cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пицунда
Кун-çулĕ
Пирĕн эрăччен I ĕмĕрĕн вĕçенчен пуçласа Пицундăра рим карманĕ пулнă, IV ĕмĕртенпе кунта Арамаçири христианлăхăн тĕпĕ пулнă. 404 çулта Пицундăна пыракан çул çинче Кустантин архиепископĕ таса Иоанн Златоуст вилсе каять. Пицунда собор алтарĕн айĕнче ăна валли тупăк вырăнне тунă, унта Кустантине илсе кайиччен шăмă-тир кĕлетки упраннă.
780-мĕш çç. Питиунт Абхази патшалăхне, X ĕмĕрĕн вĕçĕнче — Грузие кĕрет.
XIV—XV ĕмĕрсенче кунта генуй факторийĕ Пецо́нда (Pezonda) ĕçленĕ.
XVII—XVIII ĕмĕрсенче Пицунда Усман империне пăхăнса тăнă, XIX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнчен Грузипе пĕрле Раççей империне хушăнать.
1950-мĕш çç. çĕр чавнă ĕçсенче чиркӳ каяшне (çав шутра IV—V ĕмĕрти мозаикăллă урай базиликине), карман тата пурăну çурчĕсене, мунча тупнă.
Климат
Климат Пицундăра нӳрĕк субтропик, Сочири пекех. Çулла ăшă (çурлари температура +23°C), хĕлле çемçе сивĕ, кăрлачри температура +6 °C тĕлнелле, çулти вăтамми +14,5 °C.
Нӳрĕк (1400 яхăн мм/çулта) çул тăсăлăвĕпех ӳкет, ытларах çумăр евĕр. Юр хĕлле те сайра çăвать, çусан тӳрех ирĕлсе каять.
Кану
СССР аркансан курорта канма сахал халăх çӳрет, анчах та, Пицундăна халĕ те раççей çулçӳревçисем пыраççĕ.
Каçăсем
Категори:Абхази курорчĕсем Категори:Грузи курорчĕсем Категори:Хура тинĕс курорчĕсем Категори:Абхази пурăну вырăнĕсем Категори:Грузири пурăнан вырăнсем
Майн (юханшыв, Чукотка)
Майн — Чукоткăри юханшыв, Анадырĕн сылтăм юппи. Тăсăлăвĕ 475 çм, шыв-çĕр лаптăкĕ — 32,8 пин çм².
Тавралăхĕ
Категори:Чукотка автономлă округĕ
Лабандарен
Лабандарен — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Лекос юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Рид-Томас Майн
Томас Майн Рид (Thomas Mayne Reid, ака, 4, 1818 — юпа, 22, 1883) — акăлчан çыравçи, ача-пăча кĕнекисене çыраканĕ.
Каçăсем
Категори:Акан 4-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1818 çулта çуралнисем Категори:Юпан 22-мĕшĕнче вилнисем Категори:1883 çулта вилнисем Категори:Лондонра вилнисем Категори:Аслă Британи çыравçисем Категори:Акăлчан çыравçисем
Урарту
Урарту (Арарат, Биайнили, Ван патшалăхĕ) — кăнтăр-анăç Азири авалхи патшалăх, Эрмен сăртлăхĕнче (хальхи Армени, тухăç Турци тата çурçĕр-анăç Иран территорийĕ) вырнаçнă.
Йăхсен пĕрлешĕвĕ Урарту пирĕн эрăччен XIII — VI ĕмĕрсенче патшалăх шайĕнче пулнине истори хучĕсем çирĕплетеççĕ. В первой четверти Пирĕн эрăччен 1 пинçуллăхра Урарту Малти Азири патшалăхсем хушшинче чи мăнаçлă тăнă. . Урарту патшалăхĕ Армени çине пысăк сĕм янă, «кăнарне» туянтарнă, çаплах Кавказ лешьен çĕршывĕсем çине те. thumb|350px|[[Тушпа тĕп хулинчи Урарту патшисен Ван чуллă сăрчĕ çинчи цитаделĕ]] thumb|350px|Урарту хăйĕн мăнаç тапхăрĕнче, пирĕн эрăччен VIII ĕмĕр.
Уçни
thumb|255px|[[Ван хысакĕн ӳкерчĕкĕ. Урарту, XIX ĕмĕрĕн вĕçĕ.]] Хальхи ăслăлăх Урарту йĕрне XIX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче уçнă. Тĕпчевçĕсем вăтам ĕмĕрсенчи эрмен историкĕ Моисей Хоренский çырăвĕсенче çакна асăрханă: вăл ассири арăм-патши Шамирам (Семирамида) Ван кӳллин çыранĕнче хула тунине палăртнă пулнă. . 1827 çулта Франци ази пĕрлĕхĕ Ван районне пĕрремĕш тĕпчевçĕне — çамрăк ăслăхçăна Шульца ĕçе яраççĕ. 1829 çулта ăна куртсем вĕлереççĕ, çапах та ĕç материалĕсем 1840 çул тĕлне Францие лекеççĕ те çутта тухаççĕ.
Яракутаю
Яракутаю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Макариха юханшывăн сылтăм çыранĕпе 47 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Урарту
Урарту тавралăхĕ
thumb|350px|Урарту патшалăхĕ (сарă тĕспе палăртнă) тата тавралăхĕ
Яракутаю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Урарту
Çутçанталăк никĕсĕсем
thumb|left|250px|[[Эрмен сăртлăхĕ]]
Яракутаю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Урарту
Тĕн
Урарту паллă туррисем.
Яракутаю
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Урарту
Урарту кăнарлăхĕ
thumb|350px|Урарту йышăннă çĕрсене халĕ вырнаçнă патшалăхсем
Хĕвел (ушкăн)
Хĕвел — Чăваш Енри юрă-кĕвĕ ансамблĕ.
Ертӳçи ——
Каçăсем
Категори:Чăваш юрă ушкăнĕсем
Гали
Гал (город)
Сатыево
Сатыево — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 681 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452093, ОКАТО кочĕ — 80244865001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
1679
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Папка (пĕлтерĕшсем)
Папка:
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Сары-Айгыр
Сары-Айгыр — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 12 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452225, ОКАТО кочĕ — 80256855005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Вырăс рулетки
Вырăс руле́тки (çаплах гусар рулетки) — экстремальлĕ хавхаланчăк вăйă.
Вырăс рулеткин математика моделĕ
Вырăс рулетки математика статистикин пĕрлехи саккунĕсене пахăнать.
P=1/(N-n),
кунта P — перӳ пулаяслăхĕ, N — параппанри йăва шучĕ, n — тунă утăм шучĕ.
Çапла перӳн пулаяслăхĕ уйрăлса тăрать:
Каçăсем
Категори:Хавхаланчăк вăйăсем
1680
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ацвеж
Ацвеж — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Юма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 48 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем Ацвеж
Саар
Саар (Saarland) — Саар шывĕ ячĕллĕ ФРГ федераллă çĕрĕ. Тĕп хули — Саарбрюккен.
Архитектура
Саар керменĕсем
Вырăс рулетки (пĕлтерĕшсем)
Вырăс рулетки:
Кĕçĕн Сурень
Кĕçĕн Сурень — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, территорипе юхать. Мăн Сурень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 55 км.
Ганюшин Пётр Михайлович
Ганюшин Пётр Михайлович — (1919-02.10.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 47-мĕш çарĕн 23-мĕш перевçĕсен дивизин 106-мĕш уйрăм танксене пĕтерекен дивизионăн взвод командирĕ, лейтенант.
Кĕçĕн Сурень
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Саар керменĕсем
Саарта çак керменсем хӳтлĕхсем вырнаçнă:
Хӳтлĕхсем
Категори:Хӳтлĕхсем
1681
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ватă районĕ
Ватă райо́нĕ — Пенза облаçĕн çурçĕр-анăç административлă çĕрĕ, Пенза облаçĕн Беднодемьян, Анат Ломов, Пачелма, Пушмак, Земетчин районĕсемпе тата Мордва Республикипе чикĕ тытать. Административлă тĕпĕ — Ватă сали. Района 1967 çулта йĕркеленĕ, 2003, пуш уйăхĕнче хăй тĕллĕ муниципаллă йĕркеленӳлĕхĕ пулса тăрать.
Пур хыпарсем
Районăн пĕтĕм лаптăкĕ — 1,04 пин çм², 81,4 пин га ял хуçалăх çĕрĕ, çав шутра 40,2 пин га сухалу çĕрĕ, 16,1 пин га вăрман лаптăкĕ. Ытларах çĕрĕ хура тата вăрман тăприллĕ çĕрсем.
Район тытăмĕ
Район 13 муниципаллă йĕркеленӳлĕхрен пуçтарăнать. 56 пурăну вырăнĕ: 28 чиркӳ ял, 26 ял, 2 посёлок. Халăх йышĕ — 11124 çые (2005 кăрлач ,1).
Халăх тĕсĕпе: вырăссем, тутарсем, мордвасем, украинсем.
Çутçанталăкĕ
Район территорипе Ват юханшыв юхать, Ватă шывуправĕ, шыв калăпăшĕ 21,4 млн. м³.
535 пин тоннă фосфорит, 1 млн. тонна тăм, 100 пин тонн торф.
Территори
Район территори витĕр облаç шайĕнчи Пенза — Земетчино автотасса иртет.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕн районĕсем Категори:Вата районĕ
Каберне совиньон
miniatur|300px|right|Каберне совиньон Каберне совиньон (Cabernet sauvignon)- паллă хĕрлĕ иçĕм сорчĕ. Тăван çĕрĕ - Медок тата Грав тăрăхсем (Бордо енĕ, Франци).
Урăх ятсем: видур ( лат.-vigne dur- "хытă чĕрĕ хулă" ), буше е бушет.
Ампелографи
Каберне совиньон каярах чечекленет, ăна ирхи тăм илмест. Каберне совиньон сивве тӳсекен сорт, анчах та унăн çырлисем каярах пиçеççĕ. Çавăнпа çак сорт валли ăшă тата типĕ кĕркунне кирлĕ. Питĕ хулăм хупăллă çырласем пысăк иçĕм сапакине пуçтарăннă. Иçĕм çырли хуппинче нумай танинсем ( 4-5 % ) тата пигментсем. Каберне совиньон питĕ чĕрĕ сорт. Ку сортран тунă эрехсем 30-40 çул иртсен кĕленчере пулса çитет.
Сарăлни
Тĕнчере каберне совиньон сорчĕ чи палли шутланать ( 614 800 га ). Эрехтăвакан кашни çĕр-шывра иçĕм тĕмин çак сорчĕ тымар янă:
Каçăсем
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Монголи хулисем
Монголи хулисем:
* Монголи
Юнтапа (Комсомольски районĕ)
Юнтапа Juntapa— Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем Hyraj Ĕnel
47
Пулăмсем
Рим империйĕ
Вăтам Ази:
Хань тата Хунну:
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:47 çулта çуралнисем пăхăр
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:47 çулта вилнисем пăхăр
Категори:Çулсем
40er
Цезий
Цези — Элементсен периодикăллă системинче 55 атом номерлĕ, хими элеменчĕ Cs символпа палăртаççĕ (Cesium), тачăлăхĕпе çемçе, ылтăн евĕр сарă-кĕмĕл тĕслĕ сĕлтĕ метал.
Ячĕ пулса тухни
Спектăрти икĕ кăвак йĕрпе çыхăннă (caesius) — кăвак тӳпе тĕслĕ)
Çутçанталăкра тупăнни
300px|left|поллуциn Цезин тĕп тăпри поллуцит, унсăр пуçне цезипе рубиди кăларма Авогадрит, Лепидолит, Биотит, Амазонит, Петалит, Берилл, Циннвальдит, Лейцит усă кураççĕ. Авогидритсăр (кали борфторичĕ) пуçне вĕсем пурте алюмосиликатсем.
Физикăпа хими пахалăхĕсем
Цезин арканман пĕртен-пĕр 133-мĕш изотоп пур. Ытти изотопĕсем арканма пултараççĕ. Вĕсенчен чи палисем - 134 па 137-мĕшсем, вĕсем атом бомби сирпĕтсен тата атомла реактор ĕçленĕ чухне нумай пулаççĕ. Чн нумай пурăнакан изотпĕ - 135 (T1/2 - 3 миллион çул. Цези металĕ шурă-ылтăн тĕслĕ, ылтăн евĕрлĕрех, анчах çутăрах. Çăмăл ирĕлсе кĕмĕл тĕслĕ питĕ чĕрĕ шĕвек пулать. Цези металĕ чи химилле хастар метал шутланать. Сывлăпа сирпĕнсе хутшăнать (шыв пăси пурри реакцин хăвăртлăхне ӳстерет). Шывпа, пăрпа (−120 °C пулсан та),ансат спиртсемпе, галогенорганикăпа, йывăр металсен галегоничĕсемпе, йӳçĕксемпе, типĕ пăрпа (реакци вăйлă арканса иртет) хутшăнать. Цезин пĕтĕм тăварĕсем (нитрат, хлорид, бромид, фторид, йодид, хромат, манганат, перхлорат, хлорат, азид, цианид, карбонат тата ытти те) шывра лайăх ирĕлĕççĕ. Перхлорат, сурьмянойодид сахал ирĕлнине кура ăна цези тастама тата туса кăларма усă кураççĕ. Питĕ хастар пулсан та азотпа çыхăнмасть (вăйлă хăртсен те). Азидпа нитридне тума тӳрремĕн мар майсемпе усă кураççĕ. Цези гидооксичĕ шывра ирĕлтесен питĕ вăйлă сĕлте пулать тата электричество питĕ лайăх иртерет. Çăра CsOH растворĕ пӳлĕм ашшинчех кантăка ирĕлтерет. Ăшăпа ирĕлтернĕ CsOH тимĕр, кобальт, никĕль, платина, корундпа ZrO2 пăсать тата кĕмĕлпе ылтăна вăраххăн çĕмĕрет (кислород пулсан птĕ хăвăрт). Родипе ун хăшпĕр хутăшĕсем кăна ирĕлтернĕ CsOH тĕреклĕ.
Фотоэлементсем, фотоумножительсем
Цезин электрон тухас ĕç чи пĕчĕк пулнă май фотоэлементсенче усă кураççĕ. Унта сурьма, кальци, бари, алюмини е кĕмĕлпе тунă хутăшĕсем каяççĕ. Цезиллĕ фотоэлементсем аякри ультрафиолетран пуçласа аякри инфракрасный диапазончен ĕçлеççĕ.
Ионизацилекен пайăркасене виçесси
CsI монокристаллĕсенчен сцинтиляци детекторĕсем туса вĕсене ионизацилекен пайăркасене виçме атом техникинче, геологинче, медицинăра, космос тĕпчевĕсенче усă кураççĕ.
Оптика
Цези бромичĕпе йодичĕ ятарлă опиткăра кантăк тума усă кураççĕ (çĕрле курмалии хатĕрсем, прицелсем, тăшман техникипе чĕрĕ вăйне курма).
Çутă хатĕрĕсем
Электротехникăра цезие çутатакан пăрăхсем тума усă кураççĕ, ăна валли цирконипе е тăхланпа çыхăнтарса хатĕрлеççĕ.
Катализаторсем
Рутени-цези-кăмрăк катализаторĕпе цези-рубиди катализаторĕсем анлă усă кураççĕ. Вĕсене аммиак, кӳкĕрт йӳçĕкĕ, бутил спирчĕ, кăткă йӳçĕкĕ тата ытти реакцисенче усă кураççĕ.
Химилле ток çăлкуçĕсем
Цези никĕсĕ çинче топливо элеменчĕсем валли хытă электролит туса усă кураççĕ (цези алюминачĕ).
Изотопĕсем
Радиохастар цезий-137 (Т 1/2 30 çул) изотоп гамма-дефетоскопинче, виçекен техникăра, курăнман материалсен шайне виçме; медицина хатĕрĕсене, эмелсене, апат-çимĕçе стерилизацилеме, рак чирне сыватма усă кураççĕ. Цези-137 тата изотопла ăшă çăлкуçĕсем тума пулăшать (хăвачĕ 1,27 Вт/см³).
Цези-133 атом сехечĕ тунă çĕрте кирлĕ.
Тупăшлани, промăçлăхĕ тата управĕсем
thumb|333 px|Цезий металĕ (99,99999 %) ампулăра. Цези гафни, тантал, берилли, рени, платиноидсемпе, кадми, теллурпа пĕрле питĕ сахал управлă элементсен шутне кĕрет. Тĕнчери управĕ 180 пин тонна яхăн (цези оксидне шутласан), питĕ сапаланнă. Çавăнпа хакĕ питĕ пысăк. Çулталăка 9 тонна патне кăлараççĕ, промăçлăх вали 85 тонна кирлĕ. Кирлĕлĕхĕ кашни çул ӳсет. Канадăри Берник-Лейкра (кăнтăр-хĕвелтухăç Минатоба) тĕнчери цезин 70% вырнаçнă. Намибипе Зимбабвере те поллуцит кăлараççĕ. Раççейра мăн управсем Кола çурутравĕнче, Хевелтухăç Саянра тата Байкал леш енче пур. Промăçлăх валли питĕ таса (99,9—99,999 %) цези кирлĕ. Ăна хатĕрлеме сахал пайсем илсе цези азидне вакуумра салатаççĕ (сирпĕнес хăрушлăх пур). Химилле питĕ хастар пулнипе ятарлă кантăкран хатĕрленĕ савăтсенче аргон е водород ăшĕнче упраççĕ (ахаль лаборатори кантăкне пăсать).
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Сĕлтĕ металлĕсем Категори:Металсем
Лектог-Еган
Лектог-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 71 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Улан Батор
Улан Батор (монг. Улаанбаатар) — Монголин тĕп хули. Тола юханшыв айлăмĕнче, тинĕс шайĕнчен 1300—1350 м çӳллĕшĕнче вырнаçнă. Уйрăм административлă пай шутланать. Çĕр лаптăкĕ 4704,4 тв. км,
Халăхĕ
Хулара 989 900 çын (2007, нарăс) пурăнать.
Истори
«Улан-Батор» монгол чĕлхинче «Хĕрлĕ паттăр» пĕлтерет, ăна Сухэ-Батора хисеплесе палăртнă. Вăл Монголине Унгерн баронăн ушкăнĕсемпе китай çарĕсенчен ирĕке кăларнă.
Категори:Монголи хулисем
Каçхи апат
Каçхи апат – кун каçăмĕнчи юлашки апатлану. Ку ялан тенĕ пекех хĕвел аннă хыççăн пулать. Хăна çурчĕсенче пансион шутне кĕме пултарать.
Каçăсем
Категори:Апатлану этеплĕхĕ
fa:شام (وعده غذایی) Kveldsmat
Кечуа (чĕлхе)
Кечуа, — Кечуа чĕлхисем шутне кĕрекен, кăнтар америкăри индейсен шутне кĕрекен кечуа халăхĕн чĕлхи. Аргентина, Боливи, Колумби, Перу, Чили, Эквадор патшалăхĕсенче саралнă. Боливи, Перу тата Эквадор патшалăхĕсенче патшалăх чĕлхи шутланать. Халĕ ку чĕлхепе пурĕ 9,5 млн çын калаçать.
Кăнтăр Америкă ран колони тума пуçланичен (XV ĕмĕрчен) инксен патшалăхĕн тĕп чĕлхи шутланнă. Инксен тапхăрĕнчен сыхланса юлнă литература палакĕсем те пур.
Каçăсем
Категори:Кечуа чĕлхисем
1682
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Баязитово (Сатыевский сельсовет)
Баязитово — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 690 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452088, ОКАТО кочĕ — 80244865002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Старобалаково
Старобалаково — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 251 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452225, ОКАТО кочĕ — 80256855006.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Султтанкăл (Самар облаçĕ)
Султтанкăл (Султангулово) — Самар облаçĕнчи Похвиçнĕ районĕн ялĕ.
Ярей-Вож (Ольховая юппи)
Ярей-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Ольховая юханшывăн сылтăм çыранĕпе 32 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Султтанкăл (Самар облаçĕ)
Кунçулĕ
Султангул Томенеев пушкăрт турханĕн çĕрне илсе ял пуçланă. Ячĕ çавăнтан кайнă.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Похвиçнĕ районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Ярей-Вож (Ольховая юппи)
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Физика-математика шкул-интерначĕсем
Физика-математика шкул-интерначĕсем — СССРти тата Раççейри физика, математика тата урăх предметсене вăйлăрах вĕренмелли (пурăнмалла) ятарлă шкул çурчĕсем.
Физика-математика шкул-интерначĕсене (ФМШИ) А. Н. Колмогоров академик тăрăшнипе 1963 çулта в 4 хулара: Мускавра, Ленинградра, Кейӳре тата Çĕн Çĕпĕрте уçнă. Каярах çакăн евĕр шкул-интерначĕсене Ереванра, Тбилисире, Шупашкарта тата урăх хуласенче те уçнă. Шкулсенче вăтам шкулти юлашки 2-3 классенче пĕлӳ илнĕ. Шкул-интерната вĕренме кĕме математиапа тата физикăпа сăмах вĕççĕн тата çыруллă экзаменсене тытма тивнĕ.
ФМШИ ытти шулсенчен виççĕ уйрăмлăх палăртать:
Каçăсем
Категори:Физика-математика шкулĕсем
48
Пулăмсем
Хунну:
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:48 çулта çуралнисем пăхăр
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:48 çулта вилнисем пăхăр
Категори:Çулсем
40er
Кобдо
thumb|left|500px|Хула сăнĕ
Кобдо, — Монголири хула, Кобдо аймакĕн тĕп вырăнĕ. Хар Ус Нур кӳлĕ çывăхĕнче вырнаçнă.
Категори:Монголи хулисем
Усть-Бартага
Усть-Бартага — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 96 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452379, ОКАТО кочĕ — 80234824004.
Гагра районĕ
Псоу шыв йĕрĕпе район Раççейĕн Краснодар Енĕпе чикĕ тытать.
Усть-Бартага
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Гагра районĕ
Каçăсем
Категори:Абхази пурăну вырăнĕсем Категори:Грузири пурăнан вырăнсем
Пьемонт
right|300px|Пьемонт Пьемонт ( Piemonte } - Çурçĕр Италири административнай облаçĕ.Тĕп хули - Турин.Ертуçи - Роберто Кота ( 2010 çултан ).
Каçăсем
Категори:Европăри тахçанхи облаçсем
Йăвашкел
Йăвашкел Jăvaškel — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Эрехтăвакан çĕршывсем
Эрехтăвакан çĕршывсем - иçĕм çырлисемчен эрех туни çĕршывсем.
Категори:Эрех
1683
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Лектог-Игол
Лектог-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Лектог-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кĕçĕн Ускалык
Кĕçĕн Ускалык — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Ускалык юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Клинт Иствуд
Клинтон Иствуд-кĕçĕнни (Clinton Eastwood Jr.; 1930 çулхи çăвăн 31-мĕшĕ çур.) — американ киноактёрĕ тата кинорежиссёрĕ.
Кун-çулĕ
Иствуд 1930 çулхи çу, 31 Сан-Франциско хулинче çуралнă. 1960-мĕш — 1980-мĕш çулсенче Клинт Иствут Голливудра паллă артистсем хушшинче малти ретре пулнă, вăл боевиксемпе вестернсенчи нумай сăмахламан çынсене сăнарланă.
1993 çултанпа Иствут хăйĕн фильмĕсенче çеç вылять.
Каçăсем
Категори:АПШ артисчĕсем Категори:АПШ кинорежиссёрĕсем Категори:«Оскар» парни лауреачĕсем Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1930 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 31-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чыслă легион орденĕн кавалерĕсем Категори:Вестерн артисчĕсем Категори:Пайăр çынсем:АПШ
Ярей-Ты-Вис (Панэч-Ты-Вис юппи)
Ярей-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Панэча-Ты-Вис юханшывăн сылтăм çыранĕпе 6 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ахмет Зогу
Ахмет Зогу (1895, юпа уйӑхӗн 8-мӗшӗ — 1961, ака уйӑхӗн 9-мӗшӗ) — Албанин патшалӑх ӗҫченӗ. 1925 ҫултан пуҫласа 1928 ҫулччен Албанин иккӗмӗш президенчӗ, тата 1928 ҫултан пуҫласа 1939 ҫулччен Зогу йӑхӗнчи Албанин пӗрремӗш патши пулнӑ. 1922 ҫултан пуҫласа 1924 ҫулччен тата 1925 ҫулта Албанин премьер-министрӗн вырӑнне йышӑннӑ.
Кунҫул
Ахмед-бей Мухтар Зоголли 1895 ҫулхи юпан 8-мӗшӗнче Буррели ҫывӑхӗнчи Бургайет карманта ҫуралнӑ. Ахмет Зогу Джеляла-паши Зоголлы ялти байрактар мӑнукӗ, Эссад-паши Топтани тӑванӗ, Мати тӑрӑхӗн наместникӗн Кемаль-паши Зоголлыпе Садия Топтанин виҫҫӗмӗш ывӑлӗ пулнӑ. Зоголлы ятлӑ-сумлӑ феодал кил-йышӗ пулнӑ. Ахмед амӑшӗ — Садия Топтани — аслӑ Скандербегӑн аппӑшӗн тӑхӑмӗ пулнӑ.
Ахмед Зоголлы пӗлӗве Ӑстампулти Галатасарай колледжӗнче илнӗ. Каярах хӑйӗн Зоголлы (Zogolli) хушаматне Зогу (албанла «кайӑка» пӗлтерет) ҫине ылмаштарнӑ.
1911 ҫулта ашшӗ вилнӗ хыҫҫӑн ӑна Мати кӗпӗрнаттӑрӑн должноҫӗ лекнӗ. Ҫак вырӑнпа усӑ курса 1912 ҫулта Албани никама пӑхӑнманни ҫинчен калакан декларацие алӑ пуснӑ. Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫине хӑй ирӗкӗпе тухса кайнӑ, Австрипе Венгри майлӑ ҫапӑҫнӑ. 1919 ҫулта тӑван тӑрӑхне таврӑннӑ хыҫҫӑн политика ӗҫне пуҫӑннӑ. Шкодер губернаторӗ (1920–1921), шалти ӗҫсен министрӗ (1920, 1921–1924) тата ҫар министрӗ (1921–1922) пулнӑ.
1924 ҫулхи Ҫӗртме пӑлхавӑрӗ вӑхӑтӗнче Албанирен Сербсемпе хорватсен тата словенсен патшалӑхне тарнӑ. Вӑл пулӑшнипе тата вырӑс эмигранчӗсен отрячӗ (ӑна К.К. Улагай полковник ертсе пынӑ, Ахмет Зогун ҫывӑх тусӗ Заурбек Ахушков отряда ҫынсем пухнӑ) пулӑшнипе 1924 ҫулхи раштав уйӑхӗнче Албанире патшалӑх переворочӗ тунӑ — ҫак вӑхӑтран вара ҫӗршывӑн пӗртен-пӗр пуҫлӑхӗ пулса тӑнӑ: 1925 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнчен пуҫласа республика президенчӗ пулса тӑрать. 1928 ҫулхи ҫурлан 25-мӗшӗнче Ахмед Зогу хӑйне Албани монархӗ тесе пӗлтерет, 1928 ҫулхи авӑнӑн 1-мӗшӗнче вара ҫӗнӗрен суйланнӑ Йӗркелӳ пухӑвӗ (алб. Asamblea Konstituente) Зогуна (III Скандербег I Зогу иккӗмӗшле янӑравлӑ ятпа) албансен патши пулма ҫирӗплетнӗ.
Авторитарлӑ мелсемпе ертсе пырса Зогу, хӑй сирпӗтсе антарнӑ Фан Ноли пекех, Албание модернизацилесшӗн пулнӑ. Вӑл хурахсемпе кӗрешес енӗпе тата юнпа тавӑрас йӑла-йӗркене пӗтерес тӗлӗшпе ҫитӗнӳсем тунӑ, ҫулсемпе пульницӑсем тата шкулсем туса пайланнӑ фиссене (клансене, йӑхсене) пӗрлештерме пулӑшнӑ, студентсене Европӑри университетсене пӗлӳ пухма янӑ, административлӑ пайланӑвӗн системине йӗркеленӗ, тӳре-шарасене шалти ӗҫсен министерстви умӗнче яваплӑ тунӑ, тата пуҫиле, граждан тата суту-илӳ прависен кодексӗсене хатӗрленӗ чухне Европӑри тӗслӗхсемпе усӑ курнӑ.
Реформӑсем ирттерме укҫа-тенкӗ тата техника енчен пулӑшу кирлӗ пулнӑ, Зогу ӑна Итали патшалӑхӗнчен илнӗ. 1925 ҫулта Италири компанисене ҫӗр айӗнчи пурлӑхсемпе усӑ курма ирӗк панӑ, Итали тытса тӑракан Наци банкӗ албани укҫине кӑларма тытӑннӑ, казначейство ӗҫне пурнӑҫлама пуҫланӑ. Римра Албанин экономика аталанӑвӗ енӗпе ӗҫлекен общество йӗркеленӗ, вӑл ҫулсемпе кӗперсем тата обществӑлла ытти ҫуртсене тума укҫа-тенкӗ уйӑрнӑ.
1926 ҫулта, ҫурҫӗрти хӑватлӑ пӑлхава пула Зогун лару-тӑрӑвӗ хавшанӑ хыҫҫӑн, Итали Албанин тулашри политики ҫине вӑйлӑ витӗм кӳме пуҫланӑ. 1926 ҫулхи чӳкӗн 27-мӗшӗнче Тиранӑра Италипе Албани туслӑхпа хӑрушсӑрлӑх ҫинчен 5 ҫуллӑха Килӗшӳ (Тиранӑри 1-мӗш пакт ята тивӗҫнӗскер) алӑ пуснӑ. Договорпа килӗшӳллӗн, икӗ ҫӗршыв та Албанири политика, юридици тата территори тӗлӗшӗнчи ҫав самантри тӑрӑма ҫирӗплетнӗ тата тепӗр енӗн интересӗсене сиен кӳме пултаракан политикӑпа вӑрҫӑ килӗшӗвӗсене алӑ пусмалла мар пулнӑ. Ҫулталӑкран, 1927 ҫулхи чӳкӗн 22-мӗшӗнче, 20 ҫуллӑха хӳтӗлев союзӗ ҫинчен Договор алӑ пуснӑ (Тиранӑри 2-мӗш пакт ята тивӗҫнӗскер), ун хыҫҫӑн Италирен хӗҫ-пӑшал килнӗ, вӑл вӑхӑтра 8 пин салтакран тӑракан албани ҫарне модернизацилеме инструкторсем килсе ҫитнӗ.
Итальянсем политикӑпа экономика тӗлӗшӗнчен хӗснине пӑхмасӑрах, 1931 ҫулта Зогу Тиранӑри 1-мӗш пакта ҫӗнетме килӗшмен. Ҫулталӑкран Зогу Итали сӗннӗ таможня пӗрлӗхне йӗркелеме килӗшмен, Итали ҫар советникӗсенчен нумайӑшне кӑларса янӑ, 1933 ҫулта итальянсен шкулӗсене хупнӑ. 1934 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Итали ҫар карапӗсем Дурревс патӗнче манёврсем туни Албанире ҫӗнӗ концессисем илме пулӑшайман.
1936 ҫулхи пуш уйӑхӗн 19-мӗшӗнче Италипе Албани хушшинче укҫа-тенкӗпе суту-илӳ таврашӗнче тачӑрах хутшӑнусем йӗркелессине пӑхса хӑварнӑ тепӗр килӗшӳ алӑ пуснӑ. Маларах панӑ займӑн парӑмне каҫарса тата ҫӗнӗ займпа (9 млн албани франкӗ калӑпӑшӗпе) кредит (3,5 млн албани франкӗ) пама йышӑннӑшӑн, Албани Итали ҫар советникӗсемпе граждан инструкторӗсене патшалӑх аппаратне тата ҫара тавӑрма килӗшнӗ. Италие ҫӗнӗ нефть тата ту тӑприллӗ концессисем панӑ, ҫӗр айӗнчи пурлӑхсене тӗпчеме тата темиҫе ҫар хӳтӗлевӗсем тума ирӗк панӑ. Итали таварӗсене ҫӗршыва кӳрсе килес тӗлӗшпе мӗнпур чарусене пӗтернӗ.
1925 ҫулта Зогу пӗлтернӗ ҫирӗп аталану ҫулӗ 1939 ҫулхи ака уйӑхӗнче, Албание Итали оккупациленӗ хыҫҫӑн, татӑлнӑ. Ун умӗн Албанирен ультиматум евӗрлех Италие пӑхӑнса тӑма протекторат йӗркелеме ыйтнӑ пулнӑ. Ҫӗршыва оккупациленӗ хыҫҫӑн Зогу Грецие тарнӑ, унтан Лондона куҫнӑ, оккупацири правительствӑн премьер-министрӗ пулма унӑн тахҫанхи тӑшманне Шефкет Бей Верладжие лартнӑ. Зогу майлисем Албанире Легалитети юхӑма пӗрлешнӗ.
Юлашки ҫулӗсенче Парижра детективлӑ романсемпе мемуарсем ҫыракан Геральдина арӑмӗн укҫи-тенкипе пурӑннӑ. 1961 ҫулхи ака уйӑхӗн 9-мӗшӗнче вилнӗ.
2012 ҫулта патшан юлашкийӗсене Тиранӑри Албани патша ҫемйин Мавзолейне чаплӑн пытарнӑ. Ҫӗнӗрен пытару церемонинче ҫӗршывӑн президенчӗ, премьер-министрӗ, Албани, Черногори, Раҫҫей монарх ҫурчӗсен представителӗсем пулнӑ. Сали Бериша наци патшалӑхне йӗркелесе ярассинче Зогу витӗмне палӑртнӑ. Албанин тӗп хулин тӗп урамне Зогу бульварӗ ята панӑ. Унтах 2012 ҫулта Зогу патшан палӑкне лартнӑ.
Уруков урамĕ (Шупашкар)
Уруков урамĕ — Чăваш Республикин Шупашкар хулин çурçĕр-анăçĕнчи микрорайон урамĕ.
Гапеёнок Николай Иванович
Гапеёнок Николай Иванович Гапяёнак Мікалай Іванавіч — (17.04.1919-21.10.2008), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 2-мĕш сывлăш çарĕн 6-мĕш гварди бомблакан авиаци корпусĕн 1-мĕш гварди бомблакан авиаци дивизин 81-мĕш гварди бомблакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ, гварди капитан.
Уруков урамĕ (Шупашкар)
Асăрхавсем
Категори:Шупашкар урамĕсем
1684
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гудаута районĕ
Гудау́та райо́нĕ (Гәдоуҭа араион, გუდაუთის რაიონი) — Абхазин административлă пайĕ. Район тĕпĕ — Гудаута.
Район тытăмĕ, халăх йышĕ
Пысăк пурăну вырăнĕсем: Гудаута, Çĕнĕ Афон, Лыхны.
Халăх йышĕ 2003 çулта 34 869 çын пурăннă (1989 çулта — 57 334). Этнос йышĕпе: абхазсем — 79 %, эрменсем — 12 %, вырăссем — 6 %, грузинсем — 1,7 %.
Тавралăхĕ
Гудаута районĕ çĕрĕсем историллĕ Бзып облаçĕнче вырнаçнă. Кунта абхаз халăхĕн бзыб йăхĕсем чăмăртаннă, весем абхаз чĕлхин бзыб диалекчĕпе пуплеççĕ.
Каçăсем
Категори:Абхази пурăну вырăнĕсем Категори:Грузири пурăнан вырăнсем
Васильев Алексей Васильевич
Васильев Алексей Васильевич, (1917, авăн, 9, Ольтикасси ялĕ, Шупашкар уесĕ, (халĕ Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ) çур.) — чăваш сăвăçи, литература критикĕ.
Пурнăçĕ
1917 çулхи авăн уйăхĕн 9 халĕ Чăваш Енĕн Шупашкар районне кĕрекен Ольтикасси ялĕнче çуралнă.
Чăваш педагогика институчĕнче, çар зенит артиллери вĕрентешĕнче офицер хисепне илнĕ. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
Вăрçăна вĕçлесен, Çĕнĕ Шупашкарти вăтам шкулта ĕçленĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Алексей Васильевăн 1998 çулта «Кунсем урлă, çулсем урлă» ятлă кĕнеки пичетленсе тухнă.
Асăрхавсем
Категори:Căвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравăçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:1917 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 9-мĕшĕнче çуралнисем
Сăрайçи усравлăхĕ
Сăрайçи патшалăх усравлăхне 1995-мĕш çулхи раштавăн 9-мĕшĕнче туса хунă. Унăн çĕр-шывĕн лаптăкĕ 9 147,8 га. Виçĕ пайран тытăнса тăрать. Усрав зонин лаптăкĕ 25 497,5 га. Усравлăхăн чылайрахăш пайĕ Улатăр районĕнче Сăр юханшывăн айлăмĕнче вырнаçнă. Унта нумайрах хырлăхсем сарăлнă. Патăръел тата Елчĕк районĕсенчи пайсем çеçенхирте вырнаçнă, унта сăвăрсене хӳтĕлĕççĕ. Патăръел сăвăр заказникне 1961-мĕш çулта 500 га лаптăкра туса хунă, усравлăхăн лаптăкĕ 50 га çеç.
Флорăпа фауна
Шыв пăрăçĕ, çеçпĕл, çаврака çулçăллă грушанка Раççейĕн Хĕрлĕ Кĕнекине кĕртнĕ. Усравлăхра 143 тĕслĕ ӳсентăран, 102 тĕслĕ кайăк, 44 тĕслĕ сĕт çитерекен чĕрчун, 24 тĕс пулă, 9 тĕс амфиби тата 7 тĕс рептили палăртнă.
Тĕп сыхлав тĕсĕ - йăпăр.
Каçăсем
Категори:Раççей усравлăхĕсем
Ашланка
Ашланка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Уржумка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Ăсла
Ăсла
Urt (ingrediens) Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Ашланка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Ашланка
Монголи
Пурăнан халăх
Халăхĕ — 2 832 млн çын (2006, утă). Халăхăн 85% — монголсем, нумайăшĕпе халха-монголсем (çав шутра элжгин тата дариганга ушкăнĕсем (31 900 çын, 2000), татах хотогойт-монголсем, дархатсем, сартулсем, зун-узумчинсем (1700 çын, 1945), урянхайсем (25 200 çын, 2000), хотонсем, бурятсем (70 пин), шинэ-баргутсем (1000 çынна патнелле, 1947), захчинсем (29 800 çын, 2000), торгутсем, баятсем (50 800 çын, 2000), хошутсем, мянгатсем, олётсем, харачинсем, чахарсем, тумэтсем), 7% — казахсемпе кăркăссем, 4,6% — дурбетсем (анăç-монгол йăхĕ) тата 3,4% — ытти халăх ушкăнĕсем (хамнигансем, цаатансем, уйгур-урянхайсем, тывасем, вырăссем, китайсем). 5 миллион ытла монгол Монголи тулашĕнче (çав шутран 4,8 млн. çын ытла Китайра) пурăнаççĕ. Официаллă чĕлхе — монгол чĕлхи, аслă ăру хуласенче вырăсла калаçать. Монгол чĕлхине халăхăн 85% ытла пĕлет.
Авалхи истори
Тахçанхи вăхăтра Монголи территорине вăрман та, шурлăх та хупланă, тӳремсенче улăхсемпе çеçенхирсем сарăлса выртнă. Монголи территоринче пĕрремĕш гоминидсен юлашкисен çул ӳсĕмĕ 850 пине яхăн çул шутланать.
Хун империне туни
П. эрч. IV ĕмĕрте Гоби айăккинчи çеçенхирте çĕнĕ халăх — хунсем — пулса тухаççĕ. П. эрч. III ĕмĕрте хунсем, хальхи Монголи территорине йышăнса пурăннăскерсем, китай патшалăхĕсемпе кĕрешме тытăнаççĕ.
Монгол патшалăхĕ никĕсленни
XII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче чухăна тухнă монгол йăхĕсем патшалăха йĕркеленме хăтланнă, тытăмлăхĕпе вăл йăхсен пĕрлешĕвĕ пулнă, историе Хамаг Монгол ятпа кĕнĕ. Пĕрремĕш тăрамçи Хайду-хан пулнă. Унăн мăнукĕ — Хабул-хан — Цзинь империнчи кӳршĕлле пурăнан йăхсене çĕнтерме пултарнă.
Ăнчах унăн хыççăнхи Амбагай-хана тăшман тутар йăхĕ (малашне «тутарсем» ятпа тĕрĕк халăхлăхĕсене палăртма тытăннă) тыткăна илнĕ те чжурчжэньсене панă, лешсем вара ăна асаплантарса вĕлернĕ. Темиçе çул иртсен тутарсем Есүгей баатара (Есүхэй баатар) вĕлернĕ, унăн ывăлĕ — Темучжин (Тэмүүжин) — пулас Чингисхан.
Влаçа Темучин майĕпен ярса илнĕ. Малтан ăна Ван-хан — Вăта Монголири кереитсен тăрамçи — пулăшса тăнă. Темучин хăйĕн майлисене чылаях пуçтарсан, Монголири йăхсен виçĕ пĕрлешĕвне — тухăç енчи тутарсене (1202 çул), хăйне унчен хӳтĕленĕ Вăта Монголири кереитсене — (1203), тата анăçри наймансене (1204 çул) — пăхăнтарать. 1206 çулта монголсен паллă çыннисен пуçтарăвенче, Курултайра — ăна мĕнпур монголсен çӳлти хан ята панă, Чингисхан титула тивĕçнĕ.
Хĕçпăшаллă вăйсем
Хĕçпăшаллă вăйсен йышĕ — 10,3 пин çын (2012). Çара йĕкĕтсене (18-25 çултисене) йыхравласа комплектлеççĕ, хĕсметре 12 уйăх тăмалла. Мобилизаци ресурсĕсем — 819 пин çын, çав шутра вăрçă ĕçне юрăхлисем — 530,6 пин çын.
Каçăсем
* Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Корн чĕлхи
Ко́рн чĕлхи (Kernowek, Cornish, корнуэл тата корнвалли'' вариантсем те пур) — инди-европа чĕлхе çемьин кельт ушкăнĕнчи бритт турачĕ шутĕнчи чĕлхе. XIX ĕмĕрчен Корнуолл акăлчан графлăхĕнче пурăнакан халăхăн пĕр пайĕ пупленĕ, халĕ чĕлхене чĕрĕлтерес тĕллевпе тăрăшаççĕ.
Кун-çулĕ
Корнуолл çĕрĕнче, ытти кăнтăр Британире пекех, кельтсем пурăннă, каярахпа Рим айне лекет. Пĕрлехи бритт чĕлхи V ĕмĕрте, англосакссем кельтсене анăçалла хĕстерме пуçласан, арканма тытăнать. 577 çулта, Деорхам патĕнчи çапăçу хыççăн англосаксон çĕр тытăмĕсем Северн вăррине çитнĕ, çакăнтанпа кăнтăр-анăçри бриттсене хальхи Уэльсри тата Англин çурçĕрĕнчи хăйсен тăванĕсенчен уйăралаççĕ. Çак вăхăтрах бриттсем Арморика çурутравне куçма пуçлаççĕ, çакăн хыççăн унăн ячĕ Бретань пулса тăрать. Арморикăри бриттсен чĕлхи тепĕртакран бретонь чĕлхи пулса каять, Англин кăнтăр-анăçне  акăлчан чĕлхи кĕме тытăнать.
Чи малтанхи корн чĕлхин палăкĕ — латынь-корн сăмахсарĕ, Vocabularium Cornicum ятлăскер, XII ĕмĕрте хатĕрленĕскер. XIII ĕмĕрте вăтам корн тапхăрĕ пуçланать. Корн литературин паллă ĕçĕсене хайланă: Pascon agan Arluth («Страсти нашего Господа»), Ordinalia (XV ĕмĕр) — пысăк сăвăлла пьеса, виççĕ пайран тытăнса тăрать («Происхождение мира», «Страсти Христовы», «Воскресение Господне»), Beunans Meriasek («Сăв. Мериадок» пурнăçĕ), Bewnans Ke («Жизнь Кея»), вĕсенче Артур патша пирки романсенчи материал, Трегир кĕлтунисем пур. XVII ĕмĕртенпе çĕнĕ корн тапхăрĕ тапранать; çакăн чухнехи чĕлхе пирки эпир валли антикварĕ Эдвард Ллуйд çырнисенчен пĕлетпĕр.
V ĕмĕртенпех корн чĕлхин ареалĕ пермаях хĕсĕнсе пынă, çапах та XVI ĕмĕрте, Реформаци вăхăтĕнче мĕнпур Англире турăна акăлчанла кĕл тунă, Корнуоллре нумай çын хирĕçленĕ — вĕсем акăлчанла пĕлмен. Корн чĕлхине акăлчан чĕлхи питĕ сĕмленĕ (сăмахран, корн орфографийĕ вăхăт иртнĕçем акăлчансен патнелле шуçнă). Кун чухне, чăннипех, Бретаньпе çыхăнăва татман, уйрăмах пулăçсем, Корнуолла сезона ĕçлеме килекенсем (унта тăхлан усравĕсене тупнă пулнă).
Корн чĕлхипе калаçакан юлашки çын тесе тахçанах 1777 çулта вилнĕ Долли Пентрита шутланă. Юлашки вăхăтра, çапах та, çакна тĕрĕсех мар теççĕ: 1875 çулта корнла пуплекен улттă ватă çынна тупнă. Хăш чухне, Джон Дэйви (1890 çĕре кĕнĕ) е Элисон Треганнинг (1906!) тесе шутлаççĕ. Корн чĕлхисĕр урăх чĕлхепе калаçман çын Честен Марчант (1676 çулта куçне ĕмĕрлĕхех хупнă) пулнă.
Чĕрĕлӳ
Корн чĕлхине чĕрĕлтерекенĕ Генри Дженнерпе Роберт Мортон Нэнс шутланаççĕ, вĕсем, вăтам корн литература тексчĕсемпе усă курса, корн чĕлхин çĕнетĕвĕсене сĕнеççĕ; вĕсем çакăн чухне корн тексчĕсемпе çеç мар, çалах валли тата бретонь материалĕсемпе, ĕçленĕ, тĕслĕхрен, хальхи пурнăç сăмахĕсене шута илсен. Çак система, ăна «Пĕрлĕ корн чĕлхи» (Unified Cornish, Kernewek Unyes, кĕскен UC тенĕ), чылай хушă пурĕ те йышăннă йĕрке шутланнă, паянкуна та хăйĕн сĕмне упрса пырать.
1980-мĕш çулсен пуçламăшĕнче Ричард Гендалл, Нэнс юлташĕ, кайранхи тапхăрти прозаран пыракан акăлчан сĕмне лекнĕ çĕнĕ системăна сĕнет. Çак система («Хальхи корн чĕлхи», Curnoack Nowedga) анлă саралаймасть, авторĕ те ăна пĕрмаях çĕнетнĕ.
1986 çулта Кен Джордж «Пĕрлĕ корн чĕлхи» (Common Cornish, Kernewek Kemmyn, KK) системине пичетлет. Çак йĕркере UC системин чылай çитменлĕхне пĕтернĕ. KK-на хапăлласа кĕтсе илнĕ, уйрăмах ăна вĕрентӳçĕсем мухтанă. Корн чĕлхи канашĕ официаллă, хăш хаклавсемпе, корн чĕлхине пĕлекен 80 % халăхĕ те çакăнпа усă курать.
1995 çулта Николас Уильямс хăйĕн UCR, «Улăштарнă пĕрлĕ корн чĕлхи» (Unified Cornish Revised, Kernewek Unys Amendys) вариантне сĕннĕ. Уильямс UC системи КК–нчен аванрах тенĕ, çитменлĕхĕсене тӳрлетме пулать, если взять в расчет материалы рукописей, недоступных Нэнсу. UCR ытлах маралман, çапах та ăна Agan Tavas («Пирĕн чĕлхе») йĕркелӳ йышăнать. Чĕлхен тĕрлĕ варианчĕсем пирки вĕри тавлашу пынă, çапах та пур тĕрлĕхĕсем те пĕр-пĕринпе ăнлануллă шутланаççĕ.
Юлашки вăхăтри хаклавсемпе, корн чĕлхине тĕрлĕ степеньле пĕлекен йыш 3500 çын (Корнуолл халăхĕн пĕр процентĕнчен сахал); 300-400 яхăн çын таса калаçать. Хăшĕсем корн чĕлхипе калаçакан çемьере çуралса ӳснĕ, анчах та вĕсенчен чылайăшĕ ытларах акăлчанла пурлет. Корн чĕлхине вырăнти влаçсем пулăшу параççĕ, çул çине икĕ чĕлхеллĕ паллăсем лартаççĕ, корнла кунсерен радиопа инçекурава кăлараççĕ. Темиçе корн пĕрмай тухакан кăларăм пур, корн чĕлхипе статьясене акăлчан чĕлхиллĕ хаçатсенче пичетлеççĕ. Аслă Британи правительстви европа регионсемпе сахалрахăшсен чĕлхисен хартин сĕнĕвĕсене пурнăçа кĕртсе корн чĕлхине аталанма пулăшать.
Çырулăхĕ
Çырулăхне латиницăпа никĕсленĕ, орфографийĕ чĕлхен пĕтĕм кун-çулĕнче те тăнăç пулман. Вăтам корн тата уйрăмах çĕнĕ корн тапхăрĕнче акăлчан орфографин сĕмĕ питĕ туйăнать.
Каçăсем
Категори:Бритт чĕлхисем Категори:Аслă Британи чĕлхисем
1685
Вилнĕ
Категори:Çулсем
49
Пулăмсем
Авалхи Рим
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:49 çулта çуралнисем пăхăр
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:49 çулта вилнисем пăхăр
Категори:Çулсем
40er
Сухум районĕ
Суху́м райо́нĕ (Аҟәа араион, სოხუმის რაიონი) — Абхазин административлă пайĕ. Тĕп хула — Сухум. Пысăк пурăну вырăнĕсем: Яштхуа тата Псху. thumb|left|Тури Эшера ялĕн [[дольменĕ]]
Каçăсем
Категори:Абхази пурăну вырăнĕсем Категори:Грузири пурăнан вырăнсем
Тусан
Тусан — минералран е органикăран пулса тухнă пĕчĕк пĕрчĕксем. Тусан шутне микрон пайĕнчен пуçласа 0,1 мм çити диаметр пысăкăш вăтам пĕрчĕксене кĕртеççĕ. Пысăкрах пĕрчĕксем материала 0,1 - 5 мм пысăкăш хăйăр шутне куçараççĕ. Нӳрĕке пула тусан пылчăк пулса тăрать.
Пулса тухни
Çил тусана тăпра çинчен çĕклет, ӳсентăрансем пыльцана кăлараççĕ, вулкансем кĕле пĕрхĕнтереççĕ.
Асăрхавсем
Пыль
Хара Нур
Хара Нур:
Ле Гонидек Жан-Франсуа
Ян Гониде́к (Yann Frañsez Vari ar Gonideg) (авăн, 4 1775, Ле Конке — юпа, 12 1838, Парис) — франци лингвисчĕ, бретонь чĕлхин аталанăвне мăн ĕç тунăскер, ăна Tad ar Yezh — «чĕлхе ашшĕ» — тесе хисеплеççĕ.
Ле Гонидек 1775 çулхи авăн, 4 Бретань анăçĕнчи Ле Конке пĕчĕк хулара, кĕçĕн дворянин çемьинче çуралнă. 1787 — 1791 çулсенче Трегьерте вĕреннĕ. Шуансен пăлхавне хутшăннă. 1804 çултанпа тинĕс çар флотĕнче хĕсметре тăнă, каярах вăрман хуçалăхĕнче карапсем тума йывăç хатĕрленĕ ĕçшĕн явапла пулнă. Вăл Парисра, Гамбургра, Нансире тата Муленре пурăнни паллă, каярахпа Ангулемре вырнаçнă.
Ле Гонидек бретоньле Библине пичетлесшĕн тăрăшнă — сăмахран, Уильям Морган валлилле Библие хатĕрлесе кăларни чĕлхене упранса юлма пулăшнă. 1821 çулта вăл чиркӳ ырланă «Истори катехизисĕ» (Katekiz historik) ĕçе пичетленĕ, анчах та Çĕнĕ Халала кăларма чарнă, ăна 1827 çулта пĕр акăлчан протестант йĕркелĕве пичетленĕ.
1833 çулта Ле Гонидек Парисре йăва çавăрать. 1837 çулта унăн «Франци-бретонь сăмахсарĕ» çутта тухать. 1838 çулхи юпа, 12 Ле Гонидек чĕри тапма чарăнать. Ăна тăван Ле Конке кĕтесре пытарнă.
Ле Гонидек бретонь наци чĕлхине аталантарассинче çав тери сумлă ĕç тунă, унăн орфографи реформине Теодор Эрсар де ла Вильмарке, «Барзаз Брейз» сăвăлла юмах пуххине кăлараканĕ, бретонь челхипе этеплĕхĕн сумлă авторитечĕ, хапăлласа йышăннă. Унсăр пуçне, 1840 çул хыççăн Кемпер епископĕ Жозеф-Мари Гравран килĕшĕпе Ле Гонидек орфографине чиркӳ те йышăннă.
Каçăсем
Категори:Финистерте çуралнисем Категори:Франци лингвисчĕсем Категори:Кельтологсем Категори:Бретань ăсчахĕсем
Тутар Иăвашкел
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Новофедоровка (Мияки районĕ)
Новофедоровка  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 76 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452093, ОКАТО кочĕ — 80244865003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Кашаково
Кашаково — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 142 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452205, ОКАТО кочĕ — 80256860002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Хуйăк
Ашмарин сăмахсарĕнче ку сăмаха кăшт урăхларах кăтартнă:
Статьяна пуçлаканĕ вара ăна хăй халăхра мĕнле илтнĕ çавăн пек кăтартма йышăннă.
Гал районĕ
Га́л райо́нĕ (Гал араион, გალის რაიონი) — Абхазин административлă пайĕ. Тĕп хули —Гал.
Халăхĕ
Районта чылай мегрел халăхĕ.
Каçăсем
Категори:Гал районĕ
Тĕрĕк хаканлăхĕ
Кун-çулĕ
385px|thumb|Пĕрремĕш Тĕрĕк хаканлăхĕ, [[VI ĕмĕр вĕçĕ.]]
Хаканлăх йĕркеленни
Усуньсен хăвачĕ сӳнсе пынă çем Çичшыв таврашĕнчи çĕрсем вăрçăсен уй-хирĕ пулса тăрать. V ĕмĕрте кунта шушаньсен текĕрчĕсем çитнĕ те усуньсене çеçенхирсенчен Тянь-Шань çине хӳтерсе янă. Пушанса юлнă çĕрсене юечжи йăхĕсен юлашкийĕсем йышăнма пикеннĕ, анчах та 418-419 çулсенчи шушаньсемпе вăрçнă хыççăн вĕсен Вăтам Азине кайма тивнĕ, унта вĕсем перссемпе эфталитсемпе тытăçса кайнă. Чупа Талас юханшывĕсен пуçламăшĕсенче канкăрсем пурăннă,çавăнпа шушаньсен анăç еннелле каяс çулĕ хупăннă.
Çичшывпа Тухăç Казахстан çĕрĕсем шушаньсен патшалăхĕн хĕррисен аяккинче пулнă, çавăнпа ĕнтĕ кунта шушаньсем сахал килсе çӳренĕ, çапла вара çакăнта ĕнтĕ, Алтай таврашĕнче, шушаньсене хирĕç тăрса çапăçма пултаракан вăй-хăват пуçтарăнма тытăннă. Çичшывĕн çурçĕр-тухăçĕнче тата Иртышпа Джунгари улăхĕсенче пурăнакан чылай ĕрчеллĕ теле халăх йăхĕсем, 482 çулта шушаньсене хирĕç пăлхава çĕкленсе хăйсен патшалăхне никĕсленĕ. Унăн тытăмĕ нумаях пыман, 516 çулта теле йăхĕсем каллех шушаньсен тăранне лекеççĕ. Алтайри ашин йăхĕсенчен пĕр йăхĕ шушаньсем валли тимĕр шăратса пурăннă. Çак ăрăва ĕнтĕ Еврази халăх-йăхĕсен кун-çулĕнче пысăк ертӳ ĕçĕ тивет. Ашин ăрăвĕн шутĕнчи йăхсем малалла тĕрĕк халăхĕсем ятпа палăрма пуçлаççĕ.
"Тĕрĕк" сăмахĕ хăй çирĕп, вăйлă тени пулать. А. Кононов çырнине шансан, малтан çак палăрту политикă терминĕ пулнă, вăл Ашин ăру çеçенхир аристократии çемйине пĕлтернĕ, кайран çеç вара тĕрĕк хаканне пăхăннă йăхĕсен ятне куçать.
545 çулта теле йăхĕсем каллех шушаньсене хирĕç пăлханма тытăннă, çĕнĕ патшалăх туса хунă, тăрăн вырăнне Ашин тĕрĕкĕ Пăман илнĕ. 551 çулта вăл Китайпа тамăрлă пулса, шушаньсене çĕмĕрсе тăкнă, ăна «Ильхан» титул панă. 552 çулта Паман вилнĕ, астул çине унăн ывăлĕ Хура Иссык хан ларнă, вăл шушаньсене пĕтĕмле çапса аркатнă. Çак çĕнтерӳ хыççăн хан асăмлă пулăм-иртӳре вилет, патшалăха унăн пиччĕшĕ Мăкань хан тытма пуçлать. 553 çулта шушаньсене каллех аркатаççĕ, вара тĕрĕксем Алтайран тухăç енчи çеçенхирсенче хуçасем пулса тăраççĕ. Тепĕр çулĕнче тĕрĕксем анăçалла харçа каяççĕ, вĕсене Пăманăн шăллĕ Истеми хакан ертсе пырать. Шушаньсен харçисенчен пĕрмаях хĕн курса хавшакланнă усуньсем, Истемин текĕрчисене хирĕç тăрайман – пăхăннă: 555 çулта вара Истеми хакан çарĕ Арал тинĕсĕпе Ташкент патне çитет. Çапах та Аралтан çурçĕрелле пурăннă уар, хионит йăхĕсем, вĕсемпе хытă çапăçнă, вĕсене 558 çулта кăна пăхăнтарма май килнĕ. Тĕрĕксем Атăла çитнĕ, анчах урлă каçман.
Çапла вара, кĕске тапхăртах Атăлпа Кĕçĕн Хинган тăвĕсем хушшинчи çĕрсенче куçса çӳрекен йăхсен мăн импери пĕтĕленсе йĕркеленет.
Тĕрĕксен империйĕ хăпарни
Çĕнĕ патшалăх тытăмĕ хакан аллинче пулать, иккĕмĕш çынĕ хаканăн тăванĕ шутланнă, ăна "ябгу" титулпа тивĕçтернĕ. Çӳлти тăрăнсем шутне çаплах шатсем (шады), эльтеберы и тутуки кĕнĕ. Хаканăн тăванĕсен "тегин" титулĕ пулнă. Вĕсене тĕрĕксем тепĕр ятпа "тегин" тенĕ, аялтарах 24 шайсенчисене, - "буюрук" тенĕ.
Кăнарĕсем пиччĕшĕнчен шăллĕне, кĕçĕн куккăшĕнчен аслă племянникне куçнă. Астула кĕтнĕ вăхăтра шады шатсем утел тăрăнĕсем пулнă. 568 ç. тĕрĕксен тытăмлăхĕ тăватă пая уйрăлса тăнă, 576 ç. - саккăра. Хаканăн тĕп вырăнĕ Алтайра шутланнă. Тĕрĕксен виçĕ шайлă тăрăнсем - беки, карабудун – тĕпписем тата тат-чурасем çартыткăнĕсем. Тĕрĕксене пăхăннă теле йăхĕсене огузсем тенĕ. Тĕрĕк хаканлăхĕ тӳрех хăй вăхăтĕнчи тĕнчери империсемпе пĕр танра пулать. VI ĕмĕрĕн 60-мĕш çулĕсенче тĕрĕксем Китай патшалăхĕнчи Бэи-Ци тата Бэи-Чжоу кĕрешĕвне хутшăннă та иккĕшне те ясак тӳлеттермелле йĕрке туса хунă.
Хакан Тобо хан çапла каланă: «Çав кăнтăрти икĕ каччă (Чжоупа Ци) пире пăхăннă пулĕччĕ, вара ун чух эпир чухăн пурнăç пĕлмĕпĕр» (Гумилёв Л. Н. С. 35).
Вăтам Азире эфталитсемпе 560 çулта вăрçнă хыççăн тĕрĕксем Ташкентпа Зеравшан улăхне туртса илнĕ. 565 çулта Несеф патĕнчи çапăçура тĕрĕксем Истеми хакан ертсе пынипе çĕнтернĕ, Сăкăта хаканат шутне илнĕ. 570-576 çç. тĕрĕксем Çурçĕр Кавказа, 576 ç. - Боспора çĕнтерсе илнĕ. Çак чаплă çĕнтерӳсем хыççăн хаканлăх Аслă пурçăн çулĕн сумлă пайĕсене сыхласа тăнă, çак ĕç тĕрĕксен паллă çыннисене караван сутă-илĕвĕн чылай тупăçне туянтарнă. Анчах тĕрĕк патшалăхĕн мăнаçлăхĕ тепĕртакран хăйсем хушшинчи хирĕçӳсене пула сӳнме тытăнать.
Хаканлăх арканни
581 ç. Китайра астулшăн кĕрешӳ пулса иртнĕ, Çурçĕр Чжоу ăрăвне Суй ăрăвĕ çĕнтернĕ. Çĕнĕ тăранĕ китайсене тĕрĕксемпе хутшăнма пăрахтарнă, пурçăна çеçенхире илсе тухма чарнă, çакăн хыççăн тӳрех тĕрĕксен паллă çыннисен Пурçăн çулĕнчи сутă-илӳ тупăшĕнчен килекен мăнаçлăхĕ ӳкнĕ. Çав вăхăтрах Тобо хан вилнĕ, хаканăн тăванĕсем хушшинче тавлашусем, кăнар тиккисем хушшинче кĕрешӳсем хĕрсе кайнă.
Чылай вăхăт хушши пынă кĕрешӳсем хыççăн аслă хан вырăнне Хура Иссык хан ывăлĕ – Шету - йышăннă, ăна Ышбар хан титулне тивĕçтернĕ. Иккĕмĕш хан Истеми Хура Чурин ывăлĕ –Тĕрĕк пулса тăнă, Мăкăнь хан ывăлне Торемена вара Або хан (старейший) титулне панă та ăна патшалăхăн çурçĕр пайĕсен тăрăнĕ пулса тăнă.