cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тухăç Çĕпĕр чукун çулĕ
Каçăсем
Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем Категори:Çĕпĕр
Лебедев Василий Иванович
Лебедев Василий Иванович (1813 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районне кĕрекен Штанаш ялĕнче çуралнă. Хăçан вилни паллă мар) — чăваш çыравçи, сăвăçĕ, чĕлхе тĕпчевçи.
Пурнăçĕ
Петербургра вĕренсе аслă пĕлӳ илнĕ. Чăваш йăли-йĕркине тĕпчесе «Чувашские предания» (1848), «Симбирские чуваши» (1850), «Звериная ловля у симбирских чувашей» (1850), «О чувашском языке» (1852) тата ытти очерксене Петербургри журналсенче пичетленĕ. Вĕсенче вăл Сăр юханшыв тăрăхĕнчи чăвашсен пурнăçне сăнласа кăтартнă. Пĕр очеркĕнче «Чăваш эпир пултăмăр» сăвва çапнă. Çав хайлава Максим Фёдоров мар, Василий Лебедев çырнă тесе шутлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:Кăрлачăн 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1813 çулта çуралнисем
Кишля
Кишля — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Юма (Пижма юппи)
Юма — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 68 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Антиохи кнеçлĕхĕ
thumb|250px| Хĕрес хӳтĕлевçисем [[1097—1098 çулсенче Антиохие хупăрлани]] Антиохи кнеçлĕхĕ (Principatus Antiochiae, Principauté d'Antioche, Principato d'Antiochia) — херес хӳтĕлевçисем 1-мĕш хĕрес харçи тапхăрĕнче Сири пе Турци территоирнче йĕркеленĕ христиан патшалăхĕсенчен иккĕмĕшĕ.
Каçăсем
Категори:Çывăх Тухăçри историлле патшалăхсем Категори:Хĕрес хӳтĕлевçисен патшалăхĕсем Категори:Антиохи Категори:Сири кун-çулĕ
Кот-д'Ивуар
left|290px|Кот-д’Ивуар рельефĕ thumb|left|[[1729 ç. карта, ун çинче Пил шăммин çыранне палăртнă]]
Респу́блика Кот-д’Ивуа́р (République de Côte d'Ivoire ) 1986-мĕш çулччен официаллă ячĕ «Пил шăммин çыранĕ» - Хĕвеланăç Африкăри  патшалăх. Либерипе, Гвинейпа, Малипе, Буркина-Фасопа тата Ганăпа чикĕ тытать. Кăнтарта Атлантика океанĕн Гвиней кӳлмекĕ. Маларах Франци колонийе пулнă.
Чĕлхесем
Официаллă чĕлхе - франци, вырăнти чĕлхесенчен дьюла, бауле, бете сарăлнă.
Географи
Патшалах кăнтарта нӳрĕ тропик вăрманлă, çурçĕрте çӳллĕ курăклă саваннăллă тӳремлĕх çинче вырнаçнă. Кăнтăрта экватор, çурçĕрте субэкватор  климачĕ. Çулталăкри вăтам температура + 26° - + 28°. Çумăр çулталăкра çурçĕрте 1100 мм, кăнтăрта 5000 мм таран. Çутçанталăк ресурсĕсем - — нефть, газ, кĕвер чул, марганец, тимер çĕрĕ, кобальт, боксит, пăхăр, ылтăн, никĕль, тантал.
Юханшывсем
Тĕп юханшывсем — Сасандра, Бандама тата Комоэ, анчах юханшывсем çинче чул пусахисем нумай пулнипе тата типĕ тапхăрта шыв шайĕ вăйлă ухнипе карапсем вăрринчен 65 çх нумайрах çуреймеççĕ.
Ӳсентăрансем
Çыран херринче çăра тропик вăрманĕсем, çурçĕрте саванна сарăлать.
Чĕрчунсем
Кот-д’Ивуарта шакал, Гиена, пантера, слон, шимпанзе, крокодил, калтасен тата наркăмăшла çĕленсен темиçĕ тĕсĕ тел пулать.
Административла пайлану
thumb|right|270px|Кот-д’Ивуар облаçĕсем thumb|right|270px|Кот-д’Ивуар картти
Кот-д’Ивуар 19 облаçе пайланать. Вĕсем 81 департамент тата 2 районран тараççĕ.
Каçăсем
Категори:Франци чĕлхиллĕ патшалăхсем Категори:Унитарлă патшалăхĕсем Категори:Франци колони пулнисем Категори:Хĕвеланăç Африка
Мăн Мег-Тыг-Еган
Мăн Мег-Тыг-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 255 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Шавлама
Шавлама, — XVII ĕмĕр варринче пурăннă ĕлĕххи чăваш юрăçи, сăвăçи. Шавлама хальхи Чăваш Енĕн кăнтăр тăрăхĕнче, Юхма текен пайĕнче, Арансайпик никĕсленĕ Юхма-Упи ялĕнче пурăннă. Вăл кĕрешӳçĕ-юрăçă пулнă.
Шавлама юррисем
Шавлама çинчен чăваш халăхĕ питĕ нумай хайлав упраса хăварнă. Унăн юррисене тĕрлĕ çĕрте ăсчахсем, тăван ен тĕпчевçисем тата вĕрентӳçĕсем çырса илнĕ.
Вуламалли
Юхма Мишши, "Авалхи чăвашсем", 1996, Шупашкар.
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Тальбей-Яха (Кĕçĕн Усы юппи)
Тальбей-Яха — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 43 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Балыклыбашево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Галатов Александр Миронович
Галатов Александр Миронович — (10.09.1923-июнь 1944 (хыпарсар çухалнă)), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 23. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 40-мĕш çарĕн 309-мĕш перевçĕсен дивизин 957-мĕш перевçĕсен полкĕн танка хирĕç пăшалăн артиллери орудин тĕллекенĕ, красноармеец.
Утă, 10
Уявсем
Натто кунĕ, Японире
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Киебак
Киебак — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 492  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452853, ОКАТО кочĕ — 80233847005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Култай-Каран
Култай-Каран — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 226 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452077, ОКАТО кочĕ — 80244810004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Юрика (Пижма юппи)
Юрика — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Пушкинский Хуттăрĕ
Пушкин — (Пушкинский) Пушкăрт Республикинчи Авăркас районĕн чăваш ялĕ.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килeшӳллĕн чăвашсем пайe (100%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Тулпасăна cитме: 18 çх , Пишкайăн ялне - 3 çх, Аксаково станцине 12 çх.
Каcaсем
Категори:Пушкăрт Республикин Авăркас районe Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Ташта (Черняй юппи)
Ташта (Черняй юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Черняй юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Урмай
Урмай, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял, Элĕк ял тăрăхĕнче шутланать.
Ташта (Черняй юппи)
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Урмай
Тавралăхĕ, ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Урмай Элĕк салинчен 1 çухрăмра вырнаçнă. Ялăн пĕр (Тĕп урам) урамĕнче 109 çын (2006) пурăнать.
Истори
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă.1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Парана (юханшыв)
Парана (Río Paraná; Rio Paraná) — Бразили/Парагвай/Аргентина территоринчи юханшыв. территорипе юхать. Юханшыв Ла-Плата (эстуарий) юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 4380 км, бассейн лаптăкĕ 2582672 км2.
Вăта Франкони
Вăта Франкони (Mittelfranken, Middlfrankn) — Германин федераллă çĕрĕн — Баварин — административлă тăрăхĕ, çаплах Франконин историллĕ çĕрĕсенчен пĕри.
Административлă пайĕсем
Районсем:
Ирĕклĕ хуласем:
Каçăсем
Категори:Германи Категори:Бавари Категори:Европа
Парана (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Бразили юханшывĕсем Категори:Аргентина юханшывĕсем  Категори:Парагвай юханшывĕсем
Перс кӳлмекĕ
thumb|300px|Перс кӳлмекĕ картта çинче Перс кӳлмекĕ — Иранпа хушшинче вырнаçнă кӳлмек. Ормус пырĕ урлă Оман кӳлмекĕпе, Арави тинĕсĕпе тата Инди океанĕпе çыхăннă.
Перси кӳлмекĕ хĕрринчи çĕршывсем: Оман, Пĕрлешӳллĕ Араб Эмирачĕсем, Сауд Аравийĕ, Катар, Бахрейн, Кувейт, Ирак тата Иран. Перси кӳлмекне Тигрпа Евфрат шывĕсем юхса кĕреççĕ. Пысăк утравсем: Кешм, Бубиян, Бахрейн. Перс кӳлмекĕ нефтьпе пуян пулнăран тĕнче политикинче самай пысăк вырăн йышăнать. Гидрологи, гидрохими тата ытти уйрăмлăхпа Перси кӳлмекĕ тинĕс шайĕнче шутланать.
Каçăсем
Категори:Перс кӳлмекĕ Категори:Инди океанĕн тинĕсĕсем
1481
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тимой Мамăш
Тимой Мамăш, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Улăх, Туçи, Тĕп урамсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Акрам вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Утă, 11
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Гималай тăвĕсем
thumb|300px|Гималай çине [[Тĕнче космос станцийĕ|ТКС çинчен сăнасан.]] Гималай (हिमालय,, «юр сыхлавçи») —Çĕр çинчи чи çӳллĕ ту системи. Гималай Тибет туçийĕпе (çурçĕрте) Инди-Ганг тӳремĕ (кăнтăрта) сарăлса ларать; Тĕп Азири пушхир тăвĕсемпе Кăнтăр Азири тропик ландшафчĕсем хушшинчи климата тата çутçанталăка уйăракан чикĕ.
Инди, Непал, Китай, Пакистан, Бутан территоринче вырнаçнă. Тасăлăвĕ 2400 çм ытла, анлăшĕ 350 çм çити. Ту виркĕсĕн вăтам çӳллĕшĕ 6000 м яхăн, чи çӳлли 8848 м — Джомолунгма (Эверест) тăвĕ. Чылай тăрри 8000 м çӳллĕ.
Гималай альпă орогенез вăхăтĕнче йĕркеленнĕ. Тăвăн кăнтăр ту умĕсем ытларах хăйăрлăхпа конгломератран тытăнса тăраççĕ, тĕп тайлăмĕсемпе тĕнĕл зони — гнейсран, кристалл сланцĕнчен, гранитран, филлитран тата урăх кристалл тата метаморфи чул-тăпринчен тытăнса тăрать.
Тавралăхĕ
Гималай тăвĕсем Инд-Ганг айлăмĕнче 3 сийпе капăланса вырнаçнă: Сивалик (Гималай умĕ), Кĕçĕн Гималай (Пир-Панджал, Дхаоладхар тата урăх ту хырçисем) тата вăрăм айлăмсемпе (Катманду, Кашмир айлăмĕ тата урăххисем) уйăрăлса тăракан Мăн Гималай, вăл Ассам, Непал, Кумаон тата Пенджаб Гималайне пайланать. Мăн Гималай хысакĕ альпи тĕслĕ, унăн çӳллĕшĕн уйрăмлăхĕсем пысăк, пăрланăвĕ (лаптăкĕ 33 пин çм² ытла) хăватлă.
Çурçĕрти кĕскерех тайлăмĕсем Цангпо (Брахмапутра) тата Индăн тури юхăмĕн айлăмĕсемпе хĕсĕннĕ. Гималайра Кăнтăр Азири тĕп шывсем — Инд, Ганг, Брахмапутра — юхма пуçлаççĕ.
Кун-çулĕ
Имаус (Имаос) — авалхи грексемпе римсем Гималай ту хырçине çапла палăртнă.
Çулçӳрев
Гималай — тĕнчери альпинизм районĕ (уйрăмах Непалра) шутланать.
Каçăсем
* Категори:Ту системисем, алфавит тăрăх
Кӳпеш
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Штанаш
Штанаш, — Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял. Вулăсăн тĕп вырăнĕ пулнă.
Кун-çулĕ
Малтан Кăрмăш уесне кĕнĕ. 1920 çулхи авăн уйăхĕн 7 хыççăн 1927 çулчен Етĕрне уесне кĕме пуçланă. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Штанаш вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Хĕрлĕ Чутай районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Çĕмĕрле районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăтчен Хĕрлĕ Чутай районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Вулăс
Вулăс, — Раççей территорийĕн пайланăвĕ. Малтан, Авалхи Руçре, вăл кнеçлĕхĕн пĕтĕм çĕр лаптăкне, хулана пăхăнакан ялсен çĕрĕсем пĕлтернĕ. XIV ĕмĕр вĕçĕнчен пуçласа уес пайланăвĕ. 1923-1929 çулсенче администраципе территори реформисем иртернĕ хыççăн вĕсене пĕтернĕ.
Халĕ хăш-пĕр Раççей регионĕсенче ăна район пайланăвĕ валли усă кураççĕ.
Оман кӳлмекĕ
Оман кӳлмекĕ (арап. خليج عمان‎‎ - Khalīj ‘Umān, перс. دریای عمان - Daryâ-ye ‘Omân), — Арави тинĕсĕпе Перс кӳлмекне (Ормус пырĕ урлă) çыхантаракан кӳлмек. Кӳлмек таршшĕ 450 çухрăм патнелле, сарлакăшĕ — 330 çухрăм. Чи тарăн вырăн — 3 694 метр.
Кӳлмекĕн çурçĕр çыранĕсем Иранăн, кăнтарти — Оманпа Пĕрлешнĕ Арап Эмирачĕсен.
Категори:Иран кӳлмекĕсем Категори:Оман кӳлмекĕсем Категори:Инди океанĕн кӳлмекĕсем
Ансбах
thumb|left|200px|Ансбах XVIII ĕмĕрте Ансбах (Ansbach) — (Германин федераци çĕрĕн — Баварин — пăхăнăвĕнчи хули.
Вăта Франкони администраци тăрăхĕн пăхăнăвĕнче шутланать.
Халăх йышĕ 40 624 çын (2005 çулхи раштав, 31 тĕлнелле).
Çĕр лаптăкĕ 99,92 çм².
Каçăсем
Категори:Бавари хулисем
Ормус пырĕ
Ормус пырĕ, — Оманпа Перс кӳлмекĕсене çыхăнтаракан стратеги енче питĕ пĕлтерĕшлĕ шыв пырĕ. Çурçĕр енчи çыранĕ Иран çĕрне тухать, кăнтĕр енчи Пĕрлешӳллĕ Арап Эмирачĕсен тата Оман анклавĕн шутланать.
Пыр таршшĕ 195 çухрăм. Чи ансăр вырăнĕн сарлакăшĕ — 54 çухрăм. Тарăнăшĕ 229 метр таран çитет.
Этимологи
Ячĕ Ормус утрав ятĕнчен пулнă. Утрав ячĕ епле пулса кайни пирки икĕ шухăш пур. Ытларах паллăрах шухăш — перссен Ормуст (هرمز) ятлă Турă ятĕнчен пулнă тесе шутлаççĕ. Ăсчахсен, историксен тата чĕлхеçĕсен шухăшĕ урăхларах. Вĕсем утрав ячĕ Hur-mogh сăмахран пулса кайнă тесе шутлаççĕ. Ку сăмаха чăвашла «финик пальми» пулать. Вырăнти Хормуспа Минап диалексенче халĕ те ку утрава хормус утравĕ теççĕ.
Пулăмсем
1988 çулхи утă уйăхĕн 3-мĕшĕнче АПШ ТÇФ пассажирсене турттаракан Airbus A300 Иран самолётне персе антарнă. Пурĕ 290 çын пурнăçĕ татăлнă.
Категори:Перс кӳлмекĕ Категори:Инди океанĕн пырĕсем Категори:Иран географийĕ Категори:Оман географийĕ Категори:Ази пырĕсем
Тангепте
Тангепте — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лемва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 110 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Михайловка (Федоровка районĕ)
Михайловка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 301 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453288, ОКАТО кочĕ — 80254830001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Анттуньял (Кармаскалă районĕ)
Анттуньял — Пушкăрт Республикинчи Кармаскалă районĕнчи  чăваш ялĕ.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (91%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Кармаскалăна çитме: 13 çм , Тинĕскӳл ялне - 2 çх, Тазларово станцине 15 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Кармаскалă районĕ
1482
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дарли Арабиан
мини|Дарли Арабиан
Дарли Арабиан — хальхи таса юнлӑ утланса ҫӳремелли лашасен (ыттисем Байерли Тюрк тата Годольфин Арабиан) ӑратне никӗсленӗ виҫӗ ӑйӑртан пӗри.
Ку араб лашине Алеппора, (Сири), 1704 ҫулта Томас Дарли туяннӑ та хӑйӗн Элдби хуҫалӑхне, Англине леҫнӗ. Унта ӑйӑр нумай кӗсресемпе чупса 1722 ҫул тӗлне Англипе Ирландире ӑратӑн тӗп ӑйӑрӗ пулса тӑнӑ. Асаилӳсем тӑрӑх, ку ӑйӑр ҫӳллӗ те илемлӗ пулнӑ.
Паянхи куна Дарли Арабиан Англи утланса ҫӳремелли лашасен кун-ҫулӗнчи чи пӗлтерӗшлӗ ӑйӑр пулса тӑрать, мӗншӗн тесен ӑратӑн хальхи лашисен 95% унӑн Y-хромосомӗ пурри паллӑ. Вӑл шутра, унӑн виҫӗ ӑру хыҫҫӑнхи мӑнукӗ 1765 ҫулта ҫуралнӑ паллӑ лаша Эклипс та пулнӑ.
Каҫӑсем
Категори:Паллӑ чӗрчунсем, алфавитпа Категори:Паллӑ лашасем
Тамьян-Таймас
Тамьян-Таймас — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 602 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452077, ОКАТО кочĕ — 80244810006.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Кĕçĕнкуразово
Кĕçĕнкуразово — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 203  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452852, ОКАТО кочĕ — 80233847006.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Баринка (Пычас юппи)
Баринка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Пычас юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Мăн Мулька
Мăн Мулька — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Комсес-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Галахов Василий Иванович
Галахов Василий Иванович — (14.01.1915(1)-13.04.1992), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çурçĕр-Анăç фрончĕн 7-мĕш çарĕн 90-мĕш перевçĕсен дивизин 286-мĕш перевçĕсен полкĕн çыхăну отделенин командирĕ, кĕçĕн командир.
1484
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Швабах
Шва́бах (Schwabach) — Бавари хули.
Истори
XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнче çĕвĕ ĕç хатĕрĕсене тăвакан паллă вырăн шутланать.
Эрланген
thumb|Фридрих-Александр Университечĕн историллĕ тĕп çурчĕ. Э́рланген (Erlangen) — Германири хула, Бавари федераллă çĕрĕнче, Регниц юханшыв çинче вырнаçнă. Нӳрнбергпа, Фӳртпа тата темиçе пĕчĕк хуласемпе Вăта франкони агломерацине йышлать. Халăхĕ 104 пине яхăн (2006).
Каçăсем
Категори:Бавари
Зеленова Анна Ивановна
Анна Ивановна Зеленова (28.2.1913 — 16.1.1980, Санкт-Петербург) — ӳнер пĕлевçи, литература пĕлевçи, Павловск дворец-музейĕн директорĕ (1941—1979).
Утă, 12
Уявсем
Петĕрпе Павăл Таса Апостолсен кунĕ — православсен типĕ тытни.
Тибезя
Тибезя — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 39 км.
Утă, 12
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Тибезя
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Зеленова Анна Ивановна
Биографи
1933—1938 çулсенче ЛПУ эскурси-тăлмач уйрăмĕнче тата ЛППИ литература факультетĕнче вĕреннĕ, ӳнер пĕлевçи тата литература пĕлевçи специальнăçне алла илнĕ. Çав хушăрах Эрмитажра экскурсовод пулса ĕçленĕ, ӳнер историйĕпе тата музее пĕлессипе практика хăтлавĕсене ирттернĕ.
Асăнмалăх
1997 çулта Павловск хулинчи Урицкий урамне Анна Зеленова урамĕ ятне панă.
Каçăсем
Категори:Реставраторсем, алфавитпа Категори:Раççей реставраторĕсем Категори:ССРП реставраторĕсем Категори:Петришулере вĕреннисем Категори:Миокард инфаркчĕпе вилнисем Категори:Павловскра пытарнисем Категори:1913 çулта çуралнисем Категори:Нарăсăн 28-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1980 çулта вилнисем Категори:Кăрлачăн 16-мĕшĕнче вилнисем
Тибезя
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Бия юпписем
Япон чĕлхи
Яппун чĕлхи (日本語 nihon-go), — япон халăхĕ калаçакан чĕлхе. Японин конституцийнче ун статусне палӑртман пулин те, вăл чăнласах Японин патшалăх чĕлхи пулать. Унпа калаçакансен йышӗ - 128 миллион çын яхӑн (тӗнчери чӗлхесем хушшинче саккӑрмӗш вырӑн йышӑнать).
Тӗнчепе сарӑлни
Япон чĕлхипе калаçакансен ытларахӑше Япони утравĕсенче пурӑнать. Унсӑр пуçне япон чӗлхипе Корейӑра, Тайваньре, Китайра (Япони оккупациленӗ пулнӑскерсенче) кӑшт усӑ кураççӗ. . Японирен Çурçӗр тата Кӑнтӑр Америкӑна (Калифорнине, Бразилине), Гавайя утравӗсене эмиграциленӗ японецсем те унпа калаçаççӗ.
Классификаци
Япон чӗлхи Алтай чĕлхисен çемьине кĕрет (ку ыйту çинчен С.А Старостин çырнă диссертацине пăхăр: «Алтайская проблема и происхождение японского языка» ).
Диалектсем
thumb|right|350px|da союзĕн диалект раснисем Японин географиллӗ уйрӑмлӑхӗсене (пӗр-пӗринпе çыхӑнса тӑман утравсем, çӳллӗ ту хырçисем) пула япон чӗлхинче вунӑ диалект яхӑн пур. Чи сарӑлнисем хушшинче çаксене палӑртма пулать: Кансай-бен (関西弁), Тохоку-бен (東北弁) тата Канто-бен (関東弁), Токио тата ун тавралӑхӗн диалекчӗ. Тӗрлӗ диалектпа калаçакан японецсем час-часах пӗр-пӗрне ӑнланмаççӗ (çапах та кашни японец стандартлӑ япон чӗлхине пӗлет). Токио диалекчӗн никӗсӗнче «пӗрлехи чӗлхе» (共通語 кё:тсу:го) йӗркеленӗ пулнӑ. Стандартланӑ диалекта 1886-мӗш çултан пуçласа шкулсенче вӗрентме пуçланӑ.
Кивĕ яппун чĕлхи
Кивĕ яппун чĕлхи (урӑх ячĕсем: ахаль япон чĕлхи, Хэйан тапхăрĕн чĕлхи, кивĕ çырулăхлă яппун чĕлхи, бунго) – IX-XII ĕмĕрсенчи япон çырулăхĕн китайланман палăкĕсен чĕлхи. Каярах вӑл  бунго (XX ĕмĕрĕн варричченех Японин литература чĕлхи пулнă) никĕсĕ пулса тăнă.
Пулса кайни
Кивĕ яппун чĕлхи Киото диалекчĕн (чи авторитетлă пулнăран) никĕсĕ çинче аталаннӑ.
Тимой
Тимой, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Япон чĕлхи
Япон çырулӑхӗ
thumb|right|Япон пускăчлăхĕ
Тимой
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Тăнăç,Ирĕклĕх урамĕсем.
Япон чĕлхи
Япон çырулӑхӗ
thumb|180px|Горизонталлӗ япон çырулӑхӗн тӗслӗхӗ:
thumb|180px|Вертикаллӗ япон çырулӑхӗн тӗслӗхӗ:
Тимой
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Япон чĕлхи
Чӑваш тата япон чӗлхисем хушшинчи çыхӑнусем
(А.А.Орлов «Чăваш тата япон чĕлхисене танлаштарса тĕпчени»; хальхи вăхăтра тăвăнакан тĕпчев ĕç).
Ирчакасси
Ирчкасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Килики
thumb|300px|Килики хальхи [[Турци патшалăхĕн территоринчи историри облаçсен картти çинче]] thumb|300px|Килики Эрменин этнос йышĕ Килики (Կիլիկիա, Κιλικία, ) — аваллăхра Кĕçĕн Азин кăнтăр-тухăç пайĕнчи облаç.
Каçăсем
Категори:Кĕçĕн Ази Категори:Авалхи тĕнче Категори:Роман империн провинцисем Категори:Çывăх Тухăç кун-çулĕ Категори:Эрменин историри облаçĕсем Категори:Кĕçĕн Азин историри облаçĕсем
1485
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ирчакасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Япон чĕлхи
65 чи кирлĕ пуплев сыпăкĕсем яппунла
(Хавал ушккӑнӗн Кофе тӑхтавӗн Контактри элӗнчен.
Асăрхавсем
Категори:Япони
Мадуров Фёдор Иванович
Мадуров Федор Иванович (Хӗветӗр Матурӑн, 24.4.1942, Баскак ялĕ,, Чăваш АССР, РСФСР, ССРП — 20.2.2022, Шупашкар, Чăваш Республики, РФ) — чăваш скульпторĕ, Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ӳкерçи, Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш комсомолĕн патшалăх парнине тивĕçнĕ. ЧНК Ваттисен Канашĕн пайташĕ.
Биографи
1942 çулхи акан 24-мĕшĕнче Чăваш АССР йышне кĕнĕ Шăмăршă районĕнчи Баскаки ялĕнче çуралнă.
Вăтам пĕлӳ илнĕ хыççăн Чăваш патшалăх педагогика институчĕн ӳнер-графика факультетне вĕренме кĕнĕ.
Çарта хĕсметре тăнă. Аслă пĕлӳ илнĕ факультетрех студентсене вĕрентнĕ.
2022 çулхи нарăсăн 20-мĕшĕнче çут тĕнчерен ĕмĕрлĕхех уйрăлса кайнă
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1942 çулта çуралнисем Категори:Акан 24-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2022 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 20-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем
Утă, 13
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Халăх инемĕ
Халăх инемĕ — кашни çын кулленхи кунра çутçанталăк пулăмĕсемпе тата унăн çулти хăвачĕсемпе çыхăнса пурăнмалли йĕрке. Таврари çутçанталăк пулăмĕсем Пĕртен-пĕр Туррăн кӳлепи, çавăнпа та сапăр чăваш (тĕрлĕ ют тĕнсемпе арпашман чăваш) киреметри е учӳкри юпа е йывăç патĕнче чӳк туса Турра чыс тăвать. Çапла майпа хăйĕн лĕш тĕнчери несĕлĕсене те хăйне те çăмăллăх кӳрет. Халăх инемĕ хăçан та халăхпа пĕрле, вăл унăн тĕп тымарĕ. Халăх инемĕпе Чăваш тĕнĕ пĕр-пĕрне ют мар.
Инемлин амăш вилмен, тет. (Ашмарин Н.И., Словарь чувашского языка. - Том. 3.: Чебоксары, 1929. Стр. 122)
Каçăсем
Категори:Халăх инемĕ
Тури Тĕккĕн
Тури Тĕккĕн (Верхний Тюкунь) — Пушкăрт Республикинчи Кармаскалă районĕнчи пушкăрт ялĕ.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн пушкăртсен пайĕ (94%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Кармаскалăна çитме: 29 çх, Камышлинка ялне 7çх, Тюкунь станцине 2 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Кармаскалă районĕ
Тар-Вож
Тар-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Тар-Яга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 42 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Батырово
Батырово — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 458 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453288, ОКАТО кочĕ — 80254830002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Сазово
Сазово — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 600  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452853, ОКАТО кочĕ — 80233847007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Пойвай (Сия юппи)
Пойвай — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Сия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Чăваш чĕлхи çинчен кĕнекесемпе публикацисем
Çак тапăлта чăваш чĕлхи çинчен пичетленсе тухнă кĕнекесемпе публикацисем. Шырас тесен вĕсене Авторĕ, ячĕ, кĕнеки, çулпа чĕлхе майĕпе йĕркелеме май пур.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:чăваш чĕлхи
1486
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тогуна
Тогуна — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин Турочак районĕн территорипе юхать. Байгол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Оман патшалăхĕн гимнĕ
Оман сутланачĕн гимнĕ
(Арап чĕлхинчен транскрипцилесе çырнă]])
Ya Rabbana Ehfid Lana Jalalat Al Sultan
Waashabi Fee Al’wtan
Bialeizy Walaman.
Walyadum Muoayadda,
Aahilan Momajjada;
Bilnufoosi Yuftda.
Ya Oman, Nahnoo Min Ahd Il Nabi
Awfiya Min K’ram Al Arabi.
Abshiry Qaboos Jaa
Faltubarakhu ’I Sama.
Waasidy Waltoq’hi Bilduoaa.
Категори:Оман
Тюнагон
Тюнагон(японла ちゅなごん) – авалхи Японири иккĕмĕш патшалăх канашлавçи (советникĕ).
Бинчотан
Бинчотан (яп. びんちょうタン) - ачасем валли калӑпланӑ аниме.
Ӳкерчӗксем
Binchou-tan.jpg
Ефимов Мирон Ефимович
Ефимов Мирон Ефимович (1915 çулхи çурла уйăхĕн 27-мĕшĕ, Самушкă ялĕ, Элĕк районĕ, Чăваш АССР, РСФСР - 2013 çулхи авăнăн 3-мĕшĕ,  2013 çулхи авăнăн 6-мĕшĕ, Мускав, РФ) — вăрçă вĕçевçи, Совет Союзĕн Паттăрĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1915 çулхи çурла уйăхĕн 27-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Самушкă ялĕнче çуралнă. Мирон Ефимов 1931 çулта Элĕкри тăхăр çул вĕренмелли шкултан вĕренсе тухнă. Шупашкарти педагогика институчĕн химипе биологи факультетне пĕлӳ илме кĕнĕ. Пединститутра икĕ çул вĕреннĕ хыççăн Мускаври физкультура институтне куçнă, çав вăхăтрах Д.И. Менделеев ячĕллĕ химипе технологи институтенче ăс пухма мел тупнă.
2011
2011 çул — Григорий календарĕн шăмат кунран тапранакан тĕкĕл мар çулĕ.
Ефимов Мирон Ефимович
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
ВЦСПС спартакиадине хутшăнса Мирон Ефимович иккĕмĕш вырăна йышăнать. Комсомол путёвкипе ăна Ейск хулинчи Тинĕс çар авиацийĕн училищине вĕренме яраççĕ. 1939 çулта вăл ăна чи лайăх паллăсемпе пĕтерет.
2011
Тан пулать:
Ефимов Мирон Ефимович
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Вăрçă вăхăтĕнче М.Е. Ефимов тăшмана тĕп тума пурĕ 500 хутчен вĕçеве тухнă. Сывлăшри çапăçусенче хăй пĕччен çеç Гитлер çарĕн 17 самолётне, çĕр çинчи 68 самолётне, 16 танкне, 500 яхăн автомашинине, ытти çар хатĕрĕсене чылай аркатнă. 1942 çулта маттур лётчика Совет Союзĕн Паттăрĕ ятне панă. Севастопольшĕн пынă çапăçусем вăхăтĕнче авиаполк командирĕн çар хисепĕ таран ӳсет.
1944 çулта М.Е. Ефимов тинĕс-çар офицерĕсен Аслă курсне пĕтернĕ. Балтика тăрăхĕнче, Болгаринче, Инçет Тухăçĕнче çапăçусене хутшăннă. 1961 çулченех Ефимов полковник тинĕс-çар авиацинче хĕсметре тăнă. Юлашки вăхăтра вăл тинĕс-çар авиацин аслă инспекторĕн ĕçĕсене туса пынă.
Мирон Ефимович 2013 çулхи авăнăн 3-мĕшĕнче Мускавра вилнĕ. Паттăр вĕçевçĕне Ховань çăвине пытарнă.
Чыславсем
Мирон Ефимовича тăван çĕршыв мăнаçлă хакланă: паттăра Ленин орденĕпе, виçĕ хутчун Хĕрлĕ Ялав орденне, икĕ хутчен 1 степеньлĕ Тăван çĕршыв вăрçин орденне, Хĕрлĕ Çăлтăр орденне, нумай медальсене, çав шутрах Болгари медальне парса чысланă.
Каçăсем
Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Çурлан 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1915 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 3-мĕшĕнче вилнисем Категори:2013 çулта вилнисем Категори:Хусан кĕпернинче çуралнисем Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:СССР вĕçевçисем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин вĕçевçисем Категори:Ленин орден кавалерĕсем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçине хутшăннисем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем Категори:Тăван Çĕршыв вăрçи орденĕн кавалерĕсем
Асадзи
Асадзи (японла あさじ) - сарлака çулçăллă аланг-аланг.
Чиряштамак
Чиряштамак — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 160 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452071, ОКАТО кочĕ — 80244810007.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Мăн Ямаш
Мăн Ямаш, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. Малтан çавăн пекех Ваçка Çырми ятпа паллă пулнă.
Тавралăхĕ
Мăн Ямаш Элĕк районĕн администрци центрĕнчен 20 çм анăçалла вырнаçнă. Ялпа юнашар Хоршеваш шывĕ юхать.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕне кĕнĕ пулнă. 1920 çулхи çу уйăхĕн 1-мĕшĕ тарин Шăмат вулăсне, кайран Хучаш вулăсне кĕнĕ. 1926 çулхи авăн уйăхĕн 22-мĕшĕ хыççăн Атакасси вулăсĕ шутне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Хĕрлĕ Чутай районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Советски районне, 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Етĕрне районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
1487
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Павловская Ангелина Ивановна
Павловская Ангелина Ивановна, — чăваш çыравçи. 1939 çулхи кăрлачăн 31-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи Пĕчĕк Енкасси ялĕнче çуралнă.
Пурнăçĕ
Аслă Чак ялĕнчи çиччĕ çул вĕренмелли шкултан, Çĕрпӳри вулавăш техникумĕнчен вĕренсе тухнă. 1959-1964 çулсенче И.Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче вĕреннĕ. Вулавăшра вăй хун, шкулсенче ачасене вырăс чĕлхипе литературине вĕрентнĕ.
Пултару ĕçĕсем
А. Павловская пĕрремĕш «Ярăм-ярăм явăнать тĕтре» хайлавĕ 1983 çулта «Ялав» журналта пичетленнĕ. Каярах унăн «Ыраш шăркана иккĕ лармасть» (1998), «Саланнă кĕлте» (2000), «Раштав саламĕ» повеçсем тата ытти калавсем тухнă.
1995 çулта унăн «Сапаксар хĕрĕ» ятлă кĕнеки тухнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем
Ницше Фридрих
Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше (Friedrich Wilhelm Nietzsche ; 15.10.1844, Рёккен, — 25.08.1900,, Германи) — нимĕç шухăшлавçи, хăй евĕрлĕ академиллĕ мар пахаллă, çавăнпа ăслăх-философи пĕрлĕхĕн таврашĕнче анлă сарăлнă философи вĕрентĕвне тăваканĕ. Ницшĕн никĕс концепцийĕ хăйĕн шутне чăнлăхăн мораль, тĕн, этеплĕх тата этем пĕрлĕх-политика хутшанăвĕсен тĕп принципĕсене урăхла хаклать.
Кун-çулĕ
Рёккене (Лайпцигра, хĕвел тухăç Германи), Карл Людвиг Ницше (1813—1849) лютеран пастор çемьинче çуралнă. Гимназире пĕлӳ илнĕ чухне филологипе мусăкра çивĕс пултарулăх кăтартнă. 1864-1869 çулсенче Ницше Бонн тата Лайпциг университечĕсенче теологие тата классика филологине тĕпчесе вĕреннĕ. Çак тапхăрта вăл Шопенгауэр ĕçесемпе паллашать, унăн философине кăмăллаканĕ пулса тăрать.
1882 ҫул вӗҫенче Ницше Римра Луиза Густавовна фон Саломепе паллашать (1861—1937), вӑл философ пурнӑҫӗнче тарӑн йӗр хӑварать.
Философи
thumb|right|1875 тĕлнелле
Каçăсем
Категори:Германи философĕсем Категори:XIX ĕмĕрти сăвăçсем Категори:Трансгуманистсем Категори:Германи сăвăçисем Категори:Нимĕç сăвăçисем Категори:Ӳнер философийĕ Категори:Бонн университетĕнче вĕренсе тухнăскер Категори:Философсем
Оман
Оман (عُمَّانُ) — Азири патшалăх. Арави çурутравĕн кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă. Сауд Аравийĕпе, Пĕрлешнĕ Арап Эмирачĕсемпе тата Йеменпа чикĕленет. Тухăçпа кăнтăрти çĕрĕсем Арави тинĕсĕпе Оман кӳлмекĕ хĕррине тухаççĕ.
Истори
1938 çулта Саид бин Таймур влаç илнĕ. 1970 çулта унăн ывăлĕ ăна астул çинчен кăларса сирпĕтнĕ те хăй ларнă. Ку ĕç юн юхтармасăр пулса иртнĕ. Кабус тӳрех Оман экономикине аталантарма пикеннĕ. 1987 çулта Омана туристсем валли уçнă.
Каçăсем
Категори:Оман Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Саратуштра çапла каланă (симфони поэми)
Саратуштра çапла каланă (Also sprach Zarathustra) — Рихард Штраус нимĕç композиторĕн симфони поэми. 1896 çулта Фридрих Ницшĕн «Саратуштра çапла каланă» кĕнекин сĕмĕпе хайланă.
Ĕç тăватă фрагментран тытăнса тăрать, тăхтавсăр вылямалла. Фрагментсен ячĕсене литература çăлкуçĕн хăшпĕр ячĕсене панă. 30 минут тăсăлать. Симфони поэмине чĕрĕк оркестр валли хайланă.Партитурăра çаплах органпа чан янрать.
Премьера Франкфуртра автор ертсе пынă оркестр вылявĕпе иртнĕ. Çавăнтанпа çак ĕç тĕнчери симфони репертуарне кĕнĕ, тĕнчери паллă ушкăнсем вылянă: Герберт фон Караян, Фриц Райнер, Бернард Хайтинк оркестрĕсем. «Саратуштра çапла каланă» малтанхи такчĕсем академи мусăкĕнче паллă кĕвĕ шутланать.
Поэмăри мусăкпа Стэнли Кубрикăн «2001 çулхи космос одиссейи» фильмĕн саундтрекĕнче усă курнă, «Что? Где? Когда?» телекăларăмра илтĕнет. Элвис Пресли Лас-Вегасри «Интернациональ» хăна çуртĕнчи хăйĕн концерчĕсене çак мусăк поэмăн увертюрипе уçнă. Deep Purple ушкăн ăна хăйсен иккĕмĕш альбомне кĕртнĕ. Limp Bizkit Умсăмаха хăйсен Rock Am Ring 2009 концертĕнче кăтартнă. Black Rebel Motorcycle Club увертюра кĕввине As Sure As The Sun юррине хунă.
Каçăсем
Категори:Симфони поэмисем Категори:Рихард Штраус ĕçĕсем Категори:1896 çулхи мусăк ĕçĕсем
Андорра-ла-Вьеха
thumb|Округ Андорра-ла-Велла Андорра картти çинче Андорра-ла-Велья (Andorra la Vella) или Андорра-ла-Вьеха (Andorra la Vieja) — Андорра тĕп хули тата çичĕ паррокисенчен пĕри.
Халăх йышĕ — 20 724 (2002). Çĕр лаптăкĕ — 12 тв. çм.
Тавралăхĕ
Хула Пиреней тăвĕсем çинче, 1000 м çӳллĕшĕнче, Валира юханшыв хĕрринче вырнаçнă.
Истори
Хулана IX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче никĕсленĕ. Андорра кнеçлĕхĕн тĕпĕ 1278 çултанпа. 1993 çулта пĕрремĕш конституци йышăннă.
Хуçалăхĕ
Тухăçăн тĕп çăлкуçĕсем — çулçӳревлĕх, сутă-илӳ, банк ĕçлĕхĕ.
Категори:Андорра
1488
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пыча (Снигиревка юппи)
Пыча — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Снигиревка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Тофу
Тофу (японла 豆腐 [Tōfu] ) – сойăран тунă чăкăт.
tophu.jpg
Категори:Апат-çимĕç
Утă, 19
Пулăмсем
right|110px|Парисри метро чаранăвĕн кĕревĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Мăн Панас
Мăн Панас — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 55 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Юлдашево (Федоровка районĕ)
Юлдашево  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 382 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453288, ОКАТО кочĕ — 80254830003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Кабаково станцийĕ
Кабаково станцийĕ — Пушкăрт Республикинчи Кармаскалă районĕ Кабаково станцийĕ ялĕ.
Демографи
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (32%), вырăссен - 30%, пушкăртсен - 28%.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Кармаскалă районĕ
Таръю
Таръю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Хоседа-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 2 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 39 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Тынбахтино
Тынбахтино — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 81  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452852, ОКАТО кочĕ — 80233847008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Пĕчĕк Енкасси
Пĕчĕк Енккасси, — Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 127  çын, çав шутра 62 арçын, 65 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Çĕрпӳ уесĕн Энĕшпуç вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрмар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
1489
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тоузак
Тоузак — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Мунай юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Сан-Марино (хула)
thumb|150px|right|Сан-Марино çĕршыв картти çинче Сан-Марино — Сан-Марино тĕп хули, Адри тинĕсĕ çывăхĕнче вырнаçнă.
Халăх йышĕ — 4,3 пин çын (2005).
Каçăсем
Категори:Сан-Марино
Галецкий Александр Демьянович
Галецкий Александр Демьянович — (21.03.1914(8)-16.04.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 10. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 5-мĕш гварди çарĕн 95-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 233-мĕш гварди артиллери полкĕн дивизион командирĕ, гварди капитан.
Большие Каркалы
Большие Каркалы — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 556 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452094, ОКАТО кочĕ — 80244815001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Шорчекасси
Шорчекасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
40 çул Çĕнтерӳ, Кайри çатри, Вăрман, Çамрăксен, Малт çатри, Уй, Çĕткасси, Тĕп, Шкул, Шоссе урамĕсем
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Лопа
Лопа — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Унд кӳлĕ-күл-Ундоша юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 8 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Маскат
Маскат (مسقط) — Оман султаначĕн тĕп хули. Ку хулара Маскат минтакин администрацийĕ вырнаçнă.
Истори
Авалхи вăхăтра Маскат ладан çулĕ çинче вырнаçнă пулнă. Ун пĕлтерĕшĕ пысăк пулман. XVI ĕмĕрте ку çĕрсене португалсем тытса илнĕ хыççăн унăн пелтерĕшĕ самай ӳснĕ. Европăри суту-илӳ факторийĕпе складсем 1649 çулччен кунта вырнаçнă пулнă, кайран вара хулана Оман шейхĕ тытса илнĕ. Оман патшин çĕрĕсем кăнтăр еннеле Мозамбик таранах çитнĕ пулнă. Укçа-тенкĕ енчен патшалăх чурасене сутса пуйса пынă. 1803 çулта ваххабитсем тапăнса кĕнĕ, Оман султанĕ вĕсене çĕнтернĕ.
XIX ĕмĕр варри тĕлне чурасене сутасси саккуна хирĕç ĕç пулса тăнă, çапла вара хула шайĕ чака пуçланă. Султан та хулана парахса кайнă, тĕп хула Занзибар пулса тăнă.
thumb|300px|Маскат хули
Категори:Оман хулисем
Ньюфаундленд
Ньюфаундленд (Newfoundland, [[МФА] : ] Нуфанлэ́нд) — Çурçĕр Америкăн çурçĕр-хĕвел тухăç çыранĕ çумĕнчи утрав, Ньюфаундленд тата Лабрадор канада провинцин пайĕ. Таса Лавренти кӳлмекне Атлантика океанĕнчен уйăрать.
Утравăн лаптăкĕ — 111 390 çм², çыран йĕррин вăрăммăшĕ 9 656 çм, тинĕс шайĕнчен 814 м таран çӳллĕрех. Çыранĕсем ытларах чуллă-сăртлă. Вăтам климат. Кӳлĕ тата шурлăх чылай. Пĕчĕк юханшывсем.
Халăх йышĕ — 485 066 çын. (2001), шĕкĕр хула — Сент-Джонс (100 646).
Кăсăк фактсем
Ньюфаундленд утравĕнче тинĕс шайĕнче тĕтреллĕ кунсен шучĕ чи нумаййи — вăтамран çулта 120 кун ытла
Каçăсем
*
Португалсем
Португалсем, — Пиреней çурутравĕнче йĕркеленнĕ халăх, Португалин тĕп халăхĕ. Португал чĕлхипе калаçаççĕ.
Португалири халăхăн 99% — португалсем. Пурĕ 10 миллион патнелле. Укçа ĕçлесе илес тесе португалсем нумаййăн ытти çерсене куçса кайнă. Сăмахран Францирех португалсен йышĕ 600 пине яхăн.
Антропологи енчен португалсем хутăш халăх шутланаççĕ. Португал халăхĕ кельтоиберсенчен, римлянсенчен, свевсенчен тата маврсенчен пулнă. Европăри ытти халахсемпе танлаштарсан маврсен витĕмĕ ку халăхра чи пысăкки.
Португалсен ытларах пайĕ католиксем.
Категори:Роман халăхĕсем
Левуков Владимир Леонтьевич
Левуков Владимир Леонтьевич (1950 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ, Тутар АССР, Аксу районĕ, Кивĕ Тимушкел ялĕ —) — чăваш прозăçи, сăвăçи.
Чăваш Енри профессиллĕ çыравçăсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ, РФ ÇП пайташĕ (2009).
Кун-çулĕ
Алапукари патшалăх педагогика институчĕн физикăпа математика факультетĕнче вĕренсе тухнă. 7 çул хушши тăван енре шкулта вĕрентӳçĕ вырăнĕнче, вĕренӳ пайĕн ертӳçи вырăнĕнче ĕçленĕ. 1979 çултанпа Тольятти хулинче пурăнать, çăмăл машина туса кăларакан автосавутра 31 çул хушши вăй хурать.
Халĕ хисеплĕ канура. Çырма ачаранах пуçланă. Çамрăк чухнехи сăввисем "Ял пурнăçĕ" (Тутарстанри Аксу районĕн хаçачĕ) пичетленнĕ. Студент вăхăтрисем - Елабугари "Камская новь" хаçатра кун çути курнă. Юлашки 10-15 çул хушшинче питĕ тухăçлă ĕçлет. Унăн чăвашла çырнă хайлавĕсем тăтăшах тĕрлĕ хаçат-журналсенче, альманахсенче пичетленсе тухаççĕ. Ултă кĕнеке кăларма вăй-хăват çитернĕ. 2009 çулта ăна Шупашкарти професилле чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕ сĕннипе Раççей çыравçисен пĕрлешĕвне йышăнаççĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Хаçатсемпе журналсенче пичетленет. 2004 çулта унăн нумай калавĕсемпе повеçĕсем «Авăра кĕрсе юлнă шыв» кĕнекере пичетленсе тухнă.
Автор хăйĕн пĕрремĕш кĕнекинче паянхи пурнăçри çивĕч ыйтусене хускатать, вăл хайлаври сăнарсен шăпине çурмаран пайлать. Автор чĕлхи вырăнти калаçу хăйевĕрлĕхĕпе пуян, сăнарсен характерĕсем çĕнĕ, чăн пурнăçран илнисем.
2005 çулта "Кун илемĕ" ятлă сăвă пуххисемпе поэма кĕртнĕ кĕнеки кун çути курать. Ăшă кăмăллă сăввисем чуна тыткăнлаççĕ. Чунĕ епле уçă та таса, çавăн пекех сăвă йĕркисем те илĕртÿллĕн, виçеллĕн вуланаççĕ. Сăвă темисем те тĕрлĕ енлĕ: пурнăç çинчен шухăшлаттараканнисем, çут çанталăк илемне сăнарланисем, мăшăрне тата амăшне халалланă сăвăсем...Тăван ен çинчен çырнă "Сĕнче кĕтесĕ" поэминчи сăвă ярăмĕсем пĕр такăнмасăр вуланаççĕ, автор мĕн калас тенине уçса параççĕ.
"Пĕрре курса, ĕмĕр юратса" ятлă виççĕмĕш кĕнекинче (2007 ç.) икĕ повеçпе тĕрлĕ калавсем, тишкерÿсем тата автор çинчен çырнă хайлавсем вырнаçнă.
"Пурнăç юррисем" (2016 ç.) кĕнекере - амăшĕн 92 çулхи Левукова Ульяна Сергеевнан сăввисене пухса пичете тăратнă, тăван енре юрлакан халăх юррисене, Уяв юррисене кĕртнĕ.
Автор в своей книге "ЛЮДИ УДАРНОГО ТРУДА" раскрывает жизнь трудящихся во второй половине ХХ века на примере истории Шигонской бумажной фабрики