cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туканаш (Красноармейски районĕ)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 16  çын, çав шутра 10 арçын, 6 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Коры Лог
Тип Лог — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Охотников Никифор Михайлович
Охотников Никифор Михайлович (1860 çулхи çурла уйăхĕн 3-мĕшĕ (е пушăн 8-мĕшĕ - ?), Чăваш Шупашкарĕ ялĕ, Чистай уесĕнчи (паян кун Тутарстанри Çĕнĕ Шешма районĕнчи), Хусан кĕперни — 1892 çулхи кăрлачăн 29-мĕшĕнче вилнĕ.) — чăваш çыравçи, çутлăхçи, математик.
Пурнăçĕ
1860 çулхи çурла уйăхĕн 3-мĕшĕнче (е мартăн 8 - ?) Хусан кĕпернийĕн Чистай уесĕнчи (паян кун Тутарстанри Чистай районĕнчи) Чăваш Шупашкарĕ ялĕнче хресчен кил-йышĕнче çуралнă.
1873 çулта кĕркунне Никифор Михайловича хăйĕн ялĕнчен 12 çухрăмри Саврăш ялне вĕренме янă. Никифор Михайлович питĕ тăрăшса вĕреннĕ, пур предметсемпе те яланах тенĕ пек чи лайăх паллăсем илнĕ. Вăл уйрăмах математикăна юратнă. 1879 çулта Никифор Михайлович Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнчен питĕ ăнăçлă вĕренсе тухнă. И.Я. Яковлев ăна, пултаруллă математика, Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнчех математика преподавателĕ пулма хăварасшăн пулнă. Çав çулах вăл учительте ĕçлеме тытăннă.
1886 çулта Никифор Михайлович хуçлăх ĕçĕсенчен хăтарнă та, вара вăл хăйĕн тахçанхи ĕмĕтне – Хусанти патшалăх университетне вĕренме кĕрес ĕмĕтне тӳрремĕнех пурнăçлама май илнĕ. 1891 çул вĕçĕнче Никифор Михайловичăн сывлăхĕ питĕ хавшаса çитнĕ, ăна пульницăна выртарнă.
1892 çулхи январĕн 29-мĕшĕнче, университетран вĕренсе тухмалли экзамен тытиччен 4 уйăх маларах, Никифор Михайлович Охотников вилсе кайнă.
Никифор Михалович хăйĕн кĕске ĕмĕрне пĕтĕмĕшпех чăваш халăхĕн культурине малалла аталантарса ярас ĕçе панă.
1874-1879 çулсенче Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕреннĕ. Унтан çав шкултах пулас учительсене математика вĕрентнĕ. В. И. Ульянов пулăшнипе гимнази курсĕшĕн экзамен тытнă, университета кĕме хатĕрленнĕ.
Математикăри çитĕнĕвĕсем
1888-1892 çулсенче Хусан университечĕн физика-математика факультетĕнче вĕреннĕ. Историпе, этнографипе тунă ĕçсем матиматикăна нихăш енчен те пырса тивмеççĕ. Хăшпĕр хыпарсем тăрăх, пĕтĕм тĕнчери физиксемпе математиксен конкурсĕнче çĕнтернĕ, ылтăн медаль илме тивĕç пулнă. Н.М.Охотников ку тĕлĕшпе тунă çитĕнÿсене çителеклĕ тĕпчемен. Университета вĕренсе пĕтерме тӳр килмен, юлашки курсĕнче ӳпке чирĕпе чирлесе вилнĕ.
Н.М.Охотников пирки çырнă монографи авторĕ П.В.Денисов калани :
<Куçару: Н.М.Охотников биографийĕнчи тата ăславри пултарулăхĕнчи, çав шутра физика-математика енĕпе тĕпченисем енĕпе, хăшпĕр паллах мар ыйтусене уçăмлатас, фактсене тĕрĕслес тесе татах та шыравсем ирттермелле.>
Çав кĕнекерех П.В.Денисов çапла калать:
<Куçару: Çавăн пекех Н. М. Охотников студент чухне йăр теорийĕпе ĕçлени пирки хыпарсем пур, вăл "Об отражении отвесной струи на горизонтальной плоскости" текен ĕç те çырнă иккен, А. В. Васильев ертсе пынипе кандидат диссертацине майлама пуçланă.>
Этнографипе тунă ĕçĕсем
"Мана пăхса ӳстерни" (1888), "Чăвашсене хутла вĕрентни" (1889), "Атăлçи чăвашĕсем" (1891).
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăвашран тухнă математиксем
Таяпа (авалхи хула)
Таяпа хули — Чăваш Енре, хальхи Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Аслă Таяпа ялĕ патĕнче пулнă чăвашсен (пăлхарсен) авалхи хули.
Пĕтĕмĕшле хыпарсем
Таяпа хулине чи малтан 1926-1927 çулсенче П.Н.Третьяков чавса тĕпченĕ. 1948 çулта кунта А.П.Смирнов профессор ĕçленĕ. Вĕсем Таяпа хули X ĕмĕрте пуçланса кайнине çирĕплетсех калаççĕ.
Халăх хушшинче çырса илнĕ хайлавсем тăрăх пăхсассăн, Таяпа карманĕнче Кушламар ятлă пăлхар-чăваш пикĕ пурăннă имĕш. Унăн Элпану ятлă пĕртен-пĕр ытарайми хĕрĕ пулнă. Элпану пике Акташ ятлă чухăн çар çыннине юратнă. Вĕсем виççĕшĕ те вара таçтан килнĕ тăшмансемпе çапăçса пуçĕсене хунă.
Çак халăх каланинче тĕрĕслĕх те пур пулĕ. Пăлхар-чăвашсем X ĕмĕрте никĕсленĕ Таяпа хулине чăнах та тутар-монголсем килсе çĕмĕрнĕ. Кайран вара, XIII ĕмĕрĕн варринче, Таяпа тепре çĕнелсе аталанать. Ăна ĕлĕкхинчен те ытларах çирĕплетнĕ тесе шутламашкăн та май пур. Таяпа карманне çĕнетекенсем питĕ çӳллĕ хӳме çĕкленĕ. Вăл тăваткал пулнă. Ăна иккĕ ĕрет юман пĕренесенчен туса хунă. Юман пĕренисем хушшине çĕр таптаса тултарнă. Карман хӳмин кашни кĕтесĕнче питĕ вăйлă турулсем хуралçăсем пекех тӳпенелле кармашăнса ларнă. Пĕтĕмпе саккăр турул пулнă.
Хулара кирпĕч çуртсем те пулнă. Карманăн çурçĕр енчи хӳми патĕнче кирпĕчрен тунă виçĕ метр çурă сарлакăш çурт никĕсне тупнă. Ку вăл пысăк кермен пулнă. Ăна тĕп сакайĕнчен хутса, пăрăхсем тăрăх вĕри шыв ярса ăшăтса тăнă. Çак кермен çумĕнче чылай кĕленче, савăт-сапа ванчăкĕсене тупнă. Таяпа хулинче пăхăр шăратнă, тимĕрçĕ лаççисем ĕçленĕ. Кунтах пысăк çар тăнă. Археологсем каланă тăрăх, çак кармана тăшмансем XIV ĕмĕрте çунтарса янă, пулас.
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш хулисем Категори:Чăваш Ен Категори:Чăваш Енĕн кун-çулĕ
Салтакьел
Салтакьел - Тутарстанăн Нурлат районĕнче вырнаçнă ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта мечет, библиотека, медпункт, вăтам шкул пур.
Кун-çулĕ
17–18 ĕмĕрсен куçăмĕнче (1710) никĕсленĕ. 1730–50-мĕш çулсенче çак вырăна Хусан кĕпернине кĕнĕ (Тăхтал, Ватă Этем, Микушкино), Чĕмпĕр кĕпернине кĕнĕ (Байдулино тата ур.), Курмăш (Хоршевашь тата ур.) тата Етĕрне (Вылă тата ур.) уессенчен куçса килнĕ чăвашсем тĕпленĕ.
XIX ĕмĕр – XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Хусан кĕпернине кĕнĕ Чистай уесĕн Якурккел вулăсĕнче шутланнă, 1920–30 – çулсенче Тутар АССР йышĕнчи Чистай кантонĕнче, 1930 çултанпа – Тутар АССР-ĕнчи Октябрь (1997 çултанпа — Тутарстанăн Нурлат районĕ) районĕнче.
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Эсмел
Эсмел — авалхи пăлхар-чăвашсен хули, Атăлçи Пăлхар патшалăхне кĕнĕ.
Истори
Çак хулана пĕррисем Эссекӳл, теприсем — Эскӳл, виççĕмĕшсем — Аспел теççĕ. С.М.Шпилевский хăйĕн "Авалхи хуласем..." кĕнекинче ăна Эспел (Эсбель) тесе çырать те вăл Атăлçи Пăлхарстанра Пăлхарпа Сăвар хыççăн виççĕмĕш авалхи тата пысăк хула тесе палăртать. Çав кĕнекерех Френ тĕпчевçĕ те Эспел тесех палăртнине пĕлетпĕр. Кури Вантер хăйĕн "Чăваш халăх историйĕ" кĕнекинче авалхи чăваш хулисем пирки çырнă чухне Аскăл (Эскел) ятлă пысăк хула пулнине калать. Тен, Шпилевский те, Френ те, Кури Вантер те пĕр хула çинченех калаççĕ пулĕ. Юхма Мишши шучĕпе, Эскел, Эссекӳл е Эспел тесен калакан йăх ячĕ те Ӗсмел е Эсмел пулма пултарать, Чи малтан вăл Атăлăн сулахай енче, Аслă Пăлхарпа Аслă Пӳлер хушшинче ларнă теме пулĕ. Каярахпа вара, тутар-монголсем килсе тапăннă хыççăн, ĕсмелсем Атăл юханшывăн ку енне каçса Энĕшпе Çавал шывĕсен хушшинче вырнаçма пултарнă. Хăйсен кунта никĕсленĕ хулине те вĕсем хăйсĕн халăхĕн ячĕпех Ӗсмел ят панă. Ку Ӗсмел вăл хальхи Октябрьски ялĕ. Хальхи Октябрьски ялĕ вырăнĕнче ĕлĕк-авал çирĕплетнĕ хула пулнине калакан халăх чăнлавĕсем паян куна çити упранса юлнă.
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш хулисем Категори:Чăваш халăх кун-çулĕ Категори:Атăлçи Пăлхар хулисем
Ду (департамент)
Ду (франц. Doubs) — Францин тухăç енче вырнаçнă, Франш-Конте регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 25. Администрациĕ Безансон хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 499 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 234 км² танлашать. Тавралăх рельефĕ Юра сăрчĕсем тăрăх йеркеленнĕ.
Истори
Ду — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Франш-Конте провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Паранька районĕ
Паранькă райо́нĕ (Параньга кундем, Бәрәңге районы, Параньгинский район) — Мари Эле (РФ) кĕрекен администрациллĕ-территориллĕ виçе тата муниципаллă йĕркеленӳ (муниципаллă район). Мари Элĕн тухăç енче вырнаçнă.
Администраци центрĕ — хула евĕр посёлок Паранькă.
Тавралăхĕ
Район çурçĕрте республикăн Çернур, тухăçра — Мари Турек, кăнтăрта — Моркă тата анăçра — Куçенер районĕсемпе чикĕ тытать.
Халăх йышĕ
2005 çулхи кăрлач, 1 тĕлне районта 17.6 пин çын пурăннă.
Халăх çырăвĕ 1989 тăрăх тутарсен шучĕ — 47,6 %, марисен — 41,6 %, вырассен — 10,2 %, ыттисен — 0,6 %.
Истори
XVIII ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче хальхи Паранькă районĕн территоринче 20 пурăну вырăнĕ шутланнă. 1719 çултанпа вĕсен пĕр пайĕ Уржум уесĕн администрацийĕ шутĕнче, ыттисем Хусан кĕпернин Хусан уесне хушнă. 1779–1782 çулсенче ялĕсем Вяткă наместничествин Уржум тата Царевосанчур уесĕсене кĕнĕ. XIX ĕмĕрте район ялĕсене Ирмучаш, Турек, Масар районĕсене çырса хунă, кайран Вяткă кĕпернин Уржум уесĕн Косолапов вулăсне кĕртнĕ. Паранькă районне тутар халăхĕыйтнипе патшалăхри çĕнĕ наци политикипе, ВЦИК Президиумĕн 1931 çулхи ака, 30 Йышăнăвне пурнăçласа туса хунă. 1932 çулхи утă, 8 Тутар районĕ ятла пулнă. Кунта ун чух тутарсем — 63,3 %, вырăссем — 21,2 %, марисем — 15,3 % пурăннă. 1962 çулхи раштавра Паранькă районне пĕтерсе янă, пурăну вырăнĕсем Мари Турек район шутне кĕнĕ. 1965 çулхи кăрлачра района каллех çĕнĕрен йĕркеленĕ.
Асăрхавсем
*
Пенза
Пе́нза — Раççей хули (хула статусĕ — 1719 çултанпа)  Пенза облаçĕн административлă тĕпĕ (с 1939 çултанпа). 1663 çулта, карман вырăнĕпе йĕркеленĕ. Хула лаптăкĕ 288,5 çм², халăхĕ 512.9 пин çын ( 2005 хыпарсем тăрăх çулхи). Пензăра пурăнакансене пе́нзенецсем е пензяксем теççĕ.
Тавралăхĕ
Хула Атăлçи сăртлăхĕнче, Сăр (Атăл юппи) хĕрринче ларать. Мускава çитме 709 çм (чукун çулĕпе), 630 çм (Мускав-Челябинск (М5) автомобиль трассипе)  кăнтăр-тухăçалла Мускавран.
