cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Улатăр (юханшыв)
Улатăр, — Сăр юханшывĕн сулахай юппи. Чулхула облаçĕ, Мордва Республики тата Чăваш Ен тăрăх юхать. Тăршшĕ — 307 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 11 пин км2. Чăваш Енри вăрăмăшĕ 24,2 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 187 км2. Чӳк уйăхĕнче шăнса ларать те ака уйăхĕнче пăртан тасалать.
Ытларах енĕпе юр шывĕпе тулать. Сăр юханшывне Улатăр хули патĕнче юхса кĕрет. Çавăн пекех юханшыв хĕрринче Ардатов хули тата Тургенево посёлокĕ вырнаçнă. Юханшыв синче Улатăр тата Ардатов хулисем вырнаçнă.
Пысăк юпписем: Рудня, Инсар.
Каçăсем
Категори:Сăр юпписем Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мордва Республикин юханшывĕсем
Кузьмин Иван Кузьмич
Кузьмин Иван Кузьмич, — драматург. 1924 çулхи çу уйăхĕн 24-мĕшĕнче Канаш районĕнчи Уçырма ялĕнче çуралнă. 1969 çулта çĕре кĕнĕ.
Пурнăçĕ
Шаккăл вăтам шкулĕнче вĕренсе тухнă. Çарта пулнă. Канаш тата Комсомольски район хаçачĕсен редакцийĕсенче ĕçленĕ.
Ӗçĕсем
Пьесăсем, очерксем, «Сиккасси хĕрĕ» повесть çырнă. «Ылтăн Саваланчăксем», «Укçа», «Эпĕ мар, арăм» пьесисене халĕ те Чăваш Ен театрĕсенче лартаççĕ.
Категори:Чăваш драматургĕсем
Ир
Ир – хĕвел тухнă вăхăт тата ун хыççăнхи кăнтăрлачченхи тапхăр (ятарласа палăртнă чиккисем çук). Тĕнчен тĕрлĕ кĕтесĕсенче вăл тĕрлĕ вăхăтра пулать, çулталăкăн тĕрлĕ вăхăчĕсенче ир пуласси нумай пулăмран килет, хĕвел хăççан тухни, кун вăрăмăшĕ, атмосферăри пулăмсем тата ытти те. Ир яланах хĕвелтухăçĕнче тытăнать.
Уплер
Уплер, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Ялав (пĕлтерĕшсем)
Ялав:
.rs
.rs — Серби патшалĕхĕн тĕп интернет домĕнĕ.
Категори:Серби Категори:Интернет доменĕсем
Кангулово
Кангулово — Пушкăрт Республикин Ишимпай районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 21  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452871, ОКАТО кочĕ — 80233803002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Хотла вирянасъ-шинъ чуваш чильхи-бе
Хотла вирянасъ-шинъ чуваш чильхи-бе — чи малтанхи (1832-мĕш çулта тухнă) чăваш букварĕсенчен пĕри. Вăл В. П. Вишневский асăннă çулта Хусанта кăларнă «Начатки христианского учения, или краткая священная история, краткий катехизис и десятисловие на чувашском языке» кĕнекере «Букварь для обучения чтению по-чувашски» ятпа тухнă. Чăвашла ячĕ — çак статьян пуçелĕкĕнче кăтартнă пек.
Алфавит
Çак букварь (1832 ç.) алфавитĕнче çакăн пек саспаллисемпе усă курнă : а, б, в; г, гг, д, е, ж, з, и, i, iô, i^у, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у, х, ч, ш, ъ, ы, ^ь, ь^и, я, ю, э.
Асăрхавсем
Категори:Букварь Категори:Букварьсем Категори:Вĕрентӳ
Бинокль
[[File:Porro binocular.jpg|thumb|300px|«Классика» биноклĕн схеми
1 — объектив 2 тата 3 — Порро призмисем 4 — окуляр]] Бино́кль — иккĕ параллеллĕ вырнаçнă курав пăрăхĕпе инçетри япаласене иккĕ куçпа сăнамалли оптика приборĕ. Çакна пула, курав пăрăхĕпе танлаштарсан, сăнавçă стереоскопи ӳкерчĕкне курать.
Каçăсем
Категори:Оптика Категори:Оптика приборĕсем Категори:Бинокуляр курăвĕ
Jumelles
Гаврилов Аким Андреевич
Гаврилов Аким Андреевич — (22.09.1904(9)-22.01.1982), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 13. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 40-мĕш çарĕн 42-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 136-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн взвод командирĕ, гварди кĕçĕн лейтенант.
Рябиновка (Кĕçĕн Кумена юппи)
Рябиновка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Кумена юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Уçырма
Уçырма, —
Рябиновка (Кĕçĕн Кумена юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Вăрман Кушкă
Вăрман Кушкă, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Рябиновка (Кĕçĕн Кумена юппи)
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Пуш, 27
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Вăрман Кушкă
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Лигур чĕлхи (авалхи)
Лигур чĕлхи — топонимсене тĕпчесе çĕнĕрен тунă чĕлхе, унпа рим тапхăрĕччен Италин çурçĕр-анăçĕнче тата Францин кăнтăр-тухăçĕнче пурăннă халăх (лигурсем) калаçнă.
Инди-европа чĕлхисем пулса кайичченхи чĕлхесен йышне кĕрет, темелле. Чылаях мар глоссем тата топонимсем çеç тупăннă. Морфемăсене тишкерсе, вăл Сицилири сикан халăхĕн чĕлхи евĕр, пулас.
1828
Вилнĕ
Çавăн пекех Категори:1828 çулта вилнисем пăхăр
Категори:Çулсем
Лигур чĕлхи (авалхи)
Кельт гипотези
Ксавье Деламарр шухăшĕпе, лигур чĕлхи кельт çемьин йышĕнче пулнă.
Яльчигулово
Яльчигулово — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 92 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453715, ОКАТО кочĕ — 80253884012.
Лигур чĕлхи (авалхи)
Авалхи авторсем пĕлтернисем
П. эрч. 41 - 49 çулсенче Корсика утравĕнче ссылкăра пурăннă Сенека, çакăнти лигур тата ибер йăхĕсен йали-йĕркине пĕлнĕ. Сенека шухăшĕпе, çыранхĕр корсикансем, кантабрсем пекех, лигурсем, утравăн вăта пайĕнчисем — иберсем — пулнă. Иберсен тата лигурсен чĕлхисем ун чухне калаçу шайне çити кăна аталаннă пулнă, Сенека хăй Иберире çуралнăскер, çавăнпа унăн шухăшне шута илмеллех.
Яльчигулово
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Лигур чĕлхи (авалхи)
Авалхи авторсем пĕлтернисем
Геродот (5.9) çырнипе, сигиннсем (Тăнай тăрăхĕнче пурăннă йăх), лигур челхипе — «вак-тĕвек сутакансем», Массили çывăхĕнче тĕпленнĕ.
Вуламалли
Категори:Лигурсем Категори:Европăн классикăччен чĕлхисем
Çӳлтикасси
Çӳлтикасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Уçырма (ял)
Уçырма, — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял. Уçырма юханшыв хĕрринче ларать.
Истори
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Канаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕнчи пурăнан вырăнсем
Ай-Сугултью-Еган
Ай-Сугултью-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сугултью-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
1829
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Инсар (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Мордови юханшывĕсем
Ялав
мини|Ялав Ялав, — тăваткăтеслĕ пусма. Авăр çине вырнаçтараççĕ.
Тĕсĕсем
Кашни патшалăхăн, çавăн пекех хулан, тĕрлĕ организацисем уйрăм ялав пулма пултарать. Патшалăх ялавĕ — патшалăх паллисенчен пĕри.
Патшалăхсен çавăн пекех çар, тинĕс, суту-илӳ ялавĕсем пулаççĕ. Раççейĕн тинĕс ялавĕ вырăнĕнче андреевски ялавĕ шутланать, çапах та суту-илӳ тăвакан карапсем патшалăх ялавне усă кураççĕ. АПШра тинĕс, суту-илӳ тата çар ялавĕ шутĕнче пĕр ялава кăна усă кураççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Ялавсем
.kp
.kp — Çурçĕр Корея валли хăварнă тĕп интернет домĕнĕ. Ку домена уйăрнă пулин те ăна усă курмаççĕ, КХДР-ти сайтсем ытларах енĕпе .com доменра регистрациленнĕ. Регистраторне палăртман.
Хальхи вăхăтра ку доменра пулĕ икĕ сайт пур:
Категори:КХДР Категори:Интернет доменĕсем
Пехорка
Пехо́рка (Пехра́) — Мускав облаçĕпе Мускавăн юханшывĕ, Мускав-шывĕн сулахай юппи. Мĕнпур тăршшĕ — 42 км, шыв пухăм лаптăкĕ — 513 км². Пуçламăшĕ — Лукино микрорайонтан (Балашиха) 5 çм çурçĕрелле. Çурçĕртен кăнтăралла юхать. Юханшыв çинче Балашиха тата Железнодорожный хуласем, Томилино тата Красково хула евĕр паççулкăсем, çаплах мускав районĕнчи Некрасовка промăçлă зона. Пехорка Мускав-шывне Жуковский патĕнче, Быково чукун çул чарăнăвĕнчен 4 çм кăнтăралла, юхса кĕрет.
Каçăсем
Категори:Мускав облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мускав юханшывĕсем тата каналĕсем Категори:Мускав юпписем Категори:Лосиный Остров
Салюкувож
Салюкувож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Салюкую юханшывăн сулахай çыранĕпе, 41 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Упакасси (Сĕнтĕрвăрри районĕ)
Упакасси, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Пуш, 28
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Çурçĕр Америка
мини|300px|справа|Çурçĕр Америка. Тĕнче картти Çурçĕр Америка — Çĕрĕн (планетăн) Анăçпа Çурçĕр çуршарĕсем çыхăннă çĕртре вырнаçнă континент.
Географи
Çурçĕр Америка анăçран Лăпкă океанпа, тухăçран Атлантика океанĕпе, çурçĕртен — Çурçĕр Пăрлă океанпа хупăрланса тăрать. Анăç енчен Евразирен Беринг тинĕс пырĕпе, Кăнтăр енчен Кăнтăр Америкăран Панама каналĕпе уйрăлса тăрать. Çурçĕр Америка шутне тата Гренланди, Канадăн арктика архипелагĕ, Алеут утравӗсем, Ванкувер утравĕ, Александр архипелагĕ тата ыттисем те кĕреççĕ. Çурçĕр Америкăн лаптăкĕ (утравсемпе пĕрле) — 24,2 млн. çм², утравсемсĕр — 20,4 млн. çм².
Кӳлĕсем
Категори:Çурçĕр Америка
Козлоялово
Козлоялово — Пушкăрт Республикин Ишимпай районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 216  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452871, ОКАТО кочĕ — 80233803003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Моготово
Моготово — Смулен облаçĕнчи Смулен районĕн ялĕ. Талашка ял хутлăхне кĕрет.
Тавралăхĕ
Смуленрен 18 км кăнтăралла, облаçĕн анăç енче, Орёл — Витебск автоçултан 12 км анăçалла, вырнаçнă.
Смулене автобуспа çуреççĕ.
Истори
Вăрçă вахăтĕнче яла нимĕç салтакĕсем йышăннă, кунта вĕсен хĕçпăшал ампарĕ пулнă.
Халăх йышĕ, экономика
396 çын (2007) пурăнать.
Ял-хуçалăх йĕркелĕвĕ «Моготово» ĕçлет, вăтам шкул, медпункт, почта, лавккасем, клуб пур.
Каçăсем
Категори:Смулен облаçĕн Смулен районĕ
Çĕньял Упакасси
Çĕнъял Упакасси, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Тухăç, Çырма урамĕсем.
Прудовица (Кĕçĕн Просница юппи)
Прудовица — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кĕçĕн Просница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Çĕньял Упакасси
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Акулево вулăсне кĕнĕ.
Прудовица (Кĕçĕн Просница юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Çĕньял Упакасси
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри райончи пурăнан вырăнсем
Прудовица (Кĕçĕн Просница юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
.me
Домена 2007 çулхи авăнăн 24-мĕшĕнче хушнă. 2008 çулхи утăн 17-мĕшĕнче хута янă, доменсене регистрацилеме тытăннă. Пĕрремĕш куннех 20 пин домен регистрациленĕ — ку вăл me акăлчанла мана пек куçнипе çыхăннă, ку сăмахпа ытти сăмахсем лайăх çыхăнаççĕ.
Категори:Черногори Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
Симунов Николай Васильевич
Симунов Николай Васильевич, — чăваш çыравçи. 1937 çулхи авăн уйăхĕн 27-мĕшĕнче Тутарстанри Хирти Кушкăра çуралнă. 1997 çулхи юпа уйăхĕн 6-мĕшĕнче унăн чунĕ ĕмĕрлĕхех Тăхăрьялта канлĕх тупнă.
1989 çултанпа СССР ÇП членĕ.
Кун-çулĕ
Ачалăхĕ тăван ялта иртнĕ. Çыравçăн ашшĕ Василий Васильевич (1907-1941) вăрçăра хыпарсăр çухалнă. Симун Любунĕ пилĕк ачана выçлăхпа тертлĕ пурнăçа пăхмасăр ура çине тăратма хал çитернĕ. Çамрăк Коля асаплă пулсан та пĕлӳ илме тăрăшнă. Элшелĕнче вăтам шкул пĕтернĕ хыççăн Пăвари ветеринари техникумне вĕренме кĕнĕ. Ăна вĕçленĕ çулах Хусанти ветинститут студенчĕ пулса тăнă. 1961-1964 çулсенче Молдавире ĕçленĕ. Пурнăçăн аслă çулне шыраса каялла яла таврăнса шкулта ĕçлеме тытăннă. Çав вăхăтрах куçăмсăр майпа Чĕмпĕрти педагогика институтĕнче вĕреннĕ.
1970 çулта ăна Хирти Кушкăри шкул директорне лартнă. 1978 çулта Хирти Кушкă, Кĕçĕн Пӳркел, Çĕнĕ Мертлĕ ачисем çĕнĕ çурта вĕренме куçнă.
Анчах Николай Васильевичăн ачаранах амаланнă хайлавçă пулас ĕмĕчĕ пулнă. Вăл çырнисене Пăвари «Ялав» хаçатра пичетлеме тытăннă. Райхаçат çыравçăшăн хĕсĕк пулма пуçланă, унăн ĕçĕсем пысăк хĕнпе пичетленнĕ. Çавна курах вăл Шупашкара куçса кайнă, çыравçă ĕçне пикеннĕ. Çĕнĕ Шупашкарти «Ильинский» кану çурчĕн директор çумĕнче, РСФСР Литфончĕн Чăваш уйрăмĕн директорĕнче вăй хунă.
Сакăр вуннăмĕш çулсенчех палăрнă чĕре чирĕ Николай Васильевича сывлăхне упраса пурăнмаллине систернĕ. Хăйĕн шăпине пĕлсе тăрса, вилсен тăван çĕршывĕнче пытарма хушнă. Ăна тăван ял çăвинче пытарнă.
Ӗçĕсем
Унăн «Анне» ятлă пĕрремĕш повеçĕ Пăвари «Ялав» хаçатра кун çути курнă.
Паллă ĕçĕсем:
Çыравçă пур хайлавне те чунĕ витĕр кăларса çырнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем
Уразово (Учала районĕ)
Уразово  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1222 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453741, ОКАТО кочĕ — 80253888001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Дюдюкин Георгий Константинович
200px|мини Дюдюкин Георгий Константинович (1923-1996)—аслă сержант, Совет Союзĕн Паттăрĕ , . Вăл Куйбышев облаçĕăн Чаллăпуç районĕчи Чăваш Эштепенĕ ялĕнче çуралнă. Чăваш.
Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхатра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 8-мĕш гварди çарĕн 74-мĕш гварди перевçĕсен дивизин82-мĕш гварди уйрăм танксене пĕтерекен артиллери дивизионĕн оруди командирĕ. Указ дати 31.
КПСС ретне 1944 кĕнĕ.
Кун-çулĕ
Çапăçусенче харсăр çапăçнăшăн ăна 31.05.1945 Совет Союзĕн Паттăрĕн ятне тивĕçтернĕ. Вăрçа хыççăн тăван ялне таврăннă.
Каçăсем
.
Категори:1996 çулта вилнисем
Кĕслеяль
Кĕслеяль, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Тетрис
Те́трис («тетрамино» тата «теннис» пулса тухнăскер ), Tetris — Алексей Пажитнов Совет Союзĕнче шутласа кăларнă, 1984 çулхи çĕртмен 6-мĕшĕнче халăха кăтартнă компьютер вăййи. «Тетрисăн» малшухăшне лавккара туяннă пентамино вăйăран илнĕ.
Каçăсем
Категори:Компьютер пуçватмăшĕсем Категори:Компьютер вăййисем, алфавитпа Категори:Xbox 360 Live Arcade валли вăйăсем Категори:Amiga валли вăйăсем Категори:Sega Genesis/Mega Drive валли вăйăсем Категори:NES валли вăйăсем Категори:iPhone валли вăйăсем Категори:1984 çулта уçăлнисем
Трофимов Андрей Трофимович (педагог)
Андре́й Трофи́мович Трофи́мов — (29 чӳк), Витеçуч ялĕ, Етĕрне уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Элĕк районĕ, Чăваш Ен, Раççей) Раççей империйĕ — кăрлач, 14 1947, Шупашкар) — совет (чăваш) педагогĕ, чăваш шкулĕсем валли хатĕрлесе кăларнă вĕренӳ-меслечĕсен кĕнекисен, ачасен букварĕн, çитĕннĕ çынсен букварĕн тата суккăр çынсен букварĕн авторĕ.
Çемье
Арăмĕ — Трофимова Зоя Николаевна.
Ачасем:
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Хусан кĕпернинче çуралнисем Категори:Чăваш Енре çуралнисем Категори:Шупашкарта вилнисем Категори:СССР ăсчахĕсем Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ вĕрентӳçĕсем Категори:РСФСР халăх çутĕçĕн отличникĕсем
Хура Пасна
Хура Пасна — Пасна юханшывĕн сулахай юппи. Чĕмпĕр облаçĕн чикки патĕнче пуçланать те Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕ тăрăх юхать. Тăршшĕ, бассейн лаптăкĕ.
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем :
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Пасна юпписем
Турă çыравĕн кĕнекисене алла илес текенĕн малтанхи вĕренĕвĕ
Турă çыравĕн кĕнекисене алла илес текенĕн малтанхи вĕренĕвĕ — чи малтанхи чăваш букварĕсенчен пĕри. 1804-мĕш çулта, Мускаври типографире, «Сокращенный катехизис, переведенный в пользу чуваш на чувашский язык для оудобнейшего им оуразумения православного христианского закона с писовокуплением некоторых молитв, символа веры и десятословия. В Казанской академии 1803 г. апреля месяца» ятлă кĕнекере кун çути курнă.
Асăннă кĕнеке икĕ айпуçелĕкрен тăрать. Иккĕмĕшĕн чăвашла ячĕ çакăн пек — «Пичиксе катихизис, іугярна чувашзам вали чуваш чильгибе чиберь биляс жин тюре вырыс законне и Тора кили юлана да, Хозанды школказамра, 1803 сіолда, ага оихра». Вырăсла ячĕ паллă мар.
Пĕрремĕш айпуçелĕкĕн ячĕ вырăсла çеç, чăвашла ят çук — «Начальное оучение человеком, хотящым оучиться книг божественного писания». Вăт çавă пулать те ĕнтĕ ку статьяри букварь. Оригиналта унăн чăвашла ячĕ çуккине кура ăна хальхи чăваш чĕлхипе майлаштарма (куçарма) тиврĕ.
Асăннă кĕнеке 1807- тата 1852-мĕш çулсенче татах тухнă, анчах та юлашкинчен асăннă кăларăмра букварь пайĕ пулман.
Ку букваре ăсталаканĕ тесе хальхи тĕпчевçĕсем ытларах Ермей Рожанские асăнаççĕ, анчах та 1984-мĕш çулта тухнă «Революцичченхи чăваш литературин» пĕрремĕш томĕнче (402 С., Г. Юмарт, А. Васан, В. Родионов хатĕрленĕ кĕнеке) букварь авторĕ тесе П. Талиева каланă.
Асăрхавсем
Категори:Букварь Категори:Букварьсем Категори:Вĕрентӳ
Салюкушор
Салюкушор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Салюкую юханшывăн сылтăм çыранĕпе 16 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Çунат
Çунат сăмах пĕлтерĕшĕсем:
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем Категори:Çунат
Пипарс
Пипарс — XVI ĕмĕрти паллă чăваш паттăрĕ. Вăл хальхи Патăрьел районĕнчи Патăрьел-Пипарс ялĕнче çуралнă.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
1546 çулта Хусанта, Мускав майлисем хĕтĕртнипе, Крым майлă тăракан Сафа-Гирей патшана хирĕç пăлхав çĕкленнĕ. Сафа-Гирее пĕтĕм кил-йышĕпе хуларан хăваласа кăларса янă, вара çĕнĕ патша пулма Касимов хулинче тутар ханне Шах-Алине ыйтаççĕ. Ун патне элчĕ пулса каякансем хушшинче Пипарс чăваш пикĕ те пулнă. Вăл Сăр шывĕн сылтăм çыранĕнче, хальхи Çĕрпӳ хули патĕнче пурăннă пулас. Пипарс 1546 çулта Хусан ханлăхĕпе Мускав патшалăхне туслă, килĕшӳллĕ пурăнтарас тесе тăрăшнă. Анчах кайран вырăссем чăваш çĕрĕсене туртса илме тытăннă, вăл Мускав енчен епле хăрушăлăх килнине лайăх ăнланнă. Çавăнпа вара Йăван ĕмпӳне хирĕç паттăррăн кĕрешме тытăннă. Пипарспа унăн шăллĕсем тата Катăш паттăр па Карамăш-улан 1551 çулта Йăван ĕмпӳ хурахĕсен аллине лекнĕ, вĕсене асаплантарса тискеррĕн вĕлернĕ. Пипарс тăван халăха чун-чĕререн юратакан çын пулнă, вăл чăваш халăх телейĕшĕн кĕрешсе пуçне хунă.
Вуламалли
Категори:Чăваш паттăрĕсем
Пуш, 29
Пулăмсем
right|120px|Альберт-холл
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1832
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Уçырма (юханшыв)
Уçырма, — Канаш районĕ тăрах юхакан юханшыв, Вăта юханшывĕн сулахай юппи. Канаш хули патĕнче пуçланать, Аксарин ялĕ патĕнче Вăтана юхса кĕрет.
Ялсем
Уçырма хĕрринче Уçырма, Аксарин, Новый ялсем вырнаçнă.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве от села Эльшел вăрриччен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем] :
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Çĕньял Чуракасси
Çĕнъял Чуракасси, — Чăваш Республикин Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Çĕнĕ, Сад, Шкул, Çамрăксен, Октябрь урамĕсем.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Метр
Метр (палăртăвĕ: м, m; μέτρον — виçе, виçмелли) — хушă виçмелли виçе. Вакуумра çеккунтăн пайĕнче çутă кайнă хушăпа пĕр тан.
Истори
thumb|[[1889-1960 çулсенче тĕнче усă курнă метр эталонĕ.]] 1799-мĕш çулта платинăран метр эталонне туса хатĕрленĕ. Ун тăршшĕ Париж меридианĕн пĕр 40-миллионмĕш пулнă .
1889-мĕш çулта 90% платинăпа 10% ириди шăранчăкĕнчен Х саспалли евĕр тепĕр эталон туса хатĕрленĕ. . Ун копине метра хушă виçин стандартне йышăннă çĕршывсене панă. Çак эталон, унпа усă курмаççĕ пулсан та, халь те упранать,
Вуннăлла хутла тата пай виçисем
Вуннăлла хутла тата пай виçисем метр умне стандартлă СИ приставкисем хушса пулаççĕ. Унсăр пуçне системăсăр виçесем пур: Ангстрем, микрон. Вĕсене усă курма сĕнмеççĕ.
Асăрхавсем
Категори:Хушă виçисем Категори:СИ Категори:Метрологи
Куйбышев чукун çулĕ
right|250px|thumb|Куйбышев çулĕн управленийĕ
Ку́йбышев чукун çулĕ — УАО «РЖД» филиалĕ. Çула 1936 çулта Самар-Златоуст чукун çулĕнчен, Мускав-Хусан чукун çулĕпе малтанхи Сызрань-Вязьма чукун çулĕн пайĕсенчен туса хунă. Çула В. В. Куйбышев ятне чысласа 1953 çулхи çу уйăхĕнче тивĕçтернĕ.
Çул Мускав, Горький, Атăлçи, Кăнтăр-Тухăç тата Кăнтăр-Урал чукун çулĕсемпе çыхăнать. Çулсен пĕтĕм тăсăлăвĕ — 11 502,5 км, çав шутра тĕп çулĕсем 7 234,8 км. Çул управленийĕ Самар хулинче.
Куйбышев чукун çулĕ анăçран тухăçалла пыракан икĕ параллеллĕ йĕрсенчен : Кустарёвка — Инза — Чĕмпĕр тата Ряжск — Самар тытăнса тăрать, вĕсем Чышмă чарăнура пĕрлешсе, икĕ çуллă йĕре куçаççĕ, Урал тăвĕсен отрогĕнче вĕçленеççĕ. Икĕ урăх йĕрĕ Рузаевка — Пенза — Ртищево тата Чĕмпĕр — Сызрань — Сарăту çурçĕртен кăнтăралла пыраççĕ. Çак йĕрсен çулĕсен чикки: Громово (Сарăту — Сызрань), Кривозёровка (Пенза — Ртищево). Çулăн тĕп çыхă чарăнăвĕсем: Пенза, Сызрань, Октябрьск, Самар, Дёма, Кинель.
Çул шутне пиллĕк уйрăм: Пенза, Самар, Пушкăрт (Ӗпхӳ), Чĕмпĕр, çаплах Тутарстанри çул пайĕсем (Нижнекамск, Чаллă), кĕреççĕ.
Кун-çулĕ
Хальхи Куйбышев ЧÇ таврашĕнчи пĕрремĕш 1874 çулта тунă Моршан-Сызрань чукун çулĕ пулнă. 1877 çулта çула Атăл урлă Кинеле çити тăснă, юханшыв урлă пассажирсене, япаласене çулла пăрахутпа, хĕлле çунапа пăр çийĕн куçарнă. 1880 çулта Н. А. Белелюбский профессор проекчĕпе Атăл урлă каçма хăй тапхăрĕнчи Европăри чи пысăк та техника енчен чи пысăк кĕпер тунă. 1888 çулта Кинель чарăнăвĕнчен çула Ӗпхӳне, 1890 — Златоуста, 1892 —Челепине çитернĕ. Самар-Златоуст чукун çулĕн пайĕсене пĕрлештернĕ, управленине Ӗпхӳрен Самара куçарнă. Çул шутне Рузаевка — Кисан (1884), Рузаевка — Сызрань (1898), Инза — Чĕмпĕр (1898), Сызрань — Батраки (1900), Часовня-Пристань — Мелекесс (1902) пайĕсене хушнă, 1911 çулта Часовня-Пристань — Мелекесс йĕрне Пĕкĕлмене çити, 1914 çулта — Чишмăна çити, чукун çул хураççĕ. thumb|200px|left|Моторвакун деповĕ "Безымянка" 1898 çулта Сергий Минерал Шывĕ патне ансăр чукун çул уçнă, çула тăвас ĕçсене Н. Г. Гарин-Михайловский инженер ертсе пынă.
1930 çулсенче çула тĕпĕнчĕнех юсаса çирĕплетнĕ, иккĕмĕш йăрăма хунă, Су, Эу, Эм, Эр, каярах хăватлăрах япала турттаракан ФД тата пассажир ИС пăравуссене ĕçе кĕртнĕ.
1936 çулта çул шутне Дёма — Ишимбай пайне кĕртнĕ тата Сызрань — Кузнецк тата Сызрань — Инза пайĕсене çумне хушнă.
right|250px|thumb|Электровус ВЛ10У-163 Куйбышев çулĕн Самар деповĕнче.
1833
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Куйбышев чукун çулĕ
Кун-çулĕ
1944 çулта Атăл рокадин Иловля — Сарăту — Сызрань — Сĕве пайне туса пĕтернĕ. Атăл рокадин пайĕ Громовăран Чăнлăна çити халĕ Куйбышев чукун çулĕ шутне кĕрет.
1953—1954 çулсенче Дёма — Кропачёво пайне тӳрĕ юхăмлă электрифициленĕ. 1958 çулăн вĕçĕнче Похвистнево — Куйбышев — Сызрань — Инза пайне электрофициленĕ. Юнашар вырнаçнă ялсене çак çулăн йĕрĕнчен пĕрремĕш электроэнерги туяннă.
Çула Ленин орденĕпе тивĕçтернĕ (1971).
Ӗçĕ-хĕлĕ
2005 çулта Куйбышев чукун çулĕ 889 пин т. япала (97 500 контейнер) турттарнă, ку вара малтанхи çултанхипе танлаштарсан, 15,5 % ытларах пулать.
Локомотив хуçалăхĕ
Çул шутне Моршанск, Самар, Кинель, Октябрьск, Сызрань, Пенза, Дёма локомотив деповĕсем кĕреççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем  Категори:Ленин орденĕпе чыслана йĕркелӳсем
Марс
Марс — Хĕвелтен тăваттăмĕш çаврăшĕнчи, калăпăшĕпе Хĕвел системинчи çиччĕмĕш планета. Марс, Хĕвел системин ытти планетисем пекех, антик пантеонĕн вăрçă туррин — Марс ячĕпе — грек Арес турри).
Чăвашла ăна Хĕрлĕ çăлтăр теççĕ.
Ареографи
thumb|180ppx|Марсăн топографи картти
Марс спутникĕсем
Тĕп: Марс спутникĕсем.
Марсăн çутçанталăк спутникĕсем:
Марса тĕпчени
thumb|Марс сăнĕ тĕрлĕ çулсенче.
Каçăсем
Категори:Марс Категори:Планетăсемпе астероидсен ячĕсем
Хĕрлĕ Яр (Калтаси районĕ)
Хĕрлĕ Яр  — Пушкăрт Республикин Ишимпай районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 92  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452871, ОКАТО кочĕ — 80233803004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Ишмекеево
Ишмекеево — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 296 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453741, ОКАТО кочĕ — 80253888002.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Гаврилов Владимир Николаевич
Гаврилов Владимир Николаевич — (18.04.1921-14.01.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çурçĕр флочĕн СССР сывлăш-çар вăйĕсен 5-мĕш бомблакан авиаци дивизин 24-мĕш мина-торпеда авиаци полкĕн сывлăш перевçĕ-бомбардирĕ, сержант.
Ай-Суны-Еган
Ай-Суны-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Суны-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Çăмарта (пĕлтерĕшсем)
Çăмарта — çаксене пĕлтерме пултараать:
Татах та çавăн пекех
Çăмарта сăмах пĕлтерĕшĕсем:
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Йĕшĕмкасси
Йĕшĕмкасси  (Ирх-Сирмы Ронги) — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпĕрнин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕнчи пурăнан вырăнсем
Эпоним
Эпоним (ἐπώνῠμος — тӳррĕн ят панăскер, heros eponimus) — Турра, чаплă çынна, е паттăра халалласа панă географи объякчĕн (хула, юханшыв, сăрт, кратер, т.ыт.те), халăхăн е вăхăт тапхăрĕн ячĕ.
Ăслăлăхри эпоним — пĕр-пĕр ăнлава, чире, структурăна е метода пĕрремĕш уçнă е шухăшласа тупнă çын ячĕпе пани. Сăмахран, Квинке шыççи, Вакернагель саккунĕ, Кронекер палли т.ыт.те.
Вуламалли
Категори:Мифологи Категори:Ономастика Категори:Топонимика *
1834
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăн Речка (Маромица юппи)
Мăн Речка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Маромица юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Салюкую
Салюкую — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Адзьва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 24 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 71 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ака, 1
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Биогеографи
Биогеографи, — чĕрĕ организмсен сарăлнă географине тата вăл лаптăк улшăннине тĕпчекен ăслăх. Ку ăслăх биологин географи енĕсене, çĕр лаптăкĕнчи фауна тата флора пайĕсене тĕпчет. Çутçанталăк çинчен пĕлӳ пухмалли системин кирлĕ пайĕ. Биологи географин биологи тĕсĕсем епле сарăлни пирки пĕлӳ пуçтарать.
Чăваш Енĕн биологи географийĕ
Чăваш Енĕн хальхи вăхăтри биогеографи уйрăмлăхĕсене тĕпченĕ хыççăн çак районсене уйăрма пулать:
Каçăсем
* Категори:Географи терминĕсем Категори:Географи уйрăмĕсем Категори:Биогеографи историйĕ
Категори:Биологи
Клевлĕ (район центрĕ)
Клевлĕ — Самар облаçĕнчи Клевлĕ районĕн тĕпĕ. Ялта вăтам шкул, почтă уйрăмĕ, перекет банк уйрăмĕ, чукун çул станцийĕ пур. Чукун çул ялăн кăнтăр хĕррипе иртсе каять.
Кун-çулĕ
Ячĕ яла пуçаракан Клевле Чюрекеевпа (Василий Иванов - тĕне кĕрсен) çыхăннă. "К примеру, первопоселенцы села Черемшанские Вершины (Клявлино) по словесному договору, как гласят предания, покупали и брали в аренду башкирские земли"
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Клевлĕ районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Медянка (Медянка №3414 юппи)
Медянка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Медянка №3414 юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Чуваш кнеге
Ку кĕнеке 1870-мĕш çулта Хусантах тата тепĕр хут тухнă.
Çапла вара, икĕ кăларăм пирки калаçма пулать:
Н. И. Золотницкий чăваш çырулăхĕнче усă курнă саспаллисем — А, Я, Э, Е, Ы, I, O, Ö, У, Ӳ, Ю, Й, Ь, П, Б, С, З, Т, Д, Ш, Ж, К, Г, Х, I, В, Р, Л, Н, М, Ч.
Асăрхавсем
Категори:Букварь Категори:Букварьсем Категори:Вĕрентӳ
Евсеев Гаврил Петрович
ЕВСЕЕВ Гаврил  Петрович (1914-1973)—майор,  Совет Союзĕн Паттăрĕ. Вăл Тутарстанăн Павлă районĕчи Тăмпарлă ялĕнче çуралнă.
Кун-çулĕ
Çапăçусенче харсăр çапăçнăшăн ăна 31.05.1945 Совет Союзĕн Паттăрĕн ятне тивĕçтернĕ. 1973 çулхи çăвăн 15-мĕшĕнче Тутарстанăн Павлă районĕнчи Тăмпарлă ялĕнче вилнĕ.
Каçăсем
.
Мăн Сăр карап ращи
Мăн Сăр карап ращи, — XVII ĕмĕрте карапсем валли касма уйăрнă Сăр çумĕнчи патшалăх юманлăхĕ.
Тавралăхĕ, кун-çулĕ
Чĕмпĕр кĕпернийĕн Кăрмăш уесĕн Улхаш, Атакасси, Кăрмăш вулăсĕсен çĕрĕсем çинче вырнаçнă пулнă. Малатан палăртнă лаптăкĕ паллă мар, XIX ĕмĕр варринче — 63 пин теççетин. 1835-1863 çулсенче раща удел шайĕнче пулнă, кайран хыснана куçарнă.
Çавăн пекех пăхăр
Кăнтăр еннелле Улатăр карап ращи (10 пин теççетин) вырнаçнă пулнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен
Шăл
Шăл сăмахăн пĕлтерĕшĕсем:
Урăххи
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Караньяль
Караньяль , — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Берг Аксель Иванович
Каçăсем
Категори:Пĕрремĕш Тĕнче вăрçине хутшăннăскерсем Категори:ССКП пайташĕсем Категори:СССР адмиралĕсем Категори:СССР инженерĕсем Категори:А. С. Попов ячĕллĕ Ылтăн медальпе чысланисем Категори:Новодевичье çавине пытарнисем Категори:ЛЭТИ вĕрентӳçисем Категори:МЭИ вĕрентӳçисем
Уçланкă
270px|thumb|right|Уçланкă Уçланкă – вăрманти пач йывăçсăр е пăт-пат йывăçлă вырăн.
Фрактал
250px|thumb|[[Мандельброт нумайлăхĕ — фракталăн классикăллă тĕслĕхĕ]] Фрактал (fractus — пайланă, вакланă, хуçăлнă) — хăймайлăлăх пахалăхĕллĕ, пĕтĕм кĕлетки çавăн евĕрлех темиçе пайран пуçтарăннă кăткăс геометрилле  объект. Анлăрах каласан, фракталсем — Евклид уçлăхĕнчи пăнчăсен ваклă метрика виçелĕхĕллĕ (Минковский е Хаусдорф виçелĕхĕ ăнланăвĕпе), е  топологиллинчен урăхла метрикăлла  виçелĕхĕллĕ  йышĕсем. thumb|250px|[[Тĕслĕ купăстан (Brassica cauliflora) кĕçĕн тĕсĕн фракталлă ĕлки]]
Фрактал —  пĕтĕм объектăн масштабне пĕчĕклетнипе пулнă тан фрагментсене  пĕрлештерсе тунă хăйъевĕрлĕ вĕçĕмсĕр геометрилле кĕлетке.
Фрактал — ваклă виçелĕхĕн хăй евĕрлĕ нумайлăхĕ.
Кун-çулĕ
Çав тери тĕлĕнтермĕшлĕ хăй евĕрлĕ нумайлăхсен пĕрремĕш тĕслĕхĕсĕм XIX ĕмĕрте тупăннă (сăмахран, Кантор нумайлăхĕ). «Фрактал» термина Бенуа Мандельброт 1975 çулта шутласа кăларнă та 1977 çулта унăн «Çутçанталакăн фракталла геометрийĕ» кĕнеки хĕвел çуттине тухсан анлă сарăлнă.
Рекурслă процедурăпа фракталлă кукрашкасене туни
thumb|250px|[[Кох кукрашкине ӳкерни]]
Комплекслă динамикăри фракталсем
250px|frame|Жюлиа нумайлăхĕ́
Онтарио (кӳлĕ)
Онтарио (акăлч. Ontario) — АПШ-па Канадăра вырнаçнă кӳлĕ.
Фрактал
Пасарсен анализĕ
Юлашки вăхăтра фракталсемпе трейдерсем биржа пасрарĕсен анализне туна чухне усă кураççĕ.
Онтарио (кӳлĕ)
Географи
Мăн кӳлĕсенчен чи аялти пулать. Шыв лаптăкĕ — 19,5 пин çм², тарăнăшĕ — 237 м. Кӳлĕне Ниагара шывĕ юхса кĕрет, хăйĕнчен Таса Лаврентий юханшывĕ юхса тухать. Пăрахут çӳрекен каналпа Онтарио Эри кӳлĕпе тата Гудзонпа çыхăнать. Кӳлĕ хĕрринчи пысăк портсем — Торонто, Гамильтон тата Кингстон (Канада), Рочестер (АПШ). Онтарио тăрăх парахутсем ярăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:АПШ кӳллисем
Фрактал
Радиотехника
Фракталлă антеннăсем
Ӳкерчĕксене пăчăртани
thumb|250px|right|Фракталлă йывăç Ӳкерчĕксене фракталсемпе пăчăртамалли алгоритмсем пур.
1835
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Фрактал
Компьютер графики
frame|Тепĕр фракталлă йывăç. 250px|thumb| Фракталсене компьютер графикинче усă кураççĕ, çутçанталăк объекчĕсене: йывăçсене, тĕмсене, туçи ландшафчĕсене, тинĕс çийне т.ур. Фракталлă ӳкерчĕксене чĕртмелли темĕн чухлĕ программа пур, Фракталсен генераторĕ (программа) пăхăр.
Каçăсем
* Категори:Арпашу теорийĕ Категори:Синергетика
Çĕнĕ Амзибаш
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Кузьмин Лев Леонидович
Кузьмин Лев Леонидович (1937 çулта Тутарстанăн Тăмпарлă ялĕ, Пăва районĕ — ?) — чăваш прозăçи, драматургĕ.
Пурнăçĕ
1937 çулта Тутарстанăн Пăва районĕнчи Тăмпарлă ялĕнче çуралнă.
Урал патшалăх университетĕнче вĕренсе тухнă. «Магнитогорский рабочий», «Советская Чувашия», «Тракторостроитель» хаçатсен редакцийĕсенче ĕçленĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Кăларнă кĕнекесем:
Чăваш академи драма театрĕ сцени çинче «Ирхи кайăк сасси», «Ачашламан çыран» пьесисене лартнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:1937 çулта çуралнисем
Кулушево (Уразовский сельсовет)
Кулушево  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 242 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453741, ОКАТО кочĕ — 80253888003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Вырăн
Вырăн сăмахăн пĕлтерĕшĕсем:
Heroes of Might and Magic
thumb|250px|Heroes of Might and Magic вăйăн скриншочĕ
Истори
Вăйă King's Bounty вăййин сюжечĕ çинче никĕсленнĕ. Вал вăйă Heroes of Might and Magicăн пĕрремеш пайĕнчен вăйлă улшăнса тăрать пулсан та тĕп принципĕсене унтан илнĕ. Икĕ вăйăсен дизайнерĕ Heroes of Might and Magic Джон Ван Кэнегем пулнă. Иккĕмĕшпе виççĕмĕш пайĕсене тунă чухне те вăл вăй хунă. Тăваттăмĕш пайне тунă чухне ытлашиех хутшăнман.
2003 çулта 3DO компранийĕ хăйне банкрот тесе каланă хыççăн Heroes of Might and Magic вăйăн прависене Ubisoft туяннă. Уншăн вăл 1,3 миллион доллар тӳлленĕ.
Ай-Юх-Еган
Ай-Юх-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вонтэр-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Heroes of Might and Magic
Истори
Пиллĕкмĕш пайне тунă çĕре Джон Ван Кэнегема та чĕнсе пăхнă, анчах та вăл килĕшмен. Пиллĕкмĕш пайне Nival Interactive Раççей компанийĕ хатĕрленĕ.
Категори:Утăмлă стратеги вăййисем
Ай-Юх-Еган
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Тибурон (пĕлтерĕшсем)
Тибурон:
1836
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ака, 3
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Гаврилов Владимир Яковлевич
Гаврилов Владимир Яковлевич — (16.04.1908(3)-30.03.1992), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Калинин фрончĕн 3-мĕш сывлăш çарĕн 1-мĕш бомблакан авиаци корпусĕн 293-мĕш бомблакан авиаци дивизин 804-мĕш бомблакан авиаци полкĕн командирĕ, майор.
Энотека
Энотека - ( oinos - "эрех", theke ) - "ампар" чаплă эрех пухăмĕ е эрех лавкки.
Эрехе тĕрĕс усрама энотекăн хăйĕн микроклиматне тăваççĕ:
Çавăн пекех
Винтаж (эрех тăвăм) {{Information |Description ={{en|1=Royal cellar. Dessert wines Enoteca. Massandra, Crimea, Ukraine.}} {{ru|1=Царский подвал. Энотека десертных вин Массандры, Крым, Украина.}}|Source =Own work
Каçăсем
Категори:Эрехсем
Самдерма
Самдерма — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 124 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Былина (Молома юппи)
Былина — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 40 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Юпитер (пĕлтерĕшĕсем)
Юпи́тер:
Çатра Марка
Çатра Марка, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял. Ишек ял тăрăхне кĕрет.
Тавралăхĕ
Ял Кунар шывĕн сулахай çыранĕнче вырнаçнă, Шупашкара çитме 36 км, район тĕпне çитме 42 км, чукун çул чарăнăвне 24 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ял-йыш:
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀е
Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀е (хальхи çырулăх мелĕсемпе — Чăваш ачисене çырăва вĕренмелли кĕнеке) — чи малтанхи чăваш букварĕсенчен пĕри. И. Я. Яковлев тата ыттисен тивлечĕпе Хусанта 1872-мĕш çулта тухнă.
Ку — çав çулта тухнă пĕртен-пĕр чăваш букварĕ мар. 1972-мĕш çултах тата тепре те тухнă —
Анчах та Интернетра унăн хуплашкине пулсан та пулин курса пулмарĕ. Çавăнпа та ятне пулин паянхи çырулăх мелĕсемпех кăтартма лекрĕ.
Асăрхавсем
Категори:Букварь Категори:Букварьсем Категори:Вĕрентӳ
Чулхула чукун çулĕ
Го́рький чукун çулĕ (ГЧÇ — УАО «РЖД» филиалĕ) Чулхула, Улатимĕр, Киров, Кисан облаçĕсен тата Мордови, Чăваш Ен, Удмурти, Тутарстан, Мари Эл республикисен территорипе пырать. Агрыз-Солдатка турачĕ Пермь Енĕн, Свердловск облаçĕсем тата Пушкăртстан çĕрĕсем витĕр пырать. Çул управленийĕ Чулхулара.
Çулăн хальхи чиккине малтан Мускав-Чулхула, Мускав-Хусан, Вятка-Двина чукун çулĕнче пулнă Горькипе Хусан чукун çулĕсен пайĕсем кĕнĕ.
Пĕтĕм тăсăлăвĕ — 7987 км. Çулсен пур вăрăммăшĕ — км.
2007 çулта чукун çул 112441 контейнер, (вĕсенчен 30980 нумай тоннăллă) тиесе куçарнă. Контейнерсене 907,6 пин тоннă япала (вĕсенчен 621,3 пин тоннă нумай тоннăлли).
Кун-çулĕ
Чулхула чукун çулне тăвас пĕрремĕш проекчĕсем XIX ĕмĕрĕн 30-мĕш çулсенче çуралнă. Чукун çул эрешне тума, унăн пĕрремĕшĕ Мускав-Чулхула пайĕ, Раççей 1850-мĕш çулсен вĕçĕнче кăна пикенет.
1864 çулта кунсерен икĕ мăшăр пассажир пуйăсĕ Мускав ←→ Улатимĕр тата Мускав ←→ Чулхула курсĕпе çӳренĕ. Мускавран Улатимĕре çитесси хĕлле 6 сех. 30 мин. яхăн тата çулла 6 сех. 15 мин. яхăн, Чулхулана çити хĕлле 15 сех. 15 мин. яхăн тата çулла 14 сех. 35 мин. яхăн пулнă. Чулхула ярмăрки ĕçленĕ вăхăтра хушма пуйăса çула янă.
1880 çулхи çу уйăхĕнче Чулхула чукун çулне çыпçăннă Мурăм йĕрĕнче куçăм тапранать.
1894 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче правительство Мускав-Чулхула çулне хыснана тӳлесе илет.
Çав çултах Мурăм çулне Мускав-Курск тата Мускав-Чулхула чукун çулĕсен пĕрлехи тытăмне кĕртеççĕ.
Перспективăсем
Горький чукун çулĕн Чулхула←→Мускав сывлăш транспортне йыхăр сĕнесшĕн план пур.
Чулхуларан Мускава пассажирсене 3,5 сехетре (халĕ чи хăвăрт пуйăс 4 сех. 38 м. пырать) пĕрремĕш хăвăрт пуйăса 2010 çулхи ака уйăхĕнче ĕçе ярасшăн.
Йĕр çине ултă мăшăр Siemens хăвăрт пуйăссене: ирпе, кăнтăрла тата каçхине кăларасшăн. Пуйăссен вăтам хăвăртлăхĕ 160 км/сех. пулмаллла. Куçăм хăвăртлăхне тивĕçтерес тĕллевпе ГЧÇ Чулхуларан Петушки чарăнăвне çити тата 28 чарăнăва çĕнетмелле. Çулсене модернизацилес хакĕ — 10 млрд тенкĕ. 2008 çулта «Чулхула — Мускав» çулне çĕнетес ĕçе 4,6 млрд тенкĕ тăкаклама палăртнă. Петушки — Улатимĕр, Улатимĕр — Федулово, Федулово — Сарыево çул пайĕсене, çаплах çул çинчи икĕ туртăм хушăри электростанцинине çĕнетесшĕн.
Кунсăр пуçне, пачах урăхла çав тери хăвăрт Мускав←→Чулхула çĕнĕ йĕре Япони инвесторĕсен укçипе тăвас ĕмĕт те пур.
Каçăсем
Категори:СССР чукун çулĕсем Категори:Чулхула чукун çулĕ
Кутуево
Кутуево — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 302 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453741, ОКАТО кочĕ — 80253888004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
1838
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Биккулово (Мияки районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Ака, 5
Вилнĕ
Категори:Кунсем
РСС ушкăнĕ
thumb|300px|left|РСС ушкăнĕн тытăмĕ РСС ушкăнĕ (Раççей сутă-илӳ системи) — биржă тулашĕнче йĕркеленĕ хаклă хутсен пасарĕ.
Каçăсем
Категори:РФ компанисем
Лапри Упакасси
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕнчи пурăнан вырăнсем
Кăрккасем
thumb|250px|кăркка аçи Кăрккасем — фазан йышшисен ăрачĕ чăх евĕрлисен (Galliformes) отрядне кĕрет, çак отрядра пысăк вĕçен кайăксен иккĕ тĕсĕ пур, вĕсем Америкăри (АПШ-ран пуçласа Гватемалăна çити) вăрмансенче пурăнаççĕ.
Ерчетме пуçлани
Кăрккасене Америка индеецĕсем авалхи вăхăтрах, европеецсем Америкăна уçичен маларах ерчетме тытăннă. 1519-мĕш çулта кăрккасене Испание илсе килнĕ, тепĕр 5 çултан вĕсем Францинче, Англире тата пĕтĕм Европăра сарăлнă.Акăлчан чĕлхинчи («turkey») сăмахран вырăс чĕлхинче ăна тата туркă чăххи тенĕ ».
Сăнĕ
thumb|160px|left|Пысăк шурă породăллă кăркка [[аçа|аçи]] Кăркка пек пысăк урăх килти кайăк çук. Чĕрĕ кăркка аçи 9—35 кг, ами 4,5—11 кг таран таять.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа  Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем
Погудин Олег Евгеньевич
Олег Евгеньевич Погудин (раштав, 22, 1968, Ленинград) — раççей артисчĕ, вырăс романсĕсене юрлаканĕ, доцент, РФ халăх артисчĕ, Раççей тава тивĕçлĕ артисчĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей артисчĕсем Категори:Раççей юрăçисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1968 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 22-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Санкт-Петербургра çуралнисем Категори:Мусăкçăсем, алфавитпа Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ артисчĕсем Категори:Романс юрлакансем Категори:Вырăс юррисене юрлакансем
Вочка (Молома юппи)
Вочка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Гаврилов Иван Васильевич
Гаврилов Иван Васильевич — (19.10.1899(7)-26.04.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 1-мĕш гварди танк çарĕн 8-мĕш гварди моторланă корпусăн 19-мĕш гварди механизăмланă бригадăн командирĕ, гварди полковникĕ.
Сана-Вож
Сана-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Балбан-Вож юханшывăн сылтăм çыранĕпе 4 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем