cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Раççейри граждан вăрçин 3-мĕш тапхăрĕ
Çурçĕрти кĕрешӳ
Генерал-майор В. В. Марушевские вăхăтлăха Архангельскпа Мурманск çарсен ертӳç ĕç вырăнне лартаççĕ. Çар офицерĕсене регистрациленĕ хыççăн икĕ пине яхăн çын пулнине палăртнă. Холмогорта, Шенкурскра тата Онегăра вырăс ирĕк кăмăл текĕрçисем Франци ют çĕр легионĕ ретне тăраççĕ. Çапла вара, 1919 çулхи кăрлач тĕлне шурă çарта 9 пине яхăн штыкпа хĕç пулнă. 1918 çулхи чӳк уйăхĕнче большевиксене хирĕç Çурçĕр облаçĕн ертӳлĕхĕ генерал Миллера  Çурçĕр облаçĕн генерал-губернатор ĕç вырăнне йышăма сĕнет, Марушевские облаçĕн шурă çарĕсен çарпуçĕнче хăварнă. 1919 çулхи кăрлач, 1 Миллер Архангельска пырать, ăна ертӳлĕхĕн ют çĕр ĕçĕсен пуçлăх ĕç вырăнне лартаççĕ, карлач, 15 Çурçĕр облаçĕн генерал-кĕпернеттĕрĕ пулса тăрать. 1919 çулхи çу уйăхĕнчен пуçласа, çав хушăрах, Çурçĕр облаç çарĕсен — Çурçĕр çарĕн — тĕп çарпуçĕ, çĕртмерен — Çурçĕр фрончĕн тĕп çарпуçĕ пулса тăрать. 1919 çулти авăн уйăхĕнче Çурçĕр енĕн Тĕп пуçлăх ĕç вырăнне йышăнать.
Çар йышĕ хăвăрт ӳснĕ, офицер шучĕ сахал пулнă. 1919, çулла, çарти 25 пин çын çине 600 офицер кăна шутланнă. Офицерсем çитменнипе çара тыкăна лекнĕ хĕрлисене илнĕ (вĕсен шучĕ шуррисен çур йыщне çитнĕ). Офицерсене хатĕрлеме британи тата вырăс çар шкулĕсене йĕркеленĕ. Славян-Британи авиаци корпусне, Пăрлă океан флотилине, Шурă тинĕс истребитель дивизионне, юханшыв флотилисене (Çурçĕр-Двина тата Печора) туса хураççĕ. Çаплах «Адмирал Колчак» тата «Адмирал Непенин» бронепуйăссене тăваççĕ. Çапах та Çурçĕр облаçĕнче пуçтарнă çар çапăçури çирĕплĕхĕ начар пулнă. Çапăçакансем тарни те, пуçлăхсене итлеменни те, тамăрсен офицерĕсемпе салтакĕсене вĕлерни те пулкаланă. Нумай çын çартан тарма тытăнать, пăлхавсем çĕкленеççĕ : «З пин пехота салтакĕсем (5-мĕш Çурçĕр стрелок полкĕнчи) тата 1 пин урăх тĕслĕ çар çыннисем тăватă 75-мм кĕпçепе большевиксем енне куçаççĕ». Миллер британи çар контингенчĕ пулăшасса шаннă, вĕсем ун чух Хĕрлĕ çар пайĕсемпе вăрçнă. Раççейĕн çурçĕрти тамăр çарсен çарпуçĕ Çурçĕр облаç çарĕсем шанчăкран тухнă пирки хăйĕн докладĕнче пĕлтерет:"Вырăс çарĕсенчи лару-тăру питĕ хавшак, вырăс наци çарне вăйлатас ĕç ăнăçлă пулас çук. Çавăнпа та, британи вăйĕсен йышне ӳстерес шухăш çук пулсан, пирĕн кунтан халех васкасах тухса каймалла".
1919 çул вĕçĕнче Аслă Британи Раççейри большевиксене хирĕç ертӳлĕхсене пулăшу пама пăрахать, авăнра тамăрсем Архангельска хăвараççĕ. У. Э. Айронсайд (Тамăр çарсен тĕп çарпуçĕ) Миллера Çурçĕр çарне эвакуацилеме сĕнет. Миллер килĕшмест, «…вăрçă лару-тăруне пула… Архангельск районне юлашкичченех тытса тăма шутлать…».
Акăлчансем тухса кайсан Миллер большевиксене хирĕç кĕрешме пăрахмасть. Çара хăват кӳме 1919 çулхи çурла, 25 Çурçĕр облаçĕн Вăхăтлă Ертӳлĕхĕ тепĕр мобилизаци ирттернĕ, 1920 ç. нарăс тĕлне Çурçĕр облаçĕнче хĕсметре 1492 офицер, 39 822 ретри тата 13 456 ретри мар кĕçĕн чин — пурĕпе шутласан 54,7 пин çын тăнă, 161 кĕпçе тата 1,6 пин пулемёт пулнă, халăх полкĕсенче — тепĕр 10 пин çын хутшăннă. 1919 çулхи кĕркунне шуррисен Çурçĕр çарĕ Çурçĕр фронт тата Коми енче тапăну пуçлать. Кĕске вăхăтрах шуррисем анлă çĕре ярса илеççĕ. Колчак тухăçалла чаксан çĕпĕр çарĕсене Миллер çарпуçне параççĕ. 1919 раштавра штабс-ротмистр Червинский хĕрлисем çине Нарыкары яле патĕнче тапăнать. Раштавăн 29-мĕшĕнче телеграфпа 10-мĕш Печора полкĕн штабĕ вырнаçнă Ижмăна тата Архангельска вăл çапла пĕлтерет:"«Раштавăн 21-мĕшĕнче березов гарнизонĕн разведки утлă пулемет чаçĕсен пулашăвĕпе Березовран 288 çухрăмри Нарыкары ялне çитет. Ялта большевиксемпе çапăçу хĕрсе каять, хĕрлисене ялран тапса кăлараççĕ … хĕрлисем туртса илнĕ япалисене хуçисене тавăрса панă. Эпир те, çĕпĕрсем те çапăçава кĕресшĕн çунаççĕ»." 150px|thumb|right| Генерал Миллерĕн Çурçĕр çарĕпе халăхĕ Норвегие [[эвакуацине кайни.]] 150px|thumb|right|«Козьма Минин» пăр касакан Шурă тинĕс кӳлмекĕнче. 1920 ç.
Раштавра хĕрлисем хирĕçтапăну пуçлаççĕ те 1920 çулхи нарăс, 24-25 Çурçĕр çарĕн чылайăшĕ хĕçпăшал пăрахать. 1920 çулхи нарăс, 19 Миллер эмиграцие тухать. Генерал Миллерпа пĕрле Раççее 800 ытла çар çынĕпе таракан граждан çынĕ, «Козьма Минин» пăр çĕмĕрекен пăрахут, пăр çĕмĕрекен «Канада», «Ярославна» яхта çинче ют çĕре тухса каять. Пăрлă уйсем витĕр, Хĕрлĕ флочĕн артиллериллĕ карапĕсем хăваланă пулин те, шурă моряксен текĕрчи Норвегие нарăс, 26 çитет. Комири юлашки çапăçусем 1920 çулхи пуш уйăхĕн 6-9-мĕшĕсенче пулса иртнĕ. Шуррисен текĕрчи Усть-Щугорти Печера Троици патĕнчен чакса каять. Урал патĕнчен çитнĕ хĕрлисен пайĕсем пушăн 9-мĕшĕнче Шульгин капитанăн офицер ушкăнĕ тытса тăнă Усть-Щугора хупăрласа хураççĕ. Гарнизон хĕçпăшала хурать. Офицерсене конвойпа Чердыне ăсатаççĕ. Çул çинче офицерсене конвоирсем персе пăрахаççĕ. Çурçĕр çарĕ лайăх хĕçпăшалланнă, халăх ăна кăмăлланă пулсан та, Раççейĕн çурçĕрĕнчи шурă çар хĕрлисен чышшисем хыççăн саланса каять. Вăрçă ĕçне пĕлекен офицер сахал пулнипе, малтан Хĕрлĕ Çарта пулнă, вăхăтлă ертӳлĕхшĕн çурçĕр облаçĕнче çапăçма кăмăлламан салтакĕ йышлă пулни пе çак çарăн кĕрешĕвĕ ăнăçсăр пулать.
Таганрог
right|thumb|100px|Герб (1811)
Таганро́г — Ростов облаçĕн хули, Азов тинĕсĕн Таганрог кӳлмекĕнчи порчĕ, Ростов-Тан-çинчи хуларан 70 çм. Халăх йышĕ — 260 692 çын (2008), хулаан агломерацийĕ 300 пин ытла çын.
Климачĕ
...
Экономика
Таганрог — Раççей Кăнтăрĕн кирлĕ промăçлă тĕпĕ.
Этеплĕх, паллă вырăнсем
Театрсем, кинотеатрсем:
Хаусдорф уçлăхĕ
Математикăн пĕтĕмĕшлĕ топологинче хаусдорф уçлăхĕсем тесе уйрăлтарулăх аксиомине пăхăнакан топологиллĕ уçлăхсене палăртаççĕ.
Пĕтĕмĕшлĕ топологи уйрăмне никĕслен Ф. Хаусдорф ятне панă.
Палăрту
right|200px
Категори:Пĕтĕмĕшлĕ топологи
Пыхтол-Еган
Пыхтол-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вонтэр-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Владимирова Ольга Геннадиевна
thumb|250px|Владимирова Ольга, филолог. Ольга Геннадиевна Владимирова (1979 утăн 20-мĕшĕ, Тип Тимеш, Елчĕк районĕ, ЧАССР çур.) — чăваш чĕлхеçи, филологи ăслăхĕн кандидачĕ, ЧПУ доценчĕ.
Пыхтол-Еган
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Владимирова Ольга Геннадиевна
Пурнăçĕ
2000 çулта вăл Чăваш патшалăх И. Н. Ульянов ячĕллĕ университечĕн чăваш филологипе культурин факультетĕнчен вĕренсе тухнă. 2004 çулта Ольга Геннадиевна «Становление и развитие чувашского силлабо-тонического стиха» темăпа кандидат диссертацине ăнăçлă хӳтĕленĕ.
Горевка (Ичма юппи)
Горевка — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Ичма юханшывăн сылтăм çыранĕпе 9 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Владимирова Ольга Геннадиевна
Каçăсем
Категори:1979 çулта çуралнисем Категори:Утăн 20-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чăваш чĕлхеçисем Категори:И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ вĕрентӳçисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Горевка (Ичма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Сарва
Сарва — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 280 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452446, ОКАТО кочĕ — 80245850001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Красный Октябрь (Чышма районĕ)
Красный Октябрь  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 14 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452157, ОКАТО кочĕ — 80257820004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Полином
Математикăра  улшăнакан пĕртен-пĕр каплă  полиномсене (е нумайпайташлăхсене)  çапла палăртаççĕ: кунта c_i —  çирĕплетнĕ коэффициентсем, x — улшăнакан кап.
Полиномсем элементарлă функцисен паллă класĕ шутне кĕреççĕ.
«Классикăллă алгебрăн» тĕп ĕçĕ — полиномла танлăхсене тĕпчесси.
Полиномсене тĕпченипе математикăра чылай куçăмлă улшăнусене çуралнă: нуль хисепе, минуслă хисепсене, кайран тата тытăмлă хисепсене шута кĕртни; çаплах математикăн уйрăмĕ — ушкăнсен теорийĕ тата анализра ятарлă функцисен класĕ пулса кайнă.
...
Нумайташсем çаплах алгебрăллă геометрире паллă вырăн йышăнаççĕ. Алгебрăллă геометри нумайлăхĕсемпе ĕçлет, вĕсене (нумайташ) нумайташ системисен шутлавĕсем тесе палăртаççĕ.
Нумайташсене хутланă чух коэффициентсене урăхлатаканăн уйрăмлă пахалăхĕсене пула алгебрăллă геометри, алгебрăра, йăлмăк теоринче тата математикăн урăх пайĕсенче кодăлас ĕçре, е тĕрлĕ объектсен пахалăхĕсене нумайташсемпе кăтартнă чух усă кураççĕ. ....
Анлă (пĕтĕмĕшле) палăртав
n пысăкăшлă полином — вĕçĕмлĕ хормăллă тĕсĕллĕ сумлăх пулать ăçта есть набор из тулли çуклă мар хисепсен пуххи пулать (мультииндекс ятлă), c_I — I мультииндекса пăхăнакан хисеп (ăна «полином коэффициенчĕ» теççĕ).
Тĕслĕхрен, пĕр улшăнакан пысăкăшлă полином вĕçĕмлĕ формаллă сумлăх пулать.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Полиномсем
1864
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăн Этмен (пĕлтерĕшĕсем)
Мăн Этмен:
Ексей
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Яштайкин Илья Николаевич
Илья Николаевич Яштайкин (1882-1966) — фиологи ăслăхĕсен кандидачĕ, Чăваш АССР тава тивĕçлĕ вĕрентӳçи (1944), Чăваш Енĕн пĕрремĕш çутĕç министăрĕ, облĕçтăвкомĕн çутĕç пайĕн пуçлăхĕ.
Кун-çулĕ
1882 çулта Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕ Шĕмшеш ялĕнче çуралса ӳснĕ.
1912 çулта Варшава университетĕнчен вĕренсе магистр пулса тухнă. Тепĕр çултан (1913) унта аслă педагогика курсĕсене пĕтернĕ.
1913-14 çулсенче Аçтăрханри реал училищинче, 1914-18 çулсенче Ленкоранри арçын гимназинче вĕрентнĕ.
1918-20 çулсенче Хĕрлĕ Чутайри вĕрентӳçĕсен семинаринче директор пулса ĕçленĕ.
1920-22 çулсенче Чăваш Автономи Облаçĕн Халăх çӳтĕçĕн ертӳçи. 1922-24 çулсенче Чĕмпĕрти чăваш педагогика институчĕн ректорĕ тата çумĕнчи ялхуçалăх техникумĕн ертӳçи.
Сферăллă тригонометри
200px|right Сферăллă тригонометри – виç кĕтеслĕхсен кĕтесĕсемпе енĕсем калăпăшĕпе епле çыхăнса тăнине, çаплах тригонометри функцисен сферăллă виç кĕтеслĕхсен алгебрăллă танлăхĕсене тĕпчекен тригонометри уйрăмĕ.
Яштайкин Илья Николаевич
Кун-çулĕ
1924 çулта Чăваш Автономи облаçĕн Рабочи-хресчен инспекцине ертсе пынă. 1925-26 çулсенче РКИ халкомĕн çумĕ.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1882 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чӳкĕн 29-мĕшĕнче вилнисем Категори:1966 çулта вилнисем Категори:Варшава университетĕнче вĕренсе тухнисем
Герасименко Иван Саввич
Герасименко Иван Саввич Герасименко Іван Савович — (1913-29.01.1942), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 21. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Волхов фрончĕн 52-мĕш çарĕн 225-мĕш перевçĕсен дивизин 299-мĕш перевçĕсен полкĕн отделени командирĕ, сержант.
Сферăллă тригонометри
Тĕрлĕ тесĕллĕ геодезиллĕ тата астрономиллĕ хушу ĕçĕсенче усă кураççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тригонометри Категори:Сферăллă геометри
151
Вилнĕ
Категори:Çулсем
150er
Науйокс Альфред
Альфред Гельмут Науйокс (Alfred Naujocks,, Киль — , Гамбург; суя ятсем Hans Müller, Alfred Bonsen, Rudolf Möbert), СС штурмбаннфюрерĕ, Виççĕмĕш райх разведкин офицерĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Науйокс пирки хыпар сахал. Вăл сварщик, механик пулса ĕçлени, пĕр хушă Кёльн университетĕнче вĕренни паллă. 1931 çулта Р. Гейдрихпа паллашать, унăн сĕмĕпе национал-социализм шухăшĕпе кăсăкланать те СС кĕрет (1931). 1934 çултанпа СД хĕсметĕнче. 1939 çулта Тулаш СД (СД-Аусланд — Политика разведки) VI Ф ушкăнне (техника ыйтăвĕсем) ертсе пырать; суя документсене, валютăна хатĕрлет. Германин Польша çине тапăнма сăлтав пулма поляксен хĕçпăшаллă вăйĕсем Глейвицри (Гляйвицри) нимĕç радиостанцине тапăннине иммитацилекен (Глейвица инциденчĕ) СД тата абверăн пĕрлехи «Консервăсем» операцине хутшăннă ушкăнне ертсе пынă. Çапла, Науйокс историе «Иккĕмĕш Тĕнче вăрçине пуçаракан çын» ятпа кĕрсе юлать.
1939 çулхи ч ӳкĕн 8-мĕшĕнче СС ушканĕ британ разведкин икĕ ĕçтешне герман-нидерланд чиккинче ярса тытнă опреацине ертсе пынă (Венло инциденчĕ). Нидерландсемпе Бельгине оккупациленĕ чухне СС диверси тĕкерчĕне ертсе пынă. «Бернгард» операцине — суя фунт стерлингсене питĕ нумай пичетлесе Аслă Британие кĕртсе ярса Пĕрлешӳллĕ Патшалăхăн укçа-тенкĕ системине пăсас ĕçе хатĕрленĕ. 1941 çулхи кăрлач уйăхĕнче Ваффен-СС куçать, совет-герман фронтĕнче çапăçать, суранланать. Кайран Германи туртса илнĕ Данипе Бельги çĕрĕсенче хĕсметре тăнă.
1944 çулхи юпан 19-мĕшĕнче американсем патне тарнă. Нӳрнберг процесĕнче куракан пулса Глейвицри ĕç-пуçсене Гейдрихпа Мюллер ертсе пынине çирĕплетнĕ.
1946 çулта вăрçă тыткăнĕсен лагерĕнчен тухса тарнă. Вăл СС пайташĕсемпе пĕрле нацистсене Латин Америкине куçма пулăшакан ODESSA-на йĕркелекенĕ. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи хыççăн Гамбургра ĕçпе хăтланнă. Мемуарсене («Кам вăрçăна пуçланă») çырса кăларнă. 1960 çулхи акан 4-мĕшĕнче вилнĕ, анчах та хăшпĕр çăлкуçсенче 1966 е 1968 çулсене асăнаççĕ.
Асăрхавсем
Категори:НСДАП пайташĕсем Категори:Германи разведчикĕсем
Римри кану кунĕсем
«Ри́м кану кунĕсем» — сăнарлă сăмах çаврăнăш, урăх çынсем асапланнине сăнаса канăç кӳмелле вăхăта ирттернине пĕлтерет. Авалхи Римра «каникулсенче» (кану кунĕсенче) халăх валли гладиатор çапăçăвĕсене ирттернĕ.
Çавăн пекех «Рим кану кунĕсем» статьяна пăхăр.
1865
Вилнĕ
Категори:Çулсем
СССР синематографĕ
Совет синематографĕ — СССР киноӳнерлĕхĕпе киноиндустрийĕ.
Совет синематографĕн кун- çулĕ
right|thumb|«Груня Корнакова» — пĕрремĕш тĕслĕ, [[1936 çулта «Союздетфильмĕнче» (халĕ «Студия им. Горького»), революциченхи Раççейри пысăк фарфор заводĕн хĕрарăм-ĕçтешсем пăлханăвĕ пирки ӳнерленĕ совет кинофильмĕ]].
Совет синематографĕн кун-çулĕ 1919 тапранать.
СССР синематографĕy кинопорталĕсем
Категори:СССР синематографĕ Категори:Раççей синематографĕ
Юлашки универсаллă пĕрлĕхлĕ несĕл
Юлашки универсаллă пĕрлĕхлĕ несĕл (last universal common ancestor, кĕскен: LUCA, е, LUA) — халь Çĕр çинче пурнакан мĕнпур организмсемшĕн пĕрлĕхлĕ несĕлĕ шутланакан пурăнавçăсен популяцийĕ, хуть те мĕнле чĕрчунăн е усентăранăн йăх туратти çавăн патне «пырса тăрăнать». Çапла вара, LUCA Çĕр çинчи пурнăçăн пĕрлĕхлĕ несĕлĕ пулса тăрать. Анчах та çакна Çĕр çинчи чи малтанхи чĕрĕ организмпа пăтраштармалла мар.
Каçăсем
Категори:Генетикăлла генеалоги Категори:Пурнăç пуçланни Категори:Эволюцилле биологи Категори:Эволюци Категори:Этем несĕлĕсем Категори:Архей
Иваново облаçĕн Гаврилово-Посад районĕ
100px thumb|100px
300px|left
Гаврилово-Посад районĕ' — Иваново облаçĕн кăнтăр-хĕвеланăç пайĕнче вырнаçнă район. Администраци пуçлăхĕ - Астафьев Евгений Геннадьевич. Район лаптăкĕ -960 çх2. Халăх йышĕ -17 523 çын
Административла пайлану
2005-мĕш çулхи административлă реформа хыççăн районта 6 пурăну тăрăхĕ туса хунă, вĕсенчен икĕ хула, тватă ял тăрăхĕ:
Çĕнĕ Акбуляк
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Уйрăласлăх аксиомисем
Уйраласлăх аксиомисем — топологилле уçлăхсем çине тиенекен хушма малсăлтавсен наборĕсем, — çапла вара çакă топологилле уçлăхсен палăрăмĕсемпе метрикăлла уçлăха çывăх чикĕленнĕ класĕсене тĕпчеме май парать.
Уйрăласлăх аксиомисем пурнăçланаççĕ пулсан, математикăлла ĕнентерĕвĕн техникинчи пайланаслăх принципĕ текеннине усă курма май пур.
Старобедеево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Йăранар
Йăранар, — Чăваш Енри Элĕк районĕнчи Тени ял тăрăхĕн ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пиллĕк урамлă (Совет, Туçи, Вăрман, Сад, Кӳлĕ) пысăк ял, 395 çын (2006) пурăнать.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Елевка
Елевка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Шурă Холуница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Гыркуль
Гыркуль — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 419 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 57 км.
Малти Чăрăшкасси (пĕлтерĕшĕсем)
Малти Чăрăшкас:
Гыркуль
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Елевка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Гыркуль
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Елевка
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1866
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Автономлă Крым Республики
Автоно́млă Крым Респу́блики (АКР, Кры́м; Автономна Республіка Крим, АРК, Крим, Автономная Республика Крым, АРК, Крым, Qırım Muhtar Cumhuriyeti, QMC, Qırım) — Украина шутĕнчи автономлă республика.
Тавралăхĕ
thumb|300px|Спутниклă фото ([[NASA)]]
Халăх йышĕ, тĕн тытни
Вырăссен, украинсен, грексен тата пăлхарсен чылайăшĕ православи тĕнĕпе пурăнать, крым тутарĕсем — суннитлă ислам тĕнне тытаççĕ, çаплах иудейсем, протестантсем, католиксем пур.
Хуçăлăх кăтартăвĕсем
Материалсене Украина статистика комитетĕнчен илнĕ.
Асăрхавсем
Категори:Крым
152
Вилнĕ
Категори:Çулсем
150er
1867
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дурасово (Чышма районĕ)
Дурасово — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 398 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452141, ОКАТО кочĕ — 80257825001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Мăн Этмен (Хĕрлĕ Чутай районĕ)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Мăн Этмен (пĕлтерĕшĕсем) статьяра вулăр.
Мăн Этмен — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.Мăн Этмен ял тăрăхĕн тĕп ялĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Герасименко Михаил Корнеевич
Герасименко Михаил Корнеевич — (03.07.1922-03.08.1976), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 6-мĕш çарĕн 60-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 178-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн перевçи, гварди аслă сержанчĕ.
Пьюкин-Еган
Пьюкин-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Комсес-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Çутçанталăкри суйлану
Юрилле мар суйлану, çавăн пекех çутçанталăкри суйлану — эволюцин (биологилле эволюцин) тĕп факторĕ.
Каçăсем
Категори:Эволюцилле биологи Категори:Эволюци факторĕсем Категори:Эволюци
1869
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тиххăнушкăнь
Тиххăнушкăнь — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Хĕрлĕ Чутай районĕнчи пурăнан вырăнсем
Туюшево
Туюшево — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 126 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452369, ОКАТО кочĕ — 80234872004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Ларионов Григорий Федотович
Ларионов Григорий Федотович (1905-1968), - Совет Союзĕн Паттăрĕ. Хĕрлĕ Ялавлă Балтика флочĕн 9 штурмлакан авиаци дивизин 7-мĕш гварди штурмлакан полкĕн штурманĕ,гварди подполковникĕ.
Вăл Тутарстанăн Тутарстанăн Элмет районĕ Гулькино ялĕнче çуралнă. Чăваш. КПСС ретне 1930-мĕш çулта кĕнĕ.
Кун-çулĕ
1968 çулхи нарăсăн 29-мĕшĕнче Кишинев хулинче  вилнĕ.
Чысĕсем
Тăван ялĕнчи шкула ун ятне панă.
Каçăсем
.
Категори:1905 çулта çуралнисем Категори:1968 çулта вилнисем Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Чăваш Енри Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Чăваш Чураппанĕ
Чăваш Чураппанĕ, — Тутарстанăн Теччĕ районĕн ялĕ.
Тавралăхĕ
Чăваш Чураппанĕ Теччĕрен 45 çухрăмра вырнаçнă. Яла газ та, шыв та кĕнĕ. Шкул, вулавăш, медицина пункчĕ, лавкка пур. Аслă вăрçăра пуç хунă ентешĕсене асăнса пĕчĕк палăк ларать.
Кун-çулĕ
Ĕлĕк Чураппан ялĕ хальхи вырăнта пулман. Вăл лапра, Вырăс кӳлли леш енче, Ахтапан ялĕ çумĕнче вырнаçнă. Ахтапан пасарне каякан çул Чураппан ялĕ витĕр иртсе кайнă. Иртен-çӳренсем кунта пурăнакан халăха тарăхтарса çитернĕ: çуса хунă кĕпе-йĕме вăрланă, килĕ-çурчĕсене çаратнă тата ытти те. Çак мăшкăла тӳсеймесĕр чăвашсем çултан аяккарах сăрт çине килсе вырнаçаççĕ. Çакăн пек легенда каласа пачĕç пире вырăнтисем. Н.И.Ашмарин словарĕнче «чураппан» сăмаха çапла ăнлантарнă: «Чураппан – тĕне кĕмен чăваш ячĕ. Тăмпай ывăлĕ. Вăл çак яла пуçласа яракан шутланать».
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем
Гиперсфера
Гиперсфера — нормалĕсем пĕр пăнчăра — гиперсферăн тĕпĕнче каçса каякан n - виçеллĕ уçлăхри (n-1) - виçеллĕ нумайтĕрлĕх.
n-виçеллĕ уçлăхалла пĕтĕмлетӳ
thumb|Проекция трёхмерной проекции аппроксимации гиперсферы четырехмерного пространства
Гиперсферăллă координатсем
,
Çакăнтан курăнать — гиперсферăллă координатсене çапла çырма пулать:
\dots
Каçăсем
Категори:Çийсем
153
Пулăмсем
Китай:
Вилнĕ
Категори:Çулсем
150er
Индигирка (юханшыв)
Индиги́рка (Индигир) — Якутири юханшыв.
Географи
Юханшыв тăршшĕ 1 726 çх. Халхан хребечĕн çурçĕр тăвайкинче икĕ пуçпа:Хастах тата Тарын-Юрях пуçланать. Хĕвелтухăç Çĕпĕр тинĕсне юхса кĕрет. Нумай çул шăннă ту породисем витĕр юхать.
Юпписем
Çӳлти йухăмĕнчи тĕп юпписем: сылтăмра - Нера сулахайра -  Куйдусун, Кюэнте, Эльги. Аялти юхăмĕнчи юпписем: сылтăмра — Мома, Бадяриха, сулахайра — Селеннях, Уяндина, Аллаиха, Бёрёлёх.
Каçăсем
Категори:Якути юханшывĕсем
Малти Чăрăшкасси (Куславка районĕ)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Малти Чăрăшкасси (пĕлтерĕшĕсем) статьяра вулăр.
Малти Чăрăшкасси, — Чăваш Республикин Куславка районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Старобирючево
Старобирючево — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 215 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452447, ОКАТО кочĕ — 80245852002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Емоснерка
Емоснерка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Тужа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Даровица (Лала юппи)
Даровица — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. 81 юханшывăн сылтăм çыранĕпе км вăрринчен Лала юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Еткерлевлĕх
Еткерлевлĕх — организм хăйĕн паллисене çитес ăрусене парас пултарулăх.
Каçăсем
Категори:Еткерлевлĕх Категори:Еткер
1870
Вилнĕ
Категори:Çулсем
154
Вилнĕ
150er
Хепбёрн Одри
Одри Хе́пбёрн (Audrey Hepburn), çуралнă чухне Одри Кэтлин Растон (Audrey Kathleen Ruston; çу, 4 1929 — кăрлач, 20 1993) — американ актриси тата фотомоделĕ. «Оскар» парнине«Рим кану кунĕсем» фильмри хĕрарăм паха ролĕшĕн 1953 çулта тивĕçнĕ, çаплах тăватă хутчен (1954, 1959, 1961 тата 1967) çулсенче çак парнене тивĕçме ăмăртăва кĕртнĕ.
Ачалăхĕпе яшлăхĕ
Одри Кэтлин Растон 1929 çулхи çу, 4 Брӳсселре çуралнă. Вăл Джон Виктор Растонпа (John Victor Ruston) Элла Ван Хеемстра (Ella van Heemstra) баронессăн, голланд аристократ çемьинче пĕртен-пĕр ача пулнă. Ăратра франци дворянĕсем тата англи монархĕсем (сăмахран, Эдуард III патша ). Джон Растона Хепбёрн биграфĕсем анкăл-ирланд банкирĕ теççĕ, анчах та вăл ирланд та, банкир та пулман. Каярах вăл Хепбёрн (Hepburn) ятне хăйĕн хушамачĕ çумне хушать: Хепбёрн-Растон. Одрин çурма тăван пиччĕш: Александр тата Ян Ван Уффорд — вĕсен ашшĕ голланд аристокрачĕ Хендрик ван Уффорд.
Хепбёрн Англири, Нидерландсенчи харпăр шкулсенче вĕреннĕ. Унăн амăшĕ çирĕп кăмăллă, ашшĕ çемçе кăмăллă пулнă, çавăнпа хĕрача ашшĕпе ытларах калаçнă. Одри пĕчĕк чухнех вăл çемьене хăварать. Нумай çул иртсен Хĕрлĕ Хĕрес урлă Одри ашшĕне Дублинра шыраса тупать, пулăшса тăрать.
Холливуд çăлтăрĕ
thumb|thumb|250px|Одри Хепбёрн «Сабрина» фильмра (1954)
Димитровград (Раççей)
Димитровград (Мелеккес) — Чĕмпĕр облаçĕнче вырнаçнă хула, Мелекес районĕн администрацийĕ вырнаçнă вырăн. Хула Куйбышев усравне Мăн Çарăмсан юханшывĕ юхса кĕнĕ çĕртре ларать. Чĕмпĕртен 100 çухрăмра, Самартан 130 çухрăмра вырнаçнă.
Хепбёрн Одри
ЮНИСЕФпа пĕрле ĕçлени
Кинора юлашки хут тăрăшна хыççăн Хепбёрна ЮНИСЕФ ятарлă элчи ĕçне хушаççĕ. ,
Димитровград (Раççей)
Хула ятне Димитров Георгий болгар революционерĕ ячĕпе панă. 1972 çулхи çĕртме уйăхĕн 15-ччен хула Мелекесс ятлă пулнă.
Хепбёрн Одри
Чир тата вилĕм
Сомалире пулнă чухне унăн хырăм таврашĕнче чăтайми ыратма тытăнать. Одри никама та макăрса кăтартмасть, çӳрев программине ăнăçлах вĕçлет. Тухтăр патне Африкăран таврăнсан кăна çитет. Тухтăр унăнне рак палăртать. Одри Хепбёрн 1993 çулхи кăрлач, 20 Лозаннăран инçех мар, швейцар пĕчĕк Толошеназ паççулкинче, куçне ĕмĕрлĕхех хупать.
Димитровград (Раççей)
Этимологи
Мелӗк ятлă чăваш лартнă ял (происходит от араб. Малик mālik «царь») теперь самах кассы (диалект «кесси») — 'деревня, выселок, участок'.
Хепбёрн Одри
Фильмографи
thumb|200px|[[Лос-Анжелесри Холливуд бульварĕнчи Одри Хепбёрн çалтăрĕ.]]
Димитровград (Раççей)
Истори
Хулана никĕсленĕ çул шучĕнче 1698 çул шутланать. Ку вăхаталла хула вырăнĕнче пĕрремĕш пурăнакан вырăн йĕркеленнĕ пулнă. Вăл пурăнакан вырăн шучĕнче XVII ĕмĕр вĕçĕнче никĕсленнĕ чăвашсен Чăваш Мелекесс ялĕ шутланать. Вăл ял XX ĕмĕрмĕш 20-мĕш çулĕсенче хула шутне кĕрсе çухалнă.
Хепбёрн Одри
Каçăсем
Категори:Марккă çинчи çынсем Категори:Рак чирĕпе вилнисем Категори:«Оскар» парне лауреачĕсем Категори:BAFTA парне лауреачĕсем Категори:«Ылтăн глобус» парне лауреачĕсем Категори:«Тони» парне лауреачĕсем Категори:Президент Ирĕклĕх медалĕпе чысланисем Категори:XX ĕмĕр артисчĕсем
Димитровград (Раççей)
Истори
1926 çулта Мелекесса хула шайне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн хулисем
1871
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Герасименко Прокопий Михайлович
Герасименко Прокопий Михайлович Герасименко Прокіп Михайлович — (20.04.1914(7)-22.06.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 43-мĕш çарĕн 47-мĕш çар штраф ротин командирĕ, капитан.
Топологиллĕ уçлăх
Топологиллĕ уçлăх — математика уйрăмĕ топологи тĕпчевĕсен тĕп объекчĕ.
Топологи уçлăхĕсен ăнланăвне геометри кĕлеткипе метрика уçлăхĕн ăнланăвĕсен пĕтĕмлетĕвĕ тесе тĕпчеççĕ, кун чухне татти-сыпписĕр функцисен деформацисенче çухалман пахалăхĕсене çеç пăхаççĕ.
Топологи уçлăхĕсем математикăн пур уйрăмĕсенче те пур.
Палăртни
X нумайлăх илĕпĕр. \mathcal{T} нумайлăх айĕсен системине X çинчи топологи пулать, çакăн чухне вăл аялта кăтартнă кирлĕ майсене тивĕçтермелле:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Топологи Категори:Топологиллĕ уçлăх
Манăн хӳхĕм хĕрарăм (фильм)
«Манăн хӳхĕм хĕрарăм» (My Fair Lady; АПШ, 1964) — Фредерик Лоу мусăк камичĕпе, Бернард Шоу пьесипе Джордж Кьюкор кинорежиссёр лартнă камит.
Сюжет
Паллă профессор Генри Хиггинс хăйĕн тусĕпе хута пĕлмен, урамра чечек сутакан Элизăна тĕрĕс калаçма тата салунри манерăсене хăнăхтарса чăн хĕрарăм евĕр кăтартăп тесе тавлашаççĕ.
Юмахри пекех Золушка (?) чылай хĕнпе тертленсе елик пулса тăрать, çирĕп кăмăллă хусах юратупа пуç ăс-тăнне çухатать.
Ремейксем
2010 çулта Джо Райт режиссерăн ремейкĕ, Кира Найтли тĕп рольте.
Каçăсем
Категори:Фильм-мюзиклсем Категори:АПШ фильмĕсем
Альбей
Альбей — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 211 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452141, ОКАТО кочĕ — 80257825002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Аварсем
Аварсем, — Дагестанра пурăнакан йышлă халăх.Тăван ячĕ - МагIарулал.
Истори
562 çулта аварсем Пуян ертсе пынипе антсене çапса çĕмĕрнĕ те Танай урлă каçнă. Аварсем çав вырăнтан çурçĕрелле тапăнса кĕнĕ, дулебсем пурăннă вырăна йышăннă. Çапла вара, Иоанн Эфесский çырнă май, аварсем пăхăнтарнă халăх-йăхсем шучĕпе вăйланса пынă. 565 çулта Юстин II аварсене парне пама пăрахнă, вăл Висанти тĕрекленнĕ тесе шутланă ĕнтĕ, малашне аварсен вăйĕ варвăрсемпе вăрçма кирлĕ пулмасть тесе шутланă. Çав çултах аварсем Тюринги çине тапăнса кĕреççĕ, франксемпе ăнăçлă кĕрешсе вăрçаççĕ, вĕсен патшине Сигеберта II тыткăна илеççĕ. 567 çулта аварсем лангобардсемпе тамăрлă пулса Висанти пулăшнăгепидсене çĕмĕрсе тăкаççĕ, Тисă шывĕн улăхне йышăнса илеççĕ. Тепĕр çултан, лангобардсем Италине тухса кайсан, аварсем, хăйсен ханĕ ертсе пынипе Панони çĕрĕн хуçисем пулса тăраççĕ, кунтан вĕсем висанти çĕрĕсене тапăнма тытăнаççĕ. 568 çулта Пуян хан Висантирен дани ыйтать, памасан çĕрсене тустарса пĕтерессине пĕлтерет — хăйсен малтанхи тамăрĕсемпе кăтрикурсемпе хăратать: «Эп сирĕн çине çакăн пек çынсене яратăп Рим çине, вĕсем пур те вилсен те маншăн нимех те туйăмлă пулмасть». Вăтам Танайçире тĕрĕкленсен, талантлă маттур Пуян çулпуçĕ ертсе пынипе аварсем кунта «хрингă» йĕркиллĕ хӳтлĕх çурчĕсене туса лартаççĕ. Вĕсем йĕри-тавраллă хӳтлевлĕ çаврашкаллă пулнă. Пĕр шутлав тĕлĕрĕпе, тĕп «хрингĕ» — ханăн тĕп кил-çурчĕ — хальхи Тимишоара хули вырăнĕнче ларнă. Аварсем Висанти империне лăпкăлăх хучĕпе килĕшме сĕннĕ. Çак килĕшӳпе, аварсем висантине пăхăнса тăракан çĕрсенчен парăм пуçтарнă, уншăн вĕсем империн çурçĕр-анăç чиккисене славянсенчен сыхласа тăнă. 587 çулта çу уйăхĕсенче, Импери кесарĕ Тивери ыйтнипе, аварсен хаканĕ Пуян хăйĕн тĕкĕһçисемпе империн Иоанн çарпуçĕпе пĕрле Иллирикире Сава шыв урлă каçнă. Менандр çырнă тăрăх Пуян хан 60 пин хӳтĕленчĕксем тăхăннă утланçăсемпе славянсен тĕкĕрĕсене çапса çĕмĕрнĕ. Çав вăхăтра славянсен пысăк вăйĕсем Греци çĕрĕнче харçăра пулнă. Пуян сăмахĕсемпе ".. много мириад пленников из ромейской земли, у словен бывших в рабстве, снова вернул ромеям .." çапла ĕçсем тухнă. Пуян словенсемпе вăрçă ĕçĕсене Тивери палартнă лăпкăлăх килĕшĕвĕпе вĕçленĕ, словенсенчен кашни çул тупăç пуçтарма тивĕçе çирĕплетсе хунă. Аварсем анăçра Тӳринкĕ тата Итали çĕрĕсем, кăнтăрта — Константинопăль патнех çитнĕ, Иллирипе Далмацине пăхăнтарнă. Чи хăватлă тапхăрĕнче Хаканлăхĕн чиккисем Эльбăран Альпăна çити, Хура тинĕсрен Адриатикăна çити саралса выртнă. Хаканлăх тăмарĕсемпе вассалĕсен вăйĕсемпе усă курса, аварсем хăйсен сĕмне Танпа Балтика таврашĕнче пурлăх-тупăçа вăрçăсемпе  дани çеç мар, таможньă пуçтарăвĕсемпе те тултарать.
Авар чĕлхи
Нахско-дагестан çемьене авар-анди ушкăна кĕреть.Авар чĕлхи виççĕ диалектсене пайланать :
Каçăсем
Категори:Дагестан халăхĕсем
Качалав
Качалав, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял, Ехремкасси ял тăрăхĕ шутне кĕрет.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Ялĕнче Чапаев тата Чехов урамĕсем пур, 227 çын (2006) пурăнать. 1859 çулта ялта 24 кил, 74 арçынпа 79 хĕрарăм, 1907 — 275 çын, 1927 — 61 киллĕ ялта 306 çын пурăннă.
Рутений
Рутени —Элементсен периодикăллă системин 44-мĕш хими элеменчĕ, символĕ Ru(Rutheniumm}}), платина ушкăнне кĕрекен хытă кĕмĕл тĕслĕ  металл. (
Качалав
Истори
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Ассакасси вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Рутений
Неорганика çыхăнăвĕсем
Рутени йуçĕксемпе патша эрехĕнче ( HCl тата HNO3 хутăшĕ) ирĕлмест. Çав вăхăтрах хлорпа 400 °C ытларах чухне çыхăнать (RuCl3 пулать) тата сĕлтĕсемпе нитратсемпе пĕрле ирĕлтесен рутенатсем пулаççĕ (сăмахран Na2RuO4). Рутени темиçе валентлă çыхăнусем тума пултарать: Рутени çыхăнăвĕсем хушшинче анлă спектр нитрозоçыхăнăвĕсем пурри паллă ( RuNO). Çак комплекс çыхăнăвĕсем, (сăмахран [RuNO(NO2)2(NH3)2OH]) тата нитрозонитрокомплексĕсем (ятарлă [RuNO(NO2)4OH]2-) тĕреклĕхпе тата кинетика инертлăхĕпе уйрăлса тăраççĕ.
Качалав
Этимологи
Качук, Качей, Кача — авалхи чăвашсен ячĕсем.
Халилово (Хура Атăл районĕ)
Халилово  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 243 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452369, ОКАТО кочĕ — 80234872005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
155
Вилнĕ
Категори:Çулсем
150er
Качалав
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Рутений
Неорганика çыхăнăвĕсем
Рутени тетраоксчĕ (Ru+VIIIO4) пахалăхĕсемпе осми тетраоксчĕ евĕрлĕ.
Физиологи пахалăхĕсем
Чĕрĕ организăмĕсене кĕрекен пĕртен пĕр платина ушканĕнчи металл. Мышцăсенче пухăнать. Оксичĕ (VIII) притĕ наркăмăшлă.
Асăрхавсем
Категори:Металсем Категори:Платина ушкăнĕ
1872
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Анатри Тимеш
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Карьер, Çамрăксен, Çыран хĕрри, Уй урамĕсем. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 192 çын, çав шутра 97 арçын, 95 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Етĕрне уесĕн ... вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Старокулево
Старокулево — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 787 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452435, ОКАТО кочĕ — 80245855001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
1873
Вилнĕ
Категори:Çулсем
156
Вилнĕ
Категори:Çулсем
150er
Деб
Дёб — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сылтăм çыранĕпе 275 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 53 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Меречен
Меречен, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи ял.
Хĕрлĕ Çыр (Хĕрлĕ Чутай районĕ)
Хĕрлĕ Çыр — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Меречен
Кун-çулĕ
Патшалăхăн официаллă хучĕсенче Меречен çинчен пĕрмĕш хут 1743 çулта асăннă. Вăл вăхăтра ялта 10 кил, унта 38 арçын пурăнни паллă. Шкул Мереченте 1897 çулта уçăлнă. Пĕрмĕш вĕрентекенсенчен пĕри Александр Кузьмич Кузьмин пулнă.
Хĕрлĕ Çыр (Хĕрлĕ Чутай районĕ)
Тавралăхĕ
Шупашкара çитме 126 км, Хĕрлĕ Чутая - 20 км, чукун çула чарăнăвне - 40 км. Чулхула облаçĕн чикки çумĕнче, Сăр юханшывĕ çинче, вырнаçнă.
Меречен
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Хĕрлĕ Çыр (Хĕрлĕ Чутай районĕ)
Кунçулĕ
1920 çулта «Искра» ялхуçалăх эртелне йĕркеленĕ май, Мишеркасси чăвашĕсем куçса килсе никĕсленĕ. 1930 çулта «Красный остров» колхоза туса хунă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Руть-Еган
Руть-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мăн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Ертач
Ертач — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Руть-Еган
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Ертач
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Руть-Еган
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Ертач
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Руть-Лек-Игол
Руть-Лек-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Нин-Кан-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
1874
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Юлдашево (Хура Атăл районĕ)
Юлдашево  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 127 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452369, ОКАТО кочĕ — 80234872006.
Шĕмшеш (Хĕрлĕ Чутай районĕ)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Шĕмшеш (пĕлтерĕшĕсем) статьяра вулăр.
Шĕмшеш — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Юлдашево (Хура Атăл районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Шĕмшеш (Хĕрлĕ Чутай районĕ)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялра 342 (2010) çын пурăнать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Герасимов Вадим Анатольевич
Герасимов Вадим Анатольевич — (16.02.1921-12.12.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 10. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 60-мĕш çарĕн 2-мĕш гварди сывлăш десант дивизин 4-мĕш гварди сывлăш десант полкĕн çыхăну взвочĕн аслă телефонисчĕ, гварди аслă сержанчĕ.
Хĕвелтухăç Çĕпĕр тинĕсĕ
Ятне Ю. М. Шокальский сĕннипе Раççей географи обществи панине ТĔК СССР 1935-мĕш çулхи утă уйăхĕн 27-мĕшĕнче çирĕплетнĕ. Чукотка тинĕсĕ тата Лаптевсен тинĕсĕпе проливсемпе çыхăннă. Çыранĕсем сăртлă.
Тинĕсе Индигирка, Алазея, Колыма, Пысăк Чукча юханшывĕсем кĕреççĕ.
Тĕп порт - Певек.
Каçăсем
*
Акчел
Акчел (Новое Булаево) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Çамрăксен, Кĕпер, Çыран хĕрри, Çĕнĕ, Парк, Тĕп урамсем. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 273 çын, çав шутра 124 арçын, 149 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Теччĕ уесĕн ...вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Шăхлич
thumb|right|Шăхлич
Шăхлич — сывлăшпа вĕрсен çӳллĕ тăтăшлă сасă кăларакан шăтăклă хатĕр.
Усă курни
Шăхлич — авалхи мусăк инструменчĕ. Çаплах хăш чухне унпа халăх инструменчĕсен оркестрĕсенче выляççĕ.
Шăхлич ача-пăчашăн илĕртӳлле тетте пулать.
Ультрасасăллă шахличпа кинологире йытăсене йыхравлаççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Вĕрсе каламалли мусăк инструменчĕсем
Элĕк районĕн литература тата ен тĕпчев музейĕ
Элĕкри литературăпа тăван ен тĕпчев музейĕ — Элĕк тăрăхĕнчи халăхăн ĕлĕк-авалхи пурнăç йăла-йĕркисене тĕпчекен, литература кĕтесĕллĕ, нумай экспонатлă музей.
Кун-çулĕ
1993 çулта И. Я. Яковлев пуçарнипе иртнĕ ĕмĕр вĕçĕнче купаласа лартнă икĕ хутлă йывăç шкул çуртĕнче Элĕк районĕн музейне йĕркелеме тытăннă. Музей ертӳçи пулма Г. К. Терентьев тăван ен тĕпчевçĕ-вĕрентӳçĕне çирĕплетнĕ.
Уйрăмĕсем
thumb|Музей директорĕ [[Терентьев Гурий Константинович|Терентьев Г. К. Элĕк шкул ачисемпе урок ирттерет.]] Музей экспоначĕсене 6 пӳлĕмсенче кашнинче хăй тĕсипе вырнаçтарнă.
Литературă пӳлĕмĕ
thumb|Элĕкри музей. Илья Тукташ çыравçăн кĕтесĕ. thumb|Элĕкри музей. Артемьев А. А. çыравçăн кĕтесĕ.
Каçăсем
Категори:Музейсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн музейĕсем Категори:Чăваш Енри Элĕк районĕн музейĕсем
Ылтăн Урта
thumb|300px|Ылтăн Уртан 1389 çулхи чиккисем Ылтăн Урта (Улус Джучи) — XIII - XVI ĕмĕрсенчи Анат Атăлçири патшалăх. 1224—1266 ҫулсенче Монгол империне кӗнӗ. Ăна 1243 çулта Чингисханăн мăнукĕ, Джучин ывăлĕ монгол ханĕ Батый (1237—1255) йеркеленĕ. 1266 çулта, Менгу-Тимур хан тапхăрĕнче, Ылтăн Урта Аслă Монголирен пĕтĕмлĕ суверенитет çĕнтерсе илнĕ. Уртара куçса çӳрекен пысăк халăхĕ половец (кăпчаксен) йахĕсем шутланнă, вырăнта пурăнакан халăхсем шутĕнче — атăлçи пăлхарĕсем, мордва йăхĕсем, марисем, хорезмсем пулнă.
1312 çулта Уртара ислам тĕнне йышăннă. XVI ĕмĕрте Ылтăн Урта пĕтсе ларнă.
Ылтăн Урта пăхăнтарнă çĕрсем
Ылтăн Уртан ханĕсем паянкунхи Раççейĕн (Тухăç Çĕпĕр, Инçет Тухăç тата Инçет Çурçĕр районĕсемсĕр пуçне) чылай çĕрсене, çурçĕр тата анăç Казахстан, Украина, Молдави, Узбекистан пайне (Хорезм) тата Туркмени çĕрĕсене тытса тăнă. Вырăс кнеçлĕхĕсене Уртаранах ертсе пыман. Уртан патшалăх тытăмĕн çыннисем, баскаксем, вырăссен çĕрĕсенче ясяк пуçтарнă, каярахпа çак ĕçе пăхăнтарнă вырăс кнеçĕсене тутарнă. Çак çĕрсене хăйсен пăхăнăвĕнче хăварас тесе тутарсен хĕçпăшаллă ушкăнĕсем пĕрмаях Руç çине пырса хуласене çĕмĕрсе, çунтарса, çаратса кайкаланă. XIII ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурпайĕнче кăна вунтăватă хут ухтарусем пулнă.
Азире Ылтăн Урта Чагатай (Джагатай) улусĕпе чикĕ тытнă.
Администрациллĕ пайлану
Батый вăхăтĕнче Ылтăн Урта тĕп хули Сарай-Бату пулса тăрать (Хальхи Аçтăрхан çумĕнчи вырăнта); XIV ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурринче тĕп хулана Сарай-Беркене куçать (ăна Берке хан (1255—1266 никĕсленĕ), паянхи Волгоград çумĕнче).
Ылтăн Урта нумай халăхлă та хуçалăх енчен тĕрлĕ нумай укладлă патшалăх пулнă. Караван сутă-илӳ тĕпĕсем Сарай-Бату, Сарай-Берке, Ургенч, тата Крымри Судак, Каффа, Азов тинĕсĕ çинчи Азак (Азов) хулисем, кунтах Генуя хулан сутă-илӳ колонийĕсем вырнаçнă.
Патшалăха Чингисханăн нĕсĕлĕсем — торесем — ертсе пынă. Политикăри чи паллă ĕçсене йышăнма пĕтĕм халăхăн пухăвĕсем - курултайсем — пуçтарăннă. Патшалăх ĕçĕсене пĕрремĕш министр (бекляре-бек — кнĕçсен кнеçĕ) тытса пынă, ăна министрсем — везирсем — пăхăнса ĕçленĕ. Хуласене тата вĕсен пăхăнăвĕнчи çĕрсене ясаксем (налуксем) пуçтарма — даругсене (тăрăхсене) — янă. Çавăн пекех даругсемпе пĕрлех çарпуçсене — баскаксене те — ятарласа янă. Патшалăх тытăмлăхĕ çурмаçарлă пулнă, мĕншĕн тесен çар тата администраци ĕçĕсене пĕрле тытса тăнă. Чи яваплă тытăм ĕçĕсене ертсе пыракан ăру тиккийĕсем (оглансем) туса пынă. Вĕсемех Ылтăн Уртара улуссене тытса тăнă тата çар ушкăнĕсене ертсе пынă. Бегсен (нойонсен) тата тархансен шайĕнчен çарпуçĕсем — темниксем, пинпӳсем, çĕрпӳсем, çаплах бакаулсем (хальхи пек каласан, çар интенданчĕсем) тухнă.
Сутă-илӳ ĕçĕ
Крымри тата Тан шывĕн кӳлмекĕнчи генуйсен колонисемпе (Готи капитанлăхĕ) Урта сутă-илӳ ĕçĕсем тунă: кунта пусма, пир, катам пир, хĕçпăшал, хĕрарăм валли капăр япаласем, ахах-мерчен, техĕм, ладан, çамлă тир, сăран, пыл, ăвăс, тăвар, тырă, пула, йывăç, вăлча, олива çуне сутнă.
Ылтăн Урта Генуй купсисене чура тата вăрçăра туртса илнĕ пурлăха сутнă.
Крым сутăç хулисем урлă Атăл тăрăх Кăнтăр Европăна, Вăтам Азие, Ирана, Индие, Китая çитекен сутă-илӳ çулĕсем тухнă.
Ылтăн Урта пĕтни
Хăй никĕсленнĕ вăхăтранах Ылтăн Урта улуссене пайланнă, вĕсем Джучин 14 ывăлĕсене пăхăнса тăнă: 13-шĕ Батый-хана çеç пăхăннă, тытăм ĕçĕсене кашни хăймайлă тытса пынă.
Джанибек-хана 1357 çулта вĕлернĕ хыççăн ахăр-самана пуçланса каять, çак пĕрлĕхлĕ патшалăх арканма тытăнать. 1357 çултанпа 1380 çулчен Ылтăн Урта астулĕ çинче 25 хан ытла ларса тухнă.
1360—1370 çулсенче патшалăха Мамай ярса илнĕ. 1360-мĕш çулсем пуçламăшĕнче Ылтăн Уртаран Хорезм тухса ӳкет, 1362 çулта литва кнеçĕ Ольгерд Днепр çумĕнчи çĕрсене хăй аллине илет, Аçтăрхан уйрăлса каять. Тата вырăс кнеçлĕхĕсем Мускав тавра пуçтарăнма пуçлаççĕ. Мамай вара Раççейрен виçĕ çул малалла çулсемшĕн ясак пуçтарса ăна хавшаклатас тĕллевпе хăйĕн çарĕпе Мускава хирĕç вăрçăпа тухать.
1380 çулта Куликово çапăçăвĕ пулса иртет, унта вырăс кнеçĕсен çарĕсем Мамая аркатса хăваласа яраççĕ.
Тăхтамăш-хан (1380—95) вăхăтĕнче Уртари хирĕçӳсем чарăннă, тĕп влаçĕ каллех Ылтăн Уртан чылай территорине пăхăнтарнă. Тăхтамăш 1380 Мамай çарне Калка шывĕ çинче çапса çĕмĕрет, 1382 çулта Мускав патне пырать, ултавпа ярса илсе те çунтарса ярать. Хăйĕн вăйĕсене тĕреклетнĕ хыççăн Тимĕрлана хирĕç тухать. Тимĕрлан çарĕ Тахтамăша темиçе хутчен, Атăл çинчи хуласене çĕнтерсе илсе аркатать, çав шутра Сарай-Берке, Крым хулисене ухтарса сиенлет. Ылтăн Уртана пысăк çухатусем çитеççĕ, çавăнтан вăл вара тек ура çине тăрайман.