cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юркин Иван Николаевич
Юркка Иванĕ (Юркин Иван Николаевич, 1863 çулхи пуш уйăхĕн 4 (16)-мĕшĕ, Тутарстан, Пăва районĕ, Пӳркел сали — 1943 çулхи авăн уйăхĕн 11-мĕшĕ, Чĕмпĕр хули) — чăваш прозăçи, сăвăçĕ тата фольклорисчĕ.
Пурнăçĕ
Юркин Иван Николаевич 1863 çулхи пуш уйăхĕн 4-мĕшĕнче хальхи Тутарстана кĕрекен Пăва районĕнчи Пӳркел салинче çуралнă.
Пуçламăш шкулĕнчен вĕренсе тухсан пĕр вăхăт Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕреннĕ. 1882 çултан пуçласа нумай çул хушши çыруçăра тата укçа-тенкĕпе шутлав ĕçĕнче тăнă. Пурнăçăн юлашки çулĕсенче литература ĕçĕпе пурăннă.
Çыравçă Чĕмпĕр хулинче 1943 çулхи авăн уйăхĕн 11-мĕшĕнче вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Хăйĕн "Асамат кĕперĕ" калавне 1886 çулта çырнă. "Шӳтсем", "Халапсем", "Ваттисен сăмахĕсем", "Юмахсем". 1889-1890 çулсенче "Этем пырĕ тутă та куçĕ выçă" тата "Мул" повеçсем çырнă, анчах ун чухне вĕсене пичетлесе кăларма май килмен.
1920-1930 çулсенче Иван Николаевич "Ульки", "Машина Иванĕ", "Кахал" повеçсем, "Кӳпен", "Пархатархăрсем" калавсем, "Тамăкри юрăсен историйĕ", "Авалхипе хальхи пурнăç" асаилӳсем çырнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:1863 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 4-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1943 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 11-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Чехи ялавĕ
thumb|right|200px|Чехи ялавĕ
1914 çултан пуçласа Богеми шурă-хĕрлĕ ялавне чехсем унпек кунпек майлă çавăрса, хăйсем валли илмĕ тăрăшнă. Чехословаки 1918 çулта авалхи шурă-хĕрлĕ чехи ялавĕ тесе хунă. Анчах та нумай вăхăт шутланă хыççăн 1920 çулта кăвак виçĕкĕтеслĕ пай хушса лартнă, Словакине палăртма. Унпек вара Чехословаки ялавĕ пулса кайнă, 1990 çулта икĕ патшалăха вакланса кайнă хыççăн, ку ялав Чехи ялавĕ пулса юлнă.
Чехи Категори:Чехи патшалăх палисем
Пуш, 10
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Çĕн Ирчемес
Çĕн Ирчемес, — Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Кăрмăш уесне кĕнĕ. 1920 çулхи авăн уйăхĕн 7 хыççăн 1927 çулчен Етĕрне уесне кĕме пуçланă. Малтан Кăрмăш вулăсне кĕнĕ, 1918 çулхи пуш уйăхĕн 19 хыççăн Турхан вулăсне кĕме пуçланă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Хĕрлĕ Чутай районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20-мĕшĕнче Çĕмĕрле районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3-мĕшĕнче хальхи вăхăтчен Хĕрлĕ Чутай районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Вомпăкасси
Вомпăкасси, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял. 1963 çулхи çурла уйăхĕн 29-мĕшĕччен тăватă уйрăм ялтан тăнă: Маттикасси, Чăршă (ăна çавăн пекех хутсем çине Чăршăкасси ятпа та çырса хунисем пур), Хырлăх, Чĕрĕп (ăна çавăн пекех хутсем çине Чĕрĕпкасси ятпа çырса хуни пур). Пĕрлештернĕ хыççăн мĕншĕн кун пек ят пани паллă мар.
Явлей
Явлей, — Чăваш Енĕн Улатăр районĕн ялĕ. Сăрăн сулахай çыранĕнче вырнаçнă.
Вомпăкасси
Истори
1920 çулхи утă уйăхĕн 23-мĕшĕччен ку тăватă ял Чикме уесне, каярах Шупашкар уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ялсем Тутаркас вулăсĕнче шутланнă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн вĕсем Тутаркас районне кĕнĕ. 1939 çулхи кăрлач уйăхĕн 16 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ.
Явлей
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 416 çын, çав шутра 180 арçын, 236 хĕрарăм пурăннă.
Вомпăкасси
Истори
1963 çулхи çурла уйăхĕн 29-мĕшĕнче тăватă яла пĕрлештернĕ.
992
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вомпăкасси
Истори
1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Явлей
Каçăсем
}
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Словаки ялавĕ
thumb|250px|Словаки ялавĕ Словаки ялавĕ ĕлĕххи хĕрлĕ-шурă словаксен авалхи шурă-кăвак-хĕрлĕ славян ялавĕсене пĕрле хушнă. Варринчен сулахай енче авалхи хечĕк Словаки гербĕ.
Кун-çулĕ
1848–1849 çулсем революци вăхăтĕнче. Словаксем Венгрине хирĕç кĕрешнĕ Австримайлă (вара мачарсене вырăс çарĕ çапнă, Николай I патша — Европă жандармĕ Австрине пулăшу ярса панă хыççăн). Мачарсемпе вăрçма словаксем малтан хĕрлĕ-шурă ялавпа тухнă, кайран хушнă кăвак йĕр, туслă вырăс тата хорват халăхĕсен ялавсечен илнĕскер.
Чехословаки 1920 çулта авалхи шурă-хĕрлĕ Чехи ялавне нумай вăхăт шуласа кăвак виçĕкĕтеслĕ пай хушса лартнă, Словакине палăртма. Унпек вара Чехословаки ялавĕ пулса кайнă, вăл вара хальте Чехи ялавĕ ĕнте. 1990 çулта словаксем ялава çĕнĕрен илнĕ, анчах та гербсăр, вара гербне 1992 çулта ялавçине кĕртнĕ, Раççей ялавĕпе тата Словени ялавĕпе хутшăнасран.
Молдави ялавě
Bandiera moldava Moldova Bayrağı
Ыджыд-Ёль (Мăн Сойю юппи)
Ыджыд-Ёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Мăн Сойю юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
ЧПУн Ют çĕр студенчĕсемпе ĕçлекен факультечĕ
Ют çĕр студенчĕсемпе ĕçлекен факультет — Чăваш патшалăх университечĕн çĕнĕ пайĕ. Факультетра ют çĕр граждансене вĕрентеççĕ. Унăн шутне вĕренĕве хатĕрлев уйрăмĕ тата вырăс чĕлхин кафедри кĕрет.
Студентсем Университетăн 16 факультетĕнче кирлĕ профессие алла илеççĕ.
Истори
Ют граждансене вĕрентес ĕç-пуç Чăваш патшалăх университетĕнче 1991 çулта пуçланнă. Паянхи куна Чăваш патшалăх университечĕ 200 ют çĕр гражданне аслă пĕлӳ парать.
Каçăсем
Категори:Чăваш патшалăх университечĕ
Баранов Пётр Александрович
Баранов Пётр Александрович — (31.05.1909 (18)}-29.11.1943), 2-мĕш Украина фрончĕн 5-мĕш гварди танк çарĕн 8-мĕш механизăмланă корпусăн 68-мĕш механизăмланă бригадăн 139-мĕш танк полкĕн рота командирĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22.
Мостовица (Чужга юппи)
Мостовица — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Чужга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 46 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
1987
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Океани
thumb|300px|Австрали ве Океани тĕнче картти çинче thumb|300px|Океанин çутçанталăк картти Океани — Лăпкă океанăн варринчи тата кăнтăр-анăçĕнчи утравĕсен ушкăнĕ. Утравсен пĕтĕм лаптăкĕ 1,26 млн. çм².
Этнос тĕсĕпе Океани халăхĕсене Меланези, Микронези тата Полинези çине уйăрса пайлаççĕ.
Халăх йышĕ
Кунта 7 млн. яхăн çын пурăнать.
Çĕршывсемпе пăхăнуллă территорисем
Категори:Океани Категори:Географи
Мусино (Кукарча районĕ)
Мусино  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 139 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453342, ОКАТО кочĕ — 80238860003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
993
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Веллингтон
thumb|200px|Хальхи Веллингтон Веллингтон — (Wellington) — Çĕнĕ Зеландин тĕп хули, çĕршыври иккĕмĕш пысăк хула, Полинези çĕршывĕсен тĕп хулисенчен чи пысăкки.
Хула ячĕ вырăнти халăхĕн (маори чĕлхин сăмахĕнчен "Те Фанауи-а-Тара" ( Te Whanganui-a-Tara) пулса тухнă.
Халăх йышĕ
2005 çулхи халăх çыравĕн хыпарĕпе, Веллингтонăн хула картинче 370 000 çын, хула çумĕнчи пурăну вырăнĕсенче («мăн Веллингтон» шутне кĕрекен) 182 000 çын шутланать. Çулсерен халăх йышĕ вăтамран 3.5% ӳсет.
Хула 290 тв.çм. çĕр лаптăкне йышăнать.
Халăхăн 19% — 15 çултан кĕçĕн ача-пăча, 9% яхăн — 65 çултан аслисем. Этнос ушкăнĕсенче европейсем чылайрах — 81% сахал мар. Вĕсем хыççăн — маори йăхĕсем, шучĕ — 4% ытларах. Урăххисем Ази патшалăхĕсенчен тата Полинезирен куçса килнĕ халăх çыннисем. Чылай усă куракан чĕлхе — акăлчан. Çаплах нимĕç, франци, маори, самоан, китай чĕлхисемпе калаçнине илтме пулать. Веллингтонра пурăнакансен чылайăшĕ христос тĕнĕн йăлине тытать. Ислам, иуда тĕнĕпе будда тĕнĕ те анлă сарăлнă.
Истори
thumb|200px|Веллингтонăн панорами
Çутçанталăк уйрăмлăхĕсем
Хула Çурçĕр утравĕн кăнтăрĕнче, Кук кӳлмекĕнче вулканран пулса ларнă Лэмбтон-Харбор бухтăн çыранĕнче вырнаçнă. Кунта хаяр шторм çилĕсем тулласа вĕреççĕ. Хулана сăртсем хупăрлаççĕ. Климачĕ — тинĕс субтропикĕ. Кăрлачри вăтам температура +16, утăра — +8 градуа яхăн. Пĕр çул хушшинче вăтамрант 1445 мм нӳрĕк ӳкет, ытларах çумăр. Тусенче çӳлте юр çăвать. Хула сейсмохăрушуллă. Çутçанталăкри ӳсен-тăран: йывăçсемпе тĕмĕсем, ытларах пĕрмай симĕссисем.
Аталану тапхăрĕ
thumb|200px|Веллингтон сăн-пичĕ. XIX ĕмĕр пуçламăшĕнче европа çыннисем çакăнта çитсе вырăнти маори халăхĕн çĕрĕсене туртса лиме тытăннă. 1839 çулта полковник Уильям Уэйкфилд — Çĕнĕ Зеланди компанинче ĕçленĕскер — паянкунхи Веллингтон вырăнĕнчен çурçĕреллех хула никĕсне хунă. Анчах та Хатт шывĕ сарăлса кайнипе 1840 çулта пӳртсене кăнтăр енне куçарма тивнĕ. Тымар яракан пĕрремĕш çынсем хулана Веллингтон фельдмаршала чысласа ят панă, вăл ун чухне пĕрлешĕннĕ анкăл-холланд çарĕсене ертсе пыраканĕ пулнă. Хула тăвакансене Веллингтон херцăк питĕ пысăк пулăшу кӳнĕ. 1848 çулта хăват çĕр хусканăвĕ пулать, хула ишĕлет, 1854 çулта та çав сăлтавпах чвлай çын вилĕме каять. 1865 çултанпа Веллингтон Çĕнĕ Зеландин тĕп хули.
Этеплĕхĕ
Веллингтон — çав тери капăр та хăтлă хула, чылай кĕпер, виадук, тоннель, парк тата сквер хулана илем кӳреççĕ. Нумай тĕслĕ архитектура сăнлăхĕ: XIX — XX ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче туса лартнă электрика çурчĕсем хальхи йăлапа тата чылай тăвас енĕпе хăпартнă йывăç çурт-йĕрĕпе майлăшăнса курăнаççĕ. Вĕсенчен чи кăсăкли — парламентăн çавра çурчĕ, хулара пурăнакансем ăна вĕлле теççĕ. Парламента хирĕçле ертӳлĕхĕн малтанхи керменĕ ларать, йывăçран каснă çуртсем хушшинче калăпăшĕпе тĕнчере иккĕмĕш пулать. Çаплах Таса Павăл соборĕ те хăй патне куç тимлĕхне туртать. Çуллĕ ту айăккинче çĕр вăйне илнĕ ботаника сачĕ чуна ăшшăн иллентерет.
Молдави ялавĕ
125px|Молдави ялавĕ Молдави ялавне 1994 çулта йышăннă. Вăл виçĕ тĕслĕ (триколор) пĕр анлăшлă вертикаллĕ ярăмсем; йывăç тытăмĕнчен шутласан: пĕрремĕшĕ — кăвак, иккĕмĕшĕ — сарă, виççĕмĕшĕ — хĕрлĕ тĕссем. Варринче, сарă ярăмĕ çинче Молдави Республикин Патшалăх Гербне ӳкернĕ.
Гербăн анлăшĕ ялав вăрăммăшĕ çине 1:5 пек пайланать, ялавăн анлăшĕ ялавăн вăрăммăшĕ çине 1:2 пек пайланать.
Молдави ялавĕ çинче, Парагвай тата Сауд Аравийĕн ялавĕсен пекех, (фронт) мал енчен çеç герб ӳкернĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Молдави патшалăхĕн паллисем Молдави
Издревая
Издревая — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Чуркалей
Чуркалей  — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан, Самар облаçĕ территорипе юхать. Аслă Çарăмсан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Петров Анатолий Алексеевич
Петров Анатолий Алексеевич, (1930, чӳк, 12, Патăрьел районĕ, Турхан сали — 1987, пуш, 10, Мускав) — совет чăваш композиторĕ.
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1976).
Пурнăçĕ
1987 çулхи пуш уйăхĕн 10-мĕшĕнче Мускав хулинче вилнĕ. Шупашкарти масарта пытарнă.
Ӗçĕсем
1961 çулта симфони çырнă. Хор валли чылай юрă кĕвĕленĕ, инструментлă пьесăсене çырнă.
Ытти ĕçĕсем:
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1930 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 12-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1987 çулта вилнисем Категори:Пушăн 10-мĕшĕнче вилнисем
Еникей
Еникей — XVII ĕмĕрти чăваш турханĕ. Вăл Юнтапа ялĕнче пурăннă. Ун чухне çак ял Юмача (Юмачевская) вулăсне кĕнĕ. Юнтапа халĕ Элĕк районе кĕрет.
Кун-çулĕ
Чăвашсем пысăк вăрçа хатĕрленнине Еникей Шупашкара кайса кунти вăйпута Григорий Пушкина тата Ждан Зиновьев тиеке каласа парать."«За предательство Еникей был пожалован в служилые тарханы, получил в награду большое поместье — пашню и сенокосы в диком поле и за старою Цивильскою засекою по реке Буле, речкам Ихнирее и Шороуте, мельницу на речке Шоре и кабак на Большой Казанской дороге между Свияжском и Чебоксарами»." Вара Еникей сутăнчăк элекĕпе Теньсеит паттăра вырăс вăйпучĕсем ярса тытнă.
Анчах та чăвашсем çавах тепĕр виçĕ çултан Иван Болотников ертсе пыракан хресченсен вăрçине хутшăнса кĕрешӳ ялавĕ айне тăнă."'И в прошлом же во (7) 114-м (1605(06) году, как были понизовых городов чуваша и черемиса на службе под Коломною, и те изменники и заговорщики (т.е. восставшие чувашские крестьяне Юмачевской волости Чебоксарского уезда.—В.Д) того ... Еникея убили'".
994
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ялушево
Ялушево, — Чăваш Енĕн Улатăр районĕнчи ял. Улатăр юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 248 çын, çав шутра 114 арçын, 134 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
ЕИДП
Иммунитетăн йышăннă дефицит синдромĕ, Ернĕ иммунодефицит паллисем, ИЙДС, ЕИДП, е СПИД —  этемĕн иммунитет дефицит вирусĕ (Human immunodeficiency virus, HIV) çуратнă ВИЧ-инфекци  фонĕпе аталанса пыракан тăрăм, ун чухне CD4+ лимфоцит хисепĕ чакса пырать, нумай оппортуни инфекцийĕсем тата инфекцилле мар чир-амак сиксе тухать. Терĕссипе, ВИЧ-инфекцин терминал тапхăрĕ шутланать.
Эпидемиологи
thumb|400px|ВИЧ-пурлисем патшалăхсем тăрăх
Каçăсем
Категори:ЕИДП Категори:Глобаллă проблемăсем Категори:Синдромсем, алфавит тăрăх
Баранов Пётр Григорьевич
Баранов Пётр Григорьевич — ( 1920-11.03.1943), аякри тăвăм авиацин 50-мĕш авиаци дивизин 5-мĕш гварди бомблакан авиаци полкĕн штурманĕ, гварди кĕçĕн лейтенанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31.
Мудьюга (Онега юппи)
Мудьюга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Онега кушылдыгының сул ярыннан 22 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 119 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Петĕр Ялкир
Петĕр Ялгир (паспортпа Тихонов Петр Алексеевич), — чăваш сăваçĕ, драматургĕ, тăлмачĕ, литература тишкерӳçи. 1922 çулхи нарăсăн 19-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕнчи Çĕн Ирчемес ялĕнче çуралнă.
1991
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Петĕр Ялкир
СССР ÇП пайташĕ (1969), Раççей тата Чăваш профессиллĕ ÇП пайташĕ, ЧР композиторĕсен ассоциацийĕн пайташĕ. Ăна Чăваш Енĕн культурăн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ (1972), РФ Мусăк пĕрлĕхĕн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ тата Хĕрлĕ Чутай районĕн хисеплĕ гражданинĕ ятсем парса чысланă.
2005 çулта П. Хусанкай ячĕллĕ литература преми лауреачĕ пулнă.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Канашри педучилищĕре, Ленинград артучилищинче, Мускаври М.Горький ячĕллĕ Литинститутра, Шупашкарти марксизм-ленинизм университетĕнче пĕлӳ пухнă. Хĕрлĕ Чутайри райхаçат редакцин яваплă секретарĕ, ВЛКСМ райкомĕн пĕрремĕш секретарĕ, районти радиокалаçу редакторĕ, Вăрнарти райĕçтăвкомăн культура, парти райкомĕн пропаганда пăйĕсен ертӳçи, районти хаçат редакторĕ, Шупашкарта Чăвашрадио корреспонденчĕ тата ЧР ÇП пропаганда бюровĕн ертӳçи пулса ĕçленĕ.
Пултару ĕçĕсем
Петĕр Ялгир 50 кĕнеке кăларнă. Унăн сăввисем «Çавал çути» (1956), «Паттăрлăх кунĕсем» (1995), «Салам», «Ман ялав — чăвашлăх» (2005), юрă сăввисем «70 те 7 юрă» (1992), «Юрлас килет» (2000), шӳтпе кулăш хайлавĕсем «Шăртлă кулă» (1991), «Кун-çул куллисем», «Йӳçĕ кулă» (2005), ача-пăча сăввисем «Ӗмĕтсем пысăк» (1968), «Янăравлă шăнкăрав» (2002), «Ачасем юрлаççĕ» тата ытти кĕнекесене те кĕнĕ.
Унăн сăввисемпе композиторсем 250 ытла юрă кĕвĕленĕ. Уйрăмах «Хăмла пахчи», «Вăййă тухрĕç çамрĕксем», «Салам», «Савнă тусăм манăн иккĕ», «Хуняма» ятлисем анлă сарăлнă.
Петĕр Ялкир çырнă "Чечеклен,Чутай Ен" сăвви 2003 çултан Хĕрлĕ Чутай районĕн гимн шутланать.Кĕвви П.Фёдоров.
Ялгирăн самана саманчĕсене сăнлакан ĕçĕсем те пур. «Сарăмсăр çумăр» драмăра ХХ ĕмĕрти 18-мĕш çулти ĕçсене, «Хрисан Степанов» пьесăра - 30-мĕш çулсене, «Вутлă вĕçевсем» пьесăра Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтне, «Туртăм» поэмăра тата «Пурпĕрех мар» пьесăра юлашки çулсенчи ĕçсене кăтартса панă.
Театр (пĕлтерĕшсем)
Театр:
Петĕр Ялкир
Пултару ĕçĕсем
Çавăн пекех Петер Ялгирăн «Чăваш Литератури энциклопедийĕ» (1999) кĕнекине кăларнин ĕçĕ пысăк. 2005 çулта ку кĕнеке вырăсла Литературный мир Чувашии ятпа тухнă. Ку кĕнекере 600 ытла хушамат асăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Литература тишкерӳçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Чăваш драматургĕсем
Вой-Вож (Мăн Шердына юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Мăн Шердына юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Еналей
Еналей — (вырăсла хушамачĕ — Шугуров) — XVII ĕмĕрти паллă чăваш кĕрешĕвĕ. Вăл Хусантан анăçри çĕрсенче пурăннă.
Вуламалли
Категори:Чăваш паттăрĕсем
Шапкинка
Шапкинка  — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан, территорипе юхать. Атас юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Вая (юханшыв)
Вая — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Уста шывĕн сылтăм юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Пĕсменер (выр. Письменер) ятлă ялтан пĕр çухрăмра вырнаçнă. Малтан кăнтăралла, кайран чылай хушă кăнтăр-хĕвеланăçнелле юхать. Вая ял тăрăхĕнче хĕвеланăçнелле пăрăнать те çапла май юхса Атазик ял çывăхĕнче Уста шывĕпе пĕрлешет.
Кивĕхвалынский
Кивĕхвалынский — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 12 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Вая (юханшыв)
Тавралăхĕ
Вая юпписен шучĕ хĕрĕх ытла, вĕсенчен пысăккисем çаксем шутланаççĕ: Гремчуг, Чăнкă Лог (выр. Крутой Лог), Шата (выр. Шада), Курдома, Синкĕ (выр. Синьга, сылтăм юппи), Синкĕ (выр. Синьга, сулахай юппи), Синчуваж, Суда, Отломка, Яхта, Мăкшура (выр. Мокшура), Красница, Шитовка, Лука.
Кивĕхвалынский
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Вая (юханшыв)
Тавралăхĕ
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем :
Кивĕхвалынский
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Вая (юханшыв)
Тавралăхĕ
Юханшыв шурлăхлă вăрман тăрăх чылай юхнăран ун хĕрринче пушă ялсем кăна вырнаçнă: Вершинино, Шиликша.
Илепер Григорий Михайлович
Илепер Григорий Михайлович (паспортпа Михайлов), (1939 çулхи кăрлачăн 27-мĕшĕ, Çарăклă паççулкă — 2003 çулхи акан 13-мĕшĕ, Чăрăшкас Мăрат ялĕ, Вăрнар районĕ, Чăваш Республики )— чăваш сăвăçи.
СССР ÇП пайташĕ (1982), Чăваш АССР тава тивĕçлĕ зоотехникĕ (1958).
Пурнăçĕ
1939 çулхи кăрлачăн 27-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи Çарăклă паççулкинче çуралнă.
Вăрнар зооветтехникумĕнче, Шупашкарта ял хуçалăх институтĕнче пĕлӳ илнĕ. Колхозра зоотехник пулса ĕçленĕ. Вăрнар район хаçатĕнче ял хуçалăх пайне ертсе пынă.
2003 çулхи ака уйăхĕн 13-мĕшĕнче Вăрнар районĕнчи Чăрăшкас Мăрат ялĕнче çĕре кĕнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Григорий Илеперĕн пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем
Çарăклă
Çарăклă, — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи посёлок (1940 çултанпа).
Посёлокра шкул, фельдшер аккушер пункчĕ, культура çурчĕ пур. Вăрнар посёлокĕпе шоссе çулĕпе çыхăннă.
Истори
1940 çулсен разъезд пулнă. 1927 çулчен Етĕрне уесĕн Нурăс вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Чăваш Енĕн Вăрнар районне кĕрет.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Ен посёлокĕсемКатегори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Гостев Александр Сергеевич
Гостев Александр Сергеевич — (1920-14.10.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 17. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 60-мĕш çарĕн 121-мĕш перевçĕсен дивизин 574-мĕш перевçĕсен полкĕн автоматчиксен ротин взвод командирне пулăшаканĕ, аслă сержант.
995
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Изылы
Изылы — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 62 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Алтышево (поççолăк)
Алтышево (Алтышево, Коряй Кужо), — Чăваш Енĕн Улатăр районĕнчи ял (поççолăк).
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 1100 çын, çав шутра 500 арçын, 600 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Воргаёль (Вадма юппи)
Воргаёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Вадма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Вокруг света (журнал)
«Вокру́г све́та» — вырăс, совет тата раççейĕн ăслăлăх-популярлă тата çĕр-шывсем пирки ватă журнал.
1861 çултанпа пичетленсе тухать. Хăйĕн кун-çулĕнче темиçе кăларакан аллинче те пулнă. 1918, карлач —1927, кăрлач тата 1941, утă —1945, раштав хушшинче журнал пичетленмен. Тем пулсан та «Вокруг света» хăйĕн тĕнче тивĕçне улăштарман, çулçӳревсем тата кăсăк хыпарсем пирки каласа кăтартнă.
Халĕ журнал Раççейре уйăхсерен 250 000 яхăн экземпляр пĕтĕмĕшле тиражпа тухать. Унсăк пуçне, лицензипе Украинăра, Казахстанра (вырăсла) тата Полхарире (полхарла) пичетленет. Статья тематики — географи, çулçӳревсем, этнографи, биологи, астрономи, медицина, этеплĕх, истори, биографисем, кулинари.
Журнал страницисенче паллă авторсем: А. Р. Беляев, П. Л. Вайль, Е. Т. Гайдар, В. Ерофеев, Л. Петрушевская хăйсен статьисене çутта кăларнă.
«Вокруг света» журнал революциччен
thumb|215px|[[1917 çулхи журналăн юлашки нумĕрĕнчи кăларăма вĕçленĕ пирки пĕлтерӳ]] thumb|215px|Журнал «Вокруг света» [[1930 çулта]] 1861 çулта тухнă журналăн пĕрремĕш номĕрне 1860 çулхи раштаврах сутма тытăннă. Унра «Журнал землеведения, естественных наук, новейших открытий, изобретений и наблюдений» пуçелĕк пайĕ пулнă.
Урăх кăларăмсем
«Вокруг света» журналсăр пуçне «Издательство „Вокруг света“» «Полдень. XXI век» альманах, «Вокруг света» тата «Вокруг света» ятарлă кăларăмсем хатĕрлет.
«Вокруг света» телекăларăмсем
2000—2008 çулсенче РТР каналĕнче «Вокруг света» программа (2001 çулчен «Планета Земля» ятпа) эфира тухнă.
«Библиотека вокруг света»
1991—1992 çулсенче «Вокруг света» журнал редакцийĕ янрав-издатель агентстви РИПОЛ пулăшнипе «Библиотека вокруг света» серин ултă томне кăларать.
Пĕрремĕш томне Хэммонд Иннеса çыравçăн ĕçĕсене кĕртнĕ, пишущего в жанре приключенческой литературы. Иккĕмĕш томĕнче Роберт Хайнлайн çыравçă-фантаст хайлавĕсем пичетленнĕ. Виççĕмĕш томĕн ячĕ —«Зов Африки», тăваттăмĕшĕн —«Современный детектив», пиллĕкĕмĕшĕ — «Морские истории», улттăмĕшĕ — «Древо тайн».
«Древо тайн» томне 1993 çулта Мускавра çутта кăларнă. Çак том пухă кĕнеки пулса (планета)Çĕр планетăн тĕрлĕ вăрттăнлăхĕсене халалланă. Пуххине виççĕне пайланă, пĕрремĕшĕ — «Загадки Клио», вăл хăшпĕр истори вăрттăнлăхĕсен тĕпчевĕсем пирки каласа парать. Çак пайĕнче виçĕ пултару ĕçĕ:
Иккĕмĕш пайĕнче антропологи тата зоологи тупсăмĕсем, унăн ячĕ — «Следы невиданных зверей»:
Каçăсем
Категори:Ăслăх-популярлă журналсем Категори:Раççейри журналсем Категори:ССРП журналĕсем Категори:Вырăсла журналсем
Кимак хаканлăхĕ
thumb|400 px|Кимак хаканлăхĕ. Кимак хаканлăхĕ (VIII ĕмĕрĕн варри–Х ĕмĕр) авалхи тĕрĕк йăхĕсем Тухăç Тĕрĕк хаканлăхĕ аркансан анăçалла куçса кайса йĕркеленĕ патшалăхĕ. Çĕнĕ патшалăх Иртыш тăрăх тата анăçра Урал тăмĕсем таран çĕрсене йышăннă.
Тĕп хули — Иртыш çинчи Имаки.
Кун-çулĕ
Çĕршывра пурăнакан чылай халăхĕ кимаксем пулнă, вĕсем хаканлăхăн тухăç çĕрĕсене йышăннă; Урал çумĕнче кимаксен анăç турат халăхĕ — капчаксем — пурăннă. Çаплах патшалăхра эймурсем, тутарсем, байандурсем, ланикассем, аджлаусем тата урăххисем пурăннă. Кимак хаканлăхĕ шутне Тоболпа Иртыш патĕнчен пуçласа Каçпипе Саянсене çитиччен, тайгаран казах çеçенхирĕсене çити саралса выртнă. Хаканлăхăн çурçĕр чикки çĕпĕр тайги, тухăç чикки Алтай тĕлне пынă, кăнтăрта çĕрсем чĕрчунсăр çеçенхир ярăмĕнче вĕçленнĕ. VIII ĕмĕр варри тĕлнелле Кимак хаканлăхĕ карлуксемпе, Тогуз-огузсемпе кăнтăрта, енисей кăркăсĕсемпе тухăçра кӳршĕллĕ пурăннă. Уйгур хаканлăхĕ 840 ç. арканать, çавăнтан тухнă тĕрĕк йăхĕсем кимаксем çумне хушăнаççĕ.
Х ĕмĕрте огузсем кимаксемпе тăмар çыхăннă пулнă. Ибн-Хаукалĕн (Х ĕмĕр) ĕçĕнче карттă пур, унта Арал тинĕсĕнчен çурçĕрелле кăпчак-кимак тата огуз пĕрлĕ кĕтӳ çаранĕсене кăтартнă, çакна Ал-Масуди те çирĕплетет,çаплах вăл кăпчаксемпе огузсем Эмба тăрăхĕнче пĕрле вăрçма вĕренни пирки те çырать. Малти Азире кăпчаксен çершывне Дешт-и-Кипчак теççĕ. Аль-Бируни хăйĕн çырăвĕсенче огузсемпе кимаксем кимаксен çĕрĕсенче выльăх пĕр çĕрте ĕрчетнине палăртать. Вĕсен анăçри кӳршисем Х ĕмĕрте пушкăртсем пулнă. Кăнтăр Уралта IX ĕмĕр — X ĕмĕрти чул çын кĕлеткисем нумай тупни тĕрĕк халăхĕ кунта пурăннине кăтартать.
Халăх пĕрлĕх йĕрки
Хаканлăх 11 провинцирен пухăнса тăнă, кашнине ертсе пыраканĕ пулнă. Хаканăн тата унăн пăхăнăвĕнчи ертӳçисен влаçĕ кăнар тесĕллĕ шутланнă. Çĕре усă курма валеçсе панă. Çак ирĕке хакан тивĕçтернĕ, çĕр харпăрçисем уншăн хакан хушнипе çара çын уйăрса панă, хакан çаплах ясак пуçтарас ĕçе, йĕркелĕхе тытса пырассине пăхса тăнă. Хакан кил йăвипе Имаки хулинче тĕпĕленнĕ.
Кимак хаканлăхĕ мал феодал пĕрлĕхĕ йĕркипе тытăнса тăнă. Хуçалăхăн никĕс тĕсĕ куçса çӳресе выльăх ĕрчетни пулнă, çаплах аталанман çĕр ĕçĕпе – тулă, урпа, рис та, иçмасса акса вырнă — тăрмашнă. Ал ăсталăхĕ те аталаннă: металлурги, сăран-тир ĕçĕ, ювелир ăсталăхĕ тата ур. Текĕрчĕне чул кĕлетке лартассине, рунăпа çырассине тĕрĕк хаканлăхĕнчен илсе юлнă.
Археологи ĕçĕсем
thumb|200px|Кăпчаксен çеçенхир ӳнерлĕхĕ, курав, [[Днепропетровск.]] Кăнтăр Çĕпĕрпе Казахстанра темиçе вун хула ишĕлчĕкĕсене тупнă. Вилесене кургана хурса е çунтарса (кремации туса). Хăйсен çывăх несĕлĕсенчен — тĕрĕксенчен — кимаксем вилнĕ хуçипе пĕрле утне те пытарас, чул статуйисене касассине, Танкăра пуççапасине те этеп йăлисене кăнарланă.
Тĕн йăлисем
Халăх авалхи тĕн йăлипе пурăннă, Танкăра (тӳпене) пуç çапнă, Хĕвеле, çăлтăрсене сума сунă, астрологи йĕркине тытса пынă. Кимак пĕрлĕхĕн пĕр пайĕ манихейлĕхе (III ĕмĕриенпе Иранра, Вăтам Азире, Индире саралнă тĕн вĕрентĕвĕ) кĕрет, хăшĕ Будда тĕнĕ сĕмне ӳкнĕ, каярах кунта, VIII ĕмĕрте, – ислам та тымар ярать.
Каçăсем
Категори:Хаканлăхсем Категори:Тахçанхи патшалăхсем
Яхта (юханшыв)
Яхта — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Вая шывĕн сулахай юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Ломное ятлă пушă ял çывăхĕнче вырнаçнă. Тонкино посёлока çитиччен хĕвеланăçнелле юхать, кайран вара çурçĕрелле çул тытать те Вая ятлă ялтан виçĕ çыхрăм çурçĕрелле Вая шывĕпе пĕрлешет.
Яхта юпписен шучĕ вуннă ытла, пысăккисем çук. Тонкинăра ун шывне пĕвеленĕ.
Шыв хĕрринче çак ял-хула вырнаçнă: Ломное (пушă ял), Зайчики (пушă ял), Елховка, Тонкино (посёлок), Вая.
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Шия (Кĕçĕн Çарăмсан юппи)
Шия — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан территорипе юхать. Кĕçĕн Çарăмсан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем [Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем]] Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Чăрăшкас Мăрат
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн Кĕçĕн Явăш вулăсне кĕнĕ. 1925 çулхи юпа уйăхĕн 28-мĕшĕнче Çĕрпӳ уесĕн Кĕçĕн Явăш вулăсне кĕртнĕ.
Каçăсем
[[Категори:Чăваш Енри Вăрнар районĕн ялĕсем
Саиткулово (Новопетровский ял тăрăхĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Мурга (Марега юппи)
Мурга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. 10 юханшывăн сылтăм çыранĕпе км вăрринчен Марега юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
997
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пӳркел
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта ял тăрăхĕн çурчĕ, "Гигант" АО правленийĕ, вăтам шкул, больница (1937 çултан), клуб, ял вулавăшĕ, почтă, перекет банк уйрăмĕ, пасар, Юркин музейĕ, аптека, çăм-таптаракан, çăкăр завочĕ.
Кун-çулĕ
Борис Юркин Элшелĕнчен хăйĕн танăç çĕрне, Тилçĕ шывĕ хĕррине куçса ларнă. Малтан пĕр килĕ кăна ларнăран ялне те Пĕр килĕ терĕ. . XX ĕмĕр пуçламăшĕнче ялта чиркӳ, пасар, лавка, шкул, шыв арманĕ, çил арманĕсем, кĕрпе арманĕ пулнă. Пӳркел çыннисем Пушкăртстана, Кемĕр облаçне куçса ялсем никĕсленĕ. [мĕнле ялсене?].
Итыкус
Итыкус — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Пӳркел
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Пăва районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан
Итыкус
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Гостищев Пётр Максимович
Гостищев Пётр Максимович — (20.05.1925-28.01.1984), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Беларуç фрончĕн 43-мĕш çарĕн 87-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 261-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн оруди командирĕ, гварди сержанчĕ.
Теньсеит
Теньсеит — XVII ĕмĕрти чăваш паттăрĕ. Вăл Шупашкар уесĕнче пурăннă.
Теньсеит пурнăçĕ, историн хĕнлĕ тапхăрĕ
Чăвашсем Мускав патшалăхне чура пулас мар тесе, ирĕк шыраса кайнă. Малтанласа Мускав патши, чееленсе, вĕсене чăнах та ирĕклĕх те, çăмăллăх та панă пулнă. Анчах кайран, Хусанпа Аçтăрхана пăхăнтарнă хыççăн, чăвашсем, çармăссем, ирçĕ-мăкшăсем хăйсен пуçĕсене пĕр мăйкăчран тепĕр мăйкăча чикнине тавçăрса илнĕ.
Чăваш çĕрĕсенче каллех ютран килнĕ çынсем хуçаланма-иртĕхме тытăннă. Вырăссем ясак тӳллеттернипе çеç çырлахман. Вĕсем чăваш паттăрĕсене вырăс патшисемпе кнеçĕсен чапĕшĕн çапăçма иле-иле кайнă. Чăваш çарĕсен пуçлăхĕсем чăвашсем мар, вырăссем пулнă. Ку вăл чăваш паттăрĕсене вырăс пусмăрĕ Хусан пусмăрĕнчен усалтарах пулнине лайăх палăртнă. Патша правительстви Чăваш Енре пурне те хăратса тăрас тесе аманатсем илсе кайнă, вĕсене хуласенче тертлентерсе усранă. Пур çĕрте те чăваш чĕлхипе чăваш культурине, йăли-йĕркине хĕсме тытăннă. Чăваш çĕрĕнче вырăс çыннисем чăвашсене ним айăпсăрах вырăсла суд тунă.
"«Кроме ясака, чувашские крестьяне платили в казну ямские деньги, медвяный оброк и пошлины за бортные урожаи, куничный оброк и пошлины за места охоты на зверя, оброк за оброчные пашни, сенокосы, бобровые гони, рыбные ловли, пошлины за продаваемые предметы, клеймение лошадей и т.п. »"
Çак хушăра ĕнтĕ чăвашсем, пусмăра хирĕç тăрас шутпа, ялĕ-ялĕпе хăйсем ирĕкĕпех тутара тухма тытăнаççĕ. "«Отпадения левобережных(восточных) чувашей в ислам и переход в татары приняли большие размеры»."
Атăлăн сылтăм çыранĕнчи пурăнакан чăвашсем вара ăçта май килнĕ унта вырăс пусмăрçисене хирĕç аллисене кăрал тытса кĕрешме тытăннă. Çавăн пек паттăрĕсенчен пĕрин ячĕ питĕ лайăх упранса юлнă — Теньсеит.
Теньсеит вара çак намăслăха, пусмăра чăтса пурăнайман. Вăл халăха вăрçа хатĕрлеме пуçланă. Анчах та Теньсеит чăн-чăн аслă вăрçа çулĕ çине тăрса ĕлкĕреймен. Вăл çĕклекен çынсем хушшинче путсĕр сутăнчăк пулнă. Ăна Еникей тесе чĕннĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Теньсеит вăрçи 1602 тата 1603 çулсенче пулнă.
Вуламалли
Категори:Чăваш паттăрĕсем Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Пальник-Ёль (Вадма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Тимофеев Григорий Тимофеевич
Тимофеев Григорий Тимофеевич (1878 çулхи кăрлач, 21, Тĕрлемес, халĕ Кивĕ Тĕрлемес ялĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чăваш Енĕн Куславкка районĕ — 1937 çулхи юпа, 17, ГУЛАГ) — чăваш çыравçи.
Пурнăçĕ
1878 çулхи кăрлачăн 21-мĕшĕнче Куславкка районĕнчи Тĕрлемес ялĕнче (халĕ Кивĕ Тĕрлемес) çуралнă.
Ялти шкултан, Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнчен вĕренсе тухнă. 1896 çулта, учитель ятне илнĕ хыççăн, ăна Тутарстанри Элшел ятлă чăваш ялне ачасене вĕрентме янă.
Элшелте ĕçленĕ чухне вăл Пӳркел таврашĕнчи чăваш ялĕсене пĕрмаях кайса çӳренĕ, халăх сăмахлăхĕн тĕслĕхĕсене нумай çырса илнĕ, "Тăхăръял" ятлă этнографииллĕ очерксемпе халăх сăмахлăхĕн кĕнекине пухса хатĕрленĕ.
1925 çулта Г. Тимофеев Шупашкара куçса килнĕ. Тăлмачăра, учительте ĕçленĕ. Ун хыççăн пĕтĕм çемйипе Çĕпĕре куçса кайнă: малтан Кемĕр, унтан Новокузнецк хулисене çитнĕ. 1931-1937 çулсенче Ăренпур облаçĕнчи Абдулино районĕнчи Кăрми ялĕнче пурăннă, шкулта ачасене математика, вырăс чĕлхине вĕрентнĕ.
Вуламалли
Сидорова E.С.//Чуваши в Оренбургском крае.- Ăренпур, 1998.- С. 60.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Кăрлачăн 21-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1878 çулта çуралнисем Категори:Юпан 17-мĕшĕнче вилнисем Категори:1937 çулта вилнисем Категори:1930-1956 çулсенче репрессиленисем
Баранюк Василий Никифорович
Баранюк Василий Никифорович — (-), 1-мĕш Беларуç фрончĕн 3-мĕш тапăнакан çарĕн 9-мĕш танк корпусĕн 108-мĕш танк бригадин командирĕ, полковник, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31.
Генуй заливĕ
Kendava Genova
Дани
Тĕп хули — Копенгаген, патшалăха патша ертсе пырать.
Категори:Европа патшалăхĕсем  Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Знаменка
Знаменка, — Чăваш Енĕн Улатăр районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 33 çын, çав шутра 12 арçын, 21 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Мурга (Томбой юппи)
Мурга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. 2 юханшывăн сылтăм çыранĕпе км вăрринчен Томбой юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
998
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дани патшалăхĕн гимнĕ
Дани патшалăх гимнĕ «Der er et Yndigt land» (Ку пирĕн юратнă çĕршыв) ятлă.
Каçăсем
Категори:Дани Категори:Патшалăх гимнĕсем
Шиятоша
Шиятоша  — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан территорипе юхать. Шия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Сардини
250px|right|Сардиния Сарди́ни (Sardegna,, Sardenya, Cerdeña ) — Вăтаçĕр тинĕсри утрав, Аппенин çурутравĕнчен анăçалла, Сицилипе Корсика утравĕсем хушшинче вырнаçнă, калăпăшĕпе асăннă тинĕсре иккĕмĕш пулать. Сардини Италин автономлă регионĕ (автономлă облаçĕ) (Regione Autonoma della Sardegna, ).
Итали чĕлхисĕр пуçне, Сардинире Сардини чĕлхипе калаçăççĕ. Сардини чĕлхи, Европа Пĕрлешĕвĕнче регион чĕлхин статусĕнче пулин те, майĕпен итали чĕлхине çӳл парсах пырать.
Истори
Нураги тапхăрĕнче утрав çинче пурăннă сардсем ăçтан пулса тухни паллă мар, хăш икĕпат тĕпчевçисем (В. Б. де Руже, Ф. Ж. Шаба тата урăххисем) сардсене «тинĕс халăхĕсен» шардана йăхĕпе çыхăнтараççĕ, вĕсем Мернептах тата Рамсес III (пирĕн эрăччен XIII—XII ĕмĕрсем) тапхăрĕнче Икĕпата çĕнтерсе илесшĕн хăтланнă, анчах та çак шухăшпа пурĕ те килĕшмеççĕ.
Пирĕн эрăччен VII ĕмĕрте САрдиние финикисем колонилеме тытăнаççĕ. Пирĕн эрăччен 535 çулта утрав Карфаген пăхăнăвне кĕрет, пирĕн эрăччен 238 çулта Рим, Карфагенри тара илнисем, ливисем тата чурасем пăлханнин саманчĕпе усă курса, Сардиние ярса илет.
V ĕмĕрте Сардиние вандалсем çĕнтерсе илеççĕ, çапах та VI ĕмĕрте Велизарий вандалсене хирĕçле карфаген кампанинче утрава Висанти шутне тавăрать.
1326 çултанпа Арагон ăрăвĕн тытăмĕнчи Сардини Испание пăхăнса тăнă.
Тавралăхĕ
Утрав çинчи тĕп юханшывсем:
Климачĕ
Климачĕ типĕ, субтропик (вăтаçĕртинĕс), кăрлачри вăтам температури 7—10°С, утăри 24—26°С. Нӳрĕк ытларах хĕлле ӳкет, 600 мм айлăмсенче, 1000 мм в –ту çинче.
Хуçалăхĕ
Порто-Весме хулинче алюмини тăвакан пысăк завод ĕçлет. Сурăх чăкăтне пĕçерекен тĕп районĕсем Сардинире вырнаçнă.
Каçăсем
* Категори:Итали
999
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăн Кундыш
Мăн Кундыш — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Юханшыв Мăн  Кăкшан  юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 173 км, бассейн лаптăкĕ 1710 км2.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Кадниха
Кадниха — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Изылы юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Копенгаген
мини|300px|Копенгаген
Копенгаген (дан. København) — Дани патшалăхĕн тĕп хули. Хулара пĕтĕмпе 1,8 млн. çын пурăнать. Зиланди утравĕ çинче вырнаçнă. Кăштах пайĕ çавăн пекех Амагер утравĕ çинче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Дани хулисем
Çурт-йĕр тăваслăх
thumb|Çӳллĕ çурт-йĕре туни. Çурт-йĕр тăваслăх — çурт, инженери çурт-йĕрне (кĕпер, çул, аэродром), çаплах пĕрлĕх объекчĕсене (инженери эрешĕсене, пĕчĕк архитектура формисене т. ыт.) тăвас ĕç-хĕлĕн тĕсĕ.
«Хăтлав» (хăтлас) сăмах пирки
«Шăмаршă хыпарĕ» хаçтаран :
Çĕнĕ ФАПсем уçăлĕç. Паянхи куна кунта шыв кĕртнĕ. Халĕ тирпей-хăтлав ĕçĕсем пыраççĕ.
«Хыпар» хаçатран :
Чăваш Республикин Ертӳçи Комсомольски районĕнче Гульнара Хайртдинова хресчен-фермер хуçалăхĕн Комсомольскинчи юр-вар туса кăларакан заводне кĕрсе курчĕ. Унтан Комсомольски салине федерацин наци проекчĕпе килĕшӳллĕн хăтлас ĕç еплерех пынипе паллашрĕ.
«Авангард» хаçатран (Патăрьел] :
«Грани» хаçат (Çĕнĕ Шупашкар) :
Шкулчченхи вĕрентÿ организацийĕсем хăтлас енĕпе хута кайнă федерации программи вĕçленнĕ пулин те республикăра кунашкал ĕç малалла аталанать.
Сăмахсартан :
Хăт. I. сущ. 1. уют удобство и удобства комфорт
Ĕç тата çурт-йĕр тăваслăхĕн тĕсĕсем
Тăвакан объектсене пулас ĕç-пуç тĕлĕпе çапла уйăраççĕ:
Çурт-йĕр тăвăмĕн кашни тĕсĕ валли план, проект, çурт-йĕр тума тата усă курма ятарлă ушкăн кирлĕ. thumb|350px|[[Миллениум (стадион)|Миллениум стадион çурт-йĕр тăвăмĕ. Кардифф, Уэльс]]
Вуламалли
*
Нукаево
Нукаево — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 340 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453344, ОКАТО кочĕ — 80238863001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Отломка (юханшыв)
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Кулики ятлă пушă ял çывăхĕнче вырнаçнă. Пĕтĕм тăршшĕпе кăнтăралла юхать те Вершинино ятлă пушă ялтан виçĕ çыхрăм хĕвелтухăçнелле Вая шывĕпе пĕрлешет.
Отломка юппийĕсем нумай мар, пысăккисем çук.
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем :
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Ветлуга (пĕлтерĕшсем)
Ветлуга:
Готлиб Эммануил Давидович
Готлиб Эммануил Давидович — (25.11.1908(12)-06.05.1991), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Балтиçум фрончĕн 22-мĕш çарĕн 319-мĕш перевçĕсен дивизин 1336-мĕш перевçĕсен полкĕн командирĕн çумĕ, майор.
Пăрăнтăк (Красноармейски районĕ)
Пăрăнтăк, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 209 çын пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Крис Эверт
Кристина Мария Эверт (Christine Marie Evert, 1954 раштав, 21 çуралнă) — америкăн теннисисчĕ. Хăйĕн спорт кун-çулĕнче вăл Мăн Çĕлем турнирĕсен пĕччен вылявĕнче 18 титул, кĕрешсе илнĕ, вĕсенчен 7-не Франци чемпионатĕнче çĕнтерсе илнĕ. Унăн çитĕнĕвĕсен шутĕнче Мăн Çĕлем турнирĕсен йĕкĕр выляв шайĕнче те пур.
Спортри кун-çулĕ
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Раштав, 21 çуралнисем Категори:1954 çулта çуралнисем Категори:Тĕнчен пĕрремĕш ракеткисем (хĕрарăмсем)
Мяланга
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Бараулин Александр Адамович
Бараулин Александр Адамович — ( 12-06), Кăнтăр фронтăн 2-мĕш гварди çарĕн 3-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 22-мĕш гварди артиллери полкĕн батареи командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01.
Гердъёль (Велью юппи)
Гердъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Велью юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Ветлуга
Ветлуга, — Чулхула облаçĕнчи хула, Ветлуга районĕн тĕпĕ.
Гердъёль (Велью юппи)
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ветлуга
Хула Ветлуга шывĕн хĕрринче ларать.
Çул-йĕр
Хула Чулхула — Котельнич чукун çул çинче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн хулисем
Пĕтĕм тĕнчери çыру кунĕ
Пĕтĕм тĕнчери çыру кунĕ, — 1874 çултанпа уявлакан почта ĕçченĕсен кунĕ. Юпа уйăхĕн 9 уявланать.
Ку кун Швейцари хулинче 22 патшалăх элчисем Берн килĕшĕвне алă пусса йышăннă, Тĕп почта пĕрлешĕвне туса хунă. 1878 çулта пĕрлешĕв ячĕ улмашăннă, «Пĕтĕм тĕнчери почта пĕрлешĕвĕ» ятлă пулса тăнă. Хальхи вăхăтра ку пĕрлешĕвре 189 патшалăх кĕрет.