cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Исланд чĕлхи
Исланд чĕлхи (íslenska [islεnska]) — исландсен чĕлхи, Исландин патшалăх чĕлхи, герман чĕлхисен скандинави ушкăнне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Скандинави чĕлхисем * Категори:Исланди чĕлхисем
Виçĕ юлташ
«Виçĕ юлташ» (Drei Kameraden) — Эрих Мария Ремаркăн романĕ, çак ĕçе вăл 1932 çулта пуçăннă. Романа Gyldendal дан кăларăçĕнче «Kammerater» çĕлĕкпе 1936 çулта çутта кăларнă. Вырăсла кăларăм 1959 çулта пичетрен тухать.
Сюжет
Романри ĕçсем Германире 1928 çулта пулса иртеççĕ. Виççĕ тус — Роберт Локамп (Робби), Отто Кестер тата Готтфрид Ленц пысăках мар авторемонт лаççине тытса ĕçлеççĕ. Тĕп паттăрĕ, автомеханик Робби хӳхĕм хĕрпе — Патриция Хольманпа (Пат) — паллашать. Роббипе Пат — тĕрлĕ шăпаллă çынсем — пĕр-пĕрне килĕштереççĕ.
Романра кризис тапхăрĕнчи вĕсен юратăвне кăтартнă.
Асăрхавсем
Категори:Кĕнекесем, алфавитпа Категори:Германи литератури Категори:1936 çулăн романĕсем Категори:Эрих Мария Ремарк романĕсем
Карантай
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Мёрт тата Мозель
Мёрт тата Мозель (франц. Meurthe-et-Moselle) — Францин çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă, Лотаринги регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 54. Администрациĕ Нанси] хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 713,8 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 246 км² танлашать. Департамент урлă Мёрт, Мозель, Шьер тата Везуз юханшывсем юхаççĕ.
Департамент шутне 4 округ, 44 кантон тата 594 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Мёрт тата Мозель департаменчĕ 1871 çулта франксемпе пруссем хушшинчи вăрçă хыççăн йеркеленнĕ. Унта 1790 çулхи пуш уйăхĕнче йĕркеленнĕ Мёрт и Мозель департаменчĕсенчен юлнă çĕрсем кĕнĕ.
Ячĕ Мёрт тата Мозель юханшыв ячĕсенчен пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Геологи
Геологи (гео (çĕр) тата логос (сăмах) ), — Çĕр тытăмĕ мĕнрен пулса тăнине, вăл мĕнле аталаннине тĕрлĕ енчен тĕпчекен ăслăлăх. Çавăн пекех ку ăслăлăх çĕр айĕнчи усăллă япаласем ăçта вырнаçнине тĕпчет.
Уйрăмĕсем
Геологи нумай уйрăмсенчен тăрать. Гео сăмахран тăнине ытлашшиех пăхмалла мар, мĕншĕн тесен вăл Çĕре çеç мар, унран анлăрах та тĕпчет. Тĕслĕхрен, Хĕвел системине тĕпчекен уйрăмсем: космохими, космологи, космос геологиĕ тата планетологи.
Çĕр планетине хупăрласем çине пайлама пулать. Çӳлте атмосфера вырнаçнă. Ку газлă хупăрлавĕ пулать. Шывлă оболочка гидросфера ятлă. Вăл океансенчен, юханшывсемпе кӳлĕсенсенчен тата çĕр айĕнчи шывсенчен тăрать. Çынсем пурăнакан вырăнĕ биосфера ятлă.
Геологи уйрăмĕсем:
Каçăсем
Хыпар кĕнекисем: Общества, организации и институты:
*
Селитра (Керзя юппи)
Селитра — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Керзя юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Праски Витти
Праски Витти (паспортпа: Петров Виталий Петрович, 1936 çулхи авăнăн 17-мĕшĕ, Малти Ишек ялĕ, Вăрнар районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш ӳкерçи, РCФСР тава тивĕçлĕ ӳкерçи, Чăваш АССР халăх ӳкерçи.
ЧНК Ваттисен Канашĕн пайташĕ.
Кун-çулĕ
Виталий Петров нумай ачалă çĕр ĕçтеш çемьинче çуралнă. Амăшĕ — Ананьева Прасковья Ананьевна (1916—1992), ашшĕ — Евсеев Пётр Евсеевич (1913—1978). Вăрçă саманин йывăрлăхне тӳссе çитĕннĕ, ачаллах фронта пулăшса тар юхтарнă, выçнă.
1954 çулта Виталий Калинино салинче вăтам шкултан вĕренсе тухнă.
Ăсталăха алла илни
Тепĕр çултах Совет Çарне хĕсмете тăнă, 1957 çулта вĕренĕве малалла тăснă.
1961 çулта, «Монументал-ӳкерçисем», диплом ĕçне ăнăçлă хӳтĕлесе, В. Петров Ленинградри В. И. Мухина ячĕллĕ аслă ӳнер-промăçлăх вĕрентĕшĕн монумент-декорци факультетне вĕренме кĕнĕ.
Вĕренĕве 1967 çулта вĕçленĕ чухне В.Петров диплом ĕçĕнче «Çын тата космос» (мозаика, смальта) триптиха кăтартнă, ăна Перĕм политехника институчĕн çурчĕн фасадне вырнаçтарнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Ӳкерçĕ Пăртта Кĕçтентинĕ хайланă Нарспи поэмăна çав тери кăмăлласа хăйне евĕр илем кĕртнĕ. Праски Витти Андрей Вознесенский сăвăçăн сăввисене хăйĕн ӳкерчĕкĕсемпе капăрлатнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Ӳкерçĕсем, алфавитпа Категори:Раççей ӳкерçисем Категори:Чăваш халăх ӳкерçисем Категори:1936 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 17-мĕшĕнче çуралнисем
Пашпиянъю
Пашпиянъю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 118 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Бийка (Клык юппи)
Бийка (Клык юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики Турочак районĕн территорипе юхать. Клык юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Почтовый экспресс
Почтовый экспресс ( хаçат ) — Чăваш Республикинче эрнере пĕрре тухса тăракан хаçат. Вырăсла, А3 хорматпа Шупашкар хулинче пичетленет.
Тĕп редакторĕ – Оксана Иванова.
Пĕтĕмлĕ хыпар
Эрнери хыпар, телепрограмма, пĕлтерӳ. Тиражĕ – 22 000 экземпляр
Почта адресĕ: 428022, Шупашкар, П. Валькевич урамĕ, 1
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Вырăсла тухакан хаçат-журнал
Криштиану Роналду
Криштиану Роналду — Португали спортсменĕ, 2008 çулхи чи лайăх футболисчĕ.
ФУТБОЛ историйӗнчи чи лайӑх бомбардир, RSSSF даннӑйсем тӑрӑх тӑваттӑмӗшӗ, пуху шайӗнчи чи лайӑх футболист, ҫавӑн пекех испани клубӗн "Реал Мадрид"кӑтартӑвӗсем. Мӗнпур вӑхӑтри чи лайӑх футболистсенчен пӗри шутланать. Португали футбол федерацийӗ португали футболӗн историйӗнче чи лайӑх вылякан ҫын пулнӑ. Англи Премьер-лигине, испанилле Тата итали Серине выляса илнӗ историри пӗрремӗш футболист а. ҫак турнирсенчен кашнинчех чи лайӑх вылякан тата бомбардир пулнӑ.
Португали клубӗнче "Спортинг" професси карьерине "Спортинг"пая Куҫма пуҫланӑ, 2003 ҫулта акӑлчансен" Манчестер Юнайтед" пайне куҫнӑ. France Football (2008, 2016, 2017), ФИФӐН "Ылтӑн мечӗкӗ" (2013, 2014) тата "Ылтӑн бутса" (2008, 2011, 2014, 2015). Еврокубкӑри матчсен шучӗпе рекордсмен, пӗтӗм вӑхӑт хушшинче европӑри турнирсенчен чи лайӑх бомбардир, УЕФ чемпионӗсен Лиги чемпионӗсен историйӗнче чи лайӑх ассистент, рекордлӑ ҫичӗ хут УЕФ чемпионӗсен Лигинчи сезонри чи лайӑх бомбардир пулнӑ, вӗсенчен улттӑшӗ — умлӑ-хыҫлӑ: 2008, ҫавӑн пекех 2013, 2014, 2016, 2017 тата 2018 ҫулсенче. Виҫҫӗмӗш хут ҫӗнтернӗ хыҫҫӑн Лигӑра чемпионов "Реал Мадрид" йышӗнче пӗрремӗш вылякан пулса тӑчӗ, ҫак трофее пилӗк хут выляса илчӗ.
Португалин наци пухӑвӗшӗн 184 матча ирттерчӗ, вӑл сборнӑйсен пӗтӗм историйӗшӗн виҫҫӗмӗш кӑтарту пулса тӑрать, сакӑр пысӑк турнирта вылярӗ, вӗсемпе пуринпе те палӑрчӗ. 2008 ҫултан пуҫласа сборнӑй капитан шутланать, 2014 ҫулта вӑл чи лайӑх бомбардир пулса тӑнӑ, 2016 ҫулта вара уншӑн вылянӑ матчсен шучӗпе рекорд тунӑ. Сборнӑй йышӗнче 2016 Европа чемпионӗ тата 2019 УЕФРИ ЛИГА нацисен ҫӗнтерӳҫи пулса тӑнӑ. Пӗрремӗш европеец, "Сборнӑй карьера" валеҫнӗ ҫӗре 100 е ытларах мечӗк ҫапма пултарнӑскер.
Тӗнчери чи паллӑ спортсменсенчен пӗри шутланать, 2016 тата 2017 ҫулсенче Forbes журналӑн версийӗпе тӗнчери чи пысӑк тӳлевлӗ спортсмен, ҫавӑн пекех ESPN 2016, 2017, 2018 тата 2019 ҫулсенче тӗнчери чи паллӑ спортсмен шутланать. Time Роналда 2014 ҫулта тӗнчери чи паллӑ ҫӗр ҫын списокне кӗртнӗ. 2010-шер 2019-шер, Forbes журналӑн хаклавӗсем тӑрӑх, 800 млн доллар ӗҫлесе илсе, чи пысӑк тӳлевлӗ вунӑ ҫулхи спортсменсен списокӗнче иккӗмӗш вырӑн йышӑннӑ, вӑл Мейвезер Флойдине ҫеҫ панӑ. 2022 ҫулхи февраль уйӑхӗнче историре пӗрремӗш ҫын пулса тӑнӑ, Вӑл Instagramра 400 миллион алӑ пуснӑ.
Геофизика
Геофизика — ăслăхсен комплексĕ, Çĕр чăмăрĕн пĕтĕмĕшле физикăлла тивĕçлĕлĕхĕсене, çавăн пекех унăн хытă сферинче, шыв тата газ сийĕсенче пулса иртекен физикăлла процессене тĕпчет.
«Геофизика» рефератсен журналĕнчи рубрикаципе гоефизика йышĕнчи пайсем:
Каçăсем
Категори:Геологи
Казаккулово
Казаккулово — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 150 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453745, ОКАТО кочĕ — 80253848006.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Икерчĕ
Икерчĕ — шĕвĕк чустаран çатмара ăшăланă апат-çимĕç.
Икерчĕ
Çĕпрене ăшă шывра е сĕтре ирĕлтермелле, тăвар, вĕтĕ сахăр, çăмарта тата çăнăх хушса лайăх хутăштармалла. Унтан чуста çине ирĕлтернĕ çу хушса çăрмалла та ăшă çĕре хăпарма лартмалла. Хăпарсан чустана лăкаса илмелле, тепре хăпарсан пĕçерме те юрать. 1 кг шурă çăнăх, 2 кашăк сахăр песокĕ, 2 çăмарта, 6 стакан шыв е сĕт, 3 кашăк ирĕлтернĕ услам çу, 40 г çĕпре, 1,5 чей кашăкĕ тăвар кирлĕ.
ĂШЛĂ ИКЕРЧӖ
Ăшлăхсем хатĕрлемелле.
Аш-пăшран: 400 г пĕçернĕ ĕне ашне (мясорубка витĕр кăлармалла), икĕ кашăк услам çăва, туранă çур пуç сухана, 1-2 пĕçернĕ çăмартана (турамалла) тата тăвар хутăштармалла.
Литература
Категори:Апат-çимĕç
Флеровий
Флерови (Flerovium), Fl, искуствелла синтезланă 114-мĕш хими элеменчĕ.
Çурма аркану тапхăрĕ сахал: 289Fl-- 2,7 ç тата  288Fl 0,8 ç.
Кун-çулĕ
Элемента чи малтан 1998-мĕш çулхи раштавра кальципе плутони атомĕсене çыпăçтарса синтезланă :
Элемента уçнине 2004-мĕш çулта тата 2006-мĕш çулта ОИЯИпе пĕрле Ливермор наци лабораторийĕ çирĕплетнĕ. 2009-мĕш çулта Берклири Лоуренс ятлă лаборатори те çирĕплетнĕ. , . Вĕсем 242Pu мишеннне 48Ca ионĕсемпе персе 114-мĕш элементăн 286 тата 287 массăллă нукличĕсене синтезленĕ :
2010-мĕш çулăн юпа уйăхĕнче Берклири физиксен ушкăнĕ унунквадин 285-массăллă изотопне синтезлани çинчен пĕлтернĕ.
Флеро́ви тата нумайрах пурăнакан изотопĕсем пулма пултарнаççĕ. Сăмахран, флеро́ви-298, стабиллăх утравĕн варринче вырнаçнĕскер, çурма аркану тапхăрĕ 11 минут патнелле пулмалла тесе шутлаççĕ. Анчах кун пек изотопа синтезлама питĕ йывăр, çакăн пек реакци пулма пултарать:
Ячĕ
Флёрови е Флеро́ви офицаллă ятне 110-110-мĕн номĕрлĕ хими элеменчĕсене синтезланĕ ушкăн ертӳçине раççей физикне Г. Н. Флёрова асăна панă . Дубна тĕпчевçисем элемента Дубни ят парасшăн пулнă, анчах ИЮПАК ку ята 105-мĕш элемента (Дубни) валли çирĕплетнĕ.
Популарлă литературăра çакăн пек ятсем тĕл пулаççĕ :
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем Категори:Синтезланă хими элеменчĕсем Категори:Трансактиноидсем
Мозель (юханшыв)
thumb|250px|[[Кобленц патĕнче Рейн юханшывне юхса кĕнĕ вырăн]] Мозель — Франци,Люксембург тата Германи тăрăх юхакан юханшыв, Рейн юппи.
Категори:Франци юханшывĕсем Категори:Люксембург юханшывĕсем Категори:Германи юханшывĕсем Категори:Рейн юпписем
Карачура
Карачура, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Шыв кутори
Категори:Хурт-кăпшанкă çиекенсем
Куккăр
Куккăр Энтрель (Криволучье), — Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районне кĕрекен чăваш ялĕ.
==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ==
Тавралăхĕ
Ял Илем шывĕ хĕрринче ларать.
Истори
Ку таврана чăвашсем XVII ĕмĕр вĕçнелле куçса килсе ларнă. 1917 çулхи революциччен çак ял Сарăту кĕпернине кĕнĕ.
Кĕçĕн Тундровая (Тундровая юппи)
Кĕçĕн Тундровая — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Тундровая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Шаймиев Минтимер Шарипович
thumb|right|172px|Минтимер Шаймиев. Шаймиев Минтимер Шарипович (Минтимер Шәрип улы Шәймиев, Mintimer Şərip ulı Şəymiev), — Тутарстанăн президенчĕ. 1937 çулхи кăрлач уйăхĕн 20-мĕшĕнче Тутарстанри Актаныш районĕн Аняково ялĕнче çуралнă.
Мăшăрĕ Шаймиева Сакина Шакировна. Ывăлĕсем Айратпа Радик.
Каçăсем
Категори:Тутарстан
Полищук Любовь Григорьевна
Полищук Любовь Григорьевна — вырăс кинопа театр актриси. 1949 çулхи çу уйăхĕн 21-мĕшĕнче Омск хулинче çуралнă. 2006 çулхи чӳк уйăхĕн 28-мĕшĕнче Мускавра вилнĕ.
Пурнăçĕ
Любовь Полищук ĕçчешсен кил-йышĕнче çуралнă. Шкулта вĕреннĕ вăхатра юрлама юратнă. 1967 çулта Пĕтĕм Раççейри эстрада ӳнерĕн пултарулăх мастеркойне вĕренсе пĕтернĕ. Калаçу жанрĕн актрис пулса тăнă. Омск филармонийĕнче ĕçленĕ, кайран Мускаври мюзик-холла чĕнсе илнĕ. 1980-мĕш çулсен пуçламăшĕнче актриса Мускаври миниатюрăсен театрне куçнă. Каярах (1990-1997) И. Райхельгауз патĕнче Мускаври «Хальхи пьесăсен шкулĕ» театрĕнче вăй хунă.
Кинора пĕрремеш хут Людмила 1976 çулта Марк Захаровăн «12 пукан» кинокартининче ӳкерĕннĕ.
1985 çулта куçамлă майпа ГИТИСа вĕренсе пĕтернĕ.
2006 çулхи чӳк уйăхĕн 28-мĕшĕнче самай хушă йывăр чирленĕ хыççăн Мускавра вилнĕ.
Ячĕсемпе тивĕçӳ паллисем
Категори:Раççей актрисисем Категори:СССР актрисисем
Вăрман сăсарĕ
thumb|300px|Вăрман сăсарĕ thumb|300px|Вăрман сăсарĕн ареалĕ Вăрман сăсарĕн кĕлетки 50 см çитет, йывăрăшĕ - 1 килограмран иртет. Ытларах юманлăхра, чăрăшлăхра пурăнма килĕштерет. Апачĕ - шăши йышшисем, пакшасем, вĕçенкайăксемпе вĕсен çăмартисем. Сунара каçхине тухать. Йывăç тăрăх çăмăллăн çӳрет, анчах та сунар ытларах çĕр çинче иртет. Йăвине вара йывăç хăвăлĕнче тăвать. Питĕ сивĕ вăхăтра çапă айне е юр ăшне кĕрсе выртма пултарать. Çуллахи вăхăтра шăшисемпе кайăксене ытларах тапăнать пулсан, хĕллехи вăхăтра пакшасене, ăсансемпе пăчăрсене аптратать. Сăсар ами 8-9 уйăхран çăвăрлать: çĕртме-çурла уйăхĕсенче чупать, акапа çу уйăхĕсенче çăвăрлать. Кĕркунне çурасем хăйсем тĕллĕн пурăнма пуçлаççĕ. Сăсарсем 15 çул таран пурăнма пултараççĕ, анчах та ĕмĕрĕ вĕсен нумай чухне 5-6 çултан иртмест. Пирĕн тăрăхра çак çăткăн чĕрчунăн тăшманĕсем çукпа пĕрех. Çынсем кăна ăна хаклă тирĕшĕн тытма пултараççĕ. Çамрăк сăсар çине тата ӳхĕ е пысăк хурчка тапăнма пултарать. Вăрман сăсарĕ питĕ вăрттăн чĕрчун. Ăна асăрхама питĕ йывăр. Сăсар йышĕ Чăвашра 1000 пуç шайĕнче тытăнса тăрать.
Категори:Сăсар йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрчунсем
Мăн Юг (Кильмезь юппи)
Мăн Юг — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Кильмезь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Сăрă йĕкехӳре
мини|200px|Сăрă йĕкехӳре Йĕкехӳре кĕлетки тăршшĕ 25 см яхăн, хӳри - 12 см. Йывăрăшĕпе çур килограма çитет. Ытларах чухне сăрăрах хăмăр тĕслĕ. Хырăм айĕ çутă кăвакрах. Хӳри çăмсăр, вĕтĕ хупăсемпе витĕннĕ. Йĕкехӳре этем пурнăçĕпе тачă çыхăннă. Пирĕн тăрăхра йĕкехӳресем пĕр ĕмĕр каялла кăна хытă ĕрчесе кайнă, çакна чукун çул хывнипе çыхăнтараççĕ. Этеме йĕкехӳре ытларах хĕллехи вăхăтра аптратать. Çулла çитсен нумай чухне юханшывсем хĕррине пурăнма куçать, мĕншĕн тесен йĕке хӳрене пурăнма шыв питĕ кирлĕ. Çав вăхăтрах апат-çимĕç тулăх пулсан пĕр вырăнта та пурăнма пултарать. Пытанса пурăнма йĕкехӳресем тĕрлĕрен шăтăк чаваççĕ, хăйсен йăвисенче йăхпа пурăнаççĕ. Йăхра йĕкехӳрсем 20-30 пуç таран пулаççĕ. Аçисем территори сыхлаççĕ. Апат енчен йĕкехӳре ниме те тиркемест - мĕн çиме юрăхлă пĕтĕмпех кăшлать (курăк вăрринчен пуçласа вилнĕ чĕрчунсем таранах). Ами çулталăкра 2-3 хут çăвăрлать. Йăвара 10 çăвăр таран пулать. Пурнăçĕ вĕсен 2 çултан мала пулмасть. Йĕкехӳре - этеме сиен кӳрекен чи паллă чĕрчун. Çулталăкра пĕр йĕкехӳре 20 килограмм ытла апат çиет. Тата пысăкрах сиен вара тĕрлĕ чир-чĕр сарнипе кӳрет. Çавна пулах этем унпа сĕм ĕлĕкренех кĕрешет, анчах та йĕкехӳрене пĕтерме çăмăл мар: çак кăшлакан чĕрчун темле йывăр условие те питĕ хăвăрт хăнăхса çитет, йышлă ĕрчет.
Каçăсем
Категори:Шăши йышшисем
Scopus
мини|Лого
Scopus е Cко́пус (нумаях пулмасть вӑхӑт каялла официаллӑ версин ячӗ: SciVerse Scopus) — библиографиллӗ тата реферативлӑ панăлăхсен тӗплӗхӗ тата ӑслӑх кӑларӑмӗсенчи статьясем ҫине янине йӗрлесе пӗлмелли хатӗрӗ. 24 пин техника, медицина ӑслӑх кӑларӑмӗсен ячӗсене тата гуманитари ӑслӑхӗсен 5 пин пичет кӑларӑмӗсене индекслет.
Каҫӑсем
Категори:Библиотека ĕçĕ Категори:Сайтсем, алфавитпа Категори:Ăслăх виҫевӗ Категори:2004 çулта килнĕ сайтсем Категори:Ăслăх виҫевӗ Категори:Кăларăмăш ĕçĕ Категори:Elsevier
Кармаш
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Карагужино
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Ирмаш (Эльшей районĕ)
Ирмаш — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 18 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452260, ОКАТО кочĕ — 80230878002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Чăваш тĕнчи (хаçат)
Чăваш тĕнчи — Раççей Федерацийĕнче чăвашла, вырăсла, акăлчанла пичетленекен хаçат. Уйăхра икĕ хут тухать
Миссури (пĕлтерĕшсем)
Миссури:
Чăваш тĕнчи (хаçат)
Пĕтĕмĕшле хыпарсем
Почта адресĕ: 428032, Чăваш Республики, Шупашкар, Воробьев композиторсен урамĕ, 10-мĕш çурт
Инçесас: (8352)62-35-61
Свидетельство: 77-18490
Учредителĕсем: Чăваш Республикин общество организацийĕ «Чăваш Наци Конгресĕ»; Чăваш Республикин патшалăх унитарлă предприяти «Пичет кăларакан çурт «Хыпар», Чăваш Республикин пичетпе хыпар политикин министерстви.
Каçăсем
Категори:Паллă вăхăтран тухакан кăларăмсем Категори:Чăвашла хаçат-журнал
Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал Категори:Вырăсла тухакан хаçат-журнал Категори:Чăваш тĕнчи
Пелингичей
Пелингичей — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Балбан-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 11 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Чагатай чĕлхи
Чагатай чĕлхи, — вăтам ĕмĕрсенчи тĕрĕк чĕлхи. Тĕрĕк чĕлхине тĕпчекенсен хушшинче унăн вăхăт чиккисемпе тата хăш ушкăна уйăрасси пирки пĕр шухăш тупăнайман-ха. Вăтам Азире ку чĕлхе урлă тĕрлĕ халăхсем пĕр-пĕринпе калаçнă.
Чагатай чĕлхин тĕпĕ литературлă узбек чĕлхи çинче никĕсленет тесе шутлаççĕ. Çавна май ăна час-часах кив узбек чĕлхи вырăнне хураççĕ. Ку чĕлхе çавăн пекех уйгур чĕлхи çине те пысăк витĕм кӳнĕ.
Категори:Тĕрĕк чĕлхисем
К-431
К-431 (К-31) — Лăпкă океан флочĕн çунатлă ракетăллă 675 проекчĕн совет атомлă шывай кимми.
Каçăсем
Категори:Амур карап тăвакан савутĕнче тунă карапсем
Гергарт арманĕ
Гергарт арманĕ (Грудинин арманĕ) — Сталинград çапăçăвĕн хаярлăхне кăтартакан символ пулса тăнă арман ишĕлчĕкĕсем. Вăрçа яланах асăнма майламасăр хăварнă. Сталинград çапăçăвĕн музей-панорамин шутне кĕрет. 300px|left 1904-мĕш çулта хута янă, хăйĕн вăхăтĕнче малти шайри предприяти пулнă. Хăйĕн электрогенератор, котельный пулнă. 1922-мĕш çулта компарти ячейкин секретарне, арманти токаре Константин Грудинина асăнса Грудинин армане ят панă, Сталинградри 4-мĕш арман шутланнă. Арманăн кăнтăр енче Александр Гергартăн, арман хуçин ятне çырса хунă. thumb|right|300px|
Сталинград çапăçăвĕ
Арман 1942-мĕш çулхи авăн уйăхĕн 14-мĕшĕнчен ĕçленĕ. Çак кун çурт çине фугас бомбисем лекеççĕ. Батраков М.С. генералăн 42-мĕш бригади каялла чакса Юханшыв вокзалĕ патĕнче çапăçнă. 14.09.1942 каçхине Родимцев генералăн 13-мĕш гварди стрелоксен дивизийĕ Атăл урлă каçса катастрофана сирсе яма пултарнă. Владимир Червяков лейтенант ертсе пырака 42-мĕш стрелоксен полкĕ армана йышăннă. Авăнăн 20-мĕш патне фронт линийĕ йĕркеленнĕ, арман хула варринчи совет салтакĕсен тĕп вырăнĕсенчен пĕри пулса тăнă (Павлов тата Заболоцкий çурчĕсемпе пĕрле). Арман çурчĕ - вăрçă хыççăн ятарлă юсамасăр хăварнă 3 çуртан пĕри. Унсăр пуçне - Людинов утравĕнчи 138-мĕш дивизин командир пункчĕ тата "Хĕрлĕ Октябрь" заводăн тĕп завод лабораторин çурчĕю
Каçăсем
Категори:Сталинград çапăçăвĕ Категори:Волгоград
Хусан чăвашĕсем (рок-ушкăн)
Хусан чăвашĕсем — Хусан чăвашĕсен рок жанрĕпе ăсталлă юрă ушкăнĕ. Ертӳçи — Алексей Наумов. Юрăсене чăвашла шăрантараççĕ.
Кун-çулĕ
Хевтеллĕ ушкăн 2001 çулта çамрăксен "Асамат" клубĕнче йĕркеленнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш мусăк ушкăнĕсем Категори:Чăвашсем Категори:Хусан Категори:Тутарстан
Билюзень
Билюзень — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин Турочак районĕн территорипе юхать. Байгол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Качакасси
Качакасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Ĕмĕлке кăнтăрла çухалать
Сюжет
Анатолий Ивановăн романĕпе хайланă фильм-кăссай.
Каçăсем
Категори:ССРП телесериалĕсем Категори:Драма фильмĕсем Категори:Валерий Усковăн фильмĕсем Категори:Владимир Краснопольскин фильмĕсем
Шăши юс
thumb|300px|Шăши юс Шăши юсĕ - 20 см тăршшĕ, хӳри 2-5 см вăрăмăш. Йывăрăшĕпе шăши юсĕ 100-150 грама çитет. Кĕлетки çинçе, пиçĕ. Пуçĕ пĕчĕк, куçĕ лайăх аталаннă, хăлха çунатти çаврака, ури кĕске. Çурăм çинчи тирĕ хурарах хăмăр. Хырăм айĕ шурă тĕслĕ. Хĕлле вара юс шап-шурă тум тăхăнать. Шăши юс шăшисем ăçта нумай, çавăнта пурнăма тăрăшать. Çавăнпа та ăна кирек ăçта курма пулать. Сунарта вăл питĕ йăрă, хăвăрт чупать. Çиме шыраса çуллахи вăхăтра каçхине, хĕлле вара кăнтăрла тухать. Хĕлле апата юр айĕнче шырать. Ами çуркунне 4-7 çура çăвăрлать. Çурасене шăши юсĕ кĕркуннеччен пăхать. Унăн тăшманĕсем нумай мар. Тилĕ, сăсар, пăсара юса йăпăр-япăрах тытаймаççĕ - ытла шухă пирки шăши юс вĕсен çăварне питĕ сайра çакланать. Пирĕн республикăра шăши юс йышĕ 10 пине çитет.
Вольта Алессандро
Алесса́ндро Джузе́ппе Анто́нио Анаста́сио Во́льта (Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Gerolamo Umberto Volta) – (08.02.1745, Комо, Милан герцогстви- 05.03.1827, Комо) - Итали физикĕ, химикĕ, физиологĕ, электричество вĕрентĕвне никĕслекенсенчен пĕри, граф (1801).
Шăши юс
Категори:Чĕрчунсем Категори:Сăсар йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Вольта Алессандро
Вольта чи малтан чарăнми электричество юхăмĕ тумă цинкпа пăхăр пластинисĕне йӳçĕк ăшне чиксе, тенчери пĕрремĕш хими ток çăлкуçĕ тунă («Во́льтов столб»), 1800-мĕш çул.
Вольта ячĕпе электричество напряженин виçине панă — Вольт.
Асăрхавсем
Категори:Копли медалĕпе чысланисем
Кубагушево
Кубагушево — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 410 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453745, ОКАТО кочĕ — 80253848008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Механика
Механика (μηχανική — машина тăвас искусствă ) — физикăн материаллă объектсен механикăлла хусканăвне е хусканманлăхне тата вĕсен хушшинчи çыхăнусене тĕпчекен уйрăмĕ. Классикăлла механика тата квант механики пур. Чĕмсĕрлĕх йĕркипе, "механика" тенĕ чухне шăпах классикăлла механикăна ăшра тытаççĕ.
Механика системи
Механика тĕпчекен объектсене механикăлла система теççĕ.
Механика пайĕсем
Шкулта вĕренекен механика пайĕсем: кинематика, статика, динамика, упрану саккунĕсем.
Динамика
Динамика Ньютон саккунĕсем çинче никĕсленсе тăрать.
Кунта: \vec {F} — мĕн пур вăйсем, \vec v — хăвăртлăх.
Кунта: \vec{a} — хăвăртлану, {m} — масса.
Кунта: \vec{F_1} — пĕрремĕш япаларăшăн вăйĕ, \vec{F_2} — иккĕмĕш япаларăшăн вăйĕ.
Каçăсем
*
Хусан
Транспорт
thumb|200px|метрори икĕ-чĕлхеллĕ асăрхаттарниХулара халĕ 118 автобус маршучĕ. Вĕсен пĕтĕмĕшле тăршшĕ 1600 çухрăнпа танлашать. Троллейбуссен пĕтĕмĕшле тăрршĕ — 322,3 çухрăм. Хула Атăл юханшыв хĕрринче ларать. Порт пур.
Истори
Тĕплĕнрех Хусан историйĕ статьяра вулăр.
Каçăсем
Категори:Тутарстан хулисем
Кузоват районĕ
Кузова́т райо́нĕ — Чĕмпĕр облаçĕн пайĕ. Облаçĕн варринче, в верхнем течении реки Сĕвен тури юхамĕнче вырнаçнă.
Административлă тĕпĕ — хула евĕр посёлок Кузоват. Çĕр лаптăкĕ — 209,8 пин га, облаç территорин 6 %.
Район пуçлăхĕ — Вильчик Александр Наумович.
Тавралăхĕ
Чĕмпĕр облаçĕн Майна, Çĕнĕ Сăпас, Теренькӳл тата Николаев районĕсемпе чикĕ тытать.
Районăн кăнтăр-анăçĕнче Чекали кӳлли — çутçанталăк палăкĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Районăн 56 пурăну вырăнĕнче 29,0 пин çын пурăнать. Наци йышĕпе, вырăссем (66 %), мордвасем —27 %, тутарсем — 0,7 %, чăвашсем — 1,5 %.
Кузоватово районне 1 хула (Кузоватово) тата 5 ял тăрăхĕ (Безводовское, Еделевское, Коромысловское, Лесоматюнинское, Спешнёвское) кĕрет.
Мордва ялĕсем — Кивать, Еделево, Кузоватово, Томылово, Беркулейка.
Экономика
Район территоринче 18 ял хуçăлăх предприятийĕ тата 22 çĕр ĕçчен (фермер) хуçалăхĕ.
Район çĕрĕ урлă Куйбышев чукун çулĕ тата автомобиль çулĕсем иртеççĕ.
Каçăсем
*
Каенлык
Каенлык — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 66 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452260, ОКАТО кочĕ — 80230878003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Каенлык
Кульма (Кильмезь юппи)
Кульма — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Кильмезь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 60 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Милюков
Милюков — вырăс хушамачĕ. Милюковсем — дворян ăрачĕ.
Нимĕçсем
thumb|right|250px|Герман йăхĕсем [[100 — 400 çулсем тапхăрĕнче. Пшевори этеплĕхĕ саралнă вырăнĕ: кăнтăр Польша, кунта сĕм ĕлĕк герман тата славян йăхĕсем пурăннă.]] Нимĕçсем (ним. Deutsche), — Германире пурăнакан, нимĕçле калаçакан халăх.
Нимĕç халăхĕн кун-çулĕ
thumb|right|[[Таса Рим империйĕ, 1512 çул.]] Нимĕç этносĕн нĕсĕлĕсен шутне алемансем, баварсем, франксем, саксы, лангобардсем, маркомансем, готсем, неметсем, швабсем тата ытти герман йăхĕсем тата также кельтсемпе ретсем кĕреççĕ. Вăтам ĕмĕрсенче çак йăхсем хальхи Германи территорине йышăнса пурăннă пулнă. Герман наци аталанăвĕн ĕçне славянсем те хутшăннă. Германин пысăк пайĕнче славянсем (ободритсем, вагрсем) пурăннă.
Франксен империне 843 çулта аркатсан, Тухăç-Франк патшалăхĕ, X ĕмĕрте вăл Тевтон герман йăхĕ ячĕпе палăрнă). Нимĕçсен хăйсен ячĕ deutsch (дойч), teutā индоевропă сăмахĕнчен тухать, «халăх» тени пулать. Халĕ французсем, италисемпе испансем вĕсене алеманнсем (алеман йăхĕ), финнсем — саксем, славянсемпе венгрсем — нимĕçсем (немет йăхĕ), акăлчансем — германсем (german) тесе чĕнеççĕ.
Вăрах вăхăт Германи хăй тĕллĕ феодал çĕрĕсене пайланса тăнă, çавăнпа та паянкуна çитиех кунта швабсем, баварсем, саксонсем, франконсем тата ытти ятсем те сыхланса юлнă. Германи çĕрĕсене пуçтарас ĕçре тĕп ĕç-пуçа XIX ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче хăватлă Прусси патшалăхĕ вылянă.
Нимĕç йăхĕсем пĕтĕмпех 1871 çулта çĕрĕсене пĕрлештернĕ хыççăн пĕр наци пулса тăраççĕ. Индустриализаци тата унпа çыхăннă халăх хуласене куçăнни те тĕрлĕ çĕрсенчи этноссен уйрăмлăхĕсене якатнă.
Хуçалăх йăла-йĕркисем
Çурт-йĕр тăвасси енĕпе классикă каркаслă(фахверк çурчĕ) çуртсем, готикă соборĕсем. Фахверкăллă пӳртсем хуласенче те тĕл пулаççĕ.
4 тĕслĕ ял пӳрчĕсем:
Вырăнти уйрăлусем сĕтел-тенкелре те курăнаççĕ: çурçĕрте илмлетӳре ытларах касса туни пулать пулсан, кăнтăрта — çырса тунисем чылайрах.
Нимĕç йăлиллĕ тум-тир тĕсĕ 16-17 ĕмĕрсенче çирĕпленнĕ, кайран вара 19 ĕмĕрте усă курма пăрахнă. Хĕрарăмсем корсажсем, кофтăсем, тĕрлĕ вăрăммăшлĕ юбкăсем, передники, хул çинчи тутăрсем, Çӳлти Баварире — платье. Арçынсем кĕпесем (рубахи), кĕске тата тăсăл йĕмсем, кĕске хул кĕпесем, жилетсем тăхăнса çӳренĕ, мăй тутăрĕсем çыхнă. Ура пушмакĕсем — сăран пушмакĕсем пряжками, атăсем, сайра — йывăç пушмаксем пулнă. Каярахпа кăнтăр енче тироль тумĕ хисепе тухать — кĕске йĕмсем на подтяжках, шурă кĕпе, хĕрлĕ тĕслĕ кĕске хуллă кĕпе, чĕркуççи тарин чăлха, туфльă, кайăк тĕкĕллĕ шлепке.
Уявсем
Тĕп уявĕсем — Раштавпа Çĕнĕ Çул.
Кăрлачра, нарăсра карнавалсем (тĕслĕхрен, Кёльн карнавалĕ) иртереççĕ.
Вальпурги каçĕ — чи паллă авалхи уяв, çĕр пуянлăхне халалласа тăваççĕ. Вальпурги каçне ешерекен çуркуннене асăнса ака, 30 çĕрле уявлаççĕ.
Вальпурги каçĕн ячĕ таса Вальпурги, Уимбурнă монахини ятĕнчен куçнă. Монахиньă Англирен Германие 748 çулта мăнастыре никĕслеме, уçма килнĕ. Вăл нарăс, 25 777 çулта Хайденхаймра çĕре кĕнĕ. Пурнăçĕнче ăна хисепленĕ, вилнĕ хыççăн таса вырăнне хума тытăннă. Рим тĕнĕн таса çыннисен шутĕнчи уяв кунĕ — çу, 1.
Вăтам ĕмĕрсенче тĕшмĕш ĕненĕвĕпе, Вальпурги каçĕнчи тухатмăш карчăкĕсен ĕçкĕ-çикĕ иртĕхĕсене пĕтĕм Германире, Скандинавире пуçтарăннă. Çав тухатмăш карчăксем шăпăрсем çине утланса ларса ту тăррисем çине вĕçсе çитнĕ, унта вĕсем демонсемпе, мурсемпе ĕçнĕ-çинĕ, ташланă, аскăннă.
Вальпурги каçĕ пекки Америкăра Хеллоуин шутланать.
Тĕнĕ
Германири халăхсем Христос тĕнĕпе пурăнаççĕ:
Раççей нимĕçĕсем
Нимĕçсем раççей ăслăлăхĕпе этеплĕхне чылай ӳсĕм кӳнĕ. Нумайăшĕсем патшалăх тата çар-вăрçă хĕсметĕсенче тăнă.
Тĕп статья: Раççей нимĕçĕсем.
Каçăсем
Категори:Нимĕç чĕлхи Категори:Германи Категори:Герман халăхĕсем Категори:Бельги халăхĕсем Категори:Венгри халăхĕсем Категори:Германи халăхĕсем Категори:Дани халăхĕсем Категори:Итали халăхĕсем Категори:Казахстан халăхĕсем Категори:Лихтенштейн халăхĕсем Категори:Люксембург халăхĕсем Категори:Намиби халăхĕсем Категори:Польша халăхĕсем Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Румыни халăхĕсем Категори:Словаки халăхĕсем Категори:АПШ халăхĕсем Категори:Франци халăхĕсем Категори:Чехи халăхĕсем Категори:Швейцари халăхĕсем
Ай-Игол (Элле-Еган юппи)
Ай-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Элле-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Уйгур чĕлхи
Уйгур чĕлхи, — уйгурсен чĕлхи, тĕрĕк чĕлхисем шутне кĕрет. Узбек чĕлхипе пĕрле карлук ушкăнне кĕрет.
Ку чĕлхепе Китайра, Казахстанра, Узбекистанра, Кăркăстанра тата Туркменистанра калаçаççĕ. Уйгурсен пĕчĕк ушкăнĕсем Афганистанра, Сауд Аравийĕнче тата Турцире пурăнаççĕ.
Чĕлхе кун-çулĕ
VIII ĕмĕрте темиçе йăха пĕрлештерсе уйгурсем Тĕп Азире пысăк патшалăх йĕркеленĕ. Ку вăхăтра вĕсем çыруллăх та йĕркеленĕ. Çак çыруллăха вĕсем сăкăтсенчен илнĕ пулас.
Хальхи вăхăтччен уйгур çыруллăхĕн чылай палăкĕсем сыхланса юлнă. Юсуф Хас-Хаджибăн 1070 çулхи «Кутадгу билиг» (Телейлĕ пĕлӳ) уйрăмах кăткăслă. Каярах уйгур чĕлхине чагатай чĕлхи хĕсме пуçланă.
Хальхи çырулăхĕ
Хальхи уйгур чĕлхи XVII ĕмĕрте çурала пуçланă. Уйгур чĕлхин халĕ икĕ тĕсĕ пур: тухăç-туркестанри (арап çырулăхĕ çинче никĕсленет, 1965-1982 çулсенче латтин алфавитне усă курнă) тата тĕп-азири. Тĕп азири тĕсĕ малтан 1930 çулччен арап çырулăхĕпе, каярахпа латиница çине (1930—1946) куçнă:
1947 çулта вара кириллица çине куçарнă:
Вĕсене пĕтĕмлетекен тĕпĕ шутĕнче тĕп диалект шутланать.
Мёз (департамент)
Мёз (франц. Meuse) — Францин çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă, Лотаринги регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 55. Администрациĕ Бар-Лё-Дюк хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 192,2 пин (1999) çын.
Уйгур чĕлхи
Хальхи çырулăхĕ
Категори:Тĕрĕк чĕлхисем Категори:Уйгур чĕлхи
Мёз (департамент)
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 211 км² танлашать. Департамент урлă Мёз, Эр, Шьер, Орлен, Орж тата ытти юханшывсем юхаççĕ.
Департамент шутне 3 округ, 31 кантон тата 498 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Мёз — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Барруа провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Мёз юханшывран пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Çĕн Çăрттанлă
Тавралăхĕ
Ял Илем шывĕ хĕрринче ларать.
Кун-çулĕ
Ку таврана чăвашсем XVII ĕмĕр вĕçнелле куçса килсе ларнă. 1917 çулхи революциччен çак ял Сарăту кĕпернине кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районĕн ялĕсем
Кивçурт Марка
Кивçурт Марка, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Бичурин Никита Яковлевич
thumb|Бичурин Н. Я. Иакинф Бичурин (Никита Яковлевич Бичурин, мăнах чухнехи ячĕ архимандрит Иакинф (1777 çулхи авăн уйăхĕн 9-мĕшĕ, Типнер ялĕ, Çĕрпӳ уесĕ (халĕ Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ) — 1853 çулхи çу уйăхĕн 23-мĕшĕ, Санкт-Петербург); — монгол тĕпчевçи, — тăван çĕршывăн синологине никĕслеенсенчен пĕрри, раççей дипломачĕ, çулçӳревçĕ, китай чĕлхине пĕлекен, тухăç тĕпчевçи, прозăçă, очеркист, сăвăç
Бичуринăн ăслăх ĕçĕсене Раççейре кăна мар, Европăра та çӳллĕ хакланă. 1828 çулта ăна Раççей ăслăхĕсен академийĕн пайташ-корреспондент шутне суйласа илнĕ. 1831 çулта Парижри Ази пĕрлĕхĕн йышне кĕртнĕ. 1834, 1839, 1843, 1849 çулсенче вăл Раççĕйĕн ăслăлăх шайĕнчи чи пысăк паллине, Демидов премине тивĕçлĕ пулнă.
Пурнăçĕ
1777 çулхи авăн уйăхĕн 9-мĕшĕнче (ç.с.) Çĕрпӳ уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ) Типнер ялĕнче çуралнă. Ашшĕ — Яков Данилович Бичурин чиркӳре ĕçлекен (1749—1812) пулнă. Амăшĕ — Акилина Стефанова (Степанова) — хута пĕлмен. Несĕлĕсем мĕнле йăхран иккенне тӳррĕн кăтартнисем сыхланса юлнă документсенче çук. Йăлана кĕнĕ тăрăх, ашшĕ чăваш, амăшĕ вырăс пулнă пуль, теççĕ. Анчах та ку чат паллă чăнлăх мар. Апла-и, капла-и, Бичурин чăвашсем хушшинче ӳссе çитĕннĕ, çавна кура, ун чухнехи реалисене кура, чăвашах пулнă теме пулать.
1799 çулта Хусанти хакал академинче вĕренсе тухнă. 1800 çулхи утă уйăхĕн 18-мĕшĕнче манах санне тивĕçнĕ. 1808-1821 çулсенче Пекинри чиркӳ ĕçченĕсен мисси пуçлăхĕ пулса вай хунă. Çав вăхатрах китай чĕлхине тĕплĕн вĕреннĕ, истори, географи, лингвистика, этика, философи, юриспруденци, астрономи, медицина, ял хуçалăх трактачĕсене китай чĕлхинчен вырăсла куçарнă.
Петербурга 1822 çулхи кăрлач уйăхĕнче таврăнсан хăш-пĕр куçарăвĕсене пичетленĕ.
1835 çулхи çу уйăхĕн 16 раççей-китай чикки патĕнчи Кяхта хулинче Раççейри пĕрремĕш китай чĕлхинчен куçаракан тăлмачсен вĕрентĕшне уçнă. Китай чĕлхине вĕрентĕшре Никита Бичурин хăй хатĕрленĕ «Китай чĕлхин грамматики» (Грамматики китайского языка, 1838) ăслăлăх кĕнекипе ăс панă.
thumb|300px|Бичурин ӳкернĕ [[Лхаса планĕ]]1840 çулсен пĕрремĕш çур пайĕнче унăн Китай империйĕнчи халăх, администраци тытăмлăхĕ, территори пайланăвĕ, саккунсем, суда ертсе пыни, ял-хуçалăх çинчен каласа паракан ĕçĕсем пичетленсе тухнă. 1851 çулта Бичурин хатĕрленĕ «Вăтам Азире авалхи вăхăтра пурăннă халăхсем çинчен пĕлӳсен пуххи» ятлă кĕнеке çутта тухнă. Кунта Китай çул çыравĕсенчен Çĕпĕр, Вăтам Ази, Туркестан, Монголи, Вăтам тата Аякри Тухăçра пирĕн эрăччен юлашки ĕмĕрсенчен пуçласа пирĕн эрăн малтанхи ĕмĕрсенче пурăннă халăхсем çинчен тупса кăларнă пĕлӳсене пуçтарнă. Ку кĕнекене нумай халăх историне тĕпченĕ чухне усă курнă. Чăвашсен аваллахне тĕпченĕ чухне те унпа усă курнă.
XX ĕмĕрте Бичурин пурнăçĕпе ĕçне тухăç тĕпчевçисемпе историксем тĕплĕн тĕпченĕ. А.Н.Бернштам, Л.И.Думан, П.Е.Скачков, Л.Н.Гумилев, В.Д.Димитриев, П.В.Денисов тата ыттисем Бичурин пурнăçĕпе паллашса тĕпченĕ, Бичурин Раççей ăслăлах синологине никĕсленине, çавăн пекех Раççейри, Вăтам Азири тата Китайри халăхсен чĕлхисемпе культурисене тĕпчемешкĕн пысăк ӳсĕ кӳнине палăртнă.
1853 çулхи çу уйăхĕн 23-мĕшĕнче (ç.с.) Санкт-Петербург хулинче вилнĕ.
Асăнмалăх
thumb|200px|Бичуринăн Санкт-Петербургри Александр-Невский лавринче пытарнă вырăнĕ.
Çав. пекех
thumb|300px|[[Кӳкеçри Бичурин музейĕ.]]
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Демидов парни лауреачĕсем Категори:Раççей ăсчахĕсем Категори:Раççей тухăç тĕпчевçисем Категори:Раççей синологĕсем Категори:Монгол тĕпчевçисем Категори:Православи ĕçтĕшĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Авăнăн 9-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1777 çулта çуралнисем Категори:Хусан кĕпернинче çуралнисем Категори:Çăвăн 23-мĕшĕнче вилнисем Категори:1853 çулта вилнисем Категори:Санкт-Петербургра вилнисем Категори:Раççей тĕн ĕçченĕсем Категори:Историксем, алфавитпа Категори:Православи миссионерĕсем Категори:Раççей çулçӳревçисем Категори:Китайри çулçӳревçĕсем Категори:Санкт-Петербург ăслăх академин корреспондент-пайташĕсем Категори:Вырăс православи чиркĕвĕн архимандричĕсем
Пендюкуя
Пендюкуя — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Харь-Яга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 36 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Çапăçу машини экипажĕ
«Çапăçу машини экипажĕ» (Экипаж машины боевой) — 1983 çулăн совет илемлĕ фильмĕ, вăрçă çулĕсен киноповеçĕ.
Пендюкуя
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Çапăçу машини экипажĕ
Сюжет
Ĕçсем 1943 çулăн çу тапхăрĕнче пулса иртеççĕ. Фронтра — тапăну умĕнхи шăплăх; çапăçăва кĕме юрамасть, вăй-хал пухмалла. Анчах та нимĕç танкист-асĕ алхасни совет танкисчĕн пуçĕнче çак пуçтах тăшмана çапса аркатас ĕмĕт çуратать.
Пендюкуя
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Çапăçу машини экипажĕ
Рольсенче
Ытти актёрсем эпизодсенче вылянă:
Пендюкуя
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ленин районĕ (Шупашкар)
Ленин районĕ Шупашкар варринче вырнаçнă. Унта ытларах енĕпе пурăнакан çуртсен вырнаçнă. Района 1973 çулхи ака уйăхĕн 4 туса хунă. Хальхи район чикисене Чăваш Енĕн Шупашкар Хулин Депутатсен пухăвĕн 2000 çулхи раштавăн 22, 2230 номерлĕ решенийĕпе çирĕплетнĕ.
Çапăçу машини экипажĕ
Рольсенче
Фильмри тĕп сăнарĕн пурнăçри тĕсĕ сценари авторĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ А. И. Милюков пулать.
Ленин районĕ (Шупашкар)
Çак районĕн территоринче Чăваш Енĕн, хула пуçлăхĕн администрацисем вырнаçнă. Çакăнтах Шупашкарăн чи хитре пайĕ, «Кӳлмек», вырнаçнă.
Çапăçу машини экипажĕ
Ӳнер ӳшкăнĕ
«Зодиак» рок-ушкăн (пултарулăх ертӳçи Александр Грива)
Техника хыпарĕсем
Премьера: ака, 30, 1984 çул.
Ленин районĕ (Шупашкар)
Каçăсем
Категори:Шупашкар
Çапăçу машини экипажĕ
Кăсăк фактсем
Фильмăн финал кадрĕсене (ветеран «Зарница вăйăна хутшăнакансем умĕнче калаçни») Одесса хулин 411-мĕш çыран батарейин мемориалĕнче çапса илнĕ.
Каçăсем
Категори:1983 çулăн СССР фильмĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки фильмсем Категори:Танкистсем пирки фильмсем
Тереньга районĕ
Тереньга райо́нĕ — Чĕмпĕр облаçĕн администрациллĕ-территориллĕ виçе (район) тата муниципаллă йĕркеленӳ (муниципаллă район).
Администраци центрĕ — ĕçтеш посёлокĕ Теренькӳл.
Район çĕр лаптăкĕ — 1756 км², облаçĕн 4,7 %.
Район пуçлăхĕ — Иванов Петр Андреевич.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2006 çулхи кăрлач, 1 тĕлне 19,9 пин çын пурăннă, вĕсенчен 71 % — ял çыннисем.
Чи пысăк пурăну вырăнĕсем: р.п. Теренькӳл — 5447 çын., Ясашная Ташла чиркӳ ялĕ — 2453, Солдатская Ташла — 1556, Подкуровка — 1137, Красноборск — 985, Зеленец — 851.
Районта вырăссем — 71 % яхăн. Мордвасем — 8 %, чăвашсем — 12 %, тутарсем — 4 %. 44 ялта ытларах мордвасем, 6 ялта — чăвашсем.
Каçăсем
*
Квагга
Квагга (лат. Equus quagga quagga) — Бурчелл зебрин кӗҫӗн тӗсӗ, XIX ӗмӗр вӗҫӗнче вилсе пӗтнӗ.
Проект «Квагга»
1987 ҫулта кваггана биологи кӗҫӗн тӗсӗ тесе ҫӗнӗрен кӑларма Quagga Breeding Project пуҫланӑ. 2017 ҫулхи пуш уйӑхӗнче 10 вырӑнта 142 чӗрчун пуррине палӑртнӑ.
Кивçурткасси
Кивçурткасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Сардык (Кильмезь юппи)
Сардык — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Кильмезь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Кяхта
Кяхта, — Раççейри хула, Буряти Республикин Кяхта районĕн администрациĕ вырнаçнă вырăн. 1934 çулчен Троицкосавск ятлă пулнă. Монголипе Раççей чикки патĕнче вырнаçнă. Улан-Удэ хулинчен 234 çухрăмра ларать.
Истори
Хула 1727 çулта никĕсленнĕ. 1727 çулхи Бурин килешĕвне пуснă хыççăн Китайпа суту-илӳ тăвакан тĕп вырăн пулса тăнă. Ку хуларах çавăн пекех Вырăспа Китай хушшинчи 1727 çулхи Кяхта килĕшĕвне алă пусса çирĕплетнĕ.
1743 çултанпа суту-илӳ слободи пулса тăнă, 1792 çулта кунта Иркутск таможнине куçарнă. Кяхта урлă Китая сукно, мануфактура, тирĕксем, юфть леçнĕ, Китайран чей илсе килнĕ. 1903 çулта Китайпа Хĕвелтухăç чукун çулне туса хунă хыççăн Кяхтăн Китайпа Раççей хушшинче суту-илӳ тăвас пелтерĕшĕ чакнă, Монголи çине куçнă.
1915 çулта ку хулара 1915 çулхи Кяхта килĕшĕвне алă пусса çирĕплетнĕ. 1920-1921 çулсенче ку хула Сухэ-Батор тата Чайбалсан революци ĕçĕсен тĕп вырăнĕ пулнă. 1921 çулхи пуш уйăхĕн 1 кунта Монголи халăх партин пĕрремĕш съезчĕ иртнĕ.
Кяхта хулинчен хăйсен çулçӳревĕсене Н.М. Пржевальский, П.К. Козлов, Потанин Г.Н. Потанин, А.В. Потанина, В.А. Обручев пуçланă е вĕçленĕ.
Каçăсем
Категори:Кяхта Категори:Бурятин район центрĕсем Категори:Буряти Республикин хулисем
Болотное (Уруна юппи)
Болотное (Уруна юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Уруна юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Уруна юпписем
Васильев Александр Михайлович
Александр Михайлович Васильев (утă, 13 - 1961 ç, Ирх Çырми ялĕ, Сĕнтĕрвăрри районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш юрăçи, сăвăçи, композиторĕ.
Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Совет Çарне йыхравличчен «Паха тере» фабрикăра çĕвĕ оборудованине юсакан вырăнĕнче тăрăшнă. Çар хĕсметĕнчен таврăнсан электровиçев механизмĕсен савутĕнче вăй хурать. Каярах Чăваш колхозстройпĕрлешĕвне ĕçе куçать, экскаватор çинче ĕçлет.
Çакăн хыççăнах культура училищинче кĕрет мар йĕркепе вĕренет, Шупашкар районĕн Кӳкеç паççулкин культура керменне ĕçе куçать.
Пултарулăх утăмĕсем
Чăваш Ен радиовĕпе телекурава ĕçе вырнаçсан, пултарулăх ушкăнĕпе чылай кăларăм хатĕрлесе кăтартнă: «Пĕрре курсах саврăм», «Чăваш пики», мăшăрлисен, хунямасен ăмăртăвĕсене ирттернĕ. Вунсаккăр çул хушши «Купăс, янра» кăларăва ертсе пынă.
Пултарулăхра Станислав Толстов, Надежда Русскова, Радик Иванов, Валентина Сытина композиторсемпе пĕрлĕ ĕçлет.
Александр Михайлович баянпа, гармоньпе, гитарăпа выляма ăста.
Çемье
Арăмĕпе пĕрле иккĕ хĕре ӳстерсе çитĕнтернĕ. Арăмĕпе хĕрĕ юрăçпа пĕрле тăрăшаççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш юрăçисем Категори:Чăваш композиторĕсем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш Енĕн юрăçисем Категори:Чăваш Енĕн сăвăçисем