cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хитекушкăнь
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем Категори:Хирлеп юханшыв тăрăхĕ
Андреевский (Мелеуç районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Биатязы
Биатязы — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Куваш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Бирь
Бирь — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 128 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Бирь
Ама йывăççи
Ама йывăççи (Arbor mundi) — тĕнче тытăмĕн мĕнпур сферине пĕрлештерекен халаплă архетип, Çут тĕнче ама йывăççи. Унăн турачĕсем тӳпене хыпашлаççĕ, вулă Çĕр тĕнчинче тăрать, тымарĕсем — с преисподнейе анаççĕ.
Тĕнĕл
Тĕнĕл — йĕрĕн варри.
Ама йывăççи
Каçăсем
* Категори:Тĕнĕн малтанхи ĕлкисем Категори:Аналитика психологийĕ Категори:Ӳсентăрансем халаплăхра
Петровский (Мелеуç районĕ)
Петровский  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 9 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453877, ОКАТО кочĕ — 80241805003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Бишагач
Бишагач — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Селеук юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Диана, Уэльс еликĕ
мини|Диана, Уэльс еликĕ Диана, Уэльс еликĕ (Diana Princess of Wales), — 1981-1996 çулсенче Чарльз, Уэльс тиккийĕн арăмĕ. 1961 çулхи утă уйăхĕн 1-мĕшĕнче Норфолкри Сандрингемра çуралнă. 1997 çулхи çурла уйăхĕн 31-мĕшĕнче Парижра аварине лексе вилнĕ.
Çавăн пекех вăл Диана принцесса, Леди Диана, е леди Ди пек паллă пулнă.
Пурнăçĕ
Диана Парисре хăйĕн Доди аль-Файед юлташĕпе пĕрле аварине лексе вилнĕ. Авари епле пулса тухнин юлашки версине халĕ те палăртман.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Аслă Британи еликĕсем Категори:Виндзорсем Категори:Черчилли Категори:Автомобиль катастрофисенче вилнисем Категори:Парисре вилнисем Категори:Норфолкра çуралнисем
Хлебодаровка (Мелеуç районĕ)
Хлебодаровка  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 383 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453877, ОКАТО кочĕ — 80241805004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Андреев Василий Алексеевич
Андреев Василий Алексеевич, — чăваш чĕлхи тĕпчевçи; филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ, доцент. 1960 çулхи çурла уйăхĕн 1 Канаш районĕнчи Ешкилт ялĕнче çуралнă. 2002 çулхи çу уйăхĕн 5 Шупашкарта вилнĕ.
Пурнăçĕ
1977 çулта Канаш районĕнчи Шуркасси вăтам шкулне пĕтернĕ. 1982 çулта Ленинград патшалăх университечĕнчи хĕвел тухăç чĕлхисен факултечĕнчен вĕренсе тухнă. 1987 çулта Мускаври Чĕлхе пĕлĕвĕн институтĕнче «Чăваш чĕлхинчи вĕçлев категорийĕ» темăпа кандидат диссертацине хӳтĕленĕ.
Ăслăлăхра чăваш тата тĕрĕк чĕлхисен морфологи пайрăмĕсене танлаштарупа, истори меслечĕпе тĕпченипе палăрса тăнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Сена тата Марна
Сена тата Марна (франц. Seine-et-Marne) — Францин Иль-де-Франс регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 77. Администрациĕ Мелён хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 1,239 млн (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 915 км² танлашать.
Департамент шутне 5 округ, 43 кантон тата 514 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Сена тата Марна — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Иль-де-Франс провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ятне Сена тата Марна юханшывсен ячĕсенчен панă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Урпаш (пĕлтерĕшсем)
Урпаш, — Чăваш Енри топоним. Ял ячĕ
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Бишелап
Бишелап — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Бирь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Ивелин
Ивелин (франц. Yvelines) — Францин тĕп облаçĕн çурçĕр енче вырнаçнă, Иль-де-Франс регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 78. Администрациĕ Версаль хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 1,354 млн (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 2 284 км² танлашать. Департамент тăрăх Сена юхать.
Департамент шутне 4 округ, 39 кантон тата 262 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Ивелин депатраменчĕ 1968 çулта Сена тата Уаза департаменчĕ вырăнĕнче йĕркеленнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Нарспи (поэма)
«Нарспи», — чăваш литературин классикĕ Иванов Константин Васильевич сăвăç хайланă, нумай чĕлхене куçарнă чаплă поэма.
Вырăсла куçарнисем
А.Петтоки, В.Паймен, П.Хусанкай, Б.Иринин, А.Жаров, А.Смолин тăлмачсем вырăсла куçарнă.
«Нарспи» поэмăн пăлхар хайлавĕ
Пăлхар чĕлхине поэмăна П. Хусанкай (чăваш чĕлхинчен), Н. Марангозов (вырăс чĕлхинчен). Кĕнекене Софире, ДКМС ТК «Народна младеж» издательствинче 1961 çулта çутта кăларнă.
Пушкăртсем "Нарспи"пе тăван чĕлхепе паллашаççĕ
Поэмăна Ĕпхӳре иккĕ хутчен кăларнă: Пушкăртпартиздатĕнче (1941 çулта), Пушкăрт кĕнеке издательствинче (1960 çулта).
Поэмăна тутарла кăларни
К. Ивановăн пултару ĕçне Хусан хулинче 1941 çулта Тутпатиздатĕнче пичетленĕ.
Аптрак
Аптрак — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 345 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453873, ОКАТО кочĕ — 80241810001.
Нарспи (поэма)
Поэма Мари республикинче
К. Ивановăн поэми мари чĕлхинче Мари кĕнеке издательстви 1958 çулта кăларать.
Удмурт çĕрĕнче
А. Афанасьева, М. Можгина, "Нарспипе Сетнер удмуртла калаçма пуçларĕç. Удмурт кĕнеке издательстви, Ижевск, 1962. — 92 с.
Аптрак
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Нарспи (поэма)
«Нарспи» хункăрсен çĕрĕнче
Ivanov Konstantin. Narszpi, szep leany / Konstantin Ivanov; [пер. А. Беде]. — Eger, 1977.
Аптрак
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Нарспи (поэма)
«Нарспи» акăлчанла
Пĕрремĕш хут 1908 çулта чăвашла кун çути курнă «Нарспи» поэма авторĕ 100 çул тултарнă тĕле (1990 çулта) акăлчан чĕлхине кĕрет.
«Нарспи» нимĕç культуринче
Поэму «Нарспи» на немецкий язык художественно переложил профессор Чувашского государственного университета им. И. Н. Ульянова доктор педагогических наук В. А. Иванов в 1990 году, к 100-летию со дня рождения К. В. Иванова.
Итал чĕлхи çине куçарнă "Нарспи"
2013 çулта итал чĕлхи çине куçарнă "Нарспи" поэма кун курать. Gabriele Tecchiato, Materiali per una nuova Antologia Ciuvascia. I. Kĕśtentinĕ V. Ivanov-Părtta (1890-1915), Narspi. В: Le spigolature dell'Onagro, Matteo Compareti - Rudy Favaro (eds.), Venezia, 2013, pp. 111–171.
Поэмăн якут версийĕ
В 1990-мĕш çулта, поэма авторĕ 100 çул тултарнă тĕле, "Нарспи" якут чĕлхипе кун çути курнă.
Поэмăна турккăлла куçарни
2007 çулта Турцире, Турккăсен Лингвистика ушкăнĕ (Türk Dil Kurumu) К. Иванов çырнă «Нарспи» поэмине турккă тата чăваш чĕлхипе пичетлесе кăларнă. Турккă чĕлхине куçараканĕ, ăнлантараканĕ — Эмине Йылмаз, тюрколог, чăваш чĕлхи ăсчахĕ, Хаджетеппе Университечĕн (Анкара) профессорĕ. Кĕнекере турккăлла çырнипе пĕрле чăваш оригиналне икĕ орфографипе, кириллицăпа тата латиницăпа вырнаçтарнă.
Сăнарсем
== Поэмăн сцена çинчи пурнăçĕ ==
Чăваш театрĕсенче К. В. Ивановăн «Нарспи» поэмине çиччĕ хут лартнă: 1922, 1940, 1944, 1948, 1959,1979, 1989 çулсенче. 1979 -1989 çулсенче ăна кашни çулах лартнă.
Нарспи сăнарне тĕрлĕ вăхăтра Ольга Ырсем, Вера Кузьмина, Валентина Иванова, Нина Григорьева, Светлана Михайлова, Таисия Ерусланова, Рона Ананьева, Анфиса Долгова сцена çинче кăтартнă.
«Нарспи» опера
«Нарспи» поэма драматургсене çеç мар, чылай композитора хăй патне илĕртнĕ, поэма сюжетне Иосиф Пустыльник (либретто авторĕсем - Иоаким Максимов-Кошкинский тата Пётр Градов) тата Владимир Иванишин ленинград композиторĕсем (либретто авторĕ - Петĕр Хусанкай) 1940 çулта опера картине кĕртнĕ.
«Нарспи» опера спектакльне (либретто, мусăкĕ Григорий Хирпӳн) Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕн сцени çинче 1967 çулта театăра йĕркелесе янă Борис Марков кăтартнă.
«Нарспи» — чăваш оперин хăйне евĕр тĕслĕхĕ. Çав спектакăлех, кăшт улăштарнăскер, халĕ те театрта, Тамара Чумакова (1967 çулта вăл Нарспи партине юрланă) тăрăшнипе, пурăнать.
«Нарспи» мюзикл
«Нарспи» — 2008 çулхи пуш уйăхĕн 20-21-мĕшĕсенче Шупашкарта Филармони сцени çинче кăтартнă мюзикл. Пĕрремĕш чăваш мюзиклĕ шутланать.
Мусăыкне Николай Казаков композитор хайланă. Либреттăна Борис Чиндыков хатĕрленĕ.
Тĕп сăнарĕсене Наталья Ильц (Нарспи) тата Александр Васильев (Сетнер) вылянă.
Бокалка
Бокалка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Нарспи (поэма)
Çыравçăсем поэма пирки
Ангел Тодоров, пăлхар çыравçи:…«Нарспи» поэма пичетрен тухнине чăваш литературин тусĕсем - пăлхар çыравçисем - мăн савăнăçпа кĕтсе илчĕç
Бокалка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Нарспи (поэма)
Çыравçăсем поэма пирки
Литература тишкерӳçи Иван Сестримский (Болгари): "" <Куçару: Поэма, хăйĕн илемлĕхле чыслăхĕсене кура, çирĕп ăнăçлăх тата вăрăм кунçул çĕнтерсе илнĕ.>
Бокалка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Нарспи (поэма)
Çыравçăсем поэма пирки
Мустай Карим, Пушкăртстан халăх сăвăçĕ:'' <Куçару: Эп "Константин Иванов" ятлă тĕлĕнтермĕшрен нихçан та хăпартланма пăрахас çук. Ун анлă мухтавне кура кăна мар, кашни позилле йĕркен çутăлахне, янравне, шăршине туйса та çапла калатăп. Мĕншĕн тесен "Нарспин" пушкăртла çумкуçарăвçи пулса çак шедевр çумне сĕртĕнтĕм, хама уяври пек туйрăм унпа çывăх пулса. Ивановра эп пултаракан наци ăç-хакăлĕн чи çÿллĕ шайĕн палăрăмне куратăп. Вăл чăваш сăмахне виçесĕр ирĕклĕх тата вăрăм кунçул панă. Ку — нихçан манăçми вĕçев пулнă.>
Каçăсем
Категори:Нарспи Категори:Чăваш литератури Категори:Паллă чăваш поэмисем Категори:Константин Иванов
Çу, 16
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Апас (Мелеуç районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Буласово
Буласово — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Курсак юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Дё-Севр
Дё-Севр (франц. Deux-Sèvres, тӳррĕн куçарсан — «Икĕ Севр») — Францин хĕвеланăç енче вырнаçнă, Пуату — Шарант регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 79. Администрациĕ Ньор хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 344,4 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 999 км² танлашать. Департамент тăрăх Севр-Нантез и Севр-Ньортез юхаççĕ. Ку икĕ юханшывран департамент ячĕ пулнă.
Департамент шутне 3 округ, 33 кантон тата 307 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Дё-Севр — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Пуату провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Аслă Новгород
Географи
Новгород Мускавран 552 çухрăмра ларать. Илмен кӳллинчен 6 çухрăмра, Волхов юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Истори
1999 çулчен Новгород ятлă пулнă. Аслă Новгород тесе Чулхулана Анатри Новгород ята тавăрнă хыççăн калама пуçланă.
Муллагул
Муллагул — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 161 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453873, ОКАТО кочĕ — 80241810003.
Аслă Новгород
Истори
Новгород Раççейри чи аслă хуласенчен пĕри. Вырăс çыравçисен çырăвĕсенче ăна пĕрремĕш хут 859 çулта асăннă. Чикĕ леш енчи çырусенче вара унтан та маларах.
Муллагул
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Аслă Новгород
Тăванла хуласем
Новгородăн тăванла хулисем:
Муллагул
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Аслă Новгород
Каçăсем
Категори:Новгород облаçĕн хулисем Категори:Новгород облаçĕ
Андреев Иван Андреевич
Андреев Иван Андреевич (1928, çу, 15, Чăваш АССР, Элĕк районĕ, Хитекушкăнь ялĕ — 2011, раштав, 31, Шупашкар, Чăваш Республики) — чăваш чĕлхи тĕпчевçи, филологи ăслăхĕсен тухтăрĕ (1970), Чăваш ăславсемпе ӳнерсен наци академийĕн чăн пайташĕ (академикĕ) (1994).
Булякай
Булякай — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кундряк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Андреев Иван Андреевич
Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕ (1990), Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕ (2001), Чăваш Республикин гуманитари ăслăхĕсен облаçĕнчи патшалăх премин лауреачĕ (2006).
Булякай
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Андреев Иван Андреевич
Пурнăçĕ
1928 çулхи çу уйăхĕн 15 Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Хитекушкăнь ялĕнче çуралнă.
Булякай
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Андреев Иван Андреевич
Пурнăçĕ
1950 çулта Чăваш патшалăх педагогика инситутĕнче, 1955 çулта аспирантурăра вĕренсе тухнă.
Ăслăх-тĕпчев институчĕн чĕлхе уйрăмĕн пуçлăхĕ (1957—1970), Чăваш патшалăх университечĕн профессорĕ (1972-па), историпе филологи факультетăн деканĕ (1983—1990), СССР ĂĂ литературăпа чĕлхе уйрăмĕ çумĕнчи тюркологсен комитечĕн пайташĕ, Чăваш Енĕн вĕрентӳ институчĕн профессорĕ (1999-па).
Иван Андреев чăваш чĕлхин синтаксис, морфологи, фонетика, орфографипе пунктуаци, лексикографи, диалектологи, антропологи ыйтăвĕсене тĕпчет; чĕлхе наукинчи, шкул грамматикинчи чи çивĕч ыйтусене хускатать, тĕрлĕ вĕренӳ программисемпе кĕнекисене хатĕрлет. 200 ытла тĕпчев ĕçĕ пичетленĕ.
Иван Андреев причастисен ушкăнĕсене вĕсен синтаксиспа морфологи уйрăмлахĕсене; хутсăр пуплевĕшĕн тĕп паллисене, грамматикăпа коммуникативлă тытăмне; орфографипе пунктуацин çитменлĕхĕсемпе хирĕçӳлĕхĕсене туллин тишкернĕ; хутлă пуплевĕшĕн теорине аталантарса, унăн паллисемпе тĕсĕсене тарăннăн çутатса, чылай ыйтăва çĕнĕлле ăнлантарнă.
Иван Андреев чăвашла-вырăсла, вырăсла-чăвашла сăмахсарĕсене хатĕрлесе кăларас çĕрте чылай вăй хунă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çăвăн 15-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1928 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 31-мĕшĕнче вилнисем Категори:2011 çулта вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Çĕнĕ Пикшик
Çĕнĕ Пикшик, — Чăваш Республикин Елчĕк районĕнчи ял.
Истори
Хирти Пикшик çыннисем никĕсленĕ. 1929-мĕш çулта ялта мичĕт хăпартнă.
Халăх
2004-мĕш çулта 58 çын пурăннă. Наци йышĕпе  — тутарсем. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 48 çын, çав шутра 26 арçын, 22 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Лукашенко Александр Григорьевич
Лукашенко Александр Григорьевич (белор. Лукашэнка, Аляксандар Рыгоравіч), — 1994 çултанпа Белоруси президенчĕ. 1954 çулхи çурла уйăхĕн 30-мĕшĕнче Витебск облаçĕн Орша районĕнчи Копысь паççулкинче çуралнă.
Биографи
Александр Лукашенко 1954 çулхи çурлан 30-мĕшĕнче Витебск облаçĕн Орша районĕнчи Копысь поçолăкĕнче çуралнă. Беларус. Трофим Иванович кукаçи Украинăра, Сума облаçĕнче çуралнă. Амăшĕ Екатерина Трофимовна Лукашенко (1924—2015), Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçиччен Могилёв облаçĕн Шкловск районĕнчи Александрия ялĕнче пурăннă, вăрçă хыççăн Оршăри йĕтен комбинатне ĕçе вырнаçнă; ывăл çуралсан, яла таврăннă та доярка ĕçне пикеннĕ. Александр ашшĕсĕр ӳснĕ. Шкулта чарусăр ача пулнă, милици пăхса тăнă.
1975 çулта Кулешов ячĕллĕ Могилёв патшалăх университетне, 1985 çулта Белорусси ял хуçалăх академине вĕренсе пĕтернĕ. Историк, экономист.
1975—1977 çулсенче, кайран 1980—1982 çулсенче Совет Çарĕн Чикĕне сыхлакан çарсенче пулнă.
1994 çулхи утă уйăхĕн 10-мĕшĕнче Белорусси Республикин президентне суйласа илнĕ. 2001 çулхи авăн уйăхĕнче ăна иккĕмĕш хут вăл вырăна суйланă. 2006 çулхи пуш уйăхĕнче виççĕмĕш хут суйланнă.
Каçăсем
ТЕРМОЯДЕРНЫЙ ЛУКАШЕНКО
Категори:Беларуç президенчĕсем Категори:Беларуç президенчĕсем Категори:Патшалăхсен хальхи ертӳçисем Категори:XX ĕмĕрти политиксем Категори:XXI ĕмĕрти политиксем Категори:Беларуç Аслă Канашĕн депутачĕсем Категори:Могилёври патшалăх университетĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Хосе Марти наци орденĕн кавалерĕсем Категори:Лукашенко Категори:Беларуç ял хуçалăх академинче вĕренсе тухнисем Категори:Совхоз директорĕсем Категори:Кĕçĕн полковниксем (СССР) Категори:Ялтăрка орденĕн кавалерĕсем Категори:Беларуç
Чурагул
Чурагул — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 0 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453873, ОКАТО кочĕ — 80241810004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Буста
Буста — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Варяш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Закари Тейлор
Çавăн пекех пăхăр
Категори:АПШ президенчĕсем Категори:Президентсен шучĕсем Категори:Америка ертӳçисен шучĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори: Истори
Корнилов Геннадий Емельянович
Корнилов Геннадий Емельянович, — чăваш чĕлхеçи, филологи ăслăлăхĕсен тухтăрĕ, Чăваш Енĕн ăслăлăхпа ӳнер наци академийĕн академикĕ. 1936 çулхи пуш уйăхĕн 3 Пушкăрт Республикинчи Зилаир районĕнче вырнаçнă Ивано-Кувалат ялĕнче çуралнă.
Чăваш Енĕн ăслăлăхăн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ.
Пурнăçĕ
А.М. Горький ячĕллĕ Урал патшалăх университетне (Екатеринбург хулинче), Чăваш патшалăх пединститучĕн чăваш чĕлхипе литература кафедрин аспирантурине пĕтернĕ. 1964—1968 çулсенче Аслăлăх тĕпчевĕсен институчĕн (халĕ патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ) ăслăлăх сотрудникĕ, 1968—1990 çӳлсенче Чăваш патшалăх университечĕн вырăс чĕлхи кафедрин доценчĕ, 1990 çултанпа пĕтĕмĕшле тата танлаштаруллă чĕлхе пĕлĕвĕ кафедрине ертсе пырать. «Чăваш диалектологийĕпе пăлхар-чăваш топонимикине тĕпчесе сăнани» ятпа кандидат диссертацине (1966), «Чăваш чĕлхинчи имитативсем» темăпа доктор диссертацине (1990) хӳтеленĕ.
Геннадий Корнилов чылай лексемăн, топонимăн этимологине палăртнă, Н.И. Ашмаринăн евĕрлев сăмахĕсене халалланă тишкерĕвĕсене малалла аталантарнă: этем пуплевĕн ĕмĕрхи ӳсĕмĕнче «имитатив» тата «антиимитатив» тапхăрĕсем пуррине сăнланă, чĕлхе евĕрлетӳрен пуçланса кайнине ĕнентерекен пилĕк тĕрлĕ сăлтав уçса панă.
Вăл — 120 ытла тĕпчев ĕçĕн авторĕ. Паллăрах статьясемпе кĕнекесем:
Унăн ĕçĕсен пĕлтерĕшне палăртса Н.А. Баскаков, Н.А. Сыромятников, И.Г. Добродомов, М.Р. Федотов, А.П. Хусанкай тата АнуРеэт Хаузенберг (Мюнхен), Юлия Кирилова (София), Мефкюре Моллова (Прага) тата ыттисем те рецензисем пичетлесе кăларнă.
Генадий Корнилов «Диалекты и топонимия Поволжья» ятпа тухса пынă статья пуххисен (9 кăларăм) яваплă редакторĕ пулнă, тулли «Вырăсла-чăвашла словаре» (1971) хатĕрлеме хутшăннă, хăш-пĕр морфологи ыйтăвĕсемпе статьясем çырнă, студентсем валли вĕренӳ хатĕрĕсем кăларнă. «Чăваш тăрăхĕнчи вырăс калаçăвĕсен сăмах кĕнекине» тата «Чăваш тăрăхĕнчи топонимин истори-этимологи тĕпчевне» хатĕрлес тĕлĕшпе ĕçлет, «Радиксологи кӳртĕмĕ» вĕренӳ кĕнеки ăсталать. Университетăн филологи факультетне ертсе пырать, унта «Ономастика никĕсĕ» тата «Этимологи никĕсĕ» ятарлă курссем ирттерет.
Каçăсем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Çуллахи пахча
Çуллахи пахча — парк ансамблĕ, Санкт-Петербург варринчи XVIII -мĕш ĕмĕрĕн пĕрремĕш виçпайлăхĕн йывăçлă пыхча ӳнерĕн палăкĕ. Ăна 1704-мĕш çулта Петр I хушнипе туса лартма пуçланă, вăл вăхăтра регулярлă, тепре каласан, геометрилĕ тĕрĕс калăпăшлă пулнă.
Туманчă
Туманчă — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 206 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453873, ОКАТО кочĕ — 80241810005.
Çуллахи пахча
Кун-çулĕ
Çуллахи пахчана чи малтанах патшан çуллахи пурăнмалли вырăнĕ пулĕ тесе лартнă, вара ăна валли Усадица утравăн пысăк пайне уйăрса панă: çуллахи пурăнмалли вырăн валли Пётр I «швед Эрих Берндт фон Коноу (Конау) майорăн меллĕ вырăнта вырнаçнă пысăках мар хуçалăхлă кил-картиллĕ, пахчаллă çуртне» суйласа илнĕ. Вăл вăхăтра утравăн пайĕпе транспорт усă курнă.
Туманчă
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Çуллахи пахча
Çуллахи пахча карти
Пахча картин авторĕсем Ю.Фельтен тата Пётр Егоров. Ю.Фельтен чулран тунă пайĕсен ӳкерчĕкĕсене хатĕрленĕ тата вĕсене мĕнле курăннине пăхма йывăçран ăсталанă. Ĕçсен сăнавлă тĕп ертӳçи Пётр Егоров пулнă. Вĕсемсĕр пуçне Жан-Батист Валлен-Деламот, Иван Фок, Даниил Бунш архитекторсем те хутшăннă.
Каçăсем
Категори:Паллă вырăнсем Категори:Архитектура палăкĕсем
Каркулсем
Каркулсем, — тĕрĕк халăхĕ, 3 йăхран тăнă. XIII ĕмĕрте Тĕрĕк каганачĕ саланнă хыççăн вăйлă аталанса кайнă. Куçса çӳресе вылăх ерчетнĕ, майĕпен çĕр ĕçĕпе ĕçлеме пуçланă.
Карлуксем Çичшу тăрăхĕнчи Китайран Вăтам Азине каякан караван çулĕ хĕрринче пурăннă. 757—766 çулсенче тĕркĕшсем пурăнакан пĕтĕм çĕрне тутса илнĕ. Каркулсен ертӳçисем, хăйсене япку теекенсем, хăйсен тĕп хули вырăнне Суяб (Чу юханшывĕ çинче вырнаçнă) хулине туса хунă. 766-940 çулсенче вăл вĕсен тĕп хули вырăнĕнче пулнă, кайран тĕп хули шутне Койлык (Или юханшыв çинче) туса хунă.
X ĕмĕрте Каханидсен патшалăхĕ шутне кĕнĕ, 960 çулта ислам тĕнне йышăннă.
Категори:Тĕрĕк халăхĕсем
Котлеев Виталий Иванович
Котлеев Виталий Иванович, — чăваш чĕлхи тĕпчевçи, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ (1967). 1933 çулхи юпа уйăхĕн 29 Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи Урпаш ялĕнче çуралнă. 1989 çулхи çу уйăхĕн 16 Шупашкарта вилнĕ.
СССР тата РСФСР халăха вĕрентес ĕç отличникĕ, Чăваш Tyĕy Аслă шкулăн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ ячĕсене тивĕçлĕ пулнă. 1991 çулта К.В. Иванов ячĕпе хисепленекен чăваш патшалăх премийĕн лауреачĕ пулнă.
Пурнăçĕ
1953 çулта Чăваш патшалăх педагогика институчĕнчен вĕренсе тухнă. Чăваш Республикин Министрсен Совечĕ çумĕнчи чĕлхе, литература, истори тата экономика наука тĕпчев институчĕн ăслăлăх сотрудникĕ (1958—1959), Чăваш патшалăх педагогика институчĕн вĕрентекенĕ, доценчĕ (1963—1989), вырăс чĕлхи кафедрин пуçлăхĕ (1967), филологи факультечĕн деканĕ (1971) пулнă. «Структура слога в чувашском языке» темăпа доктор диссертацине çырнă.
Чăваш чĕлхи фонетикин чи паллă специалисчĕ, сасă тытăмне фонологи енчен тишкерессине пуçараканĕ. Унăн фонетика ыйтăвĕсене çутатса паракан ĕçĕсем пĕр пĕтĕмĕшле системăллă курсăн пайĕсем пулса тăраççĕ. Чăваш чĕлхинчи фонемăсен системине, сасăсен пулăвне, вĕсен пахалăхне, сасăсене фонологи енчен, чăваш чĕлхин сасă тытăмне пуçласа сыпăк сингармонизмĕпе çыхăнтарса тĕпченĕ. Сингармонизмлă сыпăксене вĕсенчи уçă сасăсемпе хупа сасăсене тата фонетикăри ытти тĕрлĕ пулăмсене, вĕсен физиологийĕпе акустика паллисене тĕрлĕ приборсемпе усă курса тĕпченĕ.
Çĕнĕ терминсем тăвас ĕçе йĕркеленĕ, фонетикăн чи кирлĕ ăнлавĕсен чăвашла-вырăсла словарьне туса хатĕрленĕ.
Виталий Котлеев ĕçĕсем ют çĕршывсенче тухса тăракан сборниксемпе журналсенче те пичетленнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Франклин Пирс
мини|справа|Франклин Пирс, Д.Хили ĕçĕ Франклин Пирс (Franklin Pierce) Хиллсборо, Нью-Гемпшир штачĕ, Чӳк, 23 1804 - Конкорд, Нью-Гемпшир штачĕ Юпа, 8 1869) — 14-мĕш американ президенчĕ (1853-1857), XIX-мĕш ĕмĕрте çуралнă пĕрремĕш президент.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:АПШ президенчĕсем Категори:Президентсен шучĕсем Категори:Америка ертӳçисен шучĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори: Истори
Акимова Татьяна Сергеевна
Акимова Татьяна Сергеевна, 1990 çулхи юпан 26-мĕшĕнче, Шупашкар шутне кĕрекен Çĕнĕ Лапсар поççолăкĕнче çуралнă. Биатлонçă.
Биографи
1990-мĕш çулхи юпан 26-мĕшĕнче Шупашкар шутне кĕрекен Çĕнĕ Лапсар поççолăкĕнче çуралса уснĕ.
<!--Биатлоном начала заниматься в родной Чувашии. Выпускница ДЮСШ им. А. Тихонова. Её личным тренером является Анатолий Акимов.
Миллард Филлмор
мини|справа|Миллард Филлмор, Д. Хили ĕçĕ, 1857 ç. Миллард Филлмор (Millard Fillmore) Саммерхилл, Нью-Йорк штачĕ, Кăрлач, 7 1800 - Буффало, Нью-Йорк штачĕ Пуш, 8 1874 — вунвиççĕмĕш американ президенчĕ (1850-1853). АПШ-сен Виг партин юлашки президенчĕ тата малтанхи президент вилнĕ пирки унăн вырăнне юлнисенчен иккĕмĕш. Ун хыççăн икĕ хут президент пулма тăнă, енчах иккĕшĕнче те ăнăçусăр пулнă.
Акимова Татьяна Сергеевна
Биографи
Входила в состав юниорской, молодёжной и резервной сборную России. Выступала на Чемпионатах мира среди юниоров и на Чемпионатах Европы в 2011 году.
Миллард Филлмор
Çавăн пекех пăхăр
Категори:АПШ президенчĕсем Категори:Президентсен шучĕсем Категори:Америка ертӳçисен шучĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори: Истори
Акимова Татьяна Сергеевна
Биографи
В 2011 году стала серебряным призёром чемпионата страны по Летнему биатлону. Эти результаты позволили выступить на Чемпионате мира по летнему биатлону, где ей не удалось завоевать медалей.
В 2013 году стала победителем Зимней Универсиады в итальянском Трентино в эстафете и призёром в индивидуальных гонках. В 2014 году принимала участие на Чемпионате мира по летнему биатлону в Тюмени, где она выступила неудачно, заняв 23-е место в спринте и 25-е в преследовании.
Варяж
Варяж — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Акимова Татьяна Сергеевна
Биографи
В конце 2014 года Семенова успешно выступила на «Ижевской винтовке». В индивидуальной гонке она была 3-й и 5-й в спринте. По итогам двух гонок она отобралась в сборную России на этапы Кубка мира, однако из-за отсутствия квалификационных очков IBU биатлонистка не смогла выступать на соревнованиях. Поэтому было принято решение для начала отправить Семенову на этапы Кубка IBU.
Варяж
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Акимова Татьяна Сергеевна
Биографи
В январе 2015 года стало известно, что Татьяна Семенова вошла в заявку сборной на участие в Чемпионате Европы в эстонском Отепя.
Варяж
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Акимова Татьяна Сергеевна
Биографи
11 июня 2015 года вышла замуж за биатлониста Вячеслава Акимова и поменяла фамилию.
5 декабря 2015 дебютировала в Кубке мира в спринте на этапе в Остерсунде. Стартовав под 100-м номером, после первой стрельбы шла в очковой зоне, но 3 промаха на стойке не позволили ей хорошо выступить в дебютной гонке — 83 место, на финиш она пришла последней, пропустив вперёд обеих стартовавших после неё спортсменок. 5 февраля 2016 в Канморе финишировала 23 в спринтерской гонке. В гонке преследования, прошедшей с 12 на 13 февраля 2016 в Преск-Айле, заняла 19 место. 17 марта на этапе Кубка мира в Ханты-Мансийске заняла 12 место.
Раштав, 16 2016 çулта  спринтра Нове-Вырăн (Чехи) этапра одержала свою первую победу в кубке мира. Раштав,17 Нове-Вырăн (Чехи) на этапра Тĕнче кубокĕ заняла 3 место в гонке преследования.
Нарăс, 9 2017 çулта на чемпионате мира по биатлону в австрийском Хохфильцене в составе сборной России завоевала бронзу в смешанной эстафете.
Участвовала на Олимпийских играх 2018 года в Пхёнчхане.-->
Çитĕнӳсем
Пĕрремĕш вырăнсем
Виççĕмĕш вырăнсем
Тĕнче кубокĕнчи çитĕнӳсем
{| class="standard collapsible" width="100%" !Тĕнче кубокĕнчи çитĕнӳсем
Каçăсем
Категори:Раççей биатлонçисем Категори:Биатлонçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн спортсменĕсем
Шăнкăртам районĕ
Шăнкăртам районĕ — 1929-1939-мĕш çулсенче Чăваш АССР йышĕнче пулнă тутар ялĕсенчен тăракан нацилле-территорилле административлă тытăм.
Истори
Пĕри çакăн пек ыйту лартнă :
Чăваш Республикинчи тутар ялĕсем уйрăм район тытăмĕнче пулнă вăхăтсем те пулнă иккен. Мĕн ятлă пулнă çав район? Миçемĕш çулсенче йĕркеленнĕ вăл? Района хăçан пĕтернĕ?
С.ВАСИЛЬЕВ.
Района никĕслени
1929-мĕш çулхи августăн 26-мĕшĕнче Чăваш АССрĕн ЦИКĕн Президиумĕ Шăнкăртам районне тăвасси пирки йышăну кăларнă. Çав çулти октябрĕн 1-мĕшĕнче района, — çултен (Мускавран çирĕплетессине кĕтсе тăмасăрах, — туса хунă. 1929-мĕш çулхи декабрĕн 13-мĕшĕнче ВЦИК Президиумĕ йышăнăва пăрахаçланă. Апла пулин те района çав-çавах пĕтерсе хуман. 1930-мĕш çулхи сентябрĕн 30-мĕшĕнче çеç ВЦИК Президиумĕ ку пулса тăнă факта çирĕплетсе йышăннă.
Района кĕнĕ ялсен йышĕ
Ун чухнехи Патăрьел районĕнчен çак ялсем кĕнĕ: Байметево, Ыхра Çырми, Тутар Йăвашкел,Кайнлăк, Ксыл-Камыш, Ксыл-Чишма, Пĕчĕк Шăнкăртам, Çĕнĕ Чаткас, Хирти Пикшик, Тутар Ишек , Тутар Сăкăт, Тутар Тимеш, Тутар Шурут, ТутарТукай, Урмаел, Шăнкăртам;
Ун чухнехи Йĕпреç районĕнчен çак ялсем кĕнĕ: Иккĕмĕш Элпуç, Чĕчкен;
Ун чухнехи Кĕçĕн Елчĕк районĕнчен çак ялсем кĕнĕ: Сăрьел, Çĕнĕ Пикшик;
Ун чухнехи Шăмăршă районĕнчен çак ялсем кĕнĕ: Палтиел (тутарсем пурнакан пай — ăна Тутар Палтиел ят панă), Патирек (тутарсем пурнакан пай — ăна Тутар Патирек ят панă). Район пĕр-пĕринпе таччăн çыхăнман 11 территорирен (анклавсенчен тăнă.
Района пĕтернĕ хыççăнхи тăрăм
Шăнкăртам ялĕ Чкаловски ята йышăннă, малашне те, 1944-мĕш çулччен, райцентр статусĕпех тăнă. 1944-мĕш çул хыççăн çеç Район центрне Чкаловски пулса тăнă Шăнкăртамран Патăрьелне куçарнă. Анчах та халлĕхе районăн ятне (Чкаловски районĕ) улăштарман. 1959-мĕш çулта çеç, хăшпĕр территорилле улшăнусем тунă хыççăн, "Патăрьел районĕ" ят каялла таврăннă.
Каçăсем
Категори:Тутарсем Категори:Истори
Саккисем
Кун-çулĕ
Йăли-йĕрки, япалисем скифсен пекрех пулнă. Авалхи перси çырăвĕсенче тата Геродот çырăвĕнче виçĕ ушкăна палартма пулать: хаомаварга-сакасем (Геродот тата аваллăх тапхăрĕнчи çыравçăсен — амюрксем), тиграхаут-сакасем («шĕвĕр вĕçлĕ калпаклисем»), тата парадрай-сакасем («тинĕс (Каспи) леш енчисем»). Юлашкисем вырăнĕнче Хура тинĕс çумĕнчи скифсене шутлама пулать.
Пирĕн эрăччен VI тата V ĕмĕрсен чиккинче сакасен йĕхĕсем Ахеменид йĕхĕнчи Перси патшисен аллине лекнĕ. Сакасен йăхĕсем Перси патшисене куланай тӳленĕ, çар валли арçынсене парса тăнă. Перси çарĕнче сакасем грексемпе перси хушшинчи вăрçăсене хутшăннă. Сăмахран каласан, Марафон патĕнчи çапăçăва та вĕсем хутшăннă пулнă.
Тепĕр ушкăнĕ Дрангиана çитсе ăна йышăннă, Сакастан (Иран тата Афганистан шутне кĕрекен Систан тăрăхĕнче вырнаçнă пулнă) патшалăхне туса хунă.
Археологи палăкĕсем
Чи паллă палăксем шутне Тегискен тата Уйгарак вилтăпри вырăнĕсем, Чиликтин Иссык улăп тăприсем.
Каçăсем
Категори:Саккисем Категори:Иран халăхĕсем Категори:Çухалнă халăхсем
Çичшу
Çичшу, — Тĕп Азинчи географи тăрăхĕ. Хальхи вăхăтра вăл Казахстан, Киргизи тата Китай çĕрĕсем шутне кĕрет. Çичшу шутне Тянь-Шаньăн çурçĕр айăккисем тата вĕсенчен юхса тухакан юханшывсен айлăмĕсем кĕреççĕ. Хĕвеланăç еннеле Каратай хребечĕ тарин (Чу тата Талас юханшывĕсен айлăмĕсен ун шутне кĕреççĕ) тăсăлать. Çурçĕр енчен Балхаш кӳлĕ тарин сарăлать. Хĕвелтухăç енелле Джангари тарин (Или юханшыв таран) çитет.
Истори
Çичшу — Вăтам Азири цивилизацин вырăнĕ. Кунта пирĕн эрăччен 1 пинçулăх хушшинче сакасем, пирĕн эрăччен II ĕмĕртен пуçласа V ĕмĕрччен усуньсем пурăннă. VI ĕмĕр варринче кунта Хĕвеланăçри Тĕрĕк каганачĕ йĕркеленнĕ. VIII ĕмĕрте (758 çулччен) тĕркешсен, каркулсен (766-940) патшалăхĕсем йĕркеленнĕ. X ĕмĕр варринче ку çĕрсем Караханидсен патшалăхĕ шутне кĕнĕ. 1130-мĕш çулсенче кунта Каракатай патшалăхĕ йĕркеленнĕ. XIII ĕмер пуçламăшĕнче кунта тутар-монголсем пырса килнĕ.
XIX ĕмĕр варринче Раççей империйĕ шутне кĕнĕ. 1867 çултанпа кунта Çичшу облаçĕ йеркеленнĕ. 1922 çулта ун ятне Джетысу облаçĕ çине улăштарнă. 1924-1925 çулсенче ку çĕрсен ытларах пайĕ Казах АССРне, пĕчĕк пайĕ Кара-Кăркăс АОне кĕнĕ.
Категори:Киргизи Категори:Казахстан Категори:Китай
Кăрлач, 19
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Тĕркĕшсем
Тĕркĕшсем (туциши 突骑施), — тĕрĕк халăхĕ, Анăç Джунгар тата Çичшу тăрăхĕнче пурăннă. VI ĕмĕрте арапсемпе мукри йĕхĕсем пĕрлешсе «хура» тата «сарă» йăхсене пĕрлешнĕ хыççăн йĕркеленнĕ.
VII ĕмĕрте вĕсем Анăç Тĕрĕк хаканлăхне кĕнĕ. VIII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче вĕсене Тухăç Тĕрĕк хаканлăхĕн Кюльтегин çарпуçĕ çапса аркатнă.
VIII ĕмĕр варринче Джунгарти тĕркĕшсене уйгурсем, Çичшурисене карлуксем çĕнтерсе илнĕ.
Вуламалли
Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Тĕрĕк хаканлăхĕ Категори:Хаканлăхсем Категори:Тĕп Азин историйĕ Категори:Казахстан историйĕ
Тюргеши
Вашиш
Вашиш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Вишнёвый Дол
Вишнёвый Дол — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Хасан (Мелеуç районĕ)
Хасан — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 289 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453873, ОКАТО кочĕ — 80241810006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Чăваш Енри Шупашкар районĕнчи ял-хулисем
Чăваш Енĕн Шупашкар районĕнче çак ял-хуласем вырнаçнă:
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем Категори:Чăваш Енĕн Шупашкар районĕн посёлокĕсем
Мияки районĕ
Мия́ки райо́нĕ (Миәкә районы) (Миәкә районы муниципаль районы) Пушкăртстан Республики йышĕнчи администрациллĕ-территориллĕ виçи тата Мияки муниципаллă районĕ. Администраци центрĕ — Кăркăс Мияки ч. ялĕ.
Географи
Район Пушкăртстанăн кăнтăр-анăç пайĕнче вырнаçнă, Ăренпур облаçĕпе чикĕ тытать. 1930 çулта йĕркеленĕ.
Абстракционизм
мини|справа|В.В.Кандинский, Пурпĕр сăваплисем, 1911 Абстракционизм — (reālis «инçетлени», «ăсра сирсе яни») е калăпăшсăр ӳнер — пурнăç чăнлăхне тата пур пурнăç калăпĕсене тĕрĕс сăнарлассине йышăнман сăрă тата кулепе ӳнерĕн илемлĕх юхăмĕ. Абстракционизмăн тĕп тĕлĕсенчен пĕри — «гармонизаци» тенĕ пĕлтерĕше çитесси, тĕрлĕ палăртуллă тĕссен çыхăнăвĕсемпе тата геометри калапăшĕсен пулăшăвĕпе композици куракана тулли туйăмлă ăнланăва çитересси. Паллă пайташĕсем: Василий Кандинский, Казимир Малевич, Наталья Гончарова тата Михаил Ларионов, Пит Мондриан.
Каçăсем
Категори:Абстракционизм Категори:Ӳнер юхăмĕсем Категори:Ӳнер
1957
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Джеймс Бьюкенен
мини|справа|Джеймс Бьюкенен Джеймс Бьюкенен (Franklin Pierce ˈd͡ʒeɪmz bjuːˈkænən; Коув-Гэп, Пенсильвани штачĕ, Ака, 23 1791 - Ланкастер, Пенсильвани штачĕ Çĕртме, 1 1868) — американ политикĕ, 15-мĕш АПШ демократсен партин президенчĕ (1857-1861). Çурсĕр тата Кăнтăр пĕр пулма пăрахса АПШ Граждан вăрçи пуçланас умĕнхи юлашки президенчĕ.
Чылай историксем Бьюкенена АПШ кун-çулĕн чи япăх президенчĕ тесе шутлама хăнăхнă; анчах хăшпĕрисем ку шухăшпа килĕшмеççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:АПШ президенчĕсем Категори:Президентсен шучĕсем Категори:Америка ертӳçисен шучĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори: Истори
Ака, 19
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Элĕк районĕн ялĕсем
Чăваш Енри Элĕк районĕнче çак ялсем вырнаçнă:
А
Алкукасси, Анат Татмăш, Анаткасси, Анаткасси, Анатри Юлăш, Анатри Хурасан, Анатри Шĕвĕш, Антоновка выççăлки, Асамат, Ассакасси, Атайкасси, Атмалкасси
В
Вăрманкас Шупуç, Вăрманкас, Витеçуч, Вутлан, Вылпасар, Вырăс Сурăм
Д
Дубовски
Е
Ехремкасси
Й
Йăлкăш, Йăранар
И
Илленушкăнь, Ишпарайккă, Иштек
К
Кăраклав, Кĕçĕн Тăван, Кĕçĕн Тукташ, Кайри Хирлеп, Какаç, Кармал, Качалав, Кивкасси, Кивуй, Кораккаси, Крымсарайкă, Куракăш
Л
Лопашка Мучикасси, Лутра Пакăш
М
Малти Хирлеп, Мартынкасси, Мăн Вылă, Мăн Карачура, Мăн Куканар, Мăн Тукташ, Мăн Шĕвĕш, Мăн Этмен, Мăн Ямаш
П
Павлушкăнь, Пĕчĕк Йăлкăш, Пĕчĕк Кăканар, Пĕчĕк Карачура, Пĕчĕк Элĕк, Пиçенер Туктамăш, Пиçенер, Писĕп, Писер выççăлки, Прашкушкăнь
С
Самушкă, Сарплат, Сатлайккă, Синер, Сморотин, Сурăмварри, Сурăмпуç Мучикасси, Сурăмпуç Шĕмшеш
Ç
Çĕнкас Юнтапа, Çĕнушкăнь, Çирĕккасси, Çулавăç
Т
Тавăт, Тăвăш Юнтапа, Тени, Тимĕрçкасси, Торăпкасси, Туçи Шĕмшеш, Тукач, Тури Вылă, Тури Татмăш, Тури Хурасан, Тури Юлăш
У
Улăх Шĕмшеш, Ураскилт, Урмай, Урпаш,Утаркасси
Эндрю Джонсон
мини|справа|Эндрю Джонсон Эндрю Джонсон (Andrew Johnson; Роли, Çурçĕр Каролина штачĕ, Раштав, 29 1808 - Гринвилль,Теннесси штачĕ Утă, 31 1875) — американ политикĕ, вунçиччĕмĕш АПШ малтанах демократсен партинчĕн суйланнă президенчĕ (1865-1869), 1864 çулта республикан пайташĕ А. Линкольн вăхăтĕнче вице-президента суйланнă пулнă (вăл вăхăтра «Националлă пĕрлешÿ» тенĕ блок). Линкольн хыççăн президент пулса тăрсан, Джонсон Аляскана туянса илнине пăхмасăр АПШ Сеначĕ ăна хирĕç импичмент туса хăтланнă.
Элĕк районĕн ялĕсем
Х
Хирлеппуç, Хитекушкăнь, Хорнсор Çармăç, Хуравар
Эндрю Джонсон
Çавăн пекех пăхăр
Категори:АПШ президенчĕсем Категори:Президентсен шучĕсем Категори:Америка ертӳçисен шучĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори: Истори
Элĕк районĕн ялĕсем
Ч
Чартак, Чăваш Сурăм, Чăрăшлă, Чулкаç
Ш
Шавранчăк, Шăлан выççăлки, Шапкин, Шĕмшевĕш, Шĕнтреш, Шор Шетмĕ, Шор-Пайраш, Шоркасси Сорăм, Шураç, Шуркасси Ишек, Шуркасси
Э
Элĕк, Элекушкăнь, Энехмет, Этмен
Ю
Юманлăх, Юнтапа
Я
Яккушкăнь, Якунькă, Янăш, Янкурас, Ярхуньушкăнь
Ял тăрăх май йĕркеленĕ
*
Чĕрмелĕ
Чĕрмелĕ, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи чăваш ялĕ.
Урпаш (Çĕрпӳ районĕ)
Урпаш (Орбаши), — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Чĕрмелĕ
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Урпаш (Çĕрпӳ районĕ)
Халӑх йышӗ, ял тытӑмӗ
Шупашкартан 30 ҫх инҫе, Ҫӗрпӳрен 10ҫх, чукун ҫултан 15 ҫх. Ялта лавккапа клуб пур. Шкула ачасем Хӗрлӗтӑва ҫырма урлӑ ҫӳреҫҫӗ. Урпаша тата ҫырма урлӑ ларакан, тӑватӑ килтен тӑракан Ураслӑ ятлӑ ял кӗрет.
XIX ӗмӗрте Туҫирен уйрӑлса килнӗ халӑх Урпаша никӗсленӗ. Халӑхӗ чӑваш. 1866 ҫулччӗн патшалӑх хресченӗсемччӗ, ҫӗр ӗҫӗпе пурӑннӑ, выльӑха ӗрчетнӗ, ҫӗвӗ ӗҫӗпе хӑтланнӑ, урапа-ҫуна ӑсталанӑ. 1931 ҫулта «Политотдел» колхоз туса хунӑ.
Халӑх йышӗ:
Кун-çулĕ
XIX ӗмӗртен 1927 çулчен Çĕрпӳ уесĕн Лапра вулӑсне (выр. «Чемерчеевская волость») тата Çĕрпӳ вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Çĕрпӳ районне кĕрет. 1948 ҫулта нумайӑшӗ Кенигсберга - Калининград облаҫне кайрӗ, вӗсем Ҫӗньяла кайрӗҫ.
Асӑрхавсем
<references group="Асӑрхавсем"/>
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Смаково
Смаково — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 555 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453875, ОКАТО кочĕ — 80241815001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Пăртас
Пăртас, — Чăваш Енĕн темиçе ял ячĕ
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Арăслан (Мелеуç районĕ)
Арăслан — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 181 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453875, ОКАТО кочĕ — 80241815002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
XIV ĕмĕр
Хронологи Таблици 2 пинçуллăх
* Категори:Ĕмĕрсем
Исламгул (Мелеуç районĕ)
Исламгул — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 87 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453875, ОКАТО кочĕ — 80241815004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
XIII ĕмĕр
XII ĕмĕр — XIII ĕмĕр — XIV ĕмĕр
Хронологи Таблици 2 пинçуллăх
* Категори:Ĕмĕрсем
Кӳкеç
Кӳкеç, — Шупашкар районĕн администраци центрĕ, хула евĕр паççулкă. Паçсулкăра пурĕпе 11,7 пин (2005) çын пурăнать.
Мускав-Хусан автомобиль çулĕ çинче вырнаçнă. Шупашкара çитме 14 çухрăм.
Кун-çулĕ
Хăйĕн кун-çулне Кӳкеç 1745 çулта пуçланă тесе шутлаççĕ. Вăл вăхăтра ку таврара пĕрремĕш хуçалăх йĕркеленнĕ.
1859 çулта кунта 65 хуçалăх шутланнă, 179 арçын, 167 хĕрарăм пулăннă. пурте вĕсем чăвашсем пулнă. 1897 çулта Пĕтĕм Раççейĕпе ирттернĕ халăх çыравĕпе ялта 211 арçын, 196 хĕрарăм пурăннă.
Кĕçĕн Шарип
Кĕçĕн Шарип — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 283 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453875, ОКАТО кочĕ — 80241815005.
Кӳкеç
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Кĕçĕн Шарип
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Якты-Куль (Мелеуç районĕ)
Якты-Куль  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 99 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453875, ОКАТО кочĕ — 80241815006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Пăртас (Вăрнар районĕ)
Пăртас, — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. 1964 çулхи ака уйăхĕн 23 Тулти Пăртас, Шалти Пăртас тата Этнриялĕ ялĕсене пĕрлешнипе пулнă.
Истори
1927 çулчен виçĕ ял Етĕрне уесĕн Нурăс улăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 ялсене Вăрнар районне кĕртнĕ.
1964 çулхи ака уйăхĕн 23 виçĕ яла пĕрлештернĕ. Ятне вара пĕрлештерсе Пăртас панă.
Паллă çыннисем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Петров Леонид Порфирьевич
Петров Леонид Порфирьевич, — чăваш чĕлхин тĕпчевçи, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ, Чăваш патшалăх университечĕн чăваш чĕлхи пĕлĕвĕн кафедрин доценчĕ, чăваш филологийĕпе культура факультетăн декан çумĕ. 1957 çулхи ака уйăхĕн 19 Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи Тулти Пăртас ялĕнче çуралнă.
Пурнăçĕ
1980 çулта Чăваш патшалăх университечĕн историпе филологи факультетăн чăваш уйрăмĕнчен вĕренсе тухнă, хыççăн ЧНТИре ĕçлеме тытăннă, чăваш чĕлхин историне тишкернĕ, унăн малтанхи статьисем те историллĕ лексикăн, чăваш ономастикин ыйтăвĕсемпех çыхăннă.
1989—1993 çулсенче Леонид Петров ЧПУ çумĕнчи аспирантурăра вĕреннĕ. 1996 çулта «Чăваш чĕлхинчи кайăк ячĕсен пулăвĕпе аталану çул-йĕрĕ» темăпа кандидат диссердацине хӳтĕленĕ. 1990 çулта университета ĕçлеме куçнă.
Леонид Петров чăваш чĕлхин историйĕпе, ономастикăпа диалектологи тата этимологи ыйтăвĕсемпе вăтăра яхăн статья çырнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Янги-Аул (Мелевĕс районĕ)
Янги-Аул  — Пушкăрт Республикин Мелевĕс районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 194 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453875, ОКАТО кочĕ — 80241815007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелевĕс районĕ
Береговка
Береговка — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 156 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453875, ОКАТО кочĕ — 80241815008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Хĕрлĕ Сăрт (Мелеуç районĕ)
Хĕрлĕ Сăрт — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 117 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453875, ОКАТО кочĕ — 80241815009.