Хула тăватă района пайланать— Железнодорожный, Ленинский, Октябрьский тата Первомайский.
Музейĕсем
right|250px|thumb|Гладков урамĕ
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕ
Красноярск
Красноярск — Раççей хули, Красноярск Енĕн администативлă тĕпĕ. Хула Енисей шывĕн икĕ çыранĕнче вырнаçнă.
Герб
thumb|left|130px|Красноярск гербĕ, 1804 çул thumb|right|130px|Красноярск гербĕ, 1851 çул thumb|right|130px|Арăслан — хула символĕ
Администраци пайĕсем
thumb|250px|Красноярск варринче (2003 ç.) Красноярска административлă 7 района пайланă:
Каçăсем
Категори:XVII ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем Категори:Красноярск Категори:Енисей хĕрринчи хуласем
Нюльнюга
Нюльнюга (Нюльнега, Нельнюга) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Онега кушылдыгының сылтăм çыранĕпе 9 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
А. Г. Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркĕ (Шупашкар)
А.Г.Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркĕ Чăваш Республикин Шупашкар хулинчи парк.
Таврашĕ
Парк Николаев урамĕнче вырнаçнă. Лаптăкĕ - 3,8 га.
Паркра ачасем валли спорт сооруженийĕсем, чуччу хатĕрленĕ, волейбол, баскетбол, футбол лаптăкĕсем, тĕрлĕрен аттракционсем туса лартнă. Кунта кулленех культмассăллă мероприятисем иртнĕ.
Кунта яштак хурăнсем, çăкасем ӳсеççĕ, асфальт çулсене çӳллĕ вĕренесем хупăрлаççĕ. Чечек йăранĕсемпе газонсене йывăçсен симĕс талккăшĕ çавăрса илнĕ.
Кун-çулĕ
1962 çулхи çĕртме уйăхĕн 19–мĕшĕнче ĕççыннисен депутатсен хула Совечĕн ларăвĕнче Ярославски урамĕнче Ача паркĕ уçасси çинчен йышăну кăларнă. Тепĕр ултă кунтан ăна савăнăçлă лару–тăрура уçнă.
1962 çулхи çурла уйăхĕн 13–мĕшĕнче Ача паркне чăвашсен пĕрремĕш летчик–космонавчĕн А.Г. Николаевăн ятне панă.
1997 çулта Ача паркне тĕпрен улăштарас ĕçсем пуçланнă. Реконструкци хыççăн парк сăн–сăпачĕ тĕпрен улшăнни куçа кĕретех: лартнă йывăç–курăксене, ача–пăча хулине, спорт лаптăкне çĕнетнĕ.
Вуламалли
Категори:Шупашкар паркĕсем
Тарнойтаёль (Дзёля-Куренный юппи)
Тарнойтаёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Дзёля-Куренный юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1040
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Театр
Театр (грек. θέατρον), — ӳнерĕн пĕр енĕ. Театрта куракансене хăйĕн шухăшне, кăмăлне е эмоцисене автор (ӳкерекен) актёрсен вăйи урлă кăтартать.
Театр тĕсĕсем
Представлени вăхăтĕнче актерсен вăйисен тĕсĕсем тăрăх театрсем çак тĕслĕ пулаççĕ:
Вуламалли
*
Якку Мишавай
Якку Мишавай, — XIX ĕмĕрте пурăннă чăваш юрăçи. Вăл ăçта çуралса ӳсни, ăçта пурăнни паллă мар. Вăл самаях вĕреннĕ, çĕрвиçевçĕ, авалхилле каласан, çĕр виçсе çӳрекен улпут, мишавай пулнă.
Пазухин хăй кенекине унăн "Çĕр виçсе çӳрекен улпут юрри — мишавай юрри" тесе ят панă юррине кĕртнĕ, вăл унăн 2-мĕш томĕнче пичетленнĕ. 62-мĕш страницăра çакна вулама пулать:
"Хура халăха ирĕке кăларсан пирĕн енче те çĕр виçекенсем те çӳренĕ. Çапла пĕр çĕр виçсе çӳрекен улпут Аслă Арапуçне (Пăва уесне) пынă. Çак пысăк ялта чылаях пурăннă. Виçсе пĕтерсен ăна хваттер хуçисем авалхи йăлапа хăналанă. Сăрапа кĕрчеме ĕçкелесе хĕрсен хăй улпут çакă юрра чăвашла юрласа панă. Унччен вăл чăвашшине никам та пĕлмен. Ытла пĕлес текенсем çакăн çинчен Арапуçĕнчи Сахрун Çимунсен ăратĕнчен ыйтса пĕлме пултараççĕ."
Хресченсене ирĕке кăларни 1861 çулта пулнă. Эппин, Мишавай Якку çав çулсенче пурăннă.
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Ибрагимово (Кукарча районĕ)
Ибрагимово  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 186 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453340, ОКАТО кочĕ — 80238885003.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
1041
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Четрик
Четрик, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 88 çын,  çав шутра 38 арçын, 50 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Шитовка (юханшыв)
Шитовка — Чулхула облаçĕн çĕрĕпе юхакан юханшыв, Вая шывĕн сулахай юппи. Ячĕ Шитово ял ятĕнчен пулса кайнă.
Тавралăхĕ
Шитовка юппийĕсем сахал, пысăккисем çук. Юханшыв хĕрринче Шитово ялĕ кăна вырнаçнă.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Благодаровка (Тутарстан)
Благодаровка – Çĕнĕ Шуçăм районĕнче вырнаçнă ял. Ял çумĕнчех Пĕчĕк Çарăмсам ятлă çырма юхса выртать. Çĕнĕ Шуçăм тĕпĕнчен хĕвеланăç еннелле 21 çухрăмра ларать.
Истори
XVIII ĕмĕрте йĕркеленсе кайнă. Чи малтан ку ялăн ячĕ – Вольная Алькина пулнă. 1920-мĕш çулччен Благодаровка Чистай кĕпернине кĕнĕ.
1935 çулхи çурла уйăхĕн 10-мĕшĕнче пуçласа Çĕнĕ Шуçăм районне кĕнĕ.
1935 çулхи нарăсăн 10-мĕшĕнчен пуçласа Кзыл Армейский районе кĕнĕ.
1958 çулхи çу уйăхĕн 23-мĕшĕнчен пуçласа Чистай районне кĕнĕ. Юлашкинчен вара, 1983 çулхи акан 26-мĕшĕнче пуçласа, Çĕнĕ Шуçăм районнех кĕрсе çирĕпленсе ларнă.
Халăх йышĕ
1589 çулта чăвашсен шучĕ 81 çын, 1897 – 144 çын, 1908 – 189 çын, 1920 – 187 çын, 1926 – 202 çын, 1938 – 163 çын, 1949 – 140 çын, 1958 – 68 çын, 1970 – 83 çын, 2000 – 99 çын пулнă.
Грачёв Аким Герасимович
Грачёв Аким Герасимович — (22.09.1914(9)-14.11.1993), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 21. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çурçĕр-Анăç фронтăн 7-мĕш çарĕн 24-мĕш корпус артиллери полкĕн çулăм взвочĕн командирĕ, кĕçĕн лейтенант.
Благодаровка (Тутарстан)
Хуçалăх
Ялта тырă-тулă, сĕт-çу туса илеççĕ, выльăх тытаççĕ.
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Çĕнĕ Шешмин районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан ялĕсем
К-141 «Курск»
thumb|"Курск", атомлă шывай ракета крейсерĕ К-141 (АШРК).
Ракетăллă атомлă шывай крейсерĕ К-141 «Курск», — 949А çунатлă ракетăллă (1986 çултанпа) проект; шифрĕ: 949А "Антей" проекчĕн шывай киммисем (ÇАПУ палăртăвĕпе — «Оскар-II»).
Барков Николай Фёдорович
Барков Николай Фёдорович — ( – ), 1-мĕш Беларуç фрончĕн 5-мĕш тапăнакан çарĕн 9-мĕш перевçĕсен корпусĕн 301-мĕш перевçĕсен дивизин 1050-мĕш перевçĕсен полкĕн артиллери батареин çулăм взвочĕн командирĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ. Указ дати -.
К-141 «Курск»
1992 çулта Северодвинск хулинче тума пуçланă, 1994çулта, çу уйăхĕнче шыва антарнă, 1994 çулта раштав уйăхĕн 30-мĕшĕнче ĕçе кĕртнĕ.
1995 — 2000 çулсенче — Çурçĕр флочĕн шутĕнче.
ÇАПУ Сербине хирĕç вăрçнă чух «Курск» вăрттăн АПШ-н АПШ-н ТÇВ авианосцĕсене сăнаса çӳренĕ.
2000 çулхи çурла уйăхĕн 12-мĕшĕнче Баренц тинĕсĕнче шыва путнă.
Хăнăхтару торпеди сирпĕнни
Официаллă 2000 страницăллă пĕтĕмлетĕве, 2002 çулта генпрокурор Устинов çырса çирĕплетнĕ. Унта «Курскăн» торпеда отсекĕнчи хăнăхтару торпеди сирпĕннĕ тесе палăртнă. Анчах та водород пероксичĕллĕ торпедисемпе тĕнчери çĕршывсен флочĕсем 50 çул ытла усă курмаççĕ. «Курск» вара çĕнĕрен те çĕнĕ карап шутланать.
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин мини
Хăйтĕллĕн сирпĕннĕ торпеда версийĕ пекех, «пацифистлă» версисем шутĕнче, «Курск» Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи вăхăтĕнчи карапа хирĕçле минă çине кĕрсе кайнă та торпеда сирпĕннĕ текен шухăш пур. Çак версийе питĕ витĕмлĕ Владимир Хотиненко «72 метра» фильмра кăтартнă. Официаллă версипе «торпеда сирпĕнни» çĕнтерсен, çак вариант патне урăх таврăнман.
"Курска" торпедăпа пенĕ
thumb|«Курск» — «Толедо» танлаштару. Катастрофа хыççăн тӳрех, темиçе генералпа официаллă çын Курска американ шывай кимми торпедăланă тесе çирĕплетсе каланă. Каярахпа çак версийе пусарнă, официаллă версине мала кăларнă. Çапах та франс режиссерĕ Жан-Мишель Карре (Jean-Michel Carré), 2005 çулхи кăрлачăн 7-мĕшĕнче France 2 каналĕпе "«Курск»: Шывай кимми пăтрантарнă шывра (Koursk: un sous-marin en eaux troubles) кăтарнă фильмĕнче «Курска» американ «Мемфис» шывай киммин торпеди аркатнă тесе палăртать. Унăн версийĕпе, «Курск» Шквал çĕнĕ торпедăпа кăтартуллă перĕм тума хатерленнĕ иккен. Çакна американ икĕ шывай кимми — «Мемфис» тата «Толедо» хуралта тăрса сăнанă. Пĕр самантра, «Курск» тата «Толедо» çапăннă (видеоçыравра тинĕс тĕпĕнче выртакан «Курск» корпусĕ вăрăммăн çурăлса татăлни пур), вара «Курск» хирĕç персе яриччен, «Толедăна» çăлас тесе (американсем «Курскăн» торпеда аппарачĕн ĕçлев шавне илтнĕ теççĕ), «Мемфис» МК-48 торпедăпа «Курск» çине пенĕ. Карре каланă май, Раççей президенчĕ Владимир Путин АПШпа хутшăнăва тӳрех хытă пăсас мар шутпа чăнлăха юри пытарнă.
Шыв айĕнчен хăпартни
Раççей енĕ путнă шывай киммине шывран хăпартма Mammoet Transport BV голланд фирмипе контракт çырать. 2001 çулхи юпан 8-мĕшĕнче шывай киммине хăпартас операцие ăнăçла вĕçленĕ.
Утилизаци
2003 çулхи нарăс уйăхĕнче «Имандра» плавбазăна «Нерпа» савутăн типĕ эллингĕнчен кăларас операцие тапратнă.
Çавăн пекех
Категори:Курск (шывай кимми) Категори:РФ ТÇФ Лăпкă океан флочĕн вăрçă карапĕсем
Пуш, 12
Пулса иртнĕ
right|90px|Мария Тальони «Сильфида» балетĕнче
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ирина Музыкантова
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юрăçисем Категори:Чăваш юрăçисем
Турхан (пĕлтерĕшĕсем)
Турхан, — Чăваш Енĕн темиçе ялăн ячĕ.
Çынсем
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Шупашкара 500 çул ячĕллĕ культурăпа кану паркĕ
Шупашкар 500 çул ячĕллĕ культурăпа кану паркĕ  — Чăваш Республикин Шупашкар хулинче вырнаçнă парк. Лаптăкĕ – 87 га.
Таврашĕ
Паркра аттракционсем ĕçлеççĕ, нумаях пулмасть лаша вити, сцена хута кайнă, роликлă тăркăч илсе ярăнмалли ятарлă лаптăк уçнă. Паркра чечек клумбисене тирпейлесе илемлетнĕ тата 12 сак туса лартнă. Çавăн пекех кунта суту–илӳ павильонĕсем ĕçлеççĕ, футбол площадки пур.
Кун-çулĕ
Шупашкар хули 500 çул тултарнă ятпа 1969 çулта Атăлăн çӳллĕ çыранĕ хĕрринче Чернышевски варĕ çывăхĕнче çĕнĕ парк никĕслеме пуçланă. Шупашкар хулин ĕç тăвакан комитечĕн 1974 çулхи ака уйăхĕн 18–мĕшĕнчи йышăнавĕпе килĕшӳллĕн тĕп хулан Мускав районĕнчи культурăпа кану паркĕн тĕп планĕпе проектне çирĕплетнĕ. 1978 çулхи кăрлач уйăхĕн 5–мĕшĕнче Шупашкар 500 çул ячĕллĕ парка савăнăçлă лару–тăрура уçнă.
Ăрусен аллейи
2004 çулта Шупашкар хулин влаç органĕсем 80 çул тултарнă тĕле парк территорийĕнчи “Студентсен хули” обществăлла транспорт чарăнăвĕнчен инçе мар ăрусен аллейи никĕсленнĕ. Унта пурĕ 20 чăрăш лартса хăварнă. Кашни йывăçа лартнă çын ятне пама шутланă.
Скульптурăсем
2005 çулта парк территорине 1989 çулта туса лартнă “Мускав çулĕ” скульптура композицине куçарса килнĕ (авторĕ–скульпторĕ Ф.И. Мадуров).
Каçăсем
Категори:Шупашкар паркĕсем
Кубанда
Кубанда — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Бачат юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Няндома (Нименьга юппи)
Няндома — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Нименьга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 6 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 69 км.
Кубанда
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Няндома (Нименьга юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Кубанда
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Няндома (Нименьга юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Красница (юханшыв)
Красница (чăвашла куçарсан Хитре, Сарă пулать) — Чулхула облаçĕн çĕрĕпе юхакан юханшыв, Вая шывĕн сулахай юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Красильниково ятлă пушă ялтан виçĕ çухрăм кăнтăр-хĕвелтухăçнелле вырнаçнă. Красница ытларах пайĕпе çурçĕрелле юхать те Шиликша ятлă пушă ял çывăхĕнче Вая шывĕпе пĕрлешет.
Красница юпписен шучĕ нумай мар, пысăккисем çук.
Юханшыв вăрман тăрăх юхать, çавна май ун хĕрринче пĕр ял та вырнаçман.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Пушкар сăнчăрĕ
Пушкар сăнчарĕ (кмв. Галл сăнчăрĕ - акăлч. «Galls chain»)  — чылай чухне куллен пурнăçра, промăçлă тата ял хуçалăх машинсенче, çав шутра конвейерсенче, пичет машинисенче, мотоциклсенче, автомобильсенче, велосипедсенче тата урăх машинăсемпе механизмсенче механика хăватне парас чухне усă куран сăнчăр тĕсĕ. Вăл хăвата яракан усăллă ĕç коэффициенлă ахаль те шанăçлă меслет.
Пушкар сăнчăрне Ганс Ренольд 1880 çулта ăслайланă.
Вуламалли
Категори:Машинсемпе механизмсен деталĕсем
Kette (Technik) Roller chain kettülekanne Cadena de transmisión Chaîne (mécanique) ローラーチェーン Kettingaandrijving Kjede Łańcuch Catena (meccanica)
Чăнкă Лог
Чăнкă Лог (выр. Крутой Лог) — Чулхула облаçĕн çĕрĕпе юхакан юханшыв, Вая шывĕн сылтăм юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Мартяхино ялтан çичĕ çухрăм хĕвелтухăçнелле вырнаçнă. Чăнкă Лог ытларах пайĕпе кăнтăралла юхать.
Чăнкă Лог юпписен шучĕ вуннă патнелле, пысăккисем çук. Юханшыв вăрман тăрăх юхнăран ун хĕрринче ялсем лармаççĕ, çынсем пурăнмаççĕ. Вырăнĕ те чылай çĕртре шурлăхлă.
Охтонга
Охтонга (Охтома) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Мăн Порма юханшывăн сылтăм çыранĕпе 67 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 51 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Динъёль (Динъю юппи)
Динъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Динъю юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1042
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕнĕ Торъял районĕ
Çĕнĕ Торъя́л райо́нĕ (У Торъял район) — Мари Элĕн çурçĕр-тухăç пайĕнче вырнаçнă районĕ.
Тавралăхĕ
Çурçĕр енче — Киров облаçĕн Пишă тата Совет районĕсемпе, тухăç енче — Мари Элĕн Сернур, кăнтăрпа кăнтăр-тухăç енче — Совет тата Куçенер, анăç енче — Орша районĕсемпе юнашар пулать.
Административлă тĕпĕ — хула евĕр посёлок Çĕнĕ Торъял.
Районăн çĕр-шыв лаптăке е.
Ял хуçалăх ĕçлĕхĕнчи çĕр лаптăкĕ —, вăрман çĕрĕсем —.
Район çĕр-шывĕнче шывлăх, шурлăх — йышăнать. Район тăрăх Немда, Толмань тата Шукшан шывĕсем юхаççĕ.
Кун-çулĕ
1920 çулччен Çĕнĕ Торъял район территорийĕ Вятка кĕпернин Уржум тата Яран уесĕсен шутĕнче пулнă. Мари автономи облаçне туса хунипе хальхи Çĕнĕ Торъял районĕн пурăну выранĕсене Çернур кантонĕ шутне кĕртнĕ.
1924 çулта Çĕнĕ Торъял кантонне йĕркеленĕ. 1959 çулхи от пушăн 11-мĕшĕнче РСФСР Аслă Канашĕн Президиумĕн Хушăвĕпе Пектупай районе пĕтернĕ, унăн чылай ялне Çĕнĕ Торъял районне кĕртнĕ.
1963 çулхи нарăсăн 1-мĕшĕнче РСФСР Аслă Канашĕн Президиумĕн Хушăвĕпе çĕнĕ административлă йĕркепе Мари АССРĕнче 7 ял хуçалах районне туса хунă. Çенĕ Торъял районне пăсса хунă, унăн территорине Совет районĕ çумне хушнă.
1964 çулхи пушăн 4-мĕшĕнче РСФСР Аслă Канашĕн Президиумĕн Хушăвĕпе каллех Çĕнĕ Торъял районне йĕркелеççĕ.
Ял хуçалăхĕ
Районра 17 ялхуçалăх йĕркелĕх ушкăнĕ, 2 пин çын ĕçлет. Чи пысăккисем:
Каçăсем
Категори:1924 çулта килнисем Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа Категори:Çĕнĕ Торъял районĕ
Александров
Александров, — вырăс Александр ятран пулса кайнă хушамат. Хĕрарăм форми
вырăс
Сатлыки
Сатлыки — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 251 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453340, ОКАТО кочĕ — 80238885004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Турхан Якку
Турхан Якку, — сăвăçă, куçаруçă. 1874 çулхи пуш уйăхĕн 12 Тетюш уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ) Турхан ялĕнче çуралнă. 1938 çулта Архангельск облаçĕнче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Хусанти вĕрентекенсен семинарине вĕренсе тухнă, кайран вара вĕрентекен тата иерей пулса ĕçленĕ. 1896 çулта литератрурăна пикеннĕ, 1907 çулчен вăл çырнă лирикăллă тата шӳтлĕ сăвăсен шучĕ вăтăр патнелле çитнĕ. Тĕн кĕнекисене куçарнă. Çавăн пекех В. Жуковский, А. Пушкин, М. Лермонтов, А. Кольцов, Н. Некрасов тата ытти сăвăçсен сăввисене чăваш чĕлхи çине куçарнă. 1935 çулта ăна тытса хупнă.
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Шăнарпуç
Шăнарпуç, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 83 çын,  çав шутра 38 арçын, 47 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Григорьев Пётр Григорьевич
Григорьев Пётр Григорьевич, — истори ăслăлăхĕсен кандидачĕ. 1897 çулхи утă уйăхĕн 6-мĕшĕнче Муркаш районĕнчи Кĕртекасси ялĕнче чухăн хресчен кил-йышĕнче çуралнă. 1973 çулхи çурла уйăхĕн 4-мĕшĕнче Мускав облаçĕнчи Пушкино хулинче вилнĕ.
1043
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Григорьев Пётр Григорьевич
Аслăх енĕпе пысăк çитĕнӳсем тунăшăн тата нумай çул тӳрĕ кăмăлпа ĕçленĕшĕн ăна Чăваш АССР Аслă Канаш Президиумĕн Хисеп грамотипе чысланă.
Гремчуг (юханшыв)
Гремчуг — Чулхула облаçĕн çĕрĕпе юхакан юханшыв, Вая шывĕн сулахай юппи.
Григорьев Пётр Григорьевич
Кун-çулĕ
1911 çулта Чĕмпĕрти вĕрентекенсене хатĕрлекен чăваш шкулĕн хатĕрлев класне вĕренме кĕнĕ, анчах та килти пурнăç йывăр уплнă пирки вĕренме парахнă: чылай вăхăт батрак пулса ĕçленĕ. 1916-1917 çулсенче Пĕрремĕш Тĕнче вăрçинче çапăçнă.
Гремчуг (юханшыв)
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Чăнкă Логăннинчен аякра мар, икĕ çухрăм хĕвелтухăçнелле вырнаçнă. Ун пекех кăнтăралла юхать те вăрманта Вая шывĕпе пĕрлешет.
Гремчуг юпписен шучĕ вуннăран махал, пысăккисем çук. Юханшыв хĕрринче ялсем çук, никам та пурăнмасть.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Григорьев Пётр Григорьевич
Кун-çулĕ
Пётр Григорьев совет влаçĕ çулĕсенче кăна вĕренме пултарнă: 1922-1925 çулсенче Мускаври Хĕвелтухăç халăхĕсен коммунизм университетĕнче вĕреннĕ, ун хыççăн университетри аспирантурăран вĕренсе тухнă (1928-1931), кунтах преподаватель пулса ĕçленĕ (1928-1933).
1933 çулта Пётр Григорьевич Шупашкара таврăннă та Ăслăх тĕпчев институтĕнче аслă ăслăх ĕçченĕ пулса ĕçленĕ, педагогика институтĕнче СССР историне вуланă, Шупашкарти ял хуçалăх коммунизм шкулĕнче СССР историйĕн курсне вĕрентнĕ (1933-1940).
1940 çултан пуçласа пенсие тухичченех (1957) Ăслăх тĕпчев институтĕнче вăй хунă: институт директорĕ тата истори секторĕн пуçлăхĕ пулса ĕçленĕ. Вăл тимленипе Чăваш республикинче чĕлхепе литература тата истори ыйтăвĕсене тĕпчес ĕç ура çине тăрса вăй илнĕ, çулсерен тенĕ пекех истори тата этнографи экспедицийĕсене ирттерме пуçланă.
Пётр Григорьев 1948 çулхи чӳк уйăхĕн 30-мĕшĕнче «Крестьянское движение среди чуваш во второй четверти XIX века» темăпа кандидат диссертацине хӳтĕленĕ. Тĕпчевçĕн çак ĕçне вăл вăхăтри паллă ăсчахсем, вăл шутра А.И. Яковлев профессор (И.Я.Яковлевăн ывăлĕ), пысăка хурса хакланă.
Пётр Григорьевич чăваш историйĕн тĕрлĕ тапхăрĕсемпе интересленнĕ, вĕсене тĕпчесе статьясемпе брошюрăсем пичетлесе кăларнă. Уйрамах ăна чăваш халăхĕн мухтавлă ывăлĕсем — Н.Я. Бичуринпа С.М.Михайлов пурнăçĕпе ĕçĕсем кăсăклантарнă, вĕсем çинчен тĕпчевçĕ чăвашла брошюрăсем пичетлесе кăларнă. Пётр Григорьев граждан вăрçин мухтавлă геройĕн В.И.Чапаевăн, Пётр Егоров архитекторăн, Н.М. Охотниковпа В.К. Магницкин, Тайăр Тимкки поэтăн пурнăçĕсемпе ĕçĕсене тĕпчес ĕçе активлă хутшăннă, статьясем пичетлесе кăларнă.
Вуламалли
Категори:Чăваш историкĕсем
Барков Сергей Егорович
Барков Сергей Егорович — ( 23-20), 2-мĕш Украина фрончĕн 40-мĕш çарĕн 74-мĕш перевçĕсен дивизин 111-мĕш уйрăм разведка ротин отделени командирĕ, аслă сержант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 13.
Çуткӳл
Çуткӳл — Чăваш Енчи икĕ ял:
Таркойтаёль (Залазная юппи)
Таркойтаёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Залазная юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Бельги патшалăхĕн гимнĕ
Бельги гимнĕ — La Brabançonne/De Brabançonne ятлă композици. Ăна пĕр харăсах нимĕç, нидерланд тата франци чĕлхисем çинче çырнă.
Нидерланд чĕлхи çинче
O dierbaar België
O heilig land der vaad’ren
Onze ziel en ons hart zijn u gewijd.
Aanvaard ons hart en het bloed van onze adren,
Wees ons doel in arbeid en in strijd.
Bloei, o land, in eendracht niet te breken;
Wees immer u zelf en ongeknecht,
Het woord getrouw, dat ge onbevreesd moogt spreken:
Voor Vorst, voor Vrijheid en voor Recht.
1-мĕш Тупчан
1-мĕш Тупчан — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 140 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453340, ОКАТО кочĕ — 80238885005.
Бельги патшалăхĕн гимнĕ
Нидерланд чĕлхи çинче
O Vaderland, o edel land der Belgen,
1-мĕш Тупчан
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Бельги патшалăхĕн гимнĕ
Нидерланд чĕлхи çинче
Zo machtig steeds door moed en werkzaamheid,
De wereld ziet verwonderd uwe telgen,
Aan 't hoofd van kunst, van handel, nijverheid.
En onbevreesd staart gij de toekomst aan.
Gij mint uw Vorst, zijn liefde stroomt u tegen,
Zijn hand geleidt u op de gloriebaan.
Juicht Belgen, juicht in brede vol' akkoorden
Van Haspengouw tot aan het Vlaamse strand,
Van Noord tot Zuid, langs Maas- en Scheldeboorden,
Juicht, Belgen juicht, door gans het Vaderland.
Een man’lijk volk moet man’lijk kunnen zingen,
Nooit zal men ons van onze haard verdringen
olang een Belg, 't zij Waal of Vlaming leeft.
Nooit zal men ons van onse haard verdringen
Zolang een Belg, 't zij Waal of Vlaming leeft.
Франци чĕлхи çинче
Après des siècles d’esclavage,
Son nom, ses droits et son drapeau.
Et ta main souveraine et fière,
Désormais, peuple indompté,
Grava sur ta vieille bannière:
Оченга
Оченга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Онега юханшывăн сылтăм çыранĕпе 95 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Бельги патшалăхĕн гимнĕ
Франци чĕлхи çинче
Le Roi, la Loi, la Liberté!
Оченга
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Бельги патшалăхĕн гимнĕ
Франци чĕлхи çинче
O Belgique, ô mère chérie,
A toi mos coeurs, à toi nos bras!
A toi notre sang, ô Patrie,
Nous le jurons tous, tu vivras!
Tu vivras toujours grande et belle
Et ton invincible unité
Aura pour devise immortelle:
Нимĕç чĕлхи çинче
O liebes Land, o Belgiens Erde,
Dir unser Herz, Dir unsere Hand,
Dir unser Blut, dem Heimatherde,
wir schworen’s Dir, o Vaterland!
So blühe froh in voller Schöne,
zu der die Freiheit Dich erzog,
und fortan singen Deine Söhne:
«Gesetz und König und die Freiheit hoch!»
O Belgien, o teure Mutter, Dir gehören
unsere Herzen, unsere Arme!
Dir gehört unser Blut, Vaterland!
Alle schwören wir Dir: Du wirst leben!
Groß und schön wirst Du immer leben
und der Wahlspruch Deiner
unverbrüchlichen Einheit wird heißen:
Für König, Recht und Freiheit!
Категори:Патшалăх гимнĕсем Категори:Бельги
Шупуç (Красноармейски районĕ)
Шупуç, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 70 çын,  çав шутра 36 арçын, 34 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Кĕртекасси
Кĕртекасси, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Шăмат вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Элĕк районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхăн 17 хыççăн Советски районне, 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн Муркаш районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Етĕрне районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Ваçлавкка
Вуламалли
Категори:Самар облаçĕнчи Кушкă районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
1044
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Грачёв Алексей Иванович
Грачёв Алексей Иванович — (23.04.1914(10)-08.05.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 05. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Балти флочĕн сывлăш-çар вăйĕсен 15-мĕш уйрăм разведка авиаци полкĕн 44-мĕш авиаци эскадрильин звено командирĕ, капитан.
Краснознаменск (Калининград облаçĕ)
thumb|250px|Краснознаменск Калининград облаçĕн картти çинче
Истори
1946 çуллччен ял пулнă. Пиллкаллен (Pillkallen) ял тăрăхĕнче вырнаçнăччĕ.
Литва хули пулнă май Лаздинай ятлăччĕ (Lazdynai). Ячĕ ladz (мăйăр) литва сăмахĕнчен пулса тăрать. Тухăç Пруссине кĕнĕ хыççăн 1734 çултан пуçласа нимĕçлетнĕ Лазденен (Lasdehnen) ят панă. 1938 çулта Германири Тухăç Прусси провинцийĕнче "ял-хуласене тĕрĕс нимĕç ятсене панă" май Лазденен яла Haselberg (мăйăр тăвĕ) ят панă. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи хыççăн Совет влаçĕ Краснознаменск (хĕрлĕ ялав) ят панă.
Ял тăрăхĕн тĕпĕ Пиллкалленпе танлаштарсан Хазельберг (Лазденен) пĕчĕкрех ял пулнипе 1944-1945 çулсенчи хаяр çапăçура вăл чĕрĕрех юлнă. Çавăнпа ăна çĕнĕ районĕн тĕпĕ тунă.
Каçăсем
Категори:Калининград облаçĕн хулисем
Курундус
Курундус — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Изылы юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Турă, Патшана сыхла
«Турă, Патшана сыхла», — Раççей империйĕн патшалăх гимнĕ. Малтанхи вариантне Жуковский Василий Андреевич 1815 çулта акăлчансен «God save the King» патшалăх гимнĕн кĕвви çине çырнă.
Сăмахĕсем
Турă, Патшана сыхла!
Хăватлă, тăрăмлă,
Пире чапа хăпартса патшалан,
Тăшмана хăратса патшалан,
Православи патши.
Пар Çĕр çинче!
Мăнаçлисене лăплантаракан патне:
Халсăррисене усракан патне,
Пурне те йăпануçă патне —
Пĕтĕмпех тивĕçтер!
Тăрăмлă пĕрмĕш
Православи Руçне
Турă, сыхла!
Çĕр-шыва йĕркеллĕх,
Хăватне тăнăçлăх, -
Куçран çухалах!
Эй, провидение,
Пехил
Пар пире!
Ырлăха ăнтăлма,
(Ă)раскалра лăпкăлăх,
Хуйхăра чăтăмлăх
Каçăсем
Категори:Раççей империн патшалăх паллисем Раççей
Лун-Вож (Изъяю юппи)
Лун-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Изъяю юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
REGNUM
REGNUM (regnum — патшалăх) — Раççее тата ют çĕр-шывсене хыпарпа тивĕçтерекен патшалăх тытăмĕнче тăман федераци шайĕнчи хыпар агентстви. Хыпарсене штатри корреспондентсем, тăван агентствисем тата партнерĕсем пухаççĕ. REGNUM ИА Раççейри пур региона, Европăри, Вăтам Азири çĕр-шывсене тата Кавказ Лешьен çĕрĕсене хыпар сарать.
REGNUM тытăмĕ
REGNUM шутне çак хыпар агентствисем кĕреççĕ: REGNUM-ВолгаИнформ (Самара-Шупашкар), СеверИнформ (Вологда), REGNUM-Архангельские новости  (Архангельск), регионсенчи проектсем: REGNUM-Центр (Брянск,Смоленск), REGNUM-MurmanNews  (Мурманск), REGNUM-MariNews  (Йошкар-Ола), REGNUM-Алтай  (Барнаул), REGNUM-Приморье  (Владивосток).
Унăр пуçне REGNUM хыпар агентствин тытăмĕнче - Раççей тата ют çĕр-шыв регионĕсенче тĕпленнĕ редакцисем.
Кун-çулĕ
REGNUM хыпар агентствине 2002 çулхи утă уйăхĕн 22-мĕшĕнче Борис Соркин никĕсленĕ (REGNUM агентство системи хăйĕн ĕçĕ-хĕлне вара 1999 çулхи утă уйăхĕн 19-мĕшĕнчех пуçарса янă). Агентствăна никĕсленĕренпе 2003 çулхи пуш уйăхĕн 22-мĕшĕччен REGNUM ИА тĕп редакторĕ Модест Колеров пулса ĕçленĕ, кайран ăна Константин Казенин ылмаштарнă. 2007 - 2009 çулсенче агентствăн тĕп редакторĕ пулса Виген Акопян тăрăшнă, ун хыççăн ĕçе каллех Модест Колеров пуçăннă.
REGNUM / РЕГНУМ — регистрациленĕ тавар палли.
Пĕтĕм тĕнчери ЕЖЕ интернет ĕçченĕсен канашĕ ирттерекен РОТОР конкурсра агентство сайчĕ икĕ хутчен (2005, 2006) «Информационный сайт года» ята тивĕçнĕ.
«Рунет премине» 2006 çулта тивĕçнĕ.
Раççей халахĕсен хутшăнăвĕ тата этнос аталанăвĕ темăна чи лайăх кăтартса панăшăн Пĕтĕм Раççейри массăллă хатĕрсен «СМИротворец-2008» конкурс çĕнтерӳçи.
Рунетри аудиторийĕ тата вырăнĕ
LiveInternet палăртнă тăрăх,агентствăн уйăхри аудиторийĕ - 4 млн 300 пин ытла çын.
TNS Gallup Media компани тĕпчевĕпе килĕшӳллĕн, Мускавра REGNUM ИА ытларах ертӳçĕсемпе специалистсем вулаççĕ (72 %) (Yandex-хыпарĕсен ку кăтарту — 63 %, NEWSru.com — 64 %)
МАСМИ-Россия компани 2006 çулхи чӳк-раштав уйăхĕсенче Рунет аудиторийĕн 11-мĕш «ОнЛайн Монитор» тĕпчевне ирттернĕ. Тĕпчев кăтартăвĕсемпе килĕшӳллĕн REGNUM хыпарĕсемпе ытларах ертӳçĕсем паллашаççĕ (REGNUM ИА вулаканĕсем - 28,3 %, Рунетăн пĕтĕмĕшле кăтартăвĕ - 20,3 %). Професси тĕлĕшĕнчен агентство хыпарĕсемпе ытларах журналистсем, патшалăх ĕченĕсем, строительствăра тăрăшакансем, телекоммуникации тата транспорт компанийĕсенче ĕçлекенсем, банкирсем, юристсем тата ыттисем те паллашаççĕ.
Медиалогия компани 2006 çулта ирттернĕ тĕпчев тăрăх, массăллă хатĕрсенче тăтăш цитатасенче усă куракан ТОП-10 информ-агентство йышĕнче, REGNUM тăваттăмĕш вырăн йышăннă. Агентствăна ытларах регион кăларăмĕсенче асăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей информаци агентствисем Категори:МИХ-Тетелĕ
Мăн Шыв (юханшыв)
Мăн Шыв (выр. Большая Речка) — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Арья шывĕн сылтăм юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Стафеево ятлă пушă ял çывăхĕнче вырнаçнă. Кăнтăралла юхса Кĕçĕн Арья ялĕнчен ик çухрăм çурă хĕвелтухăçнелле Арья шывĕпе пĕрлешет.
Мăн Шыв юппийĕсем сахал, пысăккисем çук. Пĕр вырăнта шывне пĕвеленĕ.
Юханшыв хĕрринче Стафеево ятлă пĕр пушă ял кăна вырнаçнă.
1045
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Барковский Виктор Антонович
Барковский Виктор Антонович — ( 28-20), СССР СХО çарĕсен 36-мĕш истребитель авиаци дивизин 591-мĕш истребитель авиаци полкĕн лётчикĕ, кĕçĕн лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 14.
Лебедев
Лебедев, — вырăс «лебедь» (акăш) сăмахĕнчен пулнă хушамат.
Категори:Хушаматсем
Иванщиков Юрий Васильевич
Иванщиков Юрий Васильевич, — техника ăслăлăхĕсен кандидачĕ, доцент. 1953 çулхи çурла уйăхĕн 18-мĕшĕнче Муркаш районĕнчи Çуткӳл ялĕнче хресчен килйышĕнче çуралнă.
Кун-çулĕ
1970 çулта Турайри вăтам шкултан вĕренсе тухсан тӳрех ĕçе кӳлĕннĕ: пĕр çул хушши Шупашкарти резина техника изделийĕсен заводĕнче ĕçленĕ, ун хыççăн 1971-1973 çулсем хушшинче Совет Çарĕнче хĕсметре тăнă. Çартан таврăнсан аслă пĕлӳ илес тĕллевпе хăй тахçанах ĕмĕтленнĕ Чăваш ял хуçалăх институтне вĕренме кĕнĕ. Кунта вăл 5 çул хушши инженер-механик специальноçне тимлесе вĕреннĕ, теорипе илнĕ пĕлĕве институтри мастерскойсемпе лабораторисенче практикăпа тачă çыхăнтарса ăс пухнă.
Аслă пĕлӳ илнĕ хыççăн Юрий Иванщиков малтан Муркаш районĕнчи Киров ячĕллĕ колхозра тĕп инженер (1979-1981), ун хыççăн Шупашкарти юсавпа техника предприятийĕнче (1981-1988) мастер, юсав мастерскойĕн ертӳçи пулса ĕçленĕ. Çак вăхăтра унăн теори пĕлĕвне тарăнлатса анлăлатас шухăш тĕвĕленнĕ, ăна пурнăçлама вăл 1988 çулта Ленинградри аграри университечĕн аспирантурине вĕренме кĕнĕ, унтан тепĕр виçĕ çултан вĕренсе тухнă (1991), çак çулах диссертаци хӳтĕлесе техника ăслăлăхĕсен кандидачĕ ятне илнĕ.
Юрий Васильевич аспирантурăран таврăннăранпах паянхи кунчченех Чăваш ял хуçалăх институтĕнче (халĕ академийĕнче) ĕçлет: малтанхи тапхăрта — доцент пулса ĕçленĕ, халĕ вара — машина юсавĕпе конструкци материалĕсен технологи кафедрин пуçлăхĕ. Вĕрентӳ ĕçĕпе пĕрлех ăслăлăх тĕпчевĕсене те манмасть ăсчах: кĕске вăхăт хушшинчех 30 ытла тĕпчев ĕçĕ пичетленĕ, 8 автор свидетельствипе патент çĕнтерсе илнĕ. Унăн тĕпчевĕсенчен ытларахăшĕ тĕрлĕ сăлтавсене пула çĕмĕрĕлсе стройран тухнă ял хуçалăх техникине тухăçлăрах та перекетлĕрех юсаса хăвăртрах ĕçе кĕртессипе çыхăннă.
Пичетленнĕ ĕçсем
Категори:Чăваш ăсчахĕсем
Юлдыбай
Юлдыбай — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 304 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453340, ОКАТО кочĕ — 80238885006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Арейка (юханшыв)
Арейка — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Арья шывĕн сылтăм юппи.