cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йӳçкасси (Муркаш районĕ)
Йӳçкасси (выр. Юськасы), — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял. Йӳçкасси ял тăрăхĕн центрĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
ISO 4217
ISO 4217 — валютăсен кодне палăртакан пĕтĕм тĕнче ISO стандарчĕ.
Наци валютисен кочĕ ISO 3166-1 alpha-2 стандартран илнĕ икĕ саспаллинчен тата унăн çумне валюта итне кăтартакан тепĕр саспаллинчен пулать. Ытти пурлăхсен кочĕ, тĕслехрен ытлăн, кĕмĕл тата ытти те, Х саспаллинчен пуçланать. ХХХ кодне валютăна усă курмасăр тунă транзакцисем валли уйăрса хунă.
Халĕ усă куракан валютăсен кочĕсем
Категори:Валютăсем
Шацк
Шацк:
Ыхра Çырми
Ыхра Çырми (Озын Куак, Долгий Остров), — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи мишер ялĕ. Ялта вăтам шкул, фельдшер пункчĕ, ял вулавăшĕ, культура çурчĕ, мечет пур.
Тавралăхĕ
Патăрьелтен 12 çухрăмра çурçĕрелле вырнаçнă. Ялпа юнашар Ыхра Çырми юханшывĕ иртет. Ялпа юнашар А151 Çĕрпӳ-Сызрань автоçул иртет.
Кун-çулĕ
1920 çулхи çурла уйăхĕн 3 Пăва уесне, ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕртнĕ. 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-пе 1927 çулчен Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм вăхатра ял çак пайланăвсен Патăръел вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Мăн Патăръел районне кĕнĕ. 1935 çулхи çу уйăхĕн 19 хыççăн Патăръел районне, 1939 çулхи нарăс уйăхĕн 22 хыççăн Чкаловски районне, 1957 çулхи чӳк уйăхĕн 20 хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Афоньки
Афоньки — Смулен облаçĕн (Раççей) в Смулен районĕнчи ял. Çĕнĕ ял тăрăхне кĕрет. 2007 çул тĕлне пĕрмай пурăнакан çын çук. Смуленран çурçĕр-хĕвеланăç еннелле 4 çм, Смулен — Невель автоçулĕнчен 0,5 çм çурçĕр-хĕвелтухăçнелле вырнаçнă. Ялтан кăнтăралла 11 çм Мускав — Минск йĕрĕн Ракитная чукун çул чарăнăвĕ пур.
Асăрхавсем
Категори:Смулен облаçĕ
Шацк (Кисан облаçĕ)
Шацк — (1779) Раççей хули, Кисан облаçĕн Шацк районĕн административлă тĕпĕ.
Хула Шача (Цнан юппи) сулахай çыранĕнче вырнаçнă. Кисана çитме 180 çм.
Муççа
Муççа (Моисеевка, Мөси), — Чĕмпĕр облаçĕнчи Мелекес районĕн тутарсем пурăнакан ял.
Тавралăхĕ
Ялти урамсен вырăсла ячĕсем : Восточная Улица, Заречная Улица, Набережная Улица, Новая Улица, Победы Улица, Школьная Улица. Тутарла ятсем паллă мар.
Кунçулĕ
XVIII-мĕш ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи Мелекес районĕн ялĕсем
1-мĕш Зиримзибаш
1-мĕш Зиримзибаш — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 111 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452842, ОКАТО кочĕ — 80250845004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Савкилта
Савкилта (Борис Савельев) — XVIII ĕмĕрти чаплă чăваш паттăрĕ. Вăл, чăналавсем тăрăх, хальхи Пушкăрт Республикин Пишпӳлек чăваш ялĕнче çуралса ӳснĕ. Савкилтан шăпи мĕнле вĕçленни паллă мар.
Пурнăçĕ
Савкилта çинчен пирĕн историк В.Д. Дмитриев хăйĕн "История Чувашии XVIII века" кĕнекинче уçăмлă çырать: "Повстанцы-чуваши храбро сражались при взятии Казани. Крестьянин-чуваш д. Бешпуляк Уфимского уезда Борис Савельев (Савгилда), с самого начала 1774 г. сражавшийся в армии Пугачева, 12 июля, когда пугачевцы отражали в Казани атаки отряда Михельсона, был послан для набора повстанцев в армию повстанцев..." Савкилта тăрăшнипе ĕнтĕ Пугачев Хусан хули патнелле пынă чухне кĕрешӳçĕсен çарне çĕршерен-çĕршерен Чулман Атăл таврашĕнчи чăвашсем хутшăнаççĕ. Çавна шута илсе, Пугачев хăйĕн шанчăклă çарпуçне татах çар пухма хушать. Савкита вара Исхак Ахметов тутар тусĕпе пĕрле Хусан уесне тухса каять... Анчах ăна патша салтакĕсем тытаççĕ. Ăна тискеррĕн асаплантараççĕ, юлашкинчен катăркăна ямалла тăваççĕ.
Вуламалли
Категори:Чăваш паттăрĕсем
Баглан
Баглан, — Афганистанăн Баглан провинциĕн тĕп хули. Кундуз юханшывĕ патĕнче вырнаçнă. Тинĕс шайĕнчен 1700 метр çӳллĕшĕнче ларать. Ханабадран Баглана çити 35 çухрăм. Хула урлă Кабул — Ханабад çул иртет.
Сахăр тăвакан завод пур.
Категори:Афганистан хулисем
Мăн Бадажи
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем [[Категори:Кĕçĕн Ургала юпписем]
Ватьяр-Ты-Вис
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Качмаш
Качмаш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Ирланд тинĕсĕ
Утравĕсем: Мэн, Энгльси, Холихэд тата ыттисем.
Каçăсем
Категори:Атлантика океанĕн тинĕсĕсем
Кара-Мурза Сергей Георгиевич
Серге́й Гео́ргиевич Кара́-Мурза́ (кăрлач, 23, 1939, Мускавра çуралă) — Раççей химикĕ, профессор, историк тата наука теоретикĕ, философ, политолог тата паллă публицист. Ашшĕ - Георгий Сергеевич Кара-Мурза - паллă китаевед, 1945 çулта фронтра вилсе çĕре кĕнĕ.
1966—1968, 1970—1972 çулсенче Сергей Георгиевич Кубара ĕçленĕ.
Каçăсем
Категори:Вырăс публицисчĕсем
Клайпеда
Клайпеда (лит. Klaipėda) — Литва хули, республикăн анăçĕнче, Балтика тинĕсĕ Курш заливне куçнă çĕрте вырнаçнă. Литван пăрланман порчĕ тата курорчĕ.
Халăх йышлăхĕ
Халĕ хулара (2003):
Категори:Литва хулисем
Йĕрĕхкасси
Йĕрĕхкасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Кундуз (юханшыв)
Кундуз, — Амударья юханшывĕн сулахай юппи. Афганистан тăрăх юхать. Тăршшĕ 420 çухрăм, басейн лаптăкĕ 31,3 пин км2. Баба хребечĕнче юхма пуçланать те тӳрем вырăнта икке пайланса Амударьяна юхса кĕрет. Шывĕсене шăварма усă кураççĕ. Юханшыв çинче Пули-Хумри ГЭСĕ вырнаçнă.
Категори:Афганистан юханшывĕсем
Юра (департамент)
Юра (франц. Jura) — Францин хĕвелтухăç енче вырнаçнă, Франш-Конте регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 39. Администрациĕ Лон-ле-Сонье хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 251 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 4 999 км² танлашать.
Департамент шутне 3 округ, 34 кантон тата 545 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Юра — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Франш-Конте провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Юра сăрт системинчен пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
1992
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Баркашни
Баркашни — Смулен облаçĕнчи (Раççей Федерацийĕ) Смулен районĕн ялĕ. Лоино ял тăрăхĕ шутне кĕрет. Халăх йышĕ — 14 çын (2007 çул).
Облаçĕн хĕвеланăçĕнче, Смуленран 43 çм кăнтăр-хĕвеланăçалла, Смулен — Невель автомагистральрен 1 çм кăнтăр-анăçалла вырнаçнă. Ялтан 27 çм кăнтăралла Смолен — Витебск йĕрĕн Лелеквинская чукун çул чарăнăвĕ пур.
Кун-çулĕ
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче яла китлĕрсем 1941 çулхи утă уйăхĕнче ярса илнĕ, тăшманран 1943 çулхи авăн уйăхĕнче тасатнă.
Атăлçи автомобиль савучĕ
1993 ҫулта 1992 ҫулта вячеслав Зубарев хатӗрленӗ "ТС" автовазпа контракт алӑ пуснӑ. 1995 ҫулта LADA хулинчи ТУЛЛИН пӗрремӗш автоентр — салонне уҫнӑ та автозавод ҫинчен тӳрӗ поставкӑсем ҫине тухнӑ. 1995 ҫулта хусанта офис уҫӑлнӑ. 1997 ҫулччен ҫыран Хӗрринчи Кимӗсен машинисене хӑваласа кайнӑ. Кайран-чугун ҫулпа турттарчӗҫ.
Кун-çулĕ
Савучĕ 1966 çулта никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей автомобиль марккисем * Категори:Раççей автомобиль тăвакан компанисем Категори:Автомобиль тăвакан предприятисем
Аянян Эдуард Меликович (Совет Союзĕн Паттăрĕ)
Аянян Эдуард Меликович (Совет Союзĕн Паттăрĕ) — ( 25-26), 2-мĕш Украина фрончĕн 53-мĕш çарĕн 228-мĕш стрелоксен дивизин 795-мĕш стрелоксен полкĕн взвод командирĕ,  аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ ,     , ,. Указ дати - 15.
Инжектор
thumb|right|300px|Инжекторлă двигателĕ Инжектор - машина двигателĕсен тĕсĕ.
Каçăсем
Категори:Техника
2-мĕш Зиримзибаш
2-мĕш Зиримзибаш — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 149 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452842, ОКАТО кочĕ — 80250845005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Çĕрмен ӳт
thumb|300px| [[Сăваплă Амвросий базиликин криптăри Амвросий Медиоланский сăваплавçăпа тата Гервасийпе Протасин асапланса вилнисен çĕрмен ӳчĕсем (Милан) ]]
Çĕрмен ӳт (, reliquiae) — Христос тĕнĕн православипе католици чиркĕвĕсенче тĕн йăлине кĕрекен сăваплă çынăн вил кĕлетки.
Предназначение
thumb|right|200px| Сăваплă [[Димитрий Солунский|Дмитрий Солунскин çĕрмен ӳчĕн раки (Сăваплă Димитрин базилики, Салоники) ]]
Çĕрмен ӳт Кивĕ Халалра
Кивĕ Халалра вилнĕ çын ӳчĕ таса мар тесе шутланнă; вилене тĕкĕннĕ çын çичĕ кун хушши таса мар пулса тăнă: Кто прикоснется к мертвому телу какого-либо человека, нечист будет семь дней: он должен очистить себя сею [водою] в третий день и в седьмой день, и будет чист; если же он не очистит себя в третий и седьмой день, то не будет чист; всякий, прикоснувшийся к мертвому телу какого-либо человека умершего и не очистивший себя, осквернит жилище Господа: истребится человек тот из среды Израиля, ибо он не окроплен очистительною водою, он нечист, ещё нечистота его на нем.
Иккĕмĕш Никей соборĕ çĕрмен ӳт пирки
Сăваплă çĕрмен ӳте хисеплемелле вĕренĕве 787 çулта Иккĕмĕш Никей соборĕнче йышăннă. Вырăсла куçарнă документсенче — Иккĕмĕш Никей соборĕ тунисенче λείψανα грек сăмахне виле тесе çырнă.
Каçăсем
Категори:Çĕрмен ӳт Категори:Христиансен пытару мешехĕсем
1993
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Арабат кӳлмекĕ
Арабат кӳлмекĕ, — Керчен çурутравĕн çыранĕсем хушшинче вырнаçнă Азов тинĕсĕн кӳлмекĕ. Азов тинĕсĕн кăнтăр енче вырнаçнă.
Арабат кӳлмекĕн çыранĕ çумĕнчи шыв тарăнăшĕ 5 метр таран çитет, сарлакăшĕ — 1 çухрăм. Шывра чулсем пур, хăш-пĕрисем шыв çийен курăнса тараççĕ. Кӳлмекĕн вăтам пайĕнче шыв тарăнăшĕ 8-10 метра çитет. Кӳлмек тĕпĕ хăйăртан тăрать. Аяккарах кайнă çемĕн юшкăнланса пырать.
Категори:Атлантика океанĕн кӳлмекĕсем Категори:Азов тинĕсĕ Категори:Крым географийĕ
Тĕне кĕртни
Кăшарни (βάπτιση е Шуçи — «шыва кĕни») — христос тĕнĕ йăлисенчен пĕри. Христос тĕнĕн пур конфессийе те йышăнать, çапах та кашнийĕ хăйне май.
Авалхи чиркӳри кăшарни
thumb|[[Мамшитри купель, IV ĕмĕр]]
Католицири кăшарни
right|200px|thumb|Пепкене католици йăлипе кăшарни
Тамилсем
Тамилсем - Кăнтăр Азире ( Инди, Шри-Ланка ) пурăнакан халăхĕ.
Каçăсем
Категори:Инди Категори:Инди халăхĕсем Категори:Шри-Ланка
Тĕне кĕртни
Каçăсем
Категори:Тĕн хутшăнăвĕсем
Ланды (департамент)
Ланды (франц. Landes) — Францин кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă, Аквитани регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 40. Администрациĕ Мон-де-Марсан хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 327,3 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 9 243 км² танлашать, çавăнпа та вăл континентри департаментсен хушшинче лаптăк калăпашĕпе иккĕмĕш вырăн йышăнать. Ланды департаментĕнче чи пысăк вăрман лаптăкĕ вырнаçнă. Вăл департамент çĕрĕн 67% йышăнать.
Департамент шутне 2 округ, 30 кантон тата 331 коммуна кĕреççĕ.
Йĕлху
Йĕлху, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Кисан облаçĕн Сарай районĕ
Сарай районĕ — Кисан облаçĕн районĕ. Административлă тĕпĕ — ĕç çыннисен посёлокĕ Сарай.
Тавралăхĕ
Çĕр-шыв лаптăкĕ 2117 çм2.
Районăн кун-çулĕ
Района1973 çулта йĕркеленĕ.
Халăхĕ, район тытăмĕ
Йышĕ — 21,8 пин çын, çав шутра хула никĕсĕпе 6,5 пине яхăн çын пурнать. Пурĕпе 154 пурăну вырăнĕ.
Административлă тытăмлăхĕ
Район шутĕнче ĕç çын посёлокĕ Сарай тата 25 ял тăрăхĕсем:
Транспорт
Район çĕрĕ витĕр Куйбышев чукун çулĕн пайĕ пырать. Верда ч/ç чарăнăвĕ район тĕпĕнчен 4 çм вырнаçнă.
Сарай — Кисан тата Сарай — Мускав автобус маршручĕсем.
Каçăсем
Категори:Кисан облаçĕн районĕсем
Кутуш (Мелеуç районĕ)
Кутуш — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 524 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453866, ОКАТО кочĕ — 80241850004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Кельтей
Кельтей — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 44 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1997
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Верга-Шор
Вёрга-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Елец юханшывăн сулахай çыранĕпе, 6 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Йăпăлти
Йăпăлти, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Дерсу Узала (фильм, 1975)
— Акира Куросава 1975 çулта В. К. Арсеньевăн пултару хайлавĕсемпе ӳнерленĕ совет–япон илемлĕ фильмĕ.
Каçăсем
Категори:СССР драма фильмĕсем Категори:Япони драма фильмĕсем Категори:Мосфильм Категори:Экранизации произведений Юрия Нагибина Категори:Ютçĕр фильмĕсем — «Оскар» парне лауреачĕсем Категори:Мускав кинофестивалĕн лауреачĕсем Категори:1975 çулхи СССР фильмĕсем
Бакшеево (Смулен облаçĕ)
Бакшеево — Смулен облаçĕнчи (Раççей Федерацийĕ) Смулен районĕн ялĕ. Лоино ял тăрăхĕ шутне кĕрет. Çын пурăнмасть (2007 çул).
Дерсу Узала (фильм, 1975)
Каçăсем
Dersú Uzalà Dersu Uzala Dersu Uzala Dersou Ouzala Դերսու Ուզալա Dersu Uzala
Бакшеево (Смулен облаçĕ)
Облаçĕн хĕвеланăçĕнче, Смуленран 41 çм кăнтăр-хĕвеланăçалла, Смулен — Невель автомагистральрен 7 çм кăнтăр-анăçалла, Ольша хĕрринче вырнаçнă. Ялтан 31 çм кăнтăралла Смулен — Витебск йĕрĕн "О.п. 416-мĕш çм" чукун çул чарăнăвĕ пур.
Кун-çулĕ
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче яла китлĕрсем 1941 çулхи утă уйăхĕнче ярса илнĕ, тăшманран 1943 çулхи авăн уйăхĕнче тасатнă.
Асăрхавсем
Категори:Смулен облаçĕн Смулен районĕ
Сараштыбаш
Сараштыбаш — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 185 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452842, ОКАТО кочĕ — 80250845006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Мăн Куторка
Мăн Куторка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Ай юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕ юханшывĕсем Категори:Ай юпписем
Силеси чĕлхи
thumb|right|250px|Хĕвеланăç славян чĕлхисем.
Силеси чĕлхи (сил. ślōnskŏ gŏdka, ślōnskŏ mŏwa, ślōnski, język śląski) — анăç славян чĕлхисен лехит пайне кĕрекен поляксен чĕлхи. 2011 çулхи кăтартусем тăрăх 509 пин Поляк ăна хăйĕн тăван чĕлхи шутне кĕртнĕ.
Англи
thumb|Англи [[Аслă Британи картти çинче]] Англи (England) — Аслă Британин чи пысăк пайĕ. Англи Аслă Британи утравĕн кăнтăр-тухăçĕнче вырнаçнă. Ячĕ кунта V — VI ĕмĕрсем хушшинче пурăннă анкăл йăхĕсенчен пулать.
Силеси чĕлхи
Вырăнти пуплевсем
Виçĕ тĕрлĕ вырăнти пуплеве уйăраççĕ:
Англи
Тавралăхĕ
Англи Аслă Британи утравĕн иккĕ виççĕмĕш пайне йышăнать. Çурçĕрте Англи Шотландипе, анăçра — Уэльс па чикĕ тытать.
Силеси чĕлхи
Çырулăхĕ
Çирĕплетнĕ алфавит çук. Хальхи вăхăтра пурĕ 10 ытла алфавитпа усă кураççĕ. 2010 çулта вĕсене тĕпе хурса Силеси алфавитне тунă. Ку алфавита халĕ тĕнче тетелĕнче (сăмахран, Википединче) усă кураççĕ.
Англи
Истори
Хальхи Анкăл (Англи) территорине пирĕн эрăччен тапхăрта кельт йăхĕсем шутĕнчи бритсем йышăнса пурăннă. Утравăн кăнтăр пайĕнчи çĕрсене (паянкунхи Анкăлпа Уэльс) Рим империйĕ вăрçса илсе хăйĕн шутне кĕртнĕ. Рим легионĕсем пулăшнипе кăна Рим Британийĕ варвăрсене (германсене) хирĕç тăма пултарнă. Германсене V — VI ĕмĕрсенче, хроникăсенче кăтартнă май, кунта бритсем хăйсемех чĕннĕ, вĕсен вăйĕпе усă курса çурçĕр çĕрĕсенчи — пиктăсемпе скоттсемчен хӳтĕленес сăлтавпа. Килнĕ герман йăхĕсем виçĕ ушкăнĕ — ютсем, саксăсем тата анкăлсем — бритсен территорине алла илсе, вĕсене Уэльспа Корнуолл çумнелле хĕсме тытăннă. Вăхăт иртнĕ çем германсем тытса илнĕ çĕрсенче уйрăм çĕршывсем, пĕри, сăмахран, «Анкăл-саксон гептархийĕ» (çичĕ патшалăх пĕрлĕхĕ) йĕркеленме тытăннă.
Силеси чĕлхи
Çырулăхĕ
Aa Ãã Bb Cc Ćć Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Oo Ŏŏ Ōō Ôô Õõ Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ww Yy Zz Źź Żż
Англи
Истори
Хăшпĕр историксем тăрăнсене нормансен тапхăрĕнчен 1066 шутлаççĕ. Анкăлсен монарх нумĕрленĕвĕ те çак пула-иртĕвĕрен шутлаççĕ.
Силеси чĕлхи
Каçăсем
Категори:Поляк чĕлхи Категори:Лехит чĕлхисем Категори:Хĕвеланăç славян чĕлхисем Категори:Славян чĕлхисем Категори:Инди-европа чĕлхисем Категори:Чĕлхесем
Англи
Истори
Вильгельм Çĕнтерсе илӳçĕ çĕршыва никĕслемен те, пухса пĕрлештермен,вăл Анкăла çапăçса илсе, вырăна франксемпе нормансен тăрăнне лартса хăварнă çеç. XIII ĕмĕр вĕçĕнче кӳршĕллĕ Уэльс кнеçлĕхе Анкăл хăй çумне çавăрса илет, кнеçлĕх вара акăлчансен патшалăхĕн пайĕ пулса тăрать. Анкăл ирĕклĕхлĕ патшалăхĕн историйĕ Вăтам ĕмĕрлĕхпе Чĕрĕлӳ саманинчен пуçласа Елизавета I тăрăнлăхĕн тапхăрне çитиччен.
Елизавета I Тюдорсен династинчи юлашки тăрăнĕ пулать, ун хыççăн астула Иаков I Шотланди ĕмпĕве пулнăскер илет. Анкăлпа Шотланди пĕрлĕхне тепĕр çĕр çул иртсен Пĕрлĕх акчĕпе (1707) çирĕплетнĕ. Çакăн хыççăн Анкăлпа Шотланди Пĕрлешĕннĕ Патшалăх (United Kingdom) тесе палăртма пуçлаççĕ.
Чĕлхе
right|thumb|300px|[[Акăлчан чĕлхипе калаçакан тĕнчери вырăнсем. Тĕксĕм кăвак тĕспе акăлчан официаллă чĕлхеллĕ çĕршывсене сăрланă.]]
Халăхĕ
thumb|Англи халăхĕ.
Каçăсем
Категори:Аслă Британи Категори:Аслă Британин географийĕ Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Эврелпуç
Эврелпуç (çавăн пекех Пешне е Тутаел, Филипповка, Филип) — Чĕмпĕр облаçĕнчи Мелекес районĕн чăвашсем те (тутарсемпе тата вырăссемпе пĕрле) пурăнакан ял. Тахçанах, темиçе ĕмĕр каяллах, чăвашсемпе тутарсем никĕсленĕ ял. Çавна кура унăн авалтан килекен чăвашла-тутарла ячĕ те пулма кирлĕ. Чăвашла ят пур. Пĕрре çеç те мар, авă.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
2002-мĕш çулта 724 çын пурăннă, вĕсенчен 68% тутарсем, 27% чăвашсем. 2010-мĕш çулта вара: мĕнпурĕ 599 çын вĕсенчен тутарсем (63,4%), чăвашсем (26,7%), вырăссем (9,9%).
Ялти урамсен вырăсла ячĕсем : Улица Беспалова, Улица Дружбы, Западная улица, Улица Камалова, Переулок Куйбышева, Улица Куйбышева, Луговая улица, Набережная улица, Озерный переулок, Полевая улица, Советская улица, Степная улица, Южная улица. Чăвашла тата тутарла ятсем паллă мар.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи Мелекес районĕн ялĕсем Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Аслă Британи (утрав)
thumb|300px|Аслă Британи [[Европа картти çинче]] Аслă Британи (акăлч. Great Britain) — Европăри пысăк утрав, лаптăкĕ 218 595 çм², утрав çинче Пĕрлешĕннĕ Патшалăх çĕрĕсем: Англи, Шотланди тата Уэльс вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Утрав çурçĕртен кăнтăралла 900 çм яхăн тăсăлать. Анăçра, çурçĕрте Атлантика океанĕн, тухăçра — Çурçĕр тинĕсĕн хумĕсемпе çăвăнать. Материкран кăнтăр енче Ла-Манш пырĕпе уйрăлса тăрать. Утравăн çыран хĕрри çурçĕрте фьордсемпе, юханшыв эстуарийĕсемпе таткаланнă.
Пысăк çурутравĕсем — Уэльс тата Корнуолл.
Категори:Европа утравĕсем Категори:Аслă Британин географийĕ
Кĕçĕн Авзян
Кĕçĕн Авзян — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Мăн Авзян юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1998
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Веркос-Вож
Веркос-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Грубе-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 4 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ольша (юханшыв)
Ольша — Смулен облаçĕн Смулен тата Демидов районĕсен çĕрĕсемпе юхакан шыв.
Вăрăммăшĕ — 23 çм. Пуçламăшĕ Демидов районĕнчи Мăн Марышкă ялĕ çумĕнче, Каспля сăрчĕн çурçĕрĕнче. Хĕвелтухăç еннелле юхать. Каспля юханшывне Баншеево ялĕ патĕнче кĕрет.
Каçăсем
Категори:Смулен облаçĕн юханшывĕсем
Арапсем
Ара́псем (العرب аль-араб) — арап чĕлхин диалекчĕсемпе калаçакан, Кăнтăр-Анăç Азипе Çурçĕр Африкăра пурăнакан семит халăхĕ. Арап çырăвĕпе усă кураççĕ.
Каçăсем
Категори:Алжир халăхĕсем Категори:Бахрейн халăхĕсем Категори:Анăç Сахара халăхĕсем Категори:Израиль халăхĕсем Категори:Иордани халăхĕсем Категори:Ирак халăхĕсем Категори:Йемен халăхĕсем Категори:Катар халăхĕсем Категори:Кувейт халăхĕсем Категори:Ливан халăхĕсем Категори:Ливи халăхĕсем Категори:Мавритани халăхĕсем Категори:Марокко халăхĕсем Категори:Пĕрлешӳлĕ Арап Эмирачĕсен халăхĕсем Категори:Оман халăхĕсем Категори:Палестина халăхĕсем Категори:Сауд Арави халăхĕсем Категори:Сири халăхĕсем Категори:Судан халăхĕсем Категори:Тунис халăхĕсем Категори:Çывăх Тухăç халăхĕсем Категори:Семит халăхĕсем Категори:Малти Ази халахĕсем Категори:Çурçĕр Африка халăхĕсем Категори:Кивĕ Халал халăхĕсем
Анатоли çурутравĕ
thumb|400px|right|Анатоли çурутравĕ [[Хура тинĕспе Вăтаçĕр тинĕсĕ хушшинче вырнаçнă.]]
Анатоли çурутравĕ, — Азин анăç енчи çурутрав. Хăш чĕлхесенче (тĕслĕхрен вырăсла) Пĕчĕк Ази термин тупма пултарать. Пĕлтерĕшĕ пĕрпек. Ку çурутрав çинче Турци патшалахĕ вырнаçнă. Юнашар Хура, Мрамор, Эгей, Вăтаçĕр тинĕсĕсем вырнаçнă. Европăпа Азине уйăракан Босфорпа Дарданелла тинĕс пырĕсем ун хĕррипе иртеççĕ.
Ячĕ грек чĕлхиренхи Aνατολή (Αnatolē) е Ανατολία (Anatolía) килет. Пĕлтерĕшĕ - "хĕвелтухăç". Турккă форми Anadolu çакăн пек грек чĕлхирен килет, анчах турккăсем ку Ana (анне) сăмахĕнчен килни шухăшлаççĕ.
Категори:Турци
Иштерек
Иштерек, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Чернов Матвей Степанович
Чернов Матвей Степанович (1914 çулхи чӳкĕн 12-мĕшĕ, Ямпак ялĕ, Чĕмпĕр облаçĕн Çĕнĕ Малыкла районĕ, Чĕмпĕр облаçĕ — 1944-мĕш çулхи утă уйăхĕн 19-мĕшĕ, Сунуплявы ялĕ, Латви ССР) — Совет Союзĕн Паттăрĕ, чăваш.
Кун-çулĕ
1914-мĕш çулхи чӳкĕн 12-мшĕнче Чĕмпĕр облаçĕн Çĕнĕ Малыкла районĕнчи Ямпак ялĕнче (халĕ — Çĕнĕ Малыкла ялĕн М.Чернов ячĕллĕ урамĕ ) çуралнă.
1944-мĕш çулхи утă уйăхĕн 19-мĕшĕнче Латвири Лудзены районĕнчи Рундены ялĕ патĕнче Ахметгалин взводне (вĕсем шутĕнче Чернов кĕçĕн сержант та пулнă) тăшмансем ункăна илнĕ. 11 салтак нумай вăхăт хушши хăйсенчен нумай хут пысăкрах шутлă гитлеровецсемпе çапăçнă. Икĕ уринчен тата кăкăрĕнчен аманнă Чернов виличченех ятсăр сăрт çине тапăнакан тăшманчене автоматран пенĕ.
Сăрта тăшмансене паман, хамăр çар киличчен тытса тăнă. Çавăнпа çак çапăçура пулнă 11 салтака та Совет Союзĕн Паттăрĕ ятне панă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чӳкĕн 12-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1914 çулта çуралнисем Категори:Утăн 19-мĕшĕнче вилнисем Категори:1944 çулта вилнисем Категори:Ленин орден кавалерĕсем Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем
Таллин
Географи
Таллин Çурçĕр Европăпа, Балтика тинĕсĕн çурçĕр-тухăç хĕрринче, Хельсинки хулинчен 80 çухрăмра вырнаçнă. Хула ĕçмелли шывне пысăк кӳллинчен — Юлемисте —(лапăкĕ 9,6 çм²) илет. Харку кӳлли— пĕчĕкрех (лаптăкĕ 1,6 çм²). Пĕчĕк шыв хула тулашĕнче юхать. Хула урлă известняк сăмсахĕ туртăнать. Чи çуллĕ вырăнĕ тинĕ шайĕнчен 64 метр çӳллĕшĕнче, Нымме патĕнче, кăнтăр-анăçра пулать. Çыран хĕрри вăрăммăшĕ 46 çухрăм: кунта 3 пысăк çурутравсем: Копли, Пальяссааре и Какумяэ.
Аххан
thumb|600px|Аххан Аххан, — икĕ хутлă вăрăм серепе (вырăсла ахань, охань). Çӳлти кантрасем çине путăшсем, аял енне путаркăçсем çыхнă. Кӳлĕре, юханшывра пулă çурекен вырăна чикме-юпасем çине çыхса лартаççĕ. Кимĕпе ишсе, какăр, пута, кутăн мăйракапа чиксе, какăрса, "ах, ох, ух" сасă кăларса пулăсене хăвалаççĕ. Ячĕ те çав сасăсенченех пулса кайнă пулĕ. Аххане иккĕн кимĕ çине кăлараççĕ. Пуллисене кимме е карçинккана пăрахаççĕ. Н. И. Ашмарин "аххан 4-3 сажень вăрăмăшĕ /8,5-6,3 метр/" тесе çырать. Ахханĕн пĕр серепийĕ вĕтĕ, тепри - шултăра. Çакăн пек пулни пулăсене çыхлантарма пулăшать.
Таллин
Истори
1219 çулта хулана Дани патши Вальдемар II (Waldemar II), эстсене хирĕç вăрçăна тухса ярса илнĕ. Ун хыççăн нимĕçсем, скандинавсем ăна Реваль (эст. «Рявала» — Эстонин çурçĕр енĕ), вырăссем — Ревель тенĕ. 1227 çулта Таллин рыцарь-меченосецсен аллине лекнĕ. 1238 - 1346 çулсенче Дани шутĕнче пулнă. 1347 çулта Таллин тата юнашар серсене Ливон орденне сутса янă. XV ĕмĕр пуçламăшĕнче — XVI ĕмĕрĕн варриччен — авалхи Таллин хулин ылтăн ĕмĕрĕ пулнă: хула Ганза ушкăнне кĕнĕ, Балтика тинĕс тăрăхĕнче питĕ сумлă ятлă шутланнă. 1561—1710 çулсенче Швеци шутĕнче. 1710 çулта хулана Раççейре пулнă. 1918 çулта Таллин ирĕклĕ Эстонин тĕп хули. 1940 - 1990 çулсенче Таллин — Эстони Совет Социализмлă Республикăн (ЭССР) тĕп хули. 1990 çултанпа ирĕклĕ Эстони патшалăхĕн тĕп хули. 1993 çулта хулана 8 района пайланă: Кесклинн (тĕп), Кристийне, Ласнамяэ, Мустамяэ, Нымме (1940 çулчен уйрăм хула), Пирита, Пыхья-Таллин тата Хааберсти. 1997 çулта Таллинăн историллĕ пайĕ — Ватă хула — ЮНЕСКО кăнарĕн шучĕсене кĕртнĕ.
Аххан
Категори:Пулă тытмалли ĕç хатĕрĕсем
Таллин
Халăхĕ
2006, çĕртме халăх йышĕ 400 пинĕ çына çитнĕ. Хулара икĕ пысăк халăх ушкăнĕ: эстонла калаçакансем — 55 % яхăн; вырăсла калаçакансем — 45 % яхăн. Хăшĕсем финн, акăлчан тата нимĕç чĕлхисене пĕлеççĕ.
Каçăсем
Категори:Эстони хулисем Категори:Таллин
Чăваш Енĕн экономики
Чăваш Енĕн экономики «вăтаммисемпе» аутсайдерсем хушшшинче шутланать. Кашни çын шутне РШЯ (регионри пурнăç хакĕпе танлаштарнăскер), Раççейри вăтамринчен 54% шутланать. Атăлçи федераци тăрăхĕнче кăтартусемпе начар аталаннă кӳршĕ Пензăпа Киров облаçĕсемпе, Атăл-Нухрат экономика районĕнчи Мордва тата Мари Эл республикисенчен лайăхрах пулать. Ял хуçалăх индустринче РШЯ Раççей Федерацирин вăтам кăтартăвенчен икĕ хут лайăхрах (9,4 тата 4,9% танлаштарсан), РШЯ промăçлаха 31% парать (РФ вăтамран – 33,2%).
Пĕрлехи хыпар
Республика промăçлăхĕн тĕп отраçлĕ — машинăтаваслăх тата металлообработка:
Шупашкарта:
Прибор тăвакан савут, Шупашкарти В. И. Чапаев ячĕллĕ ĕçлев пĕрлешĕвĕ, Электроникăпа механика савучĕ, «Контур» савут (микросваркăпа микропайка валли инструмент, алмаз инструменчĕ, видеокассетăсем тата ур.), «Текстильмаш» (тĕрт станокĕсем), Шупашкарти промăçлăх тракторĕсен савучĕ, ХАО НПВФ "Сварка , Электросила , агрегат савучĕ , цистернăсем тăвакан "Çеçпĕл" фирма, Суту-илӳ хатĕрсемтăвакан , "Элинокс" ; урăх хуласенче: «Чăвашкабель» , Элара , Электроаппаратура савучĕ , Электроникăпа механика савучĕ Шупашкарти электромеханика савучĕ , Электровиçев приборĕсен савучĕ «Электроприбор» , Пăрăх савучĕ , Меркурий НПК
Сĕнтĕрвăррире
Кабель савучĕ Сĕнтĕрвăрри хули;
Çĕмĕрлере
Çĕмĕрлери ятарлă автомобильсен савучĕ (промăçлă тракторсем, ял хуçалăх машинисемпе автомобильсем валли янтă пайсем), УАО «Çĕмĕрлери сăран-тир Фабрики».
Куславкка
Куславккари автофургонсен комбиначĕ вырнаçнă.
Улатăр
Улатăрта механика савучĕ ĕçлет.
Çĕнĕ Шупашкар
Хими промăçлăхĕ аталаннă («Химпром», Çĕнĕ Шупашкар), Вăрнарти хутăш препартсен савучĕ;
Çăмăл промăçлăх:
Атăл текстиль компанийĕ («Шупашкарти мамăк-хут комбиначĕ», «Лента», «Шупашкар трикотажĕ»), Шупашкарти мамăк фабрики, * УАО «Çĕнĕ Шупашкарти мамăк тĕртев фабрики „Пике“», Паха тĕрĕ.
Энергетика
Атăл çинче Чăвашэнерго шутне кĕрекен Шупашкар ГЭСĕ 800 МВт (проект хăвачĕ 1404 МВт) ĕçлет (халиччен те проектри хăватне çитермен).
Çаплах, Чăвашэнерго шутне Шупашкарти ТЭЦ-2 (çитнĕ хăвачĕ 460 МВт, 1270 Гкал/сех), Çĕнĕ Шупашкарти ТЭЦ-3 (430 МВт, 1339 Гкал/сех), Шупашкарти ТЭЦ-1 (12 МВт, 260 Гкал/сех), Улатăрти ТЭЦ (40 Гкал/сех) кĕрет.
Апат-çимĕç промăçлăхĕ
Апат-çимĕç промыçлăхĕнче "Акконд" кондитер фабрики палăрса тăрать. Шупашкарпа Вăрнарта аш-какай тирпейлекен комбинатсем ĕçлеççĕ.
«Чебоксарский» ликёрпа-водка савучĕ, Етĕрнери тата Сĕнтĕрвăрри спирт савучĕсем халь ĕçлемеççĕ.
Транспорт
Республикăра Шупашкар аэропорчĕ ĕçлет. Чăваш Ен çĕрĕ витĕр федераци шайĕнчи М7 «Атăл» автомобиль çулĕ иртет. Çаплах, «Шупашкар—Чĕмпĕр», «Çĕрпӳ—Хусан» тата республика автоçулсем (2342 çм) пур.
ЛЭПăн «Кострома ГРЭСĕ—Чулхула—Хусан—[[Зая ГРЭСĕ] инçе магистралĕ ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен
Бенин кӳлмекĕ
Бенин кӳлмекĕ, — Анăç Африкăн кăнтăр енче вырнаçнă кӳлмек, Гвиней кӳлмекĕн пайĕ. Сент Пол сăмсахĕнчен пуçласа Нигер юханшывĕн кăкĕ хушши 640 çухрăм тăсăлать. Çыранĕ çӳллĕ мар, нумай çĕртре шурлăхлă. Лагунăллă вырăнсенче мангрсем ӳсеççĕ.
Кӳлмек хĕррине Гана, Того, Бенин тата Нигери патшалăхĕн çĕрĕсем тухаççĕ. Кӳлмеке пысăк Вольта юханшыв юхса кĕрет.
Категори:Нигери географийĕ Категори:Бенин географийĕ Категори:Того географийĕ Категори:Гана географийĕ Категори:Атлантика океанĕн кӳлмекĕсем
1999
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хаапсалу
Халăхĕ
Халăхĕ йышĕ 15 пине яхăн.
Истори
Ӗлĕк çынсем паянхи хула вырăнĕнче 1279 çултанпа пурăнма пуçланă. Ун чухне Гапсаль Озель-Вик епископăн резиденци пулса тăнă, 300 çул хушши нимĕç швед, дани колонизаторĕсен Эстонири никĕсĕ пулнă. Çав вăхăтри çуртсем хула архитектуринче сыхланса юлнă - тĕслĕхрен, Хаапсалу карманĕ, чарăнса тăмалли кил-çурт, кунта 1721 çулта Швеципе Ништад мирĕпе Раççей империне кĕнĕ хыççăн Аслă Пётр патша чарăнса каннă теççĕ. Çапах та, 1944 çулченех, кунта балти швечĕсен Эстонири культура кăвайчĕ пулнă. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи хыççăн вĕсене кунтан кăларса янă (депортаци тунă).
Мăн Сатка
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем
Лехит чĕлхисем
Лехит чĕлхисем — анăç славян чĕлхисен шутне кĕрекен чĕлхе ушкăнĕ. Ку чĕлхесем хальхи Польшăпа Германин пĕр пайĕнче (Бранденбург, Мекленбург, Померани) сарăлнă.
Хальхи вăхăтра ку ушкăна полякпа кашуб чĕлхисем кĕреççĕ. Малтан çавăн пекех ку ушкăна полабпа (XVIII ĕмĕрте çухалнă) словин чĕлхисем (XX ĕмĕрте çухалнă) кĕнĕ.
Уйрăмлăхсем
Ку чĕлхесем чех, словак тата лужичан чĕлхисенчен çакăнпа уйрăлса тăраççĕ:
Каçăсем
Категори:Хĕвеланăç славян чĕлхисем
Ташкент (Татăшла районĕ)
Ташкент  — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 111 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452842, ОКАТО кочĕ — 80250845007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Ишмула
Ишмула, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
1958
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тури Нерцета
Тури Нерцета — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Нерцета юханшывăн сылтăм çыранĕпе 108 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кĕçĕн Мукач
Кĕçĕн Мукач — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 206 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453866, ОКАТО кочĕ — 80241850005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Ишелькасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Кĕçĕн Авняр
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Хĕвеланăç славян чĕлхисем
Хĕвеланăç славян чĕлхисем — славян чĕлхисен пĕр пайĕ.
Пайланăвĕ
Анăç славян чĕлхисен шутне çаксем кĕреççĕ:
Чи анлă сарăлнă чĕлхесем шутне поляк (35 млн), чех (9,5 млн) тата словак (4,5 млн) чĕлхисем кĕреççĕ.
Кашубсен йышĕ нумай мар, вĕсем Польшăра пурăнаççĕ. Полаб чĕлхи çухалнă, анчах та хальхи вăхăтра ăна латинпа нимĕç хучĕсенче, тата чĕрĕ калаçăва çырса илне хутсенче çырса хăварнă сăмахсене усă курса чĕртес шухăшсем пур. Лужичан чĕлхи Германире пĕчĕк пайсемпе çеç упранса юлнă. Вĕсен йышĕ 150 пин патнелле кăна пулин те шкулсем пур, Берлин университетĕнче славян ушкăнĕ йĕркеленĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Хĕвеланăç славян чĕлхисем
Кисан облаçĕн Михайлов районĕ
Михайлов районĕ — Кисан облаçĕн (Раççей) анăç енчи административлă çĕрĕ. Административлă тĕпĕ— Михайлов.
Тавралăхĕ
Çĕр-шыв лаптăкĕ — 1841 çм2. Тĕп шывĕсем — Проня тата унăн юпписем, çав шутра Кердь, Жрака, Локня, Роговая.
Районăн кун-çулĕ
Района 1929 çулта никĕсленĕ.
Халăхĕ, район тытăмĕ
Халăх йышĕ —37 пин çын, çав шутра хула никĕсĕпе 13 пин çын пурнать. Пурĕпе 181 пурăну вырăнĕ.
Административлă тытăмлăхĕ
Район шутĕнче Михайлов хули, п. Октябрьский тата 26 ял тăрăхĕ:
Транспорт
Район çĕрĕ витĕр Мускав чукун çулĕпе Мускав — Аçтăрхан автоçул пырать.
Каçăсем
Категори:Кисан облаçĕн районĕсем
Герхард Шрёдер
thumb|Ге́рхард Шрёдер Ге́рхард Фриц Курт Шрёдер (Gerhard Fritz Kurt Schröder; ака, 7 1944, Моссенберг-Ворен) — юпа, 27 1998 пуçласа 2005 çулхи чӳк уйăхĕччен нимĕç политикĕ, ФРГ федераллă канцлерĕ.
Каçăсем
Категори:Германи федераллă канцлерĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Çынсем:Ганновер Категори:Çынсем: Анат Саксони Категори:Германи социал-демократи партин ертӳçисем Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Раççей тулаш политикĕсем Категори:РĂА ютçĕр пайташĕсем Категори:Германи юрисчĕсем
Сапаккел
Сапаккел, Сабакаево — Чĕмпĕр облаçĕн Мелекес районĕнчи чăвашсем пурăнакан ял. Унăн тепĕр ят те пур — Чăвашьел. Анчах та вăл ята ялăн чăвашсем пурнакан пайне çеç пырса тивет темелле пулĕ.
Тавралăхĕ
Мелекес хулинчен 8 км вырнаçнă.
Кунçулĕ
XVII-XVIII-мĕш ĕмĕрĕн чиккинче никĕсленĕ.
Ял тытăмĕ, халăхĕ
Ялта вăтам шкул, клуб, медпункт, çыхăну уйрăмĕ, мичĕт пур.
Ялĕнче нумайрах вырăссем, тутарсем, чăвашсем пурăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи Мелекес районĕн ялĕсем Категори:Чĕмпĕр облаçĕн чăваш ялĕсем
Кăтаймас
Кăтаймас — (Малый Нагадак) Пушкăрт Республикинчи Авăркас районĕн чăваш ялĕ. Нагадак юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ялта лавыка, пуçламăш шкул, фельдшер пункчĕ пур.
Кун-çулĕ
Яла 1797-мĕш çулта никĕсленĕ. 1865-мĕш çулта 17 килте 106 çын пурăннă.
Демографи
1816 – 200 чел.; 1834 – 350; 1896 – 330; 1906 – 231; 1939 – 449; 1969 – 404; 1989 – 252; 2002 – 204 çын
Халăх йышĕ:
2002 çулхи халăх çыравĕпе килĕшӳллĕн чăвашсен пайĕ (99%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Толпасăна çитме: 25 çм , Треппел ялне - 5 çх, Белое Озеро станцине 41 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Авăркас районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Тури Щельяэс-Ю
Тури Щельяэс-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Адзьва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 250 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Юрмиязбаш
Юрмиязбаш — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 77 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452842, ОКАТО кочĕ — 80250845008.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Пурри
Пурри — философире: мĕн пур, çавна пĕлтерекен ăнлав. <!--Су́щее — существительное, образованное от причастия «существующее», означает «то, что есть». . В философии сущее рассматривается в двух аспектах — со стороны своей определённости, сущности, и со стороны своего существования, бытия.
Различение бытия, или существования (экзистенции), и сущности (эссенции) проводит средневековый философ Боэций (ок. 480 — 524). Сущность вещи выражается в её определении, в её понятии, постигаемом разумом. О существовании вещи мы узнаём из опыта. Согласно Боэцию, бытие и сущность совпадают только в Боге, который есть простая субстанция; в сотворённых вещах бытие и сущность не совпадают. Для того, чтобы некоторая сущность получила существование, она должна стать причастной бытию посредством акта творения, осуществляемого божественной волей.
Хайдеггер первым выделил Dasein (присутствие) как особое сущее, в отличие от сущих как наличности (неприсутствиеразмерных сущих). «Присутствие есть сущее, которое не только случается среди другого сущего. Оно напротив, онтически отличается тем, что для этого сущего в его бытии речь идет о самом этом бытии» (Dasein — «сущее, в бытии которого речь (дело) идет о самом этом бытии» ). Оно постигается в аналитике экзистенциалов, в отличие от других сущих, которые традиционно постигаются через категории (Аристотель).
В славянских переводах Библии слово Сущий используется как имя Бога. Этому соответствует представление Боэция, что бытие и сущность совпадают только в боге.
Каçăсем
Категори:Философи терминĕсем Категори:Пуррилĕх
Старица (хула)
Ста́рица — Раççей хули, Тĕвер облаçĕнчи Старица районĕн администраци центрĕ, Атăл çинчи пристань.
Хула Валдай сăртлăхĕн тухăç айкинче, 12 çм пĕр ятлă чукун çул чарăнăвĕ, Тĕвертен кăнтăр-анăçалла 65 çм вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1297 çулта Михаил Ярославич тĕвер кнеçĕ Çĕнĕ хула (çаплах Старица çинчи хула, Çӳллĕ Хула) ятлă карман тутарнă. XIV ĕмĕрĕн вĕçĕнче Старица тени тĕл пулать. Ятне Старица юханшывран илнĕ.
Каçăсем
Категори:Тĕвер облаçĕн хулисем Категори:Тĕвер облаçĕнчи Старица районĕн пурăнан вырăнĕсем Категори:Атăл çинчи хуласем Категори:Авалхи Руç хулисем Категори:Тĕвер обблаçĕн район центрĕсем
Тырва
Ты́рва (Tõrva: смола) — Эстонири Валга уесĕнчи хула. Тырвăран инçех мар Хелме орден карманĕ. Сивлек вăрçа тапхăрĕнче кунта Тырва авиабаза тăнă.
1950-1959 çулсенче Тырва районĕн центрĕ пулнă.
Гвиней кӳлмекĕ
thumb|right|300px|Гвиней кӳлмекĕн картти Гвиней кӳлмекĕ, — Экваторти Африкăн çыранĕсем патĕнче вырнаçнă кӳлмек. Либерин Пальмас сăмсахĕпе Анголăн Палмейриньяш сăмсахĕ хушшинче кӳлмекленсе выртать. Кӳлмек лаптăкĕ 1533 пин км2. Кӳлмек тĕпĕ 6363 метр таран çитет. Шыв 25-27 °С таран ăшăнать. Тăварлăхĕ — 34-35 ‰ (юханшывсен кăкĕ патнеллерех кăшт пĕчĕкленет, 20-30 ‰ тарана çитет). Кун хушшинче икĕ хут шыв хăпарать — 2,7 метр çӳллĕшне çитет.
Гвиней кӳлмекĕ Бенинпа (çурçĕр енче) Биафра кӳлмекĕ (тухăç енче) çине пайланать. Кăнтăртан çурçĕр еннелле кӳлмек урлă ăшă Гвиней юхăмĕ иртет. Кӳлмеке Вольта, Нигер тата ытти юханшывсем юхса кĕреççĕ.
Гвиней кӳлмекĕнче экваторпа нульмĕш меридиан хĕресленеççĕ, çавна май ăна тĕнче тĕпĕ теме пулать.
Утравсем
Пысăкрах утравсем: Биоко, Сан Томе, Принсипи, Аннобон.
Портсем
Кӳлмек тăрăхĕнче нефтьпе газ кăлараççĕ. Тĕп портсем — Ломе (Того), Лагос (Нигери), Аккра тата Такоради (Гана), Либревиль (Габон).
Категори:Атлантика океанĕн кӳлмекĕсем
pozz od choeko AfK sega
Итакачкасси
Итакачкасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Биафра кӳлмекĕ
thumb|right|350px|Биафра кӳлмекĕ Гвиней кӳлмекĕн картти çинче Биафра (Бонни) — Гвиней кӳлмекĕн пайĕ, Атлантика океанĕн кӳлмекĕ. Кӳлмек хĕррине Нигери, Камерун, Экваторти Гвиней, Габон патшалăхĕсен çыранĕсем тухаççĕ.
1972 çулта Нигеринче граждан вăрçи тухнă — Биафра уйрăм патшалăха тăвассишĕн çапăçнă. Нигери правительстви вара кӳлмекĕн ятне Бонни çине улаштарнă. Ку ĕçпе вĕсем çĕршыври сепаристла шыхăшсене пусарасшăн пулнă.
Категори:Атлантика океанĕн кӳлмекĕсем Категори:Нигери географийĕ Категори:Камерун географийĕ Категори:Экваторти Гвиней географийĕ Категори:Габон географийĕ
Теджен (юханшыв)
Теджен, — Афганистанпа Туркменири юханшыв. Афганистан тăрăхĕнче тата Афганистанпа Иран чикки хушинче Герируд ятлă.
Афганистанра 3000 метр çӳллĕшĕнче юхма пуçлать. Герат оазисĕчен туçи юханшывĕ шутланать. Оазисра унăн шывĕсене шăварма усă кураççĕ. Оазисран юхса тухсассăн каллех туçи юханшывне куçать. Туркменире каллех вара тӳрем юханшывĕ пек юхма пуçлать. Таджен оазисĕнче те унăн шывĕсенех шăварма усă кураççĕ. Оазисра юханшывĕн пĕтĕм шывĕсене усă курнă пирки малалла вара вăл ниăçта та юхмасть.
Юханшыв тăршшĕ 1150 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 70 600 км2. Шывĕ шăнмасть.
Хуласем
Категори:Афганистан юханшывĕсем Категори:Туркмени юханшывĕсем
Калай Михаил Николаевич
Калай Михаил Николаевич, — прозаик. 1894 çулта Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕнчи Турхан ялĕнче çуралнă. 1946 çулта вилнĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш педагогика институтне вĕренсе пĕтернĕ. Ачасене вĕрентнĕ. Репрессине лекнĕ.
Ӗçĕсем
1925 çултан пуçласа хăйне 1937 çулта, сăлтавсăр айăпласа, инçе çĕре яричченех хаçат-журналта очерксем, калавсем, повеçсем пичетленĕ. Уйрăмах «Сăр хумхансан» тата «Çĕнни çуралсан» повеçсем палăрса тăраççĕ.
«Трактор» журналта çак повеçсем пичетленнĕ: «Сăр шывĕ хумхансан» (1931), «Çĕнни çуралсан» (1932). Çавăн пекех «Сунтал» тата «Капкăн» журналсенче пичетленнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем
Каспля (юханшыв)
Каспля  — Раççейпе Беларуç юханшывĕ, Хĕвеланăç Двинан (Даугава) сулахай юппи.
Юханшыв вăрăммашĕ — 224 çм, бассейн лаптăкĕ — 5410 çм². Малтанхи 157 çм Раççейпе (Смулен облаçĕ), юлашкинчен Беларуçире (Витебск облаçĕ) чупать. Каспля (54.98333°N, 31.63333°W) кӳлĕрен (хăш тĕпчевçĕсем Каспля кӳлĕне тултаракан Клёц юханшыва пуçламăшĕ теççĕ) тапса тухать, Хевеланăç Двинана Сураж (Витебск облаçĕ) умĕнче юхса кĕрет.
Каспля çинче Демидов хули ларать. Демидов çумĕнче çыранĕ шурлăхлă.
Кейӳ Руçĕн тапхăрĕнче, юханшыв «Варягран грека» çулăн кирлĕ пайĕ шутланнă, мĕншĕн тесен Гнёздово районĕнче, Смуленран 14 çм анăçалла, Тăнаварпа Каспля хушшинче çĕрпе кимĕ турмалли вырăн пулнă.
Юпписем — Гобза, Удра, Жереспея, Ольша, Рутавечь.
Каçăсем
Категори:Смулен облаçĕн юханшывĕсем Категори:Витебск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Хĕвеланăç Двина юпписем
Кĕçĕн Балыклы
Кĕçĕн Балыклы — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Ашкатар юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Ленин Владимир Ильич
Владимир Ильич Ленин (паспорчĕпе — Ульянов; ака, 22 1870, Чĕмпĕр — кăрлач, 21 1924, Горки усадьби, Мускав кĕперни) — сумлă раççей пролетариачĕн профессиллĕ революционерĕ, публицист, марксизм юхăмĕн теоретикĕ, Марксизм-ленинизм никĕсне хураканĕ, большевиксен партине тата Совет патшалăхне никĕслекенĕ, РСФСР Халăх Комиссарĕсен Канашĕн председателĕ; тĕнчери коммунистсен юхăмĕн ĕçченĕ; XX ĕмĕрти паллă политиксенчен пĕри. ЛЕНИН ЖИВ!!!!!
Çемье
Владимир Ильичăн асатти, Николай Васильевич Ульянов, чăваш, Чулхула кĕперни крепăç хресченĕ. Аçтăрхан куçса кайса çĕвĕç-ал ăстаçи ĕçĕпе пурăннă. Çитĕнсе çитнĕ çын Анна Алексеевна Смирновăна (ашшĕ калмăк пулнă, амăшĕ — вырăс, пулас) качча илнĕ.
Илья Николаевич Ульянов çуралнă çул Николай Васильевич Ульянов 60 çула кайнă. Николай Васильевич вилсен Ильяна Василий Никитович Ульянов пиччĕшĕ пăхса çитĕнтернĕ, вăлах Ильяна пĕлӳ пухса Хусан университечĕн физикă-математика факультетне кĕме пулăшнă. Университетран 1854 çулта вĕренсе тухсан Илья Николаевич Ульянов Пензăра тата Чулхулара гимназисенче, институтсенче тата училищăсенче математикăпа физикăна вĕрентет, 1869 çултанпа Чĕмпĕр кĕпернин халах училищисен инспектăрĕ тата ертӳçи пулса ĕçлет. Таса Улатимĕрĕн III-мĕш степеньлĕ орденне тивĕçсен, Ленин ашшĕне 1882 çулта кăнарлă дворян ятне панă.
Çамрăклăх. Революци ĕçлевне пуçлани
left|thumb| Чĕмпĕр гимназинчен вĕренсе тухнă Владимир Ульянов. [[1887 çул. ]] 1879—1887 çулсенче Чĕмпĕр гимназинче вĕреннĕ. 1887çулта Ленин ылтăн медальпе гимназирен вĕренсе тухса Хусан университечĕн юридици факультне вĕренме кĕрет, анчах ăна студентсен пăлхавĕсене хутшăннăшăн Хусан кĕпернинчи Кукушкă ялне тăванĕсем патне кăларса яраççĕ. Пиччĕшне Александра 1887 çулта Халăх ирĕк кăмăлĕ ушкăнĕн революци ĕçлĕхне хутшăннăшăн айăпласа çакса вĕлереççĕ. Çакăн хыççăн Владимир Ульянов хăйĕн паллă сăмахĕсене калать: «Эпир урăх çулпа кайăпăр». 1888 ç. кĕркунне Владимир Ильича Хусана таврăнма ирĕк параççĕ. Кунта вăл Н. Е. Федосеев йĕркеленĕ марксисчĕсен ушкăнĕн пухăнăвĕсене çӳреме тытăнать, К. Маркс, Ф. Энгельс, Г. В. Плеханов ĕçĕсене вуласа тĕпчет. Маркспа Энгельсăн кĕнекисем Ленинăн ăс-тăн курăмлăхĕн аталанăвĕнче никĕс хураççĕ — çапла вăл шантаруллă марксист пуласа тăрать. 1889 çулхи кĕркунне Ульяновсен çемйи Самара куçать, кунта Ленин вырăнти революционерсемпе тачă çыхăнура тăрать.