cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Авеста
Авестăна, анлă сарăлнă версипе, пирĕн эрăчченхи I пинçуллăхăн 1-мĕш çурринче хайланă. Авеста текстне Сасан ăрăвĕн тапхăрĕнче (III—VII ĕмĕрсем) кодифициленĕ. Кăссай йĕркипе, Авеста текстне Македони Александрĕ пĕтернĕ, кайран вара ăна сăртăш мăчаварĕсем астуса тепĕр хут çырнă.
Тексчĕ
Авестăн икĕ редакцийĕ пур: тулли тата кĕскетни.
Авеста, тулли редакцинчи, тăватă пайран тытăнса тăрать:
Авестăн авалхи пайĕ — гатсем (гимнсем) — Ясна пайĕ пулать. Вĕсене Саратуштра çырнă теççĕ. Авестăн ытти пайĕсене Кĕçĕн Авеста ят панă. Авестăна, ăнлантарăвĕсемпе пĕрле Зенд-Авеста (вăтам перс. Zand — пĕлӳ) пулать.
Хальхи бельги ăсчахĕ Ж. Д. Гийемен хăйĕн гатсен (Саратуштра гимнĕсем) куçарăвĕ умĕнче çапла пишет:
Анăç «усрава илнĕ» Ази ывăлĕсенчен пĕрремĕшĕ Саратуштра пӳлĕхçĕ шутланать. Унăн вĕрентĕвĕ Грецие Христос тĕнне йышăниччен тăватă ĕмĕр маларах сĕмлет. Саратуштрăна Платон та пĕлнĕ. Буддăпа Конфуци сассисем Европăна çитме чылай вăхăт иртнĕ, çавăнпа та Саратуштра …авалхи Ази ăс-халлăха Анăçра пĕлтерекен пĕртен-пĕрри пулнă"
«Авестăн» иккĕмĕш редакцинче Вендидат, Висперед тата Ясна сыпăк кĕллисен пуххи. Çак сыпăксен йĕркине канонланă.
Чĕлхе
Авестăна авалхи иран чĕлхисен пĕррипе — авеста чĕлхипе (ятăн варианчĕсем: «зенда») хайланă. Тĕплĕн хăш çĕрте çак чĕлхепе калаçнине пĕлтермен.
Чĕлхе сăвă йĕркиллĕ, аллитераци, пуçламăш рифма, ассонанссем пур. Гатсем сăвăлла (5 тĕрлĕ силлаба виçепе) çырнă текстсем пулаççĕ.
Авеста тата Анăç
Авалхи грексем мăчаварсем вуланă гимнсемпе кĕлĕсем пирки пĕлнĕ пулсан та, Гермипп çирĕплетнипе, Зороастр хайланă икĕ мильон сăвă йĕркине пĕлнĕ пулсан та, авалхи иран тĕн литератури пирки чăн хыпарсем Анăçра сахал пулнă, XVIII ĕмĕрчен Авеста пирки Европăра никам та пĕлмен.
Пĕрремĕш Видевдад-саде авеста тексчĕ Оксфорд библиотекине 1723 çулта Сурат сутăçĕ илсе килнĕ, анчах никам та вулама пултарайман. XVIII ĕмĕрĕн варринче франци ăсчахĕ Анкетиль Дӳперрон (1731—1805), Ĕнчĕне 1755 çулта ахаль салтак пулса кайсан, парссен пĕр мăчаварĕпе тусласшан çеç (пĕрлĕхĕ хирĕç пулсан та) Авеста тексчĕсене вулама тата куçарма вĕреннĕ 1762 çулта Францие таврăнсан, Король библиотекине 180 авеста, пехлеви, перс тата санскрит сăртăш алçырăвесене парнеленĕ. 1771 çулта вăл Европăра Авестăна франс чĕлхине куçарса кăларнă, 1776 çулта Ригăра пĕрремĕш нимĕçле куçарнисем тухнă.
Чи малтанах Авестăна Европăри публика тата ăсчахсем тиркесе-сивлесе йышăннă. Анкетиль-Дюперрона пĕрмаях суеçĕ тесе айăпланă, вара вăл чухăна ӳксе вилнĕ. Дюперрон, Çутлăх саманин пайăр ăсчахĕ, Авестăна тĕпченисĕр пуçне Тухăçри урăх тĕн тексчĕсемпе ĕçленĕскер (вăл çавăн пекех фарсирен Упанишадсем куçарнă), этемлĕх кун-çулĕн кулленхи пурăнăçĕн тĕрлĕ тĕсĕсене хаклама, вырăна хума ӳкĕтленĕ. Унăн шухăшĕпе, çак сăваплăх тексчĕсем этемлĕхĕн пĕрлехи культура пуянлăхне кĕреççĕ, вĕсем мĕнпур çыншăн та ăсхал çăлкуçĕ пулаççĕ.
Авестăн сĕмĕ Тухăç та, Анăç та философи шухăшĕсенче курăнать. Г. Гегель (1770—1831) çырнипе, сăртăш тĕн системи икĕ хирĕç вăйсем — Ырлăхпа Усаллăх — кĕрешнине кăтартать. Й. Гёттен (1749—1832) чи паллă «Анăç-Тухăç диванĕ» ĕçĕнче «Авалхи перси тĕнĕн халалĕ» сăвă пур. Унта сăвăç Авестăри ĕненӳпе çутă тĕттĕмрен вăйлă пулнине кăтартать. Сарутуштра гимнĕн шухăшĕ-сăнарĕпе психофизика параллелизмĕ теорийĕн никĕсне хураканĕн — Теодор Фехнерĕн (1801—1887) — чун кăмăлне хускатать. Анчах та Ф.Ницше «Сарутуштра çапла каланă» паллă кĕнекинче пӳлĕхçĕне халăх йăхне тытса тăракан «çӳл-этем» шухăшне хăйĕнчен хушса кĕртет.
Вырăсла куçарни
Авестăна вырăсла пĕрремĕш К. Коссович 1861 çулта куçарнă.
Каçăсем
Категори:Сăваплăх кĕнекисем Категори:Персле литература Категори:Сăртăш тексчĕсем Категори:Кĕнекесем, алфавитпа  Категори:П. эрч. 1-мĕш пинçуллăх Категори:IV ĕмĕрти кĕнекесем
Паянхи сас (хаçат)
Паянхи сас, — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнче тухса тăнă хаçат. Пĕрремĕш кăларăмĕ 1931 çулхи нарăсăн 8 тухнă. Редакторĕсем вырăнĕнче С. Малофеев, В. Соколов, Н. Албутов, Ф. Румянцев пулнă.
1932 çулта икĕ хаçат çине пайланнă: «Колхоз байрагы» тата «Октябрь ялавĕ».
Категори:Чăваш Енĕн Патăрьел районĕ
Урду
Урду (اردو), — XIII ĕмĕрте йĕркеленнĕ инди-европа чĕлхи. Пакистанра ку чĕлхене 10 миллион çын кăна пĕлеççĕ пулин те вăл унта официаллă чĕлхе шутланать. Индире те вăл 23 официаллă чĕлхе шутне кĕрет, унпа вăл патшалăхра 48 миллион калаçать.
Тĕнчере пурĕ 58 млн. çын ăна тăван чĕлхе вырăнне шутлать, 150-200 млн. вăл чĕлхепе калаçма пĕлет.
ISO 639-1 тăрăх ку чĕлхен кочĕ ur, ISO 639-2 тата ISO 639-3 тăрăх — urd.
Çыруллăхĕ
Урду чĕлхи çыруллахĕ арап графики çинче никĕсленет.
Урдупа хинди
Хинди чĕлхине ытларах санскрит чĕлхин витĕмĕпе тулна пулсан урду чĕлхине фарсипе арап чĕлхисем пысăк витĕм кӳнĕ. Çавах та ку икĕ чĕлхепе калаçакансем пĕр-пĕрне аванах ăнланаççĕ.
Категори:Инди чĕлхисем Категори:Пакистан чĕлхисем Категори:Инди-европа чĕлхисем
Вакияр
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
Усть-Самженец
Усть-Самженец — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сулахай çыранĕпе, 296 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Вăрманкас Чурачăк ял тăрăхĕ
Иккĕмĕш Вăрманкас ял тăрăхĕ — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи муниципалитет. Тĕп ялĕ - Вăрманкас Чурачăк. Ял тăрăхне тăхăр ял кĕрет.
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Никитин Эдуард Васильевич.
Ялсем
Ял тăрăхне кĕрекен ялсем:
Организацисем
Иккĕмĕш Вăрманкас ял тăрăхĕнчи организацисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕн ял тăрăхĕсем
560
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бабичев Пётр Алексеевич
Бабичев Пётр Алексеевич — ( 21-15), 3-мĕш Украина фрончĕн 4-мĕш гварди çарĕн 40-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 116-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн çуран разведка взвочĕн командирĕ, гварди лейтенанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24.
Арарат Ереван ФК
«Арарат» (Ереван) (Արարատ) — 1935 çулта йĕркеленĕ футбол клубĕ. 1949—50, 1960—63, 1965—91 çулсенче ушкăн СССР чемпионатĕнче ăмăртнă. 1973 çулта «Арарат» чемпион пулса тăрать, СССР футбол Кубокне çĕнтерсе илет. 1971, 1976- (çуркунне) çулĕсенче чемпионатăн кĕмĕл медальне тивĕç пулать, 1975 çулта каллех Кубока çĕнтерсе илет.
Пурĕпе клуб СССР-н 33 чемпионатне хутшăннă, пĕтĕмпе 1026 матч ирттернĕ. Вĕсенчен 352-не выляса илнĕ, 280-не танла шутпа вĕçленĕ, 394-не выляса янă, 1150 пӳске (гол) тапса кĕртнĕ, 1306 — хăйсем кĕртсе янă. 1988 çул тĕлне ушкăн виçĕ еврокубок ăмăртăвĕсене хутшăннă. СССР юлашки чемпионатĕнче 1991 çула клуб 7-мĕш вырăнта вĕçленĕ.
Тренерсем
Командăна Александр Пономарёв, Николай Гуляев, Никита Симонян, Аркадий Андреасян хатĕрленĕ.
Щорс (пĕлтерĕшсем)
Щорс:
Урак
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кăйгă районĕ
Полом
Полом — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Уть юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Голуб Иван Платонович
Голуб Иван Платонович Голуб Іван Платонович — (29.06.1920-05.01.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 60-мĕш çарĕн 4-мĕш гварди танк корпусĕн 13-мĕш гварди танк бригадин 2-мĕш батальонĕн танк командирĕ, гварди кĕçĕн лейтенанчĕ.
Элмет
thumb|250px|ЭлметЭлмет, — Тутарстанри хула, Элмет районĕн административлă тĕпĕ.
Халăх йышĕ
2001 çулта хулара пĕтĕмпе 140,7 пин çын пурăннă.
Тавралăхĕ
Хула Зай юхан шывĕн сулахай çыранĕ çинче, Хусантан 279 çухрăмра вырнаçнă. Кунта "Татнефть" уçă акционер обществи вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Шкулсем те пулман, тутарсем ачисене мулла патĕнче вĕрентнĕ. Элмет ялĕнче 1912 çулта кăна вырăсла тата тутарла вĕрентекен шкул уçăлать. Сывлăха хӳтĕлес енĕпе те учрежденисем çирĕммĕш ĕмĕрте çеç уçăлнă. 1915-1916 çулсенче улăсри врач пункчĕ хута кайнă. Унта врач, фельдшер та акушерка ĕçленĕ.
Аллăмĕш çулсен пуçламăшĕнче Элмет Тутарстан нефть тупăçлакансен тĕп хули пулса тăрать.
Аллă çул хушшинче Элмет хăватлă индустри центрĕ пулса тăрать. Элмет таврашĕнче нефтяниксем кăна мар, машина тăвакансем, металлургсем, газовиксем, çурт-йĕр тăвакансем, çĕр ĕçтĕшĕсем, выльăх-чĕрлĕх ĕрчетекенсем йышлă, республика тата хула бюджетне тултарса пыраççĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстан хулисем
Демидов (хула)
Демидов — Смоленск облаçĕнчи хула, Демидов районĕн тĕпĕ. Хулара 8,09 пин çын (2007) пурăнать.
Тавралăхĕ
Хула Каспля (Анăç Двинăн шыв-çĕр лаптăкĕ) Гобзăпа пĕрлешнĕ çĕрте, Смоленскран 92 çм вырнаçнă.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕ
1941 çулхи утă, 13 хула нимĕçсен айне лекет.
1943 çулхи авăн, 22 Калинин фрончĕн полкĕсем Духовщин-Демидов çапăçăвĕн вăхăтĕнче хулана 43-мĕш, 3-мĕш сывлăш çарĕсем Инçет Авиацийĕпе пĕрле тăшманран хăтарнă.
Каçăсем
Категори:Раççей хулисем Категори:Смоленск облаçĕ
561
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чăваш Тăрăм
Чăваш Тăрăм (Аранчеево) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 307 çын, çав шутра 140 арçын, 167 хĕрарăм пурăннă.
Тавралăхĕ
Юнашар Кĕтне шывĕ юхать.
Кун-çулĕ
Яла Атăлçи Пăлхар тапхăрĕнче никĕсленĕ.
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Тури Хурасан
Тури Хурасан (Верхние Хоразаны)— Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. Чăваш Сурăм ял тăрăхне кĕрет.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта Çырма, Колхоз тата Коммунист урамĕсем.
Этимологи
Ял ячĕ Хурасан топонимран килет, Хĕвел тухакан вырăн тени пулать. Хурасан Тухăç Иранри тахçанхи облаç шутланать.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕнчи пурăнан вырăнсем
IPX
IPX (акăл. Internetwork Packet Exchange), — OSI моделĕн тетел шайĕнчи протокол. NetWare серверсемпе вĕçĕнчи клиентсемпе çыхăну тытма усă кураççĕ. Протокол 5 уровеньрен тăрать.
Категори:IPX/SPX
562
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Теннĕсси Вильямс
Кун-çулĕ
Томас Ланир Уильямс 1911 çулхи пуш, 26 Коламбус хулинче (Миссисипи штачĕ, АПШ) çуралать; Теннесси суя ятне хăйĕн пултарулăх пурнăç пуçламăшĕнче илет.
«Тискер кайăкăн кантăк вити» (The Glass Menagerie, 1945) Уингфилдсене драматург хăйĕн çемйинчен çырса хурать: хытă кăмăллă ашшĕ, ывăлне маттур мар тесе ӳпкелекенскер; пурне те хăй аллинче тытса пыракан мухтанма юратакан амăшĕ, Роуз йăмăкĕ, депрессипе асапланаканскер. Савутсенче ĕçлес темен, Уильямс пĕр вырăнтан тепĕр çĕре куçса çӳрет (Çĕнĕ Орлеан, Мексика, Ки Уэст, Санта-Моника). Вăл матанхи «Пирĕштисен çапăçăвĕ» пьесине (Battle of Angels, 1940) ахаль тавлашу йĕркипе хайланă: пăчă пĕчĕк хулари виçĕ хĕрарăм юркăн сăвăçа кашни хăй çумне явăçтарасшăн.
Чи паллă пьесă — «„Ӗмĕт“ трамвайĕ» (A Streetcar Named Desire, 1947).
Уильямс пьесисене синематографире хайланă — вĕсен хушшинче чи кăмăлли Элиа Казан режиссёрăн «Трамвай „Ӗмĕт“» (1951) Марлон Брандопа Вивьен Ли артистсем тата Ричард Брукс лартнă « Хĕрсе кайнă тăрă çинчи кушак» (1958), тĕп ролĕсене Элизабет Тэйлорпа Пол Ньюмен выляççĕ. Уильямса икĕ хут Оскар премине чи лайăх сценарисчĕ тесе тивĕçтерме сĕннĕ — 1952 çулта «„Ӗмĕт“ трамвайĕшĕн» тата 1957 — Элия Казан çапса ӳкернĕ «Пуканек» фильмшăн, икĕ пĕр-актăллă «Çирĕм çичĕ мамăк лавĕ» тата «Çиме юрăхсăр каç апачĕ» пьесăсемшĕн.
Теннесси Уильямс Çĕнĕ Йоркра 1983 çулхи нарăс, 25 куçне ĕмĕрлĕхех хупать.
Киршвассер
150px|thumb|Кирш кĕленчи Кирш е Киршвассер- (Kirschwasser «чие шывĕ») - 40-50 % хаярлăхлă нимĕçсен чие алкоголь ĕçми.
Технологи
Киршвассер валли чĕртаварĕ - чие çырлисем. Чылайăшне хатĕрленĕ чухне Кăнтăр нимĕç чие сорчĕпе усă кураççĕ. Пĕр литр Киршвассер тумашкăн 12-25 кг чие çырли кирлĕ. Чие çырлисене пысăк савăтра вантараççĕ. Ăсла ултă эрне ытла йӳçĕхсе тăрать. Кайран иккĕ хут пăслантарса тасатса спирт тăваççĕ. Пĕр çул кĕленчере киршвассер тăрăлса "канать". Юман пичкере киршвассера усрамаççĕ.
Учка
Учка — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 112 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Шкаплеров Антон Николаевич
Анто́н Никола́евич Шка́плеров (20.2.1972, Севастополь, Украина ССР, ССРП çур.) — ФГБУ «Ю. А. Гагарин ячĕллĕ ĂТИ ЦПК» ушкăнĕн раççей хăтлавçă-космонавчĕ, РФ СÇВ полковникĕ (30.12.2009), РФ Паттăрĕ.
Ачалăхĕ
1972 çулхи нарăсăн 20-мĕшĕнче Севастополь хулинче (Украина ССР, ССРП) çуралнă.
Вĕçевсем
Пĕрремĕш хут 2011 çулхи чӳкĕн 14-мĕшĕнче «Союз ТМА-22» космос карапĕн командирĕ, космослăхри тĕп экспедицин 29-мĕш тата 30-мĕш программипе ĕçлекен ТКС экипажĕнче бортинженер пулнă. Вĕçеве 2012 çулхи акан 28-мĕшĕнче вĕçленĕ — «Союз-ТМА» ТПК аннă .
Иккĕмĕш хут космослăха 2014 çулхи чӳкĕн 24-мĕшĕнче «Союз ТМА-15М» космос карапĕн командирĕ вырăнĕнче ĕçленĕ. 2015 çулхи çĕртмен 11-мĕшĕнче ТПК «Союз-ТМА» çинче аннă
Виççĕмĕш хут 2017 çулхи раштавăн 17-мĕшĕнче «Союз МС-07» космос карапĕн командирĕ пулса космослăха хăпарнă. 2018 çулхи çĕртмен 3-мĕшĕнче «Союз МС-07» КК çинче киле таврăннă
Тăваттăмĕш вĕçеве 2021 çулхи юпан 5-мĕшĕнче «Союз МС-19» космос карапĕн командирĕ вырăнĕнче тухнă.
Каçăсем
Категори:Раççей космонавчĕсем Категори:Севастополĕн хисеплĕ гражданĕсем Категори:Гагаринăн хисеплĕ гражданĕсем
Шĕвек çийĕнчи хум
Шĕвек çийĕнчи хум — шĕвекпе газ чиккинчи (хушшинчи) е шĕвекпе шĕвек чиккинчи хум. Кунашкал хумсен тĕсĕсем чылай. Пысăк пайĕн хăйсен ятарлă ячĕ пур.
Шĕвексенче, çавăн пекех,  шалти хум текенни  те пур.
Иванова Валентина Аркадьевна
Валентина Аркадьевна Иванова (1961 çулхи çурла, 19, Уйкас ялĕ, Канаш районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш халăх артисчĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1961 çулхи çурлан 19-мĕшĕнче Чăваш АССР-ĕн Канаш районĕнчи Уйкас  ялĕнче çуралнă.
1983 çулта Мускавра М.С. Щепкин ячĕллĕ театр училищинче (институтĕнче) вĕренсе тухса Шупашкара таврăнать.
Кĕçĕн Налиминка
Кĕçĕн Налиминка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Мăн Налиминка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Иванова Валентина Аркадьевна
Пултарулăх ĕçĕсем
Валентина Аркадьевнăн актёр пултарулăхĕ çак рольсенче ытларах палăрать: Селиме - «Хура çăкăр» (Ильбек Микулайĕ), Пинерпи - «Айдар» (П. Осипов), Салампи - «Салампи» (А. Артемьев повеçĕпе), Настя - «На дне» (М. Горький), Анюта - «Каçар мана» (В. Тургай), Нарспи - «Нарспи» (К.В. Иванов), Адальджиза - «Утешитель вдов» (Д. Маротт), Шурка - «Постучал в окошко милый», Улькка - «Кукушка в чужом гнезде» (Н. Сидоров), Дина - «Валентин и Валентина» (М. Рощин), Клава - «В день свадьбы» (В. Розов), Инкен - «Перед заходом солнца» (Г. Гауптман), Лина - «Мачеха» (Г. Медведев), Юля - «Любви все возрасты покорны» (А. Большаков), Лебедева - "Авантюристка" (Э. Брагинский), Праски тăхлач - "Виçĕ туй" (А. Эсхель).
Кĕçĕн Налиминка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Иванова Валентина Аркадьевна
Каçăсем
Категори:1961 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 19-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чăваш артисчĕсем Категори:Чăваш халăх артисчĕсем Категори:Пайăр çынсем:Канаш районĕ Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ
Кĕçĕн Налиминка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Сиборгий
Сиборги (Seaborgium), Sg, — 106-мĕш хими элеменчĕ.
Истори
Элемента пĕрремĕш хут 1974-мĕш çулти Берклири Лоуренс ячĕллĕ наци лабораторинче 249Cf+18O→263106+4n. реакципе синтезленĕ. 259Rf тата малалла 255No α-арканупа изотопа уйăрнă. Çав вăхăтрах, анчах уйрăм ĕçлесе, Дубнăри Г. Н. Флеровпа Ю. Оганесян ушкăнĕ 106-мĕш элемента хура тăхланпа хром тĕшĕсене пĕрлештерсе синтезлани çинчен пĕлтернĕ. Тĕпчевçĕсем асăрханă спонталлă пайлануне 259106 изотопăн тĕшĕ арканнипе çыхăнтарнă (çурма аркану тапхăрĕ темиçе милли çеккунт) . 1993-мĕш çулта ИЮПАК ĕç ушкăнĕ Дубна ушкăнĕн ĕçĕ малалли тĕпчевсем валли пысăк пĕлтерĕшлĕ, анчах беркли ушкăнĕпе танлаштарсан, çĕнĕ элемента синтезланине уçăмлă çирĕплетеймен. Çавăнпа 1997-мĕш çулхине ИЮПАК (хăйĕн малтанхи сĕнӳпе, совет ăсчахĕсем сĕннĕ пек резерфорди ятпа килĕшмесĕр) ) америка тĕпчевçисем сĕннипе Гленн Сиборг ятне çирĕплетет . Сиборг плутони тата тăхăр трансуран элеменчĕсен синтезланине хутшăннă. Çавăн хыççăн хăй пурăннă вăхăтрах хими элеменчĕн ятне тивĕçлĕ пĕрремĕш ăсчах пулса тăнă.
Синтезланă элемент питĕ радиохастар, часах арканать.
Сиборгий принадлежит к числу трансактиноидов, предположительно расположен в группе VIB, в седьмом периоде системы Менделеева. Формула трёх внешних электронных слоев атома сиборгия предположительно такова: Асчахсем элементăн темиçе изотопне (258—266 тата 271) синтезленĕ. 271Sg изотопăн çурма аркану тапхăрĕ чи пысăкки, 2,4 мин. 298 К металл хытă пулмалла. Тĕсĕ паллă мар, шурă-кĕмĕл е сăрă тĕслĕ пуль.
Хими çыхăнăвĕсем
Наука пĕлĕкен пĕртен пĕр сиборги çыхăнăвĕ - сиборги (VI) фторичĕ.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем Категори:Трансактиноидсем
Кульмет
Кульмет — Пушкăрт Республикин Кăйгă районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 317 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кăйгă районĕ
Лаксем
thumb|right|230px|Лак херачи ( 1883 сăнӳкерчĕк Лаксем - Дагестанри халăхĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Дагестан халăхĕсем
563
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шаран
Шаран — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 5539 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452630, ОКАТО кочĕ — 80258885001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Çĕньял
Çĕньял, — Чăваш Енре (çавăн пекех ун тулашĕнче) вырнаçнă темиçе ял ячĕ.
Устинов Дмитрий Фёдорович
Дми́трий Фёдорович Усти́нов (юпа, 17 (юпа, 30) 1908, Самар — раштав, 20 1984) — совет политика тата вăрçă ĕçтĕшĕ, 1976—1984 çулсенче СССР хӳтĕлев министăрĕ. Совет Союзĕн Маршалĕ (1976), икĕ хут Социаллă Ӗçлĕх Паттăрĕ (1942, 1961), Совет Союзĕн Паттарĕ (1978).
Кун-çулĕ
200px|thumb|left|Д. Ф. Устинова халаллăнă [[СССР Почта маркки, 1988, ]]
Дмитрий Фёдорович Устинов 1908 çулта Самарта, савутра ĕçлекен çын çемйинче çуралнă.
Каçăсем
Категори:Çынсем: алфавит тăрăх Категори:Икĕ хут Социаллă Ӗç Паттăрĕсем Категори:Самарта çуралнисем Категори:СССР Вăрçă ведомстви ертӳçисем Категори:ССКП ТК Политбюро пайташĕсем Категори:СССР Асла Канашĕн депутачĕсем Категори:Çынсем: марккă çинче Категори:Кремль некропольне пытарнисем
Ори (чĕлхе)
Ори, — инди-европа чĕлхи. Ку чĕлхепе Индин Орисса штатĕнче пурăнакан 35 млн çын калаçать. Индин 23 официаллă чĕлхесен шутне кĕрет.
ISO 639-1 тăрăх унăн кочĕ or, ISO 639-2 тата ISO 639-3 тăрăх — ori.
Унăн хăйĕн çыруллахĕ пур.
Категори:Инди чĕлхисем Категори:Инди-европа чĕлхисем
Панджаби
Панджаби - пенджаб халăхĕн чĕлхи.
Сарăлни
250px|thumb|right|Панджаби сарăлни
Каçал ен (хаçат)
Каçал Ен (Кошелеевский край), — Комсомольски районĕн хаçачĕ.
Панджаби
Сарăлни
Категори:Инди чĕлхесем
Каçал ен (хаçат)
Юнкун тата шăматкун чăвашла тухать. Тиражĕ: 1542. Редакторĕ Голыева Любовь Георгиевна.
Кун-çулĕ
Пĕрремĕш номерĕ 1931 çулхи нарăсăн 8 Патăрьелте «Паянхи сас» ятпа тухнă.
1932 çулта иккĕ хаçат çине пайланнă: «Колхоз байрагы» тата «Октябрь ялавĕ». Иккĕшĕ те Патăрьелте тухса тăнă. 1939 çулта Чăваш АССР Комсомольски районне туса хунă хыççăн «Октябрь ялавĕ» хаçат Комсомольскине куçнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал Категори:Чăваш Енĕн Комсомольски районĕ
Тури Юлăш
Тури Юлăш, Turi Julăš — Чăваш Енри Элĕк районне кĕрекен ял.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Ялта 105 çын (2006) пурăнать. Урамсем: Колхоз тата Первомай.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Шыв шăнăçтарăш
Шыв шăнăçтарăш — куçăмсăр е вăйсăр куçăмлă шывсем упранакан юрилле е юрилле мар вырăн.
Литература
Категори:Шăнăçтарăшсем
564
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Евдокимов Николай Евдокимович
Раççейри граждан тата Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ тухтăрĕ (1963).
Пурнăçĕ
1893 çулхи çĕртме уйăхĕн 18-мĕшĕнче Самар облаçĕн Шунтал районĕн Çĕнĕ Таяпа ялĕнче çуралнă.
Тетĕшри педагогика курсĕсенче вĕреннĕ.
Преображеновка (Çтерлĕ районĕ)
Преображеновка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 434 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453146, ОКАТО кочĕ — 80249852002.
Евдокимов Николай Евдокимович
Пурнăçĕ
1925 çулта Хусанти патшалăх университечĕн медицина факультечĕнче вĕренсе диплом илнĕ, тепĕр çулта Хусантах акушерлĕх клиникинче ординатурăра пĕлĕвне ӳстернĕ.
Шупашкар хулин пульницин ĕçлев амбулаторине, акушер-гинекологи уйрăмне ертсе пынă.
Преображеновка (Çтерлĕ районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Евдокимов Николай Евдокимович
Пурнăçĕ
1935–1936 çç. Чăваш Енри хĕрарăмпа ачан социаллă гигиени институчĕн директорĕом тата ассистенчĕ вырăнĕнче тăрăшнă. 1937 - 1941 çç. Канашри хулан акушерлĕх-гинекологи уйрăмне ертсе пынă.
Преображеновка (Çтерлĕ районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Евдокимов Николай Евдокимович
Пурнăçĕ
Вăрçă тапрансан çарти 42 №-лĕ хирурги отрядĕнче хирург пулса вăй хунă. Демобилизациленĕ хыççăн, 1946 çулта Канашри хула пульницин акушерлĕх-гинекологи уйрăмне ертсе пыма пуçланă.
Литература ĕçĕпе те хăтланнă. Сăвăсемпе юптпрусем хайланă, совет тата ютçĕр прозăçисен ĕçĕсене, медицинăна вĕренмелли кĕнекесене чăвашла куçарнă.
1963 çулта Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ тухтăрĕ ятне панă.
1964 çулхи утă уйăхĕн 16-мĕшĕнче Канашра вилнĕ.
Ĕçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Вуламалли
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Çĕртмен 18-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1893 çулта çуралнисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Утăн 16-мĕшĕнче вилнисем Категори:1964 çулта вилнисем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннисем
Мускат Александрийски
Мускат Александрийски - паллă техĕмлĕ шурă иçĕм сорчĕ.Мускат ушкăнра чи авалхи сорчĕ.Тăван çĕр : Çурçĕр-хĕвелтухăç Африка.Урăх ячĕсем : Зибиббо ( Сицили утравĕ ), Гордо бланко ( Австрали ), Ханеппот ( КАР ), Москатель ( Испани ), Москателлер ( Германи ).Мускат Александрийски сортран чилайăш пылак тата хаярлатнă эрехсем тăваççĕ.
Ампелографи
Шултра хулăм хупиллĕ çырлисем симĕс-сарă е янтарь-ылтăн тĕслĕ.Каярах пиçни сорчĕ.Нӳрлĕ вырăнта часах çырлисем пăнтăхса каяççĕ ( милдью чирĕпе ).Мускат ушкăнри иçĕм сортсемчен Мускат Александрийски çырлисем шултăрах, пылакрах.Ку сортран тунă эрехсем техĕмлĕрех пулаççĕ.
Сарăлни
Вăтаçĕр тинĕсри çырансемче Мускат Александрийски анлăн сарăлнă.Паян тĕнчере 55 000 гектарсемче Мускат Александрийски ӳстереççĕ.Чи пысăк иçĕм лаптăкĕ Чили тата Марокко çĕршывсемче :
Паха эрехсем
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Голуб Семён Тимофеевич
Голуб Семён Тимофеевич Голуб Семен Тимофійович — (5.05.1916(22.04)-11.03.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 27-мĕш çарĕн 202-мĕш перевçĕсен дивизин 652-мĕш артиллери полкĕн батарея командирĕ, капитан.
Получумкосна
Получумкосна — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Расул Гамзатов
thumb|right|200px|Расул Гамзатов Расул Гамзатович Гамзатов - ( аварла ХIамзатил Расул ) - паллă авар сăвăçă.
Категори:Дагестан сăвăçисем
Аслă Таяпа
Аслă Таяпа (Большая Таяба) - Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 686 çын, çав шутра 335 арçын, 351 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
Яла пинĕ çул каяла пуçласа янă теççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
565
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Поникаровка
Поникаровка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Волманга юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Куликов Виктор Георгиевич
мини Ви́ктор Гео́ргиевич Кулико́в (утă, 5 1921, Верхняя Любовша ялĕ, халĕ Орёл облаçĕн Краснозоренский районĕ) — совет тата раççей вăрçă тата патшалăх ĕçтĕшĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ (1981), Совет Союзĕн Маршалĕ (1977). Халĕ пурăнать.
Каçăсем
Категори:Совет Союзĕн Маршалĕсем Категори:Раççей Федераци Патшалăх думин депутачĕсем Категори:Орёл облаçенче çуралнисем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Хале пурăнакансем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннисем Категори:ССКП ТК пайташĕсем Категори:СССР Аслă Канашĕн депутачĕсем Категори:Совет çар Тĕп штабĕн пуçлăхĕсем
Чăваш поп-мусăкĕ
Чăваш эстрада мусăкĕ (франц. estrade — "çÿлĕлетнĕ вырăн"), —  популярлă, халăхра анлăн сарăлнă, пурте юрлакан "çăмăл жанрлă" юрăсем пирки сăмах пырать. Ун пеккисене час-часах тĕрлĕ концертсенче, шоусенче юрлаççĕ, артистсем вара хайхи "çÿлĕлетнĕ вырăнта" (эстрада текенни çинче) тăраççĕ.
Кун-çулĕ
Чăваш культуринче "çăмăл жанрлă" юрăсем яланах пулнă. Ун пеккисене ытларах çамрăксем кăмăлланă. Калăпăр, çавăн йышшисен шутне "Ан авăн, шĕшкĕ", "Пирĕн урам анаталла" евĕрлĕ юрăсене кĕртме пулать. Çураласса та вĕсем XIX ĕмĕр вĕçнелле çеç çуралнă пулмалла. Авторĕсем, паллах, паллă мар. 1918-мĕш çулта чăваш театрĕ çуралать, ялсенче вулав çурчĕсем, клубсем ÿсе-ÿсе лараççĕ. Çак пулăмсем чăвашсен çăмăл мусăкне малалла аталанма майсем туса параççĕ. Чăн та, аталанăва кун пек ăнлантарнипе питех килĕшсех кайман çынсем те пур. "Пĕтĕмĕшле илсен, чăваш эстради калчалана пуçлани вунпилĕк çула яхăн", — тенĕ тахçан Борис Чиндыков "Аван-и" хаçатра.
Çавăн пекех кунта Чăваш радио, Чăваш телекурав (1960-мĕш çулсенчен пуçласа) пĕлтерĕшесене палăртмалла. Уйрăмах "Ăраскал" радиокăларăм пĕлтерĕшĕ пысăк. "Ялав", "Тăван Атăл" журналсем юрăсен сăввисене тата нотисене пичетлесе кăлараççĕ. Вырăсла тухса тăракан "Молодой коммунист" хаçат, каярахпа çавăн пекех "Аван-и" хаçат та, чăваш эстрадин проблемисемпе ытти ыйтăвĕсене анлăн çутатаççĕ. Хăшпĕр чухне ку ĕçе "Коммунизм ялавĕ" хаçат та хутшăнать. Ытти факторсене асăнса Борис Чиндыков акă мĕн тет : Çав вăхăталла Шупашкара ялĕ-ялĕпе куçса ки-лекен чăваш яш-кĕрĕмĕн аллине магнитофон таврашĕ йышлă çакланма тытăнать, уйрăмах «кассетниксем», вĕсене пур çĕрте те тупса илме пулатчĕ, хакĕ те йÿнеçÿллĕччĕ, кассеттисене те кашни кĕтес-рех сутатчĕç. Кăмăла каякан пĕр-пĕр юрра çыртарса илесси вара ансатран та ансатчĕ: укçасăр-мĕнсĕр, пĕр-пĕринчен, юлташла. Чăваш ачи-пăчи кĕптĕртетсе пурăнакан вуншар общежити чикĕ леш енчен тата Раççейĕн тĕпхулисенчен вĕçсе çитнĕ пылак та илĕртÿллĕ юрă-кĕвĕпеле тулнăччĕ, анч^х ку, тем тери кăмăла кайсан та, пĕрех çырлахтарма пултараймастчĕ: чун, çĕкленсе кайсан е тунсăхпа тулсан, чăваш юрринех ыйтатчĕ. Мĕнле те пулин (лайăхскер-и, начарскер-и — ку иккĕмешле ыйту) наци поп-музыки вирхĕнсе килесси общежити кори-дорĕсен пĕр вăхăтрах ирĕклĕ те пăнтăх сывлăшĕн кашни лаптăкĕнчех сисĕнсе тăратчĕ.
Профессионалсем ăсталанă, халăх патне çитернĕ эстрада мусăкĕ
Ку тĕлĕшпе çÿлерех асăннă Борис Чиндыков каланисем çине çаврăнса пăхар : ''Наци эстради идейин чи пĕрмĕш пионерĕ, ахăртнех, Валерий Игнатьев-тăр, чăваш эстрадин паянхи кунхи, мĕнле калас, чи ватă та сумлă кашкăрĕ. Чылай ансамбльте вăй хунă, аппаратурă-на аллинчи пилĕк пӳрнине пĕлнĕ пек пĕлет. Унсăр пуçне тата (ку, тен, чи кирли-тĕр) тĕрлĕрен ĕç-пуçсене йĕркелес ăсталăхĕпе стажĕ калама çук пысăк. Игнатьевăн ĕçĕ-хĕлĕ хăй вăхăчĕшĕн çĕнĕ, хăюллă, малĕмĕтлĕ утăм пулнă. Çав утамăн малаше халĕ куçкĕрет. Ун ăнăçуллăрах ĕçĕсем пирки сăмах тапратсан, эпир тӳрех К. В. Иванов ячĕпе хисепленекен Чăваш академи драма театрне лекетпĕр. 70-мĕш —80-мĕш çулсен чиккинче ун аслă режиссерĕ Валерий Яковлев хăшпĕр спектакльсене сине тăрсах эстрада сĕмне кÿртме пикенет. Чăваш культурин ытти тĕсĕсемпе танлаштарсан, академи драма театрĕ яланах хура халăха çывăхрах тăма тăрăшнă та, тăрăшать те; путсĕр эстрадăна вал хăйĕн пархатарлă храмне йыхрав туни те, паллах, чăваш çамрăкĕсем эстрада енне туртăна пуçланипе çыхăннă. Çав вăхăталла чăваш сцени çине джинсă тăхăннă çамрăксем тухаççĕ, электронлă инструментсем янрама тытăнаççĕ. Шекспирăн «Ашкăнчăк инкесем» комедине В. Яковлев мюзикл евĕр лартать. Музыкине вал вăхăтра Раççейре питех те палăрнă эстрада композиторĕ, вырăсланса пĕте пуçланă Александр Мажуков чăваш (вăл Çĕмĕрле районĕнчи Çĕмĕрле ялĕнче çуралнă, теççĕ) çырать, аранжировки, тĕпрен илсен,— В. Игнатьевăн. Çак пысăк ĕçе пурнăçлама чылай вăй хума тивнĕ пулин те, ĕçĕ ăнăçсăрлăха пырса тăрăнать. Кăна эпĕ театр искусстви тĕлĕшĕнчен мар, наци эстради аталанăвне пăхса калатăп. Чылай сăлтава пула Мажуковпа Игнатьевăн пĕрлехи ĕçĕ чăваш çамрăкĕсен чунĕ-чĕри патне çул тупаймасть. Чăн малтанах акă мĕнлерех ыйту тухса тăрать пирĕн ума: тивĕçлĕ никесех пулнă-ши çак комеди наци эстрадине уралантарас ĕçре? (Паллах, ку театрăн тĕп тĕллевĕ пулман ĕнтĕ, анчах та эстрада аталанăвĕн историне пăхнă чух ку ыйту ирĕксĕрех мала тухать.) Вилĕмсĕр акăлчанăн урăхрах япалине илмелле пулман-ши, çамрăксене çывăхраххине, чуна ытларах витерекеннине? Театр çав вăхăталлах.кăларнă тепĕр паллă ĕç — наци культурин феноменĕ пулса тăнă «Праски инке хĕр парать» музыкăллă комеди, авторĕ — Ульяновск облаçĕнче ĕçлесе пурăнакан А. Чебанов. Кунта, «Ашкăнчăк инкесемпе» танлаштарсан, урăх¬рах, чăваш çыннине çывăхрах стилистика. Анчах, сапах та, çак икĕ спектакль-карнавал хушшинче уйрăмлăхран ытларах пĕрлĕх. Вĕсем иккĕшĕ те «Инкесен вăййи» çинче тытăнса тăраççĕ. Музыкине те кунта çакна шута илсе хайланă, çыраканĕ — вăл вăхăтрах ĕнтĕ самай палăрнă, халăх хушшинче анлă сарăлнă юрăсен авторе Юрий Кудаков, аранжировки — Валерий' Игнатьевăн. «Праски инке» юррисем, «Ашкăнчăк инкесеннипе» танлаштарсан, чăваш чунне çывăхрах, ансатрах, анчах-çке темшĕн каллех эстрада юхăмĕн чăн пуçламăшĕ пулма пул-тараймарĕç. Тепĕр тесен, «пăштик-пăштик» вал пăштик-пăштиках пуль çав''.
Вăт çавăн пек вăрăм цитата. Ун çумне тата ак çакна хушса калама пулать. "Ашкăнчăк инкесем" тата "Праски инке хĕр парать" спектакльсене халăх аван кĕтсе илнĕ пуль-ха. Унти мусăка та юратман мар-тăр. Çапах та ăна, çав мусăка, кулленхи пурнăçа кĕртни, ярса илсе ялан юрласа çÿреме тăрăшни, уйрăм юрăçсемпе ансамбльсен, ушкăнсен репертуарне кĕртни, "саламлă çырусен" пайĕ туса хуни пулман. Хит, шлягер шайне хăпарайман вĕсем. Авторсем хайлавсемпе çапларах сиксе тухнă пулсан савăннă çеç пулĕччĕç пуль те, анчах чăннипе вĕсен çаванашкал "хăпартмалли" тĕллевĕсем пулман ĕнтĕ. Вĕсене те, ыттисене те асăннă "шай" тĕппипех çырлахтарнă.
Профессилле мар ăçтаçăсен пултарулăхĕ
Мусăк ăсталасси тата ăна халăх патне çитересси — кăткăс ĕç. Ахальтен мар ку ĕçе 20 çул таран ниçта пăркаланмасăр вĕренме тивет. Çав вăхăтрах хăй тĕллĕн вĕреннĕ ăстаçăсемпе ытти çавăн пек халăхран тухнă талантсем те пур. Калăпăр, хăй тĕллĕн вĕреннĕ композиторсенех илер. Ун пеккисене Ю.А.Илюхин мусăк тишкерÿçи композитор-мелодист тенĕ.
Уйрăм хитсемпе шлягерсен историйĕ
"Çуркунне" ятлă юрăсем пайтах. Акă вĕсенчен пĕри:
Çуркунне, çуркунне, çуркунне, Янратаççĕ кайăксем юррисене. Çуркунне, çуркунне, çуркунне, Юратаççĕ каччăсем хĕрĕсене.
Ку юрра Патăрьел районĕнчи Аслă Чемен ялĕнче çуралса ÿснĕ, унтах пурăннă çап-çамрăк Нина Химетова çырнă — сăмахĕсене те, кĕввине те. Юрра Аслă Чеменре тата таврари ялсенче вырăнти ансабльпе пĕрле юрланă тĕрлĕрен концертсенче.
Каярахпа Нина Химетова качча тухнă, упашкипе пĕрле Чĕмпĕр облаçĕнчи Кĕçĕн Накаткин ялне куçса кайнă. Нумай ача амăшĕ пулса тăнă. Ку ялти шкулта пуçламăш классенчи ачасене вĕрентсе пурăннă. Çулĕсене кура хальхи вăхăтра пенсире пулма кирлĕ. Тата ытти юрăсем хайланă-ши вăл е çук-ши — ку та паллă мар халлĕхе.
Чăваш эстрадин пĕрремĕш хит-юррисене Елчĕк районĕн Патреккел халăх хорĕн ертӳçи Геннадий Борисов хайланă: «Куç харшисем мĕншĕн хура», «Вăрмана кĕнĕ чух шăхăрса кĕр». Çаплах Юрий Айдаш вырăс халăхĕн «Красный мак цветет» юррине чăвашлатса «Хĕрпе каччă» ят панă"Шăпчăксем юрланă чух, çурхи лапкă каç, мĕнле лайăхчĕ ун чух савнă туспала. Юратап тесе, пăхрăн эс куçран, ах, савни, савни мĕн пулчĕ сана". Мĕтри Кудаковăн «Сир, анне, чÿрече каррине» вара мĕнпур чăваш чунне çӳçентерсе ярать.
XX ĕмĕрĕн 70-мĕш çулĕсен вĕçĕнче Вениамин Пехил халăх умне «Шăнкрав курăкĕ» ĕçĕпе тухать. Малашне те Вениамин Смирнов селĕм юрăсене чун кĕртет: «Куçусем», «Тополь мамăкĕсем», «Сана мар саватăп, сана мар», «Чарлан».
Чăваш эстрадине паянкуна пиллĕк ушкăна пайлама пулать.
I. Чăваш эстради галактикин варринче – Иван Иванович Христофоров.
II.
III. Йышĕпе Хур кайăк çулĕ евĕр курăнать.
IV.
V. Ку ушкăна çамрăк юрăçсене хушнă. Виталий Сергеев Алексей Шадриков Алексей Московский Ольга Кондратьева Аида «Тин» «Апельсин каччисем» Вячеслав Александров Мария Феофанова Елена Иовлева Катя Голубева Алина Михайлова «Хавас» Тамара Ишмуратова Алина Варна «Салам» Вячеслав Долгов Надежда Юрпи Евгений Назаров Катя Голубева
Каçăсем
Категори:Чăваш эстради Категори:Чăваш культури Категори:Чăваш мусăкĕ
Арктика
right|thumb|250px|Хĕрлĕ йĕрĕ утăри 10 °C изотермăна кăтартать thumb|250px
А́рктика (ἄρκτος —
Çанталăкăн уйрăмлăхĕсем
Çутçанталăк уйрăмлăхĕсем: пĕчĕк радиаци балансĕ, çуллахи сывлăшăн 0 °C çывăх температури, çулти вăтам температура нульрен аялла, пăрлăхсемпе нумай çул шăннă чул тăпри, тундра ӳсентăранлăхĕпе арктика пушхирĕ чылаййи.
Тинĕс акваторин пăрлăхĕ 11 млн. тв. км хĕлле тата 8 млн. тв. км çулла.
Çанталăкăн янтă пурлăхĕ
Раççейшĕн арктика шельфĕ — углеводород янттине ӳстермелли чи пуласлă тĕлĕ.
«Арктика шельфĕ — Раççей промăçлăхĕ халиччен пачах усă курман нефтьпе газ управĕ, анчах та ăна ĕçе ямасăр Раççейĕн 2020 çулченхи энергетика стратегине» пурнăçа кĕртме май çук (Валерий Каминский, ВНИИ Океанологи директорĕ).
Чи пысăк раççей çĕр управĕсем — газ гиганчĕсем тата çав тери гигантсем — Штокман, Русан тата Ленинград — анăç Арктикăра вырнаçнă.
Юхăмсен хавăртлăхĕ улшăнăвĕ
Ахăртнех XX ĕмĕрĕн 60-70-мĕш çулĕсенче «Çурçĕр полюсĕ» станцин шуçăмĕ (дрейфĕ) талăкра икĕ çухрăм пулсан, сăмахран, «Çурçĕр полюсĕ-34» (2005) станцин шуçăмĕ талăкра 5-8 çм пулнă.
Усă курни тата тĕпчени
Чылай хушă Арктика этем пурăнма юрăхсăр территори шутланнă («вилĕм çĕрĕ»), ăна шывпа та, çĕрпе те иртсе çӳреме пулман.
XI ĕмĕрте вырăс тинĕс çӳревçисем Çурçĕр Пăрлă океанăн тинĕсĕсене тухаççĕ.
XII—XIII ĕмĕрсенче Вайгач, Çĕнĕ Çĕр утравĕсене, XV ĕмĕрĕн вĕçĕнче — Шпицберген архипелагăн утравĕсене, Упа (Медвежий) утравне уçнă.
XVI ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче Пăрлă океан бассейнĕн 1-мĕш картине Д. Герасимов чертёжĕпе усă курса хайлаççĕ, çак вăхăтах Çурçĕр тинĕс çулĕн анăç пайне (ăна «мангази тинĕс çулĕ» тенĕ)— Çурçĕр Двинаран пуçласа Обĕн вăрринчи Таз тутине çити — уса кĕртнĕ.
Аслă çурçĕр экспедицинче (1733—1743) Çурçĕр Пăрлă океанăн пĕтĕм çĕпĕр çыранне М. Баранов сăмсахне çитиех, тĕпчесе карттă çине ӳкерсе хунă.
1874 çултанпа Кар тинĕсĕпе пăслă пăрахутпа Обь тата Енисей вăрри витĕр Кар экспедицисене ирттернĕ.
Норвег поляр тĕпчевçи Фритьоф Нансен Арктикăна Парлă шик çĕршывĕ тенĕ.
Арктикăна уса кĕртес ĕçре Çурçĕр тинĕс çулĕ питĕ чылай пулăшу кӳлнĕ.
Мистель
Мистель — Германи территоринчи юханшыв. Бавари территорипе юхать. Юханшыв Ротер-Майн юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11,42 км, бассейн лаптăкĕ км2.
Каçăсем
Категори:Бавари юханшывĕсем
Суйкăн
Суйкăн Сойгино — Чăваш Республикин Улатăр районĕнчи ял. Ялта фельдшер пунчĕ, вăтам шкул, культура çурчĕ, ял вулавăшĕ, çыхăну уйрăмĕ пур.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 850 çын, çав шутра 414 арçын, 436 хĕрарăм пурăннă.
Суйкăн ялĕнче пура купалас ĕç питĕ сарăлнă.
Тавралăхĕ
Суйкăнпа Çĕнĕ Эйпеç ялĕсем вăрман варринче лараççĕ.
Кун-çулĕ
Каярах, 1920 çулхи утă уйăхĕн 28 хыççăн Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 20 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне, 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхăр тăршшĕпе ял Шамкай вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Улатăр районне кĕрет.
Батицкий Павел Фёдорович
Па́вел Фёдорович Бати́цкий (çĕртме, 27, кивĕ стильпе çĕртмен 14-мĕшĕ 1910, Харьков — нарăс, 17 1984) — совет çарпуçĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ (1965), Совет Союзĕн Маршалĕ (1968).
Каçăсем
Категори:Совет Союзĕн Маршалĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Çĕртмен 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1910 çулта çуралнисем Категори:Нарăсăн 17-мĕшĕнче вилнисем Категори:1984 çулта вилнисем Категори:СССР Аслă Канашĕн депутачĕсем Категори:ССКП ТК пайташĕсем Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Новодевичье çăвинче пытарнисем
Фроловка (Луза юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Душанбек
Душанбек — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 635 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452509, ОКАТО кочĕ — 80236825001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
Кĕçĕн Неголток
Кĕçĕн Неголток — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Чижапка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Наратасси
Наратасты — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 864 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452630, ОКАТО кочĕ — 80258885002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Сулейман Стальский
Сулейман Стальский - (паспортри хушамачĕ - Гасанбеков ) - паллă лезгин сăвăçи.18 çу 1869 султа Ашага-Стал салинче çуралнă.Вилнĕ 23 чÿк 1937 çулта. 1969 çулта Касумкент района Сулейман Стальский ячĕ панă.
Биографи
Сулейман чухăн хресчен çемьере çуралнă.Ирех ашшĕ-аммăшĕ вилнĕ пирки çамрăкранах ĕçлеме пуçланă : Баку ( нефтькăларакан эртелре ), Самарканд ( чукун çулта ). Лезгинсем Сулеймана "ашуг" ( "çÿрекен юрăçă" ) чĕннĕ. Сулейман Стальскийĕн тăван çуртра 1950 çулта музей уçнă ( ертÿçĕ Мирзеюсуф Сулейманович Стальский ).
Пултарулăхĕ
"Шăпчăк" сăвви Сулеймана паллă тăвать.1927 çулта Мускавра унăн сăввисене "Лезгин сăввăçăсемĕн пуххи" кĕнекере пичетлеççĕ. Максим Горький Стальскийне "ХХ ĕмĕрти Гомер" ячĕ панă.
Каçăсем
Категори:Дагестан сăвăçисем
566
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Щорс (фильм)
«Щорс» (Щорс) — Александр Довженко 1939 çулта хайланă фильм. Историллĕ-революцилĕ граждан вăрçи тапхăрĕнчи Николай Щорс çарпуçĕ пирки фильм.
Сюжет
Ĕç-пуç Украинăра 1919 çулта пулса иртет, ун чухне УССР çарĕсем Кейӳ патнелле пынă. Кĕçех вĕсен Петлюрăн УХР тата Драгомировăн Ирĕклĕ çарĕпе çапăçма тивет…
Каçăсем
Категори:1939 çулти СССР фильмĕсем Категори:Александр Довженко фильмĕсем Категори:СССР биографи фильмĕсем Категори:Раççейри Граждан вăрçи пирки фильмсем Категори:Хура-шурă фильмсем Категори:Кейӳ киностудийĕ
Питĕшкасси
Питĕшкасси — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Питĕшкасси ял тăрăхĕн тĕп ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Питĕшкасси ялĕнче 197 çын (2006) пурăнать. Урам ячĕсем: Мир, Çыранхĕрри тата Войков.
Кун-çулĕ
1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Голубев Александр Назарович
Голубев Александр Назарович — (30.08.1916(16)-25.10.1988), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 17. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 60-мĕш çарĕн 280-мĕш перевçĕсен дивизин 1031-мĕш перевçĕсен полкĕн танка хирĕç пăшалсен взвочĕн отделени командирĕ, кĕçĕн сержант.
Покрасс Даниил Яковлевич
Дании́л Я́ковлевич Покра́сс (чӳк, 30 1905, Киев, Украина — ака, 16 1954, Мускав) — совет композиторĕ, Сталин парни лауреачĕ (1941).
Кун-çулĕ
Покрасс ывăлĕсем — паллă юрăсен авторĕсем: «Если завтра война» (В. Лебедев-Кумачăн тексчĕ, 1938), «Три танкиста» «Трактористы (фильм)» к/ф (Б. Ласкинăн тексчĕ, 1939). Вĕсем революци юррисене, харçă маршĕсене çывăх, улшăну туйăмлĕ. Л. Утёсов сасипе çĕршыв «Дан приказ — ему на Запад» (М. Исаковскийĕн тексчĕ, 1938) хытă çирĕп тата çав хушăрах лирикăллă юрра кăмăлларĕ. Халăх унăн «То не тучи — грозовые облака» («Я — сын трудового народа (фильм)» к/ф, А. Сурковăн тексчĕ, 1938) тата уйрăмах «Москва майская» («Двадцатый май (фильм)» к/ф, Лебедев-Кумачăн тексчĕ, 1937) юратса йышăннă.
1926 çулта пичетрен пĕрремĕш хут «Эх, лошадушки, быстрей» (тексчĕ Е. Борисовăн) романса «АМА» издательствинче кăларать. 1936—1951 çулсенче пиччĕшĕпе пĕрле — ЦДКЖ оркестăрĕн кĕвĕ ертӳçи.
Каçăсем
Категори:Раççей композиторĕсем Категори:СССР кинокомпозиторĕсем Категори:1905 çулта çуралнисем Категори:Чӳк, 30 çуралнисем Категори:Киевра çуралнисем Категори:1954 çулта вилнисем Категори:Ака, 16 вилнисем Категори:Сталин парни лауреачĕсем
Покрассем
Вĕсен ашшĕ, Яков Моисеевич, Кейӳ çумĕнчи авалхи çар çыннисен пурăну вырăнĕнче çуралнă; 1890-мĕш çулсем пуçламĕшĕнче çемйипех Кейӳне куçать, кăлпасси лавккинче сутăç вырăнĕнче ĕçлет.
А.Я.Покрасс – Покрассăн тăваттăмĕш ывăлĕ, аккомпаниатор.
Вуламалли
Категори:Раççей композиторĕсем] Категори:СССР кинокомпозиторĕсем Категори:Покрассем
Ханюг
Ханюг — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Залесская Лала юханшывăн сулахай çыранĕпе, 30 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Рутулсем
Рутулсем - Дагестан халăхĕ.Тăван ячĕ - мыхIадар.
Сарăлни
Раççей - яхăн 30 пин çын : Азербайджан - яхăн 20 пин çын.
Чĕлхи
Рутулсем рутул чĕлхипе калаçаççĕ.Рутул чĕлхи Нахчи-дагестан чĕлхин çемье шайна кĕрет.
Тĕн
Категори:Дагестан халăхĕсем Категори:Раççей халăхĕсем
Кĕçĕн Нюролька
Кĕçĕн Нюролька — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Нюролька юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
567
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Именкасси (Красноармейски районĕ)
Именкасси (Именево) — Чăваш Республикин Красноармейски районне кĕрекен ял.
Табасарансем
Табасарансем — Дагестан халăхĕ. Раççейра яхăн 147.0 пин пурăнать (2010).
Именкасси (Красноармейски районĕ)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Хальхи вăхăтра ялта 500 яхăн çын пурăнать. Кунта вăтам шкул, çыхăну уйрăмĕ, культура çурчĕ, библиотека пур. Хăй вăхăтĕнче Именкассинче Михаил Архангел чиркĕвĕ пулнă. Сыхланса юлман.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Çĕрпӳ уесĕн Чурачăк вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Çĕрпӳ районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Трак районне кĕнĕ. 1940 çулхи çурла уйăхĕн 16 ял Красноармейски районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20 яла Çĕрпӳ районне кĕртнĕ, 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем