cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оринов Вячеслав Николаевич
Ӗçĕсем
50 яхăн спектакль лартнă, вĕсен шутĕнче: «Аслă ывăл», «Çурçĕр хыççăнхи апатлану», «Парнесĕр хĕр», «Вăрланă телей», «Шуйттан чури», «Пирĕн телей çавăн пек», «Урасмет» т. ыт. те.
Каçăсем
Категори:Чăваш режиссёрĕсем Категори:1957 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:ГИТИС-ре вĕренсе тухнисем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ Категори:Хĕрлĕ Чутай районĕ:Пайăр çынсем
Янăш (Шупашкар районĕ)
Янăш, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял. Ялта вăтам шкул, поста уйрăмĕ, фельдшер пункчĕ, сбербанк уйрăмĕ пур.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Етĕрне уесĕн Чăваш Сурăм вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Гаврыш Иван Егорович
Гаврыш Иван Егорович Гавриш Іван Єгорович — (16.01.1918(3)-01.02.2002), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 20. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра аякри тăвăм авиацин 50-мĕш бомблакан авиаци дивизин 21-мĕш аякра бомблакан авиаци полкĕн звено командирĕ, капитан.
Осеева Валентина Александровна
thumb|Осеева Валентина АлександровнаОсеева Валентина Александровна (хĕр чухни хушамачĕ Хмелёва), — вырăс совет çыравçи. 1902 çулхи ака уйăхĕн 15-мĕшĕнче Киев хулинче çуралнă. 1969 çулхи утă уйăхĕн 5-мĕшĕнче Мускавра вилнĕ.
Пурнăçĕ
Нумай çул ачасене вĕрентнĕ.
Ӗçĕсем
Пичетленме 1937 çултанпа пуçланă. Унăн юмах, сăвă, калавсем пуххисем:
Унăн кĕнекисене тĕрлĕ халăх чĕлхисем çине куçарнă.
Категори:Вырăс çыравçисем
Ахаль хамелеон
Ахаль хамелеон (лат. Chamaeleo chamaeleon) — хамелеонсен йышӗнчи калтасен тӗсӗ. Анлӑ сарӑлнӑ тата нумай кӗҫӗн тӗслӗ тӗс.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Хамелеонсем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Африкăри шуса çӳрекенсем Категори:Азири шуса çӳрекенсем
Синдилей-Шор
Синдилей-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сяттей-Ты-Вис юханшывăн сылтăм çыранĕпе 19 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Бабаево (Калтаси районĕ)
Бабаево  — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 418  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452853, ОКАТО кочĕ — 80233820002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Хырăмлăх ракĕ
Хырăмлăх ракĕ — усал пахаллă амак-чирсен анлă саралнă тĕсĕ. Хырăмлăхăн кирек епле пайĕнче те сиксе тухма пултарать, урăх органсене, уйрăмах пищевода, ӳпкене пĕвере куçма пултарать. Хырăмлăх ракĕнчен çулсерен тĕнчере 800000 ытла çын вăхăтсă çĕре кĕрет.
Эпидемиологи
Раççейре хырăмлăх ракĕ онкологи амакĕсем структуринче яланхилле иккĕмĕш вырăнта (15,8 % арçынсен тата 12,4 % хĕрарăмсен), амак Корейре, Японире, Аслă Британире, Кăнтăр Америкăра тата Исландире анлă саралнă. Корейре хырăмлăх ракĕ онкологи амаклăхĕн структуринче пĕрремĕш вырăн (20,8%) тата вилĕмлĕхĕпе иккĕмĕш вырăн йышăнать.
Хырăмлăх ракĕпе асапланакансен 80—90% йышĕн метастазăсем пуçланаççĕ, амака маларах тупса палăртсан улттă уйăх хушшинче 65 % йышĕ, чире тӳрех сиплемесен — 15 % сахал йышĕ чиртен тасалать. Вăтамран хырăмлăх ракĕнчен хăтăлакансен йышĕ ытларах Японире — 53%, ытти çĕршывсенче çак кăтарту 15–20% иртмест.
Диспепсипе асапланакан 50 пациентран пĕррин хырăмлăх ракĕ пурине палартаççĕ.
Этиологи
Хырăмлăх ракĕн аталанăвĕн факторĕсем: диетăпа тавралăх хутлăх уйрăмлăхĕсем, чĕлĕм туртни, инфекци тата генетика.
Симптомсем
Хырăмлăх ракĕн малтанхи тапхăрĕсенче, клиника курăвĕсем çук пекех (диспепси, аппетит чакни сисĕнет çеç). Урăх симптомĕсем («пĕчĕк курăмсен» синдромĕ тенĕскер): — астени, аш-какай апатчĕ килĕшменни, анеми, йывăрăш чакни, «хырăмлăх аван марри» — сисĕнеççĕ. Кăшт анчах апат çинипех хырăмлах тулса ларать. .
Макроскопи сăнĕ
Макроскопи ĕлкипе хырăмлăх ракĕн 4 тĕсне палăртаççĕ. Ракăн юлашки икĕ тĕсĕ уйрăмах хаяррăн аталанса пыраççĕ, хăвăртах метастаза параççĕ, вĕсен вара çав тери начар прогноз пулать.
Дифференциллĕ диагностика
Хырăмлăх гастричĕ, çĕрнĕ, полипсем, лейомиома, лимфома тата лейомиосаркома чухне тĕрĕслемелле.
Сиплев
Хальхи вăхатра хырăмлăх ракне тĕп тата пурнăçра пĕртен-пĕр сиплев меслечĕ - хирурги операцийĕ. Пайăркапа пĕçертни тата хими терапийĕ пулашуллă кăна шутланаççĕ.
Диспансеризаци
Рак пулассине малтанах пĕлес тесен çак амак ерме пултаракан хăрушлăх пур çынсене диспансеризацие ямалла. Çак сăнав ушкăнне аялта кăтартнă симптомлă 40 çул тултарнă чирлĕ çынсене кĕртмелле: Çак пациентсене пĕрмаях пăхса тăмалла, çулсерен эндоскопипе тата рентгенологипе тĕрĕслемелле, каяша юн пуррине кашни 6 уйăхра пĕрре тĕпчемелле.
Çу, 6
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ботсвана хулисем
Ботсвана хулисем:
* Ботсвана
Протекториат
Протекториат, — колониллĕ тытăмĕн тĕсĕ. Протокториатра патшалăх колони вырăнĕнче шутланать, анчах та хăйĕн автономине сыхласа хăварать, вырăнти патша йăхĕсем хăйсен вырăнĕсенче юлаççĕ.
Протекториат тĕслĕхĕсем: 1803-1858 çулсенчи Инди, Бахрейн, Бечуаналенд (хальхи Ботсвана).
Категори:Колониализм
Ботсвана
Кун-çулĕ
XX ĕмĕр пуçламăшĕнче Бечуаналенда гереро йăхĕн юлашки пайĕсем тарса килеççĕ, лешĕсене нимĕçсен вĕлерсе пĕтерсшĕн пулнă.
1966 çулхи авăн уйăхĕн 30-мĕшĕнче Ботсвана хăйĕн пăхăнманлăхĕ çинчен пĕлтерет.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Ботсвана Категори:Африка патшалăхĕсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Вĕрлĕк карта
Вĕрлĕк карта – вĕрлĕкрен тытнă карта. Вĕрлĕксене икĕ юпа хушшинче пĕрин çине теприне хурса пыраççĕ. Юпа çинче вĕрлĕк пуçне тăршшĕпе касса кăлараççĕ, çакă вĕрлĕксене йĕркипе хурса пыма май парать. Вĕрлĕк вĕçĕсене йĕкĕр юпа хушшине те час-часах хураççĕ. Ун пек чухне, паллах, юпа çинче вĕрлĕк пуç касмаççĕ.
Çекĕл (деталь)
Çекĕл – пĕр-пĕр япалана çакса хумалли е йăтмалли хатĕр.
Усă курни
Категори:Машинăсен тата механизмсен деталĕсем
Çу, 10
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Новософиевка (Федоровка районĕ)
Новософиевка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 225 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453287, ОКАТО кочĕ — 80254835001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Розов Виктор Сергеевич
Розов Виктор Сергеевич, — вырăс совет драматургĕ. 1913 çулхи çурла уйăхĕн 8-мĕшĕнче Ярославль хулинче çуралнă. 2004 çулхи авăн уйăхĕн 30-мĕшĕнче çĕре кĕнĕ.
Виçĕ ордена тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
Хăйĕн пултарулăх çулне актёр вырăнĕнче пуçланă. Малтан Ярославльте, кайран Мускавра вылянă. Ун хыççăн Революци Театрĕ çумĕнчит училĕщĕне, А.М. Горький ячĕллĕ литература институтне (1952) вĕренсе пĕтернĕ. 1941-1945 çулсенче Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
Ӗçĕсем
Виктор Розов пьесисене СССР театрĕсенче, тата çавăн пекех чикĕ леш енче те лартнă. Унăн пьесисем тăрăх темиçе кинокартина ӳкернĕ: «Шавлă кун» (Шумный день, 1961), Летят журавли (1957).
Категори:Вырăс драматургĕсем Категори:1913 çулта çуралнисем Категори:2004 çулта вилнисем
Вĕрлĕк
Вĕрлĕк –ятарлă материал. Ăна е вĕтĕ вăрмана касса тăваççĕ, е ятарласа каштаран, хăмаран е пĕренерен тăваççĕ. Пĕренерен тунă чухне ăна çурмалла çураççĕ е ик енчен чутлаççĕ. Вĕрлĕкрен карта тытаççĕ, хапха майлаштараççĕ: вĕрлĕк карта, вĕрлĕк хапха.
Синонимсем: шăчă, сайхах, шерте тата ытти те. Сăмахсартан :
(саjhах), жердь, слега. Н. Седяк. МПП. Сайхах, толстая жердь. СПВВ. МС. Сайхах — пĕчĕк вĕрлĕк. Хирле. Сир. Сайхах — шалча карта тытмалли кашта. Ст. Чек. Сайхах — кашта. СПВВ. Т. Сайхах тесе аслăк çине саракан вĕрлĕксене калаççĕ. Н. Карм. Аслăк çине саракан шертене сайхах теççĕ. N. † Аслăк çинчи сайхаха сайхах вырăнне ан хурăр. Б. Олг. Сайхах, жерди, которые кладутся на „капан ори“. || Жердинник. Кĕвĕсем. Анатран хĕвел тухать-çке сайра сайхах хушшинчен. С. Тим. † Хура вăрман сайхахне касаймарăм суйласа, çичĕ ютăн ачине каяймарăм суйласа. Альш. † Сайра вăрман сайхахне суйларăмăр йăштайне. С. Алг. † Сайра вăрман сайхахне татаймарăм суйласа. КС. Сайхах кĕпер, мост из жердей. Орау. Утă капань айне сайхах хурас пулать, атту çĕр çумĕнче утă кăвакарать.
Асăрхавсем
Категори:Йывăç Категори:Материалсем Категори:Йывăç материалсем
Камара Элдер
Элдер Пессоа Камара (Hélder Pessoa Câmara, 1909 çулхи нарăсăн 7-мĕшĕ, Форталеза, Сеара — 1999 çулхи çурлан 27-мĕшĕ, Ресифи) — бразил католици епископĕ, Олиндăпа Ресифи архиепископĕ, Бразили епископĕсен наци конференцин йĕркелевçисенчен пĕрри. Диктатура тапхăрĕнче вăл вăрçă режимне хирĕç тăнă, çын правишĕн кĕрешнĕ, çаплах чиркӳре малалла аталану реформисене туса пынă.
Корум епископĕ вырăнне йышăнсан хулари чухăнсене хӳтĕленĕ.
1959 çулта Рио-де-Жанейрăра Banco да Провиденсия ыртăвăмлăх чăмăртанăва йĕркеленĕ, вăл халĕ те социаллă тĕрĕсмарлăха хирĕç кĕрешет, чухăнсене пулăшать.
Каçăсем
Категори:Бразилин тĕн ĕçченĕсем
Сăр районĕ
Сăр районĕ — Чĕмпĕр облаçĕн районĕ, çурçĕр-анăç енче вырнаçнă.
Район тытăмĕ, халăх йышĕ
Район шутне 61 ял кĕрет. Районăн тĕпĕ — Сăр ятлă хула евĕрлĕ посёлок, ĕлĕкрех вăл Промзино ятпа паллă пулнă. Промзино Чĕмпĕр кĕпернин Улатăр уесне кĕнĕ, ăна 1552 çулта никĕсленĕ пулнă. Çапла вара вăл облаçри чи авалхи ял-хула вырăнĕ пулма пултарать. Сала ячĕ вара Промза шывĕнчен куçнă. Совет тапхăрĕнче ăна хальхи ята панă.
Район территорийĕ — 1688,0 çм², ку облаçăн 4,5% пулать. 2002 çул пуçламăшĕ тĕлне районта 23,5 пин çын пулнă, вĕсен шутĕнче вырăссем — 87% ытла, мăкшăсемпе ирçĕсем — 5% ытла, чăвашсем — 4% яхăн, тутарсем — 1%. Районта 6 чăваш, пĕр тутар ялĕ пур, пиллĕкĕшĕнче ытларах мордва халăхĕсем пурăнаççĕ.
Каçăсем
С
Кĕçĕн Сия
Кĕçĕн Сия — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Сия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Сырчан (Немда юппи)
Сырчан — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Немда юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Кĕçĕн Сия
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Сырчан (Немда юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Кĕçĕн Сия
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Сырчан (Немда юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Синод-Вож
Синод-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уль-Вож юханшывăн сулахай çыранĕпе, 3 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Велин-Игол
Велин-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Санклюк-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
1404
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ярославль
Ярославль, Ярӑслав — Ярославль облаçĕн, тата Ярославль районĕн администрациĕ вырнаçнă вырăн, Раççей хули. Хула мэрĕ Виктор Владимирович Волончунас.
Хула Которосль Атăла юхса кĕнĕ çĕртре вырнаçнă.
Транспорт
Хулара автобуссем, трамвайсем, троллейбуссем çӳреççĕ.
Каçăсем
thumb|228px|
Çу, 11
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Барьяза
Барьяза — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 43  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452866, ОКАТО кочĕ — 80233820003.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Брукезисем
мини|[[Brookesia nana]] Брукезисем (лат. Brookesia) — хамелеонсен йышӗнчи калтасен йӑхӗ.
Классификаци
Йӑха 30 тӗс кӗрет:
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Хамелеонсем Категори:Мадагаскарти шуса çӳрекенсем Категори:Мадагаскарти эндемиксем
Гаганов Алексей Георгиевич
Гаганов Алексей Георгиевич — (23.02.1923-16.06.1989), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 3-мĕш тапăнакан çарĕн 9-мĕш танк корпусĕн 23-мĕш танк бригадин 267-мĕш танк батальонĕн танк командирĕ, аслă лейтенант.
Чăвашкасси
Чăвашкасси, Căvaškassi (Средние Алгаши, ) — Чĕмпĕр облаçĕнчи Чăнлă районĕн ялĕ.
Тавралăх
Уйлă, хирлĕ тата вăрмансăр вырăн.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн ялĕсем Категори:Аякри чăваш ялĕсем
Авар хаканлăхĕ
Авар хаканлăхĕ (е Авар хаканачĕ), – вăтам ĕмĕрсенче (562 — 823) Тухăç Европăра сарăлса выртнă патшалăх. Унăн шутне хальхи Венгри, Словаки, Хорвати тата Румыни çĕрĕсем кĕнĕ. Патшалăха аварсен хаканĕ Пуян никĕсленĕ.
Аварсем анăçра Тюрингипе Италине çитеççĕ, кăнтăрта — Константинополь патне пыраççĕ, Панноние, Дакие, Иллирие тата Далмацие пăхăнтараççĕ.
Аварсем Танай çине куçни
Пĕрремĕш хут аварсем Европăна 558 çулта çитнĕ. Вĕсем Висанти çĕрĕсене кĕресшĕн пулнă, çавăнпа алансен ертӳçĕвне Саросине çак ĕçре пулăшма ыйтнă. Часах аварсен элчисем Константинополе пырса çитнĕ. Авар элчисен ертӳçи Кандык Висанти императорне çапла сăмах хушнă: «Сан пата авар халăхĕ килчĕ, чи пысăк та чи вăйлă халăх. Эпир çăмăллăнах тăшмансене хăваласа яма та аркатса пĕтерме пултаратпăр, çавăнпа санăн аварсемпе туслă килĕшӳ туни питĕ тупăçлă пулĕ: эпир сирĕн шанчăклă хӳтĕлевçĕсем пулăпăр».
Çак вăхăтри политикă тапхăрĕнче висанти императăрĕшĕн аварсем питĕ тупăçлă тамăрĕсем пулнă. Вăл вĕсемпе союзник хутне çырнă та кăтригурсемпе, çавсемпе тăванлă утигурсемпе тата тухăçславян йăхĕпе — антсемпе — вăрçма янă. Аварсем ăнăçлă çапăçнă. Вара император аварсене хальхи Серби çĕрĕсене илме сĕннĕ. Анчах та аварсене ку çĕрсем кăмăла кайман. Вĕсем хăйсем валли Танай çумĕнчи Добруджăна халаллама ыйтнă, тӳрем вырăнсем çеçенхир çыннисене ытларах кăмăла кайнă. Кунта та вĕсем нумаях лăпланса пурăнайман. Гепидсене хирĕç лангобардсемпе пĕрмайлă пулса вăрçса çĕнтернĕ. Вара вăрçă умĕн килĕшĕвĕпе лангобардсем Паннони çĕрне аварсене парса хăварнă.
Гепидсем çапăçăва выляса яни висанти императăрне питĕ вырăнлă пулнă. Висантисем тӳрех вĕсен авалхи Сирми çĕрĕнчи шĕкĕр хулине йышăннă, ку япала вара аварсене килĕшмен, вĕсем висантисемпе нумай хушă хирĕçӳллĕ пурăннă.
Авар хаканлăхне никĕслени (аварсен мал тапхăрĕ)
'Пуян I хакан
'562 çулта аварсен талантлă çарпуçĕ, политикĕ Пуян хан Висантипе, лангобардсемпе тата ытти славян тата тӳрк йăхĕсемпе тамăрлăхсем туса Вăтам Танайçире çирĕпленсе лараççĕ, кунтанах вĕсем славянсен çĕрĕсене, Висанти империи тата Франксен империне вăрçăсемпе часах тапăнса тăраççĕ.
Славян йăхĕсен Само ертсе пынă пăлхавĕ
623 çулта анăç славянсем Само ертсе пынипе аварсене хирĕç пăлхава тухаççĕ. Çĕнтерӳ хыççăн унчен франк сутă-илӳ кнеçĕ пулса тăрать. Вăл аварсемпе те, франксемпе те ăнăçлă кĕрешет — сăмахран, 631 çулти çĕнтерӳ хыççăн лужица серпĕсем пурăннă çĕрĕсене франксенчен туртса илет.
Константинопăле хупăрлани
626 çулта аварсем Перси майлă пулса иран-висанти вăрçине хутшăннă. Пăхăнтарнă славянсемпе Константинопăле хупăрласа илнĕ. Çав хушăрах персисем хула патне Азирен, Босфор енчен çитнĕ. "Грек çулăмĕпе" висантисем славянсен флотне çунтарса янă. Вара славянсемпе аварсем хулана пĕрле пуçтарăнса тапăнайман. Ăнăçу тупайман пирки авар хаканĕ славянсем çине кӳреннĕ, лешсем те "çилленсе" çапăçу вырăнне пăрахса хăварнă. Аварсем ĕнтĕ славянсен çуран çарĕсĕр, вĕсен тапăну киммисемсĕр çав тери лайăх хӳтлĕхлĕ  Констатинопăле илме пултарайман.
Авар хаканлăхĕ хавшакланни
Аварсем 626 çулта Константинополь патĕнчи çапăçăва выляса янă хыççăн каганатран пăлхарсем (прото-пăлхарсем) тухаççĕ, 632 çул тĕлне Купрат хан кăтрикур, утикур тата онокур йăхĕсене пĕрлештерсе Аслă Пăлхар ханлăхне йĕркелесе хурать, аварсене пĕтĕмпех Хура тинĕс çумĕнчи çурçĕр енчи, Анат Танайçи çĕрĕсенчен хăваласа кăларса ярать.
640 çулта хорватсем аварсене Долмацирен хăваласа яраççĕ. Çакăн пирки, ахăртнех, Георги Писид хăйĕн сăввисене хайланă: Скиф (т.с. авар) славянина вĕлерет те хăй те вилет, мĕншĕн тесен иккĕшĕ те юнлашса пĕр-пĕрне пĕтерессиченех çапăçаççĕ.
Вăтам авар тапхăрĕ
Авар хаканлăхĕн VII ĕмĕр вĕçĕнче — VIII ĕмĕр вĕçĕнчи шалти лару-тăрăвĕ пирки çырусенче çăлкуç çук. Çак тапхăрăн пĕртен-пĕр çăлкуçĕ — археологи тĕпчевĕсем. Хаканлăх çăк хушăра çурма юркăн пурнăçран пĕр вырăнта выльăх ĕрчетсе пурнăçа куçать. Çак тапхăрти авар пурăну вырăнĕсенчех тыр-пул управĕсене тупнă, анчах та аварсем хăйсем çĕр ĕçĕпе тăрмашнă е тыра юнашар халăхсенчен туяннă — паллă мар.
Хаканлăха аркатни
Аварсем франксемшĕн чи хăрушă тăшманĕсем пулнă. Çавăнпа малтан франксем туслашма пикеннĕ. Çак тĕллевпе вĕсем пĕр-пĕрин патне элчĕсем янă: 780 çулта Вормс хулине авар элчисем пынă, кайран франксен элчисем каганата çитнĕ. Çапах та 788 çулта Бавари херцăкĕ Тассилон III аварсемпе франксене хирĕç килĕшӳ тăвать. Анчах та çав çулах вĕсен çарне çапса çĕмĕрнĕ, Бавари вара Франксен патшалăхĕ шутне кĕрет. Çавăн чухнех Карл аварсене пĕтĕмпех çапса аркатма шутлать.
791 çулта франксем хаканлăха хирĕç вăрçăна тухаççĕ. Пипин тикки, Италирен çарпа тухса, аварсен пĕр карманне туртса илет. Франксен Карл ертсе пынă тĕп вăйĕсем тухăçалла Танай тăрăх куçнă. Регенсбург патĕнче франксем хăйсен çарĕсене пĕрмай тивĕçтерессипе Танай урлă кĕпер хываççĕ. Сакс йăхĕсем, хавшакланнă пулин те, аварсен майлă пулса, малтан вĕсем патне элчĕсем янă, кайран франксен хыç çĕрĕнче, хăйсен тăван çĕршывĕнче пăлхану тапранать. Аварсене ку, çапах, çăлма пултарайман, мĕншĕн тесен вĕсен хаканлăхĕнче те хирĕçӳсем тапранаççĕ.
Ăшĕнчи пăтрашăнăвне пула юкăра вĕлерççĕ, каярах хакана та вилĕм лекет. 795 çулта тудун Христос тĕнне йышăнасшăн пулса франксем патне элчĕсене ярать. 796 çулта вăл хăйех Мăн Карлăн тĕп хулине —Ахена – пырса патшана пăхăнуллăх тупине тунă. Çав çултах Пипин ертсе пынă франксен çарĕ авар хаканĕсен Тиса шывĕ çумĕнчи резиденцине çитсе илнĕ. Чылай авар Тиса леш енне тарнă, çапах та нумай пайĕ тыткăна лекет. Франксем пĕтĕмлĕ çĕнтерсе, Авар хаканлăхĕн политика ирĕклĕхĕ енчен пĕтерсе хураççĕ. Ахен хулине аварсем темиçе çĕр çул тăршшипе пухнă пуянлăхне лавсем çине тиесе ăсатаççĕ.
Çапах та аварсем парăнма шутланман та. 797 çулта вĕсем пăлхава çĕкленеççĕ те, франксем каллех харçа тухса аварсене пусарăнтараççĕ. 797 çул вĕçĕнче авар элчисем Мăн Карла хăйсен шанчăклăх тупи туса çирĕплетеççĕ. 799 çулта каллех пăтрашăну пуçланать, 802 çулта ĕç вырăнĕнчи франксене вĕлереççĕ. Аварсене христианлăха явăçтарма 798 çулта Зальцбургра епискăплăх йĕркелеççĕ. 805 çулта çĕнĕ тĕне хаканĕ хăй те кĕрет.
803-804 çулсенче пăлхар ханĕ Крум аварсен пур çĕрĕсене Вăтам Таная çити туртса илет. Франксем патне пынă авар элчелĕхĕ пирки юлашки хыпарне 823 çулта çырнă. Империн патшалăх пухăвĕнче вăл франксем умĕнче малтан мăнаçлă паллă пулнă халăха кăтартса тăнă.
Административлă тытăмлăхĕ
Çӳлти влаçа халăх пухăвĕпе суйланă хакан тытса тăнă. Хаканăн вырăн сыхлавçи тудун пулнă, вăл патшалăх пĕр пайĕн тăрăмĕ шутланнă, пулас, тата юкур (тĕп жрец). Хакан хушăвĕпе, çĕршыври парăмсене турхансем пуçтарнă. Турхана — иерархи пусăмĕпе — йăхсемпе ăратсен çулпуçĕсем пăхăнса тăнă. Йăх ертӳçин вырăнĕ кашни йăхăн та, хаканлăхăн пурнăçĕнче паллă шутланнă.
Хуçалăхĕ
Хаканлăхăн хуçалăх йĕрки куçса çӳресе выльăх ĕрчетессинче тытăнса тăнă; çĕр ĕçлĕхĕпе аварсем ытлах аппаланман, пăхăнулла йăхсен пурлăх шучĕпе пурăннă. Аварсен чуралăх анлă сарăлман. VI ĕмĕрĕн вĕçĕнче аварсем 10 пине яхăн тыткăна лекнĕ çынна пурне те касса вĕлернĕ. Тата çакă паллă: Балкан çурутравĕнчи Среме вырăнĕнче пурăнакансем тепĕртакран ирĕклĕхе тухаççĕ.
VI ĕмĕр варринчен пуçласа висантисем хаканлăха ылтăнпа парăм тӳленĕ. Çул хушшипе ясак сумлăхĕ 80 пин, 599 çултанпа 100 пин ылтăн солида çитнĕ. Тепĕртакран çакă та çителĕксĕр пулать. VII ĕмĕр пуçламăшĕнче висанти императăрĕсем аварсене «лăпкăлăхшăн» çулсерен 120 пин солид тӳленĕ. 626 çулччен авар хаканĕ патне 6 млн. яхăн ылтăн солид ăсатнă, хальхипе çав шут 25 тоннăпа тан шутланать.
Ӳнерлĕх
Ювелир япалисене аварсем питĕ лайăх ăсталанă. Аварсем шăмăран хитре япала касса кăларассипе ăста шутланнă, чаплă кавир, тĕрлев, пир-авăр хатĕрленĕ, кĕмĕлпе йывăçран ăсталаса илемлетнĕ. Европăра металпа капăрлатнă авар пиçиххине уйрăмах кăмăлланă. Аварсен ӳнерлĕхĕ, чылайăшĕпе, «скиф кайăк стилĕн» кăнарлăхĕн тăсăлăвĕ пулса его мелкой пластикой и стилизованными изображениями фантастических животных, как правило, в динамичных позах, среди которых часто встречается грифон. Тĕпчевçĕсем висанти сĕмĕ аварсен ахах-мерчен ăсталăхĕ çине куçнине палăртаççĕ. Пĕтĕмĕшлĕ ĕнтĕ, археологсем тупнă артефактсене шута хурса, авар этеплĕхĕнче иран тата китай еренкисем курăнаççĕ. Аварсен ахах-мерчен ĕçĕн ăнăçлă аталанавĕ хаканлăхшăн кирлĕ пулнă, мĕншĕн тесен аварсем хăйсен аллинче пархатарлă металсенчен ăсталанă паха япала, çав шутра висанти вак укçи те, тытнă.
1405
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Авар хаканлăхĕ
Хĕç-пăшалĕ
Хаканлăх эткерĕсен çар тумтирĕпе хĕç-пăшалне тишкерсе сăнасан, авар, герман тата висанти сĕмне асăрхама пулать, çак ĕнтĕ халăхлăх йăлине тĕрлĕ патшалăх йăли кĕнине кăтартать. Аварсен кӳпепе хӳтĕленнĕ çирĕп йĕркелӳллĕ каваллери хăватлă пулнă. «Рыцăрь» палăрту Европăна çак юланутсемпе çитнĕ. Европăна аварсемех пĕрремĕш тимĕр стременами тата пĕр енчен çивĕч хăйранă савăл-хĕçпе (клинок) — малтанхи хĕçпе — паллаштарнă.
Тактика
Аварсем вăрçă тактикине монголсен кайранхи тапхăрĕнчи меслечĕсене кĕртнĕ: тăшмана вĕçĕмсĕр тапăнса пырса, çывăх çапăçăва йышăнмасăр («сиксе пырса каялла чакни») кĕрешни, пĕр харăс мăн ухăсенчен пени, хыççăн сасăртăк хăват хĕçпăшалланнă латăпа хӳтĕленнĕ юланутсене çар ĕçне кĕртнĕ — вĕсем тăшманăн йĕркелӳне çĕмĕрнĕ, кĕрешӳ кăмăлне хавшаклатнă. Çак ĕçсемпе пĕрлех чылай чух тăшмана çапăçу епле пынине ултавлă кăтартнă, хăйсем хавшакланса чакнине суя туса шантарнă. Висантисем тимлĕ çак меслетсене тĕпчесе вĕсен тупăçлăхне палăртнă, аварсенчен — хĕçпе хăват çапма май паракан, тата пĕтĕмллĕ каланипе, йĕнерте танăç ларма май паракан «революциллĕ» стременасене çеç мар, çаплах вĕсен çар йĕрки тĕсне (ун чух малта — çăмăл юланут ухăçсем (çывăх çапăçăва хутшăнман «хĕртекенсем»), çаплах авар сăнисене с ремеными петлями и тата çăм хӳтĕлӳн хăш элеменчĕсене хăйсен çар хатĕрĕ шутне илнĕ. Кунсăр пуçне, вăрман-шурлăх çапăçăвĕнче аварсем славян пехотипе усă курнă. Аварсен виç кĕтеслĕ çинçе вĕçĕллĕ çĕмренĕсем 500 метртан персе вĕлерме, 200 метртан металл кӳпесене е хулăм вăкăр тирне витĕр шăтарма пултарнă. Авар ухăçисем пĕр минутра 20 çĕмрен пеме пултарнă.
Кривов Тимофей Сергеевич
Тимофей Сергеевич Кривов (1886, пуш, 17 — 1966), — Чăваш Республикин паллă патшалăх ĕçтĕшĕ, Социализм Ĕçĕн Паттăрĕ.
Биографи
Тимофей Кривов 1886 çулхи пуш уйăхĕн 17-(05) мĕшĕнче Чĕмпĕр кĕпернин (халĕ Чĕмпĕр облаçĕн Чартаклă районĕ) Нараткӳл ялĕнче çуралнă. Чăваш Калмăйăр ялĕнчи чиркÿ-приххут шкулне çÿренĕ.
Слесаре пулăшакан, Ӗпхӳре пăравус тăвакан цехĕн слесарĕ, юханшыв карапĕсене юсаканĕ пулса ĕçленĕ.
Революци юхăмне хастар хутшăннă.Ăна Злотоуста большевиксен влаçне çĕклетме янă. Парти Кĕпкомĕн тата кĕпернен ревкомĕн пайташĕ пулса ĕçленĕ, 5-мĕш çар штабĕн пайташĕ пулнă.
РКП (б) ТК Урал бюро секретарĕ, рабочи-çĕрĕçтеш инспекцин Халăх Комиссариачĕн коллеги пайташĕ тата ТĔК Президиумĕн пайташĕ, РККИ халкомĕн çумĕ, РСФСР Совхалкомĕн пайташĕ ĕç вырăнĕнче тăрăшнă.
Парти секретариачĕн Оргбюро шутĕнчи ТТК пĕрмайхи элчи, ВЦИК пайташĕ, РСФСР Совхалкомĕн патшалăх тӳри, РСФСР финанс халкомĕн çумĕ, коммуналлă ĕçтĕшсен профсоюзĕн ТК пайташĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1886 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 17-мĕшĕнче вилнисем Категори:1966 çулта вилнисем Категори:Социализм Ĕçĕн Паттăрĕсем Категори:Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Политика ĕçченĕсем Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем
Хмелёвка (Немда юппи)
Хмелёвка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Немда юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Манык
Манык — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин Турочак районĕн территорипе юхать. Лебедь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Хмелёвка (Немда юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Манык
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Лебедь юпписем
Хмелёвка (Немда юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Новояушево (Бала-Четырманский сельсовет)
Новояушево  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 422 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453287, ОКАТО кочĕ — 80254805008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Çу, 12
Уявсем
Медицина аппăшсен пĕтĕм тĕнчери кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Жуков Георгий Константинович
Гео́ргий Константи́нович Жу́ков (чӳк, 19 раштав, 1 1896 — çĕртме, 18 1974) — совет çарпуçĕ, Совет Союзĕн Маршалĕ (1943), СССР хӳтĕлев министăрĕ (1955—1957). Чылай çын Г. К. Жукова чаплă çын вырăнне хурать, Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин паллă çарпуçĕ тесе шутлать, унăн ячĕпе вăрçăра нумай çĕнтерĕве çыхăнтарать. Тăватă хут Совет Союзĕн Паттăрĕ, 2 «Çĕнтерӳ» орденĕн, нумай урăх совет тата ют çĕр орденĕсемпе медалĕсен кавалерĕ. Вăрçă вĕçленсен Типçĕр çарĕсен Тĕп çарпуçлăхне ертсе пынă, Одесса, кайран Урал вăрçă тăрăхĕсене тытса пынă.
Сталин çĕре кĕрсен СССР хӳтĕлев министăрĕн пĕрремĕш çумĕ ĕс вырăнне йышăннă, 1955 - 1957 çулсенче — СССР хӳтĕлев министăрĕ. 1957 çулта ăна партин ТК пайташĕнчен хăтараççĕ, çарти пĕтĕм ĕç вырăнĕнчен кăлараççĕ те 1958 çулта çар йĕркинчен (стройран) ахаль çĕре кăлараççĕ.
Кун-çулĕ
thumb|left|150px|Унтер-офицер Георгий Жуков. [[1916 ç.]]
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕ
thumb|right|150px|СССР почтă маркки, 1976 ç.
1941 çул
thumb|right|200px|Жуков [[1941 юпа уйăхĕнче. «Красная звезда» хаçатран, Сталин хăй хушнипе пичетленĕ.]]
СССР чысĕсем
(тăватă хут Совет Союзĕн Паттăрĕ, 14 орден, 16 медаль тата чыс хĕçпăшалĕ)
Ют çĕр чысĕсем
(Герой МНР, 18 орденов, 10 медалей и звание Почетного итальянского партизана)
Кино сăнарĕсем
Категори:Çарпуçсем Категори:СССР вăрçа ведомствин пуçлăхĕсем Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Тăватă хут Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Таса Георгий орден паллин кавалерĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Раштавăн 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1896 çулта çуралнисем Категори:Мускавра вилнисем Категори:Çĕртме 18-мĕшĕнче вилнисем Категори:1974 çулта вилнисем Категори:ССКП ТК пайташĕсем Категори:ССКП ТК пайташĕсем Категори:ССКП ТК Политбюро пайташĕсем Категори:СССР Аслă Канашĕн депутачĕсем Категори:Раççейри граждан вăрçине хутшăннисем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçине хутшăннисем Категори:Çĕнтерӳ Парадне хутшăннисем Категори:СССР çарпуçĕсем Категори:Хулана ята тивĕçтернĕ çынсем Категори:Пĕчĕк планетăна хушамата тивĕçтернĕ çынсем Категори:Çынсем:Ленинград фрончĕ
Василово
Василово — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 337  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452853, ОКАТО кочĕ — 80233820004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Гагарин Егор Мартынович
Гагарин Егор Мартынович — (1.06.1902(19.05)-04.01.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Беларуç фрончĕн 31-мĕш çарĕн 331-мĕш перевçĕсен дивизин 896-мĕш артиллери полкĕн артиллери орудин тĕллекенĕ, кĕçĕн сержант.
Сиравис
Сиравис (Щучья) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 169 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Конго Демократиллĕ Республики
Конго Демократиллĕ Республики (République Démocratique du Congo), 1971—1997 çç —  Заи́р Респу́блики, 1960—1964 çç — Ко́нго Респу́блики — Африкăри патшалăх. Конго Республикипе, Тĕп Африка Республикипе, Кăнтăр Суданпа, Угандăпа, Руандăпа, Бурундипе, Танзанипе, Замбипе, Анголăпа чикĕ тытать. Маларах Бельги колонийĕ пулнă.
Экономика
left|250px|Майланă чукун çулпа [[Кинду хулине Лубумбашинчен пĕрремĕш пуйăс килет]] Çутçанталăк ресурсĕсем — тĕнчери чи пысăк кобальт, германи, тантал, кĕвер чул, Африкăра чи пысăк уран, вольфрам, пăхăр, цинк, тăхлан запасĕсем, берилли, лити, ниоби, нефть, çĕр кăмрăкĕ, тимĕр, марганец, ылтăн, кĕмĕл, боксит çĕр управĕсем. Гидроресурссемпе тата вăрманпа пуян.
Географи
Конго Демократиллĕ Республикин — Конго юханшывĕн бассейнĕнче вырнаçнă. Патшалăх экватор тата субэватор климачĕнче вырнаçнă. Хĕвелтухăçĕнчи чикки Африка рифчĕпе çыхăннă.
Административла пайлану
thumb|250px| Конго Демократиллĕ Республикин 2005-мĕш çулхи конституципе 26 провинцийе пайланать. Ку пайлану 2009-мĕш çулхи нăрăс уйăхĕнче вăй илнĕ. Маларах патшалăхра 11 облаç пулнă:
Пысăк хулисем
left|250px|[[Киншаса]]
Каçăсем
Категори:Франци чĕлхиллĕ патшалăхсем Категори:Унитарлă патшалăхсем Категори:Бельги колони пулнисем Категори:Тĕп Африка
Сăваплă Турамăшĕ Çуралнин чиркĕвĕ (Ураскилт)
Ураскилтри Сăваплă Турамăшĕ Çуралнин чиркĕвĕ — Чăваш Республикинчи (Раççей Федерацийĕ) Элĕк районĕн Ураскилт ялĕнче вырнаçнă Чăваш митрополийĕ йышĕнчи Шупашкар епархине (Мускав патриархийĕ) кĕрекен чиркӳ.
Кун-çулĕ
1778 çулта çунса кайнă чиркӳ вырăнне çĕнĕ йывăç пура хăпартнă, никĕсне чул янă. 1895 çултанпа каллех çĕнĕ çурт, вара пĕтĕмпех чулран, тăваççĕ. Çапла, 1902 çулта пĕр тăрăллă чул чиркĕве туса пĕтереççĕ. 1909 çулта чиркӳ çумĕнче чулран часавай туса лартаççĕ.
1941 çурлан 8-мĕшĕнче официаллă чиркĕве хупма йышăннă. 1945 çулхи ака уйăхĕнче чиркĕве, тĕне тытакансем йăлăннине вырăна хурса, турă ĕçлевне тавăрнă.
Каçăсем
Категори:Раççейри православи чиркĕвĕсем Ураскилт Категори:Элĕк районĕн культури Категори:Ураскилт Ураскилт Категори:Раççейри 1902 çулта тунă храмсем
Чуча (Немда юппи)
Чуча — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Немда юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Вĕçев тытăнса тăрать
«Вĕçев тытăнса тăрать» (Вылет задерживается) — Леонид Марягин кинорежисёрăн 1974 çулта Вера Панован «Сколько лет, сколько зим!» пьесипе ӳнерленĕ илемлĕ фильм. 1975 çулта фильм «Кĕмĕл нимфа» парнене хĕрарăм рольне паха сăнарланăшăн (Татьяна Лаврова) Тĕнчери телефильмсен фестивалĕнче Монте-Карлора тивĕçнĕ.
Фильмри юрăсене шăрантаракансем
Юрăсен тексчĕ — Игорь Шаферан
Каçăсем
Категори:СССР драма фильмĕсем Категори:Леонид Марягинăн фильмĕсем Категори:Мосфильм Категори:1974 çулăн СССР фильмĕсем
1406
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăн Улхаш
Хавăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 458 çын, çав шутра 210 арçын, 248 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1389-мĕш никĕсленĕ тесе шутлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Турăна Çуратнă Сăваплă Амăшне Асăну чиркĕвĕ (Элĕк)
Турăна Çуратнă Сăваплă Амăшĕн асăну чиркĕвĕ (Успенская церковь (Аликово)) — Чăваш Енĕнчи (Раççей Федерацийĕ) Элĕк районĕн Элĕк ялĕнче вырнаçнă Шупашкарпа Чăваш епархине (Мускав патриархийĕ) кĕрекен православи чиркĕвĕ.
Чиркӳре кĕлĕсене Виктор атте иртерет.
Кун-çулĕ
Элĕкре Турăна Çуратнă Сăваплă Амăшĕн асăну чиркĕве 1744 çулта никĕсленĕ. Ун чухне чиркӳ çуртне йывăçран тунă, вăл Элĕкĕн варринчех вырнаçнă пулнă. Чиркĕве уçсанах Пĕтĕм Раççейĕн арăм патши Елизавета Петровна çĕнĕ храма ырлă кĕнекене хăйĕнчен çапла çырса парса парнелет «Сия книга изготовлена типографией и по приказу преосвященного Дмитрия Епископа Нижегородского палатою отдана безденежно декабря 3 дня 1747 года, в Курмышском уезде новокрещенного села Успенское, Аликово тож новостроенного у новокрещенных церкви »
Шел пулин те, парнеленĕ кĕнекене упраса хăварайман, çапах та Елизавета Петровна çырăвĕнчи текстне И. Н. Вишневскин « Нижегородский губернский учетный архив» (Сборник т 3 Н Новгород 1898 г с 32) кĕнекинче çырса хăварнă. Çак пухăм халĕ Чăваш наци архивĕнче упранать.
1755 çулта Элĕк чиркĕвĕ валли Етĕрнерен 10 пăт йывăрăшлă 2 чан илсе килнĕ.
1782 çулта Элĕк прихутĕнчи тĕне тыткансем валли çĕнĕ йывăç чиркӳ çуртне туса лартаççĕ. 1901 çулта вара халăх укçипе çĕнĕрен йывăç çуртлă чиркĕве хăпартаççĕ. Чиркӳ иккĕ астуллă: урăна Çуратнă Таса Амăшĕн асăнăвĕн, Тс. Иоанна Богословăн.
1930 çулăн пуçламăшĕнче Раççейре пĕрртте хĕрхенмесĕр тĕн çурчĕсене хупма тытăнаççĕ. 1936 çулта уракан çил тухсан чиркĕвĕн тăрри, чанĕпе пĕрле, çĕре ӳкеççĕ. Чиркӳ çуртне юсасан кунта районти культура çурчĕ уçăлать.
1991 çулта Элĕк таврашĕнчи тĕне тытакансем йăлăннипе çак çулăн çурла уйăхĕнче чиркӳре кĕлĕ çуртĕнче турра пуççапма пуçланă. Халĕ çĕнĕ чиркĕве туса пыраççĕ.
2015 çулхи çурлан 26-мĕшĕнче чиркĕве мăнаçлăн хута янă. Ирхи кĕлĕне çав кун Варнава митрополит Шупашкартан килнĕ.
Чиркӳ прихучĕн шкулĕ
Элĕкре чиркӳ прихучĕн шкулне 1845 çулта уçнă. Çак шкул унчен Нурăс чиркӳ ялĕнче (халĕ Чăваш Республикин Вăрнар районĕнчи Калинино сали) ĕçленĕ. 1854 çулта çак шкула Элĕке куçараççĕ те «Хусан кĕпернинчи Етĕрне уесĕнчи Элĕк салин чирку прихучĕн шкулĕ» ят параççĕ.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕ Категори:Чăваш Енĕн православи чиркĕвĕсем Категори:Раççей православи чиркĕвĕсем Категори:Турăна Çуратнă Сăваплă Амăшĕн асăну чиркĕвĕсем
Артамонов Михаил Илларионович
Артамонов Михаил Илларионович, — совет тапхăрĕнчи чаплă археолог, историк. 1898 çулхи чӳк уйăхĕн 23-мĕшĕнче Тĕвер кĕпернине кĕрекен Весьегонск уесĕнчи Выголовăра çуралнă. 1972 çулхи утă уйăхĕн 31-мĕшĕнче Ленинградра вилнĕ.
Кун-çулĕ
Çĕр ĕçлекен çын çемйинчен тухнăскер. 1913 çулта Хулари тăватăкласслă каçхи училищĕнче вĕренсе тухнă. 1914—1916 çç. каçхи курсĕсенче вĕреннĕ. 1917 пуçламăшĕнче ăна çара хĕсмете илнĕ. Кăмăла хăпартсах 1917 çулхи Февраль революцине кĕтсе илнĕ. 1917 ç. пуш уйăхĕнче Совета салтак депутачĕсен Канашĕн членĕ пулать, хыççăнах хăй ирĕкĕпех фронта кайнă. Анăç Двина çинчи çапăçусене хутшăннă.
1917 раштавра Артамонова демобилизациленĕ, ăна Петрограда национализациленĕ Тĕнче банкĕнче ĕслеме хушнă. 1918çулхи çулларан пуçласа 1920 çул вĕçĕчченех Красный Холмра (Тĕвер облаçĕ) халăх çутĕç органĕсенче (шкул ертӳçи, вĕрентӳçĕ) вăй хунă.
1921 — 1924 çулсенче Ленинградри университетра, археологипе истори искусств уйрăмĕнче вĕреннĕ. А. А. Спицин, А. А. Миллер, Н. П. Сычёв вĕрентӳçĕсем патĕнче пĕлӳ пухнă. Университетран вĕренсе тухсан археологи кабинетĕнче кĕçĕн ассистент вырăнне юлнă. 1929 çулта хăй тĕллĕн пĕрремĕш экспедицине кайнă — Аялти Тан çине — малти тĕпчев ĕçĕсене тума. Ĕçсене вĕçленĕ хыççăн вăл сулахай çыранĕнчи Цимлян хули авалхи кĕнеке çăлкуçĕсенче Саркел хула тесе çырнă пулнине çирĕплетсе палăртнă ( 1934—36 çулсенчи алтнисем). 1934 çулта «Совместные погребения в курганах со скорченными и окрашенными костяками» статйишĕн Артамонова диссертаци хӳтĕлемесĕрех истории наукисен  кандидат степĕнне тивĕçтернĕ. 1935 çулта — профессор. Тухтăр диссертацине «Скифы. Очерки по истории Северного Причерноморья» статйипе 1941 çулхи çĕртме, 25 хӳтĕленĕ. 1937 çулта АН СССР çумĕнчи Материаллă культурăн истори институчĕнче Европăн феодал тапхăрĕччин секторне ертсе пынă. 1939 çулта институт коллективĕ пĕр сасăллă суйласа И. А. Орбели академика ĕçрен кăларма йышăннă, ун вырăнне Артамонова лартнă (ун чухне вăл тĕпчев кандидачĕ пулнă, партире тăман. ВКП(б) ретне 1940  çулта тин кĕнĕ.) Артамонов ертсе пынипе институт çĕршывăн хăватлă тĕпчев тĕпĕ пулса çитет. Тимлесех чи малтанах уйра ирттернĕ ĕçсене пичетлеме тăрăшаççĕ. Артамонов «Краткие сообщения ИИМК» тата «Материалы и исследования по археологии СССР» пуху серийĕсене никĕсленĕ, «Советская археология» журнала редакциленĕ.
Вăрçă хыççăнхи çулсенче М. И. Артамонов вăхăтлăха ЛПУ-н археологи кафедрин ертӳçи вырăнне ĕçленĕ, 1949 çулхи нарăс уйăхĕнче ЛПУ-н археологи кафедрин ертӳçи пулса тăрать. Пĕр вăхăт вĕренӳ ĕçĕсемшĕн проректор пулса ĕçлет, 1950 çулхи кăрлач — çу уйăхĕсенче ректор ĕçĕсене туса пынă. 1949 — 1951 çулсенче Атăл-Тан тăрăхĕнчи çĕнĕ çурт-йĕр тăвас çĕрсене кунчен пачах пулман çав тери анлă экспедици пуçтарса,  Цимлян шывуправ тĕпне тĕпчеме хатĕрленнĕ.
1951 çулта Эрмитажăн ертӳçине хушса лартнă. 13 çул хушшинче çак ĕç вырăнĕнчи тапхăрта вăл хăйне талантлă, музей ĕçне парăннă администратор пулнине кăтартнă. Унăн яланах пур çивĕч ыйтусемпе принциплă та хăймайлă шухăшсем пулнă. Официаллă идеологипе уйăрăлсах Артамонов паянкунхи живопĕçпе илĕртĕнме пуçланă. Вăл хистенипе Эрмитажра Пикассо кăтартăвне йĕркеленĕ, импрессионизм классикĕсен ĕçĕсене упраса хăварнă. Музейĕн шалти кăтартăвĕнче М. М. Шемякинăн ĕçĕсене вырнаçтарни ăна ĕçрен кăлармалли сăлтав пулса тăрать. «Ирĕлӳ» тапхăрĕнче тĕрмесенчен таврăннă тĕпчевçĕсене пулăшма тăрăшнă, вĕсем хушшинчеЛ. Н. Гумилёв, Б. А. Латынин, М. А. Гуковский, И. Г. Спасский.
Ĕçрен кăларсан (1964) пĕтĕм вăйне, вăхăтне ЛПУ-н истфакра, вĕрентӳ ĕçне парать. М. И. чăн тĕпчевçĕ пекех, ĕç сĕтелĕ умĕнче статьяна çырсах вилĕме кĕтсе илет.
М. И. Артамоновăн çав тери анлă тĕпчев кăсăклăхĕсем пулнă, малти бронзă тапхăрĕнчен пуçласа Вăтам ĕмĕрсемчен. Çав тĕпчев ĕçĕсене вăл пĕр харăсах тенĕ пекех аталантарса пынă. Унăн чи чаплă çитĕнĕвĕ Тухăç Европăри çеçенхирсен вăтам ĕмĕрсенчи малти тапхăрĕнчи историне аталантарнă: куçса çӳрекен йăхсен тĕпленсе пурăнма тытăнни, политогенез ыйтăвĕсем. Çак тĕпчевсенче тĕп вырăна хасарсен историйĕ йышăнса тăрать. Çак ĕçсене тĕпчевçĕ хăй тĕллĕнех, ним çук çĕртенех хăпартса, археологи енчен те, унта вăл чи пĕрремĕш утамçă пулнă, çыруллăх историйĕ енчен те тишкерме тапратнă. Археологи алтăвĕсене ирттерсе тата чылай массивлă истори çăлкуçсемпе литературăна пăхса тухса, Артамонов тĕнчере пĕрремĕш Хасар хаканлăхĕн историн системлă куçлавне çырнă. «История СССР с древнейших времён до образования древнерусского государства» (1939) кĕнекинче вăл Хасари СССР халахĕсен историнче паллă вырăн йышăннине ĕненмелле кăтартнă.
Вăрçă хыççăнхи çулсенче «космополитлă» тĕнче курăвлăхĕсемпе çапăçнă чух Артамонова унăн шухăш-ăнланăвĕсемшĕн совет ертӳçĕсенчен тата юлташ тĕпчевçĕсенчен хытă ятлав лекнĕ. Монографие пĕтĕмĕшле калапăшĕпе пичетлесе кăларасси 1962 çулта çеç пурнăçа кĕнĕ. Кун хыççăн ĕнтĕ хасарсене тĕпчес ĕçе çав тери тиркенине пĕтернĕ, çак тĕпчев ярăвĕ илпеклĕ аталанма тытăннă. Артамонов скифологи тĕпчевне тепĕр хут чĕрĕлтерес ĕçе сахал мар вăй хунă. Çаплах унăн славян-вырăс аваллахĕсемпе кăсăкланни этногенез, славянсен пурăну çĕрĕсене, авалхи вырăс ӳнерлĕхĕ ыйтăвĕсене çĕнĕрен хăпартнă. Артамонов хытса ларнă догмасене пăханса ĕçлемен. Славян проблематикипе вăл вилес умĕн «Первые страницы русской истории в археологическом освещении» çырса хунă, анчах та ытла хыта хăюллă пĕтмлетĕвĕсене пула ăна 1990 çклта кăна пичетленĕ.
Хисепĕсем
Ленин орденĕ, Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕпе медальсем.
Ĕçĕсем
Темиçе вун статьясемпе монографисен авторĕ, 30 чылай археологи экспедицисен ертӳçи. Нумай ăру-тĕпчевçĕсене ăс парса çитĕнтернĕ, вĕсен хушшинче чи паллисем: С. А. Плетнёва, Л. Н. Гумилёв, А. Д. Столяр, И. И. Ляпушкин, А. В. Гадло.
Каçăсем
Категори:Раççей археологĕсем Категори:Раççей историкĕсем
Ĕççи
Ĕççи — тырă пуçтарассипе е ялхуçалăхĕнчи ытти хĕрÿ ĕçпе çыхăннă вăхăт. Сăмахсартан : страда, уборочная страдный ĕççи вăхăчĕ — страдная пора, страда ĕççи пуçланчĕ — страда началась ĕççине тух выйти — на уборку, приступить к уборке
Каçăсем
Категори:Ĕççи Категори:Ял хуçалăхĕ
Çу, 13
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Мăн Этмен ял вулавăшĕ
Мăн Этмен ял вулавăшĕ — Чăваш Енри Элĕк районĕн Мăн Этмен ялĕнче йĕркеленĕ вулавăш.
Вулавăш ертӳçи — Елизавета Николаевна Храмова.
Пĕтĕмĕшле хыпарсем
Паянхи куна библиотека фондĕнче 7 пине яхăн кĕнеке упранать.
Унтах компьютер, телевизор, аудио-видео аппаратури, компакт-дисксем пур.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Элĕк районĕн вулавăшĕсем Категори:Чăваш Енри вулавăшсем
Которосль (юханшыв)
Которосль, — Ярославль облаçĕнчи юханшыв, Атăлăн сылтăм юппи. территорипе юхать. Устьепе Вёкса юханшывсемпĕрлешнинчен пуçланса Чулхула шыв усравне Ярославль патĕнче юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 126 км. Которосль çинче Гаврилов-Ям, Ярославль хулисем вырнаçнă.
Тимерёво
Которосль хĕрринче, ĕлĕххи Мăн Тимĕр ялĕ патĕнче (Карабиха ял тăрăхĕ) IX — XI ĕмĕр пуçламăшĕнчи Тимĕр археологи комплексĕ вырнаçнă. Унта 11 га çинче çирĕплетмен пурăну вырăнĕсем, çынсене пытарнă кургансем вырнаçнă. Унта 3 пытарнă мул (арап укçисем) тупнă.
Каçăсем
Категори:Атăл юпписем Категори:Ярославль облаçĕн юханшывĕсем
Меречен Петĕрĕ
Меречен Петĕрĕ (чăн ячĕ Гаврилов Пётр Михайлович), — чăваш сăвăçи. 1925 çулта Тутарстанăн Аксу районĕнчи Меречен ялĕнче çуралнă.
3 степеньлĕ Мухтав, Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин 1-мĕш степеньлĕ орденĕсемпе, медальсемпе чысланă.
Пурнăçĕ
1925 çулта Тутарстанăн Аксу районĕнчи Меречен ялĕнче çуралнă.
Аксу педагогика училищинче вĕреннĕ, Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă. Вăрçă хыççăн Чăваш педагогика институтĕнче аслă пĕлӳ илнĕ, ачасене шкулта вĕрентнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Сăввисем хаçатсенче, журналсанче, темиçе авторăн сăвă пуххисенче пичетленнĕ. 2003 çулта «Сăвăсем» кĕнеки тухнă.
Каçăсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1925 çулта çуралнисем
Велин-Кор-Игол
Велин-Кор-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Оккын-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Чарльз Симони
Чарльз Симони (акăл. Charles Simonyi), — компьютер программисене шутласа кăлараканĕ. 1948 çулхи авăн уйăхĕн 10-мĕшĕнче Будапешт хулинче çуралнă. 2007 çулхи ака уйăхĕн 7-мĕшĕнче пиллĕкмĕш космос турисчĕ пулса тăнă, космоса вĕçсе кайнă.
Пурнăçĕ
Шкулта вĕреннĕ чухне компьютер лабораторийĕнче хуралçă пулса ĕçленĕ. Çав вăхăтран пуçласа программăлас енĕпе кăсăкланма пуçланă, компилекен программăсем çырнă.
1966 çулта Данине куçнă. 1968 çулта АПШна вĕренме кайнă та 1982 çулта АПШ гражданствине илнĕ.
1981-1991 çулсенче Microsoft корпорацинче ĕçленĕ, Microsoft Excel, Multiplan, Word программисене шутласа кăларнă çĕре хутшăннă.
Категори:Космос турисчĕсем
Сергеевка (Федоровка районĕ)
Сергеевка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 57 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453287, ОКАТО кочĕ — 80254805009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Меркурий
Меркурий — Хĕвел системин Хĕвел патне чи çывăх планета. Хĕвел тавра 88 талăкра çаврăнать. Плутона планета статусĕнчен кăларсан Меркури Хĕвел системинчи чи пĕчĕкпланета тăрса юлнă.
Ретроград Мерурийӗ-астрономи пулӑм, ҫав пулӑма Мерари планетин каялла таврӑннӑ чух сӑнласа парать. Ҫакӑ Мерари орбитин шалти положенийӗнчен Ҫӗр орбити тата Хӗвел тавра вӗсен орбитӑллӑ хусканӑвӗнчен пулса иртет. Ҫак пулӑм питӗ хӑвӑрт хускалнипе ҫыхӑнмасть тата пӗлӗтре пурӑнма Чӗнсе Илмелли Мерари положенийӗн проекцийӗнчи уйрӑмлӑхсемпе кӑна ҫыхӑннӑ. Ретроград Мерурийӗ пулӑм — тепӗр хут пулса иртет. Пӗр ҫул хушшинче вӑтамран ҫӗр ҫинчи виҫӗ положение яхӑн пулать, кашни эрнене яхӑн тӑсӑлать.