cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Раççейри граждан вăрçин 2-мĕш тапхăрĕ
1918 кĕр çапăçăвĕсем
Авăн, 11 совет çарпуçлăхĕ çар вăйĕсене Кăнтăр фронтне (çарпуçĕ Император çарĕн генералĕ Павел Павлович Сытин) 8-мĕш, 9-мĕш, 10-мĕш, 11-мĕш тата 12-мĕш çарсемпе. Юпа, 24 тĕлне совет çарĕсем касаксене воронеж-поворино тĕлĕнче чарса лартаççĕ, царицын тĕлĕнче Краснова Тан леш енне çапса ывăтаççĕ. Çурçĕр совет çарпуçлăхĕ Çурçĕр фронтне (çарпуçĕ Император çар генералĕ Дмитрий Павлович Парский) — 6-мĕш тата 7-мĕш çарсем —туса хурать.
Герман çарĕсем тухса кайни. Хĕрлĕ Çар Анăçалла тапăнса пыни
1918 çӳлхи чӳкре тĕнчери лару-тăру сисĕмле хăвăрт улшăнать.
Ноябрь революцийĕпулса тухсан Германипе тамăрĕсем Пĕрремĕш Тĕнче вăрçинчен çухату тӳссе тухаççĕ, большевиксем Брест мир татăçăвĕпе панă çĕрсене тавăраççĕ. Çак территорисенче ирĕклĕ патшалăхсем: Эстони, Латви, Литва, Белоруси, Польша, Галици, Украина çуралаççĕ, вĕсем, нимĕç пулăшу никĕсне çухатсан, Антанта еннелле çаврăнаççĕ те хăрпăр çар йĕркелеме тытăнаççĕ.
Совет ертӳлĕхĕ хăйсен çарĕсене Украина, Белоруси тата Балтиçум территорине йышăнма хушать. Çакна пурнăçа кĕртме 1919 çулта 7-мĕш, Латви, Анăç çарĕсемлĕ Анăç фронтпа (çарпуçĕ Дмитрий Надёжный) Украина фронтне (çарпуçĕ Владимир Антонов-Овсеенко) туса хураççĕ. Çав вăхăтрах поляк çарĕсем Литвапа Белорусине ярса илме хирĕç тухаççĕ. Балтиçум тата поляк çарĕсене аркатса, Хĕрлĕ Çар 1919 çулхи кăрлачăн варринелле Балтиçумĕпе Белоруси чылай пайĕсенче çĕнтерсе илет, унта совет тытăмлăхĕ йĕркеленет.
Украинăра совет çарĕсем раштав — кăрлачра Харькова, Полтавăна, Екатеринослава, нарăс, 5 Кейӳне йышăнаççĕ. Петлюра çарпуçĕн украин юлашки çарĕсем Каменец-Подол тĕлне куçаççĕ.
1918—1919 хĕл çапăçăвĕсем
.
thumb|150px|1919
1919 кăрлачра Краснов виççĕмĕш хут Царицына çĕнтерсе илесшĕн пулать, анчах та каллех çухату тӳссе каялла чакать. Нимĕçсем тухса кайна хыççăн Украинăран Хĕрлĕ çар хупăрласа пынă çем, анкăл-франци тамăрĕсен, Деникин салтакĕсен пулăшăвне кĕтсе илеймесĕр, большевиксен вăрçа хирĕç агитацине пула Тан çарĕ сапаланма тытăнать. Касаксем çартан тухса тарма, Хĕрлĕ çар енне куçма тытăнаççĕ — фронт çурăлса каять. Большевиксем Тана вĕркĕнсе кĕреççĕ. Касаксене хĕсĕрлеме тытăнаççĕ, «касакран кăларассине» ĕçе кĕртеççĕ. Пуш уйăхĕн пуçламăшĕнче большевиксен пĕтерекен террорне хирĕç Тури Тан тăрăхĕ пăлхава çĕкленет, историре вăл Вёшня пăлхавĕ ятпа юлать. Пăлхава кĕнĕ касаксем 40 пин штыкпа хĕç çара (мучисемпе çамрăк ачасене пухса) йĕркелеççĕ, хупăрласа илнĕ çарсене хирĕç çапăçаççĕ, 1919 çулхи çĕртме, 8 вĕсем патне пулăшма Ирĕк кăмăл çарĕн пайĕсем çитеççĕ.
1919 кăрлачра Деникин çарĕсем болтшевиксен 90-пинлĕ 11-мĕш çарне çапса аркатаççĕ те пĕтĕм Çурçĕр Кавказа ярса илеççĕ. Нарăсра ирĕк кăмăл çарĕсене çурçĕрелле, Донбасс тата Тан çине, чакакан Тан çарне пулăшма куçараççĕ.
Кăнтăрти çапăçусем
Çавăн пекех Кăнтăрти çапăçусем, Тан çинчи граждан вăрçи статьясене пăхăр. thumb|left|150px Шур гвардисен кăнтăрти пур çарĕсене Раççей Кăнтăр Хĕçпăшаллă Вăйĕсем (çарпуçĕ — Деникин генерал) шутне кĕртеççĕ, вĕсем: Ирĕк кăмăл, Тан, Кавказ çарĕпе Хура тинĕс флочĕ пайĕсенчен тытăнса тăраççĕ. Кăрлач, 31 франци-грек çарĕсем Украинăн кăнтăр çĕрне пырса кĕреççĕ те Одессăна, Херсона тата Николаева йышăнаççĕ. Грексен батальонĕ Одесса патĕнче Григорьев атамана текĕрчисен хирĕç çапăçса илет, Антантăн урăх хĕçпăшаллă ушкăнĕсем, çапăçăва кĕмесĕрех, 1919 çулăн ака уйăхĕнче Одессăран тата Крымран тухса каяççĕ.
Усаллăх тĕнĕлĕ (политика)
Усаллăх тĕнĕлĕ (Axis of evil) — политикăри термин.
Каçăсем
Категори:США Категори:Идеологи Категори:Терроризмпа кĕрешни Категори:Джордж Уокер Буш Категори:Политика
Йожеф Буденц
Йожеф Буденц — (1836 — 1892) Венгри Ăслăлăх академийĕн чăн членĕ, хальхи финн-угр чĕлхисен пĕлĕвĕн никĕслевçи.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Германире вĕрентӳçĕ кил-йышĕнче ӳснĕ, малтанласа Марбургра пĕлӳ илнĕ. 1858 ç. Геттинген университетĕнчен вĕренсе тухнă хыççăн Венгрие куçса кайнă, гимназире нимĕçпе грек чĕлхисене вĕрентнĕ, финн-угр чĕлхисене тĕпчеме пуçланă.
1861 ç. Венгрин Ăслăлăх академийĕн библиотекинче ĕçлеме тытăннă. 1871 ç. тĕпчевçе асăннă академин чăн членне суйланă.
1868 ç. пуçласа мĕн виличченех Будапешт университетĕнче алтайпа финн-угр чĕлхисен танлаштаруллă курсне вуланă.
1845 - 1848 çç. тури чăвашсем хушшинче пуçтарнă чĕлхе материалне тĕпе хурса тĕпчевçĕ 1862 - 1863 çç. венгрла "Чăваш чĕлхин очеркĕсем" кĕнекене пичетлесе кăларнă.
Уйрăм кăларăмсем
Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Курт Вальдхайм
thumb|Курт Вальдхайм (1973) Курт Вальдхайм (ним. Kurt Waldheim), — Австри политикĕ, 1972-1981 çулсенче ПНО тĕп секретарĕ. 1986—1992 çулсенче Австри президенчĕ вырăнне йышăннă.
Пурнăçĕ
1918 çулхи раштавăн 21-мĕшĕнче Санкт-Андре-Вёрдерн хулара çуралнă. Шкула пĕтернĕ хыççăн 1936—1937 çулсенче Австри çарĕнче хĕсметре тăнă. Иккĕмĕш тĕнче вăрçинче нимĕç çарĕнче Тухăç енчи фронтра çапăçнă. 1941 çулта аманнă хыççăн çартан таврăннă. 1944 çулта Вена университетне вĕренсе пĕтернĕ хыççăн юриспруденци тухтăрĕ пулса тăнă.
Вăрçă вĕçленнĕ хыççăн дипломати ĕçĕ çине куçнă: ПНОра Австри сăнаканĕ тата представителĕ Канадăра елчĕ, Австрин тулаш ĕçĕсен министрĕ пулнă.
2007 çулхи çĕртме уйăхĕн 14-мĕшĕнче Венăра вилнĕ.
Каçăсем
Категори:ПНЙ Тĕп секретарĕсем Категори:Австри дипломачĕсем Категори:Австрин ютçĕр ĕçĕсен министрĕсем Категори:Австри президенчĕсем Категори:Венăра вилнисем Категори:Австри халăх партин пайташĕсем Категори:ПНО Ертÿçисем Категори:Австри президенчĕсем Категори:2007 çулта вилнисем
Лагуниха
Лагуниха  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Камелик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Валгина
Валгина — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 130 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1788
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мата (Хура Атăл районĕ)
Мата  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 25 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452394, ОКАТО кочĕ — 80234852009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Пачман
Пачман — чăваш-пăлхарсен XIII ĕмĕрти чаплă çарпуçĕ.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Упранса юлнă «Ылттăнпик» эпосра ăна «шурă парс ачи» тесе чыслани паллă. Эпосра каланă тăрăх, Ылттăнпик Шуратăл хĕррине, Иремел тăвĕ çумне сунара кайсан, шурă парса йĕрлесе ту шăтăкĕ патне пырса тухать те унта арçын ачана тупать. Ăна шурă парс ĕмĕртсе ӳстернĕ пулнă. «Еткере тытаканĕ пулăн эсĕ манăн» тесе Ылттăнпик ăна кермене илсе каять те чăнласах ывăлĕ пекех пăхса çитĕнтерет. Пачман Челпир патша вăхăтĕнчех чапа тухнă теççĕ. Хăш-пĕр тĕпчевçĕсем каланă тăрăх, 1223 çулта Кĕрнек хули патĕнчи пулса иртнĕ çапăçура чăваш-пăлхарсен экеметленсе ларнă çарсене ертсе пыраканĕ Пачман пулнă теççĕ. Ун хыççăн паттăрăн ячĕ пĕтĕм Тухăçĕпех саралнă, ун патне таçтан та монголсем пăхăнтарнă халăхсен элчисем тата çар çыннисем килме тытăннă. Вĕсем пурте тискер монголсемпе çапăçассишĕн, хăйсен çĕршывĕсене ирĕке кăларасссишĕн чĕрипе çуннă. Челпир вилнĕ хыççăн Ылттăнпик Пачмана ĕмпӳ туса хурать, ăна хăйĕн хĕрне, Ылттăнчече качча парать. 1236 çулта моноголсем Атăлçи Пăлхарăн Пӳлер хулине çĕмĕрсе тăксассăн Пачманпа Ылттăнчеч ертсе пыракан çарсем Шукăль хулинче çирĕпленсе лараççĕ. 1237 çулта урса кайнă тăшмансем Шукаль хулине çунтарса яраççĕ. Фаргат Булгари çырнă тăрăх, Пачман хăйĕн ушкăнĕпе тăшмансемпе çапăçса Пушкăрт çĕрне çитнĕ. Унтах пуçне хунă.
Уйкас (Вăрмар районĕ)
Уйкас, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Пачман
Каçăсем
Категори:Атăлçи Пăлхар
Уйкас (Вăрмар районĕ)
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
123
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тутарсен Раççейри вырнаçăвĕ
Тутарстанра Раççейри пĕтĕм тутар халăхĕн 33,3 % яхăн пайĕ пурăнать, ыттисем урăх çĕрсенче вырнаçнă. Тутарсен чи сахал йышлă регионĕ — Ингушети Республики, унта пурĕпе 151 çын пурăнать.
Кун-çулĕ
XVIII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Раççейри тутар йышĕ 500 000 çынран ытла пулман. XIX ĕмĕр вĕçнелле вĕсен шучĕ пиллĕк хут ӳсет. XX ĕмĕрте йышĕ тата икĕ хут нумайланать. Атăл-урал тутарĕсен йышĕ 11,2 хут, çĕпĕртисен — 3,3 хут кăна ӳснĕ. XIX ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче тутарсем хулана куçма тытăнаççĕ. XVIII ĕмĕр — XX ĕмĕр пуçламăшĕнче Атăл-Урал регионĕнчи хула тутар халăх йышĕ 77 хут ӳсет. Чылайăшĕ пысăк хуласенче —Хусан, Ӗпхӳ, Ăренпур, Самар, Чĕмпĕр, Сарăту, Чулхула, Кострома, Пенза, Екатеринбург, Пермь, Челепи, Троицк тата урăххисенче пурăннă.
1920—30-мĕш çулсенче тутарсен нумайрахăшĕ РСФСР-та вырнаçнă пулнă. РСФСР тулашĕнчичи пысăк диаспори Казахстанра тата Вăтам Азире пурăннă (991,2 пин çын 1926 çулта, 129 пин çын 1937 çулта). 1959 çул тĕлне çак регионти тутарсен йышĕ 780 пине, 1979 çул тĕлне 1154 пине çитет.
Атăлçи федераци тăрăхĕ
Атăлçи федераци тăрăхĕнче 4 513,7 пин атăл-урал тутарĕ (хусан тутарĕ) пурăнать, çак тăрăхри халăхăн 14,92 % шутланать. Çак территорире Хусан ханлăхĕ пулнă.
Тутарстан
Тутарстанра 2 000,1 пин тутар пурăнать, ку республика халăхĕн 52,92 % пулать.
Пушкăртстан
Пушкăртстанра 1440,7 пин тутар пурăнать, ку республика халăхĕн 35,14 % пулать. Пушкăртстан çĕрĕнче тутар халăх ытларахăшлĕ 1000 яхăн пурăну вырăнĕ. 1127 шкулта тутарла вĕрентеççĕ (1997 çул тĕлне), 2 тутар гимназийĕ (Ӗпхӳ, Пелепей), Пушкăрт университетĕнче, Пушкăрт, Бирск, Çтерлĕ педагогика институтĕнче тутар уйрăмĕсем. Тутар этем пĕрлĕх центрĕ (Ӗпхӳ, 1989 çултанпа), тутар  этем пĕрлĕх центрĕ «Мирас» (Çтерлĕ, 1990 çултанпа), тутар демократи партийĕ «Идель-Урал» (1991 çултанпа), «Азатлык» тутар çамрăкĕсен пĕрлешĕвĕ (1990 çултанпа), Тутар мăрсисен меджлисĕ (1993), Пушкăрт Республикин тутар чĕлхиллĕ çыравçăсен пĕрлешĕвĕ. «Кызыл таң», «Умид», «Азатлык нуры» (1997), «Җидегән», «Тулпар» журнал (1995) пичетленет. Тутар театрĕ «Нур» (Ӗпхӳ), Тутар патшалăх драма театрĕ (Туймаçи).
Чĕмпĕр облаçĕ
Чĕмпĕр облаçĕнче 168,8 пин тутар пурăнать, ку вара республикăри халăхăн 12,20 % шутланать. Тутарсем ытларах Чĕмпĕрте, Димитровградра тата йышлăн Кивĕ Кулатка, Мелекес, Çĕнĕ Малыкли (XVIII ĕмĕртенпе), Чердаклă (XVII ĕмĕрĕн вĕçĕнчен) районсенче пурăнаççĕ. 102 пурăну вырăнĕсенче тутарсем йышлăн ввырнаçнă. Тутар чĕлхипе 99 шкул ĕçлет. 44 мечет (на 1994) и 4 медресе. Тутар этеплĕх центрĕ «Туган тел» (Чĕмпĕр, 1990 çултанпа), Тутар этем пĕрлĕх центрĕ, «Мәдәният тата «Мөслимә» » этем пĕрлĕхĕсем, çамрăксен клубĕ «Мирас» (Чĕмпер), çутĕç этем пĕрлĕхĕ «Өмет» (Димитровград). «Өмет» хаçат пичетленет (Чĕмпĕр, 1989 çултанпа), «Күмәк Күч» (Кивĕ Кулатка районĕ, 1930 çултанпа). Телекăларăм «Чишмә» (1989 çултанпа). 2 халăх театрĕ (Вăтам Сантимир тата Кивĕ Кулатка), 30 пултарулăх тутар театрĕпе ушкăнĕ, ансанбль «Сембер» (Чĕмпĕр). thumb|200px Тутарсен районсемпе вырнаçăвĕ:
Ăренпур облаçĕ
Ăренпур облаçĕнче 166,0 пин тутар пурăнать, ку облаç халăхĕн 7,61 % шутланать. Тутарсем пĕр шышлăн Абдули, Александров, Асекеев, Гай, Бугуруслан, Илек, Хĕрлĕ гварди, Кувандык, Матвеев, Сакмар, Соль-Илец, Ташла, Тоцк, Шарлык районĕсенче вырнаçнă.
Пермь Ен
Пермь Енче 136,6 пин тутар пурăнать, çак енри халăхăн 4,84 % пулать. Тутарсем Пермь, Березники, Гремячинск, Губаха, Чайковский хулисенче тата пĕр йышлăн Бардым, Березовски, Куедин, Кунгур, Октябрь, Урта, Осински, Пермь, Суксу, Уин, Чайковский, Чернушинский, Чусовский районĕсенче вырнаçнă. 150 ытла тутар ялĕ, 25 мечет (1994), 95 тутар шкулĕ (1996) ĕçлет. Тутар-пушкăрт М. Вахитов ячĕллĕ центр (Пермь, 1989). Оса педагогика училищинче тутар уйрăмĕ пур. «Халык чишмәсе» (Пермь, 1991), «Таң» (Бардым районĕ, 1931) тата «Тарикъ» (Пермь, 2009) хаçатсем пичетленеççĕ. «Кардәшләр» (1993) тутарла радиокалаçусем (Пермь) эфира вĕçеççĕ. Тутар халăх театрĕ (Барда ялĕ). Халăх музейĕсем (Барда, Бардым районĕ тата Уинское, Уин районĕ.
Самар облаçĕ
Самар облаçĕнче 127,9 пин тутар пурăнать, ку облаç халăхĕн 3,95 % шутланать. Тутарсем пĕр йышлă Мăн Черкали, Елхов, Исакли, Хăмăшлă, Клевлĕ, Кушкă, Похвиçнĕ, Шăнталрайонĕсенче вырнаçнă. 48 тутар ялĕ, 29 тутар шкулĕ, 36 мечет (1996), медресе «Галия» (Самар). «Туган тел» тутар этеплĕх центрĕ (Самар, Похвиçнĕ, Сызрань), Ислам этем пĕрлĕх политика центрĕ (Тольятти), «Азатлык» çамрăсен клубĕ, «Ак калфак» хĕрарăм клубĕ ĕçлет. «Бердәмлек» (Самар, 1990), «Азан» хаçатсем тухаççĕ. Тутарла радиокалаçу станцисем «Радио-7 Самартан», радиопрограмма «Ак бәхет» эфира вĕçеççĕ. 15 тутар пултарулăх ушкăнĕ, халăх ансамблĕ «Ялкынлы яшьлек» (Самар), «Ялкын» (Тольятти), «Заман» (Хăмăшли районĕ) ĕçлет.
Удмурти
Удмуртире 109,2 пин тутар пурăнать, ку республикăри халăхăн 6,96 % шутланать. Удмурт Республикинче тутарсем ытларах Ижевск, Сарапул, Можга, Глазов, Воткинск хулисенче тата пĕр йышлан Алнаш, Балези, Юкама районĕсенче вырнаçнă. Удмуртире 20 ялта ытларах тутар халăхе пурăнать. 20 тутар класĕ тата 13 шкул умĕн ача-пăча йĕркелĕвĕ (1995), çаплах Удмурт университечĕ, Ижевск педагогика училищин тутар уйрăмĕсем пур. Тутар этем пĕрлĕх центрĕ (1991), «Иман» тутар çамрăкĕсен пĕрлешĕвĕ, Тутар этеплĕх центрĕ (Юкама районĕ), Ижевск тутар вулавăшĕ ĕçлет. «Яңарыш» (Ижевск, 1991), радио тата телекалаçусем: «Очрашу», «Хәерле кич» тухаççĕ. «Шаян йодызлар» (Ижевск) халăх ансамблĕ пултарулăхне кăтартать.
Чăваш Ен
Чăваш Енре 36,4 пин тутар пурăнать, ку республикăри халăхăн 2,77 % шутланать. Тутарсем пĕр йышлă Патăрьел, Куславкка, Комсомольски, Шăмăршă, Елчĕк районĕсенче вырнаçнă. Чăваш Республикинче 24 тутар, 5 хутăш ялĕ. Тутар чĕлхипе вĕрентекен 19 шкул, 24 мечет (1997 çулĕ тĕлне) пур. Чăваш Енри пĕтĕм тутар этем пĕрлĕх центрĕ (Шупашкар, 1992 çултанпа), Чăваш Енри тутар этем пĕрлĕх этеплĕх центрĕ (Патăрьел районĕнчи Шăнкăртам чирку ялĕнче, 1993 çултанпа). 1996 çултанпа «Вакыт» хаçачĕ тухса тăрать. Тутар халăх театрĕ (Патăрьел районĕнчи Хирти ПИкшик ялĕ, 1965 çултанпа), (Комсомольски районĕнчи Урмаел ялĕнчи «Мишар» фольклор-эстрада ансамблĕ).
Урал федераци тăрăхĕ
Урал федераци тăрăхĕнче 636,5 пин тутар пурăнать, ку федераци тăрăхĕн 5,14 % шутланать.
Челепи облаçĕ
Челепи облаçĕнче 205,1 пин тутар пурăнать, ку облаç халăхĕн 5,69 % шутланать.
Свердловск облаçĕ
Свердловск облаçĕнче 168,1 пин тутар пурăнать, ку облаç халăхĕн 3,75 % шутланать.
Хантă-Манси автономи тăрăхĕ
Хантă-Манси автономи тăрăхĕнче 107,6 пин тутар пурăнать, ку автономи тăрăх халăхĕн 7,5 % шутланать.
Вăта федерации тăрăхĕ
Тутарсем — 288,2 пин çын (0,77 %)
Мускав
Хулари тутар йышĕ — 166,1 пин çын (1,6 %)
Мускав облаçĕ
Мускав облаçĕнче 52,9 пин тутар пурăнать, ку облаç халăхĕн 0,8 % шутланать.
Кисан облаçĕ
Кисан облаçĕнче 5,6 пине яхăн тутар пурăнать. Мордвапа пĕрле тутарсем регионăн тухăç çĕрĕн авалхи халăхĕ шутланать. Облаçĕн территоринче Касимов ханлăхĕ вырнаçнă, Касимовпа таврашĕнчи ялсенче касимов хĕсмет тутарĕсем вырнаçнă пулнă. Кадом районĕнчи кадом хĕсмет тутарĕсем, Цнан анат юхăм çĕрĕсенче — цна (шац) хĕсмет тутарĕсем йышăннă.
Халĕ тутарсем пĕр йышлă Касимов, Ермишино, Сасов районĕсенче пурăнаççĕ. Ĕçлекен 4 мечет (Касимов, Подлипки, Азеево, Бастаново). Тутар этеплĕх центрĕ (Касимов). 2 тутар фольклор ушкăнĕ (Касимов районĕнчи Ахметово ялĕ тата Сасав районĕнчи Бастаново ялĕ).
Çавăн пекех пăхăр Касимов тутарĕсем, Сасов тутарĕсем.
Çĕпĕр федераци тăрăхĕ
Тутарсем кунта авалтанах пурăннă. Малтан кунта Çĕпĕр ханлăхĕ пулнă. Çепĕр федераци тăрăхĕнче 252,6 пин тутар пурăнать, ку тăрăхри халăхăн 1,26 % пулать. Кунта çĕпĕр тутарĕсем те, XX ĕмĕрте куçса килнĕ килнĕ атăл-урал тутарĕсем те пурăнаççĕ.
Кемĕр облаçĕ
Кемĕр облаçĕнче 51,0 пин тутар пурăнать, ку облаç халăхĕн 1,76 % пулать.
Омск облаçĕ
Омск облаçĕнче 47,8 пин тутар пурăнать, ку облаç халăхĕн 2,30 % шутланать.
Çĕн Çĕпĕр облаçĕ
Çĕн Çĕпĕр облаçенче 27,9 пин тутар пурăнать, ку облаçри 1,04 % шутланать.
Иркут облаçĕ
Иркут облаçĕнче 27,0 пин тутар пурăнать, ку облаç халăхĕн 1,1 % шутланать.
Тутар ялĕсем Заларин, Нукут, Зимин, Черемха тата Чун районĕсенче вырнаçнă. Чылай тутар Иркутск, Ангарск, Усолье-Сибирское тата Черемхово хулисенче пурăнать.
Томск облаçĕ
Томск облаçĕнче 19,6 яхăн тутар пурăнать, ку облаç халăхĕн 1,9 % пулать. Тутарсем ытларах Томск, Стрежевой хуласенче, Зырян, Колпашево, Кривошеино, Томск районĕсенче пурăнать. Виçĕ аул, 1 мечет (Томск). Тутар этеплĕх-çутĕç центрĕ «Туганлык» (Томск, 1990), Тутар этеплĕхĕн облаç центрĕ (с 1994). «Тоян» миниатюрсен театрĕ.
Кăнтăр федераци тăрăхĕ
Тутарсем — 173 578 çын (тăрăхри халăхăн 0,76 %)
Аçтăрхан облаçĕ
Тутарсем 70,6 пин çын (облаçри халăхăн 7,0 %)
Аçтăрхан облаçĕнче тутарсем пĕр йышлă Нариман (облаç халăхĕн 22,4 %), Атăлçи (32,6 %), уйрăм ушкăнлă Ахтуба, Хура Çыр, Икря, Лиман районĕсенче вырнаçнă. 3 тутар, 21 хутăш ял, 27 мечет, 24 тутар шкулĕ (1997), Аçтăрхан педагогика училищин тутар уйрăмĕ. «Дуслык» тутар наци этеплĕх этем пĕрлĕхĕпе унăн çамрăксен «Умид» клубĕ (1989), Мăсăльман этеплĕх ырлăх центрĕ (1995) ĕçлет. «Идель» (1991) хаçат, тутарла «Лотос» телерадиокомпанин «Туган тел» радиокалаçавĕ тухать. Нариман тутар халăх театрĕ (Аçтăрхан (хула), 1959), «Кызан», «Ялкын» фольклор ансамблĕсем, ачасен ансамблĕ «Умырзая» пултарулăхне кăтартать.
Çавăн пекех Аçтăрхан тутарĕсем пăхăр.
Волгоград облаçĕ
Тутарсем 28,6 пин çын (облаçри халăхăн 1,1 %)
Ростов облаçĕ
Тутарсем 17,9 пин çын.
Ставрополь Ен
Тутарсем 13,0 пин çын
Çурçĕр-Анăç тăрăхĕ
Тутарсем — 84,7 пин çын (0,61 %)
Санкт-Петербург
Санкт-Петербургра 35,6 пин çын пурăнать, ку хулари халăхăн 0,76 % шутланать.
Инçет Тухăç тăрăхĕ
Тутарсем — 55,4 пин çын (0,83 %)
Каçăсем
Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Тутарсем
Çавраçил (пĕлтерĕшсем)
Çавраçил, çил çаврăмла куçни, вăл шутра:
Татах та çавăн пек
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Нимислярово
Нимислярово — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 771 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452448, ОКАТО кочĕ — 80245835004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
1789
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ылттăнчеч
Ылттăнчеч — чăвашсен XIII ĕмĕрти чаплă хĕрĕ-паттăрĕ.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Ылттăнчеч — Ылттăнпикĕн хĕрĕ. Ашшĕ ăна Пачмана качча парать. 1236 çулта монголсем Атăлçи Пăлхарăн Пӳлер хулине çĕмĕрсе тăксассăн Пачманпа Ылттăнчеч ертсе пыракан çарсем Шукăль хулинче çирĕпленсе лараççĕ. 1237 çулта урса кайнă тăшмансем Шукаль хулине çунтарса яраççĕ. Пачман паттăррăн çапăçса вилсен те, Ылттăнчеч пăлхар-чăвашсен кĕрешĕвне малалла ерте пырать. Эткерĕсем çапăçура пуçĕсене хунă хыççăн, тăшмансен аллине лекес мар тесе Ылттăнчеч Урал тăвĕн хăвăлĕнче хăйĕн çине чулсем ӳкерсе айне пулса вилет.
Парака-Еган
Парака-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кулын-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 50 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Арово
Арово — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 620 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452161, ОКАТО кочĕ — 80257810001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Вохомка
Вохомка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Паломица юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Гвоздев Иван Владимирович
Гвоздев Иван Владимирович — (11.01.1908(29.12.1907)-07.08.1938), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 25. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Инçет Тухăç фрончĕн 1-мĕш Тинĕсçум çарĕн 40-мĕш перевçĕсен дивизин комсомол ĕçĕпе политотдел пуçлăхне пулăшаканĕ, политрук.
Вохомка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Спартак
мини|справа|Спартак вилĕмĕ, Герман Фогель, (нимĕç ÿнерçи) ĕçĕ Спартак (лат. Spartacus) — Спартак пăлхавĕн ертӳçи. Çуралнă кунĕ паллă мар, çуралнă вырăнĕ Сандански, Болгари. Фраки çынни пулнă тесе шутлаççĕ. Пирĕн эрăччен 71 çулта Кăнтăр Италинчи Силари юханшыв патĕнче паттăррăн çапăçса вилнĕ.
Уйкас Явăш
Уйкас Явăш, — Чăваш Республикин Вăрнар районĕнчи ял.
Спартак
Рим çыннисем ăна чура туса хунă, кайран вăл хальхи Итали çĕрĕсем çинче пирĕн эрăччен 73-70 çулсенче пăлхав çĕкленĕ. Вăл ертсе пунă таркăн гладиаторсенчен тата чурасенчен пуçтарăннă çарĕ Рим легионĕсене темиçе çапăçура çĕмĕрнĕ. Ку пăлхава историксем Спартак пăлхавĕ тенĕ. Малтанхи икĕ Сицили пăлхавĕсем хыççăн ку чурана лекнĕскерсем çекленĕ çынсен виççĕмĕш пысăк пăлхавĕ шутланать.
Уйкас Явăш
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Тухăç, Симĕс, Çамрăксен, Совет урамĕсем.
Спартак
Категори:Чуралăх Категори:Пăлхав ертӳçисем Категори:Пăлхав
Уйкас Явăш
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Етĕрне уесĕн Асакасси вулăсне кĕнĕ.
Ваньвож
Ваньвож — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Соль юханшывăн сылтăм çыранĕпе 55 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Бадминтон
Бадминто́н — Бадминтон олимп спорт тĕсĕ шутланать.
Истори
thumb|right|200px|Бадминтон, Британи журналĕнчи (1804_ иллюстраци.
Ракетка
thumb|left|150px|Тĕклĕ волан thumb|left|150px|Ракеткăсем
Вăйă ирттермелли лаптăк
right|400px|Вăйă уйĕ.
Каçăсем
Категори:Бадминтон Категори:Спорт
Кĕçĕн Чалыкла
Кĕçĕн Чалыкла  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Мăн Чалыкла юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 75 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
1790
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вакрим
Вакрим — XV ĕмĕрти чаплă чăваш мăрси.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Вăл Ылтăн Урта тапхăрĕнче чапа тухнă пăлхар-чăваш тăхăмĕнчен пулни паллă. Ун чухне Мускавра Василий (Тĕттĕм) Иккĕмĕш кнеç вăхăтĕнче пурăннă. Вакрим вырăс çĕрне хăй ямахачĕпе куçса килет те тĕне кĕрет, кнеç пулса тăрать. Иккĕмĕш Василий унăн хреснашшĕ пулнă. Вакрима вăл Чулхула тытăмне кĕрекен Толоконцово ялĕпе унти çĕрсене, Улатимĕр тытăмне кĕрекен Поречье ялĕпе çĕрсене тата чылай вырăнти улăхсепе çарансене панă. 1415-1462 çулсенче пурăннă. Вакримăн пĕр тăхăмĕ Мĕтри Чăваш пулать.
Вакримăн йăх турачĕ темиçе те пулнă. Пĕрне малалла Нарбеков, теприне —Порецки, виççĕмĕшне — Державин хушаматпа палăртма пуçланă.
Вуламалли
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш мăрсисем
Ермеккей районĕ
Ермекей районĕ (Йәрмәкәй районы, Ермекеевский район Башкортостана) — Пушкăртстан Республики (РФ) йышĕнчи администрациллĕ-территориллĕ виçе (район) тата муниципаллă йĕркеленӳ (муниципаллă район).
Хĕвеланăç енче вырнаçнă. Администраци Ермеккей салинче вырнаçнă. Ĕпхӳне çитме 235 км.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта пурĕ 54 ял вырнаçнă. 18 пине яхăн çын пурăнать. Халăхсем хушшинче тутарсем, чăвашсем тата пушкăртсем ытларах сарăлнă. 1 тăваткал çухрăм çине 12,5 çын килет.
Çĕр айĕнчи пуянлăхсем
Çĕр айĕнчи пуянлăхсем шутĕнче нефть, акшар, хăйăр минералсене палăртнă.
Çул-йĕр
Район урлă Самар — Ĕпхӳ — Челепи чукун çулĕ иртсе каять. Автомобиль çулĕсем района Октябрьски, Пелепей, Туймаçи тата Ĕпхӳ хулисемпе çыхăнтараççĕ.
Культура
Районта професси училищи тата историпе краеведени музейĕ вырнаçнă. Пурĕ 31 шкул пур, вĕсенчен 8 вăтам шкул шутланаççĕ. Çавăн пекех ача-пăча кĕвĕ шкулĕ, 26 библиотека, 38 клуб, районăн тĕп пульници, 3 ял пульници пур.
Вырăс тата тутар чĕлхисем çинче «К новым победам» (Çĕнĕ çĕнтерӳсемшĕн) ятлă хаçат тухса тăрать.
124
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Атняш
Атняш — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 597 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452388, ОКАТО кочĕ — 80234852010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Дерпт епископлăхĕ
Дерпт епископлăхĕ (çаплах Дорпат епископлăхĕ; эстон çăлкуçĕсенче Тарту епископлăхĕ; 1224-1558çç.; Bisdom Dorpat) – чун-чĕмлĕ феодаллă кнеçлĕх, çаплах хальхи Эстони республикин кăнтăр-тухăçĕнче, Дорпат/Дерпт/Тарту/Юрьев тĕпĕнче, йĕркеленĕ католици диоцезĕ. 1224 çулта рига архиепископĕ Альберт, Балтиçумне Хĕçпе çӳрекенсен орденĕ кĕрсе кайсан никĕс хунă, 1237 çултанпа ăна Ливон орденĕ ятпа палăртаççĕ.
Кун-çулĕ
1223-1224 çç. эстсем, Вячко вырăс кнеçĕпе пĕрле Юрьева хĕçпе çӳрекен нимĕç рыцăрĕсенчен хӳтĕленĕ. Нимĕç рыцăрĕсем хулана çĕнтерсе илсен, Дерпт ят параççĕ. Хăй епископлăхĕ Ливон конфедерацине, герман Балтиçумĕн 5 феодаллă патшалăхĕпе пĕрле, кĕрет. Епископлăха католици епископĕ ертсе пынă, ăна пуху канонçисен капитулĕнче, вырăнти чиркӳн кафедра ĕçтешĕсен аслă коллегийĕ, суйланă. Епископăн çаплах кнеçлĕхре чылай çĕр харпăрлăхĕ пулнă, хăшпĕр çĕрне вăрçă çыннисене панă пулсан та. Килсĕ кĕнĕ нимĕç чиркĕвĕн çыннисемпе рыцăрь-феодалсем вырăнти эстон тата вырăс çĕр ĕçтешĕсене (90 % пурăнан халăх) хытă пусмăрланă. Епископлăх чикĕ хĕрринче пулнипе орденпа анăçри урăх патшалăхĕсен пулăшăвĕпе кӳршĕ вырăс çĕрĕсен еннелле тăшманла хĕрес харçисем ирттересшĕн тăрăшнă. Епископлăха XII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнчи чиккинче тытса тăма авалхи вырăс карманĕ Изборск кăна пултарнă, çак паттăрлăхшăн ăна "Тимĕр хула" тенĕ.
Каçăсем
Категори:Европăри тахçанхи патшалăхсем Категори:Вăтам ĕмĕрсенчи Эстони Категори:Ливон конфедерацийĕ Категори:Балтиçум Категори:Тарту историйĕ
Liste der Bischöfe von Tartu Tartu piiskopkond Tērbatas bīskapija Bispado de Dorpat Дерптское епископство
Тусанлă çавраçил
Тусанлă çавраçил, çавраçил е ахаль çараçил — атмосфера пулăмĕ, кăнтăрла пĕлĕтсĕр тата, ытларах чухне, шăрăх вăхăтра сывлăш çĕр çумĕнче çаврăмла куçни. Çĕр çийĕ вĕриленсе кайиччен ăшăннине кура пулать, 10-20 метр таран çÿлелле хăпарать.
Ытти йышши çавраçилсемпе пăтраштармалла мар.
Каçăсем
Категори:Атмосферăри конвекци пулăмĕсем Категори:Марс Категори:Тăвăлсем
Раççейри граждан вăрçин 4-мĕш тапхăрĕ
Вăрçăн тăваттăмĕш тапхăрĕ (ака, 1920 — чӳк, 1920)
Совет-поляк вăрçи
1920 çулхи ака, 25 Франци пулăшнипе хĕçпăшалланнă поляк çарĕ Совет Украинăн çĕрне кĕрсе каять те çăвăн 6-мĕшĕнче Кейӳне ярса илет. Польша патшалăхĕн ертӳçи Ю. Пилсудскин Польша, Украина, Белоруси, Литва территоринче «тинĕсрен тинĕсе» çити конфедеративлă патшалăх тăвас ĕмĕт пулнă. Анчах та, çак шухăша пурнăçа кĕртме тӳр килмен. Çăвăн 14-мĕшĕнче Анăç фронт (çарпуçĕ М. Н. Тухачевский), çăвăн 26-мĕшĕнче — Кăнтăр-Анăç фронт (çарпуçĕ А. И. Егоров) çарĕсен ăнăçлă хирĕç тапăнăвĕ тапранать. Утăн варринче çарсем Польша çĕрне çитеççĕ.
Большевиксен çулпуçĕсен ĕмĕчĕпе, çакăн пек «хĕрлĕ штыка» Европăна шаларах чиксе «анăç европа пролетариатне» хускатса ярса, тĕнче революцине хутшăнма чĕнмелле пулнă.
«Мы решили использовать наши военные силы, чтобы помочь советизации Польши. Отсюда вытекала и дальнейшая общая политика. Мы сформулировали это не в официальной резолюции, записанной в протоколе ЦК и представляющей собой закон для партии до нового съезда. Но между собой мы говорили, что мы должны штыками прощупать, не созрела ли социальная революция пролетариата в Польше». (Ленин 1920 çулхи авăн, 22 IX РКП(б) Пур Раççей конференцинче тухса калаçнин тексчĕ)
Анăç фрончĕн çарĕсене 1920 çулхи утă, 2 Тухачевский панă 1423-мĕш №-лĕ приказĕ «На Западе решается судьба мировой революции. Через труп белопанской Польши лежит путь к мировому пожару. На штыках понесем счастье трудящемуся человечеству!».
(«На Запад!» ятлă приказран)
Çак тапăну ĕçĕ пăчланать. Анăç фрончĕн çарĕсене 1920 ç. çурла уйăхĕнче Варшава умĕнче пуçĕпех çапса çĕмĕреççĕ («Висла çинчи асам»). Анăç фрончĕн пиллĕк çарĕнчен 3-мĕш çарĕ кăна каялла чакса сыхланса юлать. Ыттисене аркатнă: 4-мĕш çарĕпе 15-мĕш çарăн пайĕсем Тухăç Пруссине тараççĕ те интернированы, Мозыр ушкăнĕ, 15-мĕш, 16-мĕш çарсене хупăрласа илнĕ е аркатнă. Тыткăна 120 пинрен ытла хĕрлĕ-çар çынĕ (200 пине çити) лекет, вĕсене Варшава патĕнчи çапăçура, тата 40 пин текĕрçĕ Тухăç Пруссири лагерьсенче хупарланă интернированных. Хĕрлĕ Çаршăн çак çухату Граждан вăрçинче чи асапли шутланать. Юпа уйăхĕнче икĕ енĕ вăрçăна чарса лартаççĕ, 1921 пуш уйăхĕнче — лăпкăлăх татăçăвне туса çирĕплетеççĕ. Çак килĕшӳ никĕсĕпе Польша çумне Украинăпа Белорусин анăç çĕрĕсем, 10 млн украин белорус хушăнать.
Пĕр енĕ те вăрçăра палăртнă тĕллевне çитеймест: Белорусипе Украина çĕрĕсене Польшăпа Совет Союз республикисем пайлаççĕ. Ирĕклĕ Литва территорин пайне Польша хăй çумне хушать. РСФСР хăй енчен Польшăн ирĕклĕхĕпе Пилсудский ертӳлĕхне йышăнать, вăхăтлăха «тĕнче революцине» сарас, Версаль системине пăрахăçлас ĕметне пытарать. Лăпкăлăх хутне çырнă пулсан та, кӳршĕсем хушшинчи хутшăнусем çирĕм çул хушши хĕрӳллĕ тăнă, çак лару-тăру вĕçĕнче вара СССР Польшăна 1939 çулхи пайлану ĕçне кĕрет.
Антанта патшалăхĕсем хушшинче 1920 çулта Польшăна вăрçă хатĕрĕпе, укçа-тенкĕпе пулăшас ĕçсем хыççăн хĕрсе кайнă хирĕçӳсене пула çак çĕршыв ертӳлĕхĕсем тепĕртакран Шурă юхăма тата большевиксене хирĕç вăйсене пулăшма пăрахаççĕ, каярахпа Совет Союзне тĕнче патшалăхĕ вырăнне йышăнаççĕ.
thumb|none|250px|Поляксен аллине лекнĕ хĕрлĕ çар «Стенька Разин» ятлă [[Остин-Путиловец]] thumb|150px|Хăйĕн ирĕк кăмăлĕпе фронта каякан комсомолсем.
Крым — Раççей кăнтăрĕнчи Шур юхăмăн юлашки бастионĕ
thumb|150px|left|Карапсем ют çĕре шуррисен полкĕсене илсе каяççĕ
Совет-поляк вăрçи хĕрсе пынă чух кăнтăрта барон П. Н. Врангель хастар ĕçсем тапратать. Кăра виçеллĕ ĕçсемпе, çав шутра намăс çухатнă офицерсене халăх умĕнче айăпласа вĕлернипе те, генерал сапаланчăк деникин дивизисенчен дисциплинăна çирĕплетрни çапăçăва кĕме хатĕр çар тума пултарать. Я принял ряд мер для наведения порядка в тылу. На узловых станциях Кременное, Лиман, Лозовая были учреждены особые комендатуры во главе с генералами или штаб-офицерами, при коих состояли особые военно-полевые суды. Все следующие на юг эшелоны осматривались. Имущество разбиралось и бралось на учёт, из боеспособных воинских чинов формировались маршевые команды для отправки на фронт. Уличённых в грабежах, ослушников и дезертиров было приказано немедленно предавать суду и, по утверждению приговора комендантом, таковой приводить в исполнение.
Совет-поляк вăрçи тапрансан Вырăс Çарĕ (малтан Р. К. Х. В. пулнă) Крымран тухса çĕртме варринче Çурçĕр Таври çерне ярса илет. Крым ресурсĕсем çак вăхăта пĕтнĕ. Хĕçпăшала Врангель Францирен илес пулнă, мĕншĕн тесен Англи 1919 çултах шуррисене пулăшма пăрахнă. Аслă Британин премьер-министăрĕ, Ллойд Джордж, 1919 çулти юпа уйăхĕнче «большевиксене йышăнмалла, çын çиекенсенпе те, сутă-илӳ тума юрать» тесе каланă. 1920 çулхи çурлан 14-мĕшĕнче Крымран Кубане Улакай генерал десанчĕ (4,5 пин штыкпа хĕç) Кубане тапăнса кĕрет, унăн тĕллевĕ — чылай йышлă пăлхавçăсемпе пĕрлешĕнсе большевиксене хирĕç иккĕмĕш фрот чĕртесси. Малтан касаксем хĕрлĕ чаçсене çĕмĕрсе Екатеринодар патне çитеççĕ, анчах та Улагайăн йăнăшĕсене пула, Кубанĕн тĕп хули çине кайма чарăнаççĕ, çарсене улăштарса йĕркелеме тытăнать, çак хушăпа усă курса хĕрлисем нумай ушкăн çар пухса, Улакая хупăрлаççĕ. Касаксем çапăçса Азов çыранĕнчи Ачуев еннелле чакаççĕ, унтан (авăн, 7) Крыма, хăйсемпе 10 пăлхав çынне илсе тухаççĕ. Хĕрлĕ Çара Улакай вăйĕсенчен урăх еннелле туртас тĕллевпе Таманьри Абрау-Дюрсо районне кĕнĕ пĕчĕк десантсене йывăр çапăçусем хыççăн каялла Крыма тавăраççĕ. Армавир-Майкоп районĕнче çапăçнă Фостиковăн 15-пинлĕ партизан çарĕ десанта пулăшма пырайман.
Утă-çурла уйăхĕсенче врангельсен тĕп вăйĕсем Çурçĕр Таврире ăнăçлă хӳтĕленнĕ, Жлобăн юланут корпусне пĕтĕмпех аркатса янă. Кубане десант кĕртесси ăнăçусăр пулнă хыççăн, Крым çарне çăласси çине ал сулса, Врангель тапăнса килекен польша çарне хирĕçле кайма шутлать. Çапăçусемпе Днепрăн сылтăм çыранне çитсен, Врангель Вырăс Çарĕн пайĕсене Донбасс çине ярать. Унта вĕсем Сылтăм çыртан шуррисен тĕп вăйĕсене тапăнма хатĕрленнĕ Хĕрлĕ Çарăн чаçĕсене çапса аркатаççĕ. Юпан 3-мĕшĕнче шуррисем Сылтăм Çыра тапăнса пыраççĕ. Çапах та шуррисем малтанхи пекех ăнăç ĕçне тума пултарайман, юпа, 15|юпан 15-мĕшĕнче врангельсем Днепрăн сулахай çыранне каçаççĕ. 150px|thumb|right|[[Перекоп-Чонкар операцийĕ 1920|Перекоп операци пуçланас умĕн çарсен вырнаçăвĕ (1920 çулти чӳкĕн 5-мĕшĕ)]]
Çав хушăрах поляксем, Врангеле сăмах панă пулсан та, 1920 çулхи юпан 12-мĕшĕнче большевиксемпе вăрçăна чараççĕ. Большевиксем тӳрех польша фронтĕнчи çарĕсене Шурă çара хирĕç куçăраççĕ. Юпан 28-мĕшĕнче хĕрлисен Кăнтăр фрончĕн пайĕсем М. В. Фрунзе ертсе пынипе Çурçĕр Таврири Врангелĕн Вырăс çарне хупăрласа хурса Крыма ярас мар тĕллевпе хирĕç тапăнаççĕ. Анчах та хупăрласа илесси пăчланать. Врангелĕн тĕп çарĕ чӳкĕн 3-мĕшĕнче Крыма кĕрсе хатĕрлесе хунă хӳтĕлев йĕрĕнче вырнаçаççĕ.
М. В. Фрунзе, 190 пин штыкпа хĕç çар ушкăнĕпе Врангелĕн 35 пин çарне хирĕç чӳкĕн 7-мĕшĕнче Крыма штурмăлать. Хăйсен йышĕ, хĕçпăшал хатĕрĕ çав тери чылайрах пулсан та хĕрлисен çарĕсем темиçе кун ĕнтĕ Крым хӳтĕлев йĕрне çĕмĕрсе каçайман, чӳк, 11 С. Каретников ертсе пынă махносен вăйĕсем Карп Балки патĕнче Барбовичăн юланут корпусне аркатнă хыççăн çеç, шуррисен хӳтĕлев йеркине пăсса каçаççĕ. Хĕрлĕ çар Крыма вăркăнса кĕрет. Вырăс çарĕпе граждан çынсем тарма пикенеççĕ. Виçĕ кун хушши 126 карап çине çара, офицер çемйисене, крым порчĕсенче — Севастополь, Ялта, Феодоси тата Керчь — пурăнакан граждансене ют çĕре илсе каяççĕ.
Большевиксем Крыма çĕнтерсе илсен çурутравăн граждан тата вăрçă халăхне касма тытăнаççĕ. Официаллă совет хыпарĕпе — 56 пин çынна вĕлернĕ).
14—16 ноября 1920 года Армада кораблей под Андрей ялавлĕ карап текĕрчи Крым çыранĕсене хăварать, ют çĕре шурă полксене тата вуншар пин тарса çăлăнакан граждансене тиесе каять. Хăйĕн ирĕк кăмăлĕпе ют çĕре каякансен йышĕ 150 пин çын пулнă.
1920 улхи чӳкĕн 21-мĕшĕнче флотран тăватă ушкăнлă Вырăс эскадрине туса хураççĕ. Унăн çарпуçĕ пулма Кедров контр-адмиралав хушаççĕ. 1930 çулхи раштавăн 1-мĕшĕнче Франци министăрсен Канашĕ Вырăс эскадрине Тунисри Бизерта хулине яма палăртать.
Крым ӳкĕннĕ хыççăн большевиксен тытăмлăхне хирĕç вăйсене пĕтеççĕ. Хĕрлĕ диктатурăн куллен ĕçĕ пур Раççейре хыпса тухнă çĕр ĕçчен пăлхавĕсене лăплантарасси пулса тăрать.
Архангельск
Архангельск, — Архангельск облаçĕн тĕп хули. Çурçер Двина юханшыв юхса тухнă çĕрте вырнаçнă. Хулана 1584 çулта Иван Грозный хушнипе никĕсленĕ.
Архангельск сăнĕсем
мини|800px|Ленин лапамĕ
Каçăсем
Архангельск хулин официаллă сайчĕ
Категори:Архангельск облаçĕн хулисем
1791
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пăртас (Вăрмар районĕ)
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
125
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гизят
Гизят — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 42 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452448, ОКАТО кочĕ — 80245835005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Пег-Еган
Пег-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Еккан-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
1793
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Энтриэль
Энтриэль, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Петров Вениамин Филиппович
Вениамин Филиппович Петров — (9 ҫу, 1934, хальхи Чӑваш Республики, Красноармейски районĕ, Упи ялĕ, 31 утӑ, 1999, Перĕм) — медицина ăслăлăхĕсен докторĕ (1981), санитари врачӗ, профессор.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Вениамин Филиппович Красноармейски районĕнчи Упи ялĕнче Филипп Петровичпа Елизавета Кирилловна Петровсем çемьинче çуралнă. Пермьри медицина институтĕнче вĕреннĕ. Ăна хĕрлĕ дипломпа пĕтерсен вăл Шупашкар районĕнчи Кӳкеç поселокĕнчи тĕп больницăна ĕçлеме килет. 60-мĕш çулсенче В. Ф. Петров Чăваш Республикинчи санитари врачĕнче те вăй хурать. Шупашкарта ĕçленĕ чухне пысăк тавракурăмлă тухтăр наукăпа кăсăкланма пуçлать. Хăйĕн пĕрмĕш ĕçĕсене Вениамин Филиппович ытларах “Ялав” журналта пичетлеме тăрăшнă. Пермьмри медицина институчĕн аспирантуринче ăслăлăх кандидачĕн диссертацине хӳтĕленĕ. Çавăн хыççăн В. Ф. Петров хăйĕн аслă наставникĕсем — профессорсем сĕннипе институтрах ĕçлеме юлнă. Малтанхи çулсенче вăл — санитари кафедрин заведующийĕ, доцент. 1981 çулта медицина ăслăлăхĕн докторĕн диссертацине ăнăçлă хӳтĕленĕ чăваш ăсчахне Пермь облаçĕн тĕп санитари врачĕ пулма çирĕплетнĕ. 1999 çулччен Вениамин Филиппович Раççей Федерацийĕн сывлăха сыхлас министерствин Пермьре вырнаçнă “Биомедпром” наукăпа производство пĕрлешĕвĕн генеральнăй директорĕнче ĕçленĕ. Петров Юрий Филипповичăн пиччĕшĕ.
Ӗçĕсем
179 ăслăлăх ĕçĕ, çав шутра пилĕк монографи пичетленĕ.Унăн çирĕм патентне çĕр-шыври тĕрлĕ ăслăлăх учрежденийĕсемпе медицина промышленноçĕн хăватлă предприятийĕсем йышăнса ĕçе кĕртнĕ. Вĕсемпе паян та тĕрлĕ çĕр-шывсенче анлă усă кураççĕ.
Вуламалли
2007, раштав, 20, кĕçнерникун. Ашшĕ-амăшĕ пилленипе ]
Каçăсем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:Ӗçлĕх Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем Категори:Хисеп Палли орден кавалерĕсем
Василева
Василева — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Тора юханшывăн сылтăм çыранĕпе 37 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
126
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Муллакаево (Хура Атăл районĕ)
Муллакаево  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 110 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452378, ОКАТО кочĕ — 80234856002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Букинистика
Букинистсем — букинист суту-илĕвĕн ăстаçисем, яланхилле вĕсем ĕлĕххи сайра тĕл пулакан кăларăмсене питĕ аван пĕлеççĕ. Кивĕ кĕнекесене букинист пайне — 1851 хыççăнхисем, тата антиквар — 1851 çулчен, уйăраççĕ. Букинистика библиофилсен коллекцисене пухмалли çăлкуç шутланать.
Раççейри букинистика кун-çулĕ
Киве кĕнекесене сутнине XVI—XVIII ĕмĕрсенче палăртма пулать, анчах та анлăн букинистика XIX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче кăна аталанма тытăнать. Ĕмĕрĕн вĕçнелле букинистсен лавккисем, ытларах Петербургра тата Мускавра ,уçалаççĕ.
Право статусĕ
Тĕнчери чылайрахăш патшалăхсен саккунĕсенче букинистсен ĕç-хĕлне ирĕк паракан йышăнусем пур. Раççей Федерацинче - РФ ГК 1272-мĕш статьи.
Çăлкуçсем
Категори:Кĕнекесем Категори:Антиквариат
1794
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çулăмлă çавраçил
Çулăмлă çараçил (çулăмлă торнадо) — атмосфера пулăмĕ. Этем хутшăннипе те е вăл хутшанмасăр та пулма пултарать.
Литература
Категори:Экологилле катастрофăсем Категори:Пушар
Боголюбовка (Чышма районĕ)
Боголюбовка  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 42 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452167, ОКАТО кочĕ — 80257810002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Чăваш тĕнĕ
Чăваш тĕнĕ, — христианлăхчченхи традицилле тĕн. Турă тĕнчипе хăтлă пурăнмалли йăла-йĕрке. Вăл ĕмĕрсем иртнĕ май, тата тĕрлĕ халăхсем хушшинче пурăннă чух хăйне евĕрлĕ аталаннă çĕр ĕçĕпе çыхăннă вĕрентӳ. Унта Пĕртен пĕр Турă тĕп вырăн йышăнса тăрать, нетĕрсем унăн тĕрлĕ палăрăмĕсем çеç. Каярах чăвашсен харпăр-хăй патшалăхĕ салансан, чăваш тĕнĕ кая юлнă. Халĕ вăл халăх инемĕ шайĕнче юлса пурăнать. Вăхăт шунă майăн христианлăх вăй илнĕ пулин те асăннă тĕн пурнăçран тĕппипех çухалнă теме çук.
Пĕтĕм ял
Категори:Чăваш тĕнĕ Категори:Чăваш мифологиĕ Категори:Халăх инемĕ
Нӳрлĕ Овсянка
Нӳрлĕ Овсянка  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ, Самар облаçĕ территорипе юхать. Мăн Иргиз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 47 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Геврик Григорий Фёдорович
Геврик Григорий Фёдорович Геврик Григорій Федорович — (30.11.1925-29.03.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 4-мĕш Украина фрончĕн 1-мĕш гварди çарĕн 129-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 330-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн станок пулемёчĕсен отделени командирĕ, гварди кĕçĕн сержанчĕ.
Вью
Вью — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Турне юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Йăлăм Патăрьел
Йăлăм Патăръел (çавăн пекех Йăлăм е Кĕçĕн Патăрьел, вырăс. Малое Батырево), — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял. Пăла юханшывĕ çурçĕр (сулахай) çыранĕнче, Патăрьелпе тĕлме-тĕл, Тăрăн ялĕнчен анатарах, вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Кызыл-Баржау
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Гараница
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Элĕк (пĕлтерĕшсем)
Элĕк:
Аликово
Дема (Чышма районĕ)
Дема  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 65 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452167, ОКАТО кочĕ — 80257810004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
1795
Вилнĕ
Категори:Çулсем
127
Вилнĕ
Категори:Çулсем