубокĕн» çĕнтерӳçи, 26 турнирта пĕччен выляса тата 27 турнирта иккĕн выляса çĕнтернĕ.
1996 çулта пĕччен выляса Франци чемпионĕ пулса тăнă, Çавăн пекех Франци чемпионĕ ятне 1996-1997 çулсенче (Д.Вацекпа пĕрле) тата 2002 çулта (П.Хаархейспе пĕрле) иккĕн выласа илнĕ. 1997 çулта иккĕн выляса (Д.Вацекпа пĕрле) АПШ чемпионĕ пулнă.
Пилĕк хутчен «Кремлĕн Кубокĕ» чемпионĕ (1997, 1998, 1999, 2000, 2001) пулнă.
2000 çулта СА Tennis Trophy турнирĕнче (Ненад Зимоничпа пĕрле выляса) çĕнтернĕ, 3 хутчен Галл (Германи) хула турнирĕн çĕнтерӳçи пулнă. 2001 çулта Францири «ATP Open 13» турнирĕнче çĕнтернĕ.
Раççей пĕрремĕш теннисисчĕ, тĕнчери «Пĕрремĕш ракетка» (1999, çу тата 2000, нарăс) ятне çĕнтерсе илнĕ.
Корлик
Корлик — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 70 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Çĕнĕ çăвар маччиллисем
Çĕнĕ çăвар маччиллисем е неогнатсем (лат. Neognathae, ав.-грек. νέος — ҫӗнӗ, ав.-грек. γνάθος — янах шӑмми) — вӗҫен кайӑксен клади, унӑн шутне 9000 тӗс ытла тата хальхи кайӑксен ытларах пайӗ кӗрет, ку кладана инфракласс рангне параҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Çĕнĕ çăвар маччиллисем
38 çул
Пулнисем
Перси:
Китай:
Çав. пекех
Категори:Çулсем
30er
Раштав, 20
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Шуркасси (Çĕнĕ Шупашкар)
Шуркасси (Яндашево)— Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнче пулнă ял. Чăваш Енĕн Çĕнĕ Шупашкар хули вырăнĕнче пулнă ял.
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупшкар уесĕн Йăлăмкасси вулăсне, 1918-мĕш çулхи пуш уйăхĕн 3 хыççăн Шуркасси вулăсне, 1919-мĕш çулхи çĕртме уйăхĕн 1 хыççăн Йăлăмкасси вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпан 1-мĕшĕнчен Шупашкар районне кĕнĕ. 1928 çулхи чӳк уйăхĕн 17 хыççăн Сĕнтĕрвăрри районне, 1961 çулхи пуш уйăхĕн 16 хыççăн Шупашкар хула канашне кĕнĕ.
1927 çулхи юпан 1-мĕшĕнчен Шуркасси ял канашне, 1954 çулхи çĕртме уйăхĕн 14 хыççăн Паникасси ял канашне, 1965-мĕш çулхи авăн уйăхĕн 27-мĕшĕнчен Çĕнĕ Шупашкар хула канашне,  1965-мĕш çулхи раштав уйăхĕн 11-мĕшĕ хыççăн Çĕнĕ Шупашкар район канашне кĕнĕ. 1968-мĕш çултан Çĕнĕ Шупашкар территоринче. .
Каçăсем
Категори:Çĕнĕ Шупашкар
Нехтă
Пĕтĕмлĕ хыпарсем
thumb|Нефть
Усă курни
thumb|Автомобиле авăрламалли вырăн.
Нефть пирки историллĕ хыпарсем
666px|thumb|center|Нефть хакĕсем: 1861 — 2007 çулĕсем, 2007 çулхи АПШ долларĕпе.
Каçăсем
Категори:Хемогенлĕ, биохемогенлĕ тата органогенлĕ тăпрасем Категори:Çунакан япала
Крылово
Крылово, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи вырăс ялĕ. Малтан Высяга ятлă пулнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 61 çын, çав шутра 32 арçын, 29 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917-1924 çулсенче вулăс тĕпĕ пулнă. 1927 çулта районсене туса хуриччен Улатăр уесне кĕнĕ. Малтан Мишуково вулăсне кĕнĕ, кайран вара, 1924 çулхи ака уйăхĕн 17-мĕшĕнчен пуçласа, Пăрачкав вулăсне кĕнĕ.
1962 çулхи юпа уйăхĕн 13-мĕшĕнче ял ятне улăштарнă, вăл Крылово ятлă пулса тăнă.
1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕнче ăна Улатăр районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Пăрачкав районне кĕрет.
Каçăсем
Крылово
1617
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шактенважи
Шактенважи, — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Сорани
Çырулăхĕ — арап алфавичĕпе. Сорани темиçе диалекта пайланать.
Каçăсем
Категори:Иран чĕлхисем Категори:Куртсем
1618
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Малави
Мала́ви республики (Republic of Malawi; 1964-мĕш çулччен Нья́саленд (Nyasaland — кăнтăр Африкăри патшалăх. Кăнтăр тата кăнтăр-хĕвелтухăçĕнче Мозамбикпа чикĕ тытать (чикĕ тăршшĕ 1569 çх), хĕвеланăçĕнче Замбипе (837 çх), çурçĕрте - Танзанипе (475 çх). Хĕвелтухăçĕнчи Мозамбикпа Танзани чикки Ньяса кулллипе иртет.
Каçăсем
Категори:Тинĕс патне тухман çĕршывсем Категори:Унитарлă патшалăхсем Категори:Акăлчан чĕлхиллĕ патшалăхсемпе территорисем
Карач
Карач (Карачево) — Чăваш Енĕн Куславкка районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен Шупашкар уесĕн Карач вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Куславкка районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрмар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Куславкка районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Старые Чупты
Старые Чупты — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 19 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452212, ОКАТО кочĕ — 80256835003.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Свеча (Юма юппи)
Свеча — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Юма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
39 çул
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
Свеча (Юма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
39 çул
Çавăн пекех пăхăр
30er
Свеча (Юма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Курт чĕлхи
Курт чĕлхи (كوردی, Kurdî) — индоевропа челхисен çемйин иран чĕлхисен анăç иран ушкăн айĕнчи чĕлхе. Курт халăхĕн чĕлхи, официаллă мар Куртистанра сарăлнă.
Халĕ «курт чĕлхин» виçĕ диалекчĕне (чĕлхене) палăртаççĕ:
Ытти диалекчĕсем — (зазаки е кырманчки (курманджи мар!), горани тата ыттисем), калаçакан çыннисем хăйсене куртсем тесен те, лингвистика енчен чĕлхисем хăй тĕллĕ шутланаççĕ. Тепĕр енчен, езидсем тĕнпе куртсемпе пĕр тĕслĕ пулмасан та, çапах езид чĕлхи — курманджи диалекчĕ.
Истори
Курт чĕлхи миди чĕлхинчен пулса тухнă. Вăтам ĕмĕрсенче перси тата арап чĕлхисен сĕмне лекет. Çаплах чĕлхере турккă сăмахĕсем те пур.
Çыруллăхĕ
Тĕп статьйи — Курт çырулăхĕ
Синтаксис енĕпе курт чĕлхи эргативлă йĕркеллĕ шутланать.
Хăйсен ĕмĕрĕнче куртсем арап алфавичĕпе усă курнă. 1920—1930-мĕш çулсенче Турципе СССР-та латтинлатнă курт алфавичĕсене туса хунă. 1946 çулта совет курчесен алфавитне кириллицăна куçарнă.Иракпа Иранра халиччен те курт халăхĕ арап çыруллăхĕпе усă курать.
Халĕ Турцире курт чĕлхипе калаçнăшăн ытлах юратмаççĕ, курт латиницине кансĕрлеççĕ, куртсене хăйсен ячĕсене курт латиниципе çырма чараççĕ.
Фонологи хаклавĕсем
Вокалисăм çак фонемăсемпе палăртăнать:
Каçăсем
Категори:Иран чĕлхисем Категори:Курт чĕлхи Категори:Куртистан
Пĕрремĕш Высоковка
Пĕрремĕш Высоковка, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Артакуль
Артакуль — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 452 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452368, ОКАТО кочĕ — 80234804001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Раштав, 21
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Мармарай
250px|Мармарай тоннелĕ Мармарай — Стамбулăн азипе европа пайне çыхăнтаракан Босфор айĕнчен тунă чукун çул тоннелĕ. 13,6 км тăршшĕ (çав шутра 1,4 км шыв айĕнче) тоннель витĕр пуйăссем 2013-мĕш çулхи юпан 29-мĕшĕнче çӳреме пуçланă ).
Тоннель тума 3,5 млрд доллар такакланă. Ĕçлекен инфраструктурăпа çыхăнтарнине шутласан 5 млрд доллар таранах кайнă.
Тоннель Стамбулăн чукун çул системине модернацилес «Мармарай» проектăн пайĕ пулса тăрать. Чи тарăн вырăнĕ кӳлмек çийĕнчен 60 м аяллараха. Предполагалось, что по завершении строительства Мармарай будет самым глубоким подводным погружным тоннелем.
Мармарай (Marmaray) сăмах туркăлла «Marmara» (Мрамор тинĕсĕ) тата «ray» (рельс) сăмахсем пĕрлешнипе пулнă.
Тоннеле 2008-мĕш çулхи авăн уйăхĕн 23-мĕшĕнче витĕр тухнă, строительство пĕтернине халалланă митинг авăнăн 13-мĕшĕнче иртнĕ. я .2013-мĕш çулхи юпан 29-мĕшĕнче çула уçнă, çав кун пĕрремĕш пуйăс тоннель витĕр тухнă.
1619
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мармарай
Каçăсем
Категори:Босфор Категори:Турци транспорчĕ Категори:Турци тоннелĕсем Категори:Чукун çул тоннелĕсем
Менеузтамак
Менеузтамак — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 998 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452082, ОКАТО кочĕ — 80244840001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
1620
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чăваш Ен филателире
Чăваш Ен филателире — Чăваш Ен çинчен кăларнă е çак темăпа çыхăннă филатели материалĕсен (вĕсем хушшинче - почта марккисен), штемпельсен пуххи.
Краснов Иван Георгиевич
СССР ÇП пайташĕ.
Кун-çулĕ
Çар училищинче вĕреннĕ. Кайран пĕлĕвне А.М. Горький ячĕллĕ литература институтенче ӳстернĕ. 1997 çулчченех хĕсметре тăнă. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Унăн çак кĕнекесем тухнă:
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:ССРП çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:ССРП сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Çĕртмен 17-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1923 çулта çуралнисем Категори:1997 çулта вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Щебень-Ю
Щебень-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Сынь юханшывăн сылтăм çыранĕпе 46 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Туçи Çармăс
Туçи Çармăс ,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Тури Чулман Атăл сăртлăхĕ
Тури Чулман Атăл сăртлăхĕ — Чулман Атăлпа Чепец шывĕсен турисенче, Удмурти, Пермь енĕн, Киров облаçĕн çĕрĕсене йышăнакан çĕр.
Корпут
Корпут — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сес юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Тури Чулман Атăл сăртлăхĕ
Сăртлăхăн тухăç айăккинче Чулман Атăлăн сылтăм юпписем — Коса, Иньва, Обва — пуçланаççĕ, шыв çĕрĕн уйрăлăвĕн тепĕр айăккинче Чулман Атăлăн çăлкуçĕ пулать. Сăртлăхăн тăрри çĕр пичĕн (рельефăн) çӳллĕшĕ 300—335 м (чи çӳллĕ пăнчи — 337 м), вăтам çӳллĕшĕ — 240—280 м. Тăм, мергель тат хăйăр тăприсенчен тăрать. Рельефĕ çав тери çуркаланчăк, лăсăллă вăрмансемпе ытларать витĕнет.
Каçăсем
Категори:Раççей сăртлăхĕсем Категори:Удмурти Категори:Пермь енĕ Категори:Киров облаçĕ
Корпут
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кӳкĕрт
Кӳкĕрт (Sulphur — хими элеменчĕсен периодика системин 16-мĕш элеменчĕ. Металлмариисем шутне кĕрет. Водородпа тата кислородпа çыхăнса тĕрлĕ ионсен шутне кĕрет. Нумай йӳçĕкпе тăварсем пуçарать. Кӳкĕртлĕ нумай тăварсем шывра ирĕлмеççĕ.
Çутçанталăкри минералĕсем
Çĕр хупмечĕнче сарăлнипе 16-мĕш элемент. Ирĕклĕ тата ытти элементсемпе çыхăнса тĕл пулать. Чи анлă сарăлнă минĕралĕсем: FeS2 - ьтимĕр колчеданĕ е пирит пирит,  ZnS — сфалерит е вюрцит, PbS — хура тăхлан  йăлтăркка е галенит, HgS — киноварь, Sb2S3 — антимонит. Унсăр пуçне нефтьра, çĕр кăмрăкĕнче, çутçанталăк газĕнче тата сланецра тĕл пулать.
Çутçанталăкри шывра сарăлнипе 6-мĕш элемент. Унта нумайрах чухне сульфат-ион евĕр тĕл пулать, шывăн яланхи хытлăхĕ кӳкĕртпе çыхăннă.
Чĕрчунсем валли питĕ кирлĕ элемент, хăшпĕр аминокислотасенче вăл пур. Çӳçпе çăмра нумайрах пухăнать.
Истори
Ирĕклĕ кӳкĕрт (Sulfur, Soufre, Schwefel) тата ун тĕрлĕ çыхăнăвĕсем мĕн авалтанах паллă. Çунакан кӳкĕрт тата сероводород шăршĕсен çын сĕм-авалтанах пĕлĕт пулĕ. Юмăçсем ана тĕрлĕ йăла вăхăтĕнче усă курнă. Авалтанах кӳкĕрте тĕрлĕ çунакан хутăшсене кĕртнĕ. Тăшмансене хăратакан „грексен çулăмне“ кӳкĕрт хушнă пулĕ. VIII -мĕш ĕмĕр патнелле ăна китаецсем пиротехника хутăшĕсене кĕртме тытăннă, сăмахран тара. .
Кӳкĕрт çунни тата металлсемпе лайăх çыхăнни (сульфидсем пулаççĕ) ăна металл рудисен яланхи пайĕ тата „çунакан принцип“ тенине ăнлантарать. Пресвитер Теофил (XII-мĕш ĕмĕр) кукĕртлĕ пăхăр рудине çунтарса хатĕрлекен меслет çинчен çырса парать. Араб алхими тапхăрĕнче металсен йышĕн чĕркĕмĕл-кӳкĕрт теорийĕ пулса каять. Унпа килĕшуллĕн кӳкĕрте пĕтĕм металлсен ашшĕ вырăнне хунă. Каярахпа „çунакан принцип“ флогистон теорин никĕсне выртнă. Кӳкĕрт таса элемент иккенне Лавуазье хăйĕн çунтарса тунă опычĕсенче тупса палăртнă. Европăра тарпа усă курма тытăнсан кӳкĕрте çутçанталăкран кăларасси тата пиритсенчен ăна тупăçлас меслетсем сарăлма тытăннă.
Хими пахалăхĕсем
thumb|200px|Кӳкĕрт çунни
Плĕм температуринче фторпа тата хлорпа реакцие кĕрет:
Çирĕп йӳçĕксемпе (HNO3, H2SO4) вăрах тапхăр хĕртсен кăна реакцие кĕрет:
(çирĕп) ↑
Çак сульфидсем çумне тата кӳкĕрт хушсан полисульфидсем пулаççĕ:
Хĕртсен кӳкĕрт кăмрăкпа, кремнипе, фосфорпа, водородпа çыхăнать:
(сероуглерод)
Хĕртсен кӳкĕрт щелочсенче ирĕлет
Медицинăра усă курни
left|thumb|250px|Кӳкĕрт кӳлли Кӳкĕрте медицинăра анлă усă кураççĕ. Çав шутрах кӳкĕртлĕ шывсене те çынсене хăшпĕр чирсенчен сиплеме юрăхлă. Самар облаçĕнчи Серноводскра Кӳкĕрт кӳлли патĕнче санаторий пур.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металмаррисем Категори:Халькогенсем
Саранов
Саранов, Saranov — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Тамьяново
Тамьяново — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 287 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452212, ОКАТО кочĕ — 80256835004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Шота Руставели
Шота́ Руставе́ли (შოთა რუსთაველი, 1172—1216) — XII ĕмĕрти грузин патшалăх ĕçченĕ тата сăвăçĕ, «Тигăр тирĕпе витĕннĕ витязь» хрестомати эпос поэмин авторĕ.
Кун-çулĕ
thumb|right|«Шота Руставели», Flerier, Парис, [[1852]] Кун-çулĕ пирки хыпар сахал упранса юлнă. «Руставели» суя ята вăл Рустави ялĕнче çуралнипе илнĕ, пулас. Çава тапхăрта Рустави ятла вырăн чылай пулнă. Хăш хыпарпа сăвăç чаплă ăрат килĕнчен тухнă, Рустави майоратăн харпăрçи пулнă.
Руставели пирки хăш хыпарсене поэма умĕнчинчен пĕлме пулать, унта Тамара патшана чапласа çырнă поэма тенĕ. «Витязь» поэминче сăвăç хăй месх тет. Вăл Грецире вĕреннĕ, кайран Тамарăн хысна укçине упраканĕ шутланнă (1190 акт çинче алпуснине тупнă). Çак вăхăтра Грузи политики хăватланнă, çамрăк арăм патшан капăр кил çуртĕнче вăтам ĕмĕрсенчи евĕр рыцăрь лира поэзийĕ çӳле çĕкленнĕ пулнă.
Хăш истори хыпарĕсене Иерусалимри Хĕрес мăнастăрĕнчи Синодикра (асăну кĕнеки) тупма пулать. XIII ĕмĕрти çыравра Шотана килти ĕç вырăнне пĕлтерсе асăннă. Хăй мăнастăрĕнче свет тумтирĕллĕ вельможа фреска портречĕ (XIII ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурри) пур, унта «Руставели» тесе çырнă. Çакăнтан, Руставели мăнастăре пулăшу паракан сановник пулнă теме пулать.
Гомер поэмисене, Платон философине, турă ĕçĕсемпе, пиитикăпа риторикăна, перс тата арап литературисене паллашнă Руставели хăйĕн пурнăçне пĕтĕмпех литература ĕçлĕхĕпепе çыхать, грузин çырулăхĕн чап-илем «Тигăр тирĕ витĕннĕ витязь» поэмине хайлать. Пĕр халаппа, пĕр шанăçсăр хăйĕн арăм патшине юратса пăрахнăскер, вăл хăйĕн пурнăçне мăнастăрь кельйинче вĕçлет. Тимофей, XVIII ĕмĕр ти грузин митрополичĕ, Иерусалимре, грузин патшисем тунă таса Хĕрес чиркĕвĕнче Руставели вилтăприпе портретне курнă. Тепĕр версипе, Тамарăна савнă Руставели, авланать, Нина ятлă хĕре качча илет, анчах туй хыççăнах «пуç тайтаракан хĕрарăм» çĕнтернĕ шах панă литература парнине грузин чĕлхине куçарма ххушать. Хушнă ĕçе мухтавлă вĕçлесе, вăл парнене илмест. Тепĕр эрне иртсен унăн пуçсăр кĕлеткине тупнă. Халĕ те Руставелипе Тамара арăм патша хушшинчи çыхăну пирки халăхра чылай кăссай çӳрет.
Асăнмалăх
Кавказăн Безенгий хӳтлĕхĕ Шота Руставели ятне çӳле çĕклесе тăрать.
Куçарусем
«Тигăр тирĕпе витĕннĕ витязь» поэмăн тулли куçарăвĕсем нимĕçле (Leist, «Der Mann im Tigerfelle», Лейпциг, 1880), францилле («La peau de léopard», 1885), акăлчанла, арапла, эрменле, испанла, италла китайла, персилле, япунла, чăвашла, ивритле тата хиндиллĕ пичетленсе тухнă. Поляк чĕлхинче икĕ туллии текст — 1960 çулта вырăс чĕлхинчен Николай Заболоцкий куçарни тата грузин чĕлхинчен 1976 çулта Ежи Загорский куçарни.
Вырăс чĕлхинче 5 тулли куçару (Константин Бальмонт, Пантелеймон Петренко, Георгий Цагарели, Шалва Нуцубидзе, Николай Заболоцкий) тата унăн темиçе вун кăларăмĕ.
Асăрхавсем
left|126x174px|thumb|Сăвăçа халалланă СССР почтă маркки
Каçăсем
Категори:Грузи сăвăçисем Категори:Грузи çыравçисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Мăн Сурень
Юпписем
Тĕп юпписем(вăрринчен шутласм):
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Перси
210px|left|thumb|[[Парфянсен империйĕ]] Перси — анăç çĕршывсенче 1935 çулчен Ирана çапла палăртнă. Историре Перси терминпа Ахеменидсен империйĕн (пирĕн эрăччен VI - IV ĕмĕрсем) тата Сасанидсен (III - VII ĕмĕрсем) Перси империне кăтартаççĕ.
Этимологи
Ячĕ Перси кӳлмекĕнчи «Парсуаш» (авалхи грек. «Персида», халĕ Фарс) облаçĕнчен тухать. Кунта Ахеменидсен империне туса хунă йăхсем пурăннă.
Истори
Хальхи Индире, Пакистанра тата Шри-Ланкара перссем (фарcи, парси) тесе сăртăш тĕнне тытса пыракан çынсене калаççĕ. Вĕсем авалхи сăртăшсен несĕлĕсем шутланаççĕ.
Каçăсем
Категори:Перси
History of Iran
Ихтисад
Ихтисад — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 101 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452082, ОКАТО кочĕ — 80244840002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Çĕньял Явăш
Çĕньял Явăш (Синьял-Яуши), — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. Малтан çавăн пекех Çăкаллă Явăш пек паллă пулнă.
Истори
Малтан Етĕрне уесĕн Кĕçĕн Явăш вулăсне кĕнĕ. 1925 çулхи юпа уйăхĕн 28 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Кĕçĕн Явăш вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Асăрхавсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Раштав, 23
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1621
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Туçи Мăрат
Туçи Мăрат ,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. Ялта вăтам шкул пур.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Яманкасси
Яманкасси, — Чăваш Енри темиçе ял ячĕ.
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
1622
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чăрăш (Сĕнтĕрвăрри районĕ)
Чăрăш Второе Чурашево, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Истори
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕнче хыççăн Октябрьски районĕ шутне кĕнĕ. Октябрьски районне пĕтернĕ хыççăн ял Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн ял Чăрăш ял канашне, 1952 çулхи çу уйăхĕн 29 хыççăн
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
40 çул
Пулнисем
Авалхи Рим
Ази
Китай:
Вăтам Ази:
Çав. пекех
Категори:Çулсем
Кожедуб Иван Никитович
Тӑван ҫӗршывӑн аслӑ вӑрҫи вӑхӑтӗнчи ӑста летчикӗ, союзниксен авиацийӗнчи чи пысӑк кӑтартуллӑ летчик-истребителӗ (64 ҫӗнтерӳ). Корейӑра ҫапӑҫнӑ вӑхӑтри Совет ҫар специалисчӗсен ушкӑнӗнчи хушма ячӗ — «Крылов».
= Кун-ҫулӗ = Чернигов кӗпӗрнинчи Глуховка уездне кӗрекен Ображеевка (халӗ Украинӑн Сума облаҫӗнчи Шостка районӗ) ялӗнче хресчен кил-йышӗнче, чиркӳ старостин ҫемйинче ҫуралнӑ. Украин. Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑ совет пилочӗ-истребительсен иккӗмӗш ӑрӑвне кӗрет.
1934 ҫулта тӑван ялти ҫичӗ ҫул вӗренмелли шкула пӗтернӗ, унтан Шостка хулинче икӗ ҫул рабочи ҫамрӑкӗсен шкулӗнче вӗреннӗ, унтан вӗренсе тухнӑ хыҫҫӑн 1936 ҫулта химипе технологи техникумне вӗренме кӗнӗ.
Авиацире пирвайхи утӑмсене Шосткӑри аэроклубра тунӑ, унта вӑл 1938 ҫулхи кӗркунне вӗренме кӗнӗ, ҫав вӑхӑтрах техникумра та ӑс пухнӑ. Аэроклубри вӗренӗве вӑл 1939-мӗш ҫулхи кӗркунне пӗтернӗ, техникума вара вӗренсе пӗтереймен: вӗренсе пӗтериччен ҫур ҫул маларах, 1940 ҫулхи кӑрлачра, ӑна ҫар училищине чӗнтернӗ те Хӗрлӗ Ҫара хӗсмете илнӗ, ҫав ҫулах кӗркунне Чугуеври ҫар летчикӗсен авиаци шкулне пӗтернӗ, вара унта инструктор пулса ӗҫленӗ.
Вӑрҫӑ пуҫлансан авиашкулпа пӗрле Казахстана, Чимкент хулине, куҫса кайнӑ, унта инструктор пулса фронт валли летчиксем хатӗрленӗ. 1942 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗнче Кожедуба аслӑ сержант ятне панӑ. 1942 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче Ивановӑра йӗркеленнӗ 302-мӗш истребительнӑй авиаци дивизийӗн 240-мӗш истребительнӑй авиаци полкне (1944.07.02-мӗшӗнчен 14-мӗш гварди истребительнӑй авиаци дивизийӗ) куҫарнӑ. 1943 ҫулхи март уйӑхӗнче дивизи йышӗнче Воронеж фронтне вӗҫсе кайнӑ.
1944 ҫулхи ҫу уйӑхӗнчен пуҫласа Сталинград облаҫӗнчи В.В. Конев пыл хурчӗ ӗрчетекен колхозник пухнӑ укҫапа хатӗрленӗ Ла-5ФН (14 №-лӗ борт) самолетпа ҫапӑҫнӑ. 1944 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче, капитан ятне илсен, ӑна 176-мӗш гвардейски полк командирӗн заместительне лартнӑ, вара вӑл Ла-7 ҫӗнӗ истребительпе ҫапӑҫма пуҫланӑ. Иккӗмӗш «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медале 1944 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗнче 256 хут ҫапӑҫма вӗҫнӗшӗн тата тӑшманӑн 48 самолётне ҫапса антарнӑшӑн тивӗҫнӗ.
Вӑрҫӑ вӗҫнелле гварди майорӗ И.Кожедуб Ла-7 ҫинче вӗҫнӗ, 330 хут ҫапӑҫма вӗҫнӗ, сывлӑшри 120 ҫапӑҫура тӑшманӑн 62 самолетне ҫапса антарнӑ, вӗсем хушшинче 17 Ju-87 пикеллӗ бомбардировщик, икшер Ju-88 тата He-111 бомбардировщик, 16 Bf-109 тата 21 Fw-190 истребитель, 3 Hs-129 штурмовик тата пӗр Me-262 реактивлӑ истребитель.
Автобиографире ҫавӑн пекех 1945 ҫулта АПШ ВВСӗн Р-51 «Мустанг» икӗ америка самолетне ҫапса антарнӑ тесе ҫирӗплетет, вӗсене вӑл нимӗҫ самолечӗ вырӑнне йышӑннӑ пулнӑ.
Вӑрҫӑ пӗтсен малалла сывлӑш-ҫар вӑйӗсенче хӗсметре тӑнӑ. 1949 ҫулта Хӗрлӗ ялавлӑ Ҫар академине пӗтернӗ. Ҫав вӑхӑтрах ҫапӑҫакан пилот-истребитель шутӗнче тӑнӑ, 1948 ҫулта реактивлӑ МиГ-15 самолетпа вӗҫме вӗреннӗ.
Корейӑри вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче, 1951 ҫулхи ака уйӑхӗпе 1952 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче 64-мӗш истребительлӗ авиаци корпусӗн 324-мӗш истребительлӗ авиаци дивизийӗпе командӑланӑ. Ҫав вӑхӑт хушшинче дивизи летчикӗсем сывлӑшри 216 хут ҫӗнтернӗ, вӗсем пурӗ 27 машина кӑна ҫухатнӑ (9 пилот вилнӗ).
1956 ҫулта Генеральнӑй штабӑн Ҫар академине пӗтернӗ. 1962 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнчен пуҫласа 1963 ҫулхи ҫурла уйӑхӗччен — 76-мӗш сывлӑш ҫарӗн командующийӗ. 1964–1971 ҫулсенче — Сывлӑш ҫар вӑйӗсен Мускав ҫар округӗн командующийӗн заместителӗ. 1971 ҫултанпа СҪВ тӗп аппаратӗнче ӗҫленӗ, 1978 ҫултан вара СССР Хӳтӗлев Министерствин генеральнӑй инспекторӗсен ушкӑнӗнче. 1970 ҫулта авиацин генерал-полковник ятне, 1985 ҫулта авиаци маршалӗ ятне панӑ.
СССР Аслӑ Канашӗн II–V созывсен депутатне, СССР халӑх депутатне суйланнӑ.
Халӑх депутачӗсен черетсӗр III Съездӗнче васкавлӑн «Совет Союзӗн Геройӗсем, виҫӗ степеньлӗ Мухтав орденӗсен кавалерӗсем СССР халӑх депутачӗсен Съезчӗ патне чӗнсе каланине» вуласа панӑ, унта СССР хӗҫпӑшалланнӑ вӑйӗсем ҫине элекле тапӑннине, фронтовиксене мӑшкӑл кӑтартнине хирӗҫ питӗ хытӑ критикленӗ, хӑйӗн сӑмахӗнче вӑл вӗсене 1960-мӗш ҫулсенчинчен те йывӑртарах пулни пирки каланӑ, революцие хирӗҫ вӑйсем ҫине тапӑнма чӗннӗ.
1991 ҫулхи ҫурлан 8-мӗшӗнче вилнӗ. Мускаври Новодевичье масарӗнче пытарнӑ.
= Ҫемье = Арӑмӗ — Вероника Николаевна (1928 — 2001 ҫулхи кӑрлачӑн 28-мӗш). Хӗрӗ Наталья (1947–1998), мӑнукӗ Василий Витальевич (1970.01.12), медик, Мускавра ӗҫлет.
Ывӑлӗ Никита Кожедуб (1952.11.25 — 2002.11.27), СССР ТҪФ 3 ранглӑ капитанӗ.
= Сывлӑшри ҫӗнтерӳсен списокӗ = Официаллӑ совет историйӗнче Кожедубӑн вӑрҫӑри паттӑрла ӗҫӗсен йышӗнче тӑшманӑн 62 самолетне персе антарнине палӑртнӑ. Анчах та нумаях пулмасть архив тӗпчевӗсем ҫак цифра кӑштах йӑнӑш пулнине кӑтартнӑ — награда хучӗсенче (ӑна, тӗрӗссипе каласан, унтан илнӗ ӗнтӗ) паллӑ мар сӑлтавсене пула сывлӑшри икӗ ҫӗнтерӗвӗ ҫук (ҫӗртмен 8-мӗшӗнчи Ме-109 тата ака уйӑхӗн 11-мӗшӗнчи ПЗЛ-24), ҫав вӑхӑтрах вӗсене официаллӑ йӗркепе ҫирӗплетнӗ, летчик ҫитӗнӗвӗсен шутне кӗртнӗ.
Сывлӑшри ҫӗнтерӳсем: 64+0
ҫапӑҫма вӗҫнисем — 330
сывлӑшри ҫапӑҫусем — 120
= Ҫар ятне панисем =
= Наградисем =
Хисеплӗ ятсем:
Ӑна ҫак хуласенче хисеплӗ гражданин ятне панӑ: Белец, Чугуев, Калуга, Купянск, Сума, Звенигород тата ыттисенче те.
= Астӑвӑм =
Кожедуб, Иван_Никитович Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:ССРП çыравçисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Мăкăр
Мăкăр, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Ял тытăмĕ, йышĕ
Интернетра çырнинчен :
Асăрхавсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Щельяшор
Щельяшор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Адзьва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 43 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Абуталип (Калтас районĕ)
Абуталип — Пушкăрт Республикин Калтас районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 236 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452368, ОКАТО кочĕ — 80234804002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Хинди
Хи́нди (हिन्दी) — Индире саралнă чĕлхе, çĕршывăн çурçĕр тата вар регионĕсен чылайрахăш халăхĕ калаçать.
Коталь-Еган
Коталь-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Семеновка (Юма юппи)
Семеновка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Юма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Хинди
Инди-европа чĕлхе çемьин индии-ари ушкăнне кĕрет. Хинди 1965 çулхи кăрлач, 26 Индин ( акăлчан чĕлхипе пĕрле) официаллă чĕлхи пулса тăрать. Хинди тата урду челхисем пĕр-пĕринпе çывăх шутланаççĕ (Хиндустани пăхăр). Иккĕмĕшĕнче арап тата перс чĕлхинчен кĕнĕ сăмах чылай, çаплах чĕлхере арап алфавичепе усă кураççĕ, хинди çыру йăлипе — деванагари сыпăк азбукипе.
Семеновка (Юма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Коталь-Еган
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Хинди
Каçăсем
Категори:Инди-ари чĕлхисем Категори:Инди чĕлхисем Категори:Хинди
Коталь-Еган
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Семеновка (Юма юппи)
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
51
Пулăмсем
Хань тата Хунну:
Çуралнă
Çавăн пекех Категори:51 çулта çуралнисем пăхăр
Вилнĕ
Çавăн пекех Категори:51 çулта вилнисем пăхăр
Категори:Çулсем
50er
Рапатово
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Мамардашвили Мераб Константинович
Мераб Константи́нович Мамардашви́ли (авăн, 15 1930, Гори, Грузи ССР, СССР — чӳк, 25 1990, Мускав) — совет философĕ, философи ăслăхĕсен тухтăрĕ (1968), профессор (1972).
Кун-çулĕ
Гори хулинче (Грузи), çар çыннин çемйинче 1930 çулхи авăнăн 15-мĕшĕнче çуралнă. 1955 çулта Мускав патшалăх университечĕн философи факультетĕнчен вĕренсе тухать.
Мускаври логика кĕтесне (1952 ç.; Кĕтесе Б. Грушин, А. А. Зиновьев тата Г. П. Щедровицкий хутшăннă; каярах — Мускаври методологи кĕтесĕ).
1961—1966 çç. Мускавра «Вопросы мира и социализма» журналра; 1980 çултанпа — Грузире ĕçленĕ.
Мамардашвили философин «сократ» пахалăвĕ унăн Мускавра тата урăх хуласенче вуланă нумай лекцинче (çав шутра Декарт, И. Кант, М. Пруст, ăс-тăн тата ур. пирки) палăртма пулать. Лекцисене вăл Франци, Германи тата урăх патшалăхсен университечĕсенче те ирттернĕ.
2001 çулта Тбилисире Мамардашвилин палăкне лартнă.
Философири ĕçĕ-хĕлĕ
Мамардашвили философие «чăн философие» тата философи системисене уйăрать.
Каçăсем
Категори:1930 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 15-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Горире çуралнисем Категори:1990 çулта вилнисем Категори:Чӳкĕн 25-мĕшĕнче вилнисем Категори:Мускавра вилнисем Категори:XX ĕмĕрти философĕсем Категори:СССР философĕсем Категори:Грузи философĕсем Категори:Раççей философĕсем Категори:МПУ-ран вĕренсе тухнăскерсем
1623
Никĕсленĕ
Люберцы ( Мускав облаçĕ ) хула никĕсленĕ.
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ӑш пӑтранни
Ӑш пӑтранни – вӑл хул айӗн, кӑкӑрӗн, ҫӑварӑн карланкӑн кӳпчекӗнче йывӑр туйӑм, хăсăк умӗнчен сайра-хутра ҫеҫ пыркалать. Диета инкекӗсем, кӳпӗнни, вар-хырăм хăвăлĕ органсен чирӗсем, тӗп нерв системи, йывӑрланни, силлентерни тата ытти те. Виҫе ҫухатакан хӑш-пӗр чирсене пула (ракĕ, СПИД), кӑмӑл пӑтранма пултарать, ҫапла вара чирлӗ ҫын пурнӑҫне хӑрушлӑха кӗртме пултарать.
Ӑша пӑтратакан тата вар-хырӑма тӗпчекен медицина облаҫне эметологи теҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Гастроэнтерологи амакĕн симптомĕсем Категори:Апата шăрантарни Категори:Чир-амаксем, алфавитпа
Bad Boys Blue
Bad Boys Blue-( Сĕнкер кĕпери чăнкă каччисем ) паллă нимĕç диско-ушкăнĕ.Никĕсленĕ 1984 çулта,Кёльн (Германи) хулара.Кĕвви тĕсĕ:дискодэнс,евродэнс,европоп.
Юрăçăсем
220px|thumb|right|Джон МакИнерни Ушкăнри пирвайххи юрăçăсем: Тревор Тэйлор, Джон МакИнерни,Эндрю Томас.
Альбомсем
Hot Girls, Bad Boys (1985), Heat Beat (1986), Love Is no Crime (1987), My Blue World (1988), The Fifth (1989), Game Of Love (1990), House Of Silence (1991), Totally (1992), Kiss (1993), To Blue Horizons (1994), Complety Remixed (1994), Bang Bang Bang (1996), Back (1998), ..Continued (1998), Follow The Light (1999), Tonite (2000), Around The World (2003), Heat & Soul (2008), Rarities Remixed (2009), 25 (The 25th Anniversary Album) (2010), 30 (2015), Heart & Soul (Recharged) (2018), Tears Turning To Ice (2020)
Каçăсем
Категори:Нимĕç диско-ушкăнĕсем
Юлапăш
Юлапăш ,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Мăн Кизмаш
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Ломоносов Михаил Васильевич
thumb|right|250px|Михаил Ломоносов Михаи́л (Миха́йло) Васи́льевич Ломоно́сов (8 (19) чӳк 1711, Мишанинская ялĕ, Раççей — 4 (15) Ака 1765, Санкт-Петербург) — пĕрремĕш вырăс çутçанталăка тĕпчекен ăсчах, энциклопедист, химик, физик, астроном, прибор тăвакан, географ, металлург, геолог, сăвăç, сăнарçă, историк.
Кун-çулĕ
Марбург университетӗнче вӗреннӗ.
Каçăсем
Категори:Раççей ăсчахĕсем Категори:Раççей историкĕсем Категори:Историксем Категори:Натурфилософсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Ӳкерçĕсем, алфавитпа
1624
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Иккĕмĕш Высоковка
Иккĕмĕш Высокавка, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Гаманков Ефрем Иванович
Гаманков Ефрем Иванович — (29.05.1912-15.05.1951), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 03. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Главсевморпутĕн пăрçĕмĕрен «Георгий Седов» параходăн матросĕ,.
Иккĕлле шут тытăмĕ
Иккĕллĕ шутлав йĕрки — тăрăмлă "2" тĕпĕллĕ шутлав йĕрки. Çак йĕркере "0" тата "1" паллăсемпе усă кураççĕ.
Иккĕллĕ йĕркепе цифрăллă хатĕрсенче усă кураççĕ, мĕншĕн тесен вăл чи ансат тата çакăн пек çирĕплетӳсене хытарса тытса пырать: Çуклă хисепсене иккĕллĕ шутлав йĕркисенче компьютерсенче часах усă курнă чух хушăмлă кодпа палăртаççĕ.