cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Динамо Минск ФК
Каçăсем
Категори:Динамо спорт пĕрлĕхĕ Категори:Динамо Минск Категори:Белоруссин футбол клубĕсем Категори:СССР футбол клубĕсем
Кильсинка
Кильсинка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
590
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăн Этмен ял тăрăхĕ
Мăн Этмен ял тăрăхĕ - Хĕрлĕ Чутай районĕнче (Чăваш ен) вырнаçнă администрациллĕ виçе.
Халăх йышĕ
мини|220x220пкс Ял тăрăхра 1,5 пин çын ытла (2010) пурăнать, чылайăш чăвашсем (99%).
Ялĕсем
Мăн Этмен ял тăрăхĕнче 6 ял:
Лаптăк
Ял тăрăхĕ 488 гектарсемче вырнаçнă.
Ертуçи
Мăн Этмен ял тăрăхĕн ертуçи Артемьева Татьяна Евгеньевна (2011 çулхи раштав уйăхĕ). Тăрăхĕн Канаш Çурчĕ Мăн Этмен ялра вырнаçнă (Молодёжная урамĕ 23).
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕ
Элпуç ял тăрăхĕ
Элпуç ял тăрăхĕ — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял тăрăхĕ. Администраци адресӗ: Кивĕ Элпуç сали. Телефон:         +7:(83548)2-01-18
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ: Ефимов Владимир Никифорович
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ялсенче пĕтĕмпе 1399 çын (2005) пурăнать.
Тавралăхĕ
Ятарлă сыхлакан лаптăксен шутне кĕрекен Элькуль Элпуç ялĕ çумĕнче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ял тăрăхĕсем
Симӗс мантелла
Симӗс мантелла (лат. Mantella viridis) — мантелласен йӑхӗн Mantella, мантелласен Mantellidae йышӗн шапи. Аҫисен пысӑкӑшӗ 22—25 мм, амисен 25—30 мм.
Ягун (Киги районĕ)
Ягун — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 182 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452503, ОКАТО кочĕ — 80236830005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
591
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Лосось йышшисем
Лосось йышшисем — лосось çемйинчи пĕртен-пĕр йыш.thumb|right|600|Семга
Тăварсăр шывра е çурма тăварлă шывра ĕрчет. Ку йышри паллăрах пулăсем: сёмга, горбуша, кета, нерка, кижуч, чавыча, кумжа, сиг, омуль, голец, хариус, таймень, ленок, лосось тата форель.
Ку йышри пулăсене хĕрлĕ какайĕшĕн кăна мар, вăлчишĕн те хак параççĕ. Пирĕн тăрăхра Атăлта тĕл пулните асăрханă.
Категори:Лосось евĕрлисем Категори:Пулăсен йышĕсем
Курнавăш
Курнавăш — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Курнавăш ял тăрăхĕн ялĕ. Тип Пăлан кăнтăр çыранĕнче вырнаçнă.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
898 çын (2006) пурăнать. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 690 çын, çав шутра 330 арçын, 360 хĕрарăм пурăннă.
Анăç, Арман, Çамрăксен, Çыран хĕрри, Совет, Кӳлĕ, Тĕп, Кăнтăр, Шкул урамĕсем.
Истори
17-мĕш ĕмĕрте Турикас Тушкил хреçченĕсем никĕсленĕ. 1917 çулчен Теччĕ уесĕн Курнавăш вулăсне кĕнĕ.
Паллă çыннисем
Гриша гладков - спуч апуч! чупа пупс. гриша калека толстыйй прыыыыщ
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Весёлый (Çтерлĕ районĕ)
Весёлый  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 342 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453147, ОКАТО кочĕ — 80249860002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Москаленко Кирилл Семёнович
Кири́лл Семёнович Москале́нко (çу, 11 1902 — çĕртме, 17 1985) — совет çарпуçĕ, икĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕ, Совет Союзĕн Маршалĕ.
Вуламалли
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Икĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:СССР çарпуçĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннисем Категори:Раççейри граждан вăрçине хутшăннисем Категори:Пĕрремĕш юланутçăсем Категори:Çăвăн 11-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1902 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 17-мĕшĕнче вилнисем Категори:1985 çулта вилнисем Категори:Донец облаçĕнче çуралнисем Категори:СТРÇ тĕп çарпуçĕсем
Сысна
мини|справа|Сысна Сысна йышшисем (Suidae) — чăмламан чĕрчунсен çемйинчи икĕ чĕрнелĕ выльăх. Вĕсен çутçанталăкри ареалĕ —Евразипе Африка, çапах та çын ĕç-пӳçĕпе сыснана пур континента та çитнĕ, çĕнĕ вырăнсенче çак чĕрчун тискеррĕн те пурăнать. Темиçе çура çурлать. Тăхăр уйăхран сысна пулать. Ялан выçă, пĕçернĕ çимене кăна çиме юратать. Ашшăн кăна усраççĕ. Исламра сыснан ашне кăна çиме юрамасть.
Килти сысна пиçнĕ çĕр улми, улма хуппи, сăсăл, пиçнĕ вĕлтĕрен çиме юратать. Чĕрĕ курăк, çерем çиме пултарать. Шăрăхра çĕр, пыльчăк ăшне чаваласа кĕрсе выртма юратать. Хĕлле урамра та шăнса вилмеç, утă, улăм купи ăшне чаваласа кĕрсе выртма юратать.
Каçăсем
Категори:Сыснасем Категори:Сĕтпе ӳсекенсен йышĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Йĕкĕр чĕрнеллисем
Çирĕклĕ (пĕлтерĕшсем)
Çирĕклĕ:
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Багаутдинов Гильми Аблязович
Багаутдинов Гильми Аблязович — (1923-19), Ленинград фрончĕн 21-мĕш çарĕн 381-мĕш перевçĕсен дивизин 1259-мĕш перевçĕсен полкĕн пулемёт расчёчĕн командирĕ,  сержант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24.
Черюг
Черюг — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сылтăм çыранĕпе 246 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пуровайка
Пуровайка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Ува юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Амбистома йышшисем
Амбистома йышшисем (лат. Ambystomatidae) — хӳреллисен (Caudata) ушкӑнри ҫĕрти-шыврисен йышӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Çĕрти-шыврисен йышĕсем Категори:Амбистома йышшисем
Вершук
Вершу́к — кивĕ раççей хушă виçи, малтан шĕвĕр пӳрнен тĕп фалангипе тан пулнă.
Раççей виçи системинче (XVIII ĕмĕртенпе) 1,75 дюймпа тан.
1 вершук = хăлаçăн 1/48 пайĕ = аршăнăн 1/16 пайĕ = шитăн 1/4 пайĕ = дюймăн 7/4 пайĕ = 4,445 см= 44,45 мм = 1 U.
Каçăсем
Категори:Хушă виçисем Категори:Раççей виçе системи
Голубенко Алексей Александрович
Голубенко Алексей Александрович — (11.02.1923-28.03.2001), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 2-мĕш гварди танк çарĕн 1-мĕш механизăмланă корпусăн 35-мĕш механизăмланă бригадăн рота командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Ася (фильм)
Каçăсем
Категори:ССРП мелодрама фильмĕсем Категори:1977 çулхи фильмсем Категори:Иосиф Хейфицăн фильмĕсем Категори:«Ленфильм» студин фильмĕсем Категори:ССРП 1977 çулхи фильмĕсем Категори:Иосиф Хейфицăн фильмĕсем Категори:Иван Тургеневăн хайлавĕсене экранизациленисем Категори:Фильмсем, Иосиф Хейфицăн сценарисемпе
592
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кла-Игай
Кла-Игай — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Нюролька юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Новая Орья
Новая Орья — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 160 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452824, ОКАТО кочĕ — 80259815002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Енĕш Нăрваш ял тăрăхĕ
Енĕш Нăрваш ял тăрăхĕ — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял тăрăхĕ. Администраци адресӗ: Енĕш Нăрваш сали. Телефон:         +7:(83548)2-54-45.
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ: Петров Виталий Васильевич
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ял тăрăх шутне 4 ял кĕрет: Енĕш Нăрваш, Кушкă.
Ялсенче пĕтĕмпе 1561 çын (2005) пурăнать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ял тăрăхĕсем
Арясова Татьяна Алексеевна
Тренер – Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ тренерĕ Валерий Николаевич Григорьев.
Кун-çулĕ
1979 çулхи акан 2-мĕшĕ, Балдаево ялĕнче (Етĕрне районĕ, Чăваш АССР) çуралнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн спортсменĕсем Категори:Çăмăл атлетика Категори:Раççей спортсменĕсем Категори:1979 çулта çуралнием Категори:Акан 2-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чăваш Енре çуралнисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Еншик Чуллă
Еншик Чуллă, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1964 çулхи ака уйăхĕн 23 Мăн Чуллă яла Еншик ялĕпе пĕрлештернĕ. Вăл вăхăтра вăл Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Кононовский
Кононовский — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 310 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453147, ОКАТО кочĕ — 80249860005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Карап хумĕ
Карап хумĕ — шĕвек çийĕн хăвăрт куçакан ĕçкер (сăмахран, шыв çинчи карап) хăй хыççăн хăваракан хум.
Каçăсем
Категори:Шĕвек çийĕнчи хумсем Категори:Шыв çийĕнчи хумсем Категори:Хумсем
Вăрăмхăва
Вăрăмхăва (Новое Байдеряково, тут. Яңы Аул) — Чăваш Енĕн  Елчĕк районĕнчи Лащ Таяпа ял тăрăхĕн ялĕ. Республикăн Тутарстан территорийĕн ăшĕнче вырнаçнă анклавĕ пулса тăрать.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
366 çын (2006) пурăнать. Вăрман, Кĕпер, Тĕп, Кӳлçум урамĕсем. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 279 çын, çав шутра 135 арçын, 144 хĕрарăм пурăннă.
Истори
1917 çулчен Теччĕ уесĕн Элкей вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Хăлаç
Хăлаç — ватă вырăс хушă виçи.
Пĕрлехи хыпарсем
XVII ĕмĕрте тĕп виçе хысна хăлаçĕ (1649 çулта «Собор уложенийĕ» йышăннă) шутланнă, вăл 2,16 м тан, виççĕ аршăнпа (72 см) тан, 16 вершукпа тан пулнă. Аслă Петĕр чухнех раççей хушă виçисене анкăл виçисемпе танлаштарнă. Пĕр аршăна 28 анкăл дюймĕпе, пĕр хăлаçа 213,36 см танлаштарнă.
Каçăсем
Категори:Хушă виçисем Категори:Раççей виçе системи
Çирĕклĕ (Красноармейски районĕ)
Çирĕклĕ, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял. Ялта фельдшер пункчĕ, клуб пур.
Кун-çулĕ
1922 çулхи утă уйăхĕн 1 тарин Етĕрне уесĕн Упи улăсне кĕнĕ. Ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесĕн Упи улăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Çĕрпӳ районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Трак районне кĕнĕ. 1940 çулхи çулра уйăхĕн 16 ял Красноармейски районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20 яла Çĕрпӳ районне кĕртнĕ, 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Кандаковка (Киги районĕ)
Кандаковка  — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 460 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452508, ОКАТО кочĕ — 80236835001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
593
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пушкец
Пушкец — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Лумпун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
594
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хăна кĕнеки
Хăна кĕнеки — веб-сайтсенче усă куракан ятарлă программа (ытларах чух — скрипт). Ку хатĕр сайта кĕрекенсене тĕрлĕрен сĕнӳсем, асăрхаттарусем хăварма, хăйсен уйрăм шухăшне пĕлтерме майсем туса парать. Тĕпрен илсен, хăна кĕнеки чи ансат веб-канашлăва аса илтерет.
Хăна кĕнекин тĕп те чи сахал тĕллевĕ — сайта кĕрекене хăйĕн шухăшне хăварма май туса парасси. Хальхи хăна кĕнекисем сайта кĕрекене хăйĕн çырăвне тӳрлетме, тулли шырав ирттерме майсем параççĕ. Тăтăшах курăмлă текст редакторне те вырнаçтараççĕ.
Техника тĕлĕшĕнчен хăна кĕнеки сервер чĕлхипе (калăпăр, РНР) çырнă ятарлă программа шутланать. Çавăн пиркиех хăна кĕнекине вырнаçтарма шутланă хостингăн çав чĕлхене ăнланмалла. Енчен те хостинг вăл чĕлхеме ĕçлемест пулсан хостинги ятарлă хăна кĕнекипе усă курма пулать.
Хăна кĕнеки хальхи вăхăтра чи анлă сарăлнă çыхăну мелĕсен шутне кĕрет.
Асăрхавсем
Категори:Мĕнпур тĕнчери эреш карти Категори:Кĕнекесем, тĕспе Категори:Сувенирсем Категори:Архивсем
Михалкка
Миххалкки е Михайловка, — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Миххалкка (Михайловка) ялĕ хӑвӑрт аталанса пыракан ял шутланать. Çĕрпӳ чукун çул станцийĕ çывӑхĕнче вырнаçнӑ тата кунта районӑн тĕп промышленноçĕ йĕркеленнĕ пирки ял аталанӑвĕ чакмасть.
Тавралăхĕ
Çĕрпӳрен 7 çухрăм кăнтăр-хĕвеланăçнелле вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Михайловка ялĕ 20 ĕмĕрти 30-мĕш çулсенче йĕркеленсе кайнă. Шупашкартан Канаша çити чукун çул туртсан Çĕрпӳ станцийĕ çумĕнче çывăхри ял çыннисем çуртсем лартма пуçланă. Пĕрремĕш пӳрт лартаканнни Михалка ятлă чăваш пулнă. Ун ячĕпе яла çав ятах панă.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Шинник Ярославль ФК
«Шинник» — Ярославль хулин раççей футбол клубĕ. 1957 çулта йĕркеленĕ.
Истори
1998 çулта спорт ушкăнĕ Интертото Черккишĕн кĕрешнĕ, иккĕмĕш раундра испан «Валенсине» 1:4, 1:0 шутсемпе выляса янă. 2005 çулта çак турнира тепре хутшăннă та дубль-ушкăнĕпе иккĕмĕш раундра «Теплице» чех клубне 2:1, 2:0 шутпа çĕнтернĕ, анчах та виççĕмĕш раундра португальской «Лейрии» в третьем 1:4, 1:2.
2006 çулта спорт ушкăнĕ, Премьер-Лигăра ăмăртса, 16-мĕш, кайри вырăна юлса Пĕрремĕш дивизиона куçать. 2007 çулта клуб ушкăнĕ Пĕрремĕш дивизионра мала тухса Премьер-Лигăна таврăнчĕ.
Каçăсем
Категори:Раçсей футбол клубĕсем Категори:СССР футбол клубĕсем Категори:Ярославль
Пахалавлăх (философи)
Пахалавлăх — философири категори.
Каçăсем
Категори:Эстетика Категори:Этика Категори:Метафизика
Мĕтри Ваçлейĕ
Мĕтри Ваçлейĕ (паспортри ят: Дмитриев Василий Дмитриевич, 10.5.1906, Çирĕклĕ ялĕ Красноармейски районĕ Чăваш Ен — 28.7.1980, Ленинград) — чăваш сăвăçи, çыравçи, физиолог, биологи ăслăхĕсен кандидачĕ (1951). Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
Пурнăçĕ
1906 çулхи çу уйăхĕн 10-мĕшĕнче Етĕрне уесĕнчи (Хусан кĕпĕрни) (халĕ Чăваш Енĕн Красноармейски районĕ) Çирĕклĕ ялĕнче çуралнă.
1930 çулта Шупашкарти педагогика техникумĕнче ятарлă вăтам пĕлӳ, 1935 çулта Н. К. Крупская ячĕллĕ Коммунизм ăсне паракан академинче аслă пĕлӳ илнĕ.
1944–45 çулсенче Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
Ленинградри медицина институтĕнче вăтам тата аслă пĕлӳ илнĕ. В. М. Бехтерев ячĕллĕ пуç мимине тата психика ĕçĕ-хĕлне тĕпчекен институтĕнче аспирантурăра вĕреннĕ. 1947-1950 çç. Ленинградри И.П. Павлов ячĕллĕ 1-мĕш медицина институтĕнче, 1950-1958 çç. – Ленинградри медицина педиатрийĕ институтĕнче вăй хунă. 1960-1964 çç. Ленинградри радиаци гигиенин ĂТИ ăслăх аслă ĕçлевçи вырăнĕнче тăрăшнă.
1980 çулхи утă уйăхĕн 28-мешĕнче Ленинградра вилнĕ.
Ăслăх тата ӳнер ĕçĕсем
Физиологи тата гигиена проблемисене çутатса 40 ытла ăслăх ĕçне хатĕрленĕ. Çын пуç мимине тата нерв систимине тĕпченĕ ĕçĕсене ГДР, Чехословаки, Полхари ăслăх журналĕсенче пичетленĕ.
Пĕрремĕш сăввисене 1928 çулта «Канаш», «Молодой коммунист» хаçатсенче, «Народное просвещение» журналра пичетленĕ. Ленинградри ăслăх тата ӳнер ĕçлевçисем пирки çырнă.
Хăш-пĕрисем чăвашла тухакан хаçатсемпе журналсенче пичетленнĕ.
Унăн кĕнекисем:
Вуламалли
14. Иванова, З. П. Дмитриев (Мӗтри Васлейӗ) Василий Дмитриевич // Энциклопедия Красноармейского района. - Чебоксары, 2018. – С. 161-162.
Асăрхавсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Совет çыравçисем Категори:Совет сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1906 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 10-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1980 çулта вилнисем Категори:Утăн 28-мĕшĕнче вилнисем Категори:Пайăр çынсем:Красноармейски районĕ
Яков Ухсай музейĕ
thumb|300px|right|Слакпуçри Я.Ухсай музей çурчĕ Яков Ухсай музейĕ — Пушкăртстанри Слакпуç ялĕнче вырнаçнă Яков Ухсай сăвăçăн пурнăçне сăнласа паракан музей.
ХХХХ çулта музейре пушар тухнă, çавна пула хальхи музейре экспонатсен йышĕ питĕ сахал.
Каçăсем
Категори:Слакпуç Категори:Яков Ухсай
Чуйков Василий Иванович
Васи́лий Ива́нович Чуйко́в (нарăс, 12 1900 — пуш, 18 1982) — совет çарпуçĕ, Совет Союзĕн Маршалĕ (1955), Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче — Сталинград çапăçăвĕнче уйрăмах палăрнă 62-мĕш çарĕн ертӳçи, икĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕ (1944, 1945).
Астăвăм
thumb|Чуйков генералăн вилтăпри
Каçăсем
Категори:СССР çарпуçĕсем Категори:Икĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Совет Союзĕн Маршалĕсем Категори:Ленин орден кавалерĕсем Категори:Кавалеры ордена Суворов орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем Категори:Октябрь Революци орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орден кавалерĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Волгоградăн чыслă гражданĕсем Категори:Мамай курганĕнче пытарнисем Категори:Нарăсăн 12-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1900 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 18-мĕшĕнче вилнисем Категори:1982 çулта вилнисем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннисем Категори:Сталинград çапăçăвĕ
Голубец Иван Карпович
Голубец Иван Карпович Голубець Іван Карпович — (8.05.1916(25.04)-25.03.1942), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 14. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Хура тинĕс флочĕн 3-мĕш хураллакан катерсен дивизионĕн рулевойĕ, аслă краснофлотец.
Хупах (пĕлтерĕшсем)
Хупах:
Карел чĕлхи
Каре́л чĕлхи (karjalan kieli) — карел халăхĕн чĕлхи, балти-финн чĕлхисенчен пĕрри. Калаçакансен йышĕ — 80 пине яхăн çын, çав шутра Раççейре — 53 пин çын (2002 çулхи çыравĕпе), çав шутра Карел Енре — 35 пин çын. Виççĕ диалект пур:
Хупах (пĕлтерĕшсем)
Хупах сăмах ытти çаврăнăшсенче те тĕл пулать: шапа хупаххи, шуйттан хупаххи, шыв хупаххи.
Карел чĕлхи
Диалектсем тата субдиалектсем
† — çухалнă диалектсемпе пуплевсем
Анăç европа тĕпчевçисен чылайрахăшĕ тихвин тата валдай диалектчĕсене кăнтăр карел диалектчĕн пуплевĕсем теççĕ.
Хупах (пĕлтерĕшсем)
Хупах сăмахран çакăн пек сăмахсем пулса кайнă: хупахçă, хупахлăх.
Карел чĕлхи
Çырулăх
На карельском языке выходят газеты Karielan Šana, Oma Mua и Vienan Karjala.
Признано возможным создание Карельской википедии.
Каçăсем
Категори:Финн-атăл чĕлхисем Категори:Карел чĕлхи Категори:Карели этеплĕхĕ Категори:Раççей чĕлхисем Категори:Финлянди чĕлхисем
Финн-укăр чĕлхисем
Финн-угр чĕлхисем (тепĕр тĕрлĕ финн-угор) — Урал чĕлхисем шутне кĕрекен SVO чĕлхесен ушкăнĕ.
Чĕлхесенчен тăни
Икĕ сыпăкран тăрать.
Чăваш чĕлхипе çыхăнни
Финн-угор халăхĕсем, уйрăмах çармăс, ирçе-мăкшă, удмурт, коми, чăвашпа VIII–IX ĕмĕрсенчех çыхăнăва кĕме пуçланă. Хальхи çармăс чĕлхинче 1200 яхăн чăваш сăмахĕ шутланать, венгр чĕлхинче 500, удмурт чĕлхинче 300, коми чĕлхинче 70 патне. Хальхи мордва чĕлхинче 30 чăваш сăмахĕ кăна сыхланса юлнă. Çавăн пекех коми урлă темиçе чăваш сăмахĕ хантă тата манси чĕлхине кĕнĕ.
Багдасарян Семён Карапетович
Багдасарян Семён Карапетович — (-), 4-мĕш Украина фрончĕн Тинĕсçум çарĕн 89-мĕш перевçĕсен дивизин 400-мĕш перевçĕсен полкĕн взвод командирĕ, лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24.
595
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Йăнтăрччă ял тăрăхĕ
Йăнтăрччă ял тăрăхĕ — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял тăрăхĕ. Администраци адресӗ: Йăнтăрччă ялĕ. Телефон:         +7:(83548)2-09-39
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ: Хайдукова Ирина Петровна
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ял тăрăх шутне 4 ял кĕрет: Йăнтăрччă, Улянкă, Октябрь, Тенеяль.
Ялсенче пĕтĕмпе 1655 çын (2005) пурăнать.
Тавралăхĕ
Ятарлă сыхлакан лаптăксен шутне кĕрекен Элькуль Элпуç ялĕ çумĕнче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ял тăрăхĕсем
Сиренăсем (пĕлтерĕшсем)
Сире́насем :
Касаба
Касаба (Хакими «хăлаçĕ» баб, наб) — мăсăльман çĕр-шывĕсенчи хушă виçи. Фатим халифĕн Аль-Хаким би-Амриллах (996—1021 çç.) тапхăрĕнче усă кеурма тытăннă. Касаб пысăкăшне çакăн пек палăртаççĕ :
Çавăн пекех
Категори:Хушă виçисем Категори:Лаптăк виçевĕсем
Чигра
Чигра — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сылтăм çыранĕпе 24 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Когу-Игай
Когу-Игай — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Егол-Ях юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
596
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Егоров
Егоров, — вырăс Егор ячĕнчен пулса кайнă хушамат.
Буркина Фасо
Буркина Фасо, — Африкăри патшалăх, çĕрĕсем тинĕс хĕррине тухмаççĕ. Мали, Бенин, Того, Кот-д’Ивуар, Гана тата Нигер патшалăхĕсемпе юнашар вырнаçнă.
Халăхĕ
Патшалăхăн кăк халахĕ шутĕнче икĕ халăх ушкăнĕ шутланаççĕ: пĕрисем — гурсем (вĕсем шутне моси, бобо, лоби тата ытти халăхсем кĕреççĕ), теприсем — манде (вĕсем шутне хауса, фульбе, туарегсем, тата ыттисем кĕреççĕ). 3/4 пайĕ хăйсен авалхи тĕнне ĕненеççĕ, ыттисем ислампа христианлăх тĕнсен йĕркисемпе пурăнаççĕ.
Çыхăну
Çыхăну — отношение общности, соединения или согласованности.
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Буркина Фасо
Экономика
Экономика тĕлешĕнчен пăхсан кунта ял хуçалăхĕ вăйлă аталаннă. Ытларах енчен Франци укçисене хывнă. Ял хуçалăхĕнче халăхйышĕн 90% ытла ĕçлет. Экспорт çине çĕр мамăкĕ, арахис, çу пальми, çу йывăççи, каритэ каять.
Çавăн пекех кунта ылтăн, ртуть, мрамор кăлараççĕ.
Категори:Буркина Фасо Категори:Африка патшалăхĕсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Старая Орья
Старая Орья — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 102 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452824, ОКАТО кочĕ — 80259815003.
Ранний Рассвет
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Старая Орья
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Килти лаша
мини|Лаша. Отто Ирелман ĕçĕ. 1898. Лаша (Ут) (Equus ferus caballus), ирĕкре çÿренĕ лашана (Equus ferus) — курăк çиекен алла вĕрентнĕ аш, тир паракан килти выльăх. Мăшăрсăр чĕрнеллисен сĕтпе ӳсекенсен ушкăнĕ, пĕр чĕрнеллĕ, икĕ чĕчĕллĕ, çӳлти шăлĕсем те пур, çын алла вĕрентнĕ те халĕ те усă курать. Ĕлĕк ăна кӳлсе урапапа, çунапа çӳреме, пахча сухалама, утланса ĕне кĕтӳне кĕтме тытса усранă. Лашана çулла çерем çине кăкарса хураççĕ, хĕлле утă, сĕлĕ çитереççĕ.
Старая Орья
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Пыжманка
Пыжманка — Раççей территоринчи юханшыв. Удмурт Республики, Тутарстан, Киров облаçĕ территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 49 км.
Килти лаша
Çурине тиха, амине кĕсре, аçине ăйăр теççĕ.
597
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Килти лаша
Моторсен вăйне лашан вăйĕпе виçеççĕ.
Пыжманка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Килти лаша
Пулса кайни
thumb|left|Лаша кĕлетки. Хальхи лаша Пржевальский лашинчен мар, ĕлĕххи тискер лашаран — тарпанран пулса кайнă.
Пыжманка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕ юханшывĕсем
Килти лаша
Усă курни
200px|thumb|Лашапа пони150px|thumb|Лашаthumb|150px|Авалхи Икĕпатри лаш анатоми атласĕ
Лашасем вăрçăра
thumb|Туçи полици офицерĕ. Польша.
Вуламалли
2. ''Энтони Д., Телегин Д. Я., Браун Д.'', Зарождение верховой езды // В мире науки, 1992. № 2.
3. ''Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В.'', Миграции племён — носителей индоевропейских диалектов — с первоначальной территории расселения на Ближнем Востоке в исторические места их обитания в Евразии // Вестник древней истории, 1981. № 2.
4. ''Клягин Н. В.'', Происхождение цивилизации (социально-философский аспект), ЦОП Института философии РАН. — М., 1996.
Каçăсем
Категори:Лаша ăрачĕсем Категори:Килти выльăх Категори:Лашасем Категори:Сĕтпе ӳсекенсем Категори:Килти чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрчунсем Категори:Килти лаша
Первомайский (Киги районĕ)
Первомайский  — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 136 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452508, ОКАТО кочĕ — 80236835002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
Дагестанăн Леваш районĕ
250px|right| Леваш районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Леваши.
Халăх-йышĕ
Районта 64.4 пин çын пурăнать ( 2002 ), чылайăш - даргинсем ( 76,8 % ) тата аварсем ( 22,9 % ).Авар халăхĕн пайĕ чакать - 1989 çулта 24,1 % пулнă.Урма салинче аварсем пурăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Красноармейски
Красноармейски (чăн чăваш ячĕ Малти Тăрак) — Чăваш Енри Красноармейски районĕн администраци центрĕ. Мăн Шетмĕн сылтăм енче вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Ялăн тĕп вырăнĕ Ленин тата Çĕнтерӳн 30 çул урамĕсем пĕрлешнĕ вырăнта выртать. Ял çырмасемпе виçĕ пая пайланать. Кăнтăр пайĕнче ытларах пайĕ пурăнать. Кунта 2, 3, 5 хутлă çуртсем лараççĕ. Вăтам тата анăç пайсенчи çуртсем ытларах пĕр хутлă. Унта йывăç пӳртсем те тĕл пулаççĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 4271 çын,  çав шутра 2017 арçын, 2254 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1940 ҫулчен Малти Тăрак ятлă пулнă.
Çул-йĕр, транспорт
Ял урлă икĕ çул иртет. Çулсем яла Шупашкарпа Çĕрпӳ хулисемпе, Вăрнар паççулкипе, тата районти ытти ялсемпе çыхăнтараççĕ.
Ял аталанăвĕн планĕсем
Ялăн тĕп планĕ тăрăх Ленин, Г.Степанов урамĕсенче нумай хватерлĕ çуртсем хăпартма палăртнă.
Культура
Культура тĕлĕшĕнчен ялта 200 вырăнлă клуб, вулавăш, лавккасем, Раççей Перекет банкĕн вырăнти уйрăмĕ, шкулсем, ача-пăча сачĕсем, 150 вырăнлă пульница пур.
Çуртсен картишĕсенче ачасене вылямалли вырăнсем пур.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Фурминт
Фурминт - ( венг.Furmint ) - паха венгер шурă иçĕм сорчĕ.Урăх ячĕсем : Gelber Furmint, Mosler, Zapfner.
Каçăсем
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Ашл
Ашл (ашль, танаб) — вăтам ĕмĕрсенче мăсăльман çĕр-шывĕсенче хушă виçи. «Канат», «сăнчăр» сăмахран пулса тухнă. Персире XVII ĕмĕрте çак виçе вырăнне танаб термин пулнă.
1 ашл (танаб) = 10 касаба = 60 Хашими чавси = 80 канон чавси = 1/150 фарсах = 39,9 метров.
Çавăн пекех
Категори:Хушă виçисем
Дагестанăн Унцукуль районĕ
right|260px| Унцукуль районĕ - Дагестан районĕ.Районĕ 23 кăрлач 1935 çулта никĕсленĕ.
Халăх йышĕ
Районта 28.7 пин çын ( 2010 ) пурăнать : 97 % - аварсем.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
598
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Голубин Иван Филиппович
Голубин Иван Филиппович — (1919-01.11.1942), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра ПВО çарĕсен 6-мĕш пĕтерекен авиаци корпусĕн 16-мĕш пĕтерекен авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ, лейтенант.
Титов Константин Алексеевич
Титов Константин Алексеевич, — Самар облаçĕн губернаторĕ. 1944 çулхи юпа уйăхĕн 30 Мускавра çуралнă. 1991 çултанпа Самар облаçĕн губернаторĕ вырăнне йышăнать. Авланнă, ывăл тата икĕ мăнук пур.
Пурнăçĕ
1953 çулта Титовсен çемьи Тольятти хулине куçса килнĕ. 1962 çулта Константин вăтам шкула вĕренсе петернĕ. 1968 çулта Самарăн патшалăх аэрокосмос университетне «Самолётсемпе двигательсене экспуатаци тăвакан инженер-механикĕ» специальностьпе вĕренсе пĕтернĕ. 1968-1970 çулсенче институтран янă хыççăн авиазаводра бортмеханик пулса ĕçленĕ.
1990 çулхи пуш уйăхĕнче халăх депутачĕсен канашне суйласа илнĕ. Ун хыççăн вăл унăн председателĕ пулса тăнă. 1991 çулхи çурла уйăхĕн 31 Б. Н. Ельцин хушăвĕ тăрăх Самар облаçĕн пуçлăхĕ вырăнне лартнă.
1996 тата 2000 çулхи (утă, 2) суйлавсенче Самар облаçĕн гутернаторне суйласа илнĕ. 2005 çулхи ака уйăхĕн 26 Самарти губерни думиĕ ăна губернатор вырăнне хăварма ырланă.
2005 çулхи чӳк уйăхĕн 22-мĕшĕнчен пуçласа «Едина Россия» партинче тăрать.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн губернаторĕсем Категори:Самар облаçĕ
Уагадугу
right|thumb|250px Уагадугу (Ouagadougou), — Буркина Фасо тĕп хули. Хурапа Шурă Вольта юханшывĕсем хушшиче вырнаçнă. Хулара 442 пин (1985) ытла çын пурăнать. XV ĕмĕрте никĕсленĕ.
Хула суту-илӳпе транспорт çыхăнăвĕн тĕп вырăнĕ шутланать. Тĕнче щайĕнчи аэропорт пур.
Экономика
Хулара çĕр мамăкне тасатакан, текстиль, апат-çимĕç тутине лайăхлатакан (рис тасатакан, аш шăнтса упракан, арахиспа каритэ хатĕрлекен) предприятисем; атă-пушмак фабрики, шина тата цемент кăларакан, велоисепсемпе мотоциклсене пуçтаракан заводсем пур.
Хулара кавирсем тĕртеççĕ. Университет пур.
Категори:Буркина Фасо хулисем Категори:Патшалăхсен тĕп хулисем
Фарсах
Фарсах (парасанг, парасанга, фарсанг, фарсаг, санг, таш, йигач, перси милĕ) (παρασάγγης) — перс хушă виçи; караван тепĕр каниччен, урăхла, пĕр сехетре çуран утмалли хушă.
Уйăраççĕ:
Çавăн пекех
Категори:Хушă виçисем
Шутлавлăх улшăнăвĕсем пахалавлăх улшăнăвĕсене куçнин саккунĕ
Шутлавлăх улшăнавĕсем пахалавлăх улшăнăвĕсене куçнин саккунĕ —  Гегель диалектикинчи тата  материализмла диалектикăра, çавăн пекех ытти  философилле çывăх концепцисенче — çутçанталăк, йăмлăхла тĕнче, çынсен пĕрлĕхĕ тата шухăшлав аталанăвĕн пĕтĕмĕшле саккунĕ. Марксизмра ку саккуна, Гегель логикине тата Карл Марксăн философилле ĕçĕсене интерпретациленĕ майăн, Фридрих Энгельс кăтартса панă.
Литература
Категори:Диалектика
Таяпа Энтри
Таяпа Энтри, Tajapa Entri — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял. Кĕçĕн Таяпа ял тăрăхĕ йышне кĕрет.
Тавралăхĕ
Таяпа Энтри Питтĕпелтен 6 çухрăмра вырнаçнă, Тип Пăла юханшывăн икĕ çыранĕпе сарăлса ларать. Чи çывăх ял 1,8 çм-ра вырнаçнă (Кĕçĕн Таяпа), чи инçетри ял 16 303 çм-ра, Çулăмлă Çĕр утравĕ çинче (Кăнтăр Америка) вырнаçнă (Печерей).
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 653 çын, çав шутра 311 арçын, 342 хĕрарăм пурăннă .. Ку шутран 47.6 % арçынсем. Халăх йышĕ 1979-мĕш çултанпа ӳсес вырăнне чакса пырать. 70-мĕш çулсенче Таяпа Энтринче 1000 ытла çын пурăннă, 2006 çулта 824 çын. Анаткас, Арманкас, Çӳлтикас, Йăлăмкас, Лавккакасси, Малтикас, Çĕнкас, Майракасси, Поçелкă, (Ял), Тукас урамĕсем.
Кун-çулĕ
Таяпа Энтрине XVI ĕмĕр вĕçĕнче Хусан çывăхĕнчен куçса килнĕ чăвашсен пĕр ушкăнĕ никĕсленĕ. Ку саманара, Хусан ханлăхĕ пĕтнĕ хыççăн, вырăс администрацийĕ çирĕплениччен, чăваш халăхĕ ясак-налук тулемен. Вырăссен начар çĕнĕ йĕрки çинчен сăмах сарăлнă хыççăн, ирĕклĕхе хăнăхнă çамрăк çынсем пуçтарăннă та: "Чăвашла пĕлменнии сире пирĕн ачасен пуласлăхне тытса илме ирĕк памасть", - тенĕ. Çак сăмахсемпе вĕсем хальхи Чăваш кăнтăр енне çула тухнă.
Халăх халапĕпе, ушкăн, хальхи Арманкас вырăнĕнче чарăннă чухне, тиха кăтăрса чупнине, илемлĕ уй-хир тата тап-таса çăл кура кайсан, каланă: "Ах, мĕнле илемлĕ! Кунта пурăнма юлар пуль", тенĕ.
Этимологсен шучĕпе, Таяпа Энтри хăй ятне юханшыв çинче мĕнле вырнаçнипе илнĕ. Мĕншĕн тесен, Таяпинка юханшыв çинче çулĕрех Таяпа (Кĕçĕн Таяпа) вырнаçнă. Аяларах вара - Таяпа Энтри (Таяпа Анатри).
1917 çулчен Теччĕ уесĕн Пысăк Таяпа вулăсне кĕнĕ.
599
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мучар ял тăрăхĕ
Мучар ял тăрăхĕ — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял тăрăхĕ. Администраци адресӗ: Мучар ялĕ. Телефон:         +7:(83548)2-56-49
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ: Шакшина Ольга Павловна
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ял тăрăх шутне 3 ял кĕрет: Мучар сали, Кĕрше сали, Киччĕ.
Ялсенче пĕтĕмпе 1224 çын (2005) пурăнать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ял тăрăхĕсем
Багиров Мусеиб Багир оглы
Багиров Мусеиб Багир оглы — (-), Воронеж фрончĕн 4-мĕш гварди çарĕн 69-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 206-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн взвод командирĕ, гварди лейтенанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 22.
Пахалавлăхлă анализ
Пахалавлăхлă ана́лиз — тишкерекен япалалăх е япалаллăхсен хутăшĕн шутне кĕрекен хими элеменчĕсене, ирĕклĕ радикалсене тата пĕрлешÿсене шыраса тупмалли  химилле, физикăлла-химилле тата физикăлла меслетсен йышĕ.
Каçăсем
Категори:Хими Категори:Аналитикăлла хими
Северная (Çтерлĕ районĕ)
Северная  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 340 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453147, ОКАТО кочĕ — 80249860007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Кокси-Пех
Кокси-Пех — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Дагестанăн Дахадаев районĕ
right|250px|thumb|Дахадаев районĕ Дахадаев районĕ - Дагестан районĕ.1929 çулта никĕсленĕ.Тĕп сали - Уркарах.
Халăх йышĕ
Районта 37.4 пин çын пурăнать, чылайах ( 98,8 % ) - даргинсем.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Кабак
thumb|right|200px| Раççейри хупах ([[XIX ĕмĕр) ]]
Хупахсем Раççейре XVI ĕмĕрте хунама пуçланă. Чăвашра XVIII ĕмĕрте курăнма пуçлаççĕ. Ытларах чухне вĕсем Хурăн çулĕ иртнĕ пысăк ялсемпе хуласенче пулнă.
Кун-çулĕ
Хупах тени чăваш чĕлхине икĕ майпа кĕме пултарнă. Пĕрремĕш мелĕ — нимĕç чĕлхинчен (kabacke, kaback) вырăс чĕлхи урлă. Иккĕмĕшĕ тутар чĕлхинчен: тутарсем хупах тесе çул хĕррипе вырнаçнă ĕçме-çиме çурчĕсене каланă. Тĕпрен илсен, чăваш чĕлхине хупах сăмах тутар чĕлхинчен кĕни тĕрĕсрех. Мĕншĕн тесен чăвашсем те хупах тесе çул хĕррипе вырнаçнă ĕçме-çиме çурчĕсене каланă.
Вуламалли
Категори:Ӗçме-çиме вырăнĕсем
Ямбаево
Ямбаево — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 135 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452824, ОКАТО кочĕ — 80259815004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Пыжья
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Султан (Киги районĕ)
Султан — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 308 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452508, ОКАТО кочĕ — 80236835003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
600
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Фаддан
Фаддан (феддан) (فدّان, faddān) — икĕпат лаптăк виçи, çаплах Сирипе Суданра усă курнă. Уйăраççĕ :
Çавăн пекех
Категори:Лаптăк виçисем
Салют, Мария!
«Салют, Мария!» — «Ленфильм» киностудире 1970 çулта Иосиф Хейфиц режиссёр ӳнерленĕ 2-сериллĕ илемлĕ совет фильмĕ.
Фильм премьери 1970 çулта акан 14-мĕшĕнче иртнĕ.
Каçăсем
Категори:Иосиф Хейфицăн фильмĕсем Категори:ССРП 1971 çулхи фильмĕсем Категори:«Ленфильм» студин фильмĕсем Категори:Раççейри граждан вăрçи пирки фильмсем Категори:Фильмсем:Персонаж:Нестор Махно Категори:ССРП хура-шурă фильмĕсем Категори:Фильмсем, Иосиф Хейфицăн сценарисемпе Категори:Фильмсем, Григорий Баклановăн сценарисемпе
Сахм
Сахм — икĕпат çийĕн виçи.
1 сахм = 1/4 даник = 1/8 хаббĕ = 1/24 кирачĕ = 1/576 фаддан = 7,293 м².
Сурăх
right|thumb|320px|Сурăх кĕтĕвĕ left|thumb|180px|Килти сурăхcем
Сурăх (Ovis aries) — курăк çиекен, ашпа, çăм, тир паракан малти çӳлти шăлсăр, мăйракалă килти выльăх. Путек чухне сĕт ĕçекен вашмак мăйракаллисен çемйин такасен ăратĕнчи килти выльăх. Аçине така теççĕ, таки пысăк мăйракалă, сурăхĕ çулне пĕр путек путеклесе парать.
Сурăхăн çăмне çаратса тăмалла, çуллана çаратса ямалла, хĕллечен калле ӳсеть.
Выльăх ĕрчетни
Сурăх ĕрчетни — выльăх ĕрчетнин отраçлĕ, пĕтĕм тĕнчере, темле вăхăтра та чылай çĕршыв экономикинче паллă вырăн йышăннă.
Нумай сурăхлă çершывсем: Китай (144 млн яхăн пус), Австрали (98 млн), Инди (60 млн), Иран (54 млн), Çĕнĕ Зеланди (44 млн), Аслă Британи (36 млн), КАР (29 млн ытла), Турци (27 млн), Пакистан (24 млн) тата Испани (24 млн). Совет Союзне кĕнĕ республикăсенче сурăх ĕрчетни отраçлĕ Киргизире, Казахстанра, Туркменистанра, Молдавире тата РФ кăнтăр енче паллă шутланать.
Сурăхсана çулла çерем, хĕлле утă çитереççĕ.
Сурăх çăмĕнчен кăçатă тăваççĕ. Тирне тăварпа сăтăрса, тăварласа хураççĕ те тир пуçтараканнисене параççĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа * Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
Голубков Алексей Константинович
Голубков Алексей Константинович — (24.03.1912.(11)-06.07.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 43-мĕш çарĕн 357-мĕш перевçĕсен дивизин 923-мĕш артиллери полкĕн çыхăну отделенин командирĕ, сержант.
Тăрмăш ял тăрăхĕ
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ: Разин Владимир Валерианович
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ял тăрăх шутне 2 ял кĕрет: Тăрмăш, Лачкасси.
Рамитница
Рамитница — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Тăрмăш ял тăрăхĕ
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ялсенче пĕтĕмпе 1708 çын (2005) пурăнать.
Хабба
Хабба — икĕпат çийĕн виçи.
Тăрмăш ял тăрăхĕ
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ял тăрăхĕсем
Хабба
1 хабба = 1/72 фаддан = 1/3 кират = 2 даник = 8 сахм = 58,345 м².
Асăрхавсем
Категори:Лаптăк виçисем
Рамитница
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Миххалккири тĕп шкул
Миххалккири тĕп шкул — Чăваш Енри Çĕрпӳ районне кĕрекен Михайловка ялĕнчи вĕренӳ заведенийĕ.
Пĕрлехи хыпарсем
Пуçламăш шкулта 4 класс, тĕп шкулта 5 класс йĕркеленĕ.
Инçет вĕренӳ центрне 2007 çулта Чăваш Республикин вĕренӳ тата çамрăксен политикин министертвин хушăвне пурнăçласа йĕркеленнĕ. 2009 çулта ку центр ытларах Тетелре олимпиадăсем, конкурссем ирттереççĕ, сасăллă çыхăну урокĕсем хатĕрлеççĕ. Чăвашла электронлă пособисем кăларассипе тăрăшса 7 электронлă кĕнекене Чăваш Республикинчи пур шкула та çитернĕ.
Шкулта çĕнĕ технологисем анлӑ сарăлнă. Шкул сайчĕ, электрон почта ĕçлет, электрон класс журналне, ачасен электронлă шкул дневникне тытса пыраççĕ. Шкулти хăшпĕр педагогăн тетелре харпăр сайчĕ ĕçлет. Шкул ачисен те сайтсем пур. Шкул 2010 çултанпа тетел инçекуравне йĕркелес енĕпе нумай тăрăшать. 2011 çулхи нарăсран пуçламăшĕнчен пуçласа шкулта ятарлă икĕ телеканал ĕçлет: шкулăн тата Чăваш чĕлхин инçет вĕренӳ центрĕн.
Кун-çулĕ
Михайловкӑри тĕп шкул 1911 çулта йĕркеленнĕ. Ун чухне вӑл юнашарти Çавалхĕрри Кӑнаш ялĕнче вырнаçнӑ пулнӑ. 1986 çулта Михайловка ялĕнче шкул валли çĕнĕ çурт тусан, шкул пĕтĕмпех Михайловка ялне куçать, вăтам шкул ятне илет.
2008 çулччен вăтам пĕлӳ паракан шкул шутланнӑ, халĕ вара — тĕп шкул шайне куçарнă.
Шкулта 2009 çулта тăватă шайлă пĕлӳ параççĕ: шкул çулне çитмен ачасене, пуçламăш шкулĕнче, тĕп шкулĕнче тата Чăваш чĕлхин инçет вĕренӱ центрĕнче.
2003 çулта шкул çулне çитмен ачасене вĕрентме ятарлӑ ушкăнсем уçнă. Унта куллен 40 ача çӳрет.
Чиног
Чиног — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Коржа юханшывăн сылтăм çыранĕпе 19 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Хункăр чĕлхи
Хункăр чĕлхи (мадьяр, мачар чĕлхи) — финн-укăр чĕлхисен ушкăнне кĕрекен чĕлхе. ханты тата манси чĕлхипе пĕрле укăр сыпăкне йĕркелет. Хункăрла калаçакан йыш 15 млн çывхарать. Хункăрсем, тĕпрен илсен, Хункăрире, Австрире, Румынире, Украинăра пурăнаççĕ.
Хункăр чĕлхи 8 диалекта пĕрлештерет. Хальхи тăван çĕршыв хутлăхне пуçтарăничченхи тапхăрта (X ĕмĕрчен) пăлхар-чăваш чĕлхипе тачă çыхăнура тăнă. Тĕпчевçĕсем хункăр чĕлхинче 500 яхăн чăваш сăмахне тупса палăртнă.
Çырулăхĕ латиница алфавичĕ çинче никĕсленнĕ. Чĕлхе кочĕ - hu е hun (ISO 639 тăрăх)
Чăваш чĕлхипе çыхăнни
Хункăр чĕлхине ĕлĕк-авалах çур пине яхăн чăваш-пăлхар сăмахĕ кĕрсе юлнă (пĕр чĕлхе тупмалăх çителĕклĕ). Хункăрсем вăта Европăна Çĕпĕртен куçса килнĕ, çулĕ вĕсен чăваш урлă выртнă. «Улма» – «Олма», «Пурçăн» – «Баршонь». – «Сысна» – «Дисно». – «Çурла» – «Шарло». – «Кивçен» – «Кёльчён». – «Çурта» – «Дертя».
Каçăсем
Категори:Финн-угр чĕлхисем Чĕлхе
601
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Коль-Кыкке
Коль-Кыкке — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Оглат юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
VII ĕмĕр
VI ĕмĕр — VII ĕмĕр — VIII ĕмĕр
Хронологи Таблици 1 пинçуллăх
* Категори:Ĕмĕрсем
Егоров Иван Павлович
Егоров Иван Павлович ( 1943, çу, 9, Саврăшпуç ялĕ, Аксу районĕ, |Тутар АССР çур.) — чăваш прозăçи.
СССР ÇП пайташĕ (1989-па).
Пурнăçĕ
1943 çулхи çу уйăхĕн 9-мĕшĕнче Тутарстанăн Аксу районĕнчи Саврăшпуç ялĕнче çуралнă.
Чистай ремесло училищинче, Хусан университечĕнче вĕреннĕ. «Коммунизм ялавĕ» хаçатăн литература сотрудникĕ, Чăваш кĕнеке издательствин редакторĕ, Республикăн ăслăлăхпа методика центрĕн аслă редакторĕ пулса ĕçленĕ. Шупашкарти халăх пултарулăх çурчĕн редакторенче ĕçленĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Совет çыравçисем Категори:1943 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 9-мĕшĕнче çуралнисем
Южный (Çтерлĕ районĕ)
Южный  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 319 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453147, ОКАТО кочĕ — 80249860008.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Альших
Альших (Alcek Altsikurs) юланутлă пăлхарсен уртин ĕмпĕвĕ. Вăл VII ĕмĕрте хăйĕн ăрăвĕсемпе Итали варринче Матис тăвĕсем патĕнче Галло (Gallo), Сепино (Sepino), Бойано (Boiano), Исерниа (Isernia) тата ытти вырăнсенче пурăннă.
Кун-çулĕ
Альших, Купратăн пиллĕкĕмĕш ывăлĕ, Авар хаканлăхĕнчи пăлхарсен уртине ертсе пынă. 631 çулта Авар хаканлăхĕн астулне ларасшăн Альших аварсен ертӳçипе кĕрешнĕ. Анчах та çак политикăра вăл ăнăçу тупайман, аварсем пăлхарсене аркатнă, вĕсем вара Баварине çитнĕ. Çак çĕрте пурăнма Дагоберт I Франци патшинчен ирĕк ыйтнă. Вăл малтан хапăлланă пулнă, анчах та кайран хăйĕн çарне каçпа пăлхарсене касса пăрахма хушнă. Вилĕмрен 9000 çынран çиччĕрĕшĕ çеç çăлăнса юлнă. Вара вĕсем Италине тарса çитнĕ. Громул пăлхарсене Равенна çумĕнчи çĕрсенче пурăнма ирĕк панă.
Альших Аслă Пăлхара никĕслекен Купратăн ывăлĕ тесе чылай историксем шутлаççĕ, çапах та вĕсен теорине тĕплĕн тĕрĕслесе пĕтермен
Каçăсем
Категори:Аслă Пăлхар
Багиров Рубен Христофорович
Багиров Рубен Христофорович — (-), 1-мĕш Украина фрончĕн 13-мĕш çарĕн 350-мĕш перевçĕсен дивизин 1176-мĕш перевçĕсен полкĕн взвод командирĕ, лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати -.
Айбуляк
Айбуляк — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 266 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452823, ОКАТО кочĕ — 80259815005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики: