cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тилĕ
thumb|300px|Тилĕ ареалĕ thumb|Тилĕ Тилĕ — кĕлетке тăршшĕ 70-80 сантиметр пулать, хӳри - 40-50 см. Йывăрăшĕ тиллĕн - 5- 10 килограмм. Тилĕ кĕске ураллă. Пуçĕ шĕвĕр сăмсаллă. Пысăк хăлха çунатти шĕвĕр вĕçлĕ, вăрăм хӳри çăмламас, кĕлетки хĕрлĕрех тĕслĕ. Пирĕн тăрăхра тилĕ пур çĕрте те пурăнать, сĕм вăрмана кăна тиркет. Çиессе вăл темĕн те çиет: шăши, йĕкехӳре, арлан, шапа, калта, ăман, тĕрлĕ хурт-кăпшанкă. Хĕлле çынсем килте тытакан выльăха, чăх-чĕпе тапăнать. Тилĕ 25 çул таранах пурăнма пултарать, анчах нумай чухне ĕмĕрĕ 6-7 çултан иртеймест. Тăшманĕсем нумай мар пулин те, тилĕ час-часах тĕрлĕ чир-чĕрпе аптрать. Тилĕсем, уйрăмах, уртаракан чирпе час-часах вилеççĕ.
Кĕçĕн тĕсĕсем
Кĕçĕн тĕсĕсем 40 таран, какăрăн кăна нумайрах. Ку тилĕ питĕ нумай вырăнта пурăнма пултарнипе çыхăннă.
Каçăсем
Категори:Кашкăр йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрчунсем
Миссури (юханшыв)
thumb|200px|right|Миссури thumb|200px|right| Миссури Миссисипипе пĕрлешнĕ вырăнĕ Миссури (Missouri вырăнти индей йăхĕсен чĕлхипе — таса мар юханшыв), — АПШ территоринчи юханшыв. Монтана, Çурçĕр Дакота, Кăнтăр Дакота, Небраска, Айова, Канзас, Миссури территорипе юхать. Миссисипин пысăк (сылтăм) юппи.
Тавралăхĕ
Тăршшĕ 4740 çм (тепĕр çĕртре — 3970 çм). Бассейн лаптăкĕ 1370 пин çм², вĕсенчен 10 пин тăваткал çухрăма яхăн çĕр Канадăра (ку патшалăхăн 1/6 пайĕ пулать) вырнаçнă. АПШ-ра чи вăрăм юханшыв шутланать.
Московий
Москови (Moscovium), Mc — 115-мĕш хими элеменчĕ.
Ячĕ
Вăхăтлăх ячĕ (Унунпенти) латинла пĕррĕ-пĕрре-пиллĕкмĕш тенине пĕлтерсе. Дубна тĕпчевçисем элемента франци физикне П. Ланжевена асăнса ланжевени Ln ят сĕнеççĕ, анчах 2016 çулта Москови ят панă. .
Кун-çулĕ
2004-мĕш çулта 2003-мĕш çулта ирттернĕ 115-мĕш элемента тупнă эксперимент материалĕсене пичетленĕ .
Тĕпчевсене Дубнăри ОИЯИпе Ливермор наци лабораторийĕ пĕрле иртернĕ. Эксперимент вăхăтĕнче америци тĕшĕсене кальци ионĕсемпе пенĕ, вара 115 элементăн изотопĕсене синтезленĕ: 3 288Uup тĕшĕ тата пĕр 287Uup тĕше. Çак 4 атом α-аркану хыççăн 113 элементăн изотопĕсем пулса тăна (284Uut тата 283Uut). Ку изотопсем малаллахи α-аркану хыççăн 111 элементăн изотопĕсем пулнă. Малалла 105 (дубни) элементăн спонталла пайланакан изотопсем таранах арканнă.
2004—2005-мĕш çулсенче ОИЯИ (Ливермор наци лабораторипе коллавборацинче) 288115 → 284113 → 280111 → 276109 → 272107 → 268105 аркану вăчăрин юлашки элементне, нумай вăхăт пурăнакан 268Db (28 сехете яхăн), химилле идентификациленĕ. Экспериментра тата 20 яхăн пулăм тĕпченĕ, 113 тата 115-мĕш элементсене уçннине çирĕплетнĕ. .
Иосковий изотопĕсене çак реакцисемпе синтезленĕ: :
,
.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем Категори:Синтезленĕ хими элеменчĕсем Категори:Трансактиноидсем
Морбиан
Морбиан (франц. Morbihan) — Францин хĕвеланăç енче вырнаçнă, Бретань регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 56. Администрацийĕ Ванн хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 643,9 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 823 км² танлашать. Департамент Морбиан заливĕн çыранĕсем хĕрринче вырнаçнă. Унăн çĕрĕсем шутне темиçе утрав кĕрет:
Департамент шутне 3 округ, 42 кантон тата 261 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Морбиан — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Бретань провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Морбиан заливĕнчен пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Миссури (линкор)
Линкор «Миссури» (ББ-63) (USS Missouri (BB-63), «Пысăк Мо» (Big Mo)) — америкăн Айова класĕнчи линкорĕ. Ăна 1944 çулхи кăрлач, 29 шыва антарнă.
Каçăсем
Категори:Линкорсем
Озёрный (Учала районĕ)
Озёрный  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 438 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453746, ОКАТО кочĕ — 80253848002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Уртиккел
Уртиккел — Самар облаçĕнчи Шăнтал районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Ухинкелл ялне Юмантей ятлă чăваш 1713-мĕш çулта килнĕ теççĕ. Ун виçĕ ывăл пулнă:Ухинкке, Урттик тата Палантай. Урттикпе Палантай уйрăлса тухса хăйсем ял пуçараççĕ.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Шăнтал районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Зебрасем
Зебрасем (лат. Hippotigris) — лашасен йӑхӗн кӗҫӗн йӑхӗ, кунта кӗрекен тӗссем - Бурчелл зебри (Equus quagga), Греви зебри (Equus grevyi) тата ту зебри (Equus zebra).
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Африкăри сĕтпе ӳсекенсем Категори:Зебрăсем
Сăмах каçмăш
Сăмах каçмăш — тупмалли.
Кивпулăх
Кивпулăх, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Жуковский Николай Егорович
Николай Егорович Жуковский  – (07.01.1847 (5), Орехово сали, Улатимĕр кĕперни, Раççей империйĕ халь Улатимĕр облаçĕ-  07.03.1921, Мускав) - аэродинамика ăслăхне никĕслекен. Раççей ăслăх академин член-корреспонденчĕ (1894 ).
Асăрхавсем
Категори:АВиаци пионерĕсем
Анатяркеево
Анатяркеево — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 850 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452260, ОКАТО кочĕ — 80230878004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Вăрман шăшикки
thumb|right|300px|Вăрман шăшикки Вăрман шăшикки — çĕр мулкачĕсен йышне кĕрекен чĕрчун. Кĕлеткин тăршшĕ 6-8 сантиметр, хӳри - 8-10 сантиметр. Кĕлеткипе вăл шăши евĕрлех, анчах малти ури кайричен кĕскерех. Ку чĕрчун 12 грамм таран тайма пултарать Пурăнма вăл курăк лайăх ӳсекен вырăнсене килĕштерет. Çăра курăк хушшинче вăл тĕрлĕ курăк, хыр е чăрăш вăрри, хурт-кăпшанкă пуçтарать. Шăшисемпе танлаштарсан шăшикки хĕлле çывăрать. Çуркунне вăраннă-вăранманах шăшиккисем пĕтĕçленеççĕ. Ами пĕр уйăхран 3-5 çура тăвать. Шăшикки ĕмĕрĕ 2-3 çултан иртмест. Шăшиккисем пирĕн тăрăхра пур çĕрте те анлă сарăлнă пулин те вĕсен хисепĕ пĕчĕк.
Категори:Чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Çĕр мулкачĕ йышшисем
Ньевр
Ньевр (франц. Nièvre) — Францин тĕп районĕн хĕвелтухăç енче вырнаçнă, Бургунди регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 58. Администрациĕ Невер хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 225,2 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 817 км² танлашать.
Департамент шутне 4 округ, 32 кантон тата 312 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Ньевр — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Ниверне провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Ай-Еган (Мăн Запорная юппи)
Ай-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мăн Запорная юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Хусан (шывай кимми)
«Хусан» — раççей нумай тĕллĕ 4-мĕш ăрури атомлă шывай кимми, второй корабль 885 «Ясень» проекчĕн иккĕмĕш карапĕ тата Тутарстанăн тĕп хулин ячĕпе çӳрекен иккĕмĕш шывай кимми.
Тунин кун-çулĕ
Халĕ карапа Северодвинскри Севмаш» савутĕнче тăваççĕ, стапеле 2009 çулхи утăн 24-мĕшĕнче лартнă. Çак серин малтанхи карапне«Северодвинска», 10 çул каярах тума пуçланипе, «Хусан» çинчи хатĕр-хĕтĕрĕ çĕнĕрех пулать, ăна «Каврăç-М» проектпа (тен, çакă — 08851 шифрĕ), шавлăхне чакарнă. Хатĕрĕсене раççей савутĕнче кăна тăваççĕ.
Асăрхавсем
Категори:885 «Ясень» проекчĕн шывай киммисем
Ильминский Николай Иванович
Николай Иванович Ильминский (ака, 23, 1822, Пенза — раштав, 27, 1891 (кăрлач, 8, 1892), Хусан) — вырăс тухăç пĕлевçи, педагог-миссионер, библеист, Раççей Ăслăх Академин корреспондент-пайташĕ.
«Н. И. Ильминский системипе» «Н. И. Ильминский алфавичĕ» миссионер-çутĕç ĕçне тăваканĕ.
И.Я.Яковлев (1848-1930) унăн чи паллă вĕренекенĕсенчен пĕрри.
Пĕлӳ илни, ăслăх ĕçне пикенни
Н. И. Ильминский 1822 çулхи акан 23-мĕшĕнче Пензăра иерей (каярахпа — протоиерей) килйышĕнче çуралнă.
1842 — 1846 çулсенче в составе первого набора учился в Хусанти хакал академин пĕрремĕш студенчĕсен йышĕнче пулнă, пĕлӳ илсен, 1846 çулхи юпан 10-мĕшĕнче «Хусанти Хакал Академинче çутçанталăк ăслăхĕсен класĕн тата турккă-тутар чĕлхин вĕрентӳçĕ пулма хăварнă». 1847 çулхи çĕртмен 8-мĕшĕнче Н. И. Ильминский магистр степенне тивĕçнĕ, çав çулхи авăнăн 16-мешĕнче ăна «бакалавра куçарнă».
А. К. Казембек тата Г. С. Саблуков вĕрентӳçĕсемпе пĕрле Н. И. Ильминский Сăваплă Çырнине тутарла куçарма тытăннă. Çавăн чухнех куçару ĕçĕнче «халăх чĕлхипе» усă курмаллине ăнланса илнĕ.
1847 çулхи раштавăн 5-мĕшĕнче по хăйĕн кăмăлĕпе ыйтнипе Н. И. Ильминские хакал тивĕçлĕхĕнчен хăтарнă.
1847 çулта тутар чĕлхине тăван чĕлхепех пĕлес тесе Н. И. Ильминский Хусанти Кивĕ Тутар слободине пурăнма вырнаçнă, медресене çӳренĕ.
М. З. Хабибуллин тата М. А. Кострюков хатĕрлесе кăларнă «Казанское востоковедение XIX — первой половины XX вв.: П. К. Жузе» моногрфинче палăртнипе, Н. И. Ильминский пĕрремĕш «миссионер кафедрисене тăвас ыйтăва çĕкленĕ».
Кăсăклă фактсем
Паллă ĕнтĕ, Н.И.Ильминский чăн малтанах тĕне кĕнĕ тутарсен (крешшĕнсен) шкулне никĕсленипе паллă. Çав вăхăтрах вăл крешшĕнсене мĕнпур тутар халăхĕн уйрăлми, пайланми пайĕ тесе шутланă :
<Куçару: Тĕне кĕнĕ тутарсене, вĕсем, тутар-мăссальмансемпе танлаштарсан, йышсăртарах пулин те, пĕрех тутар халăхĕн пайĕ тесе шутламалла...>
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем Категори:Тухăç пĕлевçисем, алфавитпа Категори:Арча çăвине пытарнисем Категори:Хусанти хакал академинче вĕренсе тухнисем Категори:Пензăри хакал вĕрентĕшĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Пензăри хакал семинаринче вĕренсе тухнисем Категори:Православи миссионерĕсем Категори:1822 çулта çуралнисем Категори:1891 çулта вилнисем Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи
Перна
Перна — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Виссервис юханшывăн сылтăм çыранĕпе 1 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Категори:Уса бассейнĕ Перна
Иванов Анатолий Степанович
Анато́лий Степа́нович Ивано́в (çу, 5 1928, Шемонаиха чиркӳллĕ ял, Хĕвел тухăç-Казахстан облаçĕ — çу, 31 1999, Мускав) — ял темипе хайлакан пысăк çыравçă-«почвенниксенчен» пĕри. Социализм Ĕçĕн Паттăрĕ (1984).
Кун-çулĕ
1946—1950 çулсенче Иванов Казах патшалăх университечĕн журналистика факультетĕнче вĕреннĕ. Пултарулăх ĕçне 1948 çулта «Прииртышская правда» (Семипалатинск) хаçатра журналист пулнă чухне пикеннĕ, çар çынни пулнă, кайран «Ленинское знамя» Çĕн Çĕпĕр облаçĕн хаçатăн редакторĕ. ССКП пайташĕ 1952 çултанпа.
1954 çултанпа прозăна пичетлет. 1958—1964 çç. «Сибирские огни» жкрналăн тĕп редакторĕн çумĕ пудса ĕçленĕ. 1960-мĕш çулсен вĕçĕнче Мускава пурăнма куçать.
Мăн Куют
Мăн Куют — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Иванов Анатолий Степанович
Каçăсем
Категори:Социализм Ĕçĕн Паттăрĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Вырăс çыравçисем Категори:XX ĕмĕрти Раççей çыравçисем Категори:XX ĕмĕрти вырăс çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Мускав çыравçисем Категори:Çĕн Çĕпĕр çыравçисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1928 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 5-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1999 çулта вилнисем Категори:Çăвăн 31-мĕшĕнче вилнисем Категори:Новодевичье çăвинче пытарнисем
Мăн Куют
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Бия юпписем
Милюков Александр Иванович
Алекса́ндр Ива́нович Милюко́в (пуш, 19, 1923 çул — пуш, 1, 1992 çул) — совет танкист-асĕ, гварди кĕçĕн лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ.
Каçăсем
Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин танкисчĕсем
2-мĕш тапăну çарĕ
Иккĕмĕш чышă çарĕ — Совет Союзĕн Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи çарĕ.
Кун-çулĕ
Çара 1941 çулхи раштав уйăхĕнче Волхов фронтĕнче 26-мĕш çара улăштарса йĕркеленĕ. Малтан ун шутне 327-мĕш стрелок дивизинчен, 22-мĕш, 23-мĕш, 24-мĕш, 25-мĕш, 53-мĕш, 57-мĕш, 58-мĕш тата 59-мĕш стрелок бригадисем, йĕлтĕрлĕ, танк, артиллери, авиаци тата урăх уйрăм çар ушкăнĕсенчен пуçтарнă. Любань операци (кăрлач, — ака, 1942) çапăçăвĕсенче çар çыннисем тăшманăн Волхов шывĕн сулахай çыранĕнчи Мясной Бор пурăну вырăнĕ патĕнчи хӳтĕлев йĕрне аркатса Любань тĕлнелле тарăн кĕрсе каяççĕ. Анчах та малалла тапăнса пыма вăй çитменнипе, çар йывăр лару-тăрăва лекет. Тăшман темиçе хутчен çар пайĕсен çыхăнăвĕсене татать, хупăрлав хăрушăлăхĕ тухать.
Волхов оперативлă ушкăнĕн çарпуçĕ генерал-лейтенант М. С. Хозин Ставкăн çара каялла илсе тухмалли директивисене пурнăçа кĕртеймест (çу уйăхĕн варри). Çапла вара çара нимĕçсем хупăрласа илеççĕ. Волхов фрончĕн çарпуçлăхĕ тăрăшнă ĕçсене пула пĕчĕк хушă тăваççĕ, çав тĕлле сапаланса кайнă салтаксемпе командирсен ушкăнĕсем тухкалаççĕ. Çĕртме, 25 тăшман вăйĕсем çак хушăка çыпăçтарса хураççĕ.
2-мĕш тапăну çарне 1942 ç. вахăтлăха (официаллă ăна çак ĕç вырăнне çирĕплетмен) генерал-лейтенант А. А. Власов ертсе пынă, вăл çав çулăн утăн 11-мĕшĕнче тыткăна лекет те каярах коллаборациллĕ «Вырăс ирĕклĕх çарне» ертсе пырать. Чылай хушă совет литературинче Власов ертсе пынă ВИÇ 2-мĕш тапăну çарĕн чаçĕсенчен йĕркеленĕ шухăш пурăнать. Халĕ ĕнтĕ çак халапа сирсе янă.
== Çарпуçĕсем ==
Каçăсем
Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи СССР çарĕсем
МПУĕн физика факультечĕ
MSU Faculty of Physics Физический факультет МГУ
Кил-çурт шăшийĕ
thumb|right|300px|Кил-çурт шăшийĕ |thumb|right|300px|Кил-çурт шăшийĕ Кил-ҫурт шашийӗ — кăшлакансен йышшне кĕрекен чĕрчун, кĕлетки 7-10 сантиметр таран пулать, хӳри - 5-8 сантиметр, йывăрăшĕ - 15-25 грамм. Ку шăши хĕллехи вăхăтра кил-çурт таврашĕнче пурăнать, çулла уя васкать. Уйри тырă пулса çитнĕ вăхăтра вĕсен йышĕ 3-4 хут ӳсет. Кил-çурт шăшийĕ нимле апат та тиркемест. Ăна кунĕпех шырать, анчах та ытларах каçхине апатланать. Талăкра ăна 3,5 грамм апат кирлĕ. Кил-çурт таврашĕнче пурăнакан шăши лайăх çанталăк пулсан çулталăкра 3-4 хутчен çăвăрлать. Кил-çурт шăши çемйи пĕр аçапа 2-3 амаран тăрать. Çурасем ӳссе çитсенех вĕсене аçи хăваласа ярать. Шăши ĕмĕрĕ 3 çултан иртмест. thumb|300px|left| Кил-çурт шăшийĕ (Mus musculus). thumb|Ön dişler
Категори:Шăши йышшисем
Ака, 12
Уявсем
Пĕтĕм тĕнчери авиаци тата космонавтика кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Пржевальский Николай Михайлович
right|Пржевальский Николай МихайловичПржевальский Николай Михайлович, — Раççейĕн çулçӳревçи, Тĕп Азине тĕпчекенĕ. 1839 çулхи ака уйăхĕн 12 (ç.с.) Смоленск кĕперниĕн (халĕ Смоленск облаçĕн Починково районĕ) Киборы ялĕнче çуралнă. 1888 çулхи чӳкĕн 1 Каракол (халĕ Пржевальск) хулинче вилнĕ.
Миссури (индей йăхĕ)
Миссу́ри — индей йăхĕ, Миссури юханшывăн улăхĕнче, Гранд-Ривер шывĕ патĕнче пурăннă.
Пржевальский Николай Михайлович
1864 çулта Вырăс георграфи пĕрлешĕвĕн пайташĕ шутне кĕртнĕ. Пржевальский ĕçĕ сумлă пулнипе Вырăс географи перлешĕвĕ ун ячĕпе парне пуçарса янă. 1946 çулта Пржевальский ячĕллĕ ылтăн медаль пуçарнă.
Сауна
Са́уна (sauna) — типĕ те нӳрĕк туйăмсене тӳсме тунă пысăках мар пӳлĕм е çурт. Пăслă вĕри сывлăшра мунча кĕрекенсем тарлаççĕ.
Миссури (индей йăхĕ)
Истори
1780 çулта йăхра 1 пин çын пулнă. 1798 çулта вĕсем çине сокпа фокс йăхĕсем хăйсен тăмарĕсемпе пĕрле тапăннă; çăлăнса юлнисем осейдж, канза, айова и ото йăхĕсем патне тарса çалăннă. 1805 çулта çак йăхĕн индейĕсем Платт шывĕн улăхĕнче Небраска патĕнче пурăннă, унта 1829 çулта ото йăхĕпе пĕрлешĕннĕ. Халĕ çак йăха ото-миссури ятпа палăртаççĕ.
Сауна
Сауна иккĕ тĕрлĕ пулать: 1) ахальхи саунăра сывлăша вĕрилетеççĕ;  2) инфрахĕрлĕ сауна. Инфрахĕрлĕ саунăра вĕрилетме тĕрлĕ материала (йывăç кăмрăкĕ, хастар углерод сӳсĕ, урăх материал) усă кураççĕ.
Пржевальский Николай Михайлович
Пурнăçĕ
Николай Пржевальский пĕчĕк помещик çемьинче çуралнă. 1855 çулта Смоленскри гимназине вĕренсе пĕтернĕ хыççан çара кайнă. 1856 çулта ăна офицер шайне хăпартнă.
Сауна
Саунăна «хуралла» та, «шурăлла» хутаççĕ. Халĕ хваттерсене электрика кăмакисене лартаççĕ.
Миссури (индей йăхĕ)
Истори
сиуан çемйин вырăнти чивере калаçăвĕпе усă кураççĕ.
Пржевальский Николай Михайлович
Çулçӳревĕсемпе тĕпчевĕсем
1879 çулта Пржевальский 13 çынран тăракан ушкăнăн ертÿçи пулса Зайсан хулинчен виççĕмĕш çулçÿревне тухнă. Урунгу юханшывĕ тăрăх Хами оазис тата пушхир тăрăх Са-Чжеу оазис, Тань-Шань хысакĕсем урлă Тибета, Сенкер юханшыв (Мур-Усу) çине тухнă. Тибет правительстви Пржевальскине Лхасуна кĕртесшĕн пулман, вырăнти халăхĕ вара çав териех пăлханнă пирки, Пржевальскин, Танг-Ла ту хасакĕсен урлă каçнăскерĕн тата Лхасаран 250 çухрăм çех пулнă пулин те, Ургуна таврăнма тивнĕ. 1881 çулта Раççея таврăнсан, Пржевальский хăйĕн виççĕмĕш çулçÿревĕ çинчен çырса пĕлтернĕ. Вăл унччен пĕлмен çĕнĕ лаша тĕсĕ çинчен пĕлтернĕ, каярах ăна унăн ятне панă.
Миссури (индей йăхĕ)
Каçăсем
Категори:Çурçĕр Америка индейĕсем Категори:АПШ халăхĕсем
Сауна
Статистикăпа, Финляндире кашни иккĕмĕш хваттерте, кил-çуртра сауна пур. Хваттерте хăйĕн сауни çук пулсан, çуртри цоколь е нӳхреп этажĕнче пĕрлехи сауна вырнаçнă. Пурĕпе çĕршывра 2 мильона яхăн сауна — 5 мильон çын валли — ĕçлет.
Пржевальский Николай Михайлович
Çулçӳревĕсемпе тĕпчевĕсем
Категори:Раççей çулçӳревçисем
Сауна
Финляндире сауна — сису, Калевала тата Сибелиус пекех — наци символĕ тата халăх культури уйăрайми пайĕ шутланать
Пĕрлехи хыпарсем
Саунăна çăвăнма çеç усă курман, хĕрӳ сывлăшпа тĕтĕм микробсене пĕтерме пултарнине пула (таса тата стериллĕ пулнипе) кунта чирлĕ çынсене сипленĕ, ача çуратнă. Çаплах саунăра салат хатĕрленĕ, Анăç Финляндире аш-пăша тĕтĕмлетнĕ. Çĕнĕ çĕрте пӳрт лартас умĕн мунча тунă та кил йăвине çавăрассичен унта пурăннă. Сауна çаплах канăç вырăнĕ пулать.
Кивьял Чурачăк
Кивъял Чурачăк, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Сауна
Пĕрлехи хыпарсем
Тĕнчери чи тарăн саунăна Пюхясалми шахтинче, 1 405 м. тарăнăшĕнче, туса лартнă, унтах апатлану пӳлĕмĕ пур.
Пĕрлехи сауна
Халăх хулара чылайланнă май, 1800-мĕш çулсен вĕçĕнче, пĕрле çăвăнмалли мунча тăвас ыйту хĕрсе çитнĕ. Вут-кăвар алхасса каясран хулара сауна сахал тунă. Укçа парса кĕмели саунăсем ĕçленĕ, анчах та вĕсен шучĕ 1950-мĕш çулсен вĕçĕнче ӳксе пынă. Вĕсем вырăнне çуртсенче, 1960-мĕш çулсен вĕçĕнче хваттерсенче тума тытăннă.
Каçăсем
Категори:Финлянди культури
Хантингтон Самуэль
thumb|Хантингтон Самуэль (2004) Хантингтон Самуэль Филлипс (ака, 18 1927 — раштав, 24 2008) — паллă американ социологĕ тата политологĕ. Аслă пĕлĕве Йель университетĕнче илет, тухтăр диссертацине Харвăрт университетĕнче хӳтĕлет, унтах кун-çулĕ вĕçленичченех вĕрентет.
Ӗçĕсем
Хăйĕн ăслăх ĕç пуçламăшĕнче унăн тĕпчев ĕçĕсем хĕçпăшаллă çарсен граждан тĕрĕслевĕ тата модернизаци теорийĕпе çыхăннă.
Унăн цивилизацисен тĕкĕшĕвĕ» концепцийĕ тĕнчипе паллă пулса тăнă, вăл хальхи тĕнчери хутшăнусен улшăнăвне цивилизацисен хирĕçĕвĕсем никĕсĕпе уçса кăтартать.
Каçăсем
Категори:АПШ политологĕсем Категори:АПШ социологĕсем Категори:Акан 18-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1927 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 24-мĕшĕнче вилнисем Категори:2008 çулта вилнисем
Косина (Кишкиль юппи)
Косина — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Кишкиль юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Миссури (плато)
thumb|300px|[[Канада|Канадăри Миссури плато пайĕ]] Миссу́ри — (Missouri Plateau), АПШпа Канадăн платойĕ.
Тавралăхĕ
Миссури — Мăн тӳремсен вăтам пайĕ, Миссури шыв-çĕр лаптăкĕнче вырнаçнă.
Çĕр пичĕ тӳремлĕ, анăçран тухăçалла 1600 м пуçласа (Кордильер патĕнче) 500 м çитет тухăç айăкĕнче; вырăнĕсемпе плато çинче уйрăм тусем (Блэк-Хилс, Биг-Сноун т.ыт.) 2200 м çӳллĕш. Чылайăшĕпе хăйăрлăхсенчен пулса кайнă. Çурçĕрте пăрлăх тапхăрĕнчи отложениями. Пысăк юханшыв айлăмĕсене темĕн чуль çырма касса пĕтернĕ.
Климачĕ континенталлă типĕ. Тухăçра хура тăпраллă çĕр, анăçра каштан тĕслисем. Çанталăкри ӳсентăранĕ: тухăç енче кăлкан-тĕрлĕкурăклă çеçенхирсем, Кордильер тăвĕн умĕнче — тĕрлĕ типшĕк курăк çитĕнĕт.
Каçăсем
Категори:АПШ Категори:Плато
Шемонаиха
Шемонаиха — Казахстанри хула, Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕн Шемонаиха районĕн администраци центрĕ.
Халăх йышĕ (2008) — 15 600 çын.
Тавралăхĕ
Упа юханшывĕн (Иртыш юханшывăн сылтăм юппи) хĕрринче, Усть-Каменогорскран çурçĕр-анăçалла 130 çм вырнаçнă. Локоть—Риддер йĕрĕнчи Чукун çул чарăнăвĕ.
Паллă çынсем
Шемонаихăра, 1938—1939 çулсенче, хайĕн (тăваттăмĕш) юлашки ссылкинче таса асапланавçă Димитрий Александрович Смирнов — Вырăс православи чиркĕвĕн таса çынни тертленнĕ.
Кунта Анатолий Иванов — совет литературин классикĕ, «Вечный зов», «Тени исчезают в полдень» тата ур кĕнекесен авторĕ çуралнă.
Асăрхавсем
Категори:Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕ
2012
2012 çул — Григорий календарĕн шăмат кунран тапранакан тĕкĕл мар çулĕ.
Тан пулать:
Кипечкасси
Кипечкасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Миссисипи (пĕлтерĕшсем)
Миссисипи:
Хир шăшийĕ
Хирти шăши — кĕлеткин тăрăшшĕ  -  9-11 сантиметр, хӳри - 5-9 сантиметр, йывăрăшĕ - 20-40 грамм. Хăмăр тĕслĕ. Хирти шăши çынсем тырпул акса ӳстернĕ çĕрте пурăнать. Ăна пухса кĕртсен вăл ытти ӳсентăран вăрри, хурт-кăпшанкă çиет. Ами çу каçа 2-3 хут çурлать, кашнинчех 6-8 çура тăвать. Уй шăшийĕ 8-10 уйăх пурăнать. Ӗмĕрĕ кĕске пулин те уй-хирти тырпула пысăк сиен кӳрет, ерекен чирсем сарать.
Категори:Шăши йышшисем
Аслаево (Миндяки ял канашĕ)
Аслаево  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 44 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453746, ОКАТО кочĕ — 80253848003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Журавлиная (Тарăн Сабун юппи)
Журавлиная — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Тарăн Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Таса Софи соборĕ (Киев)
250px|thumb|right|Софи соборĕ. Киев Таса Софи соборĕ (Софи соборĕ) Киев хулин XI ĕмĕрĕн кăнарлăхĕн чаплă çурчĕ. Хула варринче Ярослав Мудрый хушнипе туса лартнă.
Архитектура уйрăмлăхĕсем
250px|thumb|left|[[Богдан Хмельницкий лапамĕнчи Софи соборĕн чанĕ]]
Шалти курăнăвĕсем
250px|thumb|right|Соборăн малтанхи питне тепĕр хут туни
Истори
1990 çулта Пĕтĕм тĕнче кăнарлăхĕ шутне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Киев чиркĕвĕсем Категори:Украина соборĕсем Категори:Украинăн тĕнче кăнарлăхĕ Категори:Пĕтĕм тĕнче кăнарлăхĕ Категори:Тĕнче кăнарлăхĕ — православи Категори:Авалхи Руç ӳнерлĕхĕ
Нор (департамент)
Нор (франц. Nord, улăштармасăр куçарсан Çурçĕр) — Францин çурçĕр енче вырнаçнă, Нор — Па-де-Кале регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 59. Администрациĕ Лилль хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 565,2 пин (1999) çын. Ку тĕлĕшĕпе вал ытти департаментсенчен чи йышли шутланать.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 743 км² танлашать. Департамент урлă Изер, Шельда, Самбра юханшывсем юхаççĕ.
Департамент шутне 6 округ, 79 кантон тата 652 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Нор — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Никель
Никель — элементсен периодикăллă системин хими элеменчĕ.
Усă курни
Унран батарейка-аккумулятор тăваççĕ, тимĕре ан çĕртĕр тесе никеллеççĕ.
Тупăнни
Никелĕн тăпрари управĕсем 1998 ç. тĕлне 135 млн т., çав шутра тĕп-тĕрĕссипе — 49 млн.т.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем
Юнны
Юнны — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 763 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452275, ОКАТО кочĕ — 80230878005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕн Шемонаиха районĕ
Шемонаи́ха районĕ  — Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕн (Казахстан) çурçĕрĕнчи районĕ. Администраци центрĕ — Шемонаиха хула.
Администрациллĕ-территориалллĕ тытăмĕ
Район йышĕнче: 1 хула 2 паççулкă: тата 8 ял тăрăхĕ:
Каçăсем
Категори:Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕн районĕсем
Пернашор
Пернашор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кывтан юханшывăн сулахай çыранĕпе, 6 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Фолк-хистори
Фолк-хистори — историе ăслав ĕмĕлкипе витĕнсе, анчах та ăслăлăх принципĕсене ним вырăнне хумасăр, каласа тата ăнлантарса пама пăхни. Паллах, ку йыша юриех шахвăртса тата илемлĕх саккунĕсене пăхăнса ăсталанă тĕрлĕ жанрлă литература хайлавĕсем (фантастика, фэнтези, юмах, баллада, юптару т.ыт.те) кĕмеççĕ, мĕншĕн тесен ун пекисенче "чăннине калатпăр" тесе куçкĕрет пĕлтермеççĕ, ытарлăха мала кăларса тăратнине ним пытармасăр систереççĕ. Çапах та, виçерен тухса кайсан, унашкал япаласем те Фолк-истори енне сулăнаççĕ. Çавăн пекех хăшпĕр авторсем хăйсен хайлавĕсем "фолк-хистори" евĕрлĕ япала пулнине сисмессе те пултарнине палăртмалла. Анчах та ку вĕсене тÿрре кăлармалли сăлтав пулаймасть.
Пулăма палăртакан сăмах çурални
"Фолк-хистори" тени акăлчанларах илтĕнет пулин те, чăннипе вăл унччен СССР пулнă территорире çуралнă.
Унчченхи СССР тулашĕнче унашкал, ун евĕрлĕрех сăмахпа усă курнине палăртман. Ку пулăма урăхларах ăнлавсемпе калаççĕ (сăмахран, non-academic history, "академилле мар истори").
Каçăсем
Категори:Истори Категори:Мифологи
Верхий Ямбош
Верхий Ямбош — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Уймень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Бадья (Кобра юппи)
Бадья — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кобра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пасарлă Сызган районĕ
Сызган Пасар районĕ — Чĕмпĕр облаçĕн пайĕ, Чĕмпĕр облаçĕн анăçĕнче вырнаçнă.
Район центрĕ — р. п. Пасар Сызганĕ.
Тавралăхĕ
Пенза облаçĕпе тата юнашар Чĕмпĕр облаçĕн районĕсемпе: Инза, Вешкайма, Барыш районĕсемпе чикĕ тытать.
Çутçанталăк
Çĕр çийĕ хăйăрлă. Рельефĕнче ытларах юханшывлă çӳллĕ платосем. Çул хушшинчи вăтам температура +3,4 град., нӳрĕк ӳкĕмĕ 450—500 мм. Тĕксĕм-сăрă варман таприллĕ çĕрсем.
Хуракасси (пĕлтерĕшĕсем)
Хуракасси, — Чăваш Енри темиçе ял ячĕ.
Пасарлă Сызган районĕ
Кун-çулĕ
Район 1935—1956 çç. пулнă. Каллех 1989 ç. туса хунă. 1956 çултанпа Инза районне кĕнĕ. Пĕтĕм çĕр лаптăкĕ 825,2 тв. çм.
Чылай ялĕ XVII ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче никĕсленнĕ.
Хуракасси (пĕлтерĕшĕсем)
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Пасарлă Сызган районĕ
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
6 ял тăрăхĕ, 33 ял; 1 хула евĕр посёлок. Пасар Сызган районне 1 хула (Пасар Сызган) тата 4 ял тăрăхĕ (Должниково, Лапшаур, Папуçи, Сосновоборское).
2005 çулхи кăрлач, 1 тĕлне районта 10,9 пин çын пурăннă. Хулара — 53 % (6,3 пин çын), ялсенче — 47 % (5,6 пин çын). Халăх йышлăхĕ — 14,4 çын/çм².
Наци йышĕ: вырăссем — 89 %, мордвасем — 7 %, тутарсем — 22 %, чăвашсем — 2,5 %. 34 пурăну вырăнĕнчен 30-ĕнче ытларах халăхĕ — вырăссем.
Районта 20 этеплĕх керменĕ, 15 вулавăш, ача-пăча ӳнер шкулĕ ĕçлет. Эрнере пĕрре  «Новое время» район хаçачĕ пичетленет.
Районта 17 шкул, райпульници, этеплĕх çурчĕсем, çыхăну уйрăмĕ пур.
Экономика
Малтан район территори тăрăх Пенза почтă тракчĕ иртнĕ. Халĕ район çĕрĕ урлă чукун çулĕ тата Инза—Барыш автомобиль çулĕ пырать.
Ял хуçалăхĕ
Ял хуçалăхĕнче сĕт-çу аш-какай выльăх-чĕрлĕхне, сысна ĕрчетеççĕ, тыра-пулă тата выльăх çимĕç культурине ӳстереççĕ.
Каçăсем
*
Коллеша
Коллеша, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Тăварăм
Кун-çулĕ
Яла 1742-мĕш çулта Чĕмпĕр уесĕнчи Кивĕ Тăварăм, Тури Тăварăм, Анатри Тăварăм, Белый Ключ ялĕсенчен куçса килнĕ чăвашсем никĕсленĕ. Ял ячĕ Ту варĕ сăмахран пулнă теççĕ
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Шăнтал районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Ухсай Яков Гаврилович
Ухсай Яков Гаврилович (паспортри хушамачĕ Никифоров, 1911, чӳк, 26, Ĕпхӳ кĕпĕрни, Слакпуç ялĕ — 1986, утă, 7, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш сăвăçи, драматургĕ, литература тĕпчевçи, çыравçи.
СССР ÇП пайташĕ (1938 ç.).
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1911 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕнче Пушкăрт Республикин Пелепей районĕнчи Слакпуç ялĕнче çуралнă.
1940-мĕш çултан пуçласа Шупашкарта пурăннă.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
1986 çулхи утă уйăхĕн 7-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ, Слакпуç ялĕнче пытарнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Унăн пурĕ 60 кĕнеке патнелле пичетленсе тухнă:
Вăл çавăн пекех К. В. Иванов пултарулăхĕ çинчен, Чăваш Енĕн юханшывĕсемпе çĕрĕсем çинчен публицистикăллă статьясем çырнă.
Чыслани
1945 çулта Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ, 1950 çулта Чăваш АССРĕн халăх сăвăçи ячĕсене тивĕçнĕ. 1971 çулта Чăваш АССРĕн К.В.Иванов ячĕллĕ патшалăх парнин, 1972 çулта А.М. Горький ячĕллĕ РСФСР патшалăх парнин лауреачĕ пулнă.
Вăрçăра Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин 1-мĕш тата 2-мĕш степеньлĕ медальсене тивĕçнĕ. Литературăри хастар ĕçшĕн Ленин, Октябрь Революци, Ӗçлĕх Хĕрлĕ Ялав тата «Хисеп палли» орденĕсене тивĕçнĕ.
Шельда (юханшыв)
thumb|right|250px|Антверпен патĕнчи юханшыв Шельда, е Эско, — Франци, Бельги, Нидерланд тăрах юхакан юханшыв. Таршшĕ 430 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 35,5 пин км².
Гараж (фильм, 1979)
Гараж (Гараж) — Мосфильм киностудире Эльдар Рязанов режиссёр 1979 çулта ӳкернĕ совет мусăк илемлĕ камичĕ.
Шельда (юханшыв)
Çăлкуçĕ Пикардинче, Арденн сăрчĕсенче вырнаçнă. Унта вăл икĕ пая пайланать: Анăç Шельда тата Тухăç Шельда çине. Çурçĕр тинĕсе юхса кĕрет. 340 çухрăм тăршшĕпе карапсем ишме пултараççĕ.
Юханшыв хĕрринче Гент, Антверпен (Бельги), Флиссинген (Нидерланд) хулисем вырнаçнă.
Категори:Франци юханшывĕсем Категори:Бельги юханшывĕсем Категори:Нидерланд юханшывĕсем
Андреев Олег Федорович
Афалек Энтепе (Олег Федорович Андреев) (1950, авăн, 23, Энтепе ялĕ, Елчĕк районĕ, Чаваш АССР çур.) чăваш сăвăçи, публицисчĕ.
Раççей çыравçисен пĕрлĕхĕн пайташĕ.
Пурнăçĕпе ĕç-хĕлĕ
1950 çулхи авăнăн 23-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Энтепе ялĕнче çуралнă. 1973 çулта Чăваш патшалăх И.Н. Ульянов ячĕллĕ университечĕн хими факультетĕнчен, 1982 çулта Горькири парти аслă шкулĕнче вĕренсе тухнă.
10 çул хушши шкулсенче ĕçленĕ, Энтепери вăтам шкулта директор пулнă. 1977-1991 çулсенче – Елчĕк районĕнче комсомол тата парти райкомĕсенче вăй хунă.
Пултарулăх утăмĕсем
Афалек Энтепе 1973 çулта çыравçă ĕçне пикенет, çав çулсенче республика хаçат-журналĕсенче сăвăсем пичетрен тухаççĕ. Чи паллă сăввисем: «Хăйăра кукалет ырă ут...», «Сар çĕленле авкаланса...», «Вăхăт, вăхăт васкать, эпĕ мар!..», «Çухалнă канăç», «Çăлтăрпа танлашнă юр пĕрчи», «Ах, иртнĕ кун!..», «Çурт çӳллĕш хумсемпе карап кĕрешрĕ...», «Кунта хурăнсен пăшăлтатăвĕ çук...», «Тул çутăлать...», «Вăрах йĕркесем», «Чĕре - чарусăр, ашкăнчăк ача...» тата ытти те.
Сăвăç пирки Порфирий Афанасьев çыравçă çапла çырать:
«Тăван енĕн çутçанталăкĕ, юратупа туслăх, ырлăх тата чăнлăх, шанăçлăхпа чыслăх, атте-аннесен ĕçĕн шанчăкне çухатманни Афалек Энтепене хавхалантаракан тĕп шухăш пулса тăрать...».
О. Андреев чăвашла сăвăсен виççĕ пухăмне хатĕрлесе кăларнă: «Çулшырав» (1988), «Хутăш вăрман» (1989), «Киле таврăнни» (1991).
Чыславсемпе парнесем
Нумай çул литературăра пархатарлă тăрăшнăшăн Олег Федоровича ЧАССР Аслă Канашĕн Президиумĕн Хисеп хучĕпе чысланă.
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:1950 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 23-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Мăн Запорная (юханшыв)
Мăн Запорная — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 68 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Юпа, 1
Пулнисем
''Çав. пекех: Категори:Юпан 1-мĕшĕнче пулнисем''
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Перна-Шор
Перна-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 387 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Котеркасси
Котеркасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Перна-Шор
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Котеркасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
LiveJournal
«Живой Журнал», «ЖЖ» (LiveJournal, ) — онлайн кун кĕнекисене (блогсене) тытса пымалли блог-платформа, çаплах çак платформа çине вырнаçтарнă уйрăм пайăр блог.
Кун-çулĕ
Хĕсмете 1999 çулхи пуш, 18 американ программисчĕ Брэд Фицпатрик (Фитцпатрик) — — уçнă.
«Живой Журналăн» талисманĕ
«Живой Журналăн» Маскочĕ— качака Фрэнк. 2006 çулта Райан Эстрада сăрăç Фрэнк пирки комикса хайлама тытăнать. Комикса этем пĕрлĕхĕнче кăтартнă.
Батталово
Батталово — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 338 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453746, ОКАТО кочĕ — 80253848004.
LiveJournal
Статистика
«Живой Журналпа» усă куракансем (патшалăх):
Батталово
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
LiveJournal
Каçăсем
Категори:1999 султа уçăлнăскерсем Категори:Эреш пĕрлĕхĕсем Категори:Социаллă эрешсем Категори:АПШ сайчĕсем Категори:Раççей сайчĕсем Категори:Тетел-цензурăна лекнĕскерсем
Батталово
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Горе (Сия юппи)
Горе (Сия юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Сия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Даровка (Кобра юппи)
Даровка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Кобра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Кăрлач, 4
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Сызрань районĕ
Сы́зрань райо́нĕ — Самар облаçĕн анăçĕнчи административлă виçи.
Административлă тĕпĕ — Сызрань хули.
Тавралăхĕ
Паллă юханшывсем — Атăл, Крымза, Тишерек, Каргалка, Игарка, Ăса, Кубра.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта 26,3 пин çын пурăнать (райцентрсăр; 2006 ç. хыпарĕсем), Сызраньре 181 пине яхăн çын. Пурĕпе 69 ял-хула.
Кун-çулĕ
Района 1935 çулта туса хунă.
Каçăcем
Категори:Самар облаçĕн Сызрань районĕ
Потанина Александра Викторовна
Потанина Александра Викторовна, — Тĕп Азине тĕпчекен, çулçӳревçĕ, этнограф. 1843 çулхи нарăс уйăхен 6 (ç.с.) Чулхула кĕперниĕнчи (халĕ Чулхула облаçĕ) Горбатов хулинче çуралнă. 1893 çулхи юпа уйăхĕн 1 вилнĕ. Кяхта хулинче çĕре кĕртнĕ.
Пурнăçĕ
В. Лавровскийĕн, Чулхулари ăс-тăн семинариĕн вĕрентекенĕн интелегент çемьинче çуралнă. Хĕрсен училищинче вĕреннĕ, воспитательница пулса ĕçлене. 1872 çулта Вологда кĕперниĕн Никольска ссылкăна янă Константин пиччĕшĕ патне кайса килнĕ. Унта Константинăн юлташĕпе, Г. Н. Потанинпа паллашнă. Кăштахран Григорий Потанинпа пĕрлешнĕ.
Ачаранах ӳкернипе тата естество ăслăлăхĕсемпе кăсăкланнă. Мăшăрĕ Тĕп Азине çулçӳреве кайнă чухне унпа пĕрле пынă. Мăшăрĕпе пĕрле 1876-1877, 1879-1880 çулсенче Монголин çурçĕр-хĕвеланăç енне, 1884-1886, 1892-1893 çулсенче çурçĕр енчи Китая, Тибетăн хĕвелтухăç енне тата Монголин тĕп районĕсене çитсе килнĕ. Юлашки çулçӳревĕнче Янцзы юханшывĕ çинче чирлесе вилнĕ.
Ӗçĕсем
Категори:Раççей çулçӳревçисем
Ябалак
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Котяк
Котяк, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Европа шашки
thumb|right|300px|Европа шашки Европа шашки - 30-40 сантиметр тăршшĕ. Хӳри 12-14 сантиметра çитет. Шашкă 550-800 грамм таять. Ку йышши шашкă вăрманти юханшыв хĕрринче пурăнма кăмăллать. Шашкă çулла пулă, тĕрлĕ моллюск, шапа тытать, шăши çиет, кайăк йăвисене тустарать, хурт-кăпшанкă пуçтарать. Хăрушлăха туйсанах шыва чăмать, йывăç тымарĕ айне пытанать, унта 2 минут таран сывламасăр выртать. Кирлĕ пулсан шывран тухса сывласа илет те каллех каялла пытанать. Шашкă апата каçхине е ирпе ирех тухать. Йăвине çыран хĕрринче 1,5 метр тарăнăшĕнче тăвать, йăваран тӳрех шыва тухмалли çул ăсталать. Ами çу е çĕртме уйăхĕсенче 3-7 çура тăвать. Çурисем 2-3 уйăхран хăйсем тĕллĕн пурăнма пуçлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕтпе ӳсекенсем Категори:Сăсар йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрчунсем
Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕ
Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕ (Шығыс Қазақстан облысы) — Казахстанăн хĕвелтухăç пайĕнчи облаçĕ, Раççейпе тата Китайпа чикĕ тытать. 1997 çулта унăн йышне Семипалатинск облаçĕн çĕрĕсене кĕртнĕ. Раççей Федерацин икĕ регионĕпе, Китайăн пĕр регионĕпе тата Казахстанăн виçĕ облаçĕпе чикĕ тытать:
Администраци центрĕ — Усть-Каменогорск хула.
1932 çулхи пуш, 10 никĕсленĕ.
Лаптăкĕ — 283,3 пин çм².
Халăх йышĕ — 1416,4 пин çын (2008), весенчен 59 % — хулара пурăнать. Облаç шутне 15 район, 10 хула, 30 паççулкă, 870 ял кĕрет.
Паллă юханшыв — Иртыш, ун çинче 3 ГЭС — Бухтарма, Шульба тата Усть-Каменогорск. Кӳлĕсем: Алаколь, Зайсан, Маркаколь, Сасыкколь.
Мерида штачĕн симфони оркестрĕ
Кун-çулĕ
Оркестăра 1991 çулхи çĕртмен 21-мĕшĕнче Абреу ертсе пынă Венесуэлăн çамрăксен оркестрĕсен системине кĕрекен Мерида штачĕн çамрăксен симфони оркестрĕн (1978 çултанпа ĕçлет) никĕсĕпе туса хунă. 1999 çулта ăна Мерида штачĕн культура несĕлĕ йышне кĕртеççĕ. 2006 çулта оркестр 15 çул тултарнине Мерида штачĕн правительстви, Анд университечĕ, Венесуэлăн çамрăк оркестрсен системи тата хула питĕ анлă йышлă мероприятипе уявлаççĕ: оркестр сезон тăршшипе 39 симфони концерчĕпе 108 веренӳ тата камера концертне Мерида штачĕн 21 муниципалитетĕнче ирттерет.
Хĕвелтухăç-Казахстан облаçĕ
Каçăсем
* Категори:1932 çулта уçăлнисем Категори:Алтай
Мерида штачĕн симфони оркестрĕ
Кун-çулĕ
Оркестр хăйĕн 20-мĕш сезонне 2011 çулхи кăрлачăн 15-мĕшĕнче Мерида мусăк фестивалĕ (Festival de Música de Mérida) валли ятарласа хатĕрленĕ Чайковскин Иккĕмĕш симфонипе уçать
Пĕве çара çерçийĕ
мини|справа|Пĕве çара çерçийĕ Пĕве çара çерçийĕ (Myotis dasycneme) — пурнăçĕ юханшывпа, кӳлĕпе, пĕвепе çыхăннă. Кĕлетки ун ытти çара çерçисемпе танлаштарсан вăрăмрах - 7 сантиметр таран пулать. Апата тĕттĕмленсен тухать те ирчченех çӳрет. Ами çĕртме уйăхĕнче пĕр çура тăвать.
Мерида штачĕн симфони оркестрĕ
Каçăсем
Категори:Венесуэла оркестрĕсем
Пĕве çара çерçийĕ
Пĕве çара çерçисем кăнтăра авăн уйăхĕнче вĕçсе каяççĕ. Унта хĕл каçсан хăйсем малтан пурăннă вырăнах таврăнаççĕ. Ку йышши çара çерçи республикăн çурçĕрти вăрманĕсенче сарăлнă.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем Категори:Çара çерçи евĕрлисем‎  Категори:Чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Аксакку
Аксакку — Самар облаçĕнчи Шăнтал районĕнчи ял. Çарăмсан юханшывĕн сулахай çыранĕнче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Шăнтал районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Трубина Марфа Дмитриевна
СССР çыравçисен пĕрлешĕвĕнче 1934 çултанпа.
Пурнăçĕ
Марфа Дмитревна 1888 çулхи авăн уйăхĕн 2-мĕшĕнче Хусан кĕпернийĕн Шупашкар уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Куславкка районĕ) Куснар ялĕнче çуралса ӳснĕ. 1903 çулта ял шкулне пĕтернĕ хыççăн вăл Чĕмпĕр чăваш шкулне вĕренме кĕнĕ. Кунта вăл хăйĕн литература ĕçне пуçланă та.
1956 çулта çĕре кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Нарăсăн 9-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1888 çулта çуралнисем Категори:Чăваш Енре вилнисем Категори:Чӳкĕн 27-мĕшĕнче вилнисем Категори:1956 çулта вилнисем
Уаза (департамент)
Уаза (франц. Oise) — Францин çурçĕр енче вырнаçнă, Пикарди регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 60. Администрациĕ Бове хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 766,4 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 887 км² танлашать. Департамент урлă Уаза юханшыв юхать.
Департамент шутне 4 округ, 41 кантон тата 693 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Уаза — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Иль-де-Франс провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Уаза юханшывран пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Кинел
Кине́ль — (1944 çултанпа) Раççей хули, Самар облаçĕн Кинель районĕн администраци центрĕ, малтан район пайĕ шутланнă, халĕ вара хăйтытăмлă муниципаллă йĕркеленӳ — хула хутлăхĕ.
Тавралăхĕ
Хула Мăн Кинель Самар юханшывне юхса кĕнĕ çĕртре, Самар хулинчен 41 çм вырнаçнă. Хула статусне 1944 çулта тивĕçнĕ.
Халăх йышĕ, хула тытăмĕ
Халах йышĕ — 32,8 пин çын (2005).
Кун-çулĕ
Посёлок шайĕпе 1837 çулта никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕ
Мăйăхлă çара çерçи
мини|справа|250px|Мăйăхлă çара çерçи
Мăйăхлă çара çерçи, (Myotis mystacinus) — 4-5 сантиметр тăршшĕ. Ку йышши çара çерçисем пирĕн тăрăхра пур çĕрте те сарăлнă. Сунара тĕттĕмленсен тухаççĕ. Нимĕнле хурт-кăпшанкăна та тиркемеççĕ. Çĕрĕпех апат шыраççĕ. Мăйăхлă çара çерçи ами çĕртме уйăхĕнче çăвăрлать. Авăн уйăхĕнче мăйăхлă çара çерçисем пурте пĕрле кăнтăралла вĕçеççĕ. Хăшĕ-пĕри хĕл каçма та юлать. Вĕсене çурт-йĕр хушăкĕсенче курма пулать.
Кăрлач, 6
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Игол (Мăн Асес-Еган юппи)
Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мăн Асес-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.