cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Экзопланета
Уçнисен кун-çулĕ
thumb|450px|right|350px|thumb| Экзопланетăсене уçни, çулсем
Каçăсем
Категори:Экзопланетăсем Категори:Планета евĕр кĕлеткесем
1778
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕнĕ Мăнтăр
Çĕнĕ Мăнтăр, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
К.Маркс, Мичурин, Çамрăксен, А.Г.Николаев, Çĕнĕ, Пушкин, Юханшыв, Шкул урамĕсем
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Васильев Серафим Алексеевич
Васильев Серафим Алексеевич, — сăвăç. 1903 çулта Пушкăрт республикин Йермекей районĕнчи Суккулово салинче çуралнă. 1989 çулта вилнĕ.
Тăван Çĕршыв вăрçин 1 степеньлĕ, Хĕрлĕ Çăлтăр орденесĕне тата медальсене тивĕçлĕ пулнă.
Пурнăçĕ
Пуçламăш шкула вĕренсе пĕтернĕ хыççăн колхозра, леспромхозра, пир-авăр фабрикинче ĕçленĕ. Тăван Çĕршывăн аслă вăрçине хутшăннă.
Ӗçĕсем
1969 çулта унăн «Анне» ятлă поэми «Тăван Атăл» журналĕнче пичĕтленсе пухнă. Умсăмахне Петĕр Хусанкай çырнă пулнă.
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Пушкăрт респуликин сăвăçисем
Байкал (Нуриман районĕ)
Байкал  — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 87 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452444, ОКАТО кочĕ — 80245820002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Шайбăллă хоккей
Шайбăллă хоккей, — хоккей тĕсĕ.
168 грамм таякан шайба ятлă пĕчĕк лаптак резина çавракăшпа пăр çинче выляççĕ. Хоккей тĕсĕсенчен тĕнчере чи паллă вăйă. Вăйăн тăван çĕршывĕ Канада шутланать. Канадăра, Раççейре, АПШра, Скандинави патшалахĕсенче, Чехинче, Словакинче, Германинче, Швейцаринче, Белорусинче тата Латвинче самай сарăлнă.
Хоккеистсене вăйăсене тренер хатĕрлет, ертсе пырать.
Категори:Хоккей Категори:Спорт
Тренер
Тренер trainer — уйрăм çынăн е ушкăнăн пĕлĕвĕсемпе ĕçталăхне пысăклатма пултаракан çын.
Паллă тренерсем
Тихонов Виктор Васильевич, хоккей тренерĕ.
Асăрхавсем
* Категори:Спорт терминологийĕ Категори:Профессисем
Вонданка
Вонданка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 62 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
116
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Камелик
Камелик — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ, Самар облаçĕ территорипе юхать. Мăн Иргиз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 222 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Охогр-Игол
Охогр-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 130 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Уразбахты (Алкинский сельсовет)
Уразбахты  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 498 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452144, ОКАТО кочĕ — 80257805010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Тбилиси
Тбилиси (груз. თბილისი), — Грузи патшалăхĕн тĕп хули. 1936 çулчен вырăссем ăна Тифлис тенĕ.
Хула Кура юханшывăн çыранĕсем хĕррипе 30 çухрăма тăсăлакан Тбилисси котловининче вырнаçнă. Хулара грузинсем (72%), армянсем (12%), вырăссем (10%), осетинсем (3%), курдсем (2%), грексем (2%) тата ытти халăхсем пурăнаççĕ. Тĕп чĕлхе шучĕнче грузин чĕлхи шутланать, анчах та çавăн пекех вырăс тата армян чĕлхи сарăлнă. Хулара пурăнакансенчен 85% патнелле Грузи Православи Чиркĕвĕ шутне кĕреççĕ. Çавăн пекех урăх тĕнсем шутне кĕрекеннисем те пур. Мусульмансемпе католиксене асăнмалла.
Истори
Археологсем тĕпчесе пĕлнĕ тăрăх ку тăрăхсенче пирĕн эрăчен III — IV ĕмĕрсенчех пурăнма пуçланă. Летописьсенче хулана пĕрремĕш хут IV ĕмĕрте асăннă.
1779
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тбилиси
Истори
1801 çулта Хĕвелтухăç енчи Грузи Раççей шутне кĕнĕ, хула Грузи кĕперниĕн тĕп хули пулса тăнă. 1921 çулта хулара большевиксем çĕнтернĕ. Совет влаçне туса хурса хула Грузи ССР республикин тĕп хули пулса тăнă. СССР саланса кайсан Грузи патшалăхăн тĕп хули вырăнĕнче юлнă.
Категори:Грузи хулисем
Çыркăч
Çыркăч — чĕрсе (çырса) паллă тумалли инструмент.
Çавăн пекех çыра текенни пур. Анчах та унпа параллеллĕ йĕрсем туртаççĕ. Çыркăчпа вара хуть те мĕнле йĕр те туртма пулать.
Каçăсем
Категори:Инструментсем Категори:Çыракан инструмент
Вазюг (Луза юппи)
Вазюг (Вазюга) — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сылтăм çыранĕпе 505 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 40 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Курск облаçĕн Черемисиново районĕ
Черемисиново районĕ, — Курск облаçĕн çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă район. Район администрацийĕ Черемисиново посёлокĕнче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 840 км2. Район чикки облаçĕн Щигрă, Тим, Советски районĕсемпе тата савăн пекех Орёл облаçĕпе юнашар иртет.
Пысăк юханшывĕсем: Тим, Косоржа, Щигор.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 12 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 4 пин çын. Пурĕ 97 хула-ял шутланать.
Вĕсенчен чи пысăккисенчен çаксене асăнма пулать: Михайловка
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
Ворсик
Ворсик — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Шур Атăл Лобань юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
117
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Курск облаçĕн Хомутовка районĕ
Хомутовка районĕ, — Курск облаçĕн анăç енче вырнаçнă район. Район администрацийĕ Хомутовка посёлокĕнче вырнаçнă.
Географи
Пысăк юханшывĕсем: Свапа (район тăрăх 44 çухрăм юхать), Тип Амонька (24 çх), Амонька (15 çх), Сев (24 çх), Киселевка (22 çх), Немеда (22 çх), Клевень (9 çх).
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 15,3 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 5 пин çын. Пурĕ 144 хула-ял шутланать.
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
Карыш-Елга
Карыш-Елга — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 27 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452394, ОКАТО кочĕ — 80234852006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Урнар
Урнар, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Юханшывлешьен, Тăнăç, Октябрь урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
1781
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Юрмаш (Нуриман районĕ)
Юрмаш  — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 80 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452444, ОКАТО кочĕ — 80245820004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Шапаровка
Шапаровка — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 21 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452170, ОКАТО кочĕ — 80257805011.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Çурхах
Çурхах, çÿхе те пиçĕ япала, материал, йăмлăх, вăл шутра:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çурхах
Чермĕш
Чермĕш, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Посад-Турханкасси вулăсне, 1927 çулхи юпа уйăхĕн 27 ял Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1927-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1 - Кĕçĕн Астакасси ял канашĕ, 1928-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1  Аcлă Ăстакасси ял канашĕ, 1939-мĕш çулхи пуш уйăхĕн 26- Астакассии ял канашĕ Халĕ Атăлçум ял тăрăхне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем [
Охтын-Еган
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Гванцеладзе Владимир Васильевич
Гванцеладзе Владимир Васильевич გვანცელაძე ვლადიმერ — (03.03.1919-22.06.1970), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 03. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 47-мĕш çарĕн 91-мĕш уйрăм инженер-сапёр батальонĕн сапёрĕ, красноармеец.
Нишер
Нишер  Нижеры — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял Çатракасси ял тăрăхĕнчи ял. Районăн кăнтăр-хĕвелтухăç пайĕнче, Атăлтан аякра мар вырнаçнă.
Урамĕсем
2009 çулта 71 çын пурăнать.
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Кĕчкей вулăсне, 1918-мĕш çултан Елчĕк вулăсне, 1926-мĕш çултан Кĕчкей вулăсне, 1927 çулхи юпа уйăхĕн 27 Куславкка районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 Октябрьски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн каллех Куславкка районне, Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1927-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1 - Нишер ял канашĕ, 1961-мĕш çулхи авăн уйăхĕн 23- Çатракасси ял канашĕ Халĕ Çатракасси ял тăрăхне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
118
Пулăмсем
Хань тата Хунну:
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Атнаш (Вăрмар районĕ)
Атнаш, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Вăрман урамĕ.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Каралык (юханшыв)
Каралык  — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕ территорипе юхать. Мăн Иргиз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 84 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Курск облаçĕн Щигрă районĕ
Щигрă районĕ, — Курск облаçĕн енче вырнаçнă район. Район администрацийĕ Щигрă хулинче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 1 220 км2. Район чикки облаçĕн Черемисиново, Тим, Солнцево, Золотухино, Курск районĕсемпе тата Орёл облаçĕпе юнашар иртет.
Истори
Района 1928 çулта йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 33 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 19 пин çын. Пурĕ 169 хула-ял шутланать.
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
1782
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сабанкуль
Сабанкуль — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 65 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452374, ОКАТО кочĕ — 80234852007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Йоханнес Бенцинг
Йоханнес Бенцинг (Johannes Benzing) — тунгус-маньчжур тата тĕрĕк чĕлхисен тĕпчевçи, Майнц Ăслăлăх академин чăн пайташĕ (Германи). 1913 çулхи кăрлач, 13 çуралнă, 2001 çулхи пушăн 16-мĕшĕнче çĕре кĕнĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Германири Швеннинген хулинче çуралнă. Тухăç халăхĕсен культурине Берлинта тата Францире вĕреннĕ.
Й. Бенингăн 1935 - 1944 çç. пичетленнĕ ĕçĕсем тĕпчевçĕ çамрăкранпах тĕрĕк чĕлхипе интересленнине кăтартса параççĕ. Вĕсем хушшинче Н. И. Ашмаринăн "Чăваш сăмахĕсен кĕнекине" (1939 ç.) пахаласа çырнă темиçе статья тата чăваш чĕлхин грамматикипе çыхăннă тĕпчев ĕçĕсен ярăмĕ.
1953 ç. Майнц Ăслăлăхпа литература академин пайташ-корреспондентне суйланă. 1956 - 1963 çç. Турккă Республикинче Германи консулĕ пулса ĕçленĕ. 1963 - 1981 çç. Майнц университечĕн испан филологипе культурин кафедрине ертсе пынă.
Йоханнес Бенцинг вĕренекенĕ Петер Шёниг (Peter Schönig) халĕ Берлинти Ирĕклĕ Университетăн Тюркологи институтĕнче профессорта ĕçлесе çавăн пекех студентсене чăвашла вĕрентет.
Каçăсем
Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:1913 çулта çуралнисем Категори:2001 çулта вилнисем Категори:Германи дипломачĕсем Категори:Тюркологсем, алфавитпа
Ворчанка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çыру
Çыру — пĕр субъект (çын, организаци) тепĕр субъект патне çырса янă хыпар.
Ялан тенӗ пекех, ҫырӑва хут ҫине текст пек ҫыраҫҫӗ (е ытти материалсене), вара почта тӑрӑх е курьерпа тухса каять.
Ҫырусемпе икӗ е ытларах адресатсем хушшинчи ҫырусемпе усӑ кураҫҫӗ.
Рекомендаци ҫырӑвӗ — вӑл ӗҫе илме е вуза кӗме хушма заявлени ҫырма палӑртнӑ документ.
Ҫырусен хӳтӗлевӗпе публикацийӗ
Ҫырусен содержанине законсемпе ҫырусем вӑрттӑнлӑхӗ ҫинчен калакан саккунсемпе хӳтӗлеҫҫӗ.
Сӑваплӑ ӗҫӗн ҫырӑвӗсем организацин докуменчӗсемпе ҫыхӑннӑ.
Авторсем ҫырусен авторӗсем вилнӗ хыҫҫӑн, практика кӑтартса панӑ тӑрӑх, ҫырусене автор ҫыруллӑ формӑра чарман пулсан, пичетлесе кӑларасси пулма пултарать. Уйрӑм ҫырӑвне РФ 1225 статйинче асӑннӑ "ӑс-хакӑл ӗҫ-хӗлӗн Тата индивидуализаци хатӗрӗсен Сыхлакан результачӗсем" автор правин объекчӗсен шутне кӗмест. Публикацисемпе цитатӑланӑ чухне, право акчӗсемсӗр пуҫне, ҫырусемпе ҫыхӑннӑ ҫак ыйтусене шута илмелле.
119
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çыру
Каçăсем
Категори:Почта Категори:Коммуникаци
Кĕçĕн Астакасси
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
138 хуçалăх.
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Посад-Турханкасси вулăсне, 1927 çулхи юпа уйăхĕн 27 ял Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1927-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1 - Кĕçĕн Астакасси ял канашĕ, 1928-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1  Аслă Ăстакасси ял канашĕ, 1939-мĕш çулхи пуш уйăхĕн 26- Астакассии ял канашĕ Халĕ Атăлçум ял тăрăхне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
1783
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кочевная (юханшыв)
Кочевная (Юханшыв)  — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕ территорипе юхать. Мăн Глушица юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Нури Йӳдже
Нури Йӳдже (1942 çулта, нарăс, 15 Турккă Республикин Мерсин хутлăхне кĕрекен Доганчай (Dopançay) ялĕнче çур.) — филологи ăслăхĕсен тухтăрĕ, профессор.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1942 çулта, нарăс, 15 Турккă Республикин Мерсин хутлăхне кĕрекен Доганчай (Dopançay) ялĕнче çуралнă.
Ĕçĕсем
Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Клара Адягаши
Клара Адягаши — филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ, профессор.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Клара Адягаши 1952 çулхи пуш, 3 Венгри Халăх Республикинчи Озд хулинче çуралнă. 1971 – 1974 çç. Эгер педагогика институтĕнче вырăс чĕлхипе литературине тата историне вĕреннĕ. 1973 –1974 çç. Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче пĕлӳ пухнă. Сегед университечĕн вырăс тата алтай чĕлхисен факультетне ăнăçлă пĕтернĕ. Тĕпчев ăсталăхне Раççейре, Италире тата Германире туптанă. 1993 çултанпа филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ. Ку ята тĕпчевçĕ Атăлçи халăхĕсен чĕлхипе авалхи вырăс кӳнĕ витĕме тĕпчесе çырнă ĕçĕшĕн тивĕçнĕ. 1998 çултанпа Дебрецен университечĕн профессорĕ.
Статйисем
Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Шуçăмсем кунта тÿлек (фильм, 1972)
«Шурăмпуç кунта çепĕç» (А зори здесь тихие) — 1972 çулта Борис Васильевăн пĕр ятлă повеçĕпе Станислав Ростоцкий режиссёр ӳнерленĕ икĕ сериллĕ илемлĕ совет фильмĕ. Халăхран ыйтса пĕлнипе, телкуравçăсен чи юратнă совет фильмĕсенчен пĕри.
Фильмăн кун-çулĕ
1969 çулта «Юность» журналра «…Шурăмпуç кунта çепĕç» повеçе пичетлеççĕ. Борис Васильевăн ĕçне вулакансем хапăл кĕтсе илеççĕ, вăл Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки 1960—1970-мĕш çулсенче хайланă халăх кăмăллакан кĕнеке пулса тăрать. 1971 çулта повеçе Юрией Любимов Таганкăри театрта (Мускав) лартнă. 1971 çулта совет синематографĕн классикĕ Станислав Ростоцкий повеçе экрана кĕртес ĕçе пуçăнать. Каярахпа режиссёр асаилĕвĕнче фильма хăйне вăрçăра вилĕмрен çăлнă медаппана халалланă пирки асăнать.
Каçăсем
Категори:СССР драма фильмĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçăн фильмĕсем Категори:Совет кинопрокачĕн малтисем Категори:М. Горький ячĕллĕ киностуди Категори:Борис Васильевăн ĕçесене экранлани Категори:Станислав Ростоцкин фильмĕсем
Курăк çинчи хоккей
Курăк çинчи хоккей, — хоккей тĕсĕ, курăк çинче пĕчĕк хытă пӳскепе выляççĕ.
Австралире, Индире, Пакистанта тата Малайзире выляма юратаççĕ.
2006
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шутнерпуç
Шутнерпуç, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Винокуров, В.И.Чапаев, Энгельс урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Çĕрпӳ уесне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Вазюг (Сокса юппи)
Вазюг — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Сокся юханшывăн сулахай çыранĕпе, 51 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Вознесенский (Нуриман районĕ)
Вознесенский  — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 37 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Гвенцадзе Иван Николаевич
венцадзе Иван Николаевич გვენცაძე ივანე — (23.04.1907 (10)-1990), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 17. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çеçенхир фрончĕн 57-мĕш çарĕн 14-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 33-мĕш гварди артиллери полкĕн батарея командирĕ, гварди лейтенанчĕ.
Чăваш Енри Элĕк районĕн гимнĕ
("Сурăмпала Вылă хушшинче" юрăран)
1784
Пулса иртнĕ
hhbvhlfbgvyfigjwejfegnbidfuvbuqefiobhuipqefjvhuoefnvkpjnfjkacvn jkqefvbkefbnihguivjnerghjkcvnqhfuiegvnqrhievbernvheqjnfgerhiqjhbhubiiernqgkbhernfgqerjuigyh3bk
Оскол (юханшыв)
Оскол, — Раççейпе Украина тăрăх юхакан юхыншыв, Çурçĕр Донецăн чи пысăк юппи.
Юханшыв тăршшĕ 436 çухрăм, бассейн лаптăкĕ — 14,68 пин км2. Çăлкуçĕ Курск облаçĕн Тим районĕнче вырнаçнă. Ытларах енĕпе юр шывĕпе тулать. Пуш уйăхĕпе çу уйăхĕн пуçламăшĕнче çырансенчен тухать. Чӳк-раштав пуçламăшĕнче шăнса ларать, пуш-ака пуçламăшĕнче пăртан тасалать. Вăтамран пăр хулăнăшĕ 0,45 метр.
Юханшывăн сарлакăшĕ 10-40 метр, хăш-пĕр вырăнта 300 метр таран сарăлса каять.
Категори:Курск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Белгород облаçĕн юханшывĕсем Категори:Харьков облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çурçĕр Донецăн юпписем
120
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Новомихайловка (Чышма районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Хăйăр
thumb|[[Мароккори хăйăрлă дюна]] Хăйăр – тĕпреннĕ ту каяшĕ е ятарласа хатĕрленĕ материал. Нумай чухне таса кварцран (кремни йӳçекĕ) тăрать. Хăйăр сăмаха пĕрреллĕ хисепре кăна усă кураççĕ, калăпăр, хăйăрсем тени пуплев йăнăшĕ шутланать[çăлкуç ăçтан?].
Ахаль хăйăр
Ахаль хăйăр иккĕ тĕрлĕ пулать: çырмари, çăлти хăйăр - шурă тĕслĕ, çĕр айĕнчен (шăтăкран илекенни) чавса кăлараканни - сарă тĕслĕ. Çĕр айĕнчен чавса кăларнă хăйăрта тăм пĕрчисем нумай, юханшыв хăйăрĕ вара таса хăйăртан çеç тăрать. Пĕтĕм хăйăрĕ кăштик радиоактивныйтарах.
Хатĕрленĕ хăйăр
Ку йышши хăйăра чула ятарласа вĕтетсе тăваççĕ.
Çаплах пăхăр
thumb|Хăйăр
Категори:Çурт-йĕр тăвас материалсем
1785
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шамратово
Шамратово — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 283 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452394, ОКАТО кочĕ — 80234852008.
Ваймос
Ваймос — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сылтăм çыранĕпе 412 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шамратово
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Ваймос
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Шамратово
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Экологи
Экологи (грек. οικος — пӳрт, çурт, пурăну вырăнĕ, λόγος — вĕрентӳ), — йĕри-таврари çутçанталăкпа çыхăннă япаласем, çав ыйтусемпе тĕпчекен ăçлăлăх. 1866 çулта ку термина усă курма нимĕç биологĕ Эрнст Геккель сĕннĕ. thumb|200px|
Тĕссен экологийĕ
Категори:Пĕтĕмлĕ биологи *
Пантым-Игол
Пантым-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Оккын-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Шăплат
Шăплат, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Гравитацилле тĕрексĕрлĕх
Гравитацилле тĕрексĕрлĕх (Джинс тĕрексĕрлĕхĕ) —  хăвăртлăхăн тата япалалăх йăвăлăхĕн уçлăхри флуктуацийĕсем   туртăм вăйĕсен витĕмĕпе вăхăт иртнĕ майăн ÿсни.
Каçăсем
Категори:Гравитаци Категори:Астрофизика Категори:Тĕрексĕрлĕх
Баскетбол
200px|thumb|Баскетбол пӳски. Баскетбо́л — америка вĕрентӳçи Джеймс Нейсмит XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнче, тĕплĕнрех 1891 çулхи раштав, 21 шутласа кăларнă ушкăнлă вайă.
Асăрхаттарни
Категори:Баскетбол Категори:Спорт
Кривая Отнога
Кривая Отнога  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Голенькая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Хĕçпе çӳрекенсен орденĕ
Христос еткерĕсен тăванлăхĕ (Fratres militiæ Christi), ытларах хĕçпе çӳрекенсен орденĕ е хĕç тăванĕсен орденĕ (Schwertbrüderorden) ятпа паллă — 1202 çулта Ригăра çав вăхăтра Альберта фон Буксгевден (Albert von Buxhöwden 1165—1229) епископа улăштарнă (Теодорих епископăн шăллĕ пулнă) Теодорих Торейдский (Дитрих)йĕркеленĕ рыцăрьсен чун-чĕм орденĕ.
Кун-çулĕ
Орденăн пĕрремĕш магистрĕ Винно фон Рорбах (1202—1209), иккĕмĕш, вăлах юлашки — Фольквин фон Винтерштайн (1209—1236) пулнă.
Каçăсем
Категори:Католицизм Категори:Эстони кун-çулĕ Категори:Рыцăрь орденĕсем
121
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1786
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Восточник
Восточник — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Полдневая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Ключарево
Ключарево — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 85 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452163, ОКАТО кочĕ — 80257805015.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
1787
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ясукуни храмĕ
thumb|200px|Ясукунире вĕренекенсем thumb|200px|Ясукуни тĕп çурчĕ
— Токио хулинчи синто тĕнĕн таса вырăнĕ («патшалăх лăпкăлăхĕн храмĕ»). Синто тĕнĕн церемонисене ирттермелли центр. Ясукуни уйрăмлă пайăрĕ — чылай синто храмĕсенче камине пуç çапаççĕ, кунта вара Японишĕн пуç хунă тĕкĕрçĕсене тата императора чыслаççĕ. Храмăн çӳлти турри — Япони императорĕ. Кунта кăмăлласа килекенсен хушшинче — Японин премьер-министрĕ пулнă Дзюнъитиро Коидзуми.
Храм кун-çулĕ
Храма 1869 çулта туса лартнă, ытти таса вырăнсемпе танлаштарсан, патшалăхăн вăрçă ертӳлĕхĕн аллинче шутланать.
Турăсем
Синто йăлипе килĕшӳллĕ, Японин мĕнле те пулин вăрçинче пуç хунă япун гражданĕсене пуç çапмалла. Çак ят-йыш кашни вăрçăра таса сăн ят-йышне кĕртнисене палăртать:
Гвоздев Алексей Фёдорович
Гвоздев Алексей Фёдорович — (18.08.1923-25.01.1984), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн юланут-танк ушкăнĕн 23-мĕш танк корпусĕн 3-мĕш танк бригадин танк взвочĕн командирĕ, аслă лейтенант.
Ясукуни храмĕ
Ясукуни тата политика
Синто тĕнĕн церемонисенче таса çынсен шутĕнче Ясукуни храмĕнче чысланăскерсем — вăрçăра киревсĕр ĕçсене тунăшăн (Тодзё),, , , , ,  тата урăххисем. Çакна пула япун оккупацинче XX ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче, çав шутра Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче, асапланнă Китайра тата Кăнтăр Корейра храм япун милитаризмĕн символĕ шутланать, Японин официаллă пайăр çыннисем ăна чыслани милитаризм рецидивĕ тата япун агрессине лекнĕ çынсен астăвăмне хур туни пулать.
2001 çултанпа çулсерен Япони премьер-министрĕ Ясукуни храмне пырса çӳрени Китайпа Корейăна кӳрентернĕ, вĕсем çак пулăм пирки официаллă хирĕçлевсем кăларнă. Пекинăн официаллă каланинче, сăмахран, çакăн пек юратса пырса çӳрени «Нюрнберг трибуналĕпе айăпласа çакнă нацистсене чысланипе пĕрех» тенĕ. Хирĕçлевсене вырăна хуманнипе патшалăхсем хушшинче хирĕçлĕхсем ӳссе пынипе Японипе Китай тата Кăнтăр Корейпа Япони калаçăвĕсене чарса хунă.
Коидзуми хыççăн премьер-министрĕн ĕç вырăнĕнче пулнă харкашу ан тухтăр тесе Ясукунине пыман. Вăл храма паллă парне — бонсайа — çитернĕ. Çапла вара тĕнчери лару-тăрăва лăплăхра хăварса, çав вăхăтрах, вăрçăсенче паттăрла вилнĕ япунсене астунине кăтартнă.
Каçăсем
Категори:Япони вăрçисем Категори:Астăвăм комплексĕсем Категори:Синто таса вырăнĕсем
Паптакулым-Игол
Паптакулым-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Лелен-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 37 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Новокулево
Новокулево — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1667 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452436, ОКАТО кочĕ — 80245835001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Тихонов Виктор Васильевич
Виктор Васильевич Тихонов, — паллă совет хоккеисчĕ, хоккей тренерĕ. 1930 çулхи çĕртме уйăхĕн 4-мĕшĕнче Мускавра çуралнă.
ССРП, РСФСР тата Латви ССР тава тивĕçлĕ тренерĕ.
Пурнăçĕ
Виктор Тихонов тренер ĕçне 1971 çулта «Динамо» (Рига) клубра пуçланă. Унччен 8 çул хушши Мускав хулин «Динамо» клубăн тĕп тренер Чернышов чĕннипе тренера пулăшаканĕ пулса ĕçленĕ, çав вăхăтрах хăй те вылянă. Ригăра вăл пысăк ӳсĕмсем тунă, иккĕмĕш лигăран пĕрремĕш лигăна, унтан Пысăк лигăна хăпартнă, СССР Чемпионатĕнче 4-мĕш вырăнне йышăннă.
1977 çултанпа Тихонов ЦСКА тренерĕ вырăнне йышăннă. 15 çул хушшинче ЦСКА, Тихонов ертсе пынипе, 14 хутчен çĕршыв чемпионĕ пулнă, 14 хутчен Европа чемпионĕсен Кубокне, икĕ хутчен ССРП Кубокне çĕнтерсе илнĕ. Вăл вăхăтра ЦСКАра вылякансем Вячеслав Фетисов, Алексей Касатонов, Владимир Крутов, Игорь Ларионов, Сергей Макаров, Валерий Каменский, Сергей Фёдоров, Александр Могильный тата Павел Буре тĕнче шайĕнчи паллă хоккеистсем пулса тăнă.
1977 çулта Виктор Тихонов ССРП пĕрлĕ командин тренерĕ. Вăл ертсе пынипе вăл ушкăн 1978, 1979, 1981, 1982, 1986, 1989, 1990, 1993 çулсенче тĕнче шайĕнчи чемпионатсенче, 1978-1991 çулсенче Европа чемпионачĕсенче çĕнтернĕ.
Тихонов ертсе пынипе виçĕ хутчен олимп вăйисенче (1984, 1988 тата 1992 çулсенче) çĕнтернĕ. Вăл ертсе пынипех 1981 çулта ССРП пĕрлĕ ушкăнĕ Канада Кубокне çĕнтерсе илнĕ.
Каçăсем
Категори:ССРП шайбăллă хоккей пĕрлĕ командин вылявçисем Категори:МВТ СÇВ ХК вылявçисем Категори:«Динамо» Мускав ХК вылявçисем Категори:Латыш ССР тава тивĕçлĕ тренерĕсем Категори:«Динамо» Рига ХК тренерĕсем Категори:ССРП хоккей тренерĕсем Категори:ССРП тава тивĕçлĕ тренерĕсем Категори:Раççей тренерĕсем Категори:ЦСКА Мускав ХК тренерĕсем Категори:ССРП шайбăллă хоккей пĕрлĕ командин тренерĕсем Категори:РФ шайбăллă хоккей пĕрлĕ командин тренерĕсем Категори:ССКП пайташĕсем Категори:«Тĕрĕслĕ Раççей» партин пайташĕсем Категори:ИИХФ мухтав залĕн пайташĕсем Категори:Чĕре тапма чарăнипе вилнисем Категори:Ваганьково çăвинче пытарнисем Категори:Полковниксем (Раççей Федерацийĕ) Категори:Тихоновсем
Пысăк Енккасси
Пысăк Енккасси, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Вотская
Вотская — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Пысăк Енккасси
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Синематограф
Кинематограф (гр. κινεματος — куçăм тата гр. γραφο — çыр, кăтарт), — çын ĕçлевлĕхĕн енĕ, XIX ĕмĕрте шутласа кăларнă, XX ĕмĕрте пĕтĕм тĕнчипе сарăлнă ĕç.
Вотская
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Синематограф
Çак ĕçпе çыхăннă ӳнер çинчен ятарлă статьяна пăхмалла.
Синематограф çурални
Кинематограф сарӑлма унӑн хальхи тӗсӗпе кӗске метражлӑ пирвайхи фильмсене ӳкерсе халӑх умӗнче демонстрацилемелле пулнӑ. 1895 ҫулхи пуш уйӑхӗн 22-Мӗшӗнче парижра люмьер тӑванӗсем пӗрремӗш хут вӗсен "синематографне"кӑтартнӑ. thumb|left|[[Люмьер тăвансем|Люмьерсем (Огюст сулахайра, Луи сылтăмра)]]
Сасăсăр кино тапхăрĕ
Тĕп статья: «Сасăсăр кино»
thumb|220px|right|[[Чарли Чаплин]]
Асӑрхаттарусем
Категори:Киноматографи
Вотская
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Пысăк Енккасси
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
122
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Раççейри граждан вăрçин 2-мĕш тапхăрĕ
Вăрçăн иккĕмĕш тапхăрĕ (çу, 1918 — пуш, 1919)
Чехословак корпус пăлхавĕ. Тухăçра вăрçă тапранни
Чехословак корпусне Раççей территоринче Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи тапхăрĕнче австри-венгри çарĕн тыткăна лекнĕ, Австри-Венгрипе Германие хирĕç Раççей майлă пулса вăрçма кăмăлланă словак тата чех салтакĕсенчен йĕркеленĕ. 1918 çулĕн пуçламăшĕнче 40 пин çынлă корпуса Украинăран инçет-тухăç порчĕсем витĕр Анăç Европăна Антанта енче çапăçма куçарма тытăнаççĕ. thumb|right|150px|[[Чехословак корпусĕ]]thumb|right|150px|Адмирал [[Колчак текĕрçĕсене пăхса тухать]]thumb| Çĕпĕрти большевиксене хирĕç пăлхав текĕрчисем шурă-симĕс элем айĕпе çапăçнă. 1918 çулхи çу, 26 [[Çĕпĕр Вăхăтлă ертӳлĕхĕ|Çĕпĕр ертӳлĕхĕпе Анăç-Çĕпĕр комиссариачĕ çакна çапла ăнлантарнă: «Çĕпĕр облаçĕн ятарлă съездĕнче Автономлă Çĕпĕре шурăпа симĕс тĕспе — çĕпĕр юрĕпе вăрманĕн элемĕ — палăртмалла. ]]Чехословак эшелонĕсем Транс-çĕпĕр магистралĕ тăрăх, Пензăран Владивостока çити тăсăлса кайнă, Владика корпусăн ытла пайĕ (14 пин çын) çитнĕ.
Анчах та, Брест мирне çирĕплетнĕ хыççăн, герман çарпуçлăхĕ хушнипе, большевиксен ертӳлĕхĕ чехословаксене хĕçпăшалсăрлантарса пĕр çĕре пуçтарма шутлать. Корпус çарпуçлăхĕ пăхăнма килĕшмест те хĕрлĕ текĕрчĕсене хирĕç хастар çапăçусем тапратать.
1918 çулхи çу, 25 чехословак пăлхавĕ Мариинскра (4,5 пин çын) сиксе тухать, çу, 26 — Челепире (8,8 пин çын), çакăн хыççăн чехословак çарĕсен пулăшăвĕпе большевиксене хирĕç вăйсем влаçа Новониколаевскра (çу, 26), Пензăра (çу, 29), Сызраньре (çу, 30), Томскра (çу, 31), Курганра (çу, 31), Омскра (çĕртме, 7), Самарта (çĕртме, 8) тата Красноярскра (çĕртме, 18) ярса илеççĕ. Вырăс çар пайĕсене йĕркелеме тытăнаççĕ.
Çĕртме, 8 хĕрлисенчен хăтарнă Самарта эсерсем Учредитель пухăвĕн комитетне (Комуча) туса хураççĕ. Вăл хăйне вăхăтлă революци влаçĕ тесе йышăнать, хăйĕн сĕмне Раççейĕн пĕтĕм территорине сарма шутлать, çĕршыв ертсе пырас ĕçе Учредитель пухăвне памалла тесе йышăнать. Комуч тытăм территоринче утăра пĕтĕм нациленĕ банка каялла тавăрнă, промăçлăха та харпăрçасене тавăрса панă. Комуч хăйĕн хĕçпăшаллă вăйĕсене — Халăх çарне пуçтарать. Çĕртме, 23, Омскра Вăхăтлă Çĕпĕр ертӳлĕхĕ туса хураççĕ.
thumb|left|[[Каппель|Тĕп штаб генерал-лейтенанчĕ В. О. Каппель. Ирĕк кăмăл çынсенчен пĕчĕк текĕрчине йĕркелет, вăл Колчак адмиралăн чи шанчăкли, хастарри — кăссайлă Атăл («Каппель») корпусĕ шутланать. 1919 çулхи раштавра, пĕтсе пыракан Тухăç фрончĕн çăрпуçĕ пулса тăрса, çарăн юлашкине Красноярск патĕнчи хупăрлавран Байкал тĕлне ертсе тухса çăлать, хăй пуçне хурать.]]
Тепĕр хут 1918 çĕртме, 9 Самарта йĕркеленĕ 350 çынлă (сводный пехота батальонĕ (2 рота, 90 штык), юланут эскадронĕ (45 хĕç), Атăл ут батарейи (2 кĕпçе тата çумĕнчи 150 çын), юланут шыравçăсем, сирпĕнтерӳ ушкăнĕ тата хуçалăх пайĕ) ушкăнне ертсе пыма Тĕп штаб подполковникне В. О. Каппеле хушаççĕ. Вăл ертсе пынипе текĕрчĕ 1918 ç. çĕртме варринче Сызрань, Атăлçи Ставрополĕ хуласене илет, çаплах хĕрлисене Мелекес патĕнче хытă çапса аркатать, Чĕмпĕр еннелле хăваласа ярать, КОМУЧăн тĕп хулине — Самара — хăрушлăхран хăтарат.
Утă, 21 Г. Д. Гай çарпуçĕн чылай шутлă çарĕсене çĕмĕрсе, Каппель Чĕмпĕре илет, уншăн ăна КОМУЧ полковник хисепне куçарать, Халăх çарĕн çарпуçĕ пулма çирĕплетет.
1918 çулхи утă уйăхĕнче вырăс тата чехословак текĕрчисем Ӗпхӳне (утă, 5) çитеççĕ, чехсем, подполковник Войцеховский ертсе пынипе, утă, 25  Екатеринбург хулине кĕреççĕ. Самартан кăнтăралла Ф. Е. Махин подполковник Хвалынск хулине туртса илсе Вольск патне пыраççĕ. Большевиксене хирĕç Атăлçи вăйĕсем çумне Урал тата Оренбург касак çарĕсем хушăнаççĕ.
thumb|150px|[[Хусан çапăçăвĕ çурла, 1918]] 1918 çурла, 7 Каппель çарĕсем, Чулман Атăл вăрринче хирĕç тухнă хĕрлисен юханшыв флотилине аркатса, Хусана çĕнтерсе илеççĕ, вĕсен аллине Раççей империн ылтăн пурлăхĕ (650 млн вак укçа ылтăн тенкĕ, 100 млн кредит паллă тенкĕ, ылтăн, платина татăкĕ тата урăх хаклăх), çаплах хĕçпăшал, вăрçă хатĕрĕ, медикамент, амуници, лекет. Хусана илнипе хулари Тĕп штаб академийĕ аппарачĕпе тата А. И. Андогский генерал пуçлăхĕпе пĕрле большевиксене хирĕç лагере хутшăнать.
Чехословак корпусĕпе шурă Çĕпĕр çарĕсем Тухăç фронтĕнче тапăну тапратнă хыççăн большевиксем васкасах Екатеринбургра Микулай II Патша çемйине персе пăрахаççĕ.
Чехословаксемпе тата шурă гвардисене хирĕç кĕрешме совет çарпуçлăхĕ 1918 çĕртме, 13 Тухăç фронтне (çарпуçĕ сулахай эсер Муравьёв) йĕркелеççĕ, унăн шутне 6 çара кĕртеççĕ.
1918 çулхи утă, 6 Антанта Владивостока тĕнче ярăмĕ шутне хурать. Кунта яппун тата американ çарĕсем çитеççĕ. Çапах та вĕсем большевиксен влаçне пăрахăçлама хăтланман. Утă, 29 çеç большевиксене Дитерихс генерал ертсе пынă чехсем влаçран уйăраççĕ.
Урал облаçĕнче пуш уйăхĕнчех касаксем большевиксен вырăнти ревкомĕсене салатса яраççĕ те пăлхава путарма çитнĕ хĕрлĕ гварди ушкăнĕсене аркатса тăкаççĕ.
1918 çулхи ака çурринче Маньчжурирен Байкал лешьенне Семёнов атаманăн 1000 штыкпа хĕçлĕ (хĕрлисен 5,5 пин) çарĕ тапăнса пырать. Çав вăхăтрах Байкал лешьен касакĕсем пăлхава çĕкленеççĕ. Çу тĕлне Семёнов çарĕ Чита патне çитет, анчах та ăна çĕнтерсе илеймест те каялла чакать. Семёновăн касакĕсемпе хĕрлĕ текĕрчĕсем (политика енĕпе тĕрмере ларнисем тата тыткăнри австрисемпе венгрсем пулнă) хушшинче Байкал лешьенре утă уйăхĕчченех пынă, касаксем çурла, 28 Читана йышăнаççĕ. Часах амур касакĕсем большевиксене Благовещенскран, хăйсен тĕп хулинчен кăларса яраççĕ, уссури касакĕсем Хабаровск хулине йышăнаççĕ.
1918 çулхи авăн тĕлне большевиксен влаçне пур Урал, Çĕпĕр тата Инçет Тухăç çĕрĕсенче пĕтереççĕ.
Раççейĕн Варринчи, Çурçĕрĕнчи большевиксене хирĕç пăлхавсем
Октябрь пăтăрмахĕ хыççăн сулахай эсерсем большевиксемпе пĕрлĕ пулса Хĕрлĕ Çара туса хураççĕ, Пур Раççейри ятарлă комисси (РЯК) йĕркеленĕ ĕçе хутшăнаççĕ. Çапах та хăш ыйтусемпе сулахай эсерсем, пуян çĕр ĕçченĕсемпе пĕчĕк пурлă буржуази кăсăклăхне хӳтĕленĕскерсем, чи малтанах большевиксемпе уйрăлса тăнă, пролетариатăн диктатури кирлĕлĕхпе пачах килĕшмеççĕ.
Вĕсен пĕрлешĕвĕ 1918 çулхи нарăсра, ВЦИК ларăвĕнче Брест лăпкăлăхне хирĕç, кайран, Канашсен IV Ятарлă съездĕнче — çавна ратификациленĕ чух хирĕç татăлса каять. Хăйсен шухăшĕвĕсене хӳтĕлеме пултарайманнипе, сулахай эсерсем Совнаркомран тухаççĕ те большевиксемпе килĕшӳ тунă хутне пĕтерни пирки пĕлтереççĕ.
Çав хушăрах Совет влаçĕ йышăннă Чухăнлăх комитечĕсен декречĕ сулахай эсерĕсен социаллă никĕсне — пурлă çĕр ĕçтĕшĕсене — пырса çапать. Çакна пула 1918 çулхи çĕртме уйăхĕнче сулахай эсер партин ТК тата III-мĕш съезчĕ «совет политикин йĕрне тӳрлетес шутпа» пур хатĕрпе те усă курма йышăнаççĕ.
Пур Раççейри Канашсен 1918 çулхи утăри Съездĕнче сулахай эсерсем, сахал йышлă пулсан та, хăйсен малтанхи тамăрĕсене — большевиксене хирĕç — тухаççĕ. Пулăшăва кĕтсе илейменнипе вĕсем «хастар» ĕç-пуçа хатĕрленеççĕ. Утă, 6 1918 сулахай эсер Яков Блюмкин Мускавра герман элчине Мирбаха персе пăрахать, çакăн хыççăн Мускавра, Ярославльте, Рыбинскра, Ковровра тата урăх хуласенче пăлхав сиксе тухать. Утă, 10 хăйĕн майлисене пулашас тесе Тухăç фрончĕн çарпуçĕ сулахай эсер Муравьёв большевиксене хирĕç пăлхав çĕклет.
Анчах та ăна пĕтĕм штабĕпе пĕрлех калаçу сăлтавĕпе астарса тытаççĕ те вĕлереççĕ. Утă, 21 пăлхавсене пусарнă пулсан та, лару-тăри кăткăс пулса юлнă.
Çурла, 2 большевиксене хирĕç пăлхав Архангельскра хăпса тухать, хулари 1-пинлĕ хĕрлĕ гарнизон пĕр пеиесĕр тарса сапаланать. Хулари тăрăм вырăнти хăй тытăмлăхне куçать. Çурçĕр çарне йĕркелеме тытăнаççĕ. Каярах Архангельск хулине акăлчан 2 пинлĕ десант анать.
1918 çулхи çурла, 7 Ижевск хĕçпăшал завочĕсенче ĕçлекенсен пăлхавĕ чĕрĕлсе каять, кайран — Воткинскра та. Пăлхавçă-ĕçтĕшсем хăйсен ертӳлĕхне йĕркелеççĕ, 35 пин хĕçлĕ çара пуçтараççĕ. Фронтовиксемпе вырăнти эсерсен пĕрлĕхĕ пуçарса янă Ижевск-Воткинскри большевиксене хирĕç пăлхавĕ 1918 çулхи чӳк уйăхĕччен тăсăлать.
Çурла, 30 Ленина пăшалран пенĕ. Çакна тавăрса большевиксем хĕрлĕ террор — хăйсен политика тăшманĕсене хирĕç массăллă репрессисем тапратса яраççĕ. Мускавпа Петроградра кăна пĕр каçра 2200 çынна леш тĕнчене ăсатнă.
Кăнтăрта вăрçă тапранни
Çĕртме, 8 Кавказ лешьен Демократи Федеративлă Республика 3 патшалăха: Грузи, Эрмени тата Азербайджан пайланать. Грузие герман çарĕсем кĕрсе вырнаçаççĕ; Эрмени, турккă тапăнăвĕпе чылай территорине çухатать те лăпкăлăхпа татăçать. Азербайджанри большевик-сулахайэсер Баку коммуни Баку хулине турккă-мăсават çарĕсенче хӳтĕлеме хатĕрсĕррине пула утă, 31 влаçа меньшевиксен Центрокаспине парса хăварать те хуларан тарать. Утă уйăхĕнче Тан çарĕ тухăç енче урал касакĕсемпе пĕрлешес тĕллевпе Царицына çĕнесшĕн тапăçать, анчах та авăн тĕлне çухату тӳсет.
1918 çулхи çу тапхăрĕнче Асхабадри (Каспи лешьен облаçĕ) чукун çул ĕçтĕшĕсем пăлханаççĕ. Вĕсем вырăнти хĕрлĕ гварди чаçĕсене çапса салатаççĕ, кайран Ташкентран янă карательсене, мадьяр-"интернационалистсене" çĕмĕрсе тăкаççĕ, вара пăлхав пĕтĕм облаçе саралать. Рабочисем çумне туркмен йăхĕсем хушăнаççĕ. Утă, 20 тĕлне пур Каспи лешьен облаçĕ,çав шутра Красноводск, Асхабад тата Мерв хулисем, пăлхавçăсен аллине лекеççĕ.
1918 çĕртме, 18 Бичехаров ертсе пынипе терек касакĕсем пăлханса каяççĕ. Касаксем хĕрлисене аркатаççĕ, юлашкисене Грозный тата Кизляр хулисене хупаççĕ.
Çĕртме уйăхĕнче 8-пинлĕ Ирĕк кăмăл çарĕ иккĕмĕш харçине (Иккĕмĕш Кубань харçи) большевиксене хирĕç çĕкленнĕ Кубань çĕрне кĕрет. Генерал А. И. Деникин Белая Глина тата Тихорецкая патĕнче Калнинăн 30-пинлĕ çарне, кайран Екатеринодар патĕнчи хаяр çапăçура —Сорокинăн 30-пинлĕ çарне, çĕмĕреççĕ. Утă, 21 шуррисем Ставрополь, çурла, 17 — Екатеринодар хулисене йышăнаççĕ. Тамань çурутравĕнче хупăрланă хĕрлисен 30-пинлĕ Ковтюх çарпуçĕн çар ушкăнĕ («Тамань çарĕ»), Хура тинĕс çыранĕпе çапăçусемпе Кубанĕн леш еннне çитет. Кунтах Калнинпа Сорокинăн арканнă çарĕсем тухаççĕ. Çурла уйăх вĕçнелле Кубань çарĕн территорине пĕтĕмпех большевиксенчен тасатать, Ирĕк кăмăл çарĕн йышĕ 40 пин штыкпа хĕçе çитет.
1918 кĕр çапăçăвĕсем
1918, авăнра совет Тухăç фрончĕ (авăнранпа çарпуçĕ — Сергей Каменев), Хусан патĕнче 11 пин штыкпа хĕç пуçтарса (тăшманăн 5 пин), тапăну пуçлаççĕ. Хаяр çапăçусем хыççăн вĕсем авăн, 10 Хусан çĕнтерсе илеççĕ, вара фронта çурса, авăн, 12 — Чĕмпĕре, юпа, 7 — Самара йышăнаççĕ, КОМУЧăн Халăх çарне çĕмĕреççĕ.
Эсерсем большевиксене хирĕç кĕрешĕве латлă йĕркелеме пултарайманни шурă гвардисене хытă тарăхтарнă. Чӳк, 18 вара Омскра офицерсем пăтăрмах туса эсерсен ертӳлĕхне салатса яраççĕ, влаçа офицерсен кăмăлĕнчи Александр Васильевич Колчак адмирала параççĕ, ăна Раçсейĕн Аслă тарăмĕ вырăнне лартаççĕ. Вăл вăрçă диктатура режимне туса хурать, çара çĕнетсе тепĕр хут йĕркелет. Колчак влаçне Раççейĕн Антанта тамăрĕсем тата ытти шурă ертӳлĕхсем йышăнаççĕ.
Эсерсем пăтăрмах хыççăн Колчака тата Шурă юхăма Ленинран уса тăшман вырăнне хунă, большевиксемпе кĕрешме пăрахнă та Шуррисене хирĕç тăма пуçланă: забастовкăсем, пăлхавсем, террор ĕçĕсене тата саботаж хатĕрленĕ. Колчакăн тата урăх шурă ертӳлĕхсен аппартĕнче нумай социалист (меньшевиксемпе эсерсем) тата вĕсем майлисем ĕçленĕ, вĕсен сĕмĕ Раççейре, чи малтанах çĕр ĕçченĕсен хушшинче, питĕ хисеплĕ пулнă, çакă Шурă юхăма пĕтĕме çитерет.
1918 çулти çурла — авăн уйăхĕсенче Тан çарĕ виçĕ тĕле тапăнма тытăнать: Царицын, Поворино тата Воронеж çине. Ирĕк кăмăл çарĕ Çурçĕр Кавказалла тапăнать.