cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çĕпĕр шăланĕ
Жизненное пространство — это полярная и арктическая зона, а также степные и пустынные зоны и горные регионы.
Шуршăлти А. Г. Николаев ячĕллĕ космонавтика музейĕ
Экспозици
«Астрономи класĕ» залĕнче космослăхпа çыхăннă уявсемпе кунсенче куравсем ирттереççĕ, тематика кĕтесĕн ларăвĕсем, космонавтсемпе тĕл пулаççĕ. Тӳпери çăлтăрсене сăнамашкăн виççĕ телескоп ĕçлет.
Циолковский залĕнче шкул планетарийĕ, космослăхра пулнă «Восток» космос карапĕн çĕр çине анмалли 2,4 тоннă йывăрăшлă аппарат, хальхи «Союз ТМА» космос карапĕн çĕр çине анмалли аппарачĕ, ракетахăпартакан рулĕн двигателĕ, К. Э. Циолковский ĕçĕсем.
Çĕпĕр шăланĕ
Çĕпĕр шăланĕн йăвине инди куккукĕ хăйĕн çăмартине хăварать.
Шуршăлти А. Г. Николаев ячĕллĕ космонавтика музейĕ
Экспозици
Çак вăхăта çити музейри экспозиципе 100 пинрен ытла çын паллашнă.
Каçăсем
Категори:Раççей музейĕсем Категори:Космонавтика музейĕсем Категори:Музейсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн музейĕсем
Çĕпĕр шăланĕ
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Шăлан кайăкĕсем Категори:Шăлан кайăк йышшисем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Азири вĕçен кайăксем
НикоЛая-Шор
НикоЛая-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кожим юханшывăн сулахай çыранĕпе, 190 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
1960-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Тимĕр
Тимĕр — Элементсен периодикăллă системин хими элеменчĕ авăр хисепĕ 26, символĕ Fe (Ferrum), шурă-кĕмĕл тĕслĕ. Тап-таса чух туптануллă куçăмлă металл, авалтанах çын унпа анлă усă курать.
Кун-çулĕ
Пирĕн эрăччен IV пинçуллăхра авалхи тимĕртен тунă япаласене авалхи шумерсен тата Авалхи Икĕпат тĕнчин вырăнĕсенче археологи ĕçĕсемпе çĕр чавса тупнă. Çав тапхăрта тимĕртен тунă хатĕрсем — çĕмренсен тăррисем (вĕçĕсем) тата илемлĕ капăрлăхсем пулаççĕ. Вĕсене тунă чухне метеорит тимĕрĕпе, тĕплĕнрех, тимĕр-никĕл пĕрлĕ хутăш шăранчăкĕпе усă курнă.
Пирĕн эрăччен иккĕмĕшпе виççĕмĕш пинçуллахсем хушшинчи тапхăрта Месопотамире, Анатолире тата Икĕпатра тимĕртен шăратса тунă пĕрремĕш япала хатĕрĕсĕм (вĕсенче никкĕл çуккипе палăртаççĕ). Çапла пулсан та, этеплĕх япалисене хатерленĕ чухне тимĕрпе усă курнă. Çавăнпа ĕнтĕ, тимĕр çав чухне питĕ хаклă — ылтанран та пысăк пĕлтерĕшлĕ — шутланнă.
«Илиада» тапхăрĕнче хĕçпăшала бронзăран тунă, çапах та Гомер («Илиадăн» 23-мĕш юрринче) çапла çырать: лаптак çаврашкана (диск) инçе ывăтас ăмăрту çĕнтерӳçне — Ахилла — тимĕр диск парнине панă. Пирĕн эрăччен 1600 — 1200 çулсенче тимĕрçĕ ĕçĕ Çывăх Тухăçра та саралнă, анчах та бронзăна хуса çитеймен.
Пирĕн эрăчченхи XII-ре X ĕмĕрсем хушшинче Çывăх Тухăçра хатĕрпе хĕçпăшал тăвас ĕç-пăшлăх питĕ хăвăрт ӳссе пырать — кулленхи пурнăçа бронзăна тимĕр улăштарсах пырать. Ахăртнех, çакă хăвăрт улшăну бронзăна шăратса тумаллин пайĕ — тăхланĕ — çителĕксĕррипе пулнă. Тимĕрпе пур çĕрте те усă курма пуçланă тапхăра тимĕр ĕмĕрĕ теççĕ.
Авалхи саманара тимĕре чĕрĕ сывлăшпа вĕртерсе тунă. Çак мелпе тимĕр тăприпе йывăç кăмрăкĕн пĕтĕрĕнсе хутăшакан сийĕсем ятарлă курнăра шăранаççĕ. Тăпрана хĕртнĕ май чуста евĕр купккăллă тимĕр, çунăк каяшран туптаса тасатаççĕ. Пĕрремĕш курнари температура çав тери хĕрӳ пулман — чукунăн шăрату температуринчен сивĕрех, çапла тимĕр сахал углеродлă пулса тухнă пулнă. Çавăнпа та хăш чух тимĕр япалан çиелти сийĕсене углеродпа тачăлатса кăмрăкпа тепĕр хут хĕртсе çирĕплетнĕ. Çакăн пек тунă тимĕр хатĕрсем бронзăран шанчăклăрах пулнă.
Малашнелле тимĕр шăратма курнăсене лайăхрах ăсталанă (вырăсла домна тенĕ), вĕсен хĕрӳ температури тимĕре чукуна куçарма виçене çитнĕ. Пĕрмĕш чукуна сиен çум тупăçĕ вырăнне хунă (pig iron, вырăсла сысна тимĕрĕ, чушка (çак сăмахран, ĕнтĕ, «чукун» пулса тухать) тенĕ. Каярах, курнара сывлăшпа хытă вĕрсе тепĕр хут хĕртсе шăрантарсан чукунран паха тимĕр тулса тăрать. Çак икĕ хушă куçăмпа тимĕре шăратасси чи тупăçлă меслет шутланать. Çак мелпе тимĕре темиçе ĕмĕр шăратнă.
Метеорит тимĕрĕпе Китайра, Европăри пекех, пĕр вăхăталлах усă курма тытăннă. Тимĕр тăвас промăçлă, ахăртнех, унта п.э. VIII ĕмĕрте пуçланнă. Чукун тума п.э I ĕмĕрте тытăннă.
Пĕр шухăшпа, хурçăпа чукуна шăратас ĕçе Европăна монголсем Раççей урлă илсе çитернĕ. Тĕплĕнрех Тимĕр кун-çулĕ статьяна вулăр.
Тимĕр геохимийĕ
thumb|Тимĕрлĕ шывлă гидротермал çăлкуçĕ. Тимĕр йӳçĕкленĕвĕсем шыва хăмăрлатаççĕ. 56Fe тимĕр изотопĕ тăнăç тĕшĕлли шутланнă:
Тупăçлани
Промăçлăхра тимĕре тимĕр тăпринчен, ытларах гематитпа (Fe2O3) тата магнетитран (Fe3O4) тăваççĕ.
Тимĕр тăпринчен тимĕре çитерес темиçе меслет пур. Чи анлă усă курмалли домнăра шăратасси. Ӗç пулăмĕн пĕрремĕш пайĕ — тимĕре углеродпа 2000 °C температурăллă домна кăмакинче çĕнетни. Домна кăмакине кокс ăшĕнчи углерод, агломерат е окатышпа флюслă (тĕслĕх, акшар) тимĕр тăприне çӳлтен яраççĕ, аялтан вĕри сывлăша хăвалаççĕ.
Кăмакара кокс углерочĕ сывлăшри йӳçлĕкпе углеродăн монооксичĕ (сĕрĕм) пуличчен йӳçет: <Center>2C + O2 → 2CO↑.</Center>
Хăй енчен, тимĕре тăпраран сĕрĕм те çĕнетет: <Center>3CO + Fe2O3 → 2Fe + 3CO2↑.</Center>
Усă курни
thumb|Тимĕрĕн чĕрĕ тăпри Тимĕр — чи усă курмалли металл, тĕнче металлургинче 95 % яхăн ĕçе кĕрет.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Тимĕр Категори:Металлсем
Эллак
Эллак — Аттил ывăлĕ, хунсен патши.
Эллак ячĕ икĕ сăмахран пуçтарăнать: Эл — çĕршыв, патшалăх, ак — кĕрешӳçĕ.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Вăл хăçан çурални палли çук. Унăн ятне чăнлавсенче 448 çулта кăтартнă. В.В.Латышев "Известия древних писателей" кĕнекинче хунсен патши Аттил 448 çулта Эллак ывăлне акацирсен ханĕ туса хунине каланă. Акацирсем тесе ун чухне Тухăç ен хунсене каланă, вĕсем Çурçĕр Кавказ çеçенхирĕсенче пурăннă. Кун пирки М.И.Артамонов хăйĕн "История хазар" кĕнекинче те çырать:"'Часть изменивших акацирских вождей была перебита, других застили покориться. Хотя Куридах уцелел и остался во главе своего племени, начальником над акацирами и другими причерноморскими племенами Атилла поставил в 448 году своего старшего сына Эллака'." Венгрсен паллă ӳнерçин Мор Танăн "Аттил ĕçки-çики" ӳкерчĕкĕнче Аттил патшине курма пулать, унтах та унăн кăнар-тиккийĕ Эллак, сылтăм енче курăнать. М.И.Артамонов Эллак Недао патĕнчи çапăçура вилнĕ тесе çырать.
Вуламалли
Категори:Хунсем
Фюнтв
Фюнтв — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей территорипе юхать. Шурă юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Адыгей юханшывĕсем Категори:Кубань бассейн округĕн юханшывĕсем
Чакаç
Чакаç, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Çурхи чие кайăкĕ
мини|справа|250px|Çурхи чие кайăкĕ Суйха (çурхи чие кайăкĕ) - çерçирен пĕчĕк кайăк. Çăмартисем (4-8) шурă. 13 талăк пусса ларать. Ами ларнă чухне аçи сыхлать. Йăвине çĕр çинчех тăвать, анчах ăна асăрхама йывăр, вăл çăмха евĕрлĕ. Апачĕ эрешменсенчен, вĕтĕ лĕпĕш хурчĕсенчен, курăк пыйтисенчен, вăрăмтунаран тăрать. Кĕр енне çырла çиеççĕ. Вĕтĕ нăрăсемпе шăнасене, пĕчĕк лĕпĕшсене тиркемеççĕ. Çу уйăхĕнче вĕçсе килеççĕ. Авăн уйăхĕнче вĕçсе каяççĕ. Пирĕн тăрăхра вĕсен йышĕ пысăк.
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Вĕçен кайăксем Категори:Чечен кайăк йышшисем
Итей
Итей — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 506 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452278, ОКАТО кочĕ — 80230836001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
1970-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Промиллĕ
thumb|[[Чех Республикинчи тĕслĕх. 20‰-ллĕ чукун çулĕн авăннине пĕлтерекен палли]] Промиллĕ — пĕрре пинмĕш пайĕ. ‰ паллăпа кăтартаççĕ. Япала пайĕ туллин хăш (мĕн чухлĕ) пайне палăртнă чух усă кураççĕ. 5 промиллĕ 25/1000 (пилĕк пинмĕшĕ) пĕлтерет.
Полька (Кыс-Еган юппи)
Полька — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кыс-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 62 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран.. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
БраМос
PJ-10 «БраМос» (PJ-10 «BrahMos») — "УАО «ВПК „НПО машиностроени“» тата Индин Хӳтĕлев тĕпчевĕсен тата ăслайлăвĕсен йĕркелевĕпе (DRDO) пĕрле ăслайланă карапа хирĕçле сасăран хăвăрт ракета.
Каçăсем
Категори:Индин ракета хĕçпăшалĕ Категори:Карапа хирĕçле ракетăсем Категори:Çунатлă ракетăсем Категори:«Сывлăш-çий» ракетисем
Амазонка (юханшыв)
Амазонка' (Amazonas) — Кăнтăр Америкăри юханшыв. Бассейн лаитăкĕпе Çер çинче чи пысăкки. Мараньон тата Укаяли пĕрлешнинчен пуçланать. Мараньонăн тĕп пуçламăшĕнчен тăршшĕ - 6437 çх, 20-мĕш ĕмĕр вĕçĕнче тупнă Апачет юппиинчен 7000 çх яхăн, Укаяли пуçламăшĕнчен пуçласа 7000 çх ытла.
Амазонкăн юпписем нумай, 20 яхăн юппин тăршшĕ 1500 çх нумайрах.
Пысăкрах юпписем: сылтăмра — Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажос, Шингу, Токантинс; сулахайра — Иса, Жапура, Риу-Негру. Аялти юххинче шыв тăкакĕ 220 тысяч м³/с (сезонсемпе 70-тен 300 пин таран ылмашăнать). Çулталăкне вăтамран 7000 км³ (Çĕр çинчи пĕтĕм юханшывсен юххин 15 % ) шыв юхать. Çав шутра 1 миллиардя тонна яхăн хытă япаласем. Амазонка тăрăх 4300 çх карапсем çӳреççĕ, океан карапĕсем Мануас хули таран (вăрринчен 1690 çх) хăпараççĕ. Главные порты (снизу вверх): Белен, Сантарен, Обидус, Манаус (Бразилия), Икитос (Перу). Амазонка çинчи тĕп портсем, аялтан çӳлелле: Белен, Сантарен, Обидус, Манаус (Бразилия), Икитос (Перу).
Вуламалли
* Категори:Бразили юханшывĕсем Категори:Боливи юханшывĕсем Категори:Колумби юханшывĕсем Категори:Эквадор юханшывĕсем
Йăртта
thumb|250px|right|Сперматазоидпа яйцеклетка Йăртта (σπερμα — вăрă), эякулят (эйякулят) —шĕвек (тĕтреллĕ (мутная), вязкая, опалесцирующая, шурă-серый тĕслĕ), ар-ама хушăнăвĕнче арçыннăн (чĕрчун аçи) ар хатĕрĕнче пулса юхса тухакан шĕвек. Ун шутне вăрă шĕвекĕпе сперматозоидсем кĕреççĕ.
Биологи ăнлантарăвĕсем
Йăртта чăмăртанасси чĕрчунсен ар(аçа) пулса çитес тапхăрĕнче пуçланать, хăйĕн хăватлăхне (максимумне) вара тĕреклĕ çулсенче хăпарать те ватăлăх еннелле сӳнсе пырать.
Тĕрлĕ чĕрчунсен аçа-ама хушăнăвĕнче тухакан йăрттин виçи:
Йăрттан вăрăлантарас хăвачĕ сперматозоидсен шутĕнчен те, пахинчен те килет. Сперматозоидсен шучĕ чĕрчунсен пĕр пек мар (такан 30 % май, вăкăрăн 14 % яхăн, сысна аçин, ăйăрăн 7—8 %), тата вăл чĕрчунсен пурнăç условий килет. Çурăмшăммисĕр чĕррисен чылайăшĕн тата хăшпĕр çурăмшăммиллĕ чĕрчунсен (пулăсен, çĕр-шыв чĕрчунĕсен, рептилĕсен, нумай кайăксен тата сĕт ĕмекенсен) çул хушшинчи тапхăрлăх курăнать.
Медицина палăртăвĕсем
Тепĕр чухне шăмшакăн (организмăн) патологиллĕ пулăмĕсенче йăртта сперматозоидсемсĕр те (азоосперми), е сахал виçеллĕ (олигосперми) пулать, хусканманни-тапранманни (некросперми) те, е шайсăр-виçесĕр сперматозоидсем те (тератосперми) тĕл пулаççĕ.
Эякуляци чухне çынннăн йăртти 40 — 70 км/сех. хăвăртлăхпа пĕрхĕнсе тухать.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çын анатомийĕ Категори:Биологиллĕ шĕвексем
Махно Несторĕн тăххăр пурнăçĕ (телесериал)
«Махно Несторĕн тăхăр пурнăçĕ́» (Девять жизней Нестора Махно) — Николай Каптан режиссёр ӳнерленĕ нумай сериллĕ истори телесериалĕ.
«ДомФильм» кинокомпани «Еврофильм-сервис» киностуди пулăшăвĕпе хатĕрленĕ. Сериала 12 кĕрет. Премьера 2007 çулхи утăн 6-мĕшĕнче Пĕрремĕш канал çинче иртет. Фильма Игорь Болгаринпа Виктор Смирновăн пĕр ятлă романĕпе хайланă.
Белая Церковь (çапăçусем тата юланут тапăнăвĕсем), Каменец-Подольск (Екатеринославри ӳнерлевсем), Бершади, Днепропетровск, Парис (Махно эмиграцире) хулисенче çапса илнĕ.
Каçăсем
Категори:2007 çулти телесериалсем Категори:Раççей телесериалĕсем Категори:Истори телесериалĕсем Категори:Биографи фильмĕсем
Раççейри миллионлă хуласем
Миллионă хуласем — Раççей Федерацин 1 млн ытла халăх йышлă хуласен ушкăнĕ.
Тĕп хыпарсем
Раççейре пĕрремĕш миллионлă хуласем, Мускавпа Санкт-Петербургсăр пуçне, XX ĕмĕрĕн 60-мĕш çулĕсенче пулса тăнă:
70-мĕш çулсенче миллионлă хула статусне кĕнĕскерсем:
Чи "çамрăк" миллионлă хула статусне иртнĕ ĕмĕрĕн 80-мĕш çулĕсенче çак хуласем хăпараççĕ:
1999 çулта Волгоград миллионлă хула статусĕнчен тухса ӳкет, ăна тепĕр хут 2002 çулта тивĕçет. 2005 çулта Волгоград хулинчи халăх йышĕ каллех 1 млн. çынран кая пулать. Çĕнĕрен (хула йĕрне анлăлатса) хула миллионлă йыша 2010 çулхи пуш уйăхĕнче таврăнать.
Çаплах 2004 çулта Пермь миллионлă хула пулма пăрахать.
Çавăн пекех пăхăр
* Категори:Раççей хулисен кун-çулĕ Категори:Рекордсем
Новотроевка (Шемякский сельсовет)
Новотроевка — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 227 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450514, ОКАТО кочĕ — 80252875003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Симĕс чие кайăкĕ
thumb|260px|Симĕс чие кайăкĕ Симĕс чие кайăкĕ - çерçирен кăшт пĕчĕкрех. Улăх-çаран çинче, тырă пуссинче пурăнать. Çăмартисем (5-6) шурă. Йăвине çĕр çинче чăмăр тăвать, аяккинче кĕрсе тухмалли шăтăк пур. Çу-çĕртме уйăхĕсенче вĕçсе килет, утăпа çурла уйăхĕсенче каять. Пирĕн тăрăхра пур çĕрте те тĕл пулать.
Каçăсем
Категори:Чие кайăкĕсем Категори:1837 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Чечен кайăк йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Золотурн
Зо́лотурн (Solothurn, выр. Soledurn) — хула, Золотурн кантонĕн (Швейцари) тĕп хули. Кантонри пĕртен-пĕр муниципалитет.
Хулара 15 511 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ’’2601’’.
Географи
Хула Аре юханшывĕ хĕрринче, Юра тăвĕсем умĕнче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Çытăр Ехримĕ
Çытăр Ехримĕ (чăн ячĕ Сидоров Ефрем Сидорович, 1846-1921) — хутла вĕренмен, анчах та сăвăсемпе такмаксем хайлама юратнă çын. Сăвăç.
Пурнăçĕ
Çытăр Ехримĕ — 1846-мĕш çулта Хусан кĕпĕрнинчи Пĕкĕлме уесĕнчи (халĕ Самар облаçĕнчи Шунтал районне кĕрет)  Сальел ялĕнче чухăн хресчен кил-йышĕнче çуралнă. Хăй те ĕмĕр тăршшĕпе Кивĕ Шешкел ялĕнче (халĕ Тутарстанти Çарăмсан районĕ) хресчен ĕçĕпе пурăннă. 1921-мĕш çулта выçлăх вăхăтĕнче вилнĕ.
Пултарулăхĕ
"Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем" категорири ытти чылай ятсемпе танлаштарсан, Çытăр Ехримĕн ячĕ чăнах та питĕ шанчăклăн чăнлăхпа çыхăнса тăрать. Ун ячĕпе çыхăнтаракан такмаксемпе юрăсем те чăннипех унăн тесе шанчăклăнах калама пулать. Мĕншĕн тесен вĕсенчен чылайăшне авторĕ пурăннă вăхăтрах, — 1912-1913-мĕш çулсенче, — ялти вĕрентевçĕсем ( Н.Соленцов, Ефим Николаев, Н.Богданов) çыра-çыра илнĕ. Текстсене сыхласа хăварас ĕçре Н.В.Никольский те хăйĕн тӳпине хывнă. Тепĕр енчен, сăвăç пурăннă тăрăхра та, халăх хушшинче, унăн хайлавĕсем халĕ те упранса юлнă пек калаçаççĕ. Эппин вĕсене те çырса илме май пур, — шанчăклăхĕ паянхи кунччен сĕвĕрĕлнĕ пулин те.
Асăрхавсем
Категори:1846 çулта çуралнисем Категори:1921 çулта вилнисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Харитоновка (Мăн Кинель юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Асбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Атăл Куйбышев шывуправĕнчен Каспи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем
Чарпуç
Чарпуç, Чиркӳллĕ Чарпуç — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Дмитрий Медведев Правительстви
2012 çулти çу уйăхĕн 21-мĕшĕнчен Раççей Федерацийĕн çĕнĕ министрсен Кабинечĕ йĕркеленĕ.Правительствăна премьер-министр Дмитрий Медведев ертсе пырать.
Категори:Раççей Категори:Раççей Правительстви
Каçăсем
Категори:Раççей министерствисем
1990-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Ничтемъю
Ничтёмъю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сынь юханшывăн сулахай çыранĕпе, 69 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кăйкăр евĕрлисем
Кăйкăр евĕрлисем (Falconiformes) — вĕçен кайăксен ушкăнĕнчи çут кун çăткăн вĕçен кайăкĕсем.
Асăрхавсем
Категори:Вĕçен кайăксен ушкăнĕсем
2000-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Намиэ Амуро
Намиэ Амуро, — яппун юрăçи. 1977 çулхи авăн уйăхĕн 20-мĕшĕнче çуралнă.
Кун-çулĕ
15 çула çитсен хăйĕн хĕр-тантăшĕсемпе пĕрле Super Monkeys ушкăн йĕркеленĕ. Тăван Окинава префектурăра чапа тухасси пулман, Токие хулине куçсан çеç чапа тухасси пуçланă. Токио хулине куçнă хыççăн хăйсен ушкăн ятне Namie Amuro with Super Monkeys çине улăштарнă. Тепĕртакран Намиэ пĕччен юрлама пуçланă, Тошиба Эми кăларакана Авекс Тракс çине улăштарнă. Намиэсăр тăрса юлнă ушкăн хăйĕн ятне МАХ çине улăштарнă пулсан та халĕ те хăйĕн пултарулăхĕпе савăнтарать.
Категори:Яппун юрăçисем Категори:Япони паллă çыннисем
Вăтам Хаджох
Вăтам Хаджох — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей, Краснодар Ен территорипе юхать. Шурă юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Адыгей юханшывĕсем Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Кубань бассейн округĕн юханшывĕсем
Чăнкăвар
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Сăрă йĕкĕлти кайăк
Çăмартисем (4-6) кĕрен тĕслĕ, хĕрлĕ хăмăр е хура пăнчăсемлĕ. Чĕпписем кăшт уралансах йăвинчен тухса курăксемпе тĕмсем хушшине пытанаççĕ. Çĕр çинче икĕ урипе те тӳрех сиксе çӳрет. Çу уйăхĕн варринче килеççĕ. Çурла уйăхĕнче вĕçсе каяççĕ.
Чăваш Енре вĕсен йышĕ сахал мар. мини|Çăмартисем
Каçăсем
Категори:Йĕкĕлти кайăксем Категори:1823 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Ирнак
Ирнак — Атăл ывăлĕ, палхар-хунсен ĕмпĕвĕ.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Кури Вантер хăйĕн "Чăваш халăхĕн историйĕ" кĕнекинче Аттил ывăлĕсем пирки çапла çырать:"'Атăлăн юратнă ывăлĕ Эрнак (Ирнак) хăйĕн ушкăнĕпе Днестр шывĕ Хура тинĕсе юхса тухнă вырăналла юлнă. Унăн славян халăхĕсемпе вăрçса вилмелле пулнă'." Паллă тĕпчевçĕ М.И.Артамонов çырать:"'Многие ученые полагают, что болгары, оказавшиеся беспокойными соседями Восточно-Римской империи на Дунае, представляют одно из подразделений гуннов, после распадения державы Атиллы поселившиеся в Малой Скифии, т.е. в степи северо-западного Причерноморья, между Дунаем и Днестром, под начальством любимого сына Атиллы Ирнака'." Эллак вилнĕ хыççăн Ирнак кăнар-тиккĕ пулса тăрать. Аттил вилнĕ хыççăн хунсен утлă çарне гепитсем Недао хули патĕнче çĕмĕрсе тăкаççĕ. Çакăн хыççăн пăлхарсем, хасарсем тата сăварсем Хунстанран уйрăлса хăйсен элне йĕркелесшĕн кĕрешме тытăнаççĕ. Вĕсем вара сарăккăрсем ятпа пурăнма тытăнаççĕ. Ирнак çак йăхсене ытти хунсен йăхĕсемпе каллех пĕрлештересшĕн кĕрешнĕ, анчах ку ĕç кăлăхах пулнă. Ирнак хăçан вилни паллă мар. Вăл вилнĕ хыççăн сарăкăрсем историрен çухалма тытăнаççĕ. "'Возглавляемый ими союз распался, —" çырать ун пирки М. И. Артамонов, —"и входившие в него племена в дальнейшем выступают в других комбинациях и под другим лидерством. Возможно, что крушение сарагурского союза связано с вторжением савар, которые, вытеснив их вместе с оногурами идругими племенами из Западной Сибири и Южного Приуралья, сами вслед за ними явились в степи Северного Предкавказья...'"
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:V ĕмĕрте çуралнисем Категори:469 çулта вилнисем Категори:503 çулта вилнисем Категори:Хунсен тытăмçисем Категори:Европăри V ĕмĕрти тытăмçăсем
Авăн, 12
Пулăмсем
right|100px|Леско петроглифĕсем
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Золотурн (тăрăх)
Золотурн (Solothurn (Bezirk)) — Швейцарири тăрăх. Тăрăх центрĕ — Золотурн хула.
Лаптăкĕ - 6,29 км². 15 261 çын пурнать. Официаллă код —  1109.
Каçăсем
Категори:Золотурн (кантон)
Ярхон-Игол (Лектог-Еган юппи)
Ярхон-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Лектог-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран.. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
Первомайский (Уфимский район)
Первомайский  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 313 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450514, ОКАТО кочĕ — 80252875004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Байса (Нухрат Атăл юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Чăрăшкасси (Канаш районĕ)
Чăрăшкасси, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Асанкасси (Шăмăршă районĕ)
Асанкасси, — Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи ял. Пасна хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 614 çын, çав шутра 293 арçын, 321 хĕрарăм пурăннă. Ялти урамсем пирки калани :
Пысăк урама виçĕ ят панă: Малтикас, Вăтакас, Хыçалтикас. Мишер касси те пур, Шкул касси, Хĕреслĕ урам, Сахалин урамĕ, Камчатка та пур ялта.... Сахалин урамĕн малтанхи ятне эпĕ астумастăп та, эпĕ пĕчĕкке чухне вăл Сахалин ятлăччĕ.... Ялти урамсен ячĕсем Пашелĕнчи вырăнсемпе çыхăннă: Шуркасси - шурлăхлă вырăнта; Хăйăркасси - хăйăрлă вырăнта вырнаçнă пирки. Партизан урамĕ - вăрман хĕрринче вырнаçнă пирки.
Истори
1920 çулхи утă уйăхĕн 28-мĕшчен Пăва уесне, каярах Çӳрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районнĕ, 1921 çулхи утă уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕртнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Шăмкай вулăсĕнче шутланнă.
1939 çулхи авăн уйăхĕн 16 Шăмăршă районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Патăръел районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтченех Шăмăршă районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырăнсем
Вăрттăн мисси (фильм)
Сюжет
1945 çул. Германи. Совет разведчикĕсем нимĕçсем анкăл-американсемпе вăрттăн тел пулса нимĕçсен Анăç фронтенчи çарĕсем капитуляциленме шутлани пирки пĕлеççĕ…
Каçăсем
Категори:ССРП фильмĕсем Категори:Мосфильм
Ахтимирова Роза Николаевна
Ахтимирова Роза Николаевна (чăн хушамачĕ Петрова, 12.9.1939, Тенеяль ялĕ, Тăвай районĕ, Чăваш АССР — 12.8.2021, Шупашкар, Чăваш Республики), — чăваш прозăçĕ, тăлмачĕ. 1939 çулхи авăн уйăхĕн 12 Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи Тенеяль ялĕнче çуралнă.
Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн пайташĕ (1991-па), РФ журналисчĕсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ (2001), педагогика ăслăхĕсен кандидачĕ. Удмурт Республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1994), Чăваш Енĕн халăха вĕрентекен тава тивĕçлĕ ĕçченĕ (1997), И. Я. Яковлев ячĕллĕ мĕнпур чăваш наци премийĕн лауреачĕ (1992), К. Герд ячĕллĕ мĕнпур удмурт наци премийĕн лауреачĕ (2002).
Пурнăçĕ
1939 çулхи авăн уйăхĕн 12 Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи Тенеяль ялĕнче çуралнă.
Чăваш педагогика институчĕн историпе филологи факультетĕнче вĕренсе тухнă. Çавăн хыççăн Вăрмар районĕнчи Арапуçри вăтам шкулта вырăс тата чăваш чĕлхипе литературине ачасене вĕрентнĕ. Мускавра вырнаçнă Наци шкулĕсен институчĕнче кандидат диссертацине хӳтеленĕ хыççăн Чăваш Енĕн аслă вĕрентӳ шкулĕсенче вĕрентӳçĕ тата доцент пулса ĕçленĕ.
2021 çулхи çурлан 12-мĕшĕнче Шупашкарта куçне ĕмĕрлĕхех хупнă.
Пултарулăхĕ
Малтанхи хайлавĕсем 1966 çулта Вăрмар районĕн «Хĕрлĕ Ялав» тата Тăвай районĕн «Ял ĕçченĕ» хаçатсенче пичетленнĕ. Калавĕсем республикăра тухса тăракан ытти хаçат-журналсенче те час-часах кун çутине курнă.
Кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:1939 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 12-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2021 çулта вилнисем Категори:Çурлан 12-мĕшĕнче вилнисем
Ния-Вож
Ния-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Ния-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 49 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Буралы (Эльшей районĕ)
Буралы  — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 220 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452278, ОКАТО кочĕ — 80230836002.
Ния-Вож
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Буралы (Эльшей районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Ния-Вож
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Буралы (Эльшей районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Аргон
Аргон — Элементсен периодикăллă системин хими элеменчĕ, атăм хисепĕ 18. Атмосферăра сарăлнипе виççĕмĕш вырăнти элемент — 0,93 % калăпăшĕпе.
Этимологи
Асăмлă хими сӳрĕклĕхне пула çĕне газ хăйĕн (греч. αργός — хастар мар) ятне туянать.
Кун-çулĕ
Аргона 1894 çулта акăлчан физикĕсем Уильям Рамзайпа Джон Рэлей тĕпчесе уçнă. Кайран ытти сипетлĕ газсене тупнă.
Тупăçлани
Промăçлăхра аргона сывлăшран йӳçлĕкпе азота уйăрса кăларни чух çуммăн тупăçлаççĕ. −185,9°C температуринче аргон чăмăртанса шĕвекленет, −189,4°С — кристалл пулать.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Пархатарлă газсем Категори:Газсем Категори:Металмаррисем
Кĕçтӳк Кольцов
Кĕçтӳк Кольцов (чăн ячĕ Кольцов Константин Михайлович), — сăвăç. 1916 çулхи çу уйăхĕн 10-мĕшĕнче Канаш районĕнчи Анат Сурăм ялĕнче çуралнă. 1943 çулхи çу уйăхĕн 11-мĕшĕнче вăрçăра аманнӑ хыҫҫӑн госпитальте вилнӗ.
1962 çултанпа СССР ÇП членĕ (вилнĕ хыççăн кертнĕ).
Пурнăçĕ
Энтриялĕнчи колхоз çамрăкĕсен шкулĕнчен вĕренсе тухнă. Канаш районĕн хаçатĕнче, Шупашкарта «Çамрăк большевик» хаçат редакцийĕнче ĕçленĕ. Муромри çар училищинче вĕреннĕ, унтан Карели фронтĕнче çапăçнă. Батальон аслă адъютант пулнă (186-мĕш стр.дивизи 26-мĕш арминче).
1943 çулхи çу уйăхĕн 9-мĕшĕнче аслă лейтенант паттăрсен вилĕмĕпе пуçне хунă.
Карели республикĕнче Лоухский районĕнче Сосновый посёлокра салтак масарта пытăрнă. Çав посёлокра сăвăç ячелле урамĕ пур.
Ӗçĕсем
Унăн сăввисем хаçат-журналта нумай пичетленнĕ. Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Категори:Чăваш сăвăçисем
Елена Османова
Елена Османова — чăваш юрăçи.
Кун-çулĕ
Хĕрлĕ Чутай районĕнчи Хăмăркка ялĕнче йышлă çемьере çуралнă. Вăтам пĕлĕве илсенех Шупашкарти Павлов ячĕллĕ филармоние вĕренме кĕнĕ.
Вольфрам
Вольфрам —Элементсен периодикăллă системин хими элеменчĕ, авăр хисепĕ 74, символĕ W (Wolframium), хытă сăрă куçăмлă металл.
Этимологи
Элементăн Wolframium ячĕ вольфрамит минералтан килет, вăл XVI ĕмĕрте «кашкăр кăпăкĕ» — «Spuma lupi» латтыньле, е «Wolf Rahm» нимĕçле ятпа палăртнă. Вольфрам,тăхлан тăприсемпе пĕрле тухса, тăхлана шăратса кăларма чăрмантарнă — кăпăклă çунăка куçăрнă («кашкăр сурăха кăшланă пекех тăхлана пĕтерет» тенĕ).
Халĕ АПШ, Аслă Британи тата Франци çĕршывĕсенче вольфрама «tungsten» (tung sten - «йывăр чул») ятпа палăртаççĕ.
Тупăçлани
Вольфрамăн çĕр айĕнчи управĕсене Боливире, Китайра (тĕнчери 75% вольфрама тупăçлать), Португалире, Раççейре, АПШра тата Кăнтăр Корейра тупнă.
Вольфрама тăпраллă концентратсенчен WO3 триоксида уйăрса кăлараççĕ, хыççăн металлă çăнăха çитиччен водородпа 700 °C температурăра çĕнетеççĕ. Вольфрамăн шăрану температури çӳллĕ пирки çăнăхлă металлурги меслечĕпе усă кураççĕ: тупăшланă çăнăха пăчăртаççĕ, атмосферăра водородпа 1200 — 1300 °C температурипе пĕçертеççĕ, кайран ун витĕр электрический ток яраççĕ. Металла 3000 °C тарин ăшăтаççĕ, çакăн чух монолитлă материал пиçет. Малашнехи тасатупа монокристалл хормиллĕ зонăллă шăрану мелĕпе тăваççĕ.
Физика пахалăхĕсем
Вольфрам — çутă кăвак металл, çӳллĕ температурăра çеç шăранма тата вĕреме кĕрет.
Ытти çĕрте усă курни
Искусствăллă радионуклида 185W япаласене тĕпченĕ чух радиохастар тĕлли вырăнĕнче усă кураççĕ.
Изотопĕсем
Çутçанталăкри вольфрамăн пилĕк изотопĕ (180W, 182W, 183W, 184W и 186W). Искусствăллă 27 радионуклидне хĕртсе кăларнă. 2003 çулта çутçанталăкри вольфрамăн çав тери хавшак радиохастарлăхне тĕпчесе уçнă (пĕр грамм шутне çулта икĕ аркану çеç), α-хастарлăхпа çыхăннă 180W, унăн çурма аркану тапхăрĕ 1,8×1018 çул.
Вольфрам пасарĕ
99% таса металлă вольфрам штабикĕсем 2006 çулта пĕр килограмм вăтамран 45—50 АПШ долларĕпе хакланă.
Биологири ĕç вырăнĕ
Вольфрамăн биологиллĕ пахи çук. Волфрам тусанĕ ӳпкесене, кăкăра тата пыра лексен ĕсĕклентерет.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Куçамлă металсем Категори:Радиохастар элементсем
2007
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сăрă чечен кайăк
thumb|200px|Сăрă чечен кайăк Сăрă чечен кайăк  - çерçирен пĕчĕкрех кайăк. Çăмартисем (4-6) шурă е симĕсрех тĕслĕ, хăмăр пăнчăсемлĕ. Йăвисене çӳллех мар çăра тĕмсем е çӳллĕ ӳснĕ курăк хушшинче тăваççĕ. Çĕр çинчен 20-30 см. çӳллĕшĕнче яваççĕ тарăн чашăк йышлĕ йăвине. Çу каçа икĕ пуслăх çитĕнтереççĕ. Апатне тĕм тураттисем, курăк тунисем тăрăх сиксе çӳресе пуçтараççĕ: пĕчĕк нăрăсем, лĕпĕшсемпе вĕсен хурчĕсем, шăнасем, шăрчăксем, хăнкăласем. Кĕркунне енне çырласем те çиет. Чăваш енне çу уйăхĕнче çитеççĕ. Авăн уйăхĕнче вĕçсе каяççĕ. Пирĕн тăрăхра тĕрлĕ чечен кайăксен йышĕ пысăк.
Каçăсем
Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем Категори:1787 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Чечен кайăк йышшисем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Шемяк
Шемяк — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 422 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450514, ОКАТО кочĕ — 80252875005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Чеслав Милош
Че́слав Ми́лош (Czesław Miłosz ; 30.6.1911, Шетени, Ковно кĕпĕрни, Раççей империйĕ — 14.8.2004, Краков, Польша) — поляк сăвăçĕ, тăлмачĕ, эссейçи. Нобель премин литература енĕпе 1980 çулхи лауреачĕ, тăнăç тĕрĕсçи.
Çамрăк çулсенче
Ковно кĕпĕрнинчи Шетенире çуралнă. 1921—1929 çулсенче Вильнăри Сигизмунд Август ячĕллĕ гимназире вĕреннĕ. Стефан Баторий университечĕн гуманитари уйрăмĕнче, кайран тивĕç-ирĕк тата социаллă ăслăхсен уйрăмĕнче пĕлӳ илнĕ. Пичетре пĕрремĕш «Alma Mater Vilnensis» студентсен журналĕнче, 1930 çулта, дебют тунă. «Жагары» (Żagary) поэзи ушкăнне никĕслевçисенчен пĕри. 1934 çулта Поляк çыравçисен пĕрлешĕвĕ ăна поэзири дебютшăн Вильнăра филоматсем премипе чысланă.
Каçăсем
Категори:Стефан Баторий университетĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Поляк çыравçисем Категори:1911 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 30-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2004 çулта вилнисем Категори:Утăн 14-мĕшĕнче вилнисем Категори:XX ĕмĕрти Польша сăвăçĕсем Категори:Нумай чĕлхеллĕ çыравçăсем Категори:Кедайняйăн хисеплĕ гражданĕсем Категори:Сопотăн хисеплĕ гражданĕсем Категори:Вильнюсăн хисеплĕ гражданĕсем Категори:Краковра пытарнисем Категори:Поляк сăвăçĕсем Категори:Пайăр çынсем:Польшăри холокост Категори:Гуггенхайм стипендиачĕсем
30.6.1911 148 2004
Ай-Еган (Локонто-Еган юппи)
Ай-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Локонто-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 54 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран.. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
Филиппов
Филиппов, — вырăс Филипп ятĕнчен пулнă хушамат.
Çĕнĕ Чăлкасси
Çĕнĕ Чăлкасси, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Ян Сибелиус
thumb|250px|Ян Сибелиус Ян Сибелиус (Jean Sibelius) — финн кĕвĕçи. 1865 çулхи раштавăн 8-мĕшĕнче Финляндири Хяменлиннта çуралнă. 1957 çулхи авăн уйăхĕн 20-мĕшĕнче Ярвенпяя хулинче вилнĕ.
Кун-çулĕ
Кристиан Густав Сибелиуспа Мария Шарлотта Борг кил-йышĕнче вăл вăтам ачи пулнă. Çемье шведла пурăннă пулсан та Яна финнсен вăтам шкулне вĕренме янă. 1885 çулта вăл Хельсинкинчи Импери университетне пĕлӳ пухма кĕнĕ. Анчах та юрист пуласси ăна килĕшмен пирки вăл часах ку университета Музика институчĕ çине улăштарнă. Институтра вара Мартин Вегелиусăн чи лайăх вĕренекенĕ пулса тăнă. 1889 çулта ăна патшалăх шучĕпе Берлина, А. Беккер патне вĕренме янă. Малаллахи çулсенче вăл Венăра К.Гольдмаркпа Р.Фукс урокĕсене итленĕ.
Финляндине таврăннă хыççăн ăна кĕвĕçĕсем шутне кĕртнĕ. Вăл килнĕ вăхăтра çĕршывра наци юхăмĕ çĕкленме пуçланă май ăна тӳрех халăх шанчăкĕ теме пуçланă. Часах вăл Айно Ярнефельтăна качча илнĕ, унăн ашшĕ наци юхăмĕн ертӳçи, генерал-кĕпернаттăр пулнă.
Хисепĕсем
Пурăннă çулĕсенчех ун ячĕпе тĕрлĕ парсен, урамсен ячĕсене панă. 1939 çулта музика институчĕ ун ятне илнĕ.
Тĕп ĕçĕсем
Категори:Финн кĕвĕçисем
Ахаль шăлан кайăкĕ
мини|Ахаль шăлан кайăкĕ Ахаль шăлан кайăкĕ (Lanius collurio) — çĕрçи пек шăлан йышĕнчи çăткăн вĕçен кайăк.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем Категори:Çерçи евĕрлисем Категори:Шăлан кайăк йышшисем Категори:Шăлан кайăксем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
Нияшор
Нияшор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Вомлесъю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 29 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Амур тигрĕ
Аму́р тигрĕ (çаплах Уссури, Çĕпĕр е Тухăç-çĕпĕр тигрĕ) (Panthera tigris altaica)— тигрăн чи сахал йышлă тĕс пайĕ, Çĕр çинчи чи çурçĕр тигр. Хĕрлĕ Кĕнекене кĕртнĕ. thumb|left|Амур тигрĕ кĕмĕл укçа çинче (Раççей, 1993)
Ареалĕ (пурăнакан çĕрсем)
Тигрăн пурăну ареалĕ Раççейĕн кăнтăр-тухăç сыхлав йăрăмĕнче, Хабар Енĕпе Тинĕсçум Енĕнчи Амурпа Уссури çыранĕсен хĕррисенче шутланать, пурĕпе Раççейре 1996 çулта 415—476 яхăн чĕрчун ĕрченĕ. 10 % яхăн (40-50 чĕрчун) амур тигрĕн популяцийĕ Китайра (Манчжури). Ытларах уссури тигрĕ Сихотэ-Алинь ту умĕнче, Тинĕсçум Енĕн Лазо районĕнче тĕл пулать, кунта пысăках мар территоринче кашни улттăмĕш тискер амур тигрĕ (2003) пурăнать. Амур тигрĕсене Якутири Плейстоцен паркĕнче ĕрчетес ĕç шухăшĕ пур.
Амур таврашĕнче пурăнакан халăхсем тигăра «Тасху» тесе палăртаççĕ, инкек-синкеке сирес тесе тăтăшах ăна «Амба» (мăнтай) теççĕ.
2007 çулхи нарăсăн 20-мĕшĕ тĕлнелле тĕнчери зоопарксенче 450 чĕрчун (844 чĕрчун 1979 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче) пурăннă.
Çырса кăтартни
Уссури тигрĕ — пысăк, экзотикă евĕр сăрăллă кушак, бенгали (инди) тигр тĕс пайĕпе пĕрле планета çинче чи вăйла тискер кайăк шутланать, бенгали тигрĕпе пĕрле кушак йышшисен хушшинче чи маттурри пулать. Уссури тигрĕн кĕлетки вăрăммăшĕ 3 метр (хӳрипе) çитет, хулпуççи çӳллĕшĕ 115 см, йывăрăшĕ 275 кг таран, хăш чухне 300 кг та пулать (тигр пурнăçĕ тăршшипех çитĕнет, çак йывăрăша ватăлура кăна çитет). Лайăх çитĕннĕ уссури аçи, 90-106 см çӳллĕшли вăтамран 200—220 кг таять.
Тигр çынна çиет теççĕ пулин те, амур тигрĕ нихăçан та тенĕ пекех çынна тапăнмасть, ялсене сайра пырса кĕрет. Тӳррипе каласан, вăл этемрен аяккарах çӳрет. 1950-мĕш çç Тинĕсçумпа Хабар енĕсенче çынна тапăнни вунă тĕслĕхе çеç палăртнă. Тайгара та йĕрлекен сунарçăсене тĕкĕнни питĕ сахал.
Çав. пекех
Категори:Кушак йышшисем Категори:Инçет Тухăçри фауна Категори:Çухалакан тĕссем Категори:Азири сĕтпе ӳсекенсем  Категори:Тигрсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Хахопсе
Хахопсе — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей, Краснодар Ен территорипе юхать. Пшеха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Адыгей юханшывĕсем Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Кубань бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Пшеха юпписем
Анат Сурăм
Анат Сурăм, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесĕн Энтрияль вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Канаш районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Шăхасан районне, 1944 çулхи пуш уйăхĕн 25 хыççăн Чурачăк районне кĕнĕ. 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Канаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Шăна кайăк йышшисем
Шăна кайăк евĕрлисем – пĕчĕк кайăксем, вĕсен тăршшĕ 20 сантиметртан иртмест, йывăрăшĕ – 8-30 грамм. Ытларах хурт-кăпшанкăпа апатланаççĕ, çырла çине тапăнни те пулать. Апатне туратсем, çулçăсем тата çĕр çинче шырать. Ку йыша 400 яхăн тĕс кĕрет, пирĕн тăрăхра 4 тĕс тĕл пулать.
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Вĕçен кайăксен йышĕсем Категори:Чăпар шăна кайăкĕсем
Пёстрые мухоловки
Белозерка (Нухрат Атăл юппи)
Белозерка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Вахтăр Илякки
Вахтăр Илякки — чăвашсен паллă юрăçĕ. Вăл хăçан пурăнни тĕплĕн паллă мар. Вăл хальхи Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Шанарпуç ялĕнче çуралса ӳснĕ.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Пирĕн критик Я. И. Хлебниковăн ашшĕ, Хлебников Г.Я. 1959 çулта Вахтăр Иляккин упранса пурăнакан пĕр юррине çырса илнĕ. Ку юрра Вахтăр Илякки 1903 çулта Шупашкара лава кайса килсен юрланă теççĕ. Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Ӗсмĕл ялĕнче çуралса ӳснĕ Альпăрт Канаш ку хайлава 1966 çулта хăйĕн амăшĕ юрланине илтнĕ. "Атте пӳрчĕ" тесе ят панă ăна. Вахтăр Иляккине Чукмара, урăхла каласан Энĕш тăрăхĕнче халĕ те ас тăваççĕ.
Вахтăр Иляккин "Атте пӳрчĕ" юрри
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Сугмутун-Еган (Локонто-Еган юппи)
Сугмутун-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Локонто-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран.. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
Чăпар шăна кайăкĕ
мини|справа Чăпар шăна кайăкĕ - çерçирен пĕчĕкрех кайăк.
Кĕр енне вĕсем çырласем те çиеççĕ. Пирĕн тăрăха вĕсем ака уйăхĕн вĕçнелле килеççĕ, çурла уйăхĕн пуçламăшĕнчех вĕçсе кайма тытăнаççĕ. Авăнра вĕсем курăнманпа пĕрех. Чăвашра шăна кайăкĕ йышĕпе сахалах мар.
Каçăсем
Категори:Чăпар шăна кайăкĕсем Категори:1764 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Çĕнĕ Шăхаль
Çĕнĕ Шăхаль (Зеленовка), — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Аслă Чемен ял тăрăхĕ
Чемен ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Патăрьел районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресĕ: Аслă Чемен ялĕ, Тĕп урам.
Телефон:            (83532)69632 Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Медведев Гаврил Федорович.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Халăх йышĕ — çын.
Ялсем
Ял тăрăхĕ Аслă Чемен, Тури Чакă ялĕнчен тăрать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Патăрьел районĕ Категори:Чăваш Республики
Жилин застави (телесериал)
Жилинăн застави (Застава жилина) — 2008 çулхи раççей телесериалĕ.
Сюжет
Фильмри ĕç-пуç Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнче пулса иртет.
1941 çул. Студент Павăл Жилин пĕрле вĕренен Лиза Савинăна килĕштерет. Анчах та юратăвĕ шанăçа тĕл пулмаймасть. Пăтăрмах пулса тухнипе каччă вĕренĕве пăрахать те çара хĕсмете каять…
Вăл чикĕ сыхлав çарсене лекет. Кĕçех вăрçă тапранса каять.
Хăйĕн юрату хĕлхемне Павăл вăрçă витĕр çухатмасăр чĕрере упрать, вăрçă вĕçленсен тин вăл хăйĕн ăраскалне тупать.
Кино ӳкерекен ушкăн
Производство: «Элегия» киностуди, «Мосфильм патронажĕ», «Беларуçфильмăн» техника бази.
Çул: 2008
Санатория Юматово им. 15-летия БАССР
'''Санатория Юматово им. 15-летия БАССР''' — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 587 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Тимерке Куçми
Тимерке Куçми (чăн ячĕ Филиппов Кузьма Филиппович), — чăваш сăвăçи, çыравçи. 1912 çулта Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи Çĕнĕ Акчура ялĕнче çуралнă. 1946 çулта çĕре кĕнĕ.
Пурнăçĕ
Шупашкар рабфакĕнче пĕлӳ илнĕ. «Пионер сасси» хаçат редакцийĕнче ĕçленĕ. Калавсемпе сăвăсем çырнă. Вăрçăран вăйлă аманса таврăннă, часах çĕре кĕнĕ.
Категори:Çамрăкла вăрçăра вилнĕ çыравçăсем
Çĕнĕ Шелттем
Çĕнĕ Шелттем, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Хвабуга
Хвабуга — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей, Краснодар Ен территорипе юхать. Туха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Адыгей юханшывĕсем Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Кубань бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Туха юпписем
Марганец
Марганец — Элементсен периодикăллă системин хими элеменчĕ.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем
Патмар Эдисон Иванович
Эдисон Иванович Патмар (1955, ака, 11, Яманак ялĕ, Красноармейски районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш прозăçи, сăвăçи.
Раççей çыравçисем пĕрлешĕвĕн пайташĕ (1997), пĕтĕм тĕнчери баталистсемпе маринистсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ. Нестĕр Янгас ячĕллĕ парне лауреачĕ. Алексей Талвир ячĕллĕ парне лауреачĕ. Артур Беккерăн ылтăн тата пăхăр медалĕсене илме тивĕçлĕ пулнă. Чăваш халăх академикĕ.
Совет Союзĕн тата ытти ют çĕршывсен 7 медальне тивĕçнĕ.
Кун-çулĕ
Амăшĕ — Ольга Ивановна, ашшĕ — Патмар Иван Анисимович. Ольга Ивановна культура ĕçтешĕ пулса юнашар ялта библиотекăра ĕçленĕ.
1972-1976 çулсенче Ăренпур хулинче аслă вăрçă пĕлĕвне илнĕ. 1979 çулта Киев хулинче 10-мĕш ЦК УПСра вĕреннĕ. 2003 çулта ЧПУра Чăваш филологи факультетне вĕренсе пĕтернĕ.
1993 çулта запаса тухнă, запасри кĕçĕн полковник.
Пĕрремеш сăвви «Ял пурнăçĕ» хаçатăн 1970 çулхи раштавăн 29-мĕшĕнчи 156-мĕш (3197) номерĕнче пичетленнĕ.
Мăшăрĕ, Татьяна Петровна, педагог. Сергей ывăла ӳстереççĕ.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш Енре çуралнисем Категори:Акан 11-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1955 çулта çуралнисем
Телепан
Телепан — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 3292 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452278, ОКАТО кочĕ — 80230836003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Васильковка (Нухрат Атăл юппи)
Васильковка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ылтăн тĕпек йышшисем
Ылтăн тĕпек йышшисем – чие кайăкĕсемпе кăсăясене аса илтереççĕ, вĕсем пекех питĕ вăр-вар, вăрăмăшĕ вĕсен – 8-12 сантиметр, йывăрăшĕ – 5-8 грамм. Лăсăллă вăрмансене кăмăллаççĕ, вăрттăн пурăнма юратаççĕ. Ку йышра пĕтĕмпе те 6 тĕсе яхăн çеç, вĕсенчен пĕри пирĕн патăрта тĕл пулать. Категори:Кайăксен йышĕсем