cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Заостренная
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Подольск
Подо́льск — Раççей хули, облаç шайĕнчи, çав вăхăтрах Мускав облаçĕнчи Подольск районĕн администраци центрĕ. Пахра (Мускав-шывĕн юппи) юхан шывĕ çинче вырнаçнă. Мускавăн чи варрине çитме 35 çм, МКАÇа çитме 15 çм. Çурçĕр енчен Щербинкăпа, кăнтăр енче — Климовскпа юнашар пулать. Хула лаптăкĕ — 40,04 çм², халăх йышĕ — 183,1 пин çын (2010 çул). Мускав облаçен пысăк промăçлă тата культура центрĕ.
Каçăсем
* Категори:1781 çулта никĕсленĕ пурăнан вырăнсем Категори:Мускав облаçĕн район центрĕсем Категори:Мускав облаçĕн хулисем
Хăях
Хăях — шурлăхра ӳсекен курăк, хăяхлисен çемйинчи ăрат, хăйĕн шутне 2000 ытла тĕс кĕртет.
Сарăлни
thumb|250px|left|[[Шырлан хăяхĕ — гигрофитлă тĕс]] thumb|250px|left|[[Лутра хăях — ксерофитлă тĕс]] Хăях — пĕтĕм тĕнчепе сарăлнă. Чăван Енре çак тĕссем тĕл пулаççĕ : thumb|250px|right|[[Богеми хăяхĕ]] thumb|250px|right|[[Буханан хăяхĕ, Çĕнĕ Зеландинчен]] thumb|250px|right|[[Çӳллĕ хăях]] thumb|250px|right|[[Минтер евĕрлĕ хăях]] thumb|250px|right|[[Ту хăяхĕ]] thumb|250px|right|[[Хура хăях, сулхăнта лайăх ӳсет]] thumb|250px|right|[[Шăпăрлă хăях]] thumb|250px|right|[[ Çакăнакан хăях]] thumb|250px|right|[[Тутăх пăнчăллă хăях]] thumb|250px|right|[[Сыть хăяхĕ]]
Каçăсем
Категори:Хăяхлисем Категори:Раççейĕн Европа пайĕнчи ӳсентăран Категори:Еврази флори Категори:Çурçĕр Америка флори Категори:Кăнтăр Америка флори Категори:Африки флори Категори:Австрали флори Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем Категори:Капăрлатмалли ӳсентăрансем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
143 (хисеп)
143 (çĕр хĕрĕх виççĕ) — 142-пе 144 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Вертенштайн
Вертенштайн (Werthenstein) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
1918 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1009.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Чĕрĕлле иртерекен сăнарлă вăйăсем
Чĕрĕлле иртерекен сăнарлă вăйăсем, — сăнарлă вăйăсен тĕсĕ, вĕсенче вылякансем хăйсен сăнарĕсене вылянă чухне сăмахсемпе мар, хусканусем урлă кăтартаççĕ.
Пайланăвĕ
Чĕрĕлле иртерекен сăнарлă вăйăсем çакăн тĕслĕ пулаççĕ:
Каçăсем
Категори:Сăнарлă вăйăсем
Буртаковка
Буртаковка — Пушкăртстанăн Мечетлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 241 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452558, ОКАТО кочĕ — 80242805004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечетлĕ районĕ
Ирĕклĕ пĕрчĕ
Ирĕклĕ пĕрчĕ — физикăра ыттисемпе хире-хирĕç вăйăмра тăман, кинетикăлла энергийĕ çеç пур эллементарлă пĕрчĕсене çапла калаççĕ.
Классикăлла физикăра ирĕклĕ пĕрчĕ хăйĕн хăвăртлăхне сыхлать, çапла вара,  импульс та сыхланать. Ирĕлĕ пĕрчĕн кинетикăлла энергийĕ çапла пулать
Каçăсем
Категори:Термодинамика Категори:Квант механики Категори:Пĕрчĕсем (физика)
Воздвиженка (Туймазă районĕ)
Воздвиженка  — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 173 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452774, ОКАТО кочĕ — 80251817004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Крупина районĕ
Крупина районĕ — Словакин районĕ. Банскобистрица енĕн шутĕнче.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Халăх йышĕ:
Конфесси йышĕ:
Категори:Банскобистрица енĕ
Кĕçĕн Ургала
Кĕçĕн Ургала — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Мăн Ургала юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ургала юпписем
Ркацители
мини|Ркацители Ркацители ( грузинлă - რქაწითელი ) грузи шурă иçĕм сорчĕ.Тăван енĕ - Грузи.
Ампелографи
Ркацители - сиввĕ тӳсекен, пысăк тухăçлă ( пĕр гектартан 14-20 тонна çырласем парать ) сорчĕ.Çырлисем шурă тата сарă тĕслĕ.Хăш-пĕр чухне çырлисем шупка хĕрлĕ тĕспе пулаççĕ.Çырлисем каярах пиçеççĕ - юпа уйăхра.
Сарăлни
Пĕтĕм тĕнчере Ркацители яхăн 40 000 гектарсемнче вырнаçнă. Ркацители Грузи, Раççей, Болгари тата Украина çĕршывсемче анлăн сарăлнă сорчĕ :
Каменка (Авăркас районĕ)
Каменка — (Каменка) Пушкăрт Республикинчи Авăркас районĕн чăваш ялĕ. =Кун-çулĕ==
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ 83%.
Тавралăхĕ
Район центрне — Тулпасăна çитме: 26 çм , Меселпуç ялне - 3 Çтерлĕ станцине 30 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Авăркас районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Мавритани
Маврита́ни (موريتانيا; тулли ячĕ Исла́м Респу́блики Маврита́ни) — Африкăн çурçĕр-анăçĕнчи патшалăх.
Географи
thumb|Мавритани картти
Экономика
Сутă-илӳ тĕп юлташĕсем: Франци, Испани, Итали, Бельги, Германи, Япони.
Халăхĕ
Категори:Африка патшалăхĕсем Категори:Мавритани
144 (хисеп)
144 (çĕр хĕрĕх тăваттă) — 143-пе 145 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Абрамов Валентин Александрович
Абрамов Валентин Александрович (1958 çулхи чӳк уйăхĕн 1-мĕшĕ, Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи Кăшнаруй ялĕ), — литература тишкерӳçи, филологи ăслăхĕсен кандидачĕ (2002).
Раççей çыравçисен пĕрлешĕвĕн пайташĕ, 1998 çултанпа Чăваш Енĕн çыравçисен пĕрлешĕвĕнче тăрать.
Пурнăçĕ
1958 çулхи чӳк уйăхĕн 1 Канаш районĕнчи Кăшнаруй ялĕнче çуралнă.
Чăваш патшалăх университетне вĕренсе тухнă. Халĕ çавăнта чăваш тата чикĕ леш енчи литературăна вĕрентет. Литературăна тĕпчет.
Ĕçĕсем
150 ытла статьяпа рецензи çырнă. «Ытлари» алманахне пуçарса яраканнисенчен пĕри. Ытти унăн асăнмалли ĕçсем: «Сила слова и образа» (1998), «Становление и развитие чувашской повести» (2004).
Каçăсем
Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ вĕрентӳçисем Категори:Чăваш чĕлхеçиcем
Чаканар (Етĕрне районĕ)
Чаканар, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 277 çын, çав шутра 130 арçын, 147 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Мали
Мали́, Мали Республики (République du Mali) — Анăç Африкăри патшалăх.
Çав. пекех
Категори:Мали Категори:Африкăри патшалăхсем Категори:Франс чĕлхиллĕ патшалăхсем
Шуй (пĕлтерĕшсем)
Шуйсем:
Полтар районĕ
Статистика хыпарĕсем (2001)
Халăх йышĕ:
Конфесси йышĕ:
Категори:Банскобистрица енĕ
Зин-Йоль
Зин-Йоль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 400 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Маланичи
Маланичи — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Ананьино ял тăрăхне кĕрет.
Зин-Йоль
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Марбах (Люцерн)
Марбах (Marbach LU) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
Маланичи
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 39 çын, çав шутра 21 арçын тата 18 хĕрарăм пулнă.
Марбах (Люцерн)
1204 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1006.
Маланичи
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 21 çын шутланнă.
Марбах (Люцерн)
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Маланичи
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Зин-Йоль
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Дельфин йышшисем
Каçăсем
Категори:Дельфин йышшисем Категори:Сĕтпе ӳсекенсен йышĕсем ഡോള്‍ഫിന്‍
Тилĕпе мулкач (мультфильм)
Тилĕпе мулкач (Лиза и заяц) — Владимир Даль каласа панă вырăс халăх юмахĕпе Юрий Норштейн хайланă мультипликаци фильмĕ.
Сюжет
Хĕлле. Вăрманта Тилĕпе Мулкач пурăнаççĕ. Пĕремĕшĕ «пăрлă пуртре», иккĕмĕшĕ — «пура пӳртĕнче» йăва çавăрнă. Тилĕн пӳрчĕ çав тери капăр — ялтăртатса çеç тăрать, анчах та — инкеке кĕтсе! — çуркунне вăл ирĕлсе каять. Тилĕ вара Мулкачăн килне вăйпа туртса илет. Мулкач ĕнтĕ макăрса утать.
Каçăсем
Категори:ССРП мультфильмĕсем Категори:1973 çулхи мультфильмсем Категори:«Союзмультфильм» студин мультфильмĕсем
Ефимова Серафима Мироновна
Ефимова Серафима Мироновна (Миронова), — чăваш радиовĕн чи пĕрремĕш дикторĕсен пĕри. 1917 çулхи утă уйăхĕн 28 Хусан кĕпернийĕн Çĕрпӳ уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕ) Такана ялĕнче çуралнă. 1988 çулхи утă уйăхĕн 27 Шупашкарта вилнĕ.
Мăшăрĕ — Ефимов Георгий Андреевич
СССР тивĕçлĕ радисчĕ. Çарти хăюлăхпа тавçăрулăхшăн Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин I степеньлĕ орденне, «Çапăçури хастарлăхшăн» медале, юбилей медалĕсене — пурĕпе вунна яхăн вĕсем — тивĕçнĕ.
Кун-çулĕ
Пилӗк ачаллă хресчен çемьинче çуралса ӳсрĕ. Ашшĕ Мирон Иванович Иванов, амăшĕ Фекла Никитична (Хветле) ятлă пулнă. Серафима чи аслă ачи пулнă, кĕçĕнреххисем — Иван, Надежда, Антонина тата Анатолий. Антонина Чулхула ют чĕлхесен институтĕнче пĕлӳ илнĕ, çав тăрăхрах юлнă. Надя, Толя тата амăшĕ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вĕçленсен çынсене вербовкăпа Калининград облаçне ĕçлеме илсе кайнă вăхăтра, 1946 çулта, унта çул тытнă.
Çавра питлĕ-куçлă, чĕвĕл-чĕвĕл уçă сасăллă, вун çиччĕ тултарнă хĕр артистка пулас ĕмĕт-тĕллевпе Шупашкара çул тытнă. Тĕп хулара Серафимăна ырă кăмăллă пĕр çын, унăн сасă илемлĕхне курса-туйса-ши, ăна Чăваш радиона кĕрсе пăхма сĕнет. Текст вулаттарса тĕрĕслесе пăхнă хыççăн тӳрех диктора йышăннă. Часах малтанхи сăмах çумне «редактор» сăмах та çырса хураççĕ.
Серафима Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă — вăрçă хирне 1942 çулхи ака уйăхĕнче хăй ирĕкĕпе кайнă. Тепĕр çулхи çу уйăхĕччен — вăл Хĕвел тухăç фрончĕн сывлăшран тапăнасран хӳтĕлекен батальонăн сăнавçи, унтан сăнав пункчĕн пуçлăхĕн çумĕ пулнă. 1943 çулхи çу-чӳк уйăхĕсенче 103-мĕш артиллери дивизийĕн сывлăшран тапăнасран хӳтĕлекен аслă разведчикĕ тата ытти те.
Çартан таврăнсан Серафима Мироновна тӳрех хăйĕн юратнă ĕçне кӳлĕннĕ. Чăваш радио çуртĕнче кунне ирттернĕ. Халăха чăваш çĕрĕн хыпарĕсемпе паллаштарнă, радио инсценировкăсем ирттерме хутшăннă-пулăшнă. Общество ĕçне те хутшăннă. Уйрăмах Мире хӳтĕлекен фондра хастарлăх кăтартнă. Фондăн республикăри комитечĕн членĕнче вун-вун çул ĕçленĕ. Пурнăç тăршшĕнче Мир фондне пин-пин тенкĕ укçа хывнă. Ӗçне кура хисепĕ теççĕ. Серафима Мироновна Мир фончĕн медальне, ытти наградăна тивĕçнĕ.
Серафима Мироновна Ефимова чĕри 1988 çулхи утă уйăхĕн 27-мĕшĕнче тапма чарăннă. Халăх юратнă диктор 71 çул тултариччен пĕр кун пурăнса çитеймен.
Серафима Мироновна Ефимовăн наградисем тата ытти чылай япали пĕлтĕртенпе Чăваш телекуравĕпе радио комитечĕ йĕркеленĕ музейре упранаççĕ.
Ӗçĕ
Серафима Мироновна Чăваш Радиовĕн чи пĕрремĕш дикторĕсен пĕри. Хăй ĕçепе чăваш диктор искуствине никĕсленĕ. Радиора 35 çул ĕçленĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Граждан урамĕ (Шупашкар)
Граждан урамĕ — Чăваш Республикин Шупашкар хулинчи кăнтăр-анăç микрорайонĕн урамĕ.
Каçăсем
Категори:Шупашкар урамĕсем
Мряушля
Мряушля — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Иртюбяк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Мăн Кызылбай
Мăн Кызылбай — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 467 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452558, ОКАТО кочĕ — 80242805005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Тутарсем
Тутарсем (тăван ячĕ — татар, tatar, нум. х. татарлар, tatarlar) — Раççейĕн европа пайĕн вăта облаçĕсенче, Атăлçире, Уралçумĕнче, Çĕпĕрте, Казахстанра, Вăтам Азире, Синьцзянра тата Инçет Тухăçра пурăнакан тĕрĕк халăхĕ.
Раççейри тутар халăх йышĕ 5554,6 пин çын (2002 çулхи халăх çыравĕпе) — Раççейре пурăнан халăхăн 3,83 %. Раççей Федерацинче йышĕпе иккĕмĕш вырăнта (вырăссем хыççăн). Виççĕ тĕп этнотерритори ушкăна: атăл-урал тутарĕсем, çĕпĕр тата аçтăрхан, хăш чухне поляк-литва тутарĕсене те палăртаççĕ, пайланаççĕ. Тутарсем Тутарстан Республикин çурринчен ытларах пайĕ (52,9 %, 2002 çулхи çыравпа ). Тутар чĕлхи алтай çемьинчи тĕрĕк ушкăнĕн кăпчак кĕçĕн ушкăнне кĕрекен чĕлхе, унăн виççĕ диалект: анăç (мишер), вăта (хусан-тутар) тата тухăç (çĕпĕр-тутар). Тутарсен ытларах пайĕ мăсăльман сунит тĕнне ӗненет, пӗчӗк пайĕ — кряшенсем — Православине ӗненеҫҫӗ.
Йăла
Тутар йăлине кĕнĕ кил-çурт — пураллă, урамран картишпе уйăрнă пӳрт. Пӳртĕн мал енне тĕрлĕ тĕслĕ ӳкерчĕксемпе илемлетнĕ. Аçтăрхан енчи тутарсен, ытларах енĕпе хирте пурăннă йăла юлнипе, çулла пурăнмашкăн юртăна усă курнă.
Асăрхавсем
Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Тутарстан Категори:Мăсăльман халăхĕсем Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Узбекистан халăхĕсем Категори:Украина халăхĕсем
Ехрем купса бульварĕ (Шупашкар)
thumb|left|265px|Ехрем купса бульварĕ
Ехрем хуçа бульварĕ — Шупашкарăн ватă пайĕнчи паллă вырăнĕ. 2004 çулчен — Карл Маркс урамĕн пайĕ шутланнă, революциччен Пăлхавăшни урамĕ пулнă.
Этимологи
Бульвара Ехрем купса ятне тивĕçтернĕ.
Каçăсем
Ехрем Категори:Шупашкарти паллă вырăнсем Категори:Çуран урамсем Категори:Ехрем хуçа
Ревуца районĕ
Ревуца районĕ — Словакин районĕ. Банскобистрица енĕн шутĕнче.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Халăх йышĕ:
Конфесси йышĕ:
Категори:Банскобистрица енĕ
Чӳк, 1
Çуралнă
thumb|120px|[[Никола Буало|Буало]]
Каçăсем
Категори:Кунсем
Кăсăя Ваçлейĕ
Кăсăя Ваçлейĕ (чăн ячĕ Синицын Василий Александрович), — сăвăç. 1919 çулта Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи Вăтакас ялĕнче çуралнă. 1963 çулта вилнĕ.
Пурнăçĕ
Ялти тулли мар вăтам шкулта вĕреннĕ. Колхозра ĕçленĕ.
Ӗçĕсем
Категори:Чăваш сăвăçисем
Аслă Çĕрпӳел
Аслă Çĕрпӳел, Aslă Şĕrpüel — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн ял Мăн Патăръел районне, 1935 çулхи çу уйăхĕн 19-мĕшĕ хыççан Патăръел районне, 1939 çулхи нарăсăн 22-мĕшĕ хыççан ял Комсомольски районне, 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕ хыççăн каллех Патăръел районне кĕнĕ.
1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕнчен пуçласа хальхи вăхăтчен Комсомольски районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Космонавт
Космонавт, — космоса вӗҫсе кайса килнӗ, е космонавта вӗреннӗ хыҫҫӑн космонавсем йышне кӗртнӗ ҫын.
Космонавсен хушшинче 40 хӗрарӑм пур. 32 патшалӑхӑн ҫыннисем орбитӑ ҫине вӗҫсе курнӑ.
Бадряш (Чернушка районĕ)
Бадряш — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи чиркӳ ялĕ. Бадряш ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 452 çын, çав шутра 204 арçын тата 248 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 562 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Красный Восток (Авăркас районĕ)
Красный Восток — (Красный Восток) Пушкăрт Республикинчи Авăркас районĕн чăваш ялĕ. =Кун-çулĕ== 1929-мĕш çулта Меселпуç хреçченĕсем никĕсленĕ.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ 100%.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Авăркас районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Гана
Га́на (Ghana) е Гана Республики (Republic of Ghana) — Анăç Африка патшалăхĕ.
Администрациллĕ пайлану
thumb|right|150px|Regions of Ghana frame|Гана картти.
Категори:Унитарлă патшалăхсем Категори:Гана Категори:Африка патшалăхĕсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Вĕтĕ шывавтань
мини|Porzana pusilla Вĕтĕ шывавтань (лат. Porzana pusilla) — Европӑри шывавтанĕ йышшисен чи пӗчӗк кайӑкӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Вĕтĕ шывавтаньсем Категори:1776 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Австралири вĕçен кайăксем
145 (хисеп)
145 (çĕр хĕрĕх пиллĕк) — 144-па 146 хушшинчи натураллă хисеп.
Асăрхавсем
Категори:Тулли хисепсем
Малтуга
Малтуга — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Вас-Елга юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вас-Елга юпписем
Зыбкыланъель
Зыбкыланъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Косью юханшывăн сылтăм çыранĕпе 206 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Римавска Собота районĕ
Римавска Собота районĕ — Словакин районĕ. Банскобистрица енĕн шутĕнче.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Халăх йышĕ:
Конфесси йышĕ:
Категори:Банскобистрица енĕ
Кызыл-Таш
Кызыл-Таш — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 31 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452774, ОКАТО кочĕ — 80251817005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Вăтакас (Вăрмар районĕ)
Вăтакас, — Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен Шупашкар уесĕн Карач вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрмар районне кĕрет.
Флюли
Флюли (Flühli) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
1816 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1004.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Термодинамика пуçламăшĕсем
Термодинамика пуçламăшĕсем — термодинамика никĕсĕнче выртакан, пĕр-пĕринчен килмен постулатсем, вĕсем эмпирикăлла майпа тупăннă тата вĕсене кулленхи ĕçлевлĕхре, ăслав эксперименчĕсенче халиччен те сирсе яман.
Асăрхавсем
Категори:Термодинамика
Кĕçĕн Кызылбай
Кĕçĕн Кызылбай — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 83 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452558, ОКАТО кочĕ — 80242805006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Чăваш Çармăс
Чăваш Çармăс (Кубня) — Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи чăваш ялĕ. Шупашкартан — 139 км, Йĕпреçрен —  25 км, чукун çул станцийĕнчен —  12 км. Ялта икĕ лавкка, суту-илÿ павильонĕ пур.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 533 çын, çав шутра 249 арçын, 284 хĕрарăм пурăннă.
Истори
Чăваш Çармăсне XVII ĕмĕрĕн 20-мĕш çулĕсенче Хусан уесĕнчи Галиц Çулĕ çинчен куçса килнĕ чăвашсем никĕсленĕ. 1678-1679-мĕш çулсенче ку ялта 8,5 чухлĕ ясак тÿлекен 19 кил пулнă. XVII тата XVIII ĕмĕрсен чиккинче вĕсен патне тата Хусан уесĕнчи "Кильни" ялĕнчи (чăвашла ят паллă мар) чăваш хресченĕсем пырса вырнаçнă.
XVIII ĕмĕрĕн малтанхи çурринче çак ялпа Хурамал ялĕ хушшинче "Исеево поле" текен вырăншăн (чăвашла ят паллă мар) тавлашусем пулса иртнĕ. Хурамалтан Кĕçĕн Хурамал уйрăлса тухсан ку тавлашусем вĕçленнĕ. Вăл вăхăтсем хыççăн ял Кĕтне юппи Аутла шывĕ çинче вырнаçнă пулнă, 36 кил (116 арçын, 120 хĕрарăм) шутланнă.
Унтан вара Кĕçĕн Хурамал чăвашĕсем Çĕнĕ Шуртана куçса кайнă, ирçесем килсе вырнаçнă. Вĕсен ялне чăвашсем Ирçе Çармăс, хайсенне Чăваш Çармăс теме пуçланă (унччен Çармăс тенĕ пулнă).
Халăх халлапĕсем
Халапсем тăрăх, Çармăс малтан урăх тĕлте вырнаçнă пулнă имĕш. Ултă килйыш (Шаймановсен йăхĕ) Çут çырма çинче çурт-йĕр çавăрнă тет, ялне вара Çут Çармăс тенĕ тет. Пĕррехинче пĕрин вăкăрĕ çухалнă та пурте ăна шырама тухнă. Аутла шывĕ тĕленче тупнă. Вăкăра тупнă вырăна пурте куçса ларнă тет, мĕншĕн тесен çапла туни телей кÿрессе шаннă.
Ку халапа камсенчен тата хăçан çырса илни паллă мар. Анчах та В.Д.Димитриев прахвиссăр вĕсене А.С.Яковлев ярса панă çыруран пĕлнĕ.
Каярахри истори
Мăн Йĕпреç районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Турхан районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхеĕн 7 хыççăн Первомайски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн Комсомольски районне, 1959 çулхи юпа уйăхĕн 9 хыççăн Йĕпреç райоарнне]], 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕ хыççăн Патăръел районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăт таран Йĕпреç районне кĕрет.
Каçăсем
Кĕтне ялĕн сайчĕ
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Solaris
thumb|Solaris 10 Solaris — Sun Microsystems 1992 çулта хатĕрленĕ UNIX операци системи. Вăл SPARC, x86, x86-64 тата PowerPC архитектурипе ĕçлĕт. Юлашки версийĕ 10 10/09.
Каçăсем
Категори:UNIX Категори:Операци системисем Категори:Sun Microsystems операци системисем
Хучаш
Хучаш, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 161 çын, çав шутра 80 арçын, 81 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
146 (хисеп)
146 (çĕр хĕрĕх улттă) — 145-пе 147 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Вельки Кртиш районĕ
Вельки Кртиш районĕ — Словакин районĕ. Банскобистрица енĕн шутĕнче.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Халăх йышĕ:
Конфесси йышĕ:
Категори:Банскобистрица енĕ
Пăта
thumb|Пăтасем Пăта — метиз, цилиндр, параллелепипед, конус, пирамида е винт формăллă пĕр енчен шĕвĕрлетнĕ, тепĕр енчен сарлакалатнă çирĕплетекен хатĕр. Тĕрлĕ йышши материалсене, нумайрах чухне йывăçа, пĕр пĕрин çумне çыхăнтарма усă кураççĕ.
Истори
Пĕрремĕш металран тунă пăтасене йĕс йăхĕнче тупнă. Вĕсене туптаса е шăратнă метала формăсене ярса тунă. Каярах пăтасене пăхăр е тимĕр пралукран тума тытăннă. Библире Давид патша пăта тума тимĕр пралук илнине асăнаççĕ. Археологсем йĕс пăтасене Авалхи Египетра тата ытти авалхи културăсенче тупнă. Раççей пăта ăстисем XIII ĕмĕртен асăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Пăтасем
Берберсем
thumb|Мароккăри юркăн бербер. Бербе́рсем (хăйсене амазиг, амахаг - «çын» теççĕ) — VII ĕмĕрте арапсем пăхăнтарнă, ислама кĕртнĕ çурçĕр Африкăри (Икĕпатран Атлантика океанĕ таран, Суданран Вăтаçĕр тинĕсне çити çĕрсенче пурăнакан халăхăн пĕрлĕ ячĕ.
Категори:Берберсем
Шуй
thumb|[[Stylommatophora|кĕпçе куçлисен ушкăнне кĕрекен тип çĕр çинчи шуй.|270px]]
Шуйсем — тулаш раковинăллă хырăм-ураллă моллюскăсен калаçури ячĕ.
Шал тытăмĕ
Шуй кĕлеткинче пуç, ура тата шалти михĕ, унтан  манти пĕрмечи тухать.
Шуй культурăра
Шуй Икĕпатпа Вавилонра ĕмĕрлĕхпе пулăхлăха, вăтам ĕмĕрсенчи Европăра — çылăхпа кахаллăха пĕлтернĕ. Каярах вăл сăпайлăх символĕ пулса тăрать. Исламра шуй иккĕнленӳллĕхе кăтартать, Будда тĕнĕнче — чăтăмлăха, унăн раковини — чарăннă вăхăта. Гонзага хăшпĕр херцăксен гербĕ çинчи йыхрав — «Хамăнне пĕрлех йăтса çӳретĕп» — çаплах шуй тата унăн раковини символ пулать.
Каçăсем
Категори:Хырăм-ураллисен пурнăç хормисем
Нази
Нази — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Куваш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Андроново (Чернушка районĕ)
Андроново — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Бадряш ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 119 çын, çав шутра 66 арçын тата 53 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 122 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Прачак
мини|Островское енне каякан трасса прачакĕ. Прачак — топографи ӳкерĕвĕсене, тĕрлĕ тĕпчев ĕçĕсене тунă, электрокуçару йĕрне, пăрăх çиппине тата ыт. хунă чухне вăрманта йывăç каснă хĕсĕк ярăм. Çаплах, тӳрем çĕрте, прачак вăрмана хуçалăх виçиллĕ тăваткалсене пайлать. Прачак анлăшĕ 2—6 метр, çул прачакĕсем 10 метăра тата ытла та çитеççĕ. Вăрмана вут-кăвартан хӳтĕлекен прачака татах анлăрах, 40 метăр çити, касаççĕ.
Асăрхавсем
Категори:Урам тĕсĕсем Категори:Çул-сукмак тĕсĕсем Категори:Вăрман
Юмахсен юмахĕ
«Юмахсен юмахĕ» (Сказка сказок) — Юри Норштейнăн мультипликаци фильмĕ. Ятне Назым Хикметăн сăвă пуххинчен илнĕ. Пултару ĕçне Бах тата Моцарт мусăкне, çаплах 30-мĕш çулсенчи паллă кĕвĕсене кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:ССРП мультфильмĕсем Категори:1979 çулхи мультфильмсем Категори:«Союзмультфильм» студин мультфильмĕсем Категори:Людмила Петрушевская Категори:Вырăсла мультфильмсем
Яуза (юханшыв)
Я́уза — Мускав облаçĕн юханшывĕ, Мускавăн сулахай юппи (тĕп хулари чи пысăкки). Тăсăлăвĕ 48 çм. Хулари тăршшĕ 27,6 çм çитет. Яуза вăрри Мускавра, Мăн Шыв вăрри кĕперĕ тĕлĕнче.
Тавралăхĕ
Яуза тăрăх, Пăлан (Глеб) кĕперĕ (10 км яхăн) вăррине çити, пысăках мар карапсем çӳреççĕ. Юханшыв анлăшĕ «карапçӳремеллĕ» хушши 20—25 метр пулать. Яуза гидроçыхă патĕнчи тури бьеф акваторинче 65 метра çитет. Çак вырăнра юханшыва 3 м çӳллĕшлĕ чул (бетон) çыран хĕрри хăпартнă.
Юпписем
Яузăн юпписем: сылтăммисем — Чермянка, Лихоборка, Каменка, Горячка, Копытовка, Путяй юханшывĕ, Пăлан юханшывĕ, Рыбинка, Чечёра, Черногрязка; сулахаййисем — Ичка, Будайка, Хапиловка, Синичка, Золотой Рожок.
Кĕперсем
Мускавра Яуза çинче çирĕм саккăр автокĕпер, пиллĕк чукун çул кĕперĕ, икĕ метрокĕперĕ (Преображени метрокĕперĕ тата Медведково метрокĕперĕ.
Каçăсем
* Категори:Мускав юханшывĕсем
Айхи Геннадий Николаевич
Айхи Геннадий Николаевич (çуралнă чухнехи хушамат Лисин, 1934 çулхи çурла уйăхĕн 21-мĕшĕ, Çĕньял, Патăрьел районĕ, Чăваш АССР — 2006 çулхи нарăсăн 21-мĕшĕ, Мускав), — чăваш сăвăçи, тăлмач.
1994 çулта Чăваш Енĕн халăх сăвăçи ятне тивĕçлĕ пулнă. 1989 çулта К.В.Иванов ячĕллĕ Чăваш Енĕн патшалăх премийĕн, 1972 çулта Франци академиĕн премийĕн, 1993 çулта Петрарка ячĕллĕ премийĕн (Германи), 1993 çулта Струга хулин поэзи каçĕсен «Ылтăн кăшăл» премийĕн (Македони) тата 1996 çулта Кăнтăр Тироль премийĕн (Австри) лауреачĕ пулнă. 1998 çулта Ӳнерпе литература Орденĕн командорĕ (Франци) ятне тивĕçлĕ пулнă. 1987 çулта Андрей Белый ячĕллĕ парнене тивĕçнĕ. Митта Ваçлей ячĕллĕ парнен лауреачĕ.
Пурнăç
1934 çулхи çурла уйăхĕн 21 Чăваш АССР кĕнĕ Патăрьел районĕнчи Çĕньял ялĕнче, вĕрентекен çемьинче çуралнă. Ашшĕ Аслă Аттелĕх вăрçинче пуçне хунă. Ачаран тенĕ пекех чăвашла сăвăсем çырнă, вун пилĕк çултах чăваш периодикинче пичетлене пуçланă. Айхи пултарулăхĕ çине Çеçпĕл Мишшипе Петĕр Хусанкайăн сăввисем вăйлă витĕм кÿни паллă.
Пулас сăвăç ачалăхне Чăваш çĕрĕнче тата Карел-Финн республикинче ирттернĕ.
Санпа халь вĕсене сăнасчĕ çак садра — аçу ачалăхне упранă çĕршывра: Тахçан Карелире Эп пулнă пиллĕкре.
1953 çулта Патăрьелти И.Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика училищине пĕтерсе А.М.Горький ячĕпе хисепленекен Литература институтне вĕренме кĕнĕ. Литература институчĕнче М.А. Светлов пултарулăх семинарĕнче вĕреннĕ. 1958 çулта ăна «социализмла реализм меточĕн никĕсне аркатма тăрасшăн, режима хирĕçле сăвăсем çырать» тесе институтран кăларса янă. Б. Пастернака итлесе вырăсла сăвăсем те çыра пуçланă, çав вăхăтрах Мускавра юлма шут тытнă. 1961—1971 çулсенче Маяковский ячĕллĕ Патшалăх музейĕнче ĕçленĕ.
Хăйне евĕрлĕ вырăсла сăвăсем çырнă май тĕнче поэзийĕн чи пĕлтерĕшлĕ сăввисене чăвашла куçарас ĕçре тăрăшнă, «Франци поэчĕсем», « Венгри поэчĕсем», « Польша поэчĕсем» антологисене кăларнă. Тĕнчене чăваш поэзийĕпе тата литературипе паллаштарассишĕн, вĕсен пирки пĕлтерессишĕн нумай ĕç тунă. 1960-мĕш çулсенчен пуçласа хăш-пĕр çĕршывсене вырăсла тата ытти чĕлхесене куçарнă Айхин сăввисем туха пуçлаççĕ. Раççейре вара пĕрремĕш кĕнеки 1991 çулта çеç пичетленсе тухать.
Г. Айхи пурнăçĕнче хăйне майлă вырăн Игорь Вулох ÿкерÿçĕ йышăннă. Вĕсен туслăхĕ 1961 çулта çуралнă. 1988 çулта пурнăç курнă Троэльс Андерсен монографийĕн умсăмахĕнче Айхин И. Вулоха халаллăнă сăввисене вулама пулать. 1997 тата 2001 çулсенче Вулохăн персоналлă выставкинче Айхипе Вулох Тумас Транстрёмера халалланă «Росчерки огня» («Вут-çулăм йăлкашăвĕсем») экспозицие йĕркеленĕ пулнă.
Айхи пултарулăхĕнче чăваш тата ытти Атăл енчи халăхсен фольклорĕн витĕмĕ палăрать; поэт пĕрмаях халăх ăн-сĕмĕн архетипĕсене тишкĕрет, çак пулăмăн результачĕсем унăн сăввисенче вырăн тупаççĕ. Çав вăхăтрах Айхи вырăс, европа (уйрăмах франци, нимĕç) поэзи авангарчĕн йăлисене тăсса пырать: унăн сăввисенче авангард юхăмĕн паллисем куçкĕрет паллă (сăвăсенчи хăйне евĕрлĕ пунктуаци, синтаксис, футуризмпа символизм мелĕсем).
2006 çулхи нарăсăн 21-мĕшĕнче, чылай хушă чирленĕ хыççăн, Мускавра вилнĕ. Сăвăçа тăван ялĕнче пытарнă.
Ĕçĕсем
thumb|250px|Айхи сăввисен пуххин хуплашки Пĕрремĕш «Аттесен ячĕпе» сăвă пуххи 1958 çулта пичĕтленсе тухнă.
Çавăн пекех çак кĕнекесене асăнмалла:
Айхи поэмисене С. Губайдулина, Валентин Сильвестров, Валентин Бибик, Александр Раскатов, Виктория Полевая, Ираида Юсупова кĕвĕленĕ.
Айхие куçаракансем
Айхин чи лайăх сăввисене франци, швед, нимĕç, чех, словак, поляк, венгр тата ытти чĕлхесем çине куçарнă.
Франс чĕлхине ăна Леон Робель куçарнă.
Бэкстрём Анника швед тăлмачĕ. Швецире Fältens ögon (уй куçлă) чăваш антологийĕ пичетленсе тухнă. Материалсене Айхи пуçтарнă.
Чăвашла
2 Эспенлауб, В. Геннадий Айхи – шăплăх сăвăçи / Б. Эспенлауб // Хыпар. – 2000. – 19 утă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:ССРП çыравçисем Категори:ССРП сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:1934 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 21-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2004 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 21-мĕшĕнче вилнисем
Кăшнаруй
Кăшнаруй, — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесĕн Энтрияль вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Канаш районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Шăхасан районне, 1944 çулхи пуш уйăхĕн 25 хыççăн Чурачăк районне кĕнĕ. 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Канаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Раштав уйăхĕ
Раштав, — чăваш календарĕн вуниккĕмĕш уйăх ячĕ. Вырăссен декабрь уйăхĕпе пĕр пек шутланать. Уйăх ячĕ вырăссен "рождество"(святки) сăмахĕнчен пулнă.
Литература
''Лушникова А. В.'' Календари северной Евразии и Сибири как источник для реконструкции древней картины мира. // [http://files.istorichka.ru/FTP/Periodika/Voprosy_Jazykoznanija/2005/2005_5.pdf Вопросы языкознания. № 5], 2005.
Каçăсем
Категори:Григориан календарĕ
Ивашъю
Ивашъю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сыня юханшывăн сулахай çыранĕпе, 40 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Шупашкарти ботаника сачĕ
Шупашкарти ботаника сачĕ — РĂА Н. В. Цицин ячĕллĕ ботаника тĕп сачĕн шупашкар филиалĕ. Хулари Кăкшăм шывĕ тăрăхĕнче сарăлса выртать. Лаптăкĕ — 177,7 га.
Кун-çулĕ
1960 — 1978 çç. проект-тĕпчев ĕçĕсене тунă тата кăштах тĕп ĕçне те тапратса янă.
1978 çулчен Ботаника сачĕн хальхи территоринче тĕрлĕ питомник, вăрман пулнă.
1978 çулта хулан кăнтăр айкинче Ботаника садне хута яма çĕр касса панă. Чăваш АССРĕн Министрсен канашĕн йышăнăвĕпе Шупашкарта Пурăну çурт коммуни хуçалăхĕн Управлени йышĕнче хăй тĕллĕ «Симĕс хуçалăх конторине» ĕçе янă.
1979 çулта парк зонине никĕсленĕ — Ботаника сачĕсен схемине пурнăçа кĕртнĕ, дендрарийе (калча комплексĕсем) хута янă. 1980 çулта пĕрремĕш кĕперсене хунă, территорине курăк акнă.
1983 çулта Ботаника сачĕн музейне тата гербарийе ĕçе кĕртнĕ.
Вăтам Атăлçире экологи лару-тăрăвĕн йывăр пулăмĕсене тăнăçлатас пĕлтерĕшĕ ӳссе пынă май 1989 çулта СССР Ăслăлăх Академин Президиумĕн йышăнăвĕпе Шупашкарта СССР ĂА ботаника тĕп садне йĕркеленĕ. Ку Ăслăлăх академин Чăваш Республикинчи пĕрремĕш кĕçĕн пайĕ пулать.
Каçăсем
Категори:Шупашкар Категори:Шупашкар паркĕсем Категори:Раççей ботаника сачĕсем
Зволен районĕ
Зволен районĕ — Словакин районĕ. Банскобистрица енĕн шутĕнче.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Халăх йышĕ:
Никитинка (Туймазă районĕ)
Никитинка  — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 312 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452774, ОКАТО кочĕ — 80251817006.
Зволен районĕ
Статистика хыпарĕсем (2001)
Конфесси йышĕ:
Никитинка (Туймазă районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Судан
right|150px right|200px thumb| Суда́н (السودان, Sudan; тулли ячĕ — Судан республики, جمهورية السودان (Джумхуриййат ас-Судан), Republic of Sudan) — Çурçĕр-Тухăç Африкăри патшалăх.
Истори
9 утă 2011 çулта Судан Республикинчен Кăнтăр Судан уйрăлса çĕнĕ патшалăх никĕсленĕ.
Хуçалăхĕ
Категори:Африка патшалăхĕсем
Рона
Рона:
Йăлăм шĕпшĕлĕ
Йăлăм шĕпшĕлĕ (лат. Emberiza aureola) — шĕпшĕл йышшисен кайӑкӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Çерçи евĕрлисем Категори:Евразири вĕçен кайăксем
Кĕçĕн Багруш
Кĕçĕн Багруш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Мăн Багруш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Багруш юпписем
Ассиртико
thumb|right|220px|Ассиртико Ассиртико - шурă иçĕм сорчĕ.Тăван енĕ - Греци.
147 (хисеп)
147 (çĕр хĕрĕх çиччĕ) — 146-па 148 хушшинчи натураллă хисеп.
Ассиртико
Сарăлни
Грецире Ассиртико 1 пин га яхăн йышăннă.
Каçăсем
Категори:Иçĕм сорчĕсем
147 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Процессор
Тĕп процессор - компьютерĕн аппаратлă тивĕçтерни пай.
Мэн чĕлхи
Мэ́нский (Gaelg или Gailck, Manx (Gaelic)) — кельт чĕлхисенчен пĕри, Мэн утравĕнче сарăлнă.
Процессор
CISC-процессорсем
Complex Instruction Set Computer - командсен йывăр наборпа компьютер.
Мэн чĕлхи
Алфавичĕпе орфографи
Категори:Кельт чĕлхисем Категори:Гойдель чĕлхисем
Процессор
CISC-процессорсем
Представительсем:
RISC-процессорсем
Reduced Instruction Set Computer - командсен кĕске наборпа компьютер.
Представительсем:
MISC-процессорсем
Minimal Instruction Set Computer - командсен чи пĕчĕк наборпа компьютер.
Нумай тĕшшилĕ процессорсем
Категори:Компьютерсем
Хасле (Люцерн)
1704 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1005.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Нямунас
Нямунас:
Нукасак
Нукасак — (Чувашский Нагадак) Пушкăрт Республикинчи Авăркас районĕн чăваш ялĕ.
Кун-çулĕ
1740 çулта Хусан кĕпернинчен куçса килнĕ чăвашсемпе тутарсем никĕсленĕ. XIX-мĕш ĕмĕрте ял чăваш тата тутар ялĕсене пайланть. 1797-мĕш çулта Кăтаймас, 1911-мĕш çулта Толмачевка уйрăлса тухнă.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăваш этносĕн пайĕ 99%.
Тавралăхĕ
Район центрне — Тулпасăна çитме: 30 çм , Тутар Нукасак ялне - 2 çх, Тюкунь станцине 8 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Авăркас районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Жарновица районĕ
Жарновица районĕ — Словакин районĕ. Банскобистрица енĕн шутĕнче.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Халăх йышĕ:
Конфесси йышĕ:
Челпир
Челпир — пăлхар-чăвашсен чи чаплă, чи маттур патшисенчен пĕри. Вăл 1178 — 1225 çулсенче патшара ларнă. Челпир Шамкун патша мăнукĕ. Челпирĕн ашшĕ — Отек, вăл 1164 — 1178 çулсенче патша пулса тăнă. 1225 çулта çĕре кĕнĕ.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Челпир патшара ларнă чухне Пӳлер хули Атăлçи Пăлхарăн шĕкĕр хули пулать. Çак саманар пăлхар-чăвашсене питĕ йывăр тапхăр тивнĕ. Тухăçра, Керулен шывĕ хĕрринчен çĕкленсе тискер те шелсĕр Чингисхан эшкерĕ анăçалла талпăннă. Монголсем, чăваш-пăлхарсемпе туслă Хорезмшах патшалăхне çапса аркатса, мĕнпур тĕнчене тепĕр майлă çавăрттарса хума хатĕрленнĕ. Çавăнпа та вăл, çĕршывăн шалти лару-тăрине лайăхлатса çирĕплетес, пĕтĕм йăхсене, ăрăвĕсене пĕрлештерес шухăшпа, пăлхар-чăвашсен авалхи тĕнне ĕненекенсене хĕсĕрлессине пĕтерет. Çапла вара авалхи тĕнĕ, Аслă турă Танкăр çĕнĕрен вăй илет. Çав хушăрах Челпир çĕршывăн чиккине çирĕплетет, хуласемпе кармансен хӳттисене тĕрĕслеттерет, юсаттарать. Вăл хушнипе пĕтĕм Атăлçи Пăлхара темиçе тăрăха пайлаççĕ, çурçĕртен кăнтăралла тăсăлакан сыхлав хӳмисене хăпартаççĕ, канавсем чаваççĕ. Çарне вăйлатать, халăха вăрçă ĕçне вĕрентет. Челпир вырăс вăйпучĕсемпе пĕр чĕлхе тупма тăрăшать, анчах та вĕсемăна ăнланмаççĕ, пĕрмаях пăлхарсен çĕрĕсене вăрă-хурахла кĕре-кĕре каяççĕ. Челпир çарĕн вĕсене ним юлми çапа-çапа çĕмĕрет. 1223 çулта тутар-монголсен виçĕ таманĕ (тӳмен) кăпчăксене хăваласа вырăссен çĕрне кĕрсе каять. Кашни таманьре 10 пин çын. Вĕсене Супутей çарпуçĕ ерте пынă. Монголсем Калка юханшывĕ çинче вырăссемпе кăпчăксен пĕрлешнĕ çарне пĕтĕмпех пĕтереççĕ. Монголсене хирĕç 180-200 пинлĕ кăпчăксемпе вырăссен çарĕ тăнă пулсан та, Супутей вĕсене вăрçă ăсталăхĕпе çĕнтернĕ. Çак Калка çинче çĕнтернĕ хыççăн вĕсем Атăлçи Пăлхар çине тапăнса кĕреççĕ. Çакăн чухне вара Челпир вăрçа хатĕрленни кирлĕ пулать. Ку вăрçă 1223 çулхи çуркунне пулнă. Пĕтĕм халăх тăшмана хирĕç тăрса тухать. Хĕрарăмсем те çавăнта хутшăнаççĕ. Чăваш-пăлхарсем тăшмана хирĕç тухса ăна Кĕрнек хули патĕнче кĕтсе тăнă. Авалхи Кĕрнек хули Чĕмпĕр облаçĕнчи Мелеккес районне кĕрекен Кивĕ Сахча ялĕ патĕнче пулнă. Çакăнта вара питĕ хаяр çапăçу пулса иртет. Пăлхар-чăвашсем хăйсен авалхи вăрçă меслечĕпе усă кураççĕ. Çапăçу пуçлансан каялла чакма тытăнаççĕ. Монголсем хыççăн хăваласа пыраççĕ, хăйсем асăрхамасăрах йĕри-тавра пытанса ларнă пăлхарсен чи маттур çарĕсен авăр-тамăкне лекеççĕ. Вара Челпир çарçыннисем монголсене шеллемесĕр турама пуçлаççĕ. Супутей çакăнтан хăй аран çăлăнса тарать. Анчах та çапăçу хыççăн Челпир нумаях пурăнайман, 1225 çулта çĕре кĕнĕ.
Мелекес (Мечет районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Хупахушкăнь
Хупахушкăнь, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 179 çын, çав шутра 81 арçын, 98 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
148 (хисеп)
148 (çĕр хĕрĕх саккăр) — 147-пе 149 хушшинчи натураллă хисеп.
Урăх çĕрте
Категори:Тулли хисепсем
К. В. Иванов ячĕллĕ сквер
'''К. В. Иванов ячĕллĕ сквер''' — Шупашкар хулин ватă пайĕн паллă вырăнĕ. Атăл хĕрринчех пулнипе хула çыннисен тата хăнасен илленсе çӳремелли сквер.
Кун-çулĕ
XVII–XVIII ĕмĕрсенче сквер вырăнĕнче Никольский хĕрарăм мăнастăрĕ тăнă, унта 1631 çулта Борис Годунов Мускавран Шупашкара кăларса янă айăпа кĕнĕ Мария Шестова, вырăссен пĕрремĕш патшин — Михаил Романовăн (1596-1645 çç.) мамакăшĕ, çут тĕнчерен уйрăлса кайнă. Романов кил йышĕн 400 çуллăхне уявлас тĕллевпе Чăваш Республикин Президенчĕн йышăнăвĕпе Мария Шестова боярина вилтăпри çинче 2013 çулхи пуш уйăхĕнче часавай уçма палăртнă.
XX ĕмĕрĕн 30-мĕш çулĕсенче Никольский соборне аркатнă. Унăн вырăнне «ĔТК» çуртне хăпартнă. Кунта республикăн ертӳçисем пурăннă. Атăл хĕррипе çăка тата декораци тĕммисене лартнă, асфальт витнĕ çуран çӳремеллли сукмаксем хунă.
1952 çулта Атăлăн çыранĕнче гранит постаменчĕ çине чăваш литературин классикĕн К. В. Ивановăн бронзăран тунă бюстне (Скульптор И. Ф. Кудрявцев, архитектор В. И. Ступин) вырнаçтарнă. Çак вăхăтран сквера Константин Ивановăн ячĕпе тивĕçтернĕ.
Каçăсем
Категори:Шупашкарăн пахчисем тата паркĕсем Категори:Константин Иванов‎
Каменные Ключи (Перĕм Ен)
Каменные Ключи — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Бадряш ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 164 çын, çав шутра 84 арçын тата 80 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 238 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Игнатий-Шор
Игнатий-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кожим-Вож юханшывăн сулахай çыранĕпе, 5 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Цицка
Цицка - шурă иçĕм сорчĕ.Тăван енĕ - Грузи, Цицка тăрăхĕ.
Ампелографи
Цицка шурă пылаксăр тата чашкăракан эрехĕсем парать.
Сарăлни
Цицка Вăтам Имеретире кăна анлăн сарăлнă сорчĕ.
Каçăсем
Категори:Грузи эрехĕсем Категори:Иçĕм сорчĕсем
Грон çинчи Жьяр районĕ
Грон çинчи Жьяр районĕ — Словакин районĕ. Банскобистрица енĕн шутĕнче.
Статистика йышĕ (2001)
Конфесси йышĕ:
Категори:Банскобистрица енĕ
Пăр кăвакалĕ
Пăр кăвакалĕ (лат. Clangula hyemalis) — кӑвакал йышшисен пысӑках мар чӑмакан ҫурҫӗр кӑвакалӗ. Аҫисем вӑрӑм та ҫинҫе хӳрелӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Вĕçен кайăксем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Кăвакал йышшисем
Камай
Камай — XVI ĕмĕрте пурăннă чăваш мăрси. В.Д.Дмитриев профессор çырнă тăрăх, Камай хальхи Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Шуршăл ялканашне кĕрекен Уплер ялĕнче çуралса ӳснĕ. Вырăсла ăна Аслă Камай (Большое Камаево) теççĕ. Юнашарах тепĕр ял пур — Кайри Шăнарпуç е Кĕçĕн Камай (Малое Камаево). Камай мăрса ăçта тата хăçан вилни халлĕхе паллă мар.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Камай малтан Хусан ханĕн чи шанчăклă çынни пулнă. Вырăс чăнлавĕсенче (ПОРЛ тулли пуçтарăвĕ) XIII тата XX томĕсенче камай мăрса çинчен питĕ нумай çырнине тупма пулать. Унта ăна вырăсла Камай Усеинов тенĕ. Вырăссем чăвашсемпе тата çармăссемпе пĕрле 1552 çулхи çурла уйăхĕнче Хусана хупăрласа илнĕ. Çав вăхăтрах, çурла, 21 е 22-мĕш кунсенче Хусан карманĕнчен Камай мăрса хăйĕн 7 юлташĕпе тарса тухать те Иван ĕмпӳ патне пырать. Вăл çак Мускав патши чăвашсене тата ытти халăхсене тутарсен пусмăрĕнчен хăтарасса ĕненнĕ пулнă, çавăнпа вăл Хаяр Ивана Хусана хӳтĕлекенсем çинчен хăй мĕн пĕлнине пĕтĕмпех каласа парать, ытти чăвашсемпе пĕрле хана хирĕç çапăçасса пĕлтерет. Çакăншăн вара Иван ĕмпӳ Камая тата юлташĕсене парнесем валеçет. Кайран вара, хулашăн юлашки хут карманăн чуллă хӳтлĕхне кĕрешес умĕн, Камай мăрса, Иван ĕмпӳ хушнипе, чăвашсемпе çармăссен ятлă-сумлă çыннисемпе пĕрле хан патне кайса ăна парăнма ӳкĕтлет. Анчах ханĕ килĕшмест. Хусана Хаяр Иван çарĕсем тепĕр кунне, юпа, 2 туртса илĕççĕ те пĕтĕм халăха ним шеллемесĕр пĕтерме тытăнаççĕ. Вара Мускав патши патне Арча тăрăхĕн çыннисем, Шемейпе Купиш пыраççĕ, хăйсем ун хӳттине тăрасшăн пулнине пĕтереççĕ. Хаяр Иван вĕсене çăмăллăх парать: "'...ясаки на них велел имать прямые, как было при Магододиме царе, и приказал боярину своему Александру Борисовичу Горбатому, а велел их к шерти привести'," çырнă чăнлавĕсен пуçтарăвĕнче (ПСРЛ, т.13, с.221, "Наука", 1965). А.Липинский 1886 çулта Санкт-Петербургра пичетленсе тухнă "Материалы для географии и статистики России. Симбирская губерния" кĕнекере Мускав патши ăна нумай çĕр тата урăх япаласем парнелени пирки çырать. Камай мăрса Хусана илнĕ хыççăн та вырăссем майлă пулса вăрçа çĕкленнĕ чăвашсене хирĕç çапăçнă. Вăл Тукай мăрсана хирĕç вăрçнă. Хусан ханлăхĕнче чăвашсем шучĕпе 80-85 % таран пулнă май, вĕсем хăйсен ĕлĕххи патшалăхне чун-чĕрере упраса пурăннă, Атăлçи Пăлхар патшалăхне çĕнĕрен чĕртсе-çĕклентерсе ярас ĕмĕтпе пурăннă. Камай та çакна кайран ăнланса илнĕ, вара кĕрешӳ элемне улăштарнă, чăваш кĕрешӳçĕсен ретне тăнă.
Вуламалли
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш мăрсисем
Нарыш
Нарыш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Силасова юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Нарыш
Рейн
thumb|350px|Рейн картти Рейн (Rhein, , Rhine, Rijn, Rhin), вăтам Европăра вырнаçнă пысăк юханшыв. Швейцари, Лихтенштейн, Австри, Германи, Франци, Нидерландсем патшалăхĕсем тăрăх юхать.
Тăрршĕ 1230 çухрăм, Бассейн лаптăкĕ 185 пин км2.
Альп тăвĕсенче пуçланса Боден кӳлли урлă Çурçĕр тинĕсе юхса кĕрет.
Шыв юпписем
Рейнăн шыв юппи чылай. Вĕсенчен чи пысăккисем: Неккар, Майн, Рур (сылтăм юпписем); Маас (сулахай юпписем).
Каналсем
Рейн Европăшăн питĕ кирлĕ юханшыв. Карап çулĕсене çăмăллатас тĕллевпе Рейна урăх юханшывсемпе пĕрлештернĕ. Каналсем ăна Рона, Марна, Везер тата Эльба юханшывсемпе çыхăнтараççĕ.