cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çу, 5
Уявсем
Европа кунĕ, Синко-де-майо
Пулса иртнĕ
right|70px|Chanel No. 5
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Туркмен чĕлхи
Туркме́н чĕлхи (тăван ячĕ Türkmen dili) — туркменсен чĕлхи, тĕрĕк чĕлхисен огуз группине кĕрет. Ареалĕ — Туркменистан, çаплах Иран, Афганистан, Турци, Таджикистан, Казахстан, Узбекистан, РФ (Ставрополь Ен, Астăрхан облаçĕ).
Çырулăхĕ
1917 çулхи революциччен туркменсем — тĕплĕн каласан, пуян çыннисем — арап çырăвĕпе усă курнă. Революци хыççăн туркмен чĕлхинче çĕнĕлетнĕ арап çырăвĕпе усă курнă, кайран латтинланă çырăва куçнă.
1996 çултанпа туркмен чĕлхи никĕсне латтин хормине хунă.
Каçăсем
Категори:Туркмен чĕлхи Категори:Туркменистан чĕлхисем Категори:Иран чĕлхисем
Мăн Сĕнтĕр (Муркаш районĕ)
Мăн Сĕнтĕр, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи сали. Мăн Сĕнтĕр ял тăрăхĕ шутне кĕрет. Пурăнакансен йышĕ 1500.
Тавралăхĕ
Мăн Сĕнтĕр сали Сĕнтĕр юхан шыв хĕрринче вырăнаçнă (Атăла юхса кĕрет).
Кун-çулĕ
1917 çул тĕлне Мăн Сĕнтĕр Хусан кĕперни йышĕнчи Чикмĕ уесĕн Тутаркас вулăсне кĕнĕ.
Топономика
Сĕнтĕр ят (Сундырь) - «Шындыр» ту çинчи çармăçсен топонимикăлла (Сĕнтĕр юхан шыв) ятĕнчен пулса кайнă. Вăл — «шын» — «юхан шыв, шыв пуçĕ»; «дыр» / «тыр» — «край, берег» сăмахсенчен пулса кайнă.
Инфраструктура
thumb|right|250px| Мăн Сĕнтĕрти вăтам шкулĕн çурчĕ. Кунта больница, аптека, вăтам шкул, Мăн Сĕнтĕр райповĕ, кану паркĕ, автозаправка, православи чиркĕвĕ, библиотека, лавккасем вырăнаçнă. Вырсарни кун кашни эрнере пасар пулать. Анчах ялăн нумай урамĕсенче япăх çулсем. Ыттисенче пачах çук та.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Кузыр
Кузыр — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Суллану çыххи
Суллану çыххи — ирĕклĕ электромагнитла сулланусем пулаякан чи ансат тытăм (электро вăчăра).
Литература
Категори:Радиотехника Категори:Электродинамика Категори:Осцилляторсем Категори:Электромагнитла пайăркалав
Кӳшӳ
Кӳшӳ, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи чăваш ялĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Дагестанăн Бабаюрт районĕ
right|250px Бабаюрт районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Бабаюрт.Лаптăкĕ 3 420 çм2.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Матвеевка (Çтерлĕ районĕ)
Матвеевка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 222 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453164, ОКАТО кочĕ — 80249864007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Тăмланă шаршан
Тăм-пуленке (çаплах Кордвуд) — экоçуртйĕртăвăмра усă курмалли меслет. Çурнă вут пуленкисене хуппинчен уйăрса, цемент е тăм çăрни çине хурса, хăш чухне улăм е лăсă хушса, хӳме тăваççĕ.
Карман-Актау
Карман-Актау — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 77 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452827, ОКАТО кочĕ — 80259820005.
Тăмланă шаршан
Ăнлантарни
Хӳмери пуленкесем тăм хĕрринчен 2—3 см тухаççĕ. Сарлакăшĕ сивĕ климатра, вăтамран 40—60 см, хăш чухне 90 см, çитет.
Карман-Актау
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Тăмланă шаршан
Ăнлантарни
Хӳмен 40—60% калăпăшĕ йывăçран, ытти — çăрма тата изоляци материалĕ. Иккĕ тĕслĕ тăваççĕ: Талкăш тата Акшар-изоляци.
Карман-Актау
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Тăмланă шаршан
Истори
Тăмланă шаршанран тунă çурт-йĕре X ĕмĕрте тунă, вĕсен ишĕлчĕкĕсене Грецире тата Çĕпĕрте тупнă. Халĕрех тунисем Европăра, Азире тата Америкăра тĕл пуласçĕ. Çак меслете хăçан хута янине пĕлме çук. Çапах та, вăрманра пурăнакан çынсем кăвайтпа шаршан хушшинче хӳмесем тума пултарнă, темелле.
Йывăç
Типсе ӳкнĕ йывăç пуленкисене уса кĕртеççĕ, вăрманлă вырăнсенче çакă питĕ перекетлĕ шутланать. Вăрман каснă вырăнсенче чылай материал тупма пулать, çаплах типнĕ вутта, кивĕ юпасене (креозотсăр) яма юрать.
Йывăç хуппине вистемелле. Ласăллă йывăç материалĕ пахарах, çаплах каврăç, вĕрене, юман лайăх шутланать.
Çăрма
Тăм, тислĕк, улăм е хыр лăсси е 1:1 (1:2) пропорципе çăрнă тăмпа хăйăр — Раççейре усă куран материал.
Çаплах Роберт Рой сĕннĕ меслет пур. Çав çарма 9 пайран тытăнса тăрать: 9 пай хăйăр, 3 пай пăчкă пăхĕ, 3 пай çурт тумалли акшар (ял хуçалăх ĕçĕнчи мар), 2 пай портландцемента. Пăчкă пăхне çемçе йывăçăнне 1,2 см ытла мар виçеллине илеççĕ те шывра ислетеççĕ, вăл вара типсе пыран çăрмана нӳрĕк парса тăрать, çапла ĕнтĕ хӳмере хушăк юлмасть. Хăш чух пăчкă пăхе вырăнне цемента чаракан хутăша та яраççĕ. Акшар хӳмене сывлаттарать, хăйн хăй тӳрленме май парать. Цемента хытма вăхăт чылайкирлĕ. Портландцемент çăрмана çыхать, унăн иккĕ класс — I тата II.
Çурт хăпартни
Ӳкнĕ йывăçсен хуппине кĕреçепе, ийĕпе çуркунне тасатаççĕ.
Çурнă пуленкене хумалла, мĕншĕн тесен вĕсен хушшине çăрма лайăхрах вырнаçать.
Çурта туса пĕтернĕ май хăш чухне пысăках мар хăмасем пе çӳллĕшне танлаштараççĕ, тĕкине вĕçлеççĕ.
Тепĕр чухне хӳмене «тĕтреллĕ кантăк эффекчĕ» кĕртме кĕленче те лартаççĕ.
Тăм-пуленке çурта типĕ тытас тĕллевпе тăррине козырёкпа (30—40 см) анлăлатаççĕ. Çилпе типĕнсе тăракан пуленке кучĕсем чылай хушă лайăх тăраççĕ. Хăшпĕр çурт хуçисем пуленке вĕçĕсене йĕтен çăвне сĕреççĕ. Вăхăт ирнĕçем пуленкесем кăштах паталанаççĕ, ăна вара çăрма е сăмала сĕреççĕ.
Каçăсем
Категори:Çурт-йĕр тăваслăх процесĕсен технологийĕ
Арлан (Киги районĕ)
Арлан  — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 763 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
628
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Юмарт Геннадий Фёдорович
Юмарт Геннадий Фёдорович (чăн хушамачĕ Трофимов), (1938, çу, 5, Чăваш АССР, Красноармейски районĕ, Кайри Карăк ялĕ — 12.1.2020, Шупашкар) — чăваш сăвăçи, тăлмачĕ, фольклор пухаканĕ, текстолог.
СССР ÇП пайташĕ (1985), Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1988). К.В. Иванов ячĕллĕ Чăваш АССР патшалăх премийĕ (1988), В. Митта ячĕллĕ преми, лауреат премии им. Н. Янгаса. .
Биографи
1938 çулхи çу уйăхĕн 5-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнче вырнаçнă Кайри Карăк ялĕнче çуралнă.
1961 çулта Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче вĕренсе тухнă.
Чăваш кĕнеке издательствинче илемлĕ литература редакторĕ, НИИ ЯЛИЭ ăслăлăх сотрудникĕ пулса ĕçленĕ. 6 томран тăракан чăваш фольклор пуххин, тата темиçе чăваш илемлĕ литература кăларăмĕсене редакциленĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Вырăс, украин, венгр, болгар, латыш, поляк, тутар тата ытти халăх поэчĕсен сăввисене чăвашла куçарнă.
Каçăсем
Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Çăвăн 5-мешĕнче çуралнисем Категори:1938 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 12-мĕшĕнче вилнисем Категори:2020 çулта вилнисем
TISUS
TISUS (Test i svenska för universitets- och högskolestudier, Университетсемпе Аслă шкулсенче вĕренес умĕнхи швед чĕлхи тесчĕ), — стандартланă швед чĕлхи экзаменĕ. Мĕнле ирттернинче вăл TOEFL акăлчанла экзамен евĕрлĕ. Ют çĕршывсенчен килнĕ студентсем Швеци университечĕсенче вĕренме пуçланас умĕн ку TISUS тумалла.
Мĕнле ирттерни
Ку экзамена хутшăннăшăн укçа тӳлес пулать. 2006 çулхи çу уйăхĕнче ку 1600 швеци крони тăнă. Тест 7 аслă шкулсенче ирттереççĕ, çулталăкра икĕ хут, тăтăшах çупа упа уйăхĕсенче.
Вăл 3 пайран тăрать:
Пĕрремĕшпе иккĕмĕш пайĕсене çыранă май тăваççĕ. Виççĕмĕш пайĕ - калаçу. Ун чухне ик-виç тĕрĕслекенни ик-виç тест тăваканннипе калаçаççĕ. Калаçас темăсем тест пуçламăшĕнче суйласа илнĕ. Кунта пĕлтерĕшли фактасен пĕлни мар, калаçу ирттерме пĕлни.
Результат
Тест хыççăн тест тăвакан godkänd (иртнĕ, илнĕ, лайăх, зачет) е underkänd (иртмен, илмен, çитмест, незачет) илме пултарать. Тĕпленрех баллсем çук. Ăнăçу пулмасан, godkänd илмешкĕн çитес тест вăхăтĕнче каллех тума пулать.
Урăх çĕртре кăтартни
Категори:Швеци
Анаткас (Вăрмар районĕ)
Анаткас, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Илемлĕ литература
мини|[[Илиада. 11 ӗмӗрти алҫыру.]]
Илемлĕ литература — чӑн чӗлхе сӑмахне пӗртен пӗр материал тата конструкци вырӑнне илсе усӑ куракан ӳнер тӗсӗ. Илемлĕ литературӑн специфики сӑмах-чӗлхе (кӗвӗ, сӳретле ӳнер) вырӑнне урӑх материалпа усӑ куракан ӳнер тӗсӗсемпе танлаштарнӑ май палӑрать. Ытти литература тӗсӗсенчен илемлĕ литература ӳнер шухӑшлавӗпе уйрӑлса тӑрать. Илемлĕ литература aвтopӗсӗр халӑх пултарулӑхӗнчен уйрӑм aвтop (aнoнимлисемпе пӗрле) ҫырнӑ пултарулӑх ӗҫӗсене пӗрлештерет.
Вуламалли
Категори:Илемлĕ литература
Седмурча
Седмурча — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Вала юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Астакасси
Ассакасси, — Чăваш Енри темиçе ял ячĕ.
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Дагестанăн Карабудахкент районĕ
Халăх йышĕ
Районта 71.9 пин çын ( 2010 ) пурăнать, чылайăш кумăксем тата даргинсем.
629
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дагестанăн Карабудахкент районĕ
Паллă вырăнсем
Карабудахкент сали тавралăхра чи пысăк ( Европара пĕрремĕш вырăнта ) çăлкуçĕ "Бекенез" вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Енĕш Виталий Григорьевич
Енĕш Виталий Григорьевич 1941, юпа, 19, Пратьякас Енĕш ялĕ, Канаш районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш прозăçи, сăвăçĕ, тăлмачĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1978). Пушкăрт Республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1992).
Пурнăçĕ
1941 çулхи юпа уйăхĕн 19 Канаш районĕнчи Пратьякас Енĕш ялĕнче çуралнă.
Мускаври аслă литература курсĕсенче вĕреннĕ. Аургаз район хаçачĕнче пĕр вăхăт вăй хунă. «Капкăн» журналăн отдел заведующиĕ тата яваплă секретарĕ, Чăваш АССР Çыравçăсен пĕрлешĕвĕн литконсультанчĕ, СССР Литфондĕн чăваш уйрăмĕн директорĕ пулнă.
Халĕ Пушкăртстанта Стерлĕ хулинче пурăнать.
Ӗçĕсем
Калавсем, сăвăсем, повеçсем çырать, ăста сатирик. «Вăтăр пĕрмĕш мăкăль», «Пĕçерккĕ» (1980), «Сĕреке» (1981), «Чун кăварĕ» (1987) тата ытти кĕнекеcем те тухнă. Пурĕ 15 кĕнекере унăн ĕçĕсем пичетленнĕ.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:1941 çулта çуралнисем Категори:Юпан 19-мĕшĕнче çуралнисем
Туртык
Туртык — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 98 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452827, ОКАТО кочĕ — 80259820006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Дагестанăн Гергебиль районĕ
Гергебиль районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Гергебиль.Район 1944 çулта никĕсленĕ.Лаптăкĕ 370 çм2.
Халăх йышĕ
Районта яхăн 19.2 пин çын пурăнать, чылайăш - аварсем..
Шашков Иван Ефимович
Шашков Иван Ефимович - инженер-механик, маякилтерĕш математик, РФ наукипе техникин тава тивĕçлĕ ĕçченĕ.
Кун-çулĕ
1909 çулхи çу уйăхĕн 29-мĕшĕнче хальхи Красноармейски районĕнчи Пайсупин (Мамçа) ялĕнче çуралнă. 10930-1935-мĕш çулсенче Лениградри патшалăх университечĕн физика-математика факультетĕнче вĕреннĕ. Кайран метрологипе авиаци хатĕрĕсем тăвакан 224-мĕш заводра инженер пулса ĕçленĕ. Вăрçă пуçлансан хăй ирĕкĕпе форнта кайнă. 1941-мĕш çулхи çĕртмен 2-мĕшĕнчен взвод командирĕ пулса Ленниградри Выборг енне сыхланă. Хăй вăхăтĕнче Иван Ефимович “вăрттăн” çынсенчен пĕри пулнă, çавăнпа вăл мĕн ĕçлесе пурăннине тăванĕсем те пĕлмен.
1946-1950 çулсенче Мамçа çынни вĕçекен пĕрмĕш ракетăсен çирĕплĕхне ăсталас, вĕсене тăвас тата полигонра тĕрĕслес енĕпе вăй хунă. 1950 çулта пирĕн ентеш СССР Оборона министерствин 4-мĕш наука тĕпчев институчĕн коллективĕнче техника наукисен кандидачĕн ятне пуринчен малтан илме тивĕç пулнă. Тепĕр вунă çултан - доктор, профессор.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:Ӗçлĕх Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Çăвăн 29-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1909 çулта çуралнисем Категори:Чăвашран тухнă математиксем
Голчин Иван Константинович
Голчин Иван Константинович — (17.10.1918-03.07.1979), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 2-мĕш сывлăш çарĕн 1-мĕш гварди штурмлакан авиаци корпусĕн 8-мĕш гварди штурмлакан авиаци дивизин 140-мĕш гварди штурмлакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ, гварди капитанĕ.
Пратьякас Енĕш
Пратьякас Енĕш, — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял.
Истори
1925 çулхи юпа уйăхен 28-мĕшĕччен Етĕрне уесне кĕнĕ, кайран вара, 1927 çулчен, ял Çĕрпӳ уесĕн Кĕçĕн Явăш вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Канаш районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Шăхасан районне, 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн Красноармейски районне кĕнĕ. 1956 çулхи раштавăн 19 хыççăн хальхи вăхăтчен Канаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
630
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ершов-Янкер Николай Гаврилович
Ершов-Янкер Николай Гаврилович, — сăвăç. 1942 çулхи юпа уйăхĕн 11 Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи Янкас ялĕнче çуралнă.
Пурнăçĕ
Красноармейскинчи вăтам шкулта вĕреннĕ, ЦК КПСС çӳмĕнчи аслă парти шкулĕнче пĕлӳ пухнă. Район хаçачĕн редакциĕнче ĕçленĕ.
Ӗçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Категори:Чăваш сăвăçисем
Чурсь-Ю
Чурсь-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Ула юханшывăн сулахай çыранĕпе, 18 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Дагестанăн Гумбет районĕ
Халăх йышĕ
Районта 18.5 пин çын ( 2010 ) пурăнать, чылайăш - аварсем.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Скляр
Скляр — хушамат.
I ĕмĕр
МЭ I ĕмĕр — I ĕмĕр — II ĕмĕр
631
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Уйăлта чĕлхи
Уйăлта чĕлхи — тунгус-маньчжур ушкăнне кĕрекен чĕлхи. Çухăлакан чĕлхи.
Уйăлтасем — Сахалин облаçĕнче пурăнакан халăхсенчен пĕри. Ку халăх шучĕ 350-360 çын патнелле шутланать пулсан, чĕлхине пĕлекенсен шучĕ 40 çын патнелле кăна — вĕсем те ватă çынсем кăна.
Çырулăхĕ
Чĕлхе хальхи вăхăтчен çыруллăхсăр пулнă, вăл чĕлхепе нимĕнле те литература, вĕренӳ кĕнеки те пичетленмен пулнă. 2008 çулта уйăлта чĕлхиллĕ букварь кăларса тухнă.
Букваре "Сахалин Энерджи" компани кăларма пулăшнă. Кĕнекен тиражĕ — 500 штук. Проекта РĂА чĕлхе пĕлĕвĕн институчĕ 1993 çултах хатĕрлеме пуçланă. Авторсен ушкăнĕн ертӳçи — Хоккайдо университечĕн хисеплĕ профессорĕ Дзиро Икэгами. Букваре хатĕрленĕ чухне чĕлхене пĕлекен Елена Бибикова, Ирина Федяева, Любовь Китазима тата Минато Сирюко пулăшнă.
Каçăсем
Категори:Тунгус-маньчжур чĕлхисем
Кулунь
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Пăслану
Пăслану — шĕвĕ япалалăхăн çийелти сийĕсем пăс (газ) пулса саланни. Хытă япалалăхсем те тÿрех газа куçма пултараççĕ. Унашкал пулăма та пăслану теççĕ.
Вăтаел
Категори:Чăваш Енĕн ялĕсем
Пăслану
Каçăсем
Категори:Термодинамика Категори:Фазăлла куçăмсем Категори:Физикăлла эффектсем тата пулăмсем Категори:Пăс
Варпуç (Муркаш районĕ)
Варпуç, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
632
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Скляр Игорь Борисович
Игорь Борисович Скляр (1957 çулхи раштав, 18, Курск, СССР) — совет тата раççей театрпа кино актёрĕ. Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ артисчĕ (1996).
Пайăр пурнăç
Павловскра пурăнать.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем
Кайри Карăк
Кайри Карăк, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Истори
1922 çулхи утă уйăхĕн 1 тарин Етĕрне уесĕн Упи улăсне кĕнĕ. Ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесĕн Упи улăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Çĕрпӳ районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Трак районне кĕнĕ. 1940 çулхи çулра уйăхĕн 16 ял Красноармейски районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20 яла Çĕрпӳ районне кĕртнĕ, 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет.
Паллă çыннисем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Ивановка (Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ)
Ивановка  — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 27 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452925, ОКАТО кочĕ — 80237805002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
633
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пăспулăм
Пăспулăм, шĕвĕ япалалăх газ (пăс) пулса тăни. Процесс çийелте çеç пулсан пăслану теççĕ. Шалти пăспулăм — вĕрени
Кив Тимушкел
Кив Тимушкел, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта клуб пур, халӑх театрӗ ӗҫлет.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Максим Горький (ял)
Максим Горький, — Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи ял. Республикăн тĕп территорийĕн тулашĕнче вырнаçнă анклав. Ял çавăн пекех Упи-Янтукан ятпа та паллă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 26 çын, çав шутра 12 арçын, 14 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1939 çулхи авăн уйăхĕн 16-мĕшĕнче Шăмăршă районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20-мĕшĕ хыççăн Патăръел районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтченех Шăмăршă районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырăнсем
Мари нацин М. Шкетан ячĕллĕ драма театрĕ
Кун-çулĕ
Мари театрĕн çуралнă кунĕ — 1919 çулхи чӳкĕн 29-мĕшĕ, çак кун Тыныш Осып (Борисов И. А. 1893—1971) хайланă «Закон шумлык» (Саккуна пула) пьесипе А. Д. Белковпа (1899—1981) И. П. Беляев (Ошламучаш Йыван, 1891—1937) вĕрентӳçĕ-энтузиастсем чӳкĕн 1-мĕшĕнче Мари халăхĕн куçăм совет театрĕнче спектакль лартнă.
Мари театрĕн кун-çулĕ иккĕ пайран тытăнса тăрать: малтанхи вĕренӳ тапхăрĕ (1919—1929) тата 1929 çулта тапраса паянкуна пыракан профессиллĕ тапхăрĕ. 1929 çулхи юпан 23-мĕшĕнче Мари мусăк-драма ӳнер студинчен (илемлĕ пултарулăх ертӳçи — Нуам Календр режиссёр) пĕрремĕш ăстасем вĕренсе тухаççĕ. 15 профессиллĕ актёр 1929 çулхи юпа уйăхĕнче Мари патшалăх драма театрĕн шăнăрĕ пулса тăраççĕ. Вĕсем шушшинче А. Страусова, Г. Пушкин, А. Филиппова, В. Якшов, П. Смирнова, П. Тойдемар, çаплах каярах мари халăхĕн пĕрремĕш режиссёр-профессионал шайне хăпарнă А. Маюк-Егоров пулнă.
Дагестанăн Кизилюрт районĕ
right|250px Кизилюрт районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Кизилюрт.Лаптăкĕ 540 çм2
Халăх йышĕ
Районта 80.5 пин çын ( 2010 ) пурăнать :
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Якубовский Иван Игнатьевич
Ива́н Игна́тьевич Якубо́вский (кăрлач, 7 1912 (кивĕ стильпе раштавăн 25-мĕшĕ, 1911), Зайцево ялĕ, Горецки районĕ Могилёв облаçĕ Белоруси — чӳк, 30 1976, Мускав) — совет çарпуçĕ, Совет Союзĕн Маршалĕ, икĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕ.
Кун-çулĕ
Çĕр ĕçтешĕн çемьинче улттăмĕш ача пулнă. Беларус. Ялта тара кĕрсе ĕçленĕ, шкулта пĕлӳ илнĕ. 1930 çултанпа — Макарьево ялканашĕн кăк ячейкин секретарĕ, каярахпа кирпĕч савутĕнче вăй хунă. Оршăри педагогика техникумĕн 2 курсĕнче 1932 çулта вĕренсе тухнă.
Вăрçă умĕнхи тапхăр
1932 çулта Хĕрлĕ Çара мобилизациленĕ. Минскра Беларуссин Пĕрлештернĕ М. И. Калинин ячĕллĕ вăрçă шкулĕнче 1934 çулта пĕлӳ пухса тухнă, 27-мĕш Хĕрлĕ Ялавлă Омск стрелок дивизине (Витебск), вĕренӳ взвочĕн командирĕ пулма янă.
1935 çулта Ленинградри А. С. Бубнов ячĕллĕ комсостастав ăсталăхне ӳстерев бронетанк курсĕсенче вĕреннĕ. Беларуç вăрçă тăрăхĕнче хĕсметре тăнă — танк взвочĕн командирĕ, танк ротин командирĕ, танк батальонĕн штаб пуçлăхĕ, Пуховичи пехота училищинче вĕрентнĕ, вĕренӳ танк батальонĕн командирĕ. 1939 çулхи авăн уйăхĕнче Беларуç фрончĕн ĔÇХÇ поляк харçинче, 1939—1940 çулсенче совет-финн вăрçинче танк ротине ертсе пынă.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине майор Якубовский пĕрремĕш кунсенех анăç чикĕре танк батальонĕн командирĕ вырăнĕнче пуçланă. Беларуçри йывăр çапăçусенче патăррăн тăван çĕр-шыва хӳтĕленĕ. Минскран юлашки хӳтĕлевçĕсемпе пĕрле тухса кайнă. 1941 çулхи утă уйăхĕнче — Анăç фронтĕнче танк полкĕн командирĕ. 1942 çулхи кăрлач уйăхĕнче — 91-мĕш танк бригади командирĕн çумĕ, Барвенково-Лозовская тапăнав операцине хутшăннă. 1942 çулхи пуш уйăхĕнче — 91-мĕш танк бригадин командирĕ, 1942 çулхи çулла Донбаса хӳтĕленĕ чухне палăрнă, Кăнтăр, Кăнтăр-Анăç, Сталинград тата Дон фрончĕсен йышĕнче Сталинград патĕнчи хӳтĕленевпе тапăнав тапхăрĕсене хутшăннă. Полковник (30.11.1942).
1943 çулхи çуркунне бригадăна Вăта фронта куçарнă та 3-мĕш гварди танк çарне кĕртнĕ, унтах вăрçă вĕçленичченех çапăçнă. Вăл ертсе пынă бригада Воронеж, Брянск, Вăта, 1-мĕш Украина фрончĕсенче, Курск çапăçавĕнче (Орёл тĕлнелле), Тăнăваршăн çапăçура, Кевйӳне тата Фастова хăтарас çĕрте паттăррăн çапăçнă. Фастовшăн çапăçнă чухне паттăрлăх кăтартнăшăн — унта бригада пĕр кун хушшинче кăна тăшманăн 30 танкне пĕтернĕ — И. И. Якубовский полковника 1944 çулхи кăрлачăн 10-мĕшĕнче Совет Союзĕн Паттăрĕ ячĕпе тивĕçтернĕ. 1944 çулхи çуркунне Якубовский полковник ертсе пынă танк бригади Проскурово-Черновицый тапăнав операцинче ăнăçлă вăрçнă.
1944 çулхи çĕртме уйăхĕнче Якубовский — 3-мĕш гварди танк çарĕн 6-мĕш гварди танк корпус командирĕн çумĕ. Львов-Сандомир операцине хутшăннă, Сандомир плацдармне хӳтĕлесе анлăлатнă, 1945 çулхи кăрлач уйăхĕнче Висла-Одер операцине хутшăннă. Çак операцисенче корпусăн малти тĕкĕрчĕсене ертсе пынă. Львов-Сандомир операцинчи паттăр ĕçĕсемшĕн Якубовский полковника 1944 çулхи авăнăн 23-мĕшĕнчи хутайĕпе Совет Союзĕн Паттăрĕ ятпа чысланă.
1945 год çулхи ака уйăхĕнче — çав çарăн 7-мĕш гварди танк корпус командирĕн çумĕ, Берлин тата Прага операцисене хутшăннă. Танк çарĕсен генерал-майорĕ (20.04.1945). Питĕ хăюллă, хевтеллĕ, хăй тĕллĕн кĕрешме пултаракан çарпуç. Вăрçă çулĕсенче темиçе хутчен суранланнă, танк ăшĕнче çуннă.
Вăрçă хыççăнхи тапхăр
Вăрçă хыççăн вăл Ленинград вăрçă тăрăхĕнче хĕсметре, танк корпусĕн командирĕ. 1948 çулта Тĕп штабăн вăрçă академинче вĕренсе тухать. 1948 çулхи пуш уйăхĕнче — Беларуç вăрçă тăрăхĕнче танк дивизин командирĕ. 1952 çулхи ака уйăхĕнче — Карпатçум вăрçă тăрăхĕн бронетанк тата механикăланă çарĕсен çарпуçĕ. Танк çарĕсен генерал-лейтенанчĕ (3.05.1953). 1953 çулхи раштав уйăхĕнче танк çарĕпе, 1957 çулхи ака уйăхĕнче — механикăланă çарпа — командăланă.
1967 çулхи ака уйăхĕнче — ССРП хӳтĕлев министрĕн пĕрремĕш çумĕ, 1967 çулхи утă уйăхĕнче çав вăхăтрах Варшава Килĕшĕвне хутшăнакан патшалăхсен Пĕрлештернĕ хĕçпăшаллă вăйĕсен тĕп çарпуçĕ шутланнă. 1967 çулхи акан 12-мĕшĕнче, пĕр вăхăтрах А. А. Гречко хӳтĕлев министрĕ, Якубовский — унăн пĕрремеш çумĕ пулса тăрать, Якубовский Совет Союзĕн маршалĕ çар хисепне тивĕçет.
Каçăсем
Категори:Совет Союзĕн Маршалĕсем Категори:Икĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Ленин орден кавалерĕсем Категори:Суворов орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орден кавалерĕсем Категори:«За службу Родине в Вооружённых Силах СССР» орден кавалерĕсем Категори:Кăрлачăн 7-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1912 çулта çуралнисем Категори:Могилёв облаçĕнче çуралнисем Категори:Чӳкĕн 30-мĕшĕнче вилнисем Категори:1976 çулта вилнисем Категори:Мускавра вилнисем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Кремль некропольне пытарнисем
Дергачевка
Дергачевка — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 357 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453138, ОКАТО кочĕ — 80249864010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Дагестанăн Казбек районĕ
250px|right Казбек районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Дылым.Лаптăкĕ 560 çм2.
Дергачевка
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Дагестанăн Казбек районĕ
Халăх йышĕ
Районта яхăн 41.9 пин çын ( 2010 ) пурăнаçĕ, чылайăш аварсем ( 88 % ) тата чеченсем ( 11,6 % ).Чеченсем Калининаул тата Ленинаул салисемче пурăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Баевский Георгий Артурович
Баевский Георгий Артурович — ( 11-06), 3-мĕш Украина фрончĕн 17-мĕш сывлăш çарĕн 1-мĕш гварди хутăш авиаци корпусĕн 11-мĕш гварди истребитель авиаци дивизин 5-мĕш гварди истребитель авиаци полкĕн эскадрилья штурманĕ, гварди аслă лейтенанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04.
Сердемка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Чангакуль
Чангакуль — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 53 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452827, ОКАТО кочĕ — 80259820007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
634
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Байконур
right|thumb|250px|Космодром Байконур, Казахстан right|thumb|Ракеты "[[Протон (ракета-носитель)|Протон" Байконур космодромра.]] Байконур (Патшалăх тĕпчев-тĕрĕслев космодромĕ №5) — тĕнчери пĕрремĕш космодром, Казахстан, юнашар Тюратам посёлокĕ.
Тĕнчипе паллă космодром. Пур тĕслĕ ракетăна та хăпартма пултарать. Планетăн космонавчĕсене çӳл тӳпене космос аппарачĕпе çĕклекен виçĕ космодромĕсенчен (Канаверал, АПШ тата Цзюцюань, Китай) пĕри. ТКС орбитине широтине Байконур широтине шута хурса йышăннă — çакăнтан чылай япала хăпартаççĕ.
Истори
Байконура 1955 çулхи уăрлач, 12 тума пуçланă, Совет Союзĕн чи пысăк космодромĕ пулса тăнă. СССР аркансан, 1990-мĕш çулĕсен пуçламăшĕнче космодром Казахстан аллине куçать. Раççей унпа 2050 çулчен усă курма пултарать.
Усă курни
1957, çу — ĕçе кĕртни; «Р-7» Континентсем хушшинче вĕçекен баллистика ракетине тӳпене хăпартни.
1957 4 октября Байконуртан орбитăна Çĕр тавра вĕçме пултаракан «Спутник-1» спутникне çĕкленĕ. Йывăрăшĕ 83,6 килограмм тайнă.
3 ноября — «Спутник-2» çинче Лайка йытта космоса çĕкленĕ.
1960 çулхи çурла, 19— «Спутник-5» Белкăпа Стрелка йытăсене космоса вĕçтернĕ. Çĕр тавра 17 хут çаврăнса аппарат палăртнă тĕле анса ларнă. Йытăсем сывă-чĕрĕ таврăннă.
1960 çулхи 24 октября космодромра «Р-16» баллистика ракетине вĕçевре тĕрĕслес ĕçре пысăк катастрофа пулса иртет: çулăма лексе, çунăкăн наркăмăш компоненчĕсемпе аптраса 78 çын сарăмсăр вилнĕ, вĕсен хушшинче СПРÇ тĕп çар пуçĕ Митрофан Неделин.
1961 ака, 12 космодромран «Восток-1» космос аппарачĕпе, тĕнчере пĕрремĕш хут çынна (Ю. А. Гагарина) çĕр çумĕнчи орбитăна хăпартнă. Çĕр тавра 1 сехет те 48 минутра çаврăнса, аппарат Сарă ту облаçĕнче анса ларать.
1963 çулхи 24 октября космодромăн Р-9 çар ракета шахтине çулăм хыпать, çичĕ çыннăн пурнăсне касать. .
Çутçанталăкĕ
Космодром территорийĕ сăртлă тӳрем, кăнтăр енче тухăçран анăçалла Сырдарья юхать. Çӳллĕшĕпе айлăмĕ хушши: 80 — 150 м. Сăртсен çӳллĕшĕ 10-20 м. Айăккисем вашмăк, вырăнĕпе шыв юхтарнă хушăклă; тăррисем тӳпе евĕр.
Можары
Можары — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 425 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452925, ОКАТО кочĕ — 80237805003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
Дагестанăн Кулин районĕ
Кулин районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Вачи.Район 29 пуш 1935 çулта никĕсленĕ.Лаптăкĕ 649 çм2.
Халăх йышĕ
Районта 10.3 пин çын ( 2010 ) пурăнать, 99 % лаксем. Начар социалă-перекет ситуаци пирки районĕн халăх йышĕ чакса пырать :
Хуçалăх
Районта паллă вырăнсем : Вачи ( тимĕртен капăр япаласем тăваççĕ ), Цовкра ( пехливанĕсемĕн тăван сали ).
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
635
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кумыль-Сын
Кумыль-Сын — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Сердик
Сердик — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Лобань юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Янкас
Янкас, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял. 1923 çулчен Янкас Упи ятлă пулнă.
Кун-çулĕ
1922 çулхи çĕртме уйăхĕн 1 тарин Етĕрне уесĕн Упи вулăсне кĕнĕ. Ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесĕн Упи вулăсне кĕнĕ.
Сердик
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Янкас
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Çĕрпӳ районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Трак районне, 1940 çулхи çурла уйăхĕн 16 хыççăн Красноармейски районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Голяков Михаил Николаевич
Голяков Михаил Николаевич — (19.11.1910(6)-25.06.1977), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр-Анăç фронтăн 12-мĕш çарĕн 333-мĕш перевçĕсен дивизин 1118-мĕш перевçĕсен полкĕн артиллери орудин тĕллекенĕ, аслă сержант.
Ирçе Тĕкки
Ирçе Тĕкки- Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕн ялĕ. Ирçесем никĕсленĕ пулсан та, хальхи вăхăтра тĕпрен илсен чăвашсем тата тутарсем пурăнаççĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 56 çын, çав шутра 27 арçын, 29 хĕрарăм пурăннă.
Истори
1920 çулхи утă уйăхĕн 28-мĕшчен Пăва уесне, каярах Çӳрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районнĕ, 1921 çулхи утă уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕртнĕ.
1939 çулхи авăн уйăхĕн 16 Шăмăршă районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Патăръел районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтченех Шăмăршă районне кĕрет ..
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырăнсем
636
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шабанга
Шабанга — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кичменьга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 60 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кынгылат
Кынгылат — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Нюролька юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 95 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Кивĕ Ӳсел
Кивĕ Ӳсел (Старое Узеево), — Тутарстанăн Аксу районĕнчи чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
1698 ҫултан асӑнать.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Пифос
мини|справа|Пифос. Пифос (πίθος — авалхи грексен пысăк кăкшăмĕ (çÿллĕшĕпе çынран та пысăкрах пулма пултарать), апат-çимĕç — тырă, эрех, олив çăвĕ, тăварланă пулă упракан савăт. Вăл Вăтаçĕр тинĕсĕн пур тавралăхĕнче те анлăн сарăлнă, уйрăмах Эгей тинĕсĕн культуринче, Крит утравĕ те кунтах кĕрет. Пифос тăвас ĕç ăстаçăшăн çăмăл пулман.
Пифос — тăрăхла е çăмарта евĕрлĕ (шĕвĕр тĕплĕ), амфорана аса илтерекен пысăк тăм савăт. Анчех та пифос ытларах шĕвĕр тĕпли мар, ăна тăратса лартма майлă пулма лаптак тĕпли тĕл пулать, тата час-часах куçарса тиеме мĕллĕ пулма çÿлти пайĕнче вĕренсемпе çыхма хăлăпкасем тунă. Пифос тăватă е ултă авăрлă пулма пултарнă. Пифоса айкки ака е хăюллă эрешпе илемлетнине курма пур. Тĕсĕпе пифоссем çутă хăмăр, хăйăр тĕслĕ е хăмăр тата хĕрлĕрех пулма пултараççĕ. Миной тапхăрĕнчи Камарес тĕсĕнчи пифоссене пулăсен ÿкерчĕкĕсемпе капăрлатнă.
Пифоссене виле пытарма та хута кĕртнĕ, анчах вĕсенче чи малтанах олив çăвĕ, шыв, пыл, тăвар тата тырă тытнă. Цихагорта 47 эрех пифосĕ тупнă. Пифос çинче палăрту пичетĕ лартнă. Авалхи рим халăхĕ пифоса долий тата тинаха тенĕ. Пандоран телей кÿмен арчи те пифос пулнă имĕш. Халăх каланă тăрăх, Диоген шăпах пифос ăшĕнче пурăннă.
Каçăсем
Категори:Авалхи Грецири савăтсем
Дагестанăн Çĕнĕ Лак районĕ
right|250px Çĕнĕ Лак районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Çенĕ Лак.Лаптакĕ 218 çм2.
Кун-çулĕ
Район 1944 çулта никĕсленĕ.Вырăнти чечен халăхна ирĕксĕр Казахстанри пуш-хирне леçнĕ.20 ытла чечен салисем çĕмрелнĕ.Пушă вырăнсене лаксене вырнаçнă.1970 çулти землетресени хыçăн Гумбет тата Ботлих районти аварсене кунта куçарнă. 1991 çултан Казахстанран чеченсем тăван ене таврăнма тытăнчĕç.
Халăх йышĕ
Районта 27.8 пин çын ( 2002 ) пурăнать :
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Владимировка (Çтерлĕ районĕ)
Владимировка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 42 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453138, ОКАТО кочĕ — 80249864009.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Рогожкин Александр Владимирович
Александр Владимирович Рогожкин (1949, юпа, 3, Ленинград — 23.10.2021, Санкт-Петербург) — совет кино режиссёр, сценарист.
Биографи
1949 çулхи юпан 3-мĕшĕнче Ленинградра çуралнă. Маçакĕн хушамачĕ — Филиппов, Рогожкин вара — мамакĕн иккĕмĕш упăшкин, хĕрлĕ командирăн хушамачĕ.
1972 çулта Ленинградри патшалăх университетĕнче ӳнер пĕлӳçи, историк хĕрлĕ дипломне тивĕçнĕ.
1971 çулта Ленинград телекуравĕнче ӳкерçĕ вырăнĕнче ĕçлеме тытăннă.
Вутлан (Элĕк районĕ)
Вутлан, Vutlan - Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта тăватă урам: Ленин, Интернационал, Чапаев, Мир урамĕсем.
1859 çулта ирттернĕ халăх çыравĕн материалĕсем тăрăх, Вутланра 32 килте 154 арçын, 177 хĕрарăм пурăннă. 1907 — 534 çын, 1926 — 569 çын пулнă. Ялти шкул 1913 çулта уçăлнă. Вутланти вăтам шкулăн иккĕмĕш хутĕнче шкул музейĕ вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕш хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Этимологи
Ял ячĕ Вутлан ятлă çын ятĕнчен пулса кайнă. Сăмах май çакăн ятлă вырăн район территоринче те пур: Какаç ялĕ çывăхĕнчи пысăках мар вăрмана "Вутлан вăрманĕ" теççĕ.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Ижболдино
Ижболдино — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 343 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452822, ОКАТО кочĕ — 80259830001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
637
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дагестанăн Сулейман-Сталь районĕ
Сулейман-Сталь районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Касумкент.Район 3 çурла 1929 çулта никĕсленĕ, 1969 çултан паллă лезгин сăвăçăн ячĕ панă - Сулейман Стальский.
Халăх йышĕ
Районта 54.1 пин çын ( 2002 ) пурăнать, чылайăш - лезгинсем ( 99,6 % ).
Via Maris
Via Maris (латыньле «тинĕс çулĕ») — авалхи Бронза ĕмĕрĕнчи, тен, маларах та, пулнă сутă-илӳ çулĕн хальхи ячĕ. Çул Авалхи Икĕпата, Сири, Анатоли тата Месопотами çĕрĕсене çыхăнтарнă.
«Тинĕс çулне» Библин Кивĕ Халалĕнче тата Çĕнĕ Халалĕнче асăннă: «Завулон çĕрĕ тата Неффалим çĕрĕ, тинĕс çулĕ çинче, Иордан лешьенче, Галилей халăхĕн»  (латинла куçарнă Çĕнĕ Халалра çак вырăн çапла илтĕнет: «terra Zabulon et terra Nephthalim via maris trans Iordanen Galilaeae gentium»).
Via Maris вăтаçĕр тинĕсĕн хулисене 500 çухрăм тăршшипе фараонсемпе авалхи тĕнчен (филистимлянсен, финикисен, хеттсен, лидисен), кайранхи, грек тата рим империн, хĕресе хӳтĕлкенсем, мамлюксем тата османсем чухнехи паллă хуласене çыхăнтарса тăнă. Вĕсен йĕрĕсене хале те çак çул çинче тупма пулать.
Çурçĕр Африка пушхирĕсенче, Ливанăн кедр вăрманĕсемпе ял районĕсенче, çаплах Александри, Газа хулисенче Via Maris Техĕм çулĕпе, Ашкелон, Ашдод, Яффо-Тель-Авив, Акко, Тир, Сайда Бейрут, Библос, Латаки т.ыт. хуласенче хулинче каçса кайнă. Яффара Via Maris иккĕне пайланнă. Тухăç çулĕ Афек витĕр пырса Мегиддо тата Бет-Шан çинелле кайнă, Иордан урлă каçса Via Regia çулпа пĕрлешнĕ, лешĕ, вара, хăйĕн йĕрĕпе Дамаска çитсе çурçĕрелле пăрăннă. Иккĕмĕш çулĕ палестина çыранĕпе Яффаран çурçĕрелле Тель-Михаль, Михморет, Кейсария, Дор, Атлит тата Акко порчĕсем урлă Финики çыранĕпе çурçĕрелле, Анатоли енне е тухăçалла Месопотамие тĕл тытнă. Via Maris Африка патшалăхĕсенчен çурçĕрти Икĕпата япала турттармалли паллă çулсенчен пĕри шутланнă. Вăл авалхи империсен оккупаци влаçĕн тĕп çулĕ шутланнă.
Топинамбур
{{Taxobox }} Топинамбур — ӳсен-тăран.
Via Maris
Каярах, Via Maris тăрăхĕнчи портсем тинĕс урлă Европăн Грецири, Италири тата Испанири портсемпе çыхăну тытнă.
Халĕ Via Maris çĕнĕрен йĕркелеççĕ, çак уйрăмах çулçӳревçĕсене авалхи маршрутпа, историпе паллашма пултараççĕ.
Топинамбур
Пĕрлехи хыпарсем
Чечекĕсем пĕчĕк хĕвел çаврăнăшне аса илтереççĕ, ĕрчеме вара вăл çĕр айĕнче улмапа ĕрчет. Ăна çавăн пекех çĕр айĕнчи груша та (улмисен формине кура çапла каланă-тăр), паранкăллă хĕвел çаврăнăшĕ те теççĕ. Çурçĕр Америкăра топинамбур çумкурăк пекех, никам лартмасăр, пăхмасăр ӳсет. Унăн улмисемпе апат хатĕрлеме те юрать.
Via Maris
Маршрутăн хăш вырăнĕсем (израиль пайĕ)
1. Рамзес II фараон хеттсемпе вăрçма кайнă чухнехи, Çурçĕр Нил пуçласа Газа урлă пынă çинчи чарăну вырăнĕ.
2. Ашкелон хули, кунта библи кун-çулĕнчи Самсонпа Далила пурăннă, çак калав витĕр авалхи Филистимлянсен патшалăхĕ пирки пĕлме пулать.
Топинамбур
Пĕрлехи хыпарсем
Топинамбур улми хими составĕпе пăхсан çĕр улмирен кăшт та кая мар. Унри усăллă япаласем енчен илсен вара нумай пахча çимĕçрен ирттерет çĕр груши.
Via Maris
Маршрутăн хăш вырăнĕсем (израиль пайĕ)
3. Яфо хули, кунта Via Maris пĕрмаях алран ала (мăсăльмансен, Саладинпа Ричард Арăслан Чĕри хĕрес хӳтĕлевçисен) куçнă.
Топинамбур
Кун-çулĕ
Унăн тăван çĕршывĕ Çурçĕр Америка, 1610 çулта ăна Англине илсе килнĕ. Кĕçех вăл Францине çитнĕ, вĕсемех çĕр грушине топинамбур (Бразилири индеецсен ăрăвĕн ячĕпе) теме пуçланă. Топинамбура Европăна илсе килнĕренпе 20 çул та иртмен – ун улмисене Англире пасарта сутма тытăннă, анчах унран апат хатĕрлеме пĕлменнипе чылайăшĕ туянма васкаман ăна. Голландипе Бельгире вара топинамбур улмине питĕ килĕштернĕ. Ăна ĕне çăвĕпе эрехре пĕçерсе çинĕ, артишокпа пĕр тутах калать тесе мухтанă. Анчах XVIII ĕмĕрте çĕр улми сарăлма пуçласан топинамбур вăхăтлăха манăçать, Раççейре паян кунччен те ăна хитре чечек вырăнне кăна лартаççĕ. Унран тутлă апат хатĕрлесси пирки те, унпа сипленме пулнине те сахалăшĕ пĕлет.
Via Maris
Маршрутăн хăш вырăнĕсем (израиль пайĕ)
5. Мегиддо. Соломон патша вăхăтĕнче Via Maris мăнаç пулнă, Египтпа Финики хушшинчи сутă-илӳн тĕп çулĕ шутланнă. Çак маршрутпа Иерусалим тума тĕрлĕ материал турттарса килнĕ.
6. Дор финики порчĕ (пирĕн эрăччен 7-мĕш çĕрçуллăхĕ). Çак хăй евĕр наци Вăтаçĕр тинĕс çинчи япала турттарассине алра тытса тăнă.
7. Акко. Наполеон хăйĕн египет кампанинче 18 ĕмĕр вĕçĕнче Акко хулана хупăра илнĕ.
Каçăсем
Категори:Авалхи тĕнче Категори:Тахçанхи çулсем Категори:Çывăх Тухăç историйĕ Категори:Вăтаçĕр тинĕсĕн историйĕ Категори:Израиль историйĕ
Йыван Кырла
Йыва́н Кырла́ (паспортра — Кирилл Иванович Иванов) (пуш, 17, 1909 — утă, 3, 1943) — мари совет актёрĕ тата сăвăçĕ.
Сербипе Болгари хушшинчи вăрçă
Сербипе Болгари хушшинчи вăрçă 1885 çулхи чӳкĕн 14-мĕшĕнче пуçланнă. Хирĕçӳ вăрăха тăсăлман, чӳкĕн 28-мĕшĕнче вĕçленнĕ те. Мирлĕ килĕшĕве тепĕр çулхине, нарăсăн 16-мĕшĕнче алă пусса çирĕплетнĕ. Ку вăрçăн тĕп пĕлтерĕшĕ — Европăри патшалăхсем Болгари пĕрлешнине çирĕплетсе пани.
Вăрçă сăлтавĕ
Раççейпе ытти Европăри патшалăхсем сĕнмен пулин те 1885 çулхи авăнăн 6-мĕшĕнче Болгарипе Тухăç Румели пĕр-пĕринпе пĕрлешни çинчен пĕлтернĕ. Ку пĕрлешӳ чылай проблема çуратма пултарнă, уйрăмах Балкан çурутравĕнчи Австрипе Венгри империйĕн ĕçĕсене пăсма пултарнă. Çавна кура вĕсем Сербине çĕнĕ патшалăхпа вăрçă пуçлама хистенĕ, ăна пуçласан Анăç Балканри çĕрсене пама килĕшнĕ. 1885 çулхи чӳкĕн 14-мĕшĕнче Милан Обренович Болгарипе вăрçă пуçлани çинчен пĕлтернĕ. Çапла хирĕçӳ пуçланнă. Серби ăна майлă Осман империйĕ те пулĕ тесе шутланă, çапах та лешĕсем вăрçа хутшăнасшăн темен.
Серби
Серби çарĕ питĕ лайăх хатĕрленнĕ пулнă, пăшалĕсем, тумтирĕсем — пурте юлашки вăхăтра хатĕрленĕскерсем, çĕннисем пулнă. Çапах та туписем ытлашшиех чаплă пулман. Серби хăйĕн çар мухтавне чаплă çарпуçĕсенче тата пăшалĕсем чаплă пулнинче курнă. Çарпуçĕсем те Турципе хирĕçнĕ вăхăтсенче самай опыт пухнăскерсем пулнă.
Пăшалĕсене икĕ çул каярах çеç илсе килнине кура пур салтак та вĕсемпе усă курса вĕренсех çитереймен пулнă. Офицерĕсем те вĕсен уйрăмлăхĕсене пĕлсех çитереймен пулнă. Сăмахран, вĕсем салтаксене çухрăм çурăра вырнаçнă çарсем хирĕç пеме хушнă. Паллах, кун пек вĕсем чылай çар припасĕсене пустуй пĕтернĕ. Унсăр пуçне припасĕсене вĕсем кивĕ пăшалсем валли пек илнĕ. Лешĕсем хăвăрт пемен пулсан кусен хăвăртлăхĕ лайăхах пулнă. Çапла май сербсене пульăсем çитми пулса тăнă.
Унсăр пуçне Сербире хăйĕнче йывăрлăхсем сиксе туха пуçланă. Халăх вăрçа хирĕç пăлханассинчен хăраса Серби патши çарсене çамрăксене çеç янă. Малтанхи вăрçăсенче самай пĕлӳ пухнă салтаксем вăрçа лекмен. IV Милан патша çарпуçĕсем вырăнне ватăраххисене мар, çамрăккисене лартни те вăрçа çĕнтерме пулăшман.
Тепĕр сăлтав: патша хăйĕн çарне болгарсене турккăсенчен çăлма яратăп тесе пĕлтернĕ. Ку ултав вăрçă хирĕнче, паллах, хăвăрт çиеле тухнă. Унта сербсен турккăсемпе мар, болгарсемпе çапăçма тивнĕ.
Болгари
Болгар салтакĕсем сербсенчен пĕр енпе уйрăлса тăнă — вĕсем хăйсен патшалăхне юратнă, тăван çĕршĕн çапăçнă. Унсăр пуçне болгарсен туписем сербсеннинчен пур енчен те самай лайăхрах пулнă.
Çапăçусем
Вăрçă пуçлама чике тавлашăвĕ пулăшнă. Болгарипе Серби хушшинчи чикĕ Тимок юханшыв тăрăх иртнĕ. Унан шывĕ вара çулсерен хăйен çулне улаштарнă, çапла май чикĕ те куçса пынă. Сербсен Брегово ялĕ патĕнче вырнаçнă гауптвахти болгарсен çĕрне лекнĕ. Болгари çак гаупвахтăна темиçе те куçарма ыйтнă, Серби вара ханк та туман. Ун хыççăн Болгари гаупвахтăри салтаксене вăйпа кăларса янă. Ку тавлашу «Брегово тавлашăвĕ» ятпа та паллă.
Кун хыççăн Австри хистенине пула Серби вăрçă пуçланă. Малтан вĕсен ĕçĕ лайăх пынă, анчах та темиçе хутчен ăнăçсăр çапăçнă хыççăн вĕсен тапăнас вырăнне малалла хӳтĕленме тивнĕ. Болгарсен çарĕ сербсен çĕрнех çитнĕ.
Болгарсем сербсен Пирот хулине алла илсен Автрипе Венгри империйĕ ку вăрçа хутшанассипе харатнă. Чӳкĕн 28-мешĕнче Белградри Австри посолĕ вăрçа чарма хушнă.
Вăрçă вĕçĕ
Вăрçă вĕçленнине раштавăн 7-мĕшĕнче килĕшӳ туса алă пуснă. Тепĕр çул вара, нарăсăн 19-мĕшĕнче, Бухарестра мирлĕ килĕшӳ алă пусса çирĕплетнĕ. Австри хистенипе Болгарин вăрçăчченхи чикĕсемпе килĕшме тивнĕ. Çапах та ку килĕшӳ тăрăх Европăри патшалăхсем Болгари пĕрлешнине çирĕплетме тивнĕ.
Ку вăрçă маларах Осман империйĕпе пĕрле кĕрешнĕ вăхăтранпа самай лайăхланнă Сербипе Болгари хушшинче хутшăнусене питĕ вăйлă сиветнĕ.
Болгари ку вăрçăран вăйлăланса тухнă — ăна хисеплеме тытăннă. Серби вара вăйсăрланнă. Балкан вăрçисем те унăн çар чапне малтанхи пек çӳлелле çĕклеймен.
Категори:Болгари вăрçисем Категори:Серби вăрçисем