cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ален Делон
Халăх ăна «Йăмăх çутă хĕвел» (1960), «Рокко тата унăн пиччĕшĕпе шăллĕ» (1961), «Леопард» (1962, «Ылтăн глобус» парнене «арçын артистсем хушшинчи нумай сунлă çĕнни» тĕспе ăмăртăва кĕртнĕ, рольсем тăрăх пĕлет. Çулсене Ален Делонăн сайчĕн  çинчи фильмографипе килĕшӳллĕ кĕртнĕ «Сезар» парнине чи лайăх арçын рольне «Пирĕн кун-çул» (1984) фильмра вылянăшăн тивĕçнĕ. Чыс Легион орденĕн офицерĕ.
Ачалăхĕ
thumb|left|150px|Ален Делонăн пĕрремĕш фотоӳкерчĕкĕ Ален Делон 1935 çулхи чӳк, 8 Парисăн кăнтăр хулаçумĕнче, Тури Сена департаменчĕн Со пурăну вырăнĕнче çуралнă.
Индокитай
thumb|left|200px|Ален Делон
Каçăсем
Категори:Франци артисчĕсем Категори:Франци кинорежиссёрĕсем Категори:Чӳкĕн 8-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Парисра çуралнисем Категори:1935 çулта çуралнисем Категори:Халĕ пурăнакансем
922
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тарбуга
Тарбуга — Раççей территоринчи юханшыв. Çĕн Çĕпĕр облаçĕ, Омск облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Иртыш (юханшыв) бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Омь. Юханшыв бассейнĕ — Иртыш (юханшыв).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем
Горовой Владимир Ильич
Горовой Владимир Ильич — (13.11.1932-), Совет Союзĕн Паттăрĕ. Указ дати - 21. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра СССР ПХК Пĕрремĕш тĕп управленин сотрудникĕ,.
923
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Коканд
Коканд (узбек. Qo'qon) — Узбекистанăн хевел тухăç енчи хула, Фергана айлăмĕн кăнтăр-хĕвеланăç енĕнче вырнаçнă. Çын шучĕ 180 пинпе танлашать. Хула Ферган вилоятне кĕрет.
Коканд Ташкентран, Узбекистанăн тĕп хулинчен, 228 çухрăмра ларать. Андижана çити 115 çухрăм каймалла, Ферган хуличен — 88 çухрăм.
Истори
1571-1626 çулсенче Коканд хули Бухара эмиратне кĕнĕ, 1709 çулта эмирата пăхăнма пăрахнă.
Хальхи хула 1732 çулта Эски-Курган авалхи крепость вырăнĕнче хӳтлĕх пек никĕсленĕ. Ку вырăнта туса лартнă Коканд ханстви пĕтĕм Ферган айлăмне çĕнтерсе илнĕ. 1820 çулсенче вара Коканд ханствин çĕрĕсем чи анлă сарăлнă. Ку вăхăтра Кăнтăр Казахстан тата Киргизи çĕрĕсене çĕнтерсе илнĕ. Коканд ку вăхăтра Фергана регионĕн тĕнĕн тĕп вырăне пулнă. Хулара 300 мечет ытла пулнă.
1876 çулта Коканда генерал Скобелев ертсе пыракан вырăс çарĕсен çĕнтерсе илнĕ. Ханствона пĕтернĕ те хула Раççей Империне кĕрнĕ. 1917-1918 çулсенче хула Коканд автономиĕн тĕп хули пулнă.
Категори:Узбекистан хулисем
Тихонов
Ти́хонов — вырăс хушамачĕ, Тихон (Τύχων — ăнăçлă) ятран пулса тухать.
{{{Хушамат}}
Категори:Вырăс хушамачĕсем
Çĕнĕ Кавал
Çĕнĕ Кавал, — Чăваш Енĕн Вăрмар районĕ ялĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
924
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гангут (линкор)
«Гангут» (1925—1956 çулсенче «Октябрьская революция») — раççей тата совет флочĕн линкорĕ, хăйĕн тĕсĕнче малта пыракан карап.
Лепша (Моша юппи)
Лепша — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Моша юханшывăн сылтăм çыранĕпе 32 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 168 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
925
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тулă (ӳсентăран)
Тулă, Тырă (Triticum) — злаксем çемьин ăрачĕн ӳсекен курăк, чылайăш тĕсĕ пĕрçуллăхлисем, вăрăллă культура, нумай çĕршывсенче, çав шутра Раççейре те акса илеççĕ.
Бараболько Михаил Петрович
Бараболько Михаил Петрович — ( – ), Лăпкă океан флочĕн Сучан çыран сыхлавĕн секторĕн 355-мĕш уйрăм тинĕç пехота батальонĕн командирĕ, майор, Совет Союзĕн Паттăрĕ. Указ дати -.
Тулă (ӳсентăран)
Истори
Тулă Мал тата Вăтам Азире (хальхи Турци, Ирак, Сири, Иран, Туркменистан çĕрĕсенче) пирĕн эрăчченхи 7-6 пинçуллăхсенче, Балканра тата хальхи Греци территорийĕсенче – пирĕн эрăчченхи 6-5 пинçуллăхсенче, Икĕпатра – пирĕн эрăчченхи 4 пинçуллăх маларах этемлĕхе паллă пулнă.
Культурăсене ӳстересси
Тулă акса пухакансенчен малтисем — Китайпа Инди. Вĕсем хыççăн АПШ, Раççей.
Тулă тухăçлăхĕ
Тулă тухăçлăхĕ сортран, çанталăкран, тăпраран т.ыт. тĕрлĕ кăтару çитеть ( ц\га ,2009 ) :
Çавăн пекех пăхăр
Ясмăк, Пăрçа, Шалçа пăрçи, Сĕлĕ, Кукурусă, Рапсă, Вир, Хура тулă, Рис, Урпа.
Каçăсем
Категори:Мятликовлисем Категори:Çăкăр тĕшĕллĕ культурисем
URL
Ресурссене пĕрлĕ кăтартаканĕ (URL — Uniform Resource Locator) — ресурсăн пĕр евĕр локаторĕ (вырнаçнă тĕлне палăртаканĕ). Акăлчанла «URL» пĕтĕмпе çапла вуланать, вырăсла ăна тăтăшах [у-эр-э́л], [ю-эр-эл] е [урл] (сленг) теççĕ. Малтан вăл Universal Resource Locator — ресурсăн универсаллă локаторĕ пулать. URL — ку Тетел ĕрешĕнчи ресурссен адресне çырмалли виçе йĕркиллĕ меслет.
Кун-çулĕ
URL локатора 1990 çулта Европăн ядерлă тĕпчевĕсен канашĕнче (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire, CERN, Женева, Швейцари) ĕçлекен Тим Бернерс-Ли шутласа кăларнă. URL Интернетăн тĕплĕ инновацийĕ пулса тăрать. Малтанах URL Пĕтĕм тĕнче эрешĕн ресурсĕсен (тăтăшах файлсен) вырăнне палăртма туса хунă. Халĕ URL локаторпа Интернет ресурсĕн пĕтĕм адреспа кăтартаççĕ. URL стандартне RFC 1738 документĕнче çирĕплетнĕ, малтанхи версийĕ RFC 1630 документпа пулнă. URL халĕ URI ресурсĕсене идентификацилекен пĕрлĕ системин пайĕ шутланать, URL термина майĕпен URI анлă терминпа улшăнса пырать. URL стандартнее IETF йĕркелӳпе унăн уйрăмĕсем тытса пыраççĕ.
URL тытăмĕ (структури)
Чи малтанах URL локатора эрешĕн ресурсĕсен вырăнне кăтартмалли система евĕр хатĕрленĕ. Локатора çăмăллăн анлăлатма тата ASCII‐символсен (тĕслĕхрен, пушăна нихăçан та URL-та усă курман) сайра йышĕпе кăна усă курма пултарать. Çапла вара, URL çырма çак ĕлкĕ йăли пулса тухать:
<схема>://<логин>:<вăрттăн сăмах>@<хост>:<порт>/<URL‐йĕрĕ>
Çак çырăвра:
Паян куна, Тим Бернес-Ли асăннипе, URL структуринчи икĕ чалăш йĕрлĕ символ ытлашши шутланать.
URL cхемисем (протоколĕсем)
URL схемисем (протоколĕсем) шутне кĕреççĕ:
URL экзотика схемисем:
URL кодăлани
Вырăс чĕлхиллĕ Википедире кунсерен URL кодăланă тĕслĕхсене курма тивет, мĕншĕн тесен вырăс чĕлхи кириллица символĕсемпе усă курать. Тĕслĕхрен, çакăн пек йĕркене: http://ru.wikipedia.org/wiki/Микрокредит URL стандарчĕпе çапла кодăлаççĕ: http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%82 Çак пек ĕлкĕлени икĕ тапхăрлă пулать: малтан кириллицăн кашни символне Юникодра (UTF-8) икĕ байт тĕсĕпе кодăлаççĕ, кайран çак улă-хыçлăхăн кашни байтне вунулттăллă евĕр кăтартаççĕ: М → D0 и 9C → %D0%9C и → D0 и B8 → %D0%B8 к → D0 и BA → %D0%BA р → D1 и 80 → %D1%80, т. ыт. те Вунултталлă кодпа çырнă çакăн пек кашни байт умĕн, URL спецификаципе килешӳллĕ, процент (%) паллине лартаççĕ — çакăнтан URL тата URI системинче символсене кодăламалли меслете кăтартакан «percent‐encoding» акăлчан терминĕ çуралнă.
URL стандарчĕпе кăтартайман символсем çак йĕркепе кодăлаççĕ:
URL тĕслĕхĕсем
http://ru.wikipedia.org/wiki/URL http://en.wikipedia.org:80/wiki/Special:Search?search=train&go=Go ftp://myname:mypass@myhost.com:21/etc/motd prospero://myhost.dom//pros/somename file://vms.myhost.edu/disk$user/my/notes/note123.txt
Каçăсем
Категори:Тетел стандарчĕсем Категори:Уникаллă идентификаторсем
Ключевка (Пелепей районĕ)
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатерленĕ йышĕнче пур.
Ялăн чăн-чăн чăвашла ячĕ пулма пултатарть. Анчах та ăна халлĕхе тупса палăртман. Тупăнсан — статья ятне улăштарма тивет. Шырав малалал пырать.
Бирюля (Ур юппи)
Бирюля — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Ур юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Ключевка (Пелепей районĕ)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
Бирюля (Ур юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Ключевка (Пелепей районĕ)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (95%).
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Çĕнĕ Кăнтăр Уэльс
Кун-çулĕ
Штата 1788 çулта йĕркеленĕ, малтан ун шутĕнче Австралин чылай континент территорийĕ кĕнĕ. XIX ĕмĕрте унран ерипен урăх пвсăк çĕрĕсем уйрăлса тухнă.
Каçăсем
Австрали пирки хыпарсем
Категори:Çĕнĕ Кăнтăр Уэльс
926
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гангут çапăçăвĕ
thumb|Гангут çапăçăвĕ Гангут çапăçăвĕ — Çурçĕр вăрçин (1700-1721) 1714 çулхи утă, 27 (çурла, 7) Балтика тинĕсĕнчи Гангут сăмсахĕ çывăхĕнче (Ханко çурутрав, Финлянди) раççейпе швед флочĕсем хушшинче пулса иртнĕ тинĕс çапăçăвĕ, Раççей флот историйĕн пĕрремĕш тинĕс çапăçăвĕ.
Каçăсем
Категори:Раççейĕн тинĕс çапăçăвĕсем Категори:Швецин тинĕс çапăçăвĕсем Категори:Балтика тинĕсĕнчи çапăçусем Категори:Çапăçусем алфавитпа Категори:Çурçĕр вăрçи Категори:1714 çулхи пулăмсем Категори:Тинĕс çапăçӑвĕсем
Городецкий Василий Романович
Городецкий Василий Романович — (16.03.1904(3)-19.07.1976), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 27-мĕш çарĕн 18-мĕш танк корпусĕн 110-мĕш танк бригадин моторланă батальонăн автоматчикĕ, красноармеец.
Назаркино
Назаркино — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 196 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453346, ОКАТО кочĕ — 80238845010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Назаркино
Ишентей Николай Петрович
Ишентей Николай Петрович (паспортпа Петров, 1953, нарăс, 14, Чăваш АССР, Çĕрпӳ районĕ, Тури Шурçырма ялĕ) — чăваш прозăçи, сăвăçи. Çеçпĕл Мишши (2004) тата Нестер Янгас (2013) ячĕллĕ премисен лауреачĕ, Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ, РФ ÇП пайташĕ (1994). Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕн Хисеп грамоти (2003). 4 хутчен (2001, 2004, 2006, 2013) "Литературная Чувашия: Самая читаемая книга на чувашском языке" конкурс лауреачĕ.
Николай Ишентей хайланисене«Современная литература народов России. Детская литература» антологине кĕртнĕ.
Пурнăçĕ
1953 çулхи нарăсăн 14-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи Тури Шурçырма ялĕнче çуралнă.
Шупашкарта Ял хуçалăх институтĕнче пĕлӳ илнĕ, кайран университетра литература енĕпе вĕреннĕ.
1991-2005, 2007 - 2009 çулсенче Çĕрпӳ районĕнче шкулта ачасене вĕрентнĕ. 2005-2006 çулсенче «Хыпар» хаçатра, 2010 - 2017 "Капкан" журналта тăрăшнă. Х/в - профессионал писатель
Ӗçĕсем
Сăвă-калав, повесть-поэма çырать. Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Нарăсăн 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1953 çулта çуралнисем
927
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Новиковка
Новиковка, — Чăваш Енĕн Улатăр районĕн ялĕ. Пасна юханшыве хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 17 çын, çав шутра 7 арçын, 10 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Леушка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Чубукаран (Шаровка ял канашĕ)
Чубукаран (Чубукаран) — Пушкăрт Республикинчи Пелепей районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (36%), вырăссем (33%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Пелепее çитме: 37 çм ,
928
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Термяк
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Иртыш (юханшыв) бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Омь. Юханшыв бассейнĕ — Иртыш (юханшыв).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем
Айгай-Мурсаляй
Айгай-Мурсаляй — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 15 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453346, ОКАТО кочĕ — 80238845011.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Барамзина Татьяна Николаевна
Барамзина Татьяна Николаевна — ( – ), 3-мĕш Беларуç фрончĕн 33-мĕш çарĕн 70-мĕш перевçĕсен дивизин 252-мĕш перевçĕсен полкĕн батальонăн телефонистки, ефрейтор, Совет Союзĕн Паттăрĕ. Указ дати - 24 пуш 1945.
Вир
Вир (Panicum) — вĕçкĕн йышĕнчи пĕрçуллăхлă курăклă ăрачĕн ӳсентăранĕ. Азире, Америкăра, Африкăра, Европăра унăн 500 яхăн тĕсĕ ӳссе çитĕнет, Раççейре — çак ӳсентăранăн 8 тĕсĕ ӳсет. Тискер тĕсĕпе çитĕнекен вир — çум курăк е выльăх апат курăкĕ.
Вир ахаль (Panicum miliaceum) тискер тĕсĕпе палăртман. Пирĕн эрăччен III пин çул каялла Китайпа Монголи ял хуçалăхĕнче акса ӳстерме тытăннă. Вăл çур тырри, ăшша юратать, типлĕхе, шăрăха чăтăмлă ӳсентăран. Индипе Шри-Ланкара вĕтĕ вире (Panicum sumatrense) туса илеççĕ. Вир тĕшшинчен кĕрпе (вир кĕрпи) тата çăнăх тăваççĕ. Выльăх-чĕрлĕхе унăн тĕшшипе, (лузгу, мучель) улăмпа тăрантараççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Ясмăк, Пăрçа, Шалçа пăрçи Тулă, Сĕлĕ, Кукурусă, Рапсă, Ыраш, Хура тулă, Рис, Урпа.
Категори:Вĕçкĕн йышшисем Категори:Кĕрпе культурисем Категори:Çăкăр тĕшĕллисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Уроп (Уроп юппи)
Уроп — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Уроп юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Эврел (юханшыв)
Эврел — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр тата Самар облаçĕсен территорипе юхать. Аслă Çарăмсан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 63 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн тăрăхне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн тăрăхĕнчи юханшывсем Категори:Аслă Çарăмсан юпписем
Угуйка
Угуйка — Раççей территоринчи юханшыв. Çĕн Çĕпĕр облаçĕ, Омск облаçĕ территорипе юхать. Изесс юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 68 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем
Добронравов Аркадий Павлович
Аркадий Павлович Добронравов, Аркади атте(1868, Çулавăç ялĕ, Етĕрне уесĕ, — 1933, ака, 20,, тĕрмере асапланса куçне хупнă) — Вырăс чиркĕвĕн протоиерейĕ. Сăваплă Синод ăна Раççейри асап тӳснĕ сăвапли тесе анчахрах сăваплăха кĕнисен тата çылăх каçарттаракансен йышне кĕртнĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Аркадий Добронравов протоиерей 1868 çулта Хусан кĕпернин Етĕрне уесĕн Çулавăç чиркӳ ялĕнче (халĕ Элĕк районĕ) Павел Добронравов тиек çемйинче çуралнă. Аркадий 1889 çулта Хусанти чун-чĕмлĕх семинарире вĕренсе пĕтерсе Спасски уесĕн Пичкасси чиркӳ ялĕнче Турă ĕçтешĕ вырăнĕнче ĕçе пикĕннĕ.
Çĕнĕ чиркӳ тăвассипе ĕçленĕшĕн вăл 1894 çулта Сăваплă Синодăн пилĕпе хутне тивĕçнĕ.
1896 çулта Çĕрпӳ хулинчи Турă Амăшĕн Хусанти храмне куçарнă. Чиркӳ шкулĕнче ĕçне парăнса ĕçленĕшĕн ăна Хусанти епархин училище канашĕ тав сăмахне каланă. 1898 çулта Александрăн кĕмĕл медальне, Вырăс-Яппун вăрçи вăхăтĕнче Хĕрлĕ Хĕрес ĕçне хутшăннăшăн Александрăн икĕ хутлă хăйăвне тивĕçнĕ.
1925 çулта, çĕнĕ епископ килнĕ май, ăна вăхăтлăха ĕçрен хăтарнă. Улатăр епископĕ Герман (Кокель) Аркади аттене Епархи канашне суйласшăн пулнă, ку енĕпе влаçсенчен ирĕк ыйтнă.
Турă Амăшĕн храмĕнче пĕр улшăнмасăр 35 çул вăй хунă Аркади протоиерейе 1931 çулхи ака, 30 чиркӳсене хуптарас мар тесе тăрăшнăшăн аресленĕ. Тĕрмене лартнă хыççăн Аркади аттен Аслă Типĕ вăхăтĕнче кĕлĕ ирттернĕ хыççăн каламалли сăмахсене çырнине туртса илнĕ.
1931 çулхи çĕртмен 10-мĕшĕнче ăна совет влаçне хирĕç агитациленĕ тесе айăпланă, 5 çуллăха Мордовири лагере янă.
1931 çулхи çăвăн 8-мĕшĕнче тĕрме тухтăрĕ Аркади аттен сывлăхĕ пирки акт çырнă, Добронравов 64 çултанпа чĕре чирĕпе аптранине палăртнă.
1933 çулхи акан 20-мĕшĕнче куçне ĕмĕрлĕхех хупнă.
Каçăсем
Категори:Сăваплисем, алфавитпа Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1868 çулта çуралнисем Категори:1933 çулта вилнисем Категори:Акан 20-мĕшĕнче вилнисем Категори:Совет Союзĕнче репрессиленисем Категори:XX ĕмĕрти христиан сăваплисем Категори:XXI ĕмĕрте канонизациленисем Категори:Вырăс православи чиркĕвĕн протоиерейĕсем
930
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Городничев Николай Павлович
Городничев Николай Павлович — (28.08.1915(.15)-01.03.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 05. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Калинин фрончĕн 5-мĕш гварди пĕтерекен авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ, гварди майор.
Гангут (броньăллă карап)
"Гангут" — Раççей империн тинĕс-çар флочĕн Гангут сăмсахĕ патĕнчи çапăçăва чысласа ят панă броньăллă карапĕ.
Вуламалли
Категори:Эскадрăн броньăллă карапĕсем
Пушкăрт чĕлхи
Пушкăрт чĕлхи (башҡорт теле, башҡортса) — тĕрĕк чĕлхи, Пушкăрт Республикинчи патшалăх чĕлхи. Чĕлхе кăпчак ушкăнне кĕрет.
ISO 639-1 тăрăх кочĕ ba, ISO 639-2 тăрăх — bak
Диалекчĕсем
Тĕп диалекчĕсем иккĕ: кăнтăрти (юрмат) тата хĕвел тухăçри (кувак). Чи çывăх чĕлхе — тутар чĕлхи.
Çырулахĕ
1928 çулччен арапла çырнă. Кайран 1940 çулччен латтин сас паллисемпе усă курнă. 1940 çултанпа хальхи вăхăтчен кириллица алфавичĕпе усă кураççĕ. Халӗ Пушкӑрт алфавичӗ
Каçăсем
Категори:Тĕрĕк чĕлхисем Категори:Пушкăрт Республики
Поперечка (Чистюнька юппи)
Поперечка — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. Чистюнька юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
931
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тури Шурçырма
Тури Шурçырма, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Истори
Малтан Етĕрне уесĕн Çĕньял вулăсне кĕнĕ, кайран, 1921 çулхи утă уйăхĕн 18 хыççан 1927 çулчен Çĕрпӳ уесĕн Çĕньял вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Атăлçи Пăлхар хулисем
Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнче хуласем питĕ нумай пулнă. Истори чăнлавĕсенче нумайĕшĕ пирки çырса хăварни пур.
Хулисем
*
Первомайски (Улатăр районĕ)
Первомайски (Первомайский), — Чăваш Енĕн Улатăр районĕнчи ял. Хальхи вăхăтра ытларах чăвашсем тата, çавăн пекех, вырăссем пурăнаççĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 636 çын, çав шутра 317 арçын, 319 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Ллейтон Хьюитт
Спорт хатĕрĕ
Тумтирĕпе пушмакĕ - Yonex, ракетка - Yonex RDS 001
Лещевка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Икназар
Икназар — Пушкăрт Республикин Кугарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 6 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453346, ОКАТО кочĕ — 80238845012.
Лещевка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Икназар
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Лещевка
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Лещевка
Бурнайка
Бурнайка  — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан территорипе юхать. Атас юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
932
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Угурманка
Угурманка — Раççей территоринчи юханшыв. Çĕн Çĕпĕр облаçĕ, Омск облаçĕ территорипе юхать. Омь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 63 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Иртыш (юханшыв) бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Омь. Юханшыв бассейнĕ — Иртыш (юханшыв).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем
Шаровка (Пелепей районĕ)
Шаровка (Шаровка) — Пушкăрт Республикинчи Пелепей районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатерленĕ йышĕнче пур.
Ялăн чăн-чăн чăвашла ячĕ пулма пултатарть. Анчах та ăна халлĕхе тупса палăртман. Тупăнсан — статья ятне улăштарма тивет. Шырав малалал пырать.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (33%), вырăссем (39%).
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
933
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Нарăс, 4
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Лиженьга
Лиженьга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Онега юханшывăн сулахай çыранĕпе, 181 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Рапсă
thumb|left|Рапсă чечекĕсем Рапсă (Brassica napus, çаплах Вrassica napus ssp. oleifera) — паллă çу паракан ӳсентăран, хĕресчечеклĕ çемьере шутланать, çыншăн халĕ унăн хисепĕ ӳссе кайрĕ.
Рапсă Раççейре
РФ Псков облаçĕнче рапсă паллă ял хуçалăх культури пулса тăчĕ.
Систематика тата генезис
Рапсă генезисĕ генетикăра питĕ кăсăклă пулăм. Ҫак ӳсентӑран тискер формипе тӗл пулмасть. Пирӗн эрӑчченхи 4 пин ҫул хушшинче кĕрхи е çурхи хирти купăстана (Brassica campestris) пахчари купӑстăпа (Brassica oleracea) сыпăнтарнă хыççăн пулса кайнă теççĕ.
Рапсă хăш вырӑнтан йышланса кайни пирки халӗ те пӗр шухӑш ҫук. Ботаниксенчен ытларахӑшӗ Brassica йышĕ тата, сӑмахран, рапсă, вӑтаҫӗр тинӗс таврашĕнчи ӳсентӑран культурисен центрĕнче ҫуралнине пӗлтерет. Тискер рапсă пирки ун пек калама çук, анчах та Европӑра, Азире, Америкӑра тата Ҫурҫӗр Африкӑра рапсă нумай ҫӗршывра пукра пек тӗл пулать.
Е. Н.Синская шухӑшӗпе, рапсă Европӑран пулса тухнă. Унӑн тӑван ҫӗрӗ — Англипе Голланди, XVI ӗмӗрте вӑл Германие, унтан Польшӑна тата Хӗвеланӑҫ Украинӑна сарӑлнӑ. Раҫҫейре унăн олива йывӑҫӗн культурипе XIX ӗмӗр пуҫламӑшӗнчен пуҫласа ӗҫлеме пуҫланӑ.
Чылай ҫӗршывра "рапсă" ятпа ҫак йышри темиҫе тӗрлӗ тӗсне пӗрлештереҫҫӗ: рапсă, хирти купăста, горчица, сарепта, кӑвак т. ыт. те.
Рапсă — ҫутҫанталӑкри амфидиплоид, унăн генезисне хирти купăста (2n-20, АА геном) тата пахчари купӑста (2n-18, СС геномĕ) хутшăннă.
Уйрӑмлӑх
Икӗ тӗрлӗ рапс пур: ҫурхи рапс тата кӗрхи рапс. Икӗ форми хушшинче морфологи уйрӑмлӑхӗсем ҫук. Кӗрхи рапс типӗ ҫанталӑк начар чӑтать. Кӗрхи рапс — ял хуҫалӑх чӗрчунӗсемшӗн пуриншӗн те апат-ҫимӗҫ лайӑх ӳсентӑран, кӗрхи акнӑ Чухне 1 г.симӗс масса-ҫурхи лайӑх медон. Кӗрхи рапс вӑрлӑхӗн тухӑҫлӑхӗ 10-30 ц, интенсивлӑ гибридсем ҫитӗнтернӗ чухне — ярра-8-15 цент 1 га.
Ҫитӗнтерме кирлисем
Рапс ҫитӗнтермешкĕн структурӑллӑ тарӑн, тӑмлӑ, хутăш тӑмлă, микроэлементсемпе тата тутлăх япалалăхсемпе пуян тăпра кирлĕ, çав тăпра айĕн шыв витĕр тухмалла. Микроэлементсем тата тутлӑхлӑ япалалахсем ҫителӗксӗр пулсан (чухӑн тата ырханланнӑ тӑпра) макро-имçам (N,Р,Р) тата микро-имçам (хелат формиллĕ микроэлементсем) хушмалла. Сорт валли 0,8—1,2 миллион вӑрлӑх, гибрид валли 500 пин вӑрлӑх акаҫҫӗ. Хӗл каҫмашкăн ӳсентăранăн 15 см ҫӳллӗш тата 0,6—1 см тымар хулăнăшĕ пулмалла.
Çав. пекех
Ясмăк, Пăрçа, Шалçа пăрçи Тулă, Сĕлĕ, Кукурусă, Ыраш, Вир, Хура тулă, Рис, Урпа.
Асăрхавсем
Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Купăста йышшисем Категори:Олива ӳсентăранĕсем Категори:Пыл паракансем Категори:Биоçунак Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем
Солоновка (Чистюнька юппи)
Солоновка — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. Чистюнька юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
934
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Городовиков Басан Бадьминович
Городовиков Басан Бадьминович Городовиковин Баснг — (15.11.1910(2)-17.08.1983), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Беларуç фрончĕн 5-мĕш çарĕн 184-мĕш перевçĕсен дивизин командирĕ, генерал-майор.
Гангут (парăслă линкор)
Гангут — Раççей патшалăхĕн парăслă йĕрлĕ карапĕ.
Кун-çулĕ
1715 çулхи çурла, 9 Санкт-Петербург адмиралтействин верфĕн стапĕлĕнче тума тытăннă. Карапа тунă ĕç-пуçа карап ăсти Ричард Козенц ертсе пынă. Шыва 1719 çулхи ака, 28 антарнă.
Çурçĕр вăрçине хутшăннă.
Конструкцийĕ
Карап хĕçпăшалĕ — 92 карап кĕпçи.
Боевая служба
Категори:Раççейĕн парăслă линкорĕсем Категори:Карапсем, алфавитпа
Бараненко Владимир Яковлевич
Бараненко Владимир Яковлевич — ( 13-22), Ленинград фрончĕн 15-мĕш сывлăш çарĕн 7-мĕш штурмлакан авиаци корпусĕ 289-мĕш штурмлакан авиаци дивизинн 947-мĕш штурмлакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ çумĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, , Бараненко Владимир Яковлевич. Наградной лист. Страницы:. Указ дати - 15.
935
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кокель Алексей Афанасьевич
Кокель Алексей Афанасьевич (1880, пуш, 13, Пăва уесĕ, Турхан ялĕ (халĕ Чăваш Ен, Патăръел районĕ) — 1956, нарăс, 4, Харьков, УССР) — ӳкерçĕ, график, профессор. CCCР ӳкерçисен пĕрлешĕвĕн пайташĕ (1932).
Пурнăçĕ
1903 çулта Санкт-Петербургри укерӳ шкулĕнче вĕренсе тухнă. 1912 çулта И.Е.Репинпа Д.Н.Кардовский ăста лаççинче Аслă ӳнер шкулĕнче пĕлӳ ӳстернĕ. "В чайной" конкурслă (дипломлă) ĕçĕшĕн Алексей Кокеле Италине пенсионер енĕпе хăйĕн ӳкерçĕ ăсталăхне пахалатма янă. "В чайной" ĕçĕ 1913-1914 çӳлсенче Мюнхенри тата Венеци мĕнпур тĕнчери куравсенче кăтартнă.
1916-1921 çулсенче Алексей Кокель Харьков ӳнер шкулĕнче вĕрентекен пулса, 1918-1922 çулсенче Çар-ĕç тăрăхĕн коммисариачĕн ӳнер секцин ертӳçи пулса ĕçленĕ.
1921-1923 çулсенче вăл пуçарса янипе Харьков ӳнер институтне туса хунă. Вăлах çав институтăн ректорĕ пулнă. 1923-1956 çулсенче вăл институтăн живописьпе ӳкерчĕк кафедрин ертӳçи пулнă.
Çавăн пекех Алексей Кокель Червонлă Украинăн ӳкерçисен пĕрлешĕвне туса хураканĕ.
1956 çулхи нарăсăн 4-мĕшĕнче Харьков хулинче вилнĕ.
Пултарулăх
А. А. Кокель ĕçĕсен пухмачĕ Чăваш патшалăх ӳнер музейĕнче упранать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
ЯТБ-3
thumb|Икĕ хутлă троллейбус Мускаври Горьки урамĕнче ЯТБ-3, — Ярославльти завод кăларнă икĕ хутлă троллейбус. Мускавра 1939-1948 çулсенче усă курнă.
Контакт сечĕн çӳллĕшĕ тата тӳнсе каясран хăраса троллейбус çӳллĕшне 4,7 метр кăна тунă. Пĕрремĕш хутан çӳллĕшĕ — 1795 мм, иккĕмĕшĕн — 1770 мм (танлаштарăр, пĕр хутлă ахаль ЯТБ-1 троллейбусăн çӳллĕшĕ 1915 мм). Троллейбус тăршшĕ — 9,4 метр. Пĕрремĕш хутра 40 лармалли вырăн, иккĕмĕшĕнче — 32 пулнă. Пурĕ троллейбус 100 çына илсе çӳреме пултарнă. Пĕтĕмĕшле йывăрăшĕ 10740 кг., чи пысăк хăвăртлăхĕ — 55 км/сех пулнă.
Юлашки троллейбуссене 1940-мĕш çулсен вĕçĕччен усă курнă. Çĕннисене пĕр хутлă тума пуçланă, вĕсене тăрса çӳрекенсене ытларах вырнаçтарма тăрăшнă.
СССРта пурăнакансене ку троллейбус «Подкидыш» кинолентăра асра юлнă. Ăна унта пĕр эпизодра курма май пур.
Каçăсем
Категори:Иккĕ хутлă троллейбуссем Категори:ЯАС автомобилĕсем Категори:Троллейбуссем
936
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Городовиков Ока Иванович
Городовиков Ока Иванович — (1.10.1879(19.09)-26.02.1960), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 10. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Хĕрлĕ Çарăн кавалери пуçлăхĕсенчен пĕри. 1947-мĕш çултан отставкăра, генерал-полковник.
Анат Сюрюбай
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Барий
Бари - Элементсен периодикăллă системин 56-мĕш элеменчĕ, сĕлтĕ çĕр металлĕсен ушкăнне кĕрет.
Лилесвера
Лилесвера (Лилисвера, Лисвера, Лиссера) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Мудьюга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 51 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Нуклонсарла хуткăç циклĕ
Нуклонсарла хуткăç циклĕ — ятарлă тăвăмлăхăн çине-çине пулакан  процесĕсен умлăн-хыççăнлăхĕ. Вăл нуклонсарла хуткăçа тупса ăна хатĕрлессинчен пуçланать.
thumb|Тĕшĕ реакторĕн çунăк япалалăх элеменчĕ. Тĕшĕллĕ çунăк япалалăх е тĕшĕллĕ çунăклăх — вĕçе-вĕçлĕ тĕшĕ реакцин пайлану тĕшĕ реакторĕнче усă курмалли япалалăх.
Каçăсем
Категори:Нуклонсар Категори:Нуклонсарла реактор Категори:Нуклонсарла хуткăç Категори:Нуклонсарла технологисем Категори:Нуклонсар физики
Сальнăй
Сальный, — Чăваш Енĕн Улатăр районĕн ялĕ. Пасна юханшыве хĕрринче вырнаçнă.
937
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сальнăй
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 6 çын, çав шутра 3 арçын, 3 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Узакла
Узакла — Раççей территоринчи юханшыв. Çĕн Çĕпĕр облаçĕ, Омск облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 120 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Иртыш (юханшыв) бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Омь. Юханшыв бассейнĕ — Иртыш (юханшыв).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем
Бутар-Лей
Бутар-Лей  — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕ территорипе юхать. Аслă Çарăмсан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Крутиха (Язевка юппи)
Крутиха — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. Язевка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Тихонов Вячеслав Васильевич
Çак терминăн урăх пĕлтерĕшсем пур.
Вячесла́в Васи́льевич Ти́хонов (8.2.1928, Павловский Посад, Мускав кĕпĕрни, РСФСР, ССРП — 4.2.2009, Мускав, Раççей Федерацийĕ) — совет тата раççей актёрĕ, Социализм Ӗçĕн Паттăрĕ, ССРП халăх артисчĕ, Ленин тата СССР тата РСФСР патшалăх парни лауреачĕ. «Хисеп Палли» орденĕн, «Октябрь Революци» ороден, Ленин орденĕн, «Çурлапа Мăлатук» медалĕн, III, IV степеньлĕ «Тăван Çĕршыв умĕнчи тивĕçшĕн» орденĕн, Хисеп орденĕн кавалерĕ.
Каçăсем
Категори:Мускав кĕпĕрнинче çуралнисем Категори:РСФСР патшалăх парни лауреачĕсем Категори:ВГИКра вĕренсе тухнисем Категори:ССКП пайташĕсем Категори:«Ника» парни лауреачĕсем
938
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Экспериментлă тата теориллĕ физика уйрăмĕ
Уйрăмра 8 кафедра:
Туембет
Туембет — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 142 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453346, ОКАТО кочĕ — 80238845014.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Радиофизикăпа электроника уйрăмĕ (МПУĕн физика факультечĕ)
Уйрăмра 6 кафедра:
939
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Низовка
Низовка, — Чăваш Енĕн Улатăр районĕн ялĕ. Пасна хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 11 çын, çав шутра 5 арçын, 6 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Низовка
Ургулька
Ургулька — Раççей территоринчи юханшыв. Çĕн Çĕпĕр облаçĕ, Омск облаçĕ территорипе юхать. Тартас юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Иртыш (юханшыв) бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Омь. Юханшыв бассейнĕ — Иртыш (юханшыв).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Пушкăртсем
thumb|Пушкăрт, Çĕпĕр витĕр магистралĕн ĕçтĕшĕ. С. М. Прокудин-Горский фотоӳкерчĕкĕ, 1909—1915 ç.ç.
Пушкăртсем, — чылайрах енĕпе Пушкăрт Республикинче пурăнакан тĕрĕк халăхĕ. Пушкăрт чĕлхипе калаçаççĕ.
Халăх ареалĕ
Пушкăрт Респуликисĕр пуçсăр тата Челябинск, Оренбург, Курган, Свердловск, Самар тата Саратăв облаçĕсенче, Пермь Енĕнче пурăнаççĕ.
1897 çулта Раççей Федерацинче 1 321 363 çын хăйĕн тăван чĕлхи пушкăрт чĕлхи тесе палăртнă. 1926 çулта пушкăртсен шучĕ Раççейре 712 366 çын, 1939 çулта — 843 648 çын (СССР шутĕнче), 1970 çулта — 1 239 681 çын (СССР шутĕнче), 1989 çулта — 1 449 157 çын (СССР шутĕнче) пулнă. 2002 çулхи халăх çыравĕ тăрăх пушкăртсен шучĕ Раççейре 1 673 389 çын таран çитнĕ. Нумайăшĕ ку çыравра пĕтĕмлетнĕ хисепсене суя вырăнне хураççĕ.
Истори
Пушкăрт халăхен этногенезĕ çав тери кăткăс. Кăнтăр Урал тата çум çеçенхирсем, ăçта халах чăмăртанса тĕрекленнĕ, авалах тĕрлĕ чĕлхе-этеплĕхсен хастар хутшăну вырăнĕ шутланнă.
Авалхи истори
Пирĕн эрăчччен 1 пинçуллăхăн иккĕмĕш пайĕнче Пушкăртăн кăнтăр çĕрĕсенче иран чĕлхиллĕ выльăх-чĕрлĕх усракан сарматсем, çурçĕр енче — анань культурин çĕр ĕçлекен тата сунара çӳрекен финн-укăр йăхĕсем пурăннă.
Пушкăрт çĕрĕсенче авалхи тапхăрăн йĕрĕсем чылай: Кап чул хăвăлĕ, Бишаул-Ункăр хули…
Пирĕн эрăччен 1 пинçуллăхра Кăнтăр Урала тĕрĕк чĕлхиллĕ куçса çӳрекен йăхсем çитеççĕ, I пинçуллăх тĕлне вĕсем çакăнти пĕтĕм çĕрсене йышăнаççĕ. Вырăнти хăш йăхĕсене хăваласа ярса, теприсемпе хутăшса, тĕрĕк йăхĕсем пушкăрт халăхĕн чĕлхи, этеплĕхĕ тата сăнĕ-пичĕн аталанăвĕнче пысăк ӳсĕм хăвараççĕ.
VI ĕмĕрĕн варринче Кантăр Урал — пушкăртсен ареалĕ — Тĕрĕк хаканлăхĕнче пулнă.
Урал çине авалхи пушкăрт йăхĕсем, çул çӳревçĕсен çырăвĕсене вуласан, IX ĕмĕрте килсе тухнă.
IX-X ĕмĕрсем тĕлнелле пушкăртсем çинчен çырнисем тĕл пулаççĕ. 840 çул тĕлне пушкăртсен çĕрĕсене арап çулçӳревçи Саллам ат-Тарджуман пушкăртсем пурăннă ареалне кăтартнă. Тепĕр арап çыравçи — ал-Масуди (956 çулта çĕре кĕрет), Арал тинĕсĕ çумĕнчи вăрçăсенче пушкăртсем пулнине палăртать. Пушкăрт йăхĕсем кăнтăр Уралăн вырăнти халăхĕ пулнине урăх авторсем те çыраççĕ. Ибн-Руст (903 ç.) çырнипе, пушкăртсем — «Урал ту хырçин икĕ енĕпе, Чулман Атăлпа, Тобол тата Яикăн çӳлти юхăмĕсен айлăмĕсенче пурăнакан хăй тăрăмлă халăх».
Пушкăртсем пирки тĕп-тĕрĕс хыпарсем Ахмед ибн-Фадлан кĕнекинче пичетленсе тухнă. Вăл 922 çулта Багдад халифĕн элчисемпе Атăлçи Пăлхара çитсе курать. Вăл çырнипе çак хастар тĕрĕк халăхĕ çутçанталăкăн тĕрлĕ тĕслĕ хăвачĕсене, кайăксене чысласа пурăнать. Çав вăхăтрах, тĕпчевçĕ кăтартнипе, пушкăрт тепĕр йăхĕсем Танкăр турăпа пантеона кĕрекен вуникĕ чун-чĕмлĕ турăсене этепленĕ.
Çак саманта, ахăртнех, халăхăн тĕшши чăмăртанать. Пушкăрт этносĕн шăранăвĕнче огуз-печенег йăхĕсем, Атăл – Чулман Атăл пăлхарĕсем, каярахпа — кăпчаксем (XI-XIII ĕмĕрсем) хутшăннă.
Ылтăн Урта тапхăрĕ
Чингисхан тапăниччен пушкăртсене венгр миссионерĕ монах - доминикан Юлиан вĕсен чĕлхи венгăрсен евĕр тесе асăнать.
Ылтăн Урта арканса кайсан хальхи Пушкăрт республикин территорийĕ Хусан, Нохай тата Çĕпĕр ханлăхĕсен айне пулать.
Раççей империне кĕртни
Мускав патшалăхĕпе пĕрлешĕнсе (1552-57), пушкăрт йăхĕсене халăх пĕрлĕхне чăмăртанма пулăшать.
Пушкăртсем Вырăс патшалăхне кĕни пĕр самантра пулса иртмен. Чи малтан (1554 çулхи хĕлле) вырăс пăхăнăвне унччен Хусан ханлăхĕнчи анăç тата çурçĕр-анăç пушкăрчĕсем куçаççĕ. Вĕсем хыççăн (1554—1557 çç.) Нухай Уртине кĕнĕ пушкăрт çĕрĕсен варринче, кăнтăрта тата кăнтăр-тухăçра пурăнакан йăхсем те Мускав çумне куçаççĕ. Çĕпĕр ханлăхĕ аркансан, XVI ĕмĕрĕн 80-90-мĕш çулĕсенче Урал леш енчи пушкăртсем те вырăс кнеçлĕхне кĕреççĕ.
Тĕнĕ
Чылай пушкăрт халăхĕ —мăсăльман-суннитсем, çаплах православи йĕркипе пурăнакансем те пур.
Каçăсем
Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Пушкăрт Республики Категори:Пушкăртсем
Горохов Геннадий Иванович
Горохов Геннадий Иванович — (15.02.1921-25.12.2006), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 13. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 52-мĕш çарĕн 31-мĕш перевçĕсен дивизин 32-мĕш артиллери полкĕн дивизион командирĕ, капитан.
Гарей
Гарей  — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан территорипе юхать. Мараса юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Солоновка (Язевка юппи)
Солоновка — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. Язевка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Алексеевка (Пелепей районĕ)
Алексеевка (Алексеевка) — Пушкăрт Республикинчи Пелепей районне кĕрекен чăвашсем пурăнакан ял.
Лим (Моша юппи)
Лим — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Моша юханшывăн сылтăм çыранĕпе 124 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 104 км.
Алексеевка (Пелепей районĕ)
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатерленĕ йышĕнче пур.
Лим (Моша юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Алексеевка (Пелепей районĕ)
Ялăн чăн-чăн чăвашла ячĕ пулма пултатарть. Анчах та ăна халлĕхе тупса палăртман. Тупăнсан — статья ятне улăштарма тивет. Шырав малалал пырать.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
Лим (Моша юппи)
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Алексеевка (Пелепей районĕ)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (35%), вырăссем (26%), пушкăртсем (29%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Пелепее çитме: 7 çм ,
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Дурасово (Рассветово ял канашĕ)
Дурасово (Дурасово) — Пушкăрт Республикинчи Пелепей районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (35%), вырăссем (26%), пушкăртсем (29%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Пелепее çитме: 16 çм ,
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Геофизика уйрăмĕ (МПУĕн физика факультечĕ)
Уйрăмра 4 кафедра:
Исемпек Исмай
Исемпек Исмай (паспортра: Григорьев Измай Михайлович, 1945 çулхи кăрлачăн 5-мĕшĕ, Чăваш АССР Красноармейски районĕ, Кĕçĕн Чуллă ялĕ çур.) — чăваш çыравçи.
Кĕçĕн Чуллă
Кĕçĕн Чуллă, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн Упи вулăсне, кайран, 1922 çулхи утă уйăхĕн 1 хыççăн 1927 çулчен Çĕрпӳ уесĕн Упи вулăсне кĕнĕ.
МПУ физика факультечĕ
Физи́ка факульте́чĕ — М. В. Ломоносов ячĕллĕ МПУ структурин пайĕ. Физикăн тĕрлĕ отраçлĕнче, çаплах медицина физикинче, биофизикăра, геофизикăра тĕпчев ĕçĕсене тăвать. Кашни çулах 400 вырăна студента, унсăр пуçне 20 çынна астрономии уйрăмне вĕренме илет. Факультет деканĕ — профессор Сысоев Николай Николаевич. Вĕренӳ ĕçĕпе декан çумĕ — Гапочка Михаил Германович.
Кĕçĕн Чуллă
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Çĕрпӳ районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Трак районне, 1940 çулхи çурла уйăхĕн 18 хыççăн Красноармейски районне, 1944 çулхи пуш уйăхĕн 6 хыççăн Чурачăк районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн Красноармейски районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне, кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет. .
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
МПУ физика факультечĕ
Структура
Факультетăн инфраструктурине Йĕтре физикин Д. В. Скобельцын ячĕллĕ ăслăх-тĕпчев институчĕ (МПУ ĂТЙФИ), К. Штернберг ячĕллĕ патшалăх астрономи П.институчĕ (ПАИШ), Тĕнчери лазер центрĕ тата урăх ăслăх центрĕсем кĕреççĕ. 2003 çулччен факультетăн электротехника тата механика хатĕр-хĕтĕрне тăвакан харпăр экспериментлă савучĕ пулнă.
Каçăсем
Категори:МПУ факультечĕсем Категори:Физика факультечĕсем
Исемпек Исмай
Чăваш ÇП пайташĕ (1997 ç.)
Пурнăçĕ
1945 çулхи кăрлачăн 5-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи Кĕçĕн Чуллă ялĕнче çуралнă.
Аслă çар училищинче вĕреннĕ, çар хĕсметĕнче тăрса полковник çар хисепне çитнĕ. Истори ăслăхĕсен кандидачĕ 1996-2001 çç. Чăваш патшалăх университетĕнче ют çĕршыв журналистики кафедрин ертӳçи пулса ĕçленĕ. 2001-2008 çç. – Атăлçи халăхсем хушшинчи гуманитарипе техника институчĕн культурологи кафедрин ертӳçи. «Студенты и абитуриенты» хаçат редакторĕ, « Ялав » журналăн редактор çумĕ, «Чӑваш Ен» хаçатăн ятарлă корреспонденчĕ.
Пултарулах ĕçĕсем
Очерксем, калавсем çырать. Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:1945 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 5-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Раççей çыравçисем
940
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Астрономи уйрăмĕ (МПУĕн физика факультечĕ)
Уйрăмра 3 кафедра:
Владимер облаçĕ
Улти́мĕр о́блаçĕ — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ, Вăта федераци тăрăхĕ йышне кĕрет.
Мускав, Ярославль, Иваново, Кисан тата Чулхула облаçĕсемпе чикĕ тытать.
Лаптăкĕ — 29 000 çм²
Пурăнан халăх йышĕ— 1449,5 пин çын (2007)
Облаçĕн администрациллĕ центрĕ — Улатимĕр хули, Улатимĕртен Мускава çитме — 190 çм.
Облаçе 1944 çулхи çурлан 14-мĕшĕнче йĕркеленĕ.
Тавралăхĕ
Улатимĕр облаçĕ Раççейĕн Европа пайĕн варринче, Атăл — Ока шывĕсем хушшинче, Мускавран 200 çм тухăçалла вырнаçнă. Улатимĕр облаçĕ çурçĕртен кăнтăралла 170 çм, анăçран тухăçалла 280 çм саралса выртать.
Пурăнан халăх
Облаçре çак тĕрлĕ халăх йăва çавăрнă.
Администрациллĕ пайĕсем
2006 çултанпа Улатимĕр облаçĕн территорине 125 муниципаллă йĕркелкнӳ, çав шутра 5 хула тăрăхĕ, 16 муниципаллă район, 26 хула евĕр паççулкă, 80 ял кĕрет.
thumb|right|220px|I — [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр, II — Гусь-Хрустальный, III — Ковров, IV — Муром]]
Позориха (Исемсез №6319 юппи)
Позориха — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. ятсăр №6319 юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.