cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Харота
Харота — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Вангыр юханшывăн сылтăм çыранĕпе 56 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ĕнчĕ хăлха çаккиллĕ хĕр (ӳкерчĕк)
Ӳнер ӗҫне «IVMeer» тесе алӑ пуснӑ, анчах хӑҫан ӳкернӗ вӑхӑтне кӑтартман. Маурицхёйс музейӗ пӗлтернӗ тӑрӑх, халӗ ӳкерчӗк, (инв. 670) унта упранать, ӑна 1665 ҫулта хайланӑ. Унӑн ҫинче питӗ сахал пӗлеҫҫӗ. Вермеер ӑна кам та валли ӳкернӗ, ҫапла пулсан кам валли ӳкерни е хӗрӗн ячӗ те паллӑ мар. Пӗр верси тӑрӑх, ӳнерҫӗ хӑйӗн тӑван Мария хӗрне ӳкернӗ.
Асăрхавсем
Категори:Ян Вермеерăн ӳкерчĕкĕсем Категори:Маурицхёйс пухмачĕнчи ӳкерчĕксем Категори:XVII ĕмĕрти хĕрарăм портречĕсем Категори:Ĕнчĕ культурăра Категори:Идентификацилемен çынсен портречĕсем Категори:Ӳкерчĕксем, алфавитпа
Кĕçĕн Корлик 2-й
Кĕçĕн Корлик 2-й — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Корлик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Кунтă
Кунтă, — хуртсене вĕллерен вĕллене куçармалли сăват.
Кĕçĕн Корлик 2-й
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Пахча
thumb|250px|Пахча Пахча – пахчаçимĕç ӳстермелли вырăн. Унсăр пуçне час-часах çырла тĕмĕсем те лартаççĕ.
Кунтă
Категори:Вĕлле хурчĕсене ĕрчетмелли хатĕрсем
Кĕçĕн Корлик 2-й
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Руанда
Руанда Респрублики - тĕп Африкăри пысăк мар патшалăх. Конго Демократи Республикипе хĕвелтухăçĕнче, Угандăпа çурçĕрте, Танзанипе хĕвелтухăçĕнче, Бурундипе кăнтăрта чикĕ тытать. Сăртсем нумай пулнипе пин сăрт çĕрĕ (Pays des Mille Collines, киньяруанда Igihugu cy’Imisozi Igihumbi тесе калаççĕ. 1994-мĕш çулхи Руанда геноцичĕпе тĕрчипех палăрнă.
Географи
thumb|left|220px|Руанда картти Руанда Африкăн тĕп пайĕнче, экватортан кăштах кăнтăртарах вырнаçнă. Конго Демократи Республики чиккинче Киву кӳлипе Русизи юханшывĕ вырнаçнă. Юханшывсем Нил бассейне кĕрĕççĕ. Киву кӳлли- Африкăра крокодилсем çук пĕртен пĕр пысăк кӳлĕ. Патшалăхăн кăнтăр тата хĕвелтухăç пайĕнчи кӳлĕсенче крокодилсем пурăнаççĕ. Саванна патшалăхăн пысăк пайне йышăнать. Тусен тăвайкинче çумăр вăрманĕсем ӳсеççĕ. Чĕрчунсене пĕтернĕпе пĕрех. Пысăк чĕрчунсем (антилопасем, буйволсем, носорогсем, зебрасем, араслансем, слонсем, бегемотсем, крокодилсем, горилласем) заповедниксенче çеç сыхланса юлнă.
Халăх
Халăх шучĕ — 11,1 млн (2010 -мĕш çулхи çĕртме уйăхĕнчи хаклав). Çулталăкра ӳсни — 2,8 % (фертильность — пĕр хĕрарăм вăтамран 4,99 ача çуратать).
Вăтамран арçынсем 49 çул, хĕрарăмсем 52 çул пурнăнаççĕ. ВИЧ вирусĕ пĕтĕм халăхăн 2,8 % юнĕнче сарăлнă (2007 çулхи хаклав). Хулара 18 % пурăнать. Этно-расса тытăмĕ - хуту (банту шутне кĕрекен) 84 %, тутси (хамитсем шутне кĕреççĕ) 15 %, тва (пигмейсем) 1 %. Официаллă чĕлхесем - франци тата киньяруанда чĕлхи. Суту-илӳре суахили чĕлхи сарăлнă. Халăхăн 69 % (76 % арçын, 64 % хĕрарăм — 2002 çулхи çырав тăрăх) хутла пĕлеççĕ.
Тĕнсем
Католиксем - 56,5 %, протестантсем 26 %, адвентистсем 11,1 %, мусульмансем 4,6 %, вырăнти тĕрсем 0,1 %, атеистсем 1,7 % (2001).
Экономика
Çутçанталăк ресурсĕсем — ылтăн, тăхлан, вольфрам, берилли, çутçанталăк газĕ, гидроэнерги, тулăх тăпрасем.
Администрациллĕ пайлану
right|300px|thumb|Руандăн административла пайланăвĕ (2006-мĕш çултан) 2006-мĕш çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнчен Руанда пилĕк провинци (intara) çине пайланать. Кашни провинци вăтăр района (akarere) пайланать, расонсем секторсем çине пайланаççĕ.
Каçăсем
Категори:Франс чĕлхиллĕ патшалăхсем Категори:Унитарлă патшалăхсем Категори:Тинĕс патне тухман патшалăхсем Категори:Акăлчан чĕлхиллĕ патшалăхсемпе территорисем
1555
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Харута (Елц юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Çĕнĕ Ихсан
Çĕнĕ Ихсан — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 153 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452207, ОКАТО кочĕ — 80256810003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Авăн, 19
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Шурча вăрçи
Шурча вăрçи, — 1842 çулта пулса иртнĕ çĕр ĕçченсен пăлхавĕ. Пăлхава чăвашсем, марисем, тутарсем хутшăннă.
Пăлхав никĕсĕ
Киселёв реформине çĕр ĕçченĕсене ырăлăх кӳрес тесех пуçарнă, анчах та вырăнта ăна халăх йышăнман. Реформа тăрăх ятарласа уйăрнă лаптăк çĕр çинче халăх вăйĕпе тырă ӳстермелле пулнă. Çынсем унпа килĕшмен пирки вĕсене хулăпа хĕненĕ, хăратнă.
Асăнмалăх
1962 çулта пăлхав иртнĕренпе 120 çул иртнине халалласа Шурча ялĕнче палăк лартнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри пăлхавсем Категори:Истори Категори:Вăрçăсем
Шаландайка
Шаландайка — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Солтонка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Елаш
Елаш, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
1556
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Светлая (Хура юппи)
Светлая — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кара юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кăнтăр (тĕнче енĕ)
Кăнтăр (тĕнче енĕ) – тĕнчен тăватă енĕсенчен пĕри. Хĕвел тӳпере чи çӳллĕ вырăна çитнĕ ен кăнтăр пулать. Географи карттисем çинче кăнтăр аял енче пулать. center|200px
Категори:Географи
Кĕçĕн Локонто-Еган
Кĕçĕн Локонто-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Локонто-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Яшелькуль
Яшелькуль — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Тюльди
Тюльди — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 303  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452868, ОКАТО кочĕ — 80233850001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Ур (пĕлтерĕшсем)
Ур:
Çавăн пекех
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
18-мĕш çар (СССР)
18-мĕш çар — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсен пайĕ.
Пĕрремĕш хут йĕркелени
1941 ç. çĕртме уйăхĕнче Харьков тата Кейӳ ятарлă çар тăрăхĕсен тытăмлăхĕсен никĕсĕнче йĕркеленĕ. Çар шутне 17-мĕш стрелок корпусĕ (96-мĕш, 60-мĕш ту-стрелок тата 164-мĕш стрелок дивизисем), 16-мĕш механикăланă корпус (15-мĕш тата 39-мĕш танк тата 240-мĕш моторланă дивизи), 64-мĕш тата 45-мĕш хутăш авиаци дивизисем кĕнĕ. 1941 çулхи çĕртме, 25 çара АТÇ Ставкин резервĕ шайĕнчен кăларнă та Кăнтăр фронтне куçарнă. Çĕртме уйăхĕн вĕçĕнче çар 55-мĕш стрелок корпусĕпе, 10-мĕш тата 12-мĕш хӳтĕлĕх районĕсемпе хăватлатнă. 1941 çулхи çĕртме-çурла уйăхĕсенче 18-мĕш çар фронтăн урăх çарĕсемпе пĕрле Украина çĕрĕсенче, Прутпа Днепр хушшинче, авăн уйăхĕнче — Днепрăн сулахай çыранĕнче çапăçнă.
Çарпуçлăхĕ
Çарпуçĕсем:
Вăрçă канашĕн пайташĕсем:
Штаб пуçлăхĕсем:
Каçăсем
Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи СССР пĕрлехи çарĕсем
Хайдеггер Мартин
Ма́ртин Ха́йдеггер (Martin Heidegger, авăн, 26 1889, Месскирх, Баден-Вюртемберг, Германи империйĕ — çу, 26, 1976, Фрайбург-в-Брайсгау, ФРГ) — нимĕç философĕ.
Унăн тексчĕсем хăй евĕр çав тери сăвăллă, вăл ăслăлăх ĕçĕсенче нимĕç чĕлхин диалект калаçăвĕпе çырать.
Кун-çулĕ
thumb|The Mesmerhaus in [[Meßkirch, where Heidegger grew up]] thumb|Martin Heidegger´s grave in Meßkirch
Философийĕ
Хайдеггер философийĕ çĕнĕрен пурнăç тупсăмĕ пирки ыйту лартать.
Хайдеггер хăйĕн вĕрентӳçи — Гуссерль — ертсе пынипе философ пулса тăрать. Унăн шухăш-ĕмĕчĕсене аталантарса, малтанхи Хайдеггер хăшпĕр шухăшĕсене ăслантарать, вĕсен сĕмĕ Сартра экзистенциализм картине кĕртсе ярать. Çапах та Хайдеггер хăйĕ çак тĕлĕпе çыхăнмасть, Гуссерлĕн «лабораторинче» пĕтĕм чун-чĕмĕпе тăрăшать, Тĕплĕ онтологи теорийĕн тĕпчевĕпе аппаланать. Ăна аталантарас тĕллевпе вăл юлашки кунченех ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Философсем, алфавитпа Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Авăнăн 26-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1889 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 26-мĕшĕнче вилнисем Категори:1976 çулта вилнисем Категори:XX ĕмĕрти философсем Категори:Германи философĕсем Категори:Экзистенциалистсем Категори:Феноменологсем Категори:НСДАП пайташĕсем
Ĕнчĕ хăлха çаккиллĕ хĕр
Ĕнчĕ хăлха çаккиллĕ хĕр:
Вĕлле
Вĕлле, — вĕлле хурчĕсен çурчĕ, йăви. Вĕллесем лартнă вырăна утар теççĕ.
Пыл хурчĕсене утарта усрама çšнсем 6-7 пин çул каяллах пуçланă. Чăвашсем Капкас тăрăхĕнче пурăннă чухнех пыл хурчĕсене тытни паллă. Атăл тăрăхне çитсен чăвашсем вĕлле хурчĕсене йывăç хăвăлĕсенче, пăлтăрта, усранă. Палтăр сăмахĕ вара «пыл тăракан» сăмахсенчен тен пулса кайнă.
Рамăсем лартмалли вĕллене вырăс утарçи П.И.Прокопьевич 1814 çулта тунă. Рамăллă вĕллере 12, 16, 20 рама.
Кушан патшалăхĕ
Кушан патшалăхĕ, — пирĕн эрăн I-III ĕмĕрсем хушшинче сарăлса выртнă патшалăх. Вăл хальхи Вăтам Ази, Афганистан, Пакистан, Çурçĕр Инди çĕрĕсем çинче вырнаçнă пулнă. 105—250 çулсем — вăйлă аталану тапхăрĕ шутланать.
Вĕлле
Категори:Вĕлле хурчĕсене ерчетмелли хатĕрсем Категори:Вĕлле хурчĕсене ерчетесси
Кушан патшалăхĕ
Пĕррисем шутланипе, çак патшалăха хальхи Китайри Синцзян провинцире пурăннă юэчжи халăхĕ никĕсленĕ. Патшалăх Римпе, Персипе тата Китайпа тачă çыхăнусем тытнă.
Патшалăха кĕрекен халăхсем тохар чĕлхисемпе пупленĕ.
Истори
Патшалăх Бактри тĕпĕ çинче аталанма пуçланă. Греко-Бактри патшалăхне аркатнă хыççăн вăл пĕчĕк пайсем çине пайланса пĕтнĕ пулнă. Куçса çӳрекен халăхсен ертӳçисене юэчжисем епле пурăнни килĕшнĕ, вĕсем пĕр вырăнта пурăна пуçланă. Пирĕн эрăчченхи I ĕмĕрте вара каллех пур çĕрте те çĕнĕ каналсем, акса ӳçтерме юрăхлă çерсем хатĕрленме пуçлаççĕ, хуласем хăпараççĕ.
Патшалăха йĕркелекенĕ вырăнĕнче Куджула Кадфиз шутланать. Катай çыравçисем çырнă тăрăх вăл чи малтан Бактрири 4 вырăнти пике хăйне пăхăнтарнă. Кайран ытти пĕчĕк пиксене те пăхăнтарма вăй-хал çитернĕ. Хăйĕн тĕп хули вырăнне вăл Ланьши хулине йышăннă. Ку хула хальхи Душанбере 44 çухрăм анăçалла, Шахринау хулаш вырăнĕнче вырнаçнă пулнă.
Гермей, Пархине пăхăнас мар тесе Кадфизпе килĕшӳ тăвать, темиçе Бактри кнеçлĕхне пĕрлештерет. Хăйне патшасен патши ятне илет.
Гермей вилнĕ хыççăн Кадфиз унăн астулĕ çине ларать те икĕ патшалăха пĕрлештерет. Ку 47 çулта пулса иртнĕ тесе шутлаççĕ. Çакăн хыççăн вăл Гандхарпа çурçĕр Пакистанра вырнаçнă юнашар патшалăхсене тытса илме пуçлать. Çапла вара I-мĕш Кадфиз пĕтĕм Бактрине хăй аллине илет, хăйне патшасен патши ятне тивĕçтерет. Каярах вăл хăйне Гиндукуш хыçри çĕрсене те хăйне пăхăнтарать. Инди çыруллăхĕпе çырна укçасем унăн патшалăхне инди халăхĕ те кĕнине пĕлтерет.
Патшалăхăн чи паллă патшисем шутне Канишка кĕрет. Ун вăхăтĕнче патшалăхăн тĕп хули Пурушапура (хальхи Пешавар) пулса тăрать. Кунашка буддизм сыхлавçи пек асăнса юлнă. Буддизма кăмăланă пулин те унăн укçисем çинче çавăн пекех Гелиоспа Гефест грек туррисем, Митрăпа Вертрагна индоиран туррисем тата ыттисем тĕл пулаççĕ.
Патшалăх чиккисем анăç енче Пархипе, тухăç енче Хань имеприйĕпе чикĕленнĕ пирки час-часах вăрçăсем те сиксе тухнă. Чи юнлисем шутне I ĕмĕр вĕçĕ-II ĕмĕр пуçламăшĕ тĕлĕнчи Тухăç Туркестанри вăрçă кĕрет. Вĕçĕ Кушан çарĕсем хунь çарĕсене çĕнтернипе, вĕсен юхăмне чарнипе вĕçленнĕ. III ĕмĕрте Пархи вырăнĕнче Сасанидсен патшалăхĕ йĕркеленнĕ. Çĕнĕ патшалăх Кушан патшалăхне çапса аркатнă. Çапла вара патшалăх арканма пуçланă. IV ĕмĕрте аталану сĕмĕ курăна пуçланă пулсан та малтанхи чапа çитеймен.
V ĕмĕр тĕлне патшалăх юлашкисене эфталитсем çĕмĕрсе тăкнă.
Вуламалли
Категори:Афганистан историнчи патшалăхсем Категори:Инди историнчи патшалăхсем Категори:Кăркăсстан историнчи патшалăхсем Категори:Таджикистан историнчи патшалăхсем Категори:Туркменистан историнчи патшалăхсем Категори:Узбекистан историнчи патшалăхсем *
1557
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Авăн, 20
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Кальвадос (пĕлтерĕшсем)
Кальвадос:
1558
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Елӳ
Елӳ, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Пансион
Пансион тулли тата тулли мар пулать. Хăна çуртĕнче тулли пансионпа пурăнсан кунне виçĕ хутчен апат çитереççĕ, тулли мар пансион чухне ирпе каç кăна апатлантараççĕ.
Харута (Лемва юппи)
Харута — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лемва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 49 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 84 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Улатăркасси
Улатăркасси (вырăс. Алатырькасы), — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Колхоз, Комсомол, Çамрăксен, Çурçĕр, Хастаррисен урамĕсем.
Ур (авалхи хула)
Ур' — шумерсен Икшывхушшинчи авалхи хулисенчен пĕри. Ур хальхи Иракăн кăнтăрĕнче, Евфратран анăç енче вырнаçнă.
Ур номĕ
Ном Ур (шум. Урим, халĕ Телль-эль-Мукайяр) Евфрат шывĕн кӳлмекĕ çумĕнче вырнаçнă. Çак ном шутне, Ур хулисĕр пуçне, Эриду (халĕ Абу-Шахрайн), Муру тата Эль-Обейд сăрчĕ айне кайнă (унăн шумер ятне палăртайман) пурăну вырăнĕ кĕнĕ. Урăн пĕрлĕх турри Нанна шутланнă. Эриду хулинче Энки турра этепленĕ.
Ур историйĕ
Малтанхи Ăрулăх тапхăрĕнче 3 пайĕнче Ур хулине Урăн лугалейсен I-мĕш ăрăвĕн тытăмĕнче пулнă
Урăн I-мĕш ăрăвĕн лугалĕсен «Патша шучĕсенче» çитменлĕхпе йăнăш чылай. Тӳрĕ тĕрĕс çырнипе çак ăрун 6 ят пулни паллă. Шучĕсем вĕсенчен тăваттăшне çеç çирĕплетеççĕ, тепĕр, Балулу ята, йăнăш пулас, асăнаççĕ.
Урăн I-мĕш династин хăвачĕпе пуянлăхне хула вырăнĕнче тупнă патша тупăкĕсем кăтартаççĕ. Ур лугалĕсен пуянлăхĕ храм çĕрĕсене туртса илнипе çеç мар, çаплах та сутă-илӳ ĕçĕсемпе те ӳссе пынă.
Шалап (Неня юппи)
Шалап (Нена юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Неня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Ур (авалхи хула)
Ур историйĕ
Вавилон тапхăрĕнче те Ур шумерсен сумлă хули шутланнă. Пирĕн эрăччен IV ĕмĕрте хулара пурăнакансем çанталăк климачĕ улшăннă сăлтавĕпе кунтан куçса кайнă.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Шумер хулисем Категори:Çухалнă хуласем
Шалап (Неня юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Неня юпписем
Кăнтăр апачĕ
thumb|left|180px|Кăнтăр апачĕ, çĕрулмипе пулă Кăнтăр апачĕ е кăнтăрлахи апат - кун каçĕнчи иккĕмĕш апат. Кăнтăр апатĕнче вĕри те шĕвĕрех апат çиеççĕ. Тĕрлĕ çĕр-шывра кăнтăр апатне тĕрлĕ вăхăтра тăваççĕ. Хăш чухне вăл каçа юлса кайма та пултарать.
Хăна çурчĕсенче кăнтăрлахи апат тулли пансион шутне кĕрет.
Çав. пекех
Категори:Апатлану культури
Repas Обед இலவச மதிய உணவுத் திட்டம் Обід
Уэльс
Уэ́льс (Cymru, Wales, Pays de Galles) — Аслă Британин тăватă административлă-политика пайĕсенчен пĕри, унчен никама пăханман кельт патшалăхĕсен конгломерачĕ. Уэльс Аслă Британин кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă, тухăçра Чешир, Шропшир, Херефордшир тата Глостершир англи графлăхĕсемпе чикĕ тытать, виçĕ енĕпе тинĕсе тухать: кăнтăрта — Бристоль каналне (Северн вăрри), кăнтăр-анăçра — Таса Георг кӳлмекĕ, çурçĕрпе анăçра — Ирланди тинĕсĕ, çурçĕр-тухăçра — Ди (Afon Dyfrdwy) юханшывĕн вăрри.
Уэльс нихçан та хальхи чикĕсенче суверен патшалăх пулман. 1057 - 1063 çулсенче Грифид ап Лливелин хальхи Уэльс чиккинчи çĕрсене тытса тăнă, Грифид вилсен вара çак малалла тăсăлмасть. 1216 - 1516 çулсенче «Уэльс кнеçлĕхĕ» (Principality of Wales, Tywysogaeth Cymru) пулнă, анчах та 1282 Анăç Уэльса нормансем çĕнтерсе илсен çĕршыва темиçе патшалăх пайласа хăйсем çумне хушаççĕ, Уэльс Тикки титулĕ акăлчан патша кăшăлне куçать. 1400 ç. Уэльсăн авалхи икĕ патша ăрачĕн несĕлĕ, Оуэн Глиндур, акăлчансене хирĕç пăлхав çĕклет, ăна Уэльс патши астулне лартаççĕ, анчах та вăл 1410 ç. тĕлне хăйĕн сĕмне çухатнипе тарса пытанать. Валли саккунĕсене акăлчансем пĕтĕмпех 1542 çул тĕлне пĕтереççĕ. 1955 çулта кăна арăм патша официаллă Кардиффа Уэльс тĕп хули тесе çирĕплетет (унчен çĕршывăн тĕп хули пулман та). Апла пулин те, Уэльс Тиккин инвеститури яланхилле Карнарвонра иртет.
1997 çулта Уэльс наци ассамблейине туса хунă, вăл Аслă Британи парламенчĕ йышăнакан саккунсене тӳрлетӳ кĕртме пултарнă. 2006 çулта Ассамблейăн правине анлăлатакан Уэльса тытса тăмалли иккĕмĕш Саккуна йышăннă.
Этимологи
«Уэльс» ячĕ Wales сăмахран пулса тухать, ку вара, Wealas сăмахран пулать,
Малтанхи тапхăр
Рим çарĕсем Британирен тухса кайсан (410 тĕлне), римланнă бриттсем темиçе вак патшалăх туса хураççĕ. Утравăн кăнтăрпа тухăç тӳремĕсенчи патшалăхсене тапăнса кĕнĕ англосаксем хăвăрт хăйсен аллине ярса илеççĕ, Çурçĕр Англин ту районĕсенчи тата хальхи Уэльсри патшалăхсем вара çирĕпрех тăнă. Юлашкинчен, çурçĕр бритт патшалăхĕсене англосакссемпе шотландсем пĕтереççĕ, çапах анăç бриттсем Уэльсре çирĕпленсе лараççĕ. Утравăн кăнтăр-тухăçри илпек çĕрсемпе пуян хуласем алран тухса ӳксен хăйсен территорине каялла тавăрас ĕç-пуç пăчланса пырать.
Тавралăхĕ
thumb|250px|Уэльс картти
Халăхĕ
1905 (ЭСБЕ хып.) — 1,8 млн çын
2001 (çырав) — 2,9 млн çын
Тĕп халăхĕсем — валлисем тата акăлчансем. Валлисен пайĕ (Уэльс пĕтĕм халăхăн 29 %, 2001 халăх çыравĕпе) апла та капла тăван чĕлхине упраса пырать. Валли чĕлхипе Уэльсре МИХ (пресса, инçекурав, радио) тухать, сахал мар Тетел-сайче пур. Акăлчан чĕлхин уэльс диалекчĕсен уйрăмлăхĕсем пур.
Усăллă минералсем
Уэльс сланецпа, чул кăмрăкĕпе, тимĕрпе (Гламорган), графитпа, тăхланпа пуян. Кăнтăрта Кăнтăр-Уэльс чул кăмрăк бассейнĕ выранаçнă.
Хуçăлăхпа экономика
Тĕп ĕçлĕх: ту ĕçĕпе промăçлăх, çĕр ĕçĕ тата выльăх-чĕрлĕх ĕрчетесси (19 % под сухаланă, 10 % улăх, 3 % выльăх çӳремелли, 31 % вăрман).
thumb|left|300px|Уэльс тĕп хули Кардиффăн карманĕ.
Литература
== Вуламалли ==
Каçăсем
* Категори:Аслă Британи шутĕнчи патшалăхсем
1559
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мукачево
Мука́чево (Мукачев, Мукачеве, русин Мукачово, Munkács [Мункач], Mukačevo, Munkatsch, , מונקאטש, Muncaci, Mukaczewo) — Украинăн Карпатхыç облаçĕнчи облаçе пăхăнакан хула, Мукачев районĕн центрĕ. Карпат Руçĕн историллĕ тĕп хули, Латорица юханшывĕн икĕ çыранĕнче вырнаçнă.
Новокалмашево
Новокалмашево — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 158 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452207, ОКАТО кочĕ — 80256810004.
Мукачево
Хула пуçлăхĕ - Лендьел Золтан Золтанович.
Новокалмашево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Мукачево
Администраци сайчĕ - http://www.mukachevo-city.org/
Халăх йышĕ, хула тытăмĕ
Халăх йышĕ 91 000 çын. (1989), 82 600 çын. (2004), 93 738 çын. (2008).
Хулара русинсем, украинсем, вырăссем, венгрсем пурăнаççĕ. Хула витĕр Мускав-Киев-Будапешт-Белград-Рим тата Мускав-Киев-Братислава-Прага-Вена чукун çулсем,тата Киев-Будапешт-Вена тата Киев-Прага автомобиль çулĕсем иртеççĕ.
Паллă çыннисем
Мукачевера çуралнă:
Каçăсем
Категори:Украина хулисем Категори:Карпатхыç облаçĕ  Категори:Ятне ылмаштарнă хуласем
Азербайджан
Азербайджан (Azərbaycan) — Кавказ Лешьенĕн тухăç енче вырнаçнă патшалăх. Çурçĕр енче чиккисем Раççейпе тата Грузипе, анăç енче Арменипе, кăнтăр енче Иранпа юнашар иртеççĕ. Начихевань автономи республики эксклав шутланать. Вăл Эрменипе, Иранпа тата Турципе юнашар вырнаçнă.
Авăн, 22
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Азербайджан
Хуласем
Азербайджан хулисем:
Асăрхавсем
Категори:Азербайджан Категори:Европăри патшалăхсем Категори:Азири патшалăхсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Электрон
Электрон (e, e-) — тăнăçлă элементарлă пĕрчĕ, япалан тĕп тытăмлăхĕн пайĕ. Электронсенчен пур япаласен атăмĕн электронлă пĕлĕтлĕхĕ тытăнса тăрать. Электронсен куçăнăвĕнчен нумай электропулăмсем пулаççĕ, çавсем хушшинче металсенчи тата вакуумри электроюхăм. Электронăн авăрĕ пайланманлă −1,60217653(14)•10−19 Кл (е 4,803×10−10 СГСЭ виçе СГС системинче). Çак электро авăр виçипе ытти элементарлă пĕрчĕксен авăрĕсене (вĕсен авăрĕ çуклă мар) палăртаççĕ. Электронăн лăпкăлăх йывăрăшĕ 9,1093826(16)•10−31 кг танлашать.
Элементарлă пĕрчĕсен физикин хальхи курăнăвĕсемпе, электрон пайланман тата вар тытăмĕсĕр (минимум 10−17 см таран). Электрон тӳлек, электромагнитлă тата гравитациллĕ ĕç-пуçсене хутшăнать. Вăл лептон ушкăнне кĕрет, (хăйĕн антипĕрчипе, позитронпа, пĕрле) авăрлă лептонсенчен çăмăллискер пулать. Нейтринона уçса йывăрăшне виçиччен электрон йывăр пĕрчĕсенчен чи çăмăлли шутланнă — унăн йывăрăшĕ 1836 хут протоненчен çăмăлтарах. Электронăн Спин ½ тан, çак йĕрпе вăл фермион ĕретне кĕрет. Хăш чух электронсем тесе хăй электронĕсене те, çаплах позитронсене те шутлаççĕ (тĕслĕх, пĕрлĕхлĕ электрон-позитрон уйĕ, Дирак танлаштарăвĕн тупсăмĕ). Çак пулăмри çуклă авăрлă электрона негатрон, пурлă авăрлине — позитрон тесе палăртаççĕ.
Кристаллăн Периодикăллă потенциалĕнче электрона квазипĕрчĕ пек пăхаççĕ, унăн эффективлă йывăрăшĕ электронăн тăнăçри йывăрăшĕнчен уйрăлса тăрать.
Атомĕнче миçе протон (+) çавăн чухлĕ электрон (-). Электронĕ протонĕнчен нумайрах (+), сахалрах (-) пулсан ион пулса тăрать.
Электронăн этимологийĕ тата ăна тĕпчесе уçни
«Электрон» термин ήλεκτρον («янтарь») грек сăмахĕнчен тухать. Авалхи Грецире çут тĕнче тĕпчевçисем янтарь пĕлевне çăмпа сĕркеленĕ, çакăн хыççăн ун çумне пĕчĕк япаласене туртăнма тытăннă. «Электрон» термина усă курма Джордж Джонстон Стоуни 1894 çулта сĕннĕ (хăй виçине ĕçе 1874 çулта кĕртнĕ). Электрона тĕпчесе уçаканĕ — Дж. Дж. Томсон, вăл 1897 çулта катод пайăркисемшĕн авăрне йывăрăшĕ çине пайлани çăлкуç материалĕнчен килменнине кăтартать. (Электрона тĕпчесе уçни вулăр).
Çав. пекех
Категори:Элементарлă пĕрчĕсем Категори:Лептонсем
Ăвăс (пĕлтерĕшсем)
Ăвăс, — темиçе пĕлтерĕшлĕ сăмах:
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Галкин Павел Андреевич
Галкин Павел Андреевич — (15.12.1922-), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çурçĕр флочĕн СССР сывлăш-çар вăйĕсен 5-мĕш мина-торпеда авиаци дивизин 9-мĕш гварди мина-торпеда авиаци полкĕн звено штурманĕ, гварди лейтенанчĕ.
Елюккасси
Елюкасси, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Агроном
Агроном, — çĕр ĕçне, çĕрпе усă курма пĕлекен.
Категори:Профессисем
Северник (Хура юппи)
Северник — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Кара юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Азербайджан патшалăхĕн гимнĕ
right|200px Азербайджан патшалăхĕн гимнĕ «Азербайджан! Азербайджан!» ятлă. Кĕввине Узеджир Хаджибейов, сăввине Ахмед Джавад (1918 çулта) çырнă. Патшалах гимнĕ шутне 1991 çулта йышăннă.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Азербайджан патшалăх символĕсем
Ильчигулово (Ильчигуловский сельсовет, Мияки районĕ)
Ильчигулово — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 631 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452089, ОКАТО кочĕ — 80244828001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Çĕнĕ Хурамал (Миякки районĕ)
Çĕнĕ Хурамал Новые Карамалы — Пушкăрт Республикинчи Мияки районĕнчи чăваш ялĕ.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (97%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Миякине çитме: 9 çм , Аксеново станцине 42 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Мияки районĕ
1561
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăнтуганеево
Мăнтуганеево — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 338  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452868, ОКАТО кочĕ — 80233850002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Иккĕмĕш Çĕньял
Иккĕмĕш Çĕньял, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Кĕçĕн Лосёвая
Кĕçĕн Лосёвая — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Зенит Санкт-Петербург ФК
Футбол клубĕ «Зенит» Санкт-Петербург (Футбольный клуб «Зенит» Санкт-Петербург) — Санкт-Петербург Раççей футбол клубĕ. Вăл Раççей футбол Премьер-лигинче вылять. 1925 çулта йĕркеленĕ.
Авăн, 30
Уявсем
Раççейри Тетел кунĕ, Тĕнчери тăлмач кунĕ
Зенит Санкт-Петербург ФК
Каçăсем
Категори:Раççей футбол клубĕсем
Авăн, 30
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1560
Пулăмсем
Раççей Англи Аслă Литва кнеçлĕхĕ Франци
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Новоюмраново
Новоюмраново — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 62 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452207, ОКАТО кочĕ — 80256810005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Начихевань автономи республики
thumb|Начихевань автономлă республики Начихевань автономлă республики, — эксклавлă Азербайджанăн автономлă республики. Лаптăкĕ 5,5 пин км2. Халăх йышĕ 1991 çулта 306 пин пулнă. Ытларах енĕпе кунта азербайджансем пурăнаççĕ. Кавказхыçĕн кăнтăр енче вырнаçнă. Кăнтăр енче тӳрем вырăн, хĕвлтухăç енче — Зангезур хребечĕ. Тĕп юханшывĕ шутĕнче Аракс шутланать.
Асăрхавсем
Категори:Азербайджан
Харута-Шор
Харута-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Харута юханшывăн сылтăм çыранĕпе 28 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Джоуль
Асăрхавсем
Категори:Метрологи Категори:Хăват виçисем Категори:СИ
Сенĕк
мини|150px мини|150px
Сенӗк е Сенкӗ те теҫҫӗ — алӑпа ӗҫлемелли ял хуҫӑлӑх хатӗрӗ, унпа хӗресченсем ял хуҫалӑхӗнче утӑ-улӑма тиеме е тиеве пушатма тата ытти кирлӗ ӗҫсенче усӑ кураҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Ял хуçалăх ӗҫ хатӗрӗсем Категори:Ял хуçалăх инструменчĕсем
Позитрон
Позитрон (e + ) (positive — пурлă тата «-трон» — электрон ячĕн пайĕ) — электронăн хирĕçлĕ пĕрчĕкĕ.
Антияпала шутне кĕрет, электро авăрĕ +1, спин 1/2, лептон авăрĕ −1 тата йывăрăшĕпе электронпа тан. Позитронпа электрон аннигиляци ĕç-пуçĕ иртнĕ май вĕсен йывăрăшĕ икĕ гамма-квант (сахал чух — виçĕ е чылаях) хăватне куçса каять. Позитронсем радиохастарлă арканун пĕр тĕсĕнче (позитрон эмиссийĕ), çаплах 1,022 МэВ ытларах хăватлă фотонсем япалапа хутшăнăва кĕрсе кайсан çуралаççĕ. Иккĕмĕш ĕç-пуçне «пушмак çурални» теççĕ, мĕншĕн тесен ун чухне фотон, тĕшĕн электромагнитлă уйĕпе тĕкĕшленсе электронпа позитрона çуратать.
Тĕпчесе уçни
Позитрон çутçанталăкра пуррине пĕрремĕш 1928 çулта Поль Дирак сеннĕ. Диракăн теорийĕ çуклă авăрлă электрона çеç мар, çаплах çавăн пекех пурлă авăр пĕрчĕне те ăнлантарса пама пултарнă. Çутçантăлăкра çакăн пек пĕрчĕ çукки Диракăн танлаштарăвенчи «ытлашши тупсăм» пулнă тенĕ. Позитрона тĕпчесе тупни вара теорин триумфне кăтартрĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Элементарлă пĕрчĕсем Категори:Хирĕçлĕ япала Категори:Лептонсем
Нарыстау
Нарыстау — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 379 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Ăвăс (çилĕм)
Ăвăс — ӳсентăран тата чĕрчун тĕнчинче сарăлнă ансат липидсен хутăшĕ, тепĕр сăмахсемпе, чечексен сухăрĕ. Ăвăсри липид молекули йышне (структури çу ӳçекĕсен пекех), глицерин кĕмест.
Вĕсем саланмаççĕ, шывра ирĕлмеççĕ, анчах та бензинпа, хлороформпа тата эфирпа усă курсан — саланаççĕ.
Ăвăссем шутне çавăн пекех парафина, минераллă ăвăса, тата ытти хăш-пĕр япалана та кĕртеççĕ.
Пулса тухнипе ăвăса чĕрчунсен тата ӳсентăрансен класĕсене уйăраççĕ.
Ăвăс çутçанталăкра
Чĕрчун ăвăсĕ:
Ӳсентăран ăвăсĕ çулçăна, кĕпçене, улмана çинçен хупласа нӳрелесрен, типесрен, сиенлĕ микроорганизмсенчен сыхлать, хăш чухне резервăри липидсем евĕрлĕ тĕшĕ йышне (жожоба «çăвĕ») кĕрет.
Чылай ӳсентăран эпикутикуллă ăвăс япалалăхне (çак япалалăха чĕрĕ хăяр тата слива улмисем çинчи шурă тĕслĕ пулнипе асăрхама пулать). Эпикутикуллă ăвăс ультрафиолетлă тата инфрахĕрлĕ пайăркасене тавăрса ярать, çавна пула Çĕр çинчи «симĕс» вырăнĕсене спутникран ӳкерсе илме юрать.
Асăрхавсем
Категори:Вĕлле хурчĕсен продукчĕсем
Чăваш республикин радиологи центрĕ
thumb|right|250px Чăваш республикин радиологи центрĕ (Чăваш республикин Çутçанталăк министерствин "Чăваш республикин радиологи центрĕ" патшалăх учрежденийĕ)
Кун-çулĕ
1992 çулхи авăн уйăхĕн 17-мĕшĕнче никĕсленĕ. 2008 çулхи чӳк уйăхĕччен Скворцов Сергей Ефимович директор пулса тăрăшнă. Халĕ директор - Рязанов Сергей Венедиктович.
Ӗçĕсем
Чăваш республикин радиологи центрĕ:
Кĕçĕн Максатка
Кĕçĕн Максатка — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Колик-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Шубинка (Бехтемир юппи)
Шубинка (Бехтемии юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Бехтемир юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
1562
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1563
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Юпа, 2
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Иккĕмĕш Вăрманкасси
Вăрманкас Чурачăк 2-Вурманкасы, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Галкин Фёдор Ульянович
Галкин Фёдор Ульянович — (3.03.1907(18.02)-09.02.1967), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 5-мĕш тапăнакан çарĕн 230-мĕш перевçĕсен дивизин командирĕн çумĕ, полковник.
Доровица (Черняница юппи)
Доровица — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Черняница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Староихсаново
Староихсаново — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 202 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452207, ОКАТО кочĕ — 80256810006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Диаметр
Нумайлăхсен диаметăрĕ M, метр уçлăхĕнче метрикăпа d, калăпăшĕ пулать.
Харпăр чухне, геометри келеткин диаметăрĕ тесе çак кĕлеткен пăнчисем хушшинчи чи пысăк татăка калаççĕ.
Геометри кĕлеткисен диаметăрĕ
Диаметр — çавракăшăн (сферăн, чăмăрăн çийĕ) икĕ пăнчине çыхăнтаракан, çак çавракăшăн (сферăн, чăмăрăн) тĕпĕ урлă çырнă хорда (татăк. Çаплах диаметр тесе çак татăкăн вăрăммăшне кăтартаççĕ. Çавракăшăн тĕп пăнчи урлă хунă хорда çавракăш диаметăрĕ шутланать; çак хорда чи вăрăмми пулать. Диаметр вăрăммăшĕпе икĕ радиуспа тан.
Графăн диаметăрĕ
Граф диаметăрĕ — Тăррисем хушшинчи хутлăх — пĕр тăрринчен тепĕр тăррине çитме кирлĕ аяк пĕрчи хисепĕн чи пĕчĕкки.
Черченире диаметăра палăртни
Диаметăра «⌀» символпа кăтартаççĕ «о». Юникодпв вăл вуннăхлă йĕркипе 8960 е вунулттăллă йĕркипе 2300 нумерлĕ. Çак символа компьютер ALT тата 0248 хисеп паллисен клавишĕсене пуссан тухать. Анчах та пур чухне те браузер диаметăрăн çак символне кăтартмасть: вăл сайра чух ăна шрифтсен шутне кĕртет.
Çавăн пекех «ø» диаметăр символне пушă нумайлăх «\emptyset» паллипе пăтраштармалла мар. Символ пустого множества, в отличие от символа диаметра, похож на перечёркнутую прописную букву «О».
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Метрикăллă геометри Категори:Евклид геометрийĕ Категори:Элементарлă математика
Шукша (Байгол юппи)
Шукша (Байгол юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики Турочак районĕн территорипе юхать. Байгол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Харута-Ю
Харута-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Адзьва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 45 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 56 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Тапканчă
Тапканчă, Çĕнĕ Семенкке - Новосеменкино  — Пушкăрт Республикинчи Чекмагуш районĕнчи чăваш ялĕ.
Кун-çулĕ
"1812 çулта ку тăрăха çĕр шыраса виçĕ юланутпа чăвашсем килсе тухнă. Базы юхан шыв хĕрринче Элмен тутар ялĕ вырнаçнă. Çурçĕрелле – шурлăх‚ сăрт çинче юманлăх кашласа ÿснĕ. Çĕнĕ çынсем «йĕр тапканчы» тесе ыйтсан тутарсем хирĕç пулман. Вара чăвашсем  юманлăха касса вырăн хатĕрленĕ‚  çуртсем лартнă. Çапла Тапканчă (Çĕнĕ Семенкке) ялĕ çуралнă".
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (87%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Чекмагуша çитме: 32 çм, Юмаш ялне - 3 çх, Буздяк станцине 65 çх.
Марокко
right|250px| Маро́кко (المغرب, аль-Магри́б, тĕпĕнчен «анăç», çаплах Магриб аль-Акса, «инçет анăç»), официаллă тулли ячĕ Маро́кко патшалăхĕ (المملكة المغربية, аль-Мамля́ка аль-Магриби́я) — Африкăн çурçĕр-анăçĕнчи патшалăхĕ.
Каçăсем
Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем
Аракс (юханшыв)
Аракс, — Кавказхыçĕнчи юханшыв, Кура юханшывĕн тĕп юппи.
Араксăн вăтам юхăмĕн чылай тăршшĕ тăрăх Арменипе Азербайджанăн Турципе Иран хушшинчи чиккисем иртеççĕ. Аракс бассейнĕ шутне Армени лаптăкĕн 76% кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 1072 çухрăм, бассейн лаптăкĕ — 102 пин км2. Юханшыв тăрăх карапсем ишме пултараймаççĕ.
Аракс юпписем: Ахурян, Севджурпа Касах, Раздан, Арпа, Азат, Веди, Воротан, Сарысу, Карасу, Арпачай, Нахичеванчай, Акера, тата ыттисем.
Юханшыв хĕрринче Джульфа, Ордубад, Мегри, Агарак, Саатлы хулисем вырнаçнă.
Категори:Иран юханшывĕсем Категори:Армени юханшывĕсем Категори:Турци юханшывĕсем Категори:Азербайджан юханшывĕсем
Рений
Истори
Д. И. Менделеев элементсен периодикăллă системипе килĕшӳллĕн Рени пулассине, ун химипе физика пахалăхĕсене, каласа хунă («двимарганец»). Элемента 1925-мĕш çулта нимĕç химикĕсем Ида тата Вальтер Ноддаксем Siemens & Halske компанин лабораториче тĕпчевсем тунă чухне тупнă. Вĕсем плтина рудипе колумбитра, каярах гадолинитпа молибденитра тупаççĕ. 1928-мĕш çулта вĕсем 600 кг молибденитран 1 г рени уйăрма пултарнă. Элемента Рейн провинцине (Ида Нодакăн тăван енне) халаласа ятне панă.
Рени геохимийĕ
Çĕр хуппиничи чи сахал элементсенчен пĕри. Кларкĕ 10−3 г/т. Геохими пахалăхĕсем периодика таблицири кӳршĕсем, анлăрах сарăлнă молибденпа вольфрам евĕрлĕ. Вĕсен минералĕсенче питĕ сахал сайра тĕл пулать. Хăшпĕр управсенчи молибден рудисем - ренин тĕп çăлкуçĕсем, вĕсен унта молибденпа çула май кăлараççĕ. Питĕ сайра тĕл пулнă Казахстанри Жезказган хули патĕнче тупнă джезказганит (CuReS4) минералта тĕл пулать. Рени сахал шайра тата колумбит, колчедан, циркон сайра çĕр элеменчĕсен минералĕсенче  тĕл пулать. Раççейре экономикăлла тупăшлă пĕртен пĕр вырăн пур, унта 10-15 тонна яхăн рени пур. Ана 1992-мĕш çулта Итуруп утравĕ (Курил утравĕсем) Кудрявый (вулкан) патĕнче тупнă. . Унта рени рениит ReS2 пек тĕл пулать (чĕнтĕр тытăмĕ молибденит евĕр).
Тĕнчере рени кăларни
thumb|left|Молибденит Рени таса метал пек тел пулмасть. Молибденитра 0.2% таран тĕл пулать 2006-мĕш çулта тĕнчипе 40 тонна яхăн кăларнă. Чи нумай кăлараканни Чилири Molymet компани.
Хакĕ
Рени- хаклă металл. Хакĕ тасалăхĕпе тачă çыхăннă. Ренин 1 кг 1000 -тен 10 000 доллар таран тăрать .
Тупăçлани
thumb|left|Аммони перрениачĕ Рени металне аммони перрениатне водородпа хĕртсе туса илеççĕ.
Усă курни
Пысăк ирĕлӳ температури, химилле тĕреклĕх, катализ пахалăхĕсем (платиноидсене çывăх) пуррипе рение усă кураççĕ.
Ренине çак япаласене тума усă кураççĕ: Тата ренирен хăйне хăй тасалакан электричество контакчĕсе тăваççĕ.
Рени изотопĕсем
Ренин çутçанталăкри хутăшĕнче арканман 185Re 37.4% тата радиохастар, пысăк çурма аркану тапхăрлă (1010 çул яхăн) 187Re 62.6%. 187Re бета-арканăвне рени-осми меслечĕпе рудасен ӳсĕмне тĕпчеме усă кураççĕ. Çак арканун хăваче 2,6 кэВ пĕтĕм пĕлнĕ радиониуклидсен хушшинчи чи пĕчĕкисенчен пĕри. Унсăр пуçне искуствелла тунă тата 27 радиохастар изотоп пулни паллă.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Куçамлă металсем Категори:Дмитрий Менделеев пулассине каланă элементсем
Кульсаитово
Кульсаитово — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта -  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452868, ОКАТО кочĕ — 80233850003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
1564
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мартинсон
Мартинсон — хушамат. Паллă çынсем:
Нойбургер
Нойбургер ( Neuburger ) - австри шурă иçĕм сорчĕ.
Сарăлни
Нойбургер Австрире яхăн 985 га йышăнĕ.Пĕчĕк лаптăкĕ Румынире пур.
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Юпа, 5
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Сергеевка (Мияки районĕ)
Сергеевка  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 73 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452089, ОКАТО кочĕ — 80244828004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Биби Андерссон
Биби Андерссон, çаплах Андерсон (Bibi Andersson, çуралнă чухне Берит Элисабет Андерссон (Berit Elisabeth Andersson); 11.11.1935, Стокгольм — 14.4.2019) — швед актриси.
Чăрăш Туçа
Иккĕмĕш Туçа, — (2 Тойси)Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Биби Андерссон
Биографи
«Драматен театер» çумĕнчи Королĕн драма театрĕн Й. Терсерус шкулĕнче вĕреннĕ. Мальмё театрĕнче ĕçленĕ, ăна Ингмар Бергман ертсе пынă. Бергманăн «Улыбки летней ночи» фильмĕнче Андерссон хăйĕн пĕрремĕш рольне (кĕске эпизод) вылянă. Бергманăн «Седьмая печать», «Земляничная поляна», «Лицо» фильмĕсенче вылянă хыççăн паллăна тухнă. Пурĕпе режиссёрăн вунпĕр ӳнер ĕçĕнче ĕçленĕ. Чи лайăх сăнарсенчен пĕри «Персона» (1965) фильмĕнчи Альма медаппа ролĕ.
Асăрхавсем
Категори:«Ылтăн нăрă» премин лауреачĕсем Категори:1935 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 11-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2019 çулта вилнисем Категори:Акан 14-мĕшĕнче çуралнисем
Кĕçĕн Мег-Тыг-Еган
Кĕçĕн Мег-Тыг-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 164 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
1 çул
Асăрхавсем
Категори:Çулсем
Анклав
Анклав (фр. enclave,  лат. inclavatus — «хупă, питĕрнĕ») — патшалăхăн тĕп çĕрĕпе çыхăнман лаптăкĕ. Анклав йĕри-тавра урăх патшалăхăн (патшалăхсен) çĕрĕсем вырнаçнă.
Эксклав (лат. ex — тулаш + clavis — çăруççи), — патшалăх (патшалăхсен) ăшĕнчи урăх патшалăхăн лаптăкĕ.
Çапла вара, кун пек çĕрсене анклав е эксклав теесси хăш патшалăх куçĕпе пăхнинчен килет.
Пĕтĕм тĕнче килĕшĕвĕсем тăрăх, элчĕлĕхсем, консуллăхсем, вĕсем вырнаçнă патшалăхшăн, эксклавсем шутланаççĕ.
Кулленхи калаçура суверенлă, пăхăнманлăхлă патшалăхсемпе мар, ахаль административлă тытăмсемпе çыхăннă кун пек территорисене те анклав (ытларах чухне) е эксклав (сайрарах) теççĕ.
Чăваш республикин ăшĕнчи эксклавсем
Чăваш Ен ăшĕнче уншăн эксклавсем шутланакан территорисем пур, анчах та вĕсенче ялсем е çын пурăнакан урăхла вырăнсем çук. Вĕсем — ялхуçалахĕнче усă куракан çĕрсем.
Асăрхавсем
Категори:Патшалăх
Enclave and exclave
Зиверт, Рольф
Рольф Максимилиан Зиверт (Rolf Maximilian Sievert; 6, май, 1896-мĕш çул — 3, октябрь, 1966-мĕш çул) — швед радиофизикĕ
Рольф Зиверт ячĕпе СИ пĕрчисенчен пĕрне палăртаççĕ.
Зи́верт (палăртаççĕ: Зв, Sv) — СИ системинчи ионизацилекен шевлесенэффективлă тата эквивалент дозине виçмели виçе (1979 çултан усă кураççĕ). СИ системăри ытти виçесем урлă çапла май шутлаççĕ:
Виçе ятне швеци ăсчахне Зиверта (de:Rolf Sievert) асăнса панă. Маларах бэр (рентгенăн биологи эквиваленчĕ), rem (roentgen equivalent man) — ятлă виçене усă курнă. 100 бэр 1 Зивертпа пĕр тан. {Хутла тата пайлă виçесем|зиверт|Зв|Sv}}
Çутçанталăкри фонран çын вăтамран çулталăкра 2,4 мЗв илет Пĕтĕм кĕлетке радиаци айне лексен: 1 Зв юнра улшăнусем патне çитерет, 2 Зв çӳç тăкăнтарса лейкоз пулма пултарать, 3 Зв дозăпа пĕр уйăх хушшинче 50 % çын вилет., 6 Зв доза хыççăн чĕрĕ юлма шанăç çук.
Асăрхавсем
Категори:Доза виçисем Категори:СИ Категори:Радиобиологи
زيفرت
Тумкасси
Тумкасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Тури, Анатри, Тӳрĕ, Туçи урамсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Алăмкасси вулăсне кĕнĕ.
Харь-Яга-Вож
Харь-Яга-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Харь-Яга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 149 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Щамал
Щамал  (Щамалы), — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял Сĕнтĕрпуç ял тăрăхĕнчи ял. Районăн кăнтăр-хĕвелтухăç пайĕнче, Атăлтан аякра мар вырнаçнă.