cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мари Эл
Ял хуçалăхĕ
Ял хуçалăхĕнчи тĕп отраçлĕ — выльăх-чĕрлĕх ĕрчетесси (сĕт-çу тата аш-какай (шултра мăйракаллă выльăх, сысна, сурăх, чăх) туса илесси. Тĕшĕллĕ тырă (урпа, сĕлĕ, ыраш, тулă) тата выльăх апачĕ, йĕтĕн, хăмла, пахча-çимĕç, çĕрулми) çитĕнтереççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей *
Ташкичи
Ташкичи — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 226 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452272, ОКАТО кочĕ — 80230812009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Тантăш
Тантăш сăмах пĕлтерĕшĕсем:
Атлантика енчи Луара
Атлантика енчи Луара (франц. Loire-Atlantique) — Францин хĕвеланăç енче вырнаçнă, Пеи-де-ла-Луар регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 44. Администрациĕ Нант хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 1,134 млн (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 815 км² танлашать. Департамент урлă Эрдр, Шезин, Севр, Луара юханшывсем юхаççĕ.
Департамент шутне 4 округ, 59 кантон тата 221 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Атлантика енчи Луара — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Бретань провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
30-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Иран чĕлхисем
Иран чĕлхисем, — инди-европа чĕлхисен шутне кĕрекен чĕлхесен ушкăнĕ. Ку чĕлхесемпе Малти Тухăçра тата Вăтам Азире калаçаççĕ.
Классификаци
Кăнтăр хĕвеланăç иран ушкăнĕ
Çурçĕр хĕвеланăç иран ушкăнĕ
Тухăç иран ушкăнĕ
Категори:Инди-европа чĕлхисем *
Амачкасси
Амачкасси, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Çĕнĕ Арланкасси
Çĕнĕ Арланкасси (Новое Арланово) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 131 çын, çав шутра 58 арçын, 73 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Золотурн (кантон)
Зо́лотурн (Solothurn, Soleure, Soletta, Soloturn) — Швейцарин çурçĕрĕнче вырнаçнă нимĕç чĕлхиллĕ кантон. Тĕп хула — Золотурн. 259 283 çын пурăнать (12-мĕш вырăнта, кантонсем хушшинче; 2012 ç.). Доля иностранцев в населении кантона составляет 19,7 % (на август 2012), безработица составляет 2,7 % (чӳк, 2012). Кантон 1986 çулта мĕнпур халăх сасăланипе йышăннă та 1987 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче вăя кĕртнĕ конституципе пурăнать.
Истори
Золотурн чи малтанах римсен Vicus пулнă. 1344 çулта патшалăх-хула пулса тăнă, кайран территорине сарнă. Каярах кантон 1481 çулта Швейцари конфедерацин пайĕ пулса тăнă. 17-18 ĕмĕрсенче Золотурн кантонĕнче аристократ тытăмлăхĕ тытса пынă. 1798 - 1830 çулсенче майĕпен демократизаци тата либерализаци процесĕсем пынă.
Демографи
Кантонри халăх йышлăхĕ - 325 çын пĕр тăваткал километр çине. Халĕ Золотурн çак параметр виçипе 7-мĕш вырăнта.
Экономика
Деникенре Швейцарин тăваттă атом электростанцисенчен пĕрри — Gösgen Nuclear Power Plant — вырнаçнă. Госген çĕршыври электроэнергин вуннăмĕш пайне тăвать. Золотурн электроэнергине экспорта ярать.
Каçăсем
Категори:Золотурн (кантон)
Çăлпуç
Çăлпуç:''— Чăваш Енри темиçе ял ячĕ.
Категори:Чăваш Енĕн ялĕсем
Хатай (ил)
thumb|right|290px Хатай (туркк.: Hatay), — Турци илĕсен пĕри, чи кăнтăрти. Вăтаçĕр тинĕсĕ хĕрринче, Сири юнашар вырнаçнă. Тĕпхули Антакья, чи пысăк хули Искендерун. 1939 çулччен Францие пăхăннă Сирире пулнă, кайран ăна Турци аннексиленĕ. Илте 1 253 726 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 5 545 çм².
Категори:Турци илĕсем
Кунгур
Кунгур - Пермь Енчи хула. Кунгур районĕн тĕп хула. Вырнаçнă Пермь крайĕн кăнтăр-хĕвел тухăç енĕнче. 67 857 çын пурăнать çак хулара.
Категори:Пермь Енĕн хулисем
Цице
Цице — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей, Краснодар Ен территорипе юхать. Пшеха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 43 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Çирĕклĕ (Пишпӳлек районĕ)
Çирĕклĕ (Зириклы) — Пушкăрт Республикинчи Пишпӳлек районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (89%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Пишпӳлеке çитме: 13 çм , ПРиютово станцине 53 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пишпӳлек районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Гагауз Википедийĕ
Каçăсем
Категори:Тĕрĕк википедисем
Чанаккале (ил)
thumb|right|290px Чанаккале (туркк.: Çanakkale), — Турци илĕсенчен пĕри. Анатоли çурутравĕн кăнтăр-анăç енче кăна мар, Дарданелла пырĕн леш çырăнĕнче Европăна кĕрекен Галлиполи çурутравĕнче те вырнаçнă. Тĕпхули Чанаккале. Илте 464 975 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 9 887 çм².
Категори:Турци илĕсем
Кивĕ Мӳрĕш
Кивĕ Мӳрĕш, Мамалаево — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
"Чăваш историкĕ В.Димитриев тĕпчесе пĕлнĕ тăрăх, Мӳрĕш ялĕсене пуçлакансем Шупашкар уесĕнчи Çатракассисемпе вĕсен таврашĕнчи ялсенчен куçса пынă çынсем пулнă. Анчах кунта тата çакна та шута илмелле. Çатракассисем çех пулнă пулсан вĕсем хăйсен ялĕсене Мӳрĕш текен ят парас çук. Ку ялсене чи малтан пуçлакансем Çĕрпӳ уесĕнчи Нӳрĕш (Нӳрши) е урăхла Мӳреш ялĕнчен куçса пынă çынсем пулнă пулмалла. Çĕрпӳ районĕнчех ĕлĕк Мамалаевăпа Булатово текен ялсем те пулнă.." Малтан, районсене туса хуриччен, Етĕрне уесĕн, Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Чăваш Енĕн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕ хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Мамалаево
Малваю
Малваю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Адзьва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 40 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 69 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Луаре (департамент)
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 775 км² танлашать.
Департамент шутне 3 округ, 41 кантон тата 334 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Луаре — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Орлеане провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Луара юханшывăн Луаре юппинчен пулса кайнă.
Категори:Франци департаменчĕсем
Вольно-Сухарево
Вольно-Сухарево — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 168 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450513, ОКАТО кочĕ — 80252850002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Протон
Протон (πρώτος — "пĕрмĕш", "тĕп" палăртăвĕсенчен) (p, p+) — элементарлă пĕрчĕ. Адронсем шутне кĕрет, пăри 1/2, электро авăрĕ +1. Тепĕр ен каласан, +1/2 изо(?)пăра проекциллĕ нуклон. Виçĕ кваркран (пĕр d-кварк тата икĕ u-кварк) тытăнса тăрать. Тăнăçлă (чи кĕске пурăну тапхăрĕ — 2,9×1029 çул аркану каналĕ темле пулсан та, позитронăн тата нейтраллă пионăн1,6×1033 çул).
Протон йывăрăшĕ 938,2796 МэВ е 1,0072764 а. е. м.
Водородăн атăм тĕшши пĕр протонран тăрать. Протон хими енчен водородăн атăм тĕшши атома (тĕрĕстерех, унăн çăмăл изотопĕ — электронсăр протия). Физикăра протона p паллăпа кăтартаççĕ. Протонăн (водородăн ионĕ) химиллĕ палăртăвĕ — H+, астрофизикăри — HII. Протонсем (нейтронсемпе пĕрле) атăм тĕшшисен тĕп пайĕ пулать. Атам тĕшшин авăр шучĕ протонсен шучĕпе танлашать.
Протонĕпе нейтронĕ кварксенчен тăраççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Элементарлă пĕрчĕксем Категори:Барионcем
Чанкыры (ил)
thumb|right|290px Чанкыры (туркк.: Çankırı), — Турци илĕсенчен пĕри. Тĕпхули Чанкыры. Илте 270 355 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 8 411 çм².
Категори:Турци илĕсем
Цмур (Арач (Ашагы-Мака юппи)
Цмур — Раççей территоринчи юханшыв. Дагестан территорипе юхать. Арач Ашагы-Мака юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Дагестан юханшывĕсем
Хура хĕрен
Хура хĕрен  — хурчка йышшисен йышне кĕрекен çăткăн вĕçен кайăк.
Характеристика
thumb|250px|Хура хĕрен left|thumb|Хура хĕрен ареалĕ. Сарă: çулла, симĕсси: çулталăкĕпе, кăвакки: хĕлле. Хура хĕрен - куракран пысăкрах кайăк. Шыв хĕрринче, вăрманлă вырăнта пурăнать. Хăш чухне апат каяшĕсене шыраса хуçалăх таврашне вĕçсе пыма пултарать, вилнĕ выльăх-чĕрлĕх какайне кăмăллать.
Çăмартисем (2-3) шурă, хура пăнчăсемлĕ. Ами 1 уйăх хушши пусра пĕччен ларать, уйăхри чĕпсем ашшĕ-амăшĕнчен уйрăлса ытти чĕпсемпе ушкăнланаççĕ. Ака уйăхĕнче вĕçсе килеççĕ, авăнра каяççĕ.
Чăваш Енре тăтăшах тĕл пулакан вĕçен кайăк, нумайăшĕ Атăлпа Сăр тăрăхĕнче пурăнать.
Каçăсем
Категори:Чăн хĕренсем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Мадагаскарти вĕçен кайăксем Категори:Австралири вĕçен кайăксем Категори:1783 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
40-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Чорум (ил)
thumb|right|290px Чорум (туркк.: Çorum), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Чорум. Илте 597 065 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 12 883 çм².
Категори:Турци илĕсем
Сăрьел (Тăвай районĕ)
Сăръел, — Чăваш Республикин Тăвай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Мернейт
мини|Мернейт
Мернейт («Юратни (Mrj.t) Нейт (Nj.t)») — Ирхи патшалӑхри I династин Авалхи Египет патши, унӑн «майрасенчен пӗрремӗшӗ» тата «патша амӑшӗ» титулсем пулнӑ, тӗнче кун-ҫулӗнчи ҫӗршыв хӗрарӑм-пуҫлӑхӗсенчен пӗри (Нейтхотеп, Има-Иб тата Хентхаб хыҫҫӑн).
Мернейт Джетӑн Джерӑн арӑмӗ пулнӑ. Мернейт арлӑх ҫулне ҫитмен ывӑлӗн Денӑн регенчӗ пулнӑ, ҫавна пула ӑна хӑш чух Египет кун-ҫӳлӗн пӗрремӗш хӗрарӑм-патши теҫҫӗ. Анчах ытти тӗпчевҫӗсем Мернейт Джерӑн хӗрӗ пулнӑ теҫҫӗ, ашшӗ вилсен пӗрремӗш хӗрарӑм-фараон пулнӑ. Ҫавна Абидосра патша ятне патша картушӗ ҫинче унӑн тупӑкӗн икӗ стелисӗнче ҫырса хуни тӗрӗс тесе хытарать. Джоан Флетчер шутланӑ тӑрӑх, Мернейт «патшалӑх ӗҫӗсенче ҫех мар, укҫӑ -тенкипе те хуҫаланнӑ пулнӑ».
Каҫӑсем
Категори:Фараонсем, алфавитпа Категори:I династин фараонĕсем Категори:Авалхи Икĕпатри майра патшасем Категори:Хĕрарăм-регентсем Категори:П. эрч. XXX ĕмĕрти Африкăри тытăмçăсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Профессири пĕрремĕш хĕрарăмсем
Пăлхари
Пăлхари е Тăнайçи Пăлхарĕ (Република България) — Европăн Балкан çурутравĕнче вырнаçнă патшалăх.
Тăнайçи Пăлхарĕпе юнашар Греци, Турци, Сăрп, Хурату, Македони тата Румыни вырнаçнă. Хĕвелтухăç енче çыранĕсем Хура тинĕс еннелле тухаççĕ. Чикĕ тăрршĕ — 2 245 çухрăм. Вĕсенчен 1 181 çухрăмĕ çĕр тăрăх, 686 çухрăмĕ юханшывсем тăрăх, 378 çухрăмĕ тинĕс урлă иртет.
Истори
1230 çулхи пушăн 9-мĕшĕнче Клокотница çывăхĕнче пăлхарсемпе эпирсем çапăçнă, ун хыççăн Балкан çурутравĕнче Пăлхари патшалăхĕ чи вăйлисен шутне кĕме пуçланă.
1885 çулхи чӳкĕн 14-28 хушшинче Пăлхари Сербипе вăрçăнса кайнă. Ку вăрçă хыççăн Пăлхари пĕрлешме май тупнине ытти патшалăхсем ĕнене пуçланă.
Чи авалхи истори
Европăри пĕрмаях этем пурăннă чи авалхи хула — пăлхарсен 6-пинçулти Пловдив хули.
Хальхи Пăлхари территоринче чи авал вăхăтра пурăннă халăх (чăнлă хыпарсем пуррипе) индоевропа йăхĕсем йышĕнчи фракисем пулнă теççĕ, вĕсем çакăнта, сахалтан та п. эрч. 1-мĕш пинçуллăхĕнче пурăнма тытăннă. П. эрч. I ĕмĕр тĕлне Фраки çĕрĕсем Рим империйĕ йышне кĕнĕ, вĕсене Фракипе Мёзи хушшинче пайланă.
Темиçе ĕмĕр маларах тинĕс хĕрринче грексем колонисене никĕсленĕ, вĕсенчен фракисем авалхи грек чĕлхине илнĕ. 395 çулта Рим империйĕ Анăç тата Тухăç империсене пайланнă, икĕ провинцине те Тухăç Рим империне кĕртнĕ.
VII ĕмĕртенпе, Халăхсен Аслă Хускалăвĕ вăхăтĕнче, Балкан çурутравĕнче кăнтăр славянсем вырнаçма тытăннă, майĕпен вĕсем юлашки фракисене ассимиляциленĕ.
Пăлхарсен пĕрремĕш патшалăхĕ — ун пирки историре тĕп-тĕрĕс çырнисем сыхланса юлнă — Аслă Пăлхар пулнă; çав патшалăх хуратинĕс тата азов çеçенхирĕсенче темиçе вунçул протопăлхарсене тата урăх йăхсене пĕрлештернĕ. Тĕп хули — Хăнакур, ăна Купрат хан никĕсленĕ.
Пĕрремĕш Пăлхари патшалăхĕ
Купрат хан патшалăх арканса кайнă та йăхсем тĕрлĕ çĕрсене саланнă: Питпуян хан хăйĕн тăванĕсене хӳтелме вырăнтах юлнă; Кăтра Кама вăррипе Атăл çине çитсе Атăлçи Пăлхарне (66?—1237) нивĕсленĕ; Аспарух хан Кĕçĕн Скифи (Дунай вăрри) урлă Балкана çитнĕ те кунта Пăлхар ханлăхне туса хунă.
Халапа ĕненсен, вилес умĕн Купрат хан хăйĕн ывăлĕсене, çĕмренсен çыххи пек пĕрле пулма халалланă, анчах та хасарсем Аса Пăлхара Хасар хаканлăхне кĕртме пултарнă. Пăлхарсем Балкана VI ĕм. — VII ĕм. пуçламăшĕнче темиçе хутчен харçăпа çӳренĕ, çавăнпа унти çĕрсене 491—498 çулсенче лайăх пĕлнĕ (Марцеллин Комит, пĕрремĕш рейда Заберган 558 çулта тунă). Висанти территоринче, Балкан тăвĕсенчен çурçĕрелле славян йăхĕсем чылай йышлă пурăннă, анчах та сапаланса вырнаçнине пула аван йĕркеленнĕ висанти çарĕсене хирĕç тăма пултарайман.
Славянсен юланут çарĕ пулман, халăх çарĕ пехотăран тытăнса тăнă, çавăнпа вĕсем юланутлă халăхпа тăмарлăх кирлĕ пулнă. Пăлхарсен вара çав вăхăтра чи лайăх юланут çарĕ шутланнă — арçын ачасем 3-4 çултах «джигитовка» тума вĕреннĕ. Хальхи Пăлхарин çурçĕр çĕрĕсенче (анăçра Тимок юханшывĕ, кăнтăрта Балкан тăвĕсем, тухăçра Хура тинĕс, çурçĕрте Дунай) Çичĕ славян йăхĕсен пĕрлешĕвĕ пулнă. Çак йăхсемпе ĕнтĕ пăлхарсен ханă Аспарух вăрçă килĕшĕвне тунă.
Пĕрлешӳ икъенлĕ тупашлă пулнă, 863 çулта Пăлхарие Христос тĕнне кĕртичченех пăлхарсем аристократи шутланнă, çара ертсе пынă. Официаллă Пĕрремĕш Пăлхар ханлăхĕ Висантие Дунай вăрринче 680—681 çулсенче çĕнтерсен çуралнă, çакăнтанпа Висанти пăлхарсене парăм тӳлеме тивĕç пулнă. Патшалăхăн тĕп хули Плиска хула пулать. Патшалăха тĕрĕкчĕлхиллĕ протопăлхарсем, славянсем, çаплах вырăнти нумаях мар фракисем кĕнĕ.
Каярах çак этноссем пăлхар-славян халăхĕ пулса тăраççĕ, килнĕ халăхĕн ятне илеççĕ. IX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче пăлхарсем çĕршыв территорине çĕнсе илнĕ Авар хаканлăхĕн çĕрĕпе пысăклатаççĕ.
Иккĕмĕш Пăлхари патшалăхĕ
Тырновăра пурăннă Асен йăхĕнчи пăлхарсем, 1185 çулта Исаак Анел висанти императорĕ патне хăйсен çĕрĕсене çирĕплетмешкĕн элчĕсене янă. Мăнкăмăллă пулса элчĕсене хĕненĕ, çак вара пăлхава çĕкленме сигнал пулнă. Кĕске вăхăтрах Балкан тăвĕсенчен Дуная çити территорире халăх пăлханма тытăнать. Çакăнтанпа пăлхарсем кăпчаксемпе, Пăлхарире вĕсене кумансем тенĕ — кăпчаксем темиçе хутчен те пăлхарсемпе пĕрмайлă висантисене хирĕç çапăçнă.
Пайланăвĕ
Пăлхари пурĕ 28 облаçе пайланать.
Пăлхари хулисем
Пăлхарире хальхи кун пурĕ 100 хула патнелле шутланать. Чи пысăк хула София, унта пурăнакан халăх йышĕ пĕр миллионтан иртет. Ыттисем ун пекех пысăк мар. Сăмахран, халăх йышĕпе иккĕмĕш вырăн йышăнакан Пловдивра пурĕпе 340 пин ытларах çын çеç. Çавăн пекех пысăк хуласен йышĕнче Варна, Багрус, Тусе, Кивĕ Загора, Плевен, Добрич, Сливен, Шумен хуласене асăнма пулать.
Патшалăх çĕрĕсем тинĕс хĕррине тухнă май чылай хула курортлă шутланать. Хăш-пĕр курорт вара пачах та пурăнан вырăн шутланмасть, вĕсене кĕскен «к.к.» (курорт комплексĕ), «к.» (курорт) пек палăртаççĕ.
Каçăсем
Категори:Европăри патшалăхсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Анаткас Тĕрер
Анаткас Тĕрер, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Непал рупийĕ
thumb|300px|1 непал рупийĕ रूपैयाँ ОКВ-ru               = Непальская рупия,  ISO-en                = Nepalese Rupee, |ISO-fr                = Roupie du Népal
1000, 500, 100, 50, 25, 20, 10, 5, 2 тата 1 рупи номиналлă банкнотсем тата 1, 2, 5 непал рупиллĕ, тата 5, 10, 25 ,50 пайс тимĕр укçасем çӳреççĕ. Вак укçасемпе усă курманпа пĕрех.
Валюта курсĕ
Непал рупин курсĕ инди рупипе 1,6:1 майпа çыхăннă.
Каçăсем
Категори:Рупи Категори:Непал укçисем Категори:Ази валютисем
Шанлыурфа (ил)
thumb|right|290px Шанлыурфа (туркк.: Şanlıurfa), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Шанлыурфа. Илте 828 027 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 18 584 çм².
Категори:Турци илĕсем
Чăваш сăмсахĕнчи çапăçу
Чăваш сăмсахĕнчи çапăçу — Çĕпĕр ханлăхĕн тĕп хули — Искер — çывăхĕнче 1582 çулхи юпан 23-мĕшĕнче Ермак Тимофеевич ертсе пынă касак тĕкĕрчĕ Кучум-хан майлă çĕпĕрсем хушшинчи çапăçу. Çапăçура Йăрмак экспедицийĕ çĕнтерет, çакăн хыççăн Çĕпĕр ханлăхĕн сĕмĕ пĕтсе пырать.
Умĕнхи ĕçсем
Хаяр Йăван астулра чухне Вырăс патшалăхĕ хăйĕн территорине анлăлатнă. Йăванăн Швецие тата Польшăна хирĕçле анăç харçисем ăнăçсăр пулаççĕ, çавăнпа та вăл Тухăçра çĕр туянма ĕмĕтленет. Хусана ӳкерсен нухай кнеçĕсем Йăвана Аçтăрхана илме чĕнеççĕ. 1555 ç. ун патне Çĕпĕрти Едигер кнеçĕн элчисем килсе вырăс пăхăнăвне кĕртме ыйтнă.
Çав вăхăтрах тутарсем Пермь çумĕнчи вырăс çĕрĕсене пĕрмаях тапăнкаланă. Çак çĕрсен харпăрçисем, патшаран çак пушă территорие ярса илме хут туяннă Строганов тăвансем, касаксенчен пулăшу ыйтнă. Строгановсем 540 çын таран касак ушкăнне тара тытнă.
1582 ç. авăнăн 1-мĕшĕнче Йăрмак экспедицийĕ Çĕпĕре харçăпа тухать. Кăшт каярах вĕсем çумне 300 çынлă ушкăн хутшăнать. Çапла, Çĕпĕр ханлăхне хирĕçле тухнă Йăрмак экспедицинче пине майлă çын пулнă. Строгановсем хăйсем вĕсене шалу, апат-çимĕç, тум-тир, тăлмачсене, çаплах, çав тери кирлине, çулăмпа перекен пăшал (пищальсене) партине панă.
Касаксем Кучумăн тĕп хулине пырас умĕн, Искерĕн хӳтлĕхĕсем хăрса кайнă та юрăхсăр пулса тăнă. Искере çĕр сăртне хăпартса хӳтĕленĕ, анчах вăл та пусăрăннă, йывăç хӳмесем анса ларнă, хăшĕсем çĕрнĕ. Кучум çарĕ кармана шанмасăр çыран хĕрринче тата ту умĕнче çапăçма шутланă. Кучум-хан хăйĕн маттур çарĕсене ӳкернĕ йывăçсем хыçне тăратнă. Çаплах вăл темиçе тупă лартать, анчах та çапăçура вĕсем пĕрре те переймеççĕ.
Тутарсем хӳтĕленсе ларса Йăрмак атакине кĕтме хатĕрленнĕ, кайран, касаксем çывхарсан чылай йышпа алă-алăн кĕрешме шухăшланă.
Çапăçу
Касаксем, çыран патнелле çывхарса, çĕпĕрсене пеме тытăнаççĕ, çав хушăпа хăйсенне çыран çине кăлараççĕ. Тутарсем касаксене ухăран пеме пуçлаççĕ, каялла кимĕсем патне хăвалаççĕ. Касаксен тупписем пĕр канмасăр çулăмпа ăшаланă, анчах та пĕренесем хыçне пытаннă тутарсене нимле сиен те кӳреймен.
Маметкул, тутар çарĕн тĕп çарпуçĕ, йывăçен хӳтлĕхĕнче виççĕ хушă туса, вĕсем витĕр тухса касаксене атакăлама тапăч парать. Тутарсем çывхарсанах касаксем каре йĕркине тăрса, варрине пищальпе перекенсене тăратаççĕ. Çĕпĕрсен малта пыракан хантăсемпе мансисем (остяксемпе вогулсем) пĕрремĕш пенĕ хыççăнах çухалса каяççĕ те çапăçуран тухма васкаççĕ.
Тутарсем, малти йĕрте арпашу пусланнине пăхмасăрах, тапăнма чарăнмаççĕ те касаксене çити чупса çитеççĕ. Каре çавăрса çапас тесе вĕсем касаксемпе хутăшса кайса алăпа кĕрешме тытăнаççĕ. Анчах та касаксен пищалĕсем каре ăшĕнчен тутарсене ăшалама пăрахмаççĕ те пысăк ӳкĕм кӳреççĕ. Маметкул хăйĕн тавра юлашки юланутсене пуçтарать, касаксене пырса çапса çĕмĕресшĕн тăрăшать. Анчах та ăна ашкăн пульа лексе йĕнертен ӳкерет. Çавăн чухне пĕр касакĕ кăшт çеç тыткăна лекеймест. Тутарсем çав-çавах Маметкула туртса илеççĕ те кимĕпе илсе тухаççĕ.
Хыççăнхи ĕçсем
Çапăçура çĕнтереймесĕр, Кучум-хан хăйĕн шанăç тарçисемпе Барабин çеçенхирне тухса каять. Кучум тăмăрĕсем, остяк кнеçесем те, унран уйрăлса каяççĕ. Юпан 26-мĕшĕнче Искере касаксен тĕкĕртĕсем кĕреççĕ те анлă мĕнпур Çĕпĕр патшалахĕ кĕçех арканса каять. Унăн чылай çĕрĕ Мускав кнеçлĕхне кĕрет. Тимухха Йăрмаккин çĕнтерĕвĕ Çĕпĕр территорине мускав купсисем, усламçăсем тата тĕпчевçĕсем çитеççĕ, каярахпа пĕтĕм Çĕпĕрте вырăс влаçĕ сарăлать.
Каçăсем
Чăваш сăмсахĕ Чăваш сăмсахĕ Категори:Çĕпĕр ханлăхĕ Категори:Юпан 23-мĕшĕнче пулнисем Категори:1582 çул
Ширнак (ил)
thumb|right|290px Ширнак (туркк.: Şırnak), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Токат. Илте 353 197 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 7 296 çм².
Категори:Турци илĕсем
Абазинка (Пшеха юппи)
Абазинка (Пшеха юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей, Краснодар Ен территорипе юхать. Пшеха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
50-мĕш çулсем
Паллă çынсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Казырово
Казырово — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 93 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450532, ОКАТО кочĕ — 80252850003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Такмаккаран
Такмаккаран (Такмаккаран) — Пушкăрт Республикинчи Пишпӳлек районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (71%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Пишпӳлеке çитме: 21 çм, Çирĕклĕ ялне - 8 çх, Приютово станцине 41 çх.
Каçăсем
Категори:Пишпӳлек районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Лот тата Гаронна
Лот тата Гаронна (франц. Lot-et-Garonne) — Францин кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă, Аквитани регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 47. Администрациĕ Ажен хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 305,4 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 361 км² танлашать. Департамент урлă Гаронна, Лот, Баиз, Желиз, Осс юханшывсем юхаççĕ.
Департамент шутне 4 округ, 40 кантон тата 319 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Лот тата Гаронна — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Гиень тата Гасконь провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Гаронна тата Лот юханшывсенчен пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Туппай
Туппай — чăвашсен питĕ чаплă юмăçĕ. Вăл XVIII ĕмĕр вĕçĕнче Чукмара пурăннă. Чукма ялĕ Атăлăн сулахай енче, Хурăнлă çулĕ çинче, Хĕрлĕçыр киремечĕ патĕнче вырнаçнă пулнă. Халĕ кунтан 6 çухрăм тăвалларах Чăваш Утарĕ ял ларать.
Вуламалли
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Çерçи хурчки
thumb|300px|Çерçи хурчки
Çерçи хурчки — кăвакарчăнтан пĕчĕкрех кайăк.
Вăрманта пурăнать. Хĕлле ял-хула çывăхнелле куçать.
Çăмартисем (4-5) шурă, хăмăр пăнчăсемлĕ.
Çерçи хурчкисен тĕп апачĕ - тĕрлĕрен пĕчĕк вĕçен кайăксем: салакайăк, пимпа, тăри, шĕпшĕл, кăсăя. Тытас кайăка уçланкăра е çул хĕрринче пытанса ларса сыхлаççĕ. Хăвăрт тапăнса чĕрнисемпе ярса илеççĕ. Хĕллехи вăхăтра ял-хула çывăхĕнче кăвакарчăнсене, чанасене тапăнать, килти чăхсене те тытма пултарать. Ытти кăйкăрсемпе танлаштарсан, ярăнса вĕçсе çӳремест.
Хĕл каçма кăнтăралла каймасть.
Пирĕн республикăра пур çĕрте те пур, анчах йышлă мар.
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чăн хурчкасем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем
Çитчарак
Çитчарак, — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Илпеш
Урăх пĕлтерĕшĕсене Илпеш (пĕлтерĕшĕсем) статьяра пăхăр.
Илпеш (Василий Григрьев) — XIX ĕмĕрти чăваш паттăрĕ. Чикме уесне кĕрекен Урпаш ялĕнче çуралса ӳснĕ.
60-мĕш çулсем
Литература
Категори:Вунăçуллăхсем
Питтĕпел
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Чуй-Атас
Чуй-Атас — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 318 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452272, ОКАТО кочĕ — 80230812010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Çĕнĕ Яхакасси
Çĕнĕ Яхакасси,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. Вăрнартан çурçĕререх вырнаçнă. вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Сереп Анатолий Трофимович
Сереп Анатолий Трофимович (1920, раштав, 12, Мăн Тукташ ялĕ, Элĕк районĕ, Чăваш Ен — 2003) — чăваш сăвăçи, прозăçи.
1990 çултанпа Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕнче.
Кун-çулĕ
1920 çулта Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Мăн Тукташ ялĕнче çуралнă.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă. Вăрçă инваличĕ. Нурăсри (халĕ Калинино) педагогика училищинче вĕренсе пĕлӳ илнĕ. Чăваш патшалăхĕн педагогика институтĕнче аслă пĕлӳ дипломне тивĕçнĕ. Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнче вырнаçнă Вăрманкас шкулĕнче ачасенен вĕрентнĕ. Çутĕç системинче 40 çул ытла вăй хунă.
Ватăлнăскер, вырăн çинче выртса пулин те çырас ĕçе пăрахман.
2003 çулта çыравçă ĕмĕрлĕхех куçне хупать.
Пултарулăх ĕçĕсем
Унăн пичĕтленсе тухнă кĕнекисем:
Бухегберг
Тăрăх Золотурн кантонне кĕрет. Лаптăкĕ — 62,86 км². 7437 çын пурăнать. Официаллă код — 1103.
70-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Нар (Ардон юппи)
Нар — Раççей территоринчи юханшыв. Çурçĕр Осети территорипе юхать. Ардон юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 4 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анăç Каспи бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — кĕçĕн бассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Терекпа Атăл хушшинчи Каспи тинĕсĕ бассейнĕн юханшывĕсем.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори: Çурçĕр Осетин юханшывĕсем Категори:Ардон юпписем
Адрон
Адрон (hadros — вăйлă; термина усă курма совет физикĕ Л. Б. Окунь сĕнĕвĕпе йышăннă) — класс элементарлă пĕрчĕксен класне кĕрет, Хăватлă пĕр-пĕринпе ĕç-пуçĕн йĕркисене пăхăнать тата чăн элементарлă пĕрчĕк вырăнне лармасть. Адронсем кварк шучĕсемпе икĕ пысăк пая уйрăлаççĕ:
Малтан «мезон» палăрту «вăтам йывăррине» пĕлтернĕ, çавăнпа ĕнтĕ мезонсен ĕретне мюонсене те (μ-мезонсем) кĕртнĕ. Халĕ мюон адрон маррине, вăл лептон класĕнчине пулнине çирĕплетнĕ, çапла вара ăна μ-мезон тесе калани тĕрĕс мар тенĕ.
Юлашки вăхăтра экзотикă адронĕсене тĕпчесе тупнă; вĕсем вăйлă хутшăнуллă пĕрчĕксем шутланаççĕ, анчах  та вĕсем адронсене кварк-антикварк е виçĕ кварк классификации теорин йĕркине вырнаçаймаççĕ. Хăшпĕр адронсем экзотикăлăх пирки ăслăлăх тĕплĕн кăтартаймасть.
Экзотикăллă адронсем çапла пайланаççĕ:
Гиперонсем те барионсем шутланаççĕ, вĕсем— элементарлă пĕрчĕксене хăвăртлатаканра çуралакан йывăртарах та тăнăç мар пĕрчĕксем.
Каçăсем
*
Манарага (Косья юппи)
Манарага — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Косью юханшывăн сылтăм çыранĕпе 259 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Тутмос III
Тутмос III — Авалхи Египет XVIII династи фараонӗ. П. эрч. XV ӗмӗрте пурӑннӑ. Тутмос II тата Исида ывӑлӗ. Тутмос III-мӗшӗн аслӑ арӑмӗ — Меритра Хатшепсут, вӗсен аслӑ ывӑлӗ Аменхотеп каярах фараон пулса тӑнӑ. Унсӑр пуҫне Тутмос III-мӗшӗн виҫӗ кӗҫӗн арӑмӗсем пирки паллӑ: Менхет, Менуи тата Мерти. Вӗсен вилтӑприсене вӑрӑ–хурахсем тӗкӗнменпе пӗрех.
Вуламалли
Категори:Фараонсем, алфавитпа Категори:Икĕпатра çуралнисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:XVIII династин фараонĕсем Категори:Тутмос III Категори:Авалхи Икĕпатри мумисем Категори:П. эрч. XV ĕмĕрти Африкăри тытăмçăсем
Албан чĕлхи
thumb|350px|Албан чĕлхин ареалĕ Албан чĕлхи (Shqip) — албан, Албанин вырăнти халăхĕн тата Греци, Македони, Косова, Черногори, Анат Итали тата Сицили регионĕсенчи çынсен чĕлхи. Калаçакансен йышĕ— 6 млн яхăн çын.
Чĕлхен тăван ячĕ — «шкип» — вырăнти пуплеври «шипе» е «шкипе» сăмахран пулса тухать, «чуллă тăпра» е «чулла сăрт» пĕлтерет. Чĕлхен тăван ячĕ «ту чĕлхи» евĕр илтĕнет.
Çырулăх
Албан чĕлхин çырăвĕнче 1908 çултанпа латин алфавичĕн диакритика паллисемлĕ варианчĕпе усă кураççĕ. Малтанах, XIX ĕмĕрте, тăван çырупа уса курас хăтлану пулнă («эльбасан алфавичĕ» тата «Бютакукье алфавичĕ»).
Хальхи албан алфавичĕ
Каçăсем
Категори:Палеобалкан чĕлхисем Категори:Албани чĕлхисем Категори:Греци чĕлхисем Категори:Серби чĕлхисем Категори:Македони чĕлхисем Категори:Балкан чĕлхе пĕрлĕхĕ
Лозер
Лозер (франц. Lozère) — Францин кăнтăр енче вырнаçнă, Лангедок — Руссильон регионне кĕрекен департамент. Департаментăн нумĕрĕ — 48. Администрацийĕ Манд хулинче вырнаçнă.
Халăх йышĕ 73,5 пин (1999) çын.
Тавралăхĕ
Департамент лаптăкĕ 5 167 çм² танлашать. Департамент урлă Ло, Тарнон юханшывсем юхаççĕ.
Департамент шутне 2 округ, 25 кантон тата 185 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Лозер — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Лангедок провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Ло юханшывран пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Квазиполином
Квазиполином — е  тĕслĕ, кунта, вĕçĕмлĕ хисеплĕ квазипĕрпайсуммипе çырма пултармалла функци. Эхер те комплекслă паллăллă квазипĕрпайсене усă курсан, квазипĕрпайсен формули компактлăрах та симметриллĕ тĕслĕ пулса тухать, вара Эйлер формулин никĕсепе.
Уса кĕртнисем
Квазиполиномсемпе йĕрлĕ дифференциллĕ танлăхсенче анлă усă кураççĕ.
Азербайджан маначĕ
Мана́т (Manat) —Азербайджан Республикин официаллă укçи, 100 ран (qəpik) тăрать. Валюта кочĕ ISO 4217 AZN.
Этигофен
Этигофен (Aetigkofen) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
Азербайджан маначĕ
Азербайджан маначĕ 1992-мĕш çулхи çӳреме тытăннă. Малтан Совет тенкипе, каярах 1992—1993 çулхи Раççей банкĕн билечĕсемпе пĕр вăхăтра çӳренĕ (1 манат=10 тенкĕ). 1993-мĕш çулхи чӳк уйăхĕн 22-мĕшĕнче совет тата Раççей укçисене оборотран кăларма тытăннă, 1994-мĕш çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнчен манат пĕртен пĕр тӳлев хатĕрĕ пулса тăнă.
Этигофен
186 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''2441’'.
Азербайджан маначĕ
2006-мĕш çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче 5000:1 виçепе деноминаци иртттернĕ. Маларах кăларнă укçасемпе 2007-мĕш çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнчен усă курма пулнă.
Этигофен
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Азербайджан маначĕ
Банкнотсен дизайне евро дизайне калăпланă Роберт Калина хатĕрленĕ. Тимĕр укçасем те евро пекрех.
Хут укçасен пĕр пайне Азербайджан Республикин тĕп банкĕн заказĕпе De La Rue компани пичетлет.
2006 çулхи кăларăм
thumb|500px|Танлаштару виçисем
1992—2001 çулсенчи банкнотăсем
Кăларнă çула 2001-мĕш çулхи 1000 манат, 5 тата 10 пин номиналлă укçасенче çеç пичетленĕ. Ыттисем çинче çулне кăтартман, анчах 1992-1993-мĕш çулхи банкнотăсем çинчи серие X/N палăртнă,1999-мĕш çулхисен - XX.
Ку банкнотсем 2007-мĕш çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕччен çӳренĕ.
Нурлино
Нурлино — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1712 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450513, ОКАТО кочĕ — 80252850004.
Анăç Украина
Анăç Украина (Західна Україна) — Украинăн регионне палăртакан официаллă мар терминĕ, çак палăрту шутне Львов, Иван-Франк, Карпат лешьен, Тернополь, Ровна, Волынь тата Черновица облаçĕсем. Çапла ĕнтĕ, çак термин Галици, Буковина, Карпат лешьен тата Волынь историллĕ районсене пĕрлештерсе кăтартать.
Нурлино
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Анăç Украина
Çак ятпах 1939 çулхи РÇХÇ поляк харçи вăхăтĕнче йышăннă польша çĕрĕсене асăнаççĕ
Тĕплĕнрех — Галици
Каçăсем
Категори:Украинăри тахçанхи облаçсем Категори:Анăç Украина
Мăн Тукташ
Мăн Тукташ, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Мăн Тукташра 1894 çулта шкул уçăлнă. 1926 çулта 186 килте 841 çын пурăннă. Ялта И. С. Тукташ ячĕллĕ литература музейĕ вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1920 çулхи авăн уйăхĕн 7-мĕшчен Кăрмăш уесĕн Атикасси вулăсне, кайран, районсене туса хуриччен, Етĕрне уесĕн Атикасси вулăсне кĕнĕ.
Этимологи
Ял ячĕ тĕне кĕмен Тукташ ятлă чăваш ятĕнчен пулса кайнă. В. К. Магницкий XIX ĕмĕрте пухса çырнă "Чувашские языческие имена" кĕнекере çакна асăннă.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Бор (элемент)
Бор — Элементсен периодикăллă системин хими элеменчĕ.
Армянка
Армянка — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей, Краснодар Ен территорипе юхать. Гузерипль юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Бор (элемент)
Хими пахалăхĕсем
Физикăпа хими пахалăхĕсем енĕпе çак çурма металл кремни евĕр.
Армянка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Каçăсем
Категори:Адыгеей юханшывĕсем Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Кубань бассейн округĕн юханшывĕсем
Ярмулкки
Кун-çулĕ
.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (97%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Пишпӳлеке çитме: 20 çм, Усак-Кичу ялне 6 çх, Аксеново станцине 26 çх.
Каçăсем
Категори:Пишпӳлек районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Октябрь (Тăвай районĕ)
Октябрь, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 8 çын, çав шутра 5 арçын, 3 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Вăрман Кăршка
Вăрман Кăршка (Vărman Kărška), — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Бишкурай (Бишкурай ял тăрăхĕ, Эльшей районĕ)
Бишкурай — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 444 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452268, ОКАТО кочĕ — 80230816001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Шасла
thumb|200px|right|Шасла Шасла ( Chasselas ) - авалхи шурă иçĕм сорчĕ.Тăван енĕ : Çурçĕр Африка.Шасла çăмăл, элегантлă эрехсем парать.
Каçăсем
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Тутмос II
Тутмос II Авалхи Египет XVIII династи фараонӗ. П. эрч. XV ӗмӗрте пурӑннӑ, п. эрч. 1492—1479 ҫулсенче астулта ларнӑ. Исидаран ывӑлӗ Тутмос III ҫуралнӑ.
Каҫӑсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Фараонсем, алфавитпа Категори:Тутмос III Категори:XVIII династин фараонĕсем Категори:П. эрч. XV ĕмĕрти Африкăри тытăмçăсем
Çĕнĕ Хирпуç
Çĕнĕ Хирпуç,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. Кĕçĕн Çавал юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Мэн тата Луара
Мэн тата Луара (франц. Maine-et-Loire) — Францин хĕвеланăç енче вырнаçнă, Пеи-де-ла-Луар регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 49. Администрациĕ Анже хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 732,9 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 7 166 км² танлашать. Департамент Луара юханшывĕн айлăмĕнче вырнаçнă.
Департамент шутне 4 округ, 41 кантон тата 363 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Мэн тата Луара — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Анжу провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Мэн тата Луара юханшывсенчен пулса кайнă.
Категори:Франци департаменчĕсем
Ушаково (Уфимский район)
Ушаково  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 19 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450512, ОКАТО кочĕ — 80252850005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
90-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Садон (Ардон юппи)
Садон — Раççей территоринчи юханшыв. Çурçĕр Осети территорипе юхать. Ардон юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анăç Каспи бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Асбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Терекпа Атăл хушшинчи Каспи тинĕсĕ бассейнĕн юханшывĕсем.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çурçĕр Осетин юханшывĕсем
Çĕнĕ Тутайкасси
Çĕнĕ Тутайкасси (Şĕnĕ Tutajkassi), — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Елшава
Е́лшава (Jelšava, Jelschