cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Игол (Мăн Асес-Еган юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Йĕс
Йĕс — 60,5—97 % пăхăртан тата 3—39,5 % цинкран шăратса тунă хутăш шăранчăк.
Тачăлăхĕ — 8450—8700 кг/м³, шăрану температури — 900—1050 °C. Йĕсĕн чылай таврашсенче тутăхлăха хирĕç çирĕп тăрать.
Йĕсĕн тĕрлĕ тĕсĕсене прибор тата машинă тăвасси промăçлăра, теплотехникăра, радиатор тата конденсатор пăрăхĕсене, йĕсмесене, лентăсене хурçăна плакиламалли чух (плакирование), ылтăн ылмаштăрăвĕ вырăнĕнче уйăру паллисене тата ӳнерлĕ япаласене тунă чух, автомобиль тата сехет тăвас промăçлăра, çаплах сантехника хатĕресене тăвас ĕçре усă кураççĕ.
Ятсем пулса кайни
Цинк ХИМИ элементне XVI ӗмӗрте кӑна уҫнӑ пулин те, латунь пирӗн эрӑчченхи паллӑ пулнӑ. Ӑна мессиянкӑсем цинк рудаллӑ пӑхӑр шӑратса илнӗ. Англире латунь пӑхӑра тимӗр цинкпа шӑратмалли мелпе пӗрремӗш хут усӑ курнӑ, ҫак меслете 1781 ҫулхи июлӗн 13-мӗшӗнче Джеймс Эмерсон (британи патенчӗ) юсанӑ№ 1297). XIX ӗмӗрте Хӗвеланӑҫ Европӑра Тата Раҫҫейре латунь подданнӑй ылтӑнпа усӑ курнӑ.
Август Вӑхӑтӗнче Римра латунь тесе орихалк тенӗ (147 кун кӑтартман) (лат. aurichalcum-сӑмахран сӑмаха куҫарсан, ӑна сестрасемпе дупондире чекланӑ. Орихалка ылтӑн тӗслӗ шӑранчӑк тӗслӗ шӑранчӑк ятне илнӗ. Анчах Та Рим империйӗнче пӗрремӗш ӗмӗрте Британи ҫӗнсе иличчен латунь туса кӑларман, мӗншӗн тесен римлянсен цинка ҫӑлкуҫӗсем патне (вӗсем британи провинцине вӗреннӗ хыҫҫӑн кӑна империри составра ӗҫлеме пуҫланӑ), унччен цинк эллинсемпе римсен сутуҫисем ҫеҫ туртма пултарнӑ, хӑйӗн тупӑшӗпе вӑл континентлӑ Европӑра тата Вӑтаҫӗр Тинӗсре ҫеҫ пулман.
Латунне туса хатӗрлемелли пӗтӗм тӗнчери пӗтӗмӗшле кирлӗ япалапа хальхи вӑхӑтра 2,1 млн яхӑн т танлашать,Ҫав Хушӑрах производствӑра 1 млн т малтанхи цинкӑпа, 600 пин тинпа, производствӑри каяшсенчен илнӗ цинкӑпа, 0,5 млн иккӗмӗш чӗр таварпа (ҫӑлкуҫне 1068 куна кӑтартман) усӑ кураҫҫӗ. Ҫапла вара латунь туса кӑларакан хакӑн 50 процент ытла каяшран илеҫҫӗ. Техника латунӗсене цинкӑн 48-50 проценчӗ таран тытса тӑраҫҫӗ. Цинка содержанийӗпе килӗшӳллӗн альф-латуня тата альф+бет-латуня уйрӑлса тӑраҫҫӗ. Пӗр фазӑллӑ альфа-латунь (цинкӑн 35 проценчӗ таран) вӗри те сулхӑнра лайӑх йӗркеленеҫҫӗ. Хӑй черетӗнче икӗ фазӑллӑ альф+бет-латунни (цинкӑн 47-50 проценчӗ таран) сивӗре сахал чӗлхеллӗ. Вӗсене ялан тенӗ пекех альф - е альф+бет-фаз температурӑсем хӗснипе хӗрӳ хистеҫҫӗ. Альф-латуньпе танлаштарсан, икӗ фазӑллӑ латуньпе танлаштарсан, сахалтан та ҫирӗпрех тата ҫирӗпрех. Икӗ хут латунь час-часах алюмини, тимӗр, магни, тӑхлан тата ытти элементсемпе усӑ кураҫҫӗ. Ҫавӑн пек латунсене ятарлӑ е нумай компонентлӑ теҫҫӗ. Час ҫаврӑнакан элементсем (тӑхлансӑр пуҫне) ҫирӗплӗхе (ҫирӗплӗхе) ӳстереҫҫӗ, анчах латунь пластинлӑхне чакараҫҫӗ. Латунь тӑхланӗн (4 процент таран) содержанийӗ резанипе усӑ курма ҫӑмӑллатать тата антифрик свойствисене лайӑхлатать. Алюмини, цинк, кремни тата никель латунӗн коррози чӑтӑмне ӳстереҫҫӗ. Тимӗр, никель тата магни хушса пани унӑн ҫирӗплӗхне ӳстерет.
Асăрхатарусем
Категори:Хутăш шăранчăксем
Кăрлач, 7
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Кочак Тăрăн
Кочак Тăрăн, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Петрунь
Петрунь — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Медвежка юханшывăн сылтăм çыранĕпе 5 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кăрлач, 12
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Фон (фонетика)
Фон (φωνή сасă)  — пуплеври уйрăм сасă. Ăна çавăн пекех фонемăн тата аллофонăн уйрăм паларăмĕ пек те ăнланма тата ăнлантарма пулать.
Фонема та — сасă. Аллофон та — сасă. Анчах та аллофонпа фонемăн чĕлхепе хăйĕнпе  çыхăннă ятарлă пĕлтерĕшĕсем пур. Фон тени вара — пĕтĕмĕшле тата, тĕпрен илсен, акустикăпа, артикуляципе çыхăннă ăнлав.
Каçăсем
Категори:Фонологи
Халăх йышлăхĕ
thumb|400px|Çĕр чăмăрĕ çинчи халăх йышлăхĕ (йĕрлĕ шкала, 1994 çул)
Халăх йышлăхĕ, — пĕр лаптăк çинчи халăх йышне кăтартакан виçе.
Чи йышлă пурăнан вырăнсем (пĕр тăваткал çухрăм çине çакăн чухлĕ çын килет):
Пĕчĕк патшалăхсемпе çĕрсене илсе кăтартас пулсан, халăх йышлăхĕпе çаксем уйрăлса тăраççĕ (пĕр тăваткал çухрăм çине çакăн чухлĕ çын килет):
Чи пĕчĕк халăх йышлăхĕ Эвенк автономи тăрăхĕнче — пĕр тăваткал çухрăм çине 0,03 çын килет.
Раççейри халăх йышлăхĕ — пĕр км² çине 8,5 çын килет.
Каçăсем
Категори:Халăх йышĕ Категори:Демографи
Ксенофонтов Иван Ксенофонтович
Иван Ксенофонтович Ксенофонтов (1926, кăрлач, 3, Килтĕш ялĕ, Етĕрне районĕ, ЧАССР — 2014, чӳк, 3, Шупашкар, Чăваш Республики ) — актер, театр ĕçченĕ, тăлмач, Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннăскер.
Биографи
1926 çулхи кăрлачăн 3-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи Килтĕш ялĕнче çуралнă. Етĕрнери педагогика училищинче вĕренсе тухнă.
Сарăту консерваторин чăваш опера студинче пĕлӳ пухнă, 1950-1957 çç. – Театр ӳнерĕн А. В. Луначарский ячĕллĕ институчĕн театр пĕлĕвĕн уйрăмĕнче вĕреннĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш артисчĕсем Категори:Пайăр çынсем:Етĕрне районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Раççей юрăçисем Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем Категори:1926 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 3-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2014 çулта вилнисем Категори:Чӳкĕн 3-мĕшĕнче вилнисем
Тури Юлташ (Эльшей районĕ)
Тури Юлташ — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 241 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452275, ОКАТО кочĕ — 80230880002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Узунгулово
Узунгулово — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 237 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453746, ОКАТО кочĕ — 80253848005.
Криккакасси
Криккакасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Беларуç фрончĕ
Беларуç фро́нчĕ — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи Хĕрлĕ Çарăн операци пĕрлешĕвĕ.
Пĕрремĕш хут йĕркелени
Фронта анăç тĕлнелле 1943 çулхи юпан 20-мĕшĕнче АТÇ Ставкин 1943 çулхи юпа, 16 директивипе Тĕп фронта тепĕр ята куçарса туса хунă. Фронт шутне 3-мĕш, 48-мĕш, 50-мĕш, 61-мĕш, 63-мĕш, 65-мĕш çарсем тата 16-мĕш сывлăш çарĕ кĕнĕ. Малашне фронта 10-мĕш (нарăс, 21 1944) тата 11-мĕш (юпа, 23) çарĕсене хушса кĕртнĕ.
Çарпуçĕ пулма К. К. Рокоссовский çар генералне, Вăрçă канашĕн пайташĕ пулма К. Ф. Телегин — генерал-лейтенанта; штаб пуçлăхĕ пулма — М. С. Малинин генерал-полковника хушнă.
1944 çулхи нарăс, 24 1944 [нарăс, [17]] АТÇ Ставкин директивипе фронта 1-мĕш Белоруси фрончĕн пĕрремĕш йĕркеленĕвĕ çине кĕртнипе пĕтерсе хунă.
Иккĕмĕш хут йĕркелени
Фронта 1944 çулхи ака, 5 1944 çулхи ака, 2 АТÇ Ставки директивĕпе 1-мĕш Белоруси фрончĕн пĕрремĕш йĕркеленĕвĕнчен туса хунă. Фронт шутне 3-мĕш, 47-мĕш, 48-мĕш, 61-мĕш, 69-мĕш, 70-мĕш çарсем, 16-мĕш сы влăш çарĕ тата Днепр çар флотилийĕ кĕнĕ.
Çарпуçĕ пулма К. К. Рокоссовский çар генералне, Вăрçă канашĕн пайташĕ —К. Ф. Телегин генерал-лейтенанта, штаб пуçлăхĕ; пулма —М. С. Малинин генерал-полковника хушнă.
1944 çулхи ака, 16 1944 çулхи ака, 12 АТÇ Ставки директивĕпе фронта 1-мĕш Белоруси фрончĕн иккĕмĕш йĕркелĕвне куçарнă.
Каçăсем
Категори:Совет фрончĕсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче Категори:Беларуç Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче
Дум (Кобра юппи)
Дум — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кобра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ганза
Га́нза (Hanse, ав.-тури-ним. Hansa, тӳррĕн «ушкăн», «пĕрлешӳ») — — Балти тинĕсĕнче, кăштах Çурçĕр тинĕсĕнче тата Çурçĕр Европăн чылай пайĕнче суту-илев монополине XIII - XVII ĕмĕрсен тапхăрĕнчи йĕркелесе тытса тăнă купса гильдисен вăрçă-суту-илев пĕрлешĕвĕ. Хăш чухне ăна Ганза пĕрлешĕвĕ теççĕ.
Кун-çулĕ
thumbИсториксем яланах Ганза пулса тăнине Любек çурçĕр нимĕç хулине никĕсленипе çыхăнтараççĕ. 1158/1159 çулсенче Генрих Лев Саксони херцăкĕ Шауэнбургпа Гольштейн графĕнчен туртса илнĕ те хула туса лартнă.
Балти çинче сутă-илӳ тăвасси, вăрçă-харçă малтан та чылай пулнă (Викингсем пăхăр) — тĕслĕхрен, Готланд утравĕнчен тухнă тинĕс çӳревçисем Новгорода — анчах та Балти тинĕсĕнчи тĕнче экономика çыхăнăвĕсен масштабĕ Ганза хăватлансан анлăланса каять.
Нимĕç хулисем Балти тинĕсĕнчи сутă-илӳре тепĕр çĕр çуллăхра çӳле хăпарса каяççĕ те Любек Балтипе Çурçĕр тинĕсĕсем таврашĕнчи патшалăхсен сутă-илӳ центрĕ пулса тăрать. XV ĕмĕрте Любек чи мăнаç хăвата çитет.
Йĕркеленӳ
Саксонипе Вестфали сутăçĕсемшĕн тухăçалла тата çурçĕрелле аталанас тĕлпе Любек паллă вырăн йышăнать. Hanse сăмаха документ çине кĕртичченех (1267), купсасем çак хулара тинĕс лешьен хулисемпе, уйрăмах Балти тинĕсĕн тухăç пайĕнче сутă-илӳ тума гильдисене е «ганзасене» йĕркелеме тытăннă, йывăç, ăвăс, янтарь, сăмала, мамăк, тир, ыраш, тулă тавара континент варрринчен баражăсемпе порт пасарĕсене турттарма шутласа хунă.
Висбю хули Балтикăра Ганза йĕркеленничченех сутă-илӳн паллă центрĕ шутланнă. 100 çул хушши нимĕçсем Новгорода Готланд ялавĕпе çӳренĕ. Висбю купсисем Новгородра контора никĕсленĕ. Малтан нимĕçсем Готландсен Gutagard урлă ĕçленĕ. Çав тери нумай сутăсем килме пуçласан готландсем юханшывран шаларах уйрăм контора туса лартнă.
Пĕрлешĕве XII ĕмĕрте йĕркелесе янă. Ун чухне купсасен тата сутă-илев ушкăнĕсен пĕрремĕш пĕрлешĕвĕ чăмăртаннă.
Любек хули Балтика Çурçĕр тинĕсĕсенчи пулă тытмалли вырăнсемпе çыхăну тытнă май, 1241 çулта Гамбургпа татăлу хучĕ çырнă. Гамбург хăй май Люнебург хулин тăвар сутă-илӳ çулĕсене пăхса тăнă. Пĕрлешлĕ хуласен аллине тăварланă пулă сутă-илӳ ĕçĕсем лекнĕ, уйрăмах Сконе пасарĕ урлă пыраканнисем; 1260 çулта пĕрлешĕве Висмар, Росток тата Кёльн хулисем хушăннă.
«Нимĕç Ганзи», е «аслă Ганза» термин 1356 çулта çуралнă. Çавăн чух ганзей хулисем хăйсен ĕçĕсемшĕн пĕрле кар тăнă.
Тĕплĕнрех Ганза хулисен шутне Гамбург, Бремен, Кёльн, Гданьск (Данциг), Рига тата урăххисем те (пурĕпе: 60-80) Любек хули ертсе пынипе — 1367—1370 çулсенче йĕркелесе янă.
Ганза хăйĕн уйрăмĕсене Брюгге, Лондон, Новгород, Берген тата ытти хуласенче уçнă. Ганза Европăн тухăç, анăç тата çурçĕр çĕрĕсене Балтика тата Çурçĕр тинĕсĕсем урлă сутă-илев ĕçĕсене хастар çыхăну тытма пулăшнă. Ганза Пĕрремĕш мĕнпур пухăвĕ 1367 çулта пулса иртнĕ.
XIV — XV варринче Ганза питĕ çӳле хăпарса пынă, вăл вăхăтра 160 яхăн хула çав ушкăна хутшăннă. Ганза ушкăнĕн кун-çулĕ 500 çул ытла, 1669 çулчен тăсăлнă.
Пур йывăр ĕçĕсене Ганза элчисен пуххисенче уçса панă. Пухăвĕсене Любекра ирттернĕ. Ганзей хулисенче купсасен патрициачĕ хуçаланнă. Ганза пĕрлешĕвĕ политикăллă хуçалăх пулнă, хăй Германи империн пайĕ шутлансан та, ертсе пыракан органсăр, пĕрлĕ хыснасăр, çарсăр пулнă. Хăшпĕр хулисем çеç флот тытса тăнă. Ганза вăрçăсене хутшăннă, тĕслĕхрен, Данипе (1367—1370), ăна çĕнтернĕ. Анчах та хуласем хушшинчи ăмăрту-тавлашу пирки, халăхра социаллă юхăмсем хăпарса кайнипе XV ĕмĕр варринче Ганза шайĕ ӳкет. Çапах та тĕп сăлтавĕ — Англипе Нидерландсен сутă-илев енĕпе тавлашса ăмăртни. 1478 çулта ганзей купсасене Новгородран хăваласа кăларса янă.
Европăна Америкăпа тата Индипе çыхăнтаракан (Атлантика океанĕ урлă) çĕнĕ тинĕс çулĕсене уçнă хыççăн Ганза хăйĕн рольне çухатнă. Ганзей хулисен юлашки пухăвĕ 1669 çулта пулса иртнĕ.
Ганза шутĕнче пулнă ушкăнсем
Ганза хулисем çак ушкăнсене пайланнă:
Каçăсем
Категори:Суту-илӳ çулĕсем Категори:Германи историйĕ Категори:Европа историйĕ
Еле (Пыжа юппи)
Еле — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Пыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Бурчелл зебри
Ареал
Африка.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Африкăри сĕтпе ӳсекенсем Категори:Зебрăсем Категори:Африкăри эндемиксем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:1785 çулта çырнисем
Орн (департамент)
Орн (франц. Orne) — Францин çурçĕр-хĕвеланăç енче вырнаçнă, Анат Норманди регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 61. Администрациĕ Алансон хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 766,4 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 103 км² танлашать. Департамент урлă Орн юханшыв юхать.
Департамент шутне 4 округ, 40 кантон тата 505 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Орн — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Норманди тата Перш провинцисен çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Орн юханшывран пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Люля
Люля — Чăваш Республикин Патăрьел районĕнчи ялĕ. Ял хăçан никĕсленни паллă мар. Халлĕхе тĕпсесе пĕлеймен.
Тавралăх
Люля ялĕ Люля çырми хĕрринче, ĕлĕххи Улатăр-Пăва çулĕ çинче вырнаçнă.
Кунçул
1770 мĕш çулта кунта хысна эрех завочĕ уçăлнă, çулталăка 336 пин витре тулă эрехĕ тунă.
Тир-сăран завочĕ, 2 лесопилка тата улпутăн эрех завочĕ пулнă.
1869 çулта кунта 3 лашаллă земствăн почта станцийĕ уçăлать.
1911 çулта 32 килте 210 çын пурăннă.
1910-1915-мĕш çулсенче вырăнти шкулта вĕрентевçĕ пулса Рубцова Екатерина Семёновна (1888-1971), кайран Раççейри эскимологие никĕсленĕ çынсенчен пĕри,  ĕçленĕ.
Пиян
Пиян — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Серьер юханшывăн сулахай çыранĕпе, 17 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Койма (Мăн Запорная юппи)
Койма — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мăн Запорная юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Океан
right|thumb|Тĕнче картти. Океансем кăвак тĕслĕ. Тĕнче океанĕ (авалхи чăвашла - Талай) — континентсемпе утравсене хупăрласа тăракан тинĕс шывĕн çыхăнуллă пысăк пĕрлĕхĕ. Çĕрĕн тăватă пайĕнчен виççĕшĕ яхăн (71 %) тинĕс шывĕпе витĕннĕ.
Тинĕс юхăмĕсем
Тинĕс юхăмĕсем — океан шывĕн пысăк калăпăшĕсен куçăмĕсем. Çак ĕç пулăмĕ чылай çĕршывсен климатне улăштарса тăрать.
Климачĕ
Çĕрĕн климачĕ океанран çав тери пăхăнуллă пулать. Хĕвел радиацийĕ хăвачĕпе шыв пăса çĕкленет те Çĕрĕн континенчĕсене çитет, вара атмосферăн тĕрлĕ нӳрĕкĕн тĕсĕсемпе çĕр питне ӳкет. Океан юхăмĕсем вĕрӳллĕ е сивĕннĕ шывсене урăх широтăсене куçараççĕ, çапла вĕсем планета çинчи ăшăн пайланăвĕшĕн явăплă пулаççĕ.
Шыв пысăк ăшă калăпăшĕллĕ, çавăнпа океан температури типçĕр температуринчен çав тери мăранрах улшăнать. Океанçум çĕрсенче талăкра тата сезонра температура вăрах çеç сикет.
Экологи
Океан чылай хормăллă пурнăçшăн таврашĕ шутланать; çав шутра:
Хуçăлăх ĕçĕсем
Океансем хуçалăх ĕçĕсемшĕн транспорт çулĕсем вырăнĕнче пулаççĕ: чылай япалана карапсемпе тинĕс порчĕсем хушшинче турттараççĕ. Шыв тăрăх япала куçарма йӳнĕ, çапах та хăвăрт мар. Тинĕс çулĕсене кĕскелетме каналсем,касса тунă, вĕсенчен чаплисем: Панама тата Суэц каналĕсем.
Асăрхавсем
Категори:Океанологи
Хуракасси (Сĕнтĕрвăрри районĕ)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Хуракасси (пĕлтерĕшĕсем) статьяра вулăр. Хуракасси, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял. 1927 çулчен Аслă Хуракасси ятлă пулнă >.
Тавралăхĕ
thumb|250px|Хуракасси пĕви
Ял витĕр Сентреш юханшыв юхса тухать.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Шупашкар уесĕн Кĕчкей вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕ хыççăн Октябрьски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет.
1961 çулхи чӳк уйăхăн 5-мĕшĕнче шкулта вăйлă пушар тухнă. Вăл пушарта 106 ачапа тăватă вĕрентекенĕн пурнăçĕ шелсĕр татăлнă.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕнчи пурăнан вырăнсем
Миссисипи (юханшыв)
thumb|250px|Миссисипи шывĕн вăрри Миссисипи (Mississippi, вырăнти индей чĕлхипе — пысăк юханшыв) — АПШ-ри юханшыв, тĕнчери мăн юханшывсенчен пĕри. Варăммăшĕ 3950 çм (Миссури пуçламăшĕнчен шутласан — 6420 çм), бассейн лаптăкĕ, Чуллă Сăртлă тусенчен Аппалачи тата Мăн кӳлĕсенчен пуçланса Мексика кӳлмекне çитиччен, 3268 пин çм² (АПШ-н 40 % территорийĕ, Аляскăсăр пуçне). Анлă сылтăм юпписем — Миннесота, Миссури, Арканзас, Ред-Ривер; сулахаййисем — Висконсин, Иллинойс, Огайо.
Юпписем
Юханшывăн пысăк юпписем çаксем: Огайо, Де Мойн, Миссури, Арканзас, Хĕрлĕшу.
Промăçлăхлă усă курни
thumb|275px|[[Эрнандо де Сото (конкистадор)|Эрнандо де Сото 1541 çулта Миссисипине тĕпчесе уçни.]]
Каçăсем
Категори:Айова юханшывĕсем Категори:Арканзас юханшывĕсем Категори:Вмсконсин юханшывĕсем Категори:Иллинойс юханшывĕсем Категори:Кентукки юханшывĕсем Категори:Луизиана юханшывĕсем Категори:Минннесота юханшывĕсем Категори:Миссисипи юханшывĕсем Категори:Миссури юханшывĕсем Категори:Теннеси юханшывĕсем Категори:Мексика кӳлмекне кĕрекен юханшывĕсем
Аллофон
Аллофон (άλλος тепри и сасă)  — пуплеври  сасă, фонемăн  уйрăм паларăмĕ. Акă "Турат" сăмахра чи кайра <т> фонема тăрать. "Турачĕ" сăмахра та, кайринчен иккĕмешĕ, çав фонема, анчах та вăл хальхинче урăх [ч] сасăпа палăрса тăрать. Вăт çавна асăннă <т> фонемăн палăрăмĕ (аллофонĕ) теççĕ те ĕнтĕ.
Асăннă сăмаха, икĕ ăстрăмĕнче сасăсен йышĕ кăштах урăхларах пулин те, çак чĕлхене пĕлекен çын пурпĕрех уйăрса илет. Мĕншĕн тесен фонемăсен йышĕ улшăнман.
Каçăсем
Категори:Фонологи
Кăрлач, 23
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Мансурово (Мансуровский сельсовет)
Мансурово  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 789 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453748, ОКАТО кочĕ — 80253849001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Хĕрлĕ уй шăшийĕ
thumb|right|300px|Хĕрлĕ уй шăшийĕ Хĕрлĕ уй шăшийĕ - 12 сантиметр тăршшĕ, йывăрăшĕ- 45 грамм таран. Хӳри 3-4 сантиметр тăршшĕ, ахаль шăшипе танлаштарсан хӳрийĕ çăмламас. Ку чĕрчун лăсăллă вăрмансенче пурăнать. Хĕрлĕ уй шăшийĕ - мĕшĕлти чĕрчун. Апатне ерипен çӳресех пуçтарать. Хĕлле юр айĕнчен тухмасть, сывлама пĕчĕк çеç шăтăксем тăвать. Ку шăшин ами çу каçа 3-4 хутчен, 3-шер - 5-шер çура тăвать. Çурисем хăвăрт çитĕнеççĕ, икĕ уйăхри амасем ĕрчеве хутшăнаççĕ. Хĕрлемес уй шăшийĕн тăшманĕсем питĕ нумай: юс, пăсара, кăлнăк, тилĕ, çӳлевĕç, тăмана, пурăш, ула курак, чакак, чĕрĕп.
Каçăсем
Категори:Арлан йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Еловка (Кобра юппи)
Еловка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кобра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Стихван Шавлы
Стихван Шавлы (çуралнă чухнехи ят — Степан Антонович Шумков, 1910, авăн, 15, Чулçырма ялĕ, Самар кĕпĕрни (халĕ Шунтал районĕ, Самар облаçĕ), Раççей империйĕ — 1976, нарăс, 15, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш сăвăçи, тăлмачĕ.
Биографи
Самар облаçĕн Шăнтал районĕнчи Чулçырма ялĕнче 1910 çулхи авăнăн 15-мĕшĕнче çуралнă. 1939 çулта Хусанти педагогика институтĕнче вĕренсе тухнă.
Шавлы хăйĕн пĕрремĕш хайлавĕсене 1931 çулта пичетленĕ. Нумай сăввине вăл 1917 çулхи Октябрь революцине, В. И. Ленина, граждан тата Тăван çĕршывăн аслă вăрçисем пирки çырнă.
1921 çулта ашшĕ-амăшĕпе пĕрле Харькова куçса кайнă. Амăшĕ вилсессĕн, 1923 çулчен ача çурчĕнче пурăннă, кайран вара тăван ене таврăннă.
1937 çулта вăл Шупашкара куçнă. Кунта вăл «Сунтал» журнал редакцийĕнче, кĕнеке издетельствинче, писетельсен союзĕн правлениĕнче, «Коммунизм ялавĕ» хаçатăн редакциĕнче, тата ытти пичет тата информаци учрежденийĕнче ĕçленĕ.
30 ытла кĕнеке кăларнă. 1976 çулхи нарăс уйăхĕн 10-мĕшĕнче вилнĕ.
Куçарусем
Стихван Шавлы чăвашла М. Горькин, П. П. Ершовăн, И. А. Крыловăн, М. Ю. Лермонтовăн, Н. А. Некрасовăн, Я. Райнисăн ĕçĕсене куçарнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:ССРП сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:ССРП çыравçисем Категори:ССРП тăлмачĕсем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:1919 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 15-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1976 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 15-мĕшĕнче вилнисем
Кăрлач, 26
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Еле (Уймень юппи)
Еле (Уймень юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Уймень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Маргарет Тэтчер
thumb|250px|Маргарет Тэтчер Маргарет Хильда Тэтчер (акалчăнла: Margaret Hilda Thatcher) — Британин 1979-1990 çулсем хушшинчи премьер-министрĕ. 1925 çулхи юпа уйăхĕн 13-мĕшĕнче çуралнă. Ун политикă евĕрне тэтчеризм ят панă. Денис Тэтчере 1951 раштав 13-мĕшĕнче качча кайнă та вăл 2003 çулхи çĕртме 26-мĕшĕнче çут тĕнчерен кайиччен унпа пĕрле пурăннă. Ăна тимĕр леди те чĕнкелеççĕ.
Кинел районĕ
Кинел райо́нĕ — Самар облаçĕн (РФ) варринчи администрациллĕ-территориллĕ виçи (район) тата муниципаллă йĕркеленӳ (муниципаллă район).
Тавралахĕ
Кинель районĕ облаç варринче вырнаçнă. Район çĕрĕн лаптăкĕ — 2104 çм². Паллă юханшывсем — Самар, Мăн Кинель.
Кун-çулĕ
Района 1928 çулта туса хунă.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта 30 пин çын (райцентрсăр) пурăнать. Пурĕпе 63 ял-хула.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн районĕсем
Пихтан
Пихтан — XVII ĕмĕрти чаплă чăваш паттăрĕ. Вăл Сăр шывĕ тăрăхĕнчи Асламас ялĕнче пурăннă.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
XVII ĕмĕрĕн вĕçĕнче Атăлçи халăхĕн çĕрĕсене чиркӳсемпе мăнаcтырсем валли турта-турта илме пуçланă. 1684 çулта ясак тӳлесе тăракан Сăр шывĕ хĕрринчи чăвашсем çакна хирĕç çĕкленнĕ. Анчах пупсемпе мăнахсем те, янтăпа пурăнма хăнăхнăскерсем, çĕнĕ çĕрсем туртса илессине хăйсен тӳрĕ ырлăхĕ тенĕ. Çак усал ĕçре Вылă çумĕнчи Николаевски мăнастырь уйрăмах палăрса тăнă. Кунти мăнахсем, пупсем çывăхри çĕрсене çеç мар, Асламас, Мучар, Янăм ялĕсен çĕрĕсене те каса-каса илме тытăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш паттăрĕсем
Сальел
Сальел — Самар облаçĕнчи Шунтал районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
1764-мĕш çул – 249 çын.; 1830-мĕш çул – 184 арçын.; 1850-мĕш çул – 449 çын.; 1857-мĕш çул – 508; 1870-мĕш çул – 665; 1889-мĕш çул – 863; 1897-мĕш çул – 866; 1910-мĕш çул – 1009; 1928-мĕш çул – 1023; 1989-мĕш çул – 571; 2002-мĕш çул – 587 çын
Кун-çулĕ
XVIII -мĕш ĕмĕрĕн малтанхи çурринче яла никĕсленĕ. Вĕсенчен пĕрин ячĕ Салей ял ятне панă.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Шунтал районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
INS Arihant
Арихант (INS Arihant, अरिहन्त, «Тăшмансене пĕтерекен») — 2009 çулхи утăн 26-мĕшĕнче антарнă, «Арихант» тĕслĕ пĕрремĕш инди атомлă шывай кимми.
Карапа флота 2012 çулта йышăнма палăртнă.
Асăрхавсем
Категори:«Арихант» тĕслĕ шывай киммисем
Шыв йĕкехӳри
мини Шыв йĕкехӳрин, (Arvicola terrestris), пурнăçĕ шыв хĕрринче иртет. Унăн тĕп апачĕ - çыран хĕрринче тата шывра ӳсекен курăксем. Кĕркуннепе шыв йĕкехӳрийĕ пахчасене, вăрмансене, уйсене куçать. Ытти арлансенни пекех йăви темиçе пӳлĕмлĕ пулать. Темиçе пӳлĕмре шыв йĕкехӳрийĕ хĕл валли хатĕрленĕ апатне упрать, пĕринче канать. Хĕлле шыв йĕкехӳри çывăрмасан та хастарлăхĕ чакать. Çуркунне ку чĕрчунсем ĕрчеме тытăнаççĕ. Çу уйăхĕнче ами 5-8 çура тăвать, çу каçа 2-3 хут çăвăрлама ĕлкĕрет. Шыв йĕкехӳрисен ĕмĕрĕ вăрăм мар: нумайăшĕ хĕл каçа вилсе пĕтет, умлă-хыçлă икĕ хĕл пĕри те каçаймасть. Ытти шăшисен пекех, шыв йĕкехӳрисен те тăшманĕсем питĕ нумай. Шыв йĕкехӳрисен сиенĕ пысăк: çын, выльăх хушшинче ерекен чир сараççĕ, çын ӳстерекен çимĕç, тырпул тухăçне чакараççĕ.
Курак Чурачăк
Курак Чурачăк, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Шыв йĕкехӳри
Категори:Арлан йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Курак Чурачăк
Юнашар ялсем: Виçпӳрт Чурачăк, Итакачкасси, Кивьял Чурачăк, Мăттикасси, Çĕньял Чурачăк, Чармак
Кун-çулĕ
Ял халапĕ тăрăх ку вырăна тахçан авал Курак ятлă çын килсе вырнаçнă пулнă. Чармакпа Курак пĕрле килнĕ тет, анчах та каярах хирĕçсе кайнă тет те пĕр-пĕринчен уйрăлнă пулать. 1917 çулта ялта пурĕ 69 кил шутланнă.
Хуçалăх
1951 çулта 4 колхоза («Боевик», çаван пекех, Ленин, Карл Маркс тата Войков ячĕллисене) пĕрлештерсе «Свобода» («Ирĕклĕх») колхоза йĕркеленĕ. Председателе Морозов Степан Егоровича суйланă пулнă. 1968 çултанпа «Ишлей» совхоза кĕме пуçланă. 1990 çулта совхозра шултар мăйракаллă выльăх 1200 ытла пулнă.
Культура
Ялти шкула 1889 çулта уçнă. Вăл вăхăтра, 17 арçын ачапа 3 хĕрача вĕреннĕ пулнă.
Ялти 27 çын аслă пĕлӳ, 28 çын вăтам специальноçлĕ пĕлĕве илнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Кашира
Каши́ра — Мускав облаçĕн (РФ) чи ватă хулисенчен (1356 çултанпа) пĕри, Мускавран 115 çм кăнтăралла вырнаçнă, Хура Атăлăн сылтăм çӳллĕ çыранĕнчи пристанĕ, Кашира районĕн администраци центрĕ. Мускав-Павелецкая — Донецк чукун çул йĕрĕ çинчи чарăнăвĕ.
Халăх йышĕ 39082 çын (2010).
Транспорт
Хула транспорчĕ:
Радиостанцисем
Çаплах хулара УКВ-диапазонри çак радиостанцисене итлеме пулать:
Ожерельерен:
Ступинăран:
Каширăри инçе куравĕ
В Кашире-2 работает сеть кабельного телевидения, обслуживаемая МУП «Контакт» (г. Кашира, ул. Садовая, 24, корп. 2, тел. (496-69) 2-13-52). Ретранслируется 32 канала:
Вуламалли
Категори:Хура Атăл çинчи хуласем Категори:XIV ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем Категори:Кашира Категори:Мускав облаçĕн район центрĕсем Категори:Мускав облаçĕн хулисем
Илишево
Илишево — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 418 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452275, ОКАТО кочĕ — 80230880003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Па-де-Кале (департамент)
Па-де-Кале (франц. Pas-de-Calais) — Францин çурçĕр енче вырнаçнă, Çурçĕр — Па-де-Кале регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 62. Администрациĕ Аррас хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 1,442 млн (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 671 км² танлашать. Анăç енче çыранĕсем Па-де-Кале проливĕ енне тухаçĕ. Çав проливранах департамент ячĕ пулнă. Департамент урлă Отье, Отье, Канш, Темуаз, Лиан, Сансе юханшывсем юхаççĕ.
Департамент шутне 7 округ, 77 кантон тата 894 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Па-де-Кале — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Булонне, Понтьё тата Артуа провинцисен çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Супрефектура
Супрефектура, — супрефект ертсе пыракан префектура пайĕ.
Кăрлач, 29
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Супрефектура
Су приставки кунта франци чĕлхинчи sous предлогĕ евĕрлĕ. Ăна ытларах чухне "айĕнчи, пысăк пайăн пĕчĕк пайланăвĕ" пек куçараççĕ.
Категори:Францин административлă пайланăвĕ
Мăн Белая (Кобра юппи)
Мăн Белая — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кобра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ондатра
thumb|right|300px|Ондатра Ондатрăна (мускус йĕке хӳрине) — чăвашла Хăнтăр, Чăваша 1947 çулта килсе янă. Çавăн хыççăн ондатра республикипех хăвăрт сарăлнă. Паянхи кун тĕлне унăн йышĕ 15 пине çывхарать. Ондатрăсем юханшывсем тăрăх, кӳлĕсем, пĕвесем таврашĕнче пурăнаççĕ. Йăвине чăнкă çыранта, шыв хĕрринчен 2-3 метрта тăвать. Ытларах ӳсентăранпа апатланать, анчах курăк сахал чухне моллюск, рак, шапа, пĕчĕк пулă тытать. Апатне ытларах шывра шырать, çыран çине питĕ сайра тухать. Ондатра хĕлле çывăрмасть. Апатне ку вăхăтра пăр айĕнче тупать. Ами пĕрремĕш хут çу уйăхĕнче 6-7 çура тăвать, çу каçа 2-3 хут çăвăрлама ĕлкĕрет. Çурасем ашшĕ-амăшĕнчен çуркунне уйрăлса тухаççĕ, икĕ хĕл каçнă хыççăн ĕрчеве хутшăнаççĕ. Ондатра тирĕ паха, какайĕ те тутлă. Ондатра йăпар йăвисене тапăнса сиен кӳрет, хăш-пĕр ерекен чире сарма пултарать.
thumb|left|Ондатра ареалĕ (хĕрли - çутçанталăкри ареалĕ, симĕсси- Евразиинчи ареал)
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Çĕрти-шыври сĕтпе ӳсекенсем Категори:Çурçĕр Америкăри сĕтпе ӳсекенсем Категори:Чĕрчунсен инвазиллĕ тĕсĕсем Категори:Сĕтпе ӳсекенсен монотиплĕ йăхĕсем Категори:Сĕтпе ӳсекенсем Категори:Арлан йышшисем Категори:Чĕрчунсем
«Омега» варианчĕ
«Омега» варианчĕ (Вариант «Омега») — 1975 çулта Антонис-Янис Воязос режиссёр ӳкернĕ пиллĕк сериллĕ илемлĕ совет фильмĕ. Паттăр-приключениллĕ фильма совет разведкин Таллинри ĕç-пуçĕсем пирки документлă материалпа усă курса хайланă. Николай Леоновпа Юрий Костровăн «Операция „Викинг“» романĕпе ӳнерленĕ. Экран çине фильм 1975 çулта тухнă.
Сюжет
1942 çулхи çуркунне оккупациленĕ Таллина абвер майорĕ, контрразведчик барон Георг фон Шлоссер килет, кун пирки совет разведкине паллă пулать.
Фильмăн тĕп фабули — совет тата нимĕç разведчикĕсен психологи тытăçăвĕ: филолог-Скорин — нимĕç аристокрачĕ, рейхсвер генералĕн ывăлĕ Шлоссер (вăл нацизма хирĕç, анчах та хĕсметре тăма тивĕç).
Каçăсем
Категори:ПП «Экран» Категори:СССР драма фильмĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки фильмсем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пирки фильмсем Категори:Шпионсем пирки фильмсем Категори:Экранизации произведений Николая Леонова Категори:Антонис-Янис Воязосăн фильмĕсем Категори:Юрий Костровăн ĕçĕсене экранизацилени
Ильинка (Учала районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Тукки
Тукки — Атăлçи Пăлхар патши, IX ĕмĕрте пурăннă. Вăл 815 çулта вилнĕ.
Вуламалли
Категори:Атăлçи Пăлхар
Кăрлач, 31
Вилнĕ
Категори:Кунсем
К-560 «Северодвинск»
К-560 «Северодвинск» — 4-мĕш ăрăвĕн нумай тĕллĕ раççей атомлă шывай кимми, савутри номерĕ 160, 885 «Каврăç» проекчĕн малти карапĕ.
Халĕ тинĕсре савут тĕрĕслевĕсене тăвать.
Тунин кун-çулĕ
Закладка состоялась на предприятии «Севмаш» 21 декабря 1993 г.
2009 çулхи юпан 20-мĕшĕнче базăна экипаж килнĕ. 2009 çулхи раштавăн 20-мĕшĕнче УАО "ПО «Севмаш» тата Северодвинск хулин администрацийĕ экипажа пулăшăва илес пирки килĕшӳ тунă.
2010 çулхи пуш уйăхĕнче кабель хурас тата электромонтаж ĕçĕсене вĕçленĕ.
2010 çулхи çĕртмен 15-мĕшĕнче 55-мĕш цехăн эллингĕнчен кăларнă. Церемонире президент Дмитрий Медведев, хӳтĕлев министрĕ Анатолий Сердюков, ТÇФ тĕп çарпуçĕ Владимир Высоцкий, СПМБМ «Малахит» тĕп директорĕ — тĕп конструкторĕ Владимир Пялов, ПКК президенчĕ Роман Троценко. АШК стапельсенчен кăларас умĕн Архангельск тата Холмогор епископĕ Тихон шывай крейсерне тасалăва кĕртнĕ. АШК ишев докне куçарма 14 сехет те 10 минутра пуçланă, командине «Севмаш» тĕп конструкторĕ Николай Калистратов пана: «Крейсера тинĕс патне куçарма тытăнăр!». 2010 çулхи çĕртмен 24-мĕшĕнче «Северодвинска» докран шыва антарнă.
2011 çулхи авăнăн 12-мĕшĕнче кимĕ пĕрремĕш ăстрăм тинĕсе тĕрĕслеве тухнă.
Каçăсем
Категори:885 «Каврăç» проекчĕн шывай киммисем Категори:Северодвинск Категори:«Севмаш» савутĕнче тунă карапсем
Джордж Вашингтон
thumb|Джордж Вашингтон Джордж Вашингтон (George Washington; Бриджес-Крик, Виргини колони Нарăс, 22 1732 — Маунт-Вернон, Вирджини штачĕ Раштав, 14 1799) — американ патшалăх ĕçченĕ, пĕтĕм халăх суйланă АПШ-сен пĕрремĕш президенчĕ, (1789—1797), АПШ-сене никĕслекенĕсенчен пĕри, Континентлă аслă çар пуçĕ (ăна чи малтанхи АПШ президенчĕ, Революциллĕ Конгресс суйланă Пейтон Рендольф никĕсленĕ), Харпăрлăх вăрçин пайташĕ, американ президентлăхĕн институтне уçаканĕ. Пысăк чура хуçи.
Вуламалли
Категори:АПШ президенчĕсем Категори:Президентсен шучĕсем Категори:Америка ертӳçисен шучĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Мăн кӳлĕсем
thumb|Мăн кӳлĕсем thumb|right|Мăн кӳлĕсенчи шыв шайĕ thumb|right|Çулти кӳлĕ çинелле курăну ([[Миннесота (штат)|Миннесота штачĕ)]] Мăн кӳлĕсем (Great Lakes) — Çурçĕр Америкăри кӳлĕсен пуххи, АПШпа Канада территорийĕсенче вырнаçнă. Вĕсен шутне пĕр-пĕринпе пырсемпе, юханшывсемпе çыхăннă пысăк тата вăтам шыв пуххисем кĕреççĕ.
Тавралăхĕ
Шыв лаптăкĕ 245,2 пин çм², шыв шучĕ 22,7 пин çм³. Çак Мăн кӳлĕсем шутĕнче пилĕк пысăк кӳлĕ: Çӳлти, Гурон, Мичиган, Эри и Онтарио. Вĕсемпе тата темиçе вăтам кӳлĕ çыхăннă. Çавсенчен чи паллисем: Сент-Мэрис, Сент-Клэр, Нипигон. Кӳлĕсенчи шыв Атлантика океанĕн бассейĕнне Таса Лавренти юханшыв тăрăх юхса кĕрет.
Категори:АПШ Категори:Канада Категори:Çурçĕр Америка
Котыг-Еган (Кĕçĕн Мег-Тыг-Еган юппи)
Котыг-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
F-15E
thumb|F-15EF-15E, — АПШан халĕ усă куракан истребитель.
F-15I
Категори:АПШ истребителĕсем
McDonnell Douglas F-15
Магницкий Василий Константинович
Магницкий Василий Константинович (1839 çулхи пуш уйăхĕн 3-мĕшĕ Етĕрне ялӗ, Етĕрне уесчӗ, Хусан кĕперни, Раççей империйĕ — 1901 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕ, Шăмат ялĕ (халĕ Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи Советски ялĕ), — чăвашсен çутлăхçи, историк, этнограф.
Кун-çулĕ
1839 çулхи пуш уйăхĕн 3-мĕшĕнче Етĕрне уесри Етӗрне ялӗнче çуралнă. 1901 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕнче Шăмат (халĕ Етĕрне районĕнчи Советски) ялĕнче вилнĕ.
Хусан университетне пĕтернĕ хыççăн пĕтĕм пурнăçĕ Атăл тăрăхĕнче пурăнакан халăхсен йăли йĕркине тĕпчессипе иртнĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен Категори:Пушăн 3-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1839 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 4-мĕшĕнче вилнисем Категори:1901 çулта вилнисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Раççей историкĕсем Категори:Раççей этнографĕсем Категори:Историксем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Джон Адамс
Категори:АПШ президенчĕсем Категори:Президентсен шучĕсем Категори:Америка ертӳçисен шучĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Поварница
Поварница — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 198 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ербута
Ербута — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Уймень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Куснар
Куснар, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял. Шĕнерпуç ял тарăхне кĕрет. Шупашкара çитмешкĕн 19 км, райцентрне — 8 км, чукун çул станцине — 19 км.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Ватикан
Ватикан, — Европăри пĕчĕк патшалăх, анклав. Лаптăкăшĕпе чи пĕчĕк патшалăх шутланать. Рим хулара вырнаçнă, Италине пăханмасть.
Ватиканăн Италипе кăна чикĕ пур. Унăн тăрршĕ пĕтĕмпе 3,2 çыхрăмпа танлашать. Ватиканра аэропорт çук. Вертолет лармалли вырăн кăна пур. Тата 852 метрлă чугун çул пур. Вăл Италин çул-çӳрев системипе Çвятуй Петр саборĕ патĕнче вырнаçнă чугун çул станцине пĕрлештереть.
Ватиканăн коммерцисĕр планлă экономика. Ытларах пайĕпе тупăш католиксем укçа панипе пулать. Çавăн пекех туристсем нумай килеççĕ (вĕсем маркăсем, сувенирсем туянаççĕ, музейсене кĕрсе çӳренишĕн тӳлеççĕ).
Культура
Ватиканра Сикстин капелли пур. Ун ăшĕнче хитре илемлетнĕ Çвятуй Пётр Соборĕ, Ватикан библиотеки вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Европа патшалăхĕсем  Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Якурккел
Якурккел, Jakurkel (Егоркино) — Тутарстанри Нурлат районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
. Халăх шучĕ: 18 ĕмĕр пуçламăшĕнче – 54 çын; 1764 – 333; 1857 – 791; 1897 – 1295; 1989 – 932; 2002 – 1008, 2010- 974 çын (чăвашсем, вырăссем).
Кун-çулĕ
18 ĕмĕрте Чикмĕ тата Çĕрпӳ уесĕн çĕр ĕçтешĕсем никĕсленĕ. 19-мĕш ĕмĕрте Хусан кĕпернин Чистай уесне кĕнĕ. 19-мĕш ĕмĕртен вырăссем те пурăнаççĕ (25% яхăн).
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Тимеш
Тимĕш — Самар облаçĕнчи Шăнтал районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Шăнтал районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Томас Джефферсон
Вуламалли
Категори:АПШ президенчĕсем Категори:Президентсен шучĕсем Категори:Америка ертӳçисен шучĕсем Категори:Пайăр çынсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Кивĕ Татыш
Кивĕ Татыш — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 481 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452275, ОКАТО кочĕ — 80230880004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Лакăр
Лакăр (Лагери), — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Кивĕ Этемшӳ
Кивĕ Этемшӳ, Emel'kin (Емелькино)— Тутарстанри Аксу районне кĕрекен ял.
Паллă çыннисем
Андреев Кузьма Васильевич
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан
Енотла йытă
thumb|right|300px|Енотла йытă Енотла йытă —çăткăн та тискер чĕрчун. Пирĕн республикăра енотла йытă 1948 çултанпа ĕрчет. Вăл вăрăм кĕлеткеллĕ, кĕске ураллă, пĕчĕк пуçлă. Енотла йытă кашкăрсен йышн кĕрет пулин те, хĕлле çывăрма выртать. Енотла йытă нимĕнле апат та тиркемест - тĕрлĕ чĕрчун, хурт-кăпшанкă, вĕçенкайăк, пулă, калта, ӳсентăран, улма-çырла, мăйăр, йĕкел çиет. Енотла йытă - çемьеллĕ чĕрчун. Çурисем çу уйăхĕнче çуралаççĕ. Пуслăхра 6-7 çура пулать. Вĕсем 8-10 уйăхран уйрăм пурăнма тытăнаççĕ. Енотла йытă ĕмĕрĕ 10-12 çултан иртмест, анчах та ытларах чухне çак чĕрчун 6-7 çултан ытла пурăнаймасть. Енотла йытă йышĕ пирĕн тăрăхра 300 пуçран иртмен. thumb|left|Енотла йытăн сăнĕ
Каçăсем
Категори:Сĕтпе ӳсекенсем Категори:Çăткăнсем Категори:Кашкăр йышшисем Категори:Чĕрчунсем
Абзак (Учала районĕ)
Абзак — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 589 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453713, ОКАТО кочĕ — 80253849003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Погурей (Пага юппи)
Погурей — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Пага юханшывăн сулахай çыранĕпе, 89 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Пенза облаçĕн гимнĕ
Пенза облаҫӗн гимн сӑмахӗсене Ксения Сурская (чӑн ячӗ Оксана Проничкина) ҫырнӑ, кӗввине Виктор Огарёв кӗвӗленӗ.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕ
Сало Республики
thumb|Итали социаллă республикин хĕçпăшаллă çарĕсен ялавĕ. Сало Республики (Repubblica di Salò), официаллă Итали социа́ллă респу́блики (Repubblica Sociale Italiana), — çурçĕр Италин наци Германи территорийĕн фашистлă патшалăхĕ.
Малтанхи лару-тăру
Тамăрсен çарĕ Сицилине пырса кĕрсен, Дино Гранди ертсе пынă Аслă фашист канашĕ 1943 çулти утă уйăхĕнче Виктор Эммануил III пулăшнипе Бенито Муссолиние ареслет. Çĕнĕ Пьетро Бадольо маршал ертӳлĕхĕ тарăм патшалăх влаçĕсемпе калаçу пуçлать.
Çак ĕçсене Германи хутшăнать, Италин çурçĕр çĕрне хупăрласа илет. Муссолиние эсэс ятар пайĕ (Отто Скорцени) хăтарать, оккупаци тăрăхне илсе çитерет. 1943 çулти авăн, 23 Муссолини ăна хирĕç тухнă пăтăрмах пăчланни пирки хыпарлать.
Итали социаллă республики
Республикăн тĕп хули Сало́, Ломбардири (Бреши прововинцийĕ) Гарда кӳлĕ çумĕнчи пĕчĕк хула пулса тăрать. Муссолини министр кабинетне йĕркелет.
Муссолини хăйне патшалăх пуçлăхĕ тесе шутланă пулсан та, чăннипе нимĕçсем аллинче вăл выляв пукани çеç пулнă. Çĕнĕ патшалăх туса хурсанах, Триест, Истри тата кăнтăр Тироль çĕрĕсене (1918 çулчен Австри-Венгрине кĕнĕ итал çĕрĕсем) нимĕçсем хăйсен аллине илнĕ (малтан вĕсем Виççĕмĕш Райхăн альп тата адриати «операци ярăмĕсем» шутĕнче пулнă, Итали шутне хормипе кăна кĕнĕ). Тытăмĕ хавшак пулнипе Муссолини хăйĕн кĕрӳшне, Галеаццо Чианона та вилĕмрен çăлайман, ăна аресленĕ те суд туса Веронăра персе пăрахнă.
Тамăр çарĕсемпе Хирĕçлев текĕрчисем нимĕçсене Италирен хăваласа кăларсан, Сало республики пĕтсе ларать, дучене, еркĕнĕпе пĕрле, партизансем Милан çумĕнче çакса вĕлереççĕ; уйрăм икĕ теçетке фашист режим çыннисене (Стараче, Буффарини-Гвиди, Фариначчи тата ур.) айăп туса вĕлереççĕ.
Сало Республики пирки Пьер Паоло Пазолини «Сало, есодомри 120 кун» (1975) илемлĕ фильм ӳкерет.
Каçăсем
Категори:Итали историйĕ Категори:Историри патшалăхсем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин марионетлă патшалăхĕсем Категори:Фашисăм Категори:Фашистлă Итали
Песковка (Кобра юппи)
Песковка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кобра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Шĕшкĕ çывравçи
thumb|right|300px|Шĕшкĕ çывравçи Шĕшкĕ çывравçи - сарлака çулçăллă вăрман чĕрчунĕ. Çулла хăйне пурăнма йывăç çинче йăва тăвать, хĕл валли - çĕр айĕнче. Хĕллехи ыйхи 7-8 уйăха тăсăлать. Апата каçхине тухать, кăнтăрла йăвинче çывăрать. Шĕшкĕ çывравçи ӳсентăранпа кăна тăранса пурăнать. Пирĕн тăрăхри шĕшкĕ çывраçи амисем çанталăк ăшă пулсан 2-3 хут çăвăрлама ĕлкĕреççĕ, кашнинчех 3-5 çура тăваççĕ. Уйăх çурăран çурасем хăйсем тĕллĕн пурăнма тытăнаççĕ. Шĕшкĕ çывраçисем 3-4 çул пурăнаççĕ. Вĕсене ытларах сăсарсем, пăсарасем, тăманасем тытаççĕ. Пирĕн республикăра шĕшкĕ çывраçисене çурçĕр енчи вăрмансенче курма пулать. Йышĕ нумай мар.
Нарăс, 5
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Шĕшкĕ çывравçи
Категори:Çывракан йышшисем
Пиксур (Кобра юппи)
Пиксур — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Кобра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Излап
Излап — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Неня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Пиксур (Кобра юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Излап
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Пиксур (Кобра юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :