cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хăсăк
Темӗн те тума хатӗр-вар-хырӑм-пыршӑлӑх тракти - темӗн те тума хатӗр * [Вуниккӗмӗш[Чирӗ] пыршӑ [вуниккӗ] чирӗпе чирленӗ чухне [вуниккӗ] пыршӑ[вӗрет] тата хырӑм ыратнине вӑйсӑрлатма [вӗрет]. * [Вуниккӗмӗш ҫырла Пыршӑ] чирӗпе чирленӗ чухне тата вӑраха кайнӑ [гастрит] гиперсеципе пӗрле пырсан, [вар сӗткенӗн йӳҫеклӗхӗ|йӳҫекленни] апат хутӑштармасӑр хырӑм [вар сӗткенӗ] таса[вар сӗткенӗ] пулма пултарать. Каҫхи вӑхӑтра кислота чакарнӑшӑн ыратнине ҫӑмӑллатать (анчах pH мар). * [Гастрит] ҫумӗнчи[вар Чирӗ]ах, [вар Чирӗ] вар-хырӑм чирӗ] чирӗпе чирленӗ чухне вар-хырӑм ыратни ҫинчен сӑмах пынӑ чухне вар-хырӑм ыратнине чакарма памасть, вар шӑртланнине пула ҫеҫ Dub[ [sub] - [вар-хырӑм] дофамин рецепторӗ Пулма пултарать. * Вар-хырӑм ракӗ [вар Ракӗ] ҫинӗ чухне вар-хырӑм ракӗ] ялан тенӗ пекех ҫӑмӑллӑх памасть. * Юн кайнипе, эрозивлӑ гастродуоденитпа чирленӗ чухне, вар-хырӑм массисем юнпа хутӑшма тата [[Кофе гущи] тӗслӗ пулса кайма пултараҫҫӗ, кӑштах пиҫсе хуралнӑ пирки [юн|юн] уйӑрӑлнӑ. * Вируссен [гастроэнтерит] ҫумӗнчи, ҫавӑн пекех вар-хырӑмлӑха аталантармалли ҫивӗч токсикинфекцисенче вар-хырӑм тата пуҫламӑш уйрӑмсен моторикисене[ҫыннӑн Ҫинҫе пыршине]пӑсни, ҫавӑн пекех микроб токсинӗсем витӗм кӳнине пула гиперсекци пулса тӑрать. * Алиментари (апат-ҫимӗҫ) шӗвӗр [гастрит] умӗнче ахвот патологи факторӗ витӗм кӳнӗ хыҫҫӑн 2-6 сехетрен пуҫланать. Апат ҫинӗ хыҫҫӑн темиҫе хут та вӑйланать. Унпа пӗрле хырӑм ыратать, час-часах [Дарея] варӗнче ыратать, пуҫӗ ыратать тата пӗрлехи вӑйсӑрлӑх, [Интоксикаци] интексикаци] пӗтӗмӗшле симптомсемпе ҫыхӑнать. * Хими гастритӗсем тунӑ чухне вӑрах вӑхӑт хушши пыратпӑр, унпа пӗрле хырӑм та, таз та [хырӑм ыратать], кӑкӑрӑм хыҫӗнче, вӑйлӑ[ыратать]. Хырӑм ҫӑмӑллӑх кӳмест. Тепӗр 2-3 кунран ҫӑвар час-часах чарӑнать, анчах та ҫакӑ вӑл ӑша [йывӑр металсене] йывӑр металсене пӗтерсен, уйрӑмах пыршӑ ӑшне кӗрсе юн ӑшне кӗме ӗлкӗрекен[Йывӑр] металсене] сиплемеллине пӗлтермест. * Вар-хырӑм чирӗпе чирленӗ чухне ялан тенӗ пекех тӳрех апат хыҫҫӑн тапӑнать, ун умӗнчен [кӑкӑр] пырать, час-часах[ӑш пӑтранать]. * Ват хӑмпи чирлесен, сайра — хутра [[пӗвер чирлесен вӑкӑр час-часах пулать. Ҫӑвар ялан тенӗ пекех апат ҫиессипе ҫыхӑннӑ, чуна ыраттарать. * Ват Чирӗпе Ват Чирӗпе, шӗвӗр тата вӑраха кайнӑ[[холецист] е, ват ӗрчекен [стрихтура] ват чирӗпе чирленӗрен ват чирӗ синдрпа вӑйланать. * [[Ротавирус ерекен инфекци|ротавирус инфекцийӗ / чухне ялан тенӗ пекех ҫӑмӑллӑх памасть. *[[Синдр Малори — Вейсс|Синдр Малори-Вейсс] нумай хутчен вӑйлӑ авӑрланипе тата унпа пӗрле [Вар-хырӑм юн кайнипе] юн кайнипе|юн кайнипе] пырать.
Темӗн те тума-характеристика Хӑш-пӗр чухне унӑн характерӗ тӑрӑх ҫакӑ мӗншӗн сиксе тухнин сӑлтавне палӑртма пулать: юн (е кофе тӗслӗ тӗксӗм массӑсем) вар-хырӑм юн кайнипе аптранине пӗлтереҫҫӗ. Апат ҫинӗ хыҫҫӑн кашнинчех сиксе тухакан апат вар-хырӑм хуралҫин стени ҫине кӑтартать. Пыршӑлӑх-вар [рефлюкс] ҫусан ват вачӗ пӑсӑлать. Йывӑрӑш характерӗ: * Характер ҫук * Апат ҫини * Ват * Тивӗҫлӗ содержанисем * Пӳрлӗ * Пыршӑ-пакарта тытса тӑракан * Кофе гӑйӗ * Юн килнӗренпе Рвота Qusma Категори: Физиологи Категори:Гастроэнтерологи амакĕн симптомĕсем Категори:Апата шăрантарни Категори:Чир-амаксем, алфавитпа
Долгая Поляна
Долгая Поляна, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Кармала юханшыв хĕррисенче вырнаçнă. Шупашкара çитмешкĕн — 169 км, райцентрне — 29 км, чукун çул станцине — 54 км.
Истори
1926 çулта – кордон, 1929 çултанпа — поçолăк.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 78 çын, çав шутра 32 арçын, 46 хĕрарăм пурăннă. Вăрманта ĕçлеççĕ. Библиотека, çыхану уйрăмĕ, лавкка ĕçлет. .
Каçăсем
Категори:Пăрачкав районĕнчи пурăнан вырăнсем
Чăваш патшалăх университечĕн журналистика факультечĕ
Чăваш патшалăх университечĕн журналистика факультечĕ — «Журналистика» специальноçĕпе студентсене хатĕрлекен Чăваш патшалăх университечĕн факультет.
Факультет осуществляет свою деятельность в соответствии с Положением о факультете журналистики и с Уставом Чувашского государственного университета им. И. Н. Ульянова.
Кĕперсем
Категори:Чăваш патшалăх университечĕ
Камыш-Садак
Камыш-Садак — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Садак юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Элĕк районĕнчи паллă çынсем
Ăслăх
Чăваш Енĕн ăслăх тава тивĕçлĕ ĕçченĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн Элĕк районĕ
Кандышла
Кандышла — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Нугуш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Вентспилс
Вентспилс — (латыш Ventspils, нимĕç Windau, польша Windawa) — Латвири хула-порт.
Географи
Хулана Вента шывĕ тинĕсе юхса кĕнĕ çĕртре никĕсленĕ.
Географическое положение­ 57.39 северной широты; 21.56 восточной долготы.
Лиепая хуларан çурçĕр енче, Ригăран анăç енче вырнаçнă.
Халăхĕ
Халăх шучĕ 44,0 пинĕ çын (2005).
Истори
Хулана XIII ĕмĕрте Тевтон орденĕ никĕсленĕ. Раççей пăрланман порт Вентспилс витĕр нефть тата каменного угля Балтика тинĕс урлă илсе тухать. Вентспилс — лайăх юсаса тирпеленĕ кивĕ хула, тинĕс хĕррипе Лиепаяна çитме пулать.
Каçăсем
Категори:Латви хулисем
Мăн Ярей-Шор
Мăн Ярей-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Роговая юханшывăн сылтăм çыранĕпе 163 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Жерс (департамент)
Жерс (франц. Gers) — Францин кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă, Кăнтăр—Пиреней регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 32. Администрациĕ Ош хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 172,3 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 257 км² танлашать. Пиреней сăрчĕсем патĕнче вырнаçнă. Жер департамĕнчĕнче Кондом, Лектур, Марсиак, Монреаль, Флеранс тата ытти авалхи хуласем вырнаçнă.
Департамент урлă Адур, Жерс, Жемон, Баиз тата ытти Гаронна юпписем юхаççĕ.
Департамент шутне 3 округ, 31 кантон тата 463 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Жерс — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Франш-Конте провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ятне Жерс юханшывран панă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Лачака (Нурлат районĕ)
Лачака, Lachaka (Абрыскино, ) - Тутарстанăн Нурлат районĕнче вырнаçнă ял.
Кунçул
Тутарстанти Нурлат районĕнчи чăваш ялĕсен йышĕн пĕр версийĕ ак çапла : Нурлат, III съезд посёлокӗ (посёлок им. III съезда), Абляскино, Ака, Анат Чаллӑ (Нижние Челны), Ахметов станцийӗ, Ахметово, Бутаиха, Вӑтам Хӑмӑшлӑ (Средняя Камышла), Вырӑс Менчи (Русская Менича), Гайтан ялӗ (Гайтанкино), Заречный, Единение, Ерепьел (Ерепкино), Ӗнекасси (Красный Октябрь), Калиновка, Калиновка разъезчӗ, Кӗҫӗн Хӑмӑшлӑ, (Малая Камышла), Кирпичнӑй (Кирпичное), Красномайски (Красномайский), Куракьел (Илюткино), Кзыл Юл, Киклӗпуҫ (Андреевка), Лачака (Абрыскино), Мамӑк (Мамыково), Михайловка, Новая Тумба, Осиновка, Петровски (Петровский), Пухтел (Русское Багдашкино), Пӳлер Кӳлӗ (Биляр-Озеро), Рождественски (Рождественский), Салтакьел (Салдакаево), Сосновка, Старое Иглайкино, Стекольнӑй (Стекольный), Тарӑн, Вар (Тарн-Вар), Тӑрнас (Турнояс), Тӗкӗрмел (Тимерлек), Тӗрнеҫ (Тюрнясево), Уксӑмлӑ (Аксумла), Хуралту (Караульная Гора), Чӑваш Менчи (Чувашская Менча), Чиешне (Вишневая Поляна), Чистовка, Юган, Якаел (Якушкино), Якуркел (Егоркино), Ялавӑр (Елаур)
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Никольское (Пăрачкав районĕ)
Никольское, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 44 çын, çав шутра 21 арçын, 23 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Юрья
Ю́рья — хула евĕр поселок (Раççей Федерацийĕ), Киров облаçĕн Юрья районĕн административлă тĕпĕ.
Облаç тĕпĕнчен çурçĕр-анăç еннелле 50 çм вырнаçнă.
Халăх йышĕ — 5,6 пин çын (2007).
Хулан кун-çулĕ
Çак пурăну вырăнĕ 1899 çулта Вятка-Котлас чукун çулне тунă чух никĕсленнĕ. Комилле «юр» — «пуç, пуç вырăнĕ». 1932 çулта посёлок Тури Вин (Юрья) районĕн тĕпĕ пулнă. 1958 çулчен Юрья Иванов ял канашне кĕнĕ. 1958 çулта ĕç çыннисен посёлок статусне куçать.
Бассейн (фильм, 1968)
«Бассейн» (La Piscine) — илемлĕ фильм-детектив. 16 çул тултарман ачасене пăхма юрамасть.
Арибашево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Карамалькасси
Кармалькасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
ГИТИС
Каçăсем
Категори:ГИТИС
Аньяк (Кушкаяк юппи)
Аньяк — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кушкаяк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Жиронда
Жиронда (франц. Gironde) — Францин кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă, Аквитани регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 33. Администрациĕ Тулуза хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 1,29 млн (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 10 000 км² танлашать.
Департамент шутне 5 округ, 63 кантон тата 542 коммуна кĕреççĕ.
Глинкин Борис Николаевич
Борис Николаевич Глинкин 1961-мĕш çулхи  утăн 26-мĕшĕнче нчи Тури Туçа ялĕнче çуралнă. Кире пуканĕ йăтас енĕпе Европа чемпионĕ. Кире пуканĕ йăтассипе спорт мастерĕ. 1992 çулта — Европа чемпионĕ, 1994 çулта Тĕнче чемпионачĕпе кубокĕн призерĕ. Раççей кубокĕн 1991-1992 çулсенчи чемпионĕ. Чех Республикинче хăйĕн кăтартăвăпе Гиннес рекорчĕсен кĕнекине кĕртнĕ.
1984-мĕш çулта Глинкин Чăваш патшалăх И. Н. Ульянов ячĕллĕ университечĕ строительство факультетне пĕтернĕ. Хальхи вăхăтра вăл Чăваш патшалăх ял хуçалăх академийĕнче ĕçлет. 15 çул хушшинче 150 яхăн спортсмен-разрядник хатĕрленĕ, вĕсенчен нумайĕшĕ спорт мастересем пулса тăнă.
Борис Николаевич Глинкин — Илле Иванова хÿтĕлесе алă пусас ĕçе те хутшăннă.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Утăн 26-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1961 çулта çуралнисем Категори:Чăваш спортсменĕсем
Юрмала
Юрмала (латыш Jūrmala) — Латвин чи пысăк хула-курорчĕ.
Географи
Хула Рига залив хĕррипе 32 çухрăм тăршшĕ, 3 çухрăм анлă çĕр çинче вырнаçнă. Ригăна çитме 25 çухрăм.
Халăхĕ
2016 çулхи шутлавĕпе хулара 57,4 пинĕ çын пурăнать.
Истори
1920 çулта хулана Ригас Юрмала ("Рига тинĕс хĕрри") ятне панă. Ун çумне Лиелупе, Булдури, Дзинтари, Майори, Вецдубулты (Дубулты), Яундубулты, Меллужи, Асари тата Валтермуйжа поселокĕсене пĕрлештернĕ. 1946 çулта хулана Рига шутне Юрмала районĕ тесе кĕртнĕ. 1959 çулта район каллех хула ретне кĕнĕ, панхи ятне туяннă. çав вăхăтрах Юрмала çумне юнашар Слока тата Кемери хуласене çыпăçтарнă. Категори:Латви хулисем
М
Мм, — кириллица тата латиница çинче никĕсленекен алфавитсен, чăваш алфавитĕнчи вун улттăмĕш саспалли. Унăн ячĕ — «мă». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ чăваш çырулăхĕн палăкĕсенче те тĕл пулать. Çĕнĕ чăваш çырулăхне И.Я.Яковлев 1871 çулта кĕртнĕ.
Мм саспалли чăваш сăмахĕсен пур позицийĕсенче те тĕл пулать: мухта, ăман, хăрăм.
Категори:Саспаллисем
Мăн Хураçка
Мăн Хураçка, — Чăваш Енри Муркаш районĕнчи ял. 1927 çулчен Хорачка ятлă пулнă.
Истори
1920 çулхи утă уйăхĕн 23-ччен Чикме уесне, каярах Шупашкар уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 6 хыççăн Етĕрне уесне кĕртнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Пушкăрт вулăсĕнче шутланнă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Тутаркас районне кĕнĕ. 1939 çулхи кăрлач уйăхĕн 16 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Етĕрне районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Малмăш
Малмăш — (1780 çултанпа хула) Раççей Федерацийĕн хули, Киров облаçĕн Малмăш районĕн административлă тĕпĕ.
Халăх йышĕ — 9,1 пин çын (2005).
Хула Шошма çинче, вăл Нухрат Атăла юхса кĕнĕ тĕлте, Кировран 294 çухрăмра вырнаçнă.
Каçăсем
*
Аттил (пĕлтерĕшсем)
Аттил:
Лячин Геннадий Петрович
Лячин Геннадий Петрович — АШРК "Курск" командирĕ. Вăл 1955 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Волгоград облаçĕн Сарпинский районĕнче çуралнă. Вырăс. 2000 çулхи çурла уйăхĕн 12-мĕшĕнче АШРК «Курск» сирпĕнсе кайнă чухне экипажпа пĕрле паттăррăн пуçне хунă. Раççей Паттăрне 2002 çулхи пуш уйăхĕн 23-мĕшĕнче Санкт-Петербургри Серафимов çăвинче, паттăрсен аллейинче, пытарнă.
Кун-çулĕ
1963—1972 çулсенче Волгоградри № 85 ватам шкулта вĕреннĕ. 1977 çулта Ленинградра (халĕ Санкт-Петербург) Ленин комсомол ячĕллĕ Аслă тинĕс-çар шывай училищинче вĕренсе тухса Видяево тинĕс çар базине хĕсмете пынă. Çамрăк офицер Çурçĕр флотĕнчи К-58 дизель шывай киммин БЧ-2 командирĕ пулса тăрать. 1984 — 1986 çулсенче 3-мĕш ранг капитанĕ Геннадий Лячин - Б-77 шывай киммин аслă пулăшăканĕ (старпом). Офицерсен курсĕсене пĕтернĕ хыççăн 2 ранг капитанĕ Лячин каллех старпом, ПЛ Б-478 шывай кимми çинче.
Каçăсем
Категори:Курск (шывай кимми) Категори:Раççей шывайçисем Категори:ССРП шывайçисем Категори:Серафим çăвинче пытарнисем
Мăн Ярота-Ю
Мăн Ярота-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Ярота-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 5 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Пурнăç тупсăмĕ
Пурнăç тупсăмĕ, пурнăç курăмĕ (пуррилĕх тупсăмĕ) — философилле тат ăс-хакăлла проблема.
Каçăсем
Категори:Этикăри ăнлавсем Категори:Философиллĕ антропологи Категори:Футурологи Категори:Гуманизм психологийĕ Категори:Философири хуравламан проблемăсем Категори:Метафизикăри теорисем
Мăн Ярота-Ю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Анат Туçа вăтам шкулĕ
Шкул кун-çулĕ
Ялта ачасем нумай пулнă пулсан та шкул хăвăрт уçăлман, 1906 çулта кăна. Пăва земство управи хучĕсем тăрах 1904 çулта ялта 45 арçын ача тата 23 хĕрача пулнă. Вĕсенчен 23 арçын ачи юнашар вырнаçнă шкула çӳренĕ. Чиркӳ прихочĕн шкулне Антип Иванов ертсе пынă. 1909 çулта шкулта Кузнецов Василий Алексанрович ĕçлеме пуçланă. Вăл ку ялта çуралса ӳснĕ пулнă, Чĕмпĕр чăваш шкулĕнче пĕлӳ илнĕ. Шкулăн хăй çурчĕ пулман — уйрăм çынăн çӳртне йышăннă, çулталăк тăршшĕпе уншăн 30 тенкĕ тӳлесе пурăннă.
1914 çулта уйрăм çурта куçнă. Çурта тумашкан пин тенкĕ тăкаклама тивнĕ. Вăл çулах ачасене Мишин Дмитрий Григорьевич вĕрентме пуçланă.
Ытти шкулсем пекех ку шкулта совет влаçĕн тапхăрĕнче самай улшăннă, вăтам шкул пулса тăнă. Пурĕ ку шкулта пин çын ытла пĕлӳ илнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн шкулĕсем Категори:Чăваш Ен шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Шкулсем
Канаш выççăлки
Канаш выççăлки, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Сыртлан (Мелеуç районĕ)
Сыртланово  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 343 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453871, ОКАТО кочĕ — 80241845007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Кара-Бугат
Кара-Бугат — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Мелеуз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Ашик Михаил Владимирович
Ашик Михаил Владимирович — ( 24-), 1-мĕш Украина фрончĕн 8-мĕш гварди танксене пĕтерекен артиллери бригадин 322-мĕш гварди танксене пĕтерекен артиллери полкĕн оруди командирĕ,  лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15.
Краснобор
Краснобор, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял вырăнĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта çынсем пурăнман.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Тăваттă хутчен Совет Союзĕн Паттăрĕсем
Çак ят-йышра тăваттă хутчен Совет Союзĕн Паттăрĕсене кăтартнă. Ят-йыш СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн хисепсемпе, ĕç вырăнĕсемпе тата Паттăрсен хисепĕсемпе тивĕçтернĕ Хутайĕсен вăхăтне, çуралнă тата вилнĕ вырăна, пурнăç çулне кăтартать.
Каçăсем
2,4
Елгава
Географи
Хула-пристань Лиелупе юханшыв хĕрринче ларать. Кунтан Ригăна çитме 41 çухрăм.
Халăхĕ
2006 çул пуçламăшĕ тĕлне хулара 66,1 пин çын пурăннă.
Истори
Ку вырăн 1226 çултанпа паллă. 1561 çулта Курлянди герцогствăн, каярахпа Курлянди кĕпернин тĕпĕ пулнă. 1917 çулчен Митава ятлă пулнă.
Категори:Латви хулисем
Анат Туçа ял вулавăшĕ
Анат Туçа ял вулавăшĕ, — Патăрьел районĕнчи Анат Туçа ялĕнчи вулавăш.
Истори
Вулавăш 1926 çултанпа ĕçлет. 1951 çулхи ака уйăхĕччен вуламалли çурт пек паллă пулнă.
Халĕ кĕнекесен шучĕ 8851 штук. Вулакансен шучĕ — 550 çын.
Категори:Анат Туçа Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн вулавăшĕсем
Арибаш
Арибаш — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 542 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452840, ОКАТО кочĕ — 80250840003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Бурэдан-Ю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Анат Туçа фельдшер-аккушер пункчĕ
Анат Туçа фельдшер-аккушер пункчĕ, — Патăрьел районĕнчи Анат Туçа ялĕнчи фельдшер пункчĕ. Район пульници çити 15 çухрăм, участок пульници çити — 3 çухрăм.
Заведующисем
Терлĕ вăхăтра ку пунта çак çынсем тытса тăнă: П. Курочкин, Р. Давлетшина, Л. Кошкина.
Анат Туçа культура çурчĕ
Анат Туçа культура çурчĕ, — Патăрьел районĕнчи Анат Туçа ялĕнчи культура çурчĕ.
Истори
Районти ытти ялсенчи пекех чи малтан ялта вуламалли çурт йĕркеленнĕ. Клуб уçасси пирки ыйту тапратсан вара ун валли çурт тупăнман. Вара «Звезда» колхоз Тутар Сăкăт ялĕнчи пушă тутар мечет çуртне туяннă. Çапла вара ялта икĕ хутла культура çурчĕ пулса тăнă. Пĕрремĕш хутĕнче клубпа вулавăш вырнаçнă пулнă, иккĕмĕшхутĕнче вара — колхоз правленийĕ. Юрă-кĕвĕ хатĕрĕсемпе тивĕçтерес ĕçе колхозниксем хутшăннă. Сăмахран, М.Г. Долгов клуба трофейла лекнĕ аккордеона парнеленĕ.
1959 çулта клуб валли ятарлă çурт купаласа лартнă.
Категори:Анат Туçа Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн культура керменĕсем
Çул палли
thumb
Çул палли — палăртнă хыпара çул куçăмне хутшăнакансене пĕлтерме çул умĕнче лартнă — çул куçăмĕн хăрушсăрлăх техника хатĕрлĕхĕ, стандартланă графика ӳкерчĕкĕ.
2006 çулхи кăрлач, 1 Раççейре çул светофорĕсемпе йĕрлевĕ паллисен çĕнĕ стандарчĕсене ĕçе кĕртнĕ. Çулсем çинче, çакна пула, 24 çĕнĕ тата 18 улăштарнă паллă пулса тухнă. Вĕсем пурĕ те ПНО çул паллисемпе сигналĕсен конвенципе, çаплах европа стандарчĕсемпе татăçуллă ĕçлеççĕ.
Апутов Сакалдымĕ
Апутов Сакалдымĕ — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Мăн Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори: Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Советски (Чăваш Енĕн ялĕ)
Советски, — Етĕрне районĕнчи сала. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 Шăмат ятлă пулнă.
Яла Советски ят парсан вăл Советски районне кĕме пуçланă. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхатчен Етĕрне районне кĕрет.
Ку ялта нумай вăхăт паллă чăваш çутта кăлараканĕ Магницкий Василий Константинович пурăннă.
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Карамалы
Карамалы — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Уршак юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Яранск
Яра́нь (Яраҥ) — Раççей хули, Киров облаçĕн Ярань районĕн административлă тĕпĕ.
Тавралăхĕ
Хула Нухрат Атăл ополье таврашĕнчи çĕрте, Ярань (Нухрат Атăлăн шыв-çĕрĕнче) çинче, Кировран кăнтăр-анăçалла вырнаçнă.
Хула гербĕсем
Малтанхи гербне 1781 çулхи çу, 28 йышăннă. Çырса кăтартни: «Питлĕхĕн çӳлти пайĕнче Вятка гербĕ. Аялта — кăвак уйра икĕ тискер кăвакал, хула таврашĕ çак вĕçен кайăкпа туллии пулнă». Гкрб авторĕ — герольдмейстер Волков.
Çĕнĕ герба утвержден 1971 çулхи чӳк, 3 хула ĕçченĕсен депутачĕсен Канашĕн 172-мĕш №-лĕ йышăнăвĕпе çирĕплетнĕ. Питлĕхĕн çӳлти пысăкрах пайĕнче хĕрлĕ сăр çинче шăллă кустăрма (шестерня) тата пучах, хула ячĕ, аялти енче кăвак çинче вĕçекен икĕ ылтăн хур, çул: 1584. Герб авторĕсем: Ю. М. Халтурин тата Б. А. Дрягин.
Этимологи
Гидроним Яран, Ярань кӳршĕ Мари Эл республикин тата урăх юнашар çĕрсенчи топономинче чылай çĕрте тĕл пулать, анчах та унăн этимологине тĕпчесе çирĕплетмен; авалхи укăр ушкăнне кĕнĕ халăхран юлнă теме пулать. Хăш тĕпчевçĕсем çак палăртăва вырăнти вырăс пуплев яран (еран) сăмахĕпе çыхăнтараççĕ, ăна коми чĕлхинчен илнĕ, ненсенчен, çурçĕр мансисенчен е хантăсенчен.
XVI ĕмĕр
XVI ĕмĕрте III çармăç вăрçи вĕçленсен вырăс çар дружини вырăнти пăхăнман çармăссене (марисене) лăплантарас тĕллевпе карман туса ларнă. Хулана 1591 çулта (официаллăн 1584 çул шутланать, анчах кун пирки хут çинче асăнни сыхланса юлман — пĕрин тăрăх кăна ку çула çывăх палăртма май пур) никĕсленĕ.
Ӗлĕкхи хутсене тĕпчесе çакна çирĕплетнĕ. Чи малтанхи çул хучĕсенче 1594 çулхи яранск администрацийĕн приказ çыннисем пирки çырнă, относятся к г. Карман йĕри-тавра острогпа тата çирĕплетнĕ Яранск Вознесени мăнастăрĕ ( XVI —XVII ĕмĕрсенче салатнă) посад çурт-йĕрĕ ӳссе ларать.
1601 çулăн утă-çурла уйăхĕсенче Яранска Мускавран кăларса янă Василий Никитич Романов, Михаил Фёдоровичăн пулас патшан куккăшĕ, çитет. Авăн уйăхĕн пуçламăшĕнче ăна Урала ăсатаççĕ, унтах вăл кĕçех çĕре кĕрет. По-видимому, в Яранск хулинче çав вăхăтра Романов ăрăчĕн, Борис Годунов Мускавран кăларса янă урăх çынĕсем те пурăннă. XX ĕмĕр пуçланичченех хулара Романов тăвĕ тата Романов пуси вырăнĕсем пулнă
1708 — Ярань хули Хусан кĕпернине кĕме тытăнать.
1752 — Леонтий Шамшуренков, хăй тĕллĕн вĕреннĕ механик, хресчен «хăй тĕллĕн чупакан урапа» тунă.
1780 — уес хули шутне кĕртнĕ. Ярань уесне Вятка наместничествине (1797 çулта кĕперне пулать) куçараççĕ.
1832 — хулара метеорологи станцийĕ уçăлать.
1899 — 1921 çулсенче хулара Яранск Пӳлĕхçĕ манастăрĕ ĕçленĕ, игуменăн пулăшăканĕ çав вахăтра Матфей иеромонах (унчен вăл Митрофан Кузьмич Швецов ятпа паллă пулнă), ăна Ярань асамçи тенĕ. Вăл малашнехи ĕçсене каласа пама тата сиплеме пултарнă. 1997 çулта Матфей аттене вырăнти хисеплĕ таса çын вырăнне хурса хисепленĕ.
1895 — земство халăх пултарулăх музейĕ уçăлать.
1902 — хулан шыв пăрăхĕ ĕçлеме пуçлать.
1918 — Ял хуçалăх техникумне уçнă. 1920-мĕш çулсенче хулара, асăнса хăварма пулать, хресчен-çыравçăсен ассоциацийĕ ĕçленĕ.
1918 çулта хулара ял-хуçалăх техникумне уçаççĕ. 1920-мĕш çулсенче кунта Ярань çĕр ĕçчен çыравçисен ассоциацийĕ ĕçленĕ.
Хуçалăхĕ
Хулари пысăк предприяти шутне юсавпа механика завочĕ кĕрет. Ярань çывăхĕнче чăх-чĕп фабрики вырнаçнă.
Çăнăх авăртакан, апат-çимĕç, эрех, спирт комбиначĕсем ĕçлеççĕ. Йывăç тата çăмăл промăç комбиначĕсем («Заря» çĕвĕ фабрики уйрăмĕ) пур.
Транспорт
Хула витĕр Кирова Йошкар-Олапа тата Чулхулапа çыхăнтаракан автоçул выртать. Кирова çитме — 215 çм, Котельнича — 129 çм, Йошкар-Олана — 82 çм.
Ярань чукун çул станцийĕ, Йошкар-Олапа çыхăнтарать
Халăхĕ
1646–2005 çулсем хушшинче хулари халăх йышĕ çапла улшăнса пынă:
Этеплĕх
Ярань хулинчен 11 çм, Шошма салинче, — Турă амăш çуралнин чиркĕвĕ.
Хулара тăван ен тĕпчев музейĕ пур (ăна 1918 çулта, земски халăх ал ăсталăх музейĕн никĕсĕпе уçнă), унăн фондĕнче 32 000 яхăн виçеллĕ япала упранать.
Паллă выранĕсем
thumb|left|[[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче пуç хунă çынсен палăкĕ. Çĕнтерӳ паркĕ.]]
Хулара çавăн пекех таврапĕлӳ музейĕ ĕçлет, ун фондĕнче пурĕ 32 пин патнелле япала упранать.
Каçăсем
* Категори:Раççей хулисем
Мокроусов Борис Андреевич
Борис Андреевич Мокроусов (27.2.1909, Канавино, Чулхула кĕперни (халĕ Чулхулана кĕрет), Раççей империйĕ — 27.3.1968, Мускав, СССР) — совет композиторĕ.
Иккĕмĕш степеньлĕ Сталин парнин (1948) лауреачĕ ятне «Заветный камень», «Одинокая гармонь», «Песня о родной земле» тата «Хороши весной в саду цветочки» юрăсене кĕвĕленĕшĕн тивĕçнĕ. Чăваш АССР культурин тава тивĕçлĕ ĕçченĕ (1962).
Пурнăçĕ
1909 çулхи нарăсăн 27-мĕшĕнче Чулхула облаçĕнчи Канавино хулинче (халĕ Чулхулана кĕрет), Раççей империйĕ çуралнă.
Инструментлă мусăкра Мокроусов тромбонпа оркестр валли концерт, "Антифашистсен симфонине", фортепиано валли пьесăсем çырнă.
Асăнмалăх
2005 çулхи акан 25-мĕшĕнче ПТКЗ «Раççей» патĕнчи çăлтăрсен лапамĕнче Борис Мокроусов çăлтăрне хунă.
Калмаккасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Кивĕ Чаллă
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Тĕш
Тĕш (Essence) — тĕрлĕ улшăнусенче упранса юлакан тăтăшлăх. Тĕше яланхилле е метафизика енчен, е логика енчен палăртаççĕ. Метафизикăра, уйрăмах томисăмра, тупсăм (эссенци) пуллăхăн (экзистенцин) çăлкуçĕ е никĕсĕ шутланать. Тĕш сăмахĕн синонимĕ пĕрмаях «шухăш», «палăртса хуни», «ĕç тивĕçĕ» пулать. Логикăра тĕш (пуллăх палли - essentialia constitutiva) – вăл татса илейми пахалăх, унсăр япала çинчен шутлама май çук. Япалан тĕшне унăн палăртăвĕ пĕлтерет.
Çавăн пекех
Категори:Метафизика ăнлавĕсем
Кардагуш
Кардагуш — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 207 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452841, ОКАТО кочĕ — 80250840004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Вильнюс
Вильнюс (литва Vilnius, польша чĕлхипе Wilno, белорусла Вільня; 1939 çулчен— Вильно) — Литва республикин тĕп хули.
Географи
Хула республикăн кăнтăр-тухăçĕнче (координаты 54°41′ с. ш. 25°17′ в. д. (G)), Вильня (литва Vilnelė) тата Вилия (литва Neris) юханшывĕсем пĕрлешнĕ çĕрте никĕсленнĕ.
Площадь 392 км². 20,2 % общей площади составляют застройки, остальную часть занимают зелёные массивы (43,9 %) и водоёмы (2,1 %). Хулара Рим католик чиркĕвĕн Вильнюс архиепискатăн тата Вырăс Православи чиркĕвĕн Литвапа Вильньă епархин тĕпĕсем вырнаçнă.
Халăхĕ
2003 çулхи шутлавпа хулара 541 600 çын пурăннă. Кунта тĕрлĕ нацисем пурăнаççĕ.
1897 çулта, 154 532 çынĕсем хушшинче:
2001 çулхи шутлавпа кунта 542 287 çын пурăннă, вĕсенчен:
Культура
Хулан истори пайĕ — Ватă хула — Тухăç Европăра пысăккисенчен пĕри (360 га) шутланать. Кунта истори çурчĕсем чылай, 1994 çулта хулана ЮНЕСКО пĕтĕм тĕнчери культура кăнарĕсен шутне çырнă (engl. World Heritage List). Европарламент йышăннипе Вильнюс тата Линц Европăн 2009 çулхи культура тĕпĕсем тесе палăртнă.
Категори:Литва
Эро (департамент)
Эро (франц. Hérault) — Францин кăнтăр енче вырнаçнă, Лангедок—Руссильон регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 34. Администрациĕ Монпелье хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 896,4 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 101 км² танлашать. Департамент урлă Од, Орб, Эро, Видурль тата ытти юханшывсем юхаççĕ. Çурçĕрти çĕрсем Севенна сăрт системине кĕреççĕ.
Департамент шутне 4 округ, 52 кантон тата 373 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Эро — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Лангедок провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Эро юханшывран пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Чапай (опера)
Каçăсем
Категори:Чăваш опери Категори:Чăваш культури
Кирс
Кирс — Киров облаçĕн Тури Чулман Атăл районĕн административлă тĕпĕ.
Халăх йышĕ — 11,5 пин çын (2005).
Сыреç
Сыреси, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Кирс
Хула Кирсинка шывĕ Чулман Атăла юхса кĕнĕ тĕлте, Кировран 281 çухрăмра вырнаçнă.
Сыреç
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 505 çын, çав шутра 239 арçын, 266 хĕрарăм пурăннă.
Кирс
Хулан кун-çулĕ
Çак пурăну вырăнĕ чугун шăратакан завод суменче ӳссе ларнă. Заводне 1729 çулта Григорий Вяземский купса туса лартнă. Комилле "кырс" - "чăнкă çыран" пулать. 1862 çулта завода çĕнетнĕ, тимĕр шăратса сутнă. 1963 çулта Кирс район тĕпĕ пулса тăрать, 1965 çулта хула статусне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Раççей хулисем Категори:Киров облаçĕн хулисем
Сыреç
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Сĕнтĕрпуç
Сĕнтĕрпуç (Большое Шигаево) — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Урамĕсем
Аслă урам (Центральная), Тукасси (Абрамова), Сĕнтĕрхĕрри (Набережная), Макаçкасси (Набережная), Хыçалти урам (Школьная), Куприянова, Çĕн урам (Новая), Володарский.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕнчи пурăнан вырăнсем
Калайкасси
Калайкасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Аширбеков Ахметрашит
Аширбеков Ахметрашит — ( 1914-28), 3-мĕш аякри тăвăм авиаци дивизин 746-мĕш авиаци полкĕн самолет командирĕ,  красноармеец, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 17.
Афганистан
Ăвханистан Ислам Республики (د افغانستان اسلامي امارات‎, ) — Азири патшалăх. Хĕвеланăç енче Иран, çурçĕр енче Ӳспекистан, Тачикистан тата Туркмени, хĕвертухăç енче Пакистанпа Китай, кăнтăр енче Пакистан юнашар вырнаçнă. Чи чухăн патшалăхсенчен пĕри.
Пайланăвĕ
thumb|350px|Ăвханистан провинциĕсем Ăвханистан 34 провинци çине пайланать.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Ази патшалăхĕсем Категори:Афганистан Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Тупсăм (пĕлтерĕшсем)
Тупсăм, çавăн пекех тупăм — нумай пĕлтерĕшлĕ сăмах. Çакнашкал ăнлавсене пырса тивме пултарать:
Кинематограф
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Кабул
thumb|left|Кабул Кабул (перс. کابل), — Афганистанăн тĕп хули. Çавăн пекех ку Афганистанăн чи пысăк хули. Хула Кабул юханшывĕ хĕрринче ларать.
Категори:Афганистан хулисем
Сарлак
Сарлак — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 385 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453853, ОКАТО кочĕ — 80241850001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Каратай-Садак
Каратай-Садак — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Седяк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Афганистан хулисем
Афганистан хулисем:
Аттамыш
Аттамыш — Раççей территоринчи юханшыв. Челепи облаçĕ территорипе юхать. Мăн Азям юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем
Çул паллисемпе сигналĕсен Вена конвенцийĕ
Çул паллисемпе сигналĕсен Вена конвенцийĕ — 1968 çулхи чӳк, 8 çул паллисене тĕнчере унификацилес тĕллевпе йышăннă.
Çул паллисене, çутă сигналĕсене тата çул йĕрлевне виçе йĕркине кĕртнĕ. Конвенцие 1968 çулхи юпан 7-мĕшĕнче пуçласа чӳкĕн 8-мĕшĕччен Венăра пынă ЮНЕСКО конференцинче йышăннă та 1978 çулхи çĕртмен 6-мĕшĕнче ĕçе кĕртнĕ. Çавăн чухнех конференцинчех çул куçăмĕн йĕркелĕхне унифицилеме Çул куçăмĕн Вена конвенцине йышăннă.
Каçăсем
Категори:Тĕнчери конвенцисем Категори:Çул-йĕр çинчи паллăсем
Ӗнекасси
Ĕнекасси, Ĕneassi - Тутарстанăн Нурлат районĕнче вырнаçнă ял.
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем Категори:Тутарстан
Ыхра Çырми (юханшыв)
Ыхра Çырми - Пăла юханшывĕн сулахай юппи. Чăваш Ишек ялĕ патĕнче пуçланать. Ыхра Çырми, Треньел ялĕсемпе юнашар иртсе кайса Кивĕ Катек ялĕнчен кăнтăрарах Пăлана кĕрет. Треньел ялĕ патĕнчи пĕвери шывпа хирсене шывпа сапма усă кураççĕ.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем] :
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Курлянди кĕпернийĕ
Курлянди кĕпернийĕ, — 1796—1920 çулсенче Раççей империйĕн Балтика çумĕнчи виçĕ кĕпернийĕнчен пĕри. Кĕперне пуçлăхĕ Митава хулинче ларнă.
Географи
55°41'-мĕшпе 57°45½'-мĕш çурçĕр широта хушшинче вырнаçнă пулнă. Çурçĕр енчи çыранĕсем Балтика тинĕсне тата Рига заливне тухнă. Рига заливне çавăн пекех çурçĕр-тухăç тата тухăç енчи çĕрĕсем тухнă. Анăç енче Балтика тинĕсĕ пулнă. Кăнтăр енчи чикки Вилен тата Ковен кĕпернийĕсемпе тата Пруссипе юнашар иртнĕ. Тухăç енче çавăн пекех Лифляндипе Витебск кĕпернийĕсем пулнă.
Кĕперне лаптăкĕ 27 290 км2 танлашнă.
Пайланăвĕ
1819 çултанпа 10 уес çине пайланнă: Доблен, Баус, Туккум, Тальсен, Виндавски, Газенпотски, Гробин, Гольдингенски, Фридрихштадтски тата Иллукстски.
Халăх йышĕ
1857 çулта 555 003 çын пурăннă, вĕсенчен хĕрарăмсен шучĕ — 283 101, арçынсен — 271 902 çын. 1895 çулта 736 885 çын пурăннă, вĕсенчен хĕрарăмсен шучĕ — 377 968, арçынсен — 358 917 çын. 1897 çулта 674 034 çын пурăннă, вĕсенчен хĕрарăмсен шучĕ — 347 782, арçынсен — 326 252 çын.
Категори:Раççей кĕпернийĕсем
Ярань (юханшыв)
Ярань — Киров облаçĕн юханшывĕ, Нухрат Атăл ополье çĕрĕнче юхать.
Тавралăхĕ
Шыв хĕрринче Ярань хули вырнаçнă.
Любимовка (Пăрачкав районĕ)
Любимовка, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 108 çын, çав шутра 49 арçын, 59 хĕрарăм пурăннă.
Вазейю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Любимовка (Пăрачкав районĕ)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Вазейю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Шывармань (опера)
Шывармань — Фёдор Васильев хатĕрлесе катартнă чăваш опери.
Сюжет
Вырăсла çапла каласа ăнлантарни пур :
Каçăсем
Категори:Чăваш опери Категори:Чăваш культури
Çĕнĕ Ирактă
Çĕнĕ Ирактă — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 11 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452841, ОКАТО кочĕ — 80250840005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Ван-Гулян-Ю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кĕçĕн Чураш (Муркаш районĕ)
Кĕçĕн Чураш, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Малаел
Малаел, Верхняя Якушка — Чĕмпĕр облаçĕнчи Çĕнĕ Малыкла районĕн чăвашсем пурăнакан ял. Ялта культура çурчĕ, шкул, ача сачĕ вулавăш пур.
Н. И. Ашмарин словарĕнче ку яла Мамаел тенĕ.
Кун-çулĕ
1678-мĕш çулччен никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн Çĕнĕ Малыкла районĕ Категори:Чĕмпĕр облаçĕн чăваш ялĕсем
Аслă Пăла Тимеш
Аслă Пăла Тимеш (Янтиково) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял. Елчĕкрен 22 çухрăмра, Пăла юханшывĕ хĕрринче çухрăмра.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 672 çын, çав шутра 317 арçын, 355 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Каргыш
Каргыш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Куваш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Иль тата Вилен
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 775 км² танлашать. Департамент урлă Иль, Вилен, Ранс, Куэнон юханшыв юхать.
Каргыш
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Иль тата Вилен
Географи
Департамент шутне 4 округ, 53 кантон тата 352 коммуна кĕреççĕ.
Каргыш
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Иль тата Вилен
Истори
Иль тата Вилен — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Бретань провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Иль тата Вилен юханшыв ячĕсенчен пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Хуханье
Хуханье — хунсен ĕмпĕвĕ.
Кун-çулĕ
Моте вилсен Пӳçӳйттан пĕтĕм хун йăхĕсене пĕрлештерме хăтланать, анчах та унăн ăнăçлă ĕç тухмасть. Ун хыççăн 5 çарпуçĕ — Хуке-шаньюй, Çукки, Утçи-шаньюй, Чели-шаньюй, Хуханье — патша пулассишĕн кĕрешеççĕ.
Хунсен çарпуçĕсем питĕ хаяррăн çапăçаççĕ. Юлашкинчен Анăçра Çукки, Тухăçра Хуханье пуçпулса тăраççĕ. Пирĕн эрăччен 56 çулта вĕсен хушшинче çапăçу пулать. Çукки çарĕ йышĕпе пысăк пулнă пулсан та, ăна Хуханье çĕнтерме меслет тупать. Хуханье хăй Тухăç тăрăхне тытса тăрать, Анăç тăрăхне Çиçе (Чжичже) ятлă шăллĕне шанса парать.
Çиçе пиччĕшĕ пулăшнипе Çуккин тăванне Сӳнсӳн пике çапăçура çĕнтерет те хăйне никам çĕнтерейми çарпуçĕ теме тытăнать. Часах Çиçе хăйне патша тесе пĕлтерет. Çакна курса Хуханьен пиччĕшĕ Хуттус та хăйне Тухăçьен патши теме тытăнать. Виçĕ пĕртăван хирĕçсе каяççĕ, вĕсем хушшинчи вăрçă-харçă икĕ çул пырать.
Чăваш чĕлхине вĕрентес меслетлĕх кафедри (ЧППУн Чăваш филологи факультечĕ)
Кафедра пуçлăхĕ — Игнатьева Валентина Ивановна.
Кафедра кун-çулĕ
Чăваш чĕлхи методикине тата тĕрлĕ факультетсенче чăваш чĕлхине вĕрентес ĕçсен пахалăхне ӳстерес тĕллевпе 2004-2005 вĕренӳ çулĕнче факультетра чăваш чĕлхине вĕрентес меслетлĕх кафедрине уçнă.
Кафедрăра ĕçлекенсем
thumb|Чăваш чĕлхине вĕрентес меслетлĕх кафедринче ĕçлекенсемХальхи вăхăтра кафедрăра педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕ Артемьева Т.В. доцент, педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕ Брусова Г.Ф. доцент, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ Лебедева Е.А. доцент, Николаева К.И. доцент ĕçлеççĕ. Кафедрăна педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕ Игнатьева В.И. доцент ертсе пырать.
Меслетлĕх кафедринче ĕçлекен преподавательсен ăслăлăх тĕпчевĕсем, пĕтĕмĕшле илсен, чăваш чĕлхине тĕрлĕ вĕрентӳ заведенийĕсенче вĕрентессипе çыхăннă. Преподавательсенчен чылайăшĕ шкул учебникĕсен, вĕрентӳ пособийĕсен, учительсем валли хатĕрленĕ меслетлĕх кĕнекисен авторĕ.
Çавăн пекех кафедрăра ĕçлеççĕ:
Категори:И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ
Кочетков Виктор
Кочетков Виктор — сăвăç, Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ. 1923 çулта Самар облаçĕн Клевлĕ районĕнче çуралнă. 2001 çулта вилнĕ.
Ӗçĕсем
Виктор Кочетков А. Воробьевăн, Юрий Сементерен, А. Алкан тата ытти сăвăçсен чăваш сăввисене вырăсла куçарнă.
Категори:Раççей сăвăçисем
Светофор
Автомобиль светофорĕсем
thumb|Четыре возможные фазы типового светофора
Çуран утакансем валли светофор
thumb|[[Светодиодный светофор для пешеходов с обратным отсчётом времени в Томске]] thumb|Сувениры с изображением «светофорного» человечка
Каçăсем
Категори:Çул-йĕр куçăмĕн йĕркевĕсем Категори:Çул-йĕр çумхуçалăхĕ Категори:Чукун çул сигнализацийĕ Категори:Çуран утакансен каçăвĕ
Шупашкар
мини|145x145пкс|Шупашкар гербĕ (1781) Шупашкар (Şupaşkar, Чебоксары) — Чăваш Республикин тĕп хули. Атăл юханшывĕн сылтăм çыранĕнче вырнаçнă пысăк порт. Атăлçи тăрăхĕнчи чи пысăк тĕн, экономика, политика, ăслăлăх, культура тата спорт центрĕсенчен пĕри.
Шупашкар хули тăрăхĕ йĕркелет. Шупашкар хулин тăрăх Муркаш, Трак, Çĕрпӳ, Сĕнтĕрвăрри районĕсемпе тата Çĕнĕ Шупашкар хулипе чикĕленет.
Тавралăхĕ
thumb|left|Чăваш Ен картти|275x275px
Шупашкар Чулхулапа Хусан хулисем хушшинче, Атăл юхан шывĕн сылтăм çыранĕнче вырнаçнă. Шупашкар виçĕ района пайланать: Калинин районĕ, Ленин районĕ, Мускав районĕ тата Атăл лешьенчи çĕр тытăмĕ.
Чăваш Енĕн тĕп хули
thumb|left|Chuvashia-EXPO центрĕ thumb|left|Шупашкарти православи чиркĕвĕ
1920 çулта Шупашкар Чăваш автономлă облаçĕн тĕп хули пулса тăрать. 1925 çулхи ака уйăхĕн 21 мĕшĕнче Чăваш автономлă облаçе Чăваш АССР çине куçарнă. Шупашкар Чăваш АССР тĕп хули пулса тăнă.
Кунçул
Тĕплĕнренрех Шупашкар историйĕ статьяна вулăр.
Хула пулса кайни
Каховский Василий Филиппович профессор ирттернĕ археологи экспедицийĕ кăтартнă тăрăх, Шупашкар пулса каяс умĕн çак вырăнта хула евĕр хулаш пулнă. Вăл XIII—XIV ĕмĕрсем хушшинче йĕркеленнĕ, унта пăлхар-чăвашсем пурăннă.
Венецири Францискпа Доминика Пицигани 1367-мĕш çулхи пысăк картти çинче тата Каталинскин 1375-мĕш çулхи атласĕн виççĕмĕш картти çинче Шупашкар вырăнĕнче ятсăр хула тăнă. Маларах тунă карттăсем çине таянса 1459-мĕш çулта Фра-Мауро Альфонс V Португали патши валли карттă хатĕрленĕ. Унта Шупашкар вырăнĕнче Вăта-Сăвар хули тăнă. Апла пулсан та хулана 1469 çулта никĕсленĕ тесе палăртаççĕ. Шăпах çак çулта вырăс çулçиравсенчĕ Шупашкар пирки пĕрремĕш хут асăннă. Ҫулçирав тăрăх, хулара ирĕк халăхсене пусмăрлас тесе Хусана каякан Иван Дмитриевич Рун воевода чарăннă. Хаяр Йăван 1555 çулта вырăнти халăхсене алăра тытса тăрас тесе кунта вырăссен çар хӳтлĕхне çĕклеме хушнă. Хулан хӳтлĕхĕ пулнă. Пăлхавçăсем ăна темиçе хут та çунтарса янă, юлашки хут çунса кайнă хыççăн ăна урăх хăпартман.
Историксем хула пулса кайнă çула тепĕр хут пăхса тухма хистеççĕ. Юлашки археологи тĕпчевĕсене кура, Шупашкара XIII ĕмĕртех Сăвар хулинчен куçса килнĕ пăлхарсем йĕркеленĕ.
Иккĕмĕш тапхăр
Вырăс влаçӗ Шупашкарта йывăçран кремль тунă вăхăта иккӗмӗш тапхăр пуçламăшӗ тесе палăртма пулать. Вăл XVII ӗмӗр варричен тăсăлать. Ку та йывăç зодчествин тапхăрӗ шутланать.
1555-мӗш çулта, утă уйăхӗн 23-24-мӗшӗсенче Хусана каякан Хусан тата Свияжск архиепископӗ Гурий Шупашкара чарăнать, Хаяр Йăван хушнипе вырăна сăваплать, пулас кремлӗн чиккисене палăртать, Введенски соборĕ вырăнĕнче йӗтĕн пиртен çĕленĕ чиркӳ лартать. Çав çултах кремле те тунă.
Кремль сăрт çинче ларнă пулнă. Хальхи вăхăтра унта Иванов Константин Васильевич тата Çеçпĕл Мишши урамӗсем вырнаçнă. Кремль ăшне воевода картишӗпе приказ çурчӗ, хысна, тӗрме, аманат картишӗ тата чиркӳсем туса лартнă. Çавăн пекех унта дворянсен, боярсен, тӳре-шарасен, тӗн ӗçченӗсен тата ухăçсен çурчӗсем вырнаçнă пулнă.
Виççӗмӗш тапхăр
Ку тапхăр 1660-мӗш çулсенчен пуçласа XVIII ӗмӗр вӗçне çити тăсăлать. Вăл чул зодчествин аталанăвӗпе палăрса тăрать. Мӗн пур хулана тенӗ пекех çунтарса янă вăйлă пушар хыççăн чултан пысăк собор чиркӗвне, Введенски соборне туса лартнă. Вăл — паянхи кунччен чылай юлнă чул зодчествин пӗрремӗш палăкӗ. Ун хыççăн тата Троицки соборне, сăваплă Николай валли хушса тунă Толг Тур Амăшӗн тата Феодор Стартилатан хапха çийӗнчи чул чиркӗвӗсене лартнă.
Кремль пушарта темиçе хут та çунса кайнă. Вара 1704-мӗш çулта ăна çӗнӗрен тума шут тытнă.
XVIII ӗмӗрте чул çуртсене тăвас ӗç малалла пырать. Чиркӗве çӳрекенсем, ытти хула çыннисем укçа панипе нумай чул чиркӳ ӳссе ларать. Вӗсенчен нумайăшне йăлана кӗнӗ чатăр архитектурине кура тунă. Хăш-пӗр чиркӳсенче классицизм, теприсенче барокко сӗмӗ палăрса тăнă. Чылай чиркӗве фреска çыравӗпе хитрелетнӗ.
Купсасем пӗр тата икӗ хутлă чул çуртсем лартнă. Чул чиркӳсем, çуртсемпе хуралтăсем тунă хыççăн Шупашкар сăнӗ палăрмаллах улшăннă. «Шупашкар маншăн Чулхула ран пур енпе те лайăхрах», — тенӗ Екатерина II хулара пулса курнă хыççăн.
1773-мӗш çулхи пушар хыççăн Хусан кӗпӗрнаттарӗн архитектура служби тата Петӗрпе Мускав çурт тăвас комитечӗ Сенат хушнипе Шупашкар валли ятарлă план хатӗрленӗ. Ăна кура хула виçӗ пая пайланнă пулнă, Чебоксарка айккипе промышленноç çурчӗсене лартма юраман. Планăн пӗр пайӗ кăна пурнăçланнă.
Тăваттăмӗш тапхăр
Тăваттăмӗш тапхăр XIX — XX-мӗш ӗмӗр пуçламăшӗпе тӳр килет.
1829-мӗш çулта ятарлă комисси «çӳлтен çирӗплетнӗ» çӗнӗ план хатӗрленӗ. Унта çуртсем мӗнлерех йышши пулмаллине, урамсен вырнаçăвне тӗплӗн çырса кăтартнă пулнă. Анчах та ку планпа та ытла усă курман. Планра маларах палăртнă кăнтăр кварталӗсене пачах та туман. Хăш-пӗр кварталсене вара «мелсӗр вырăн» пулнăран XX ӗмӗрчченех тума пуçламан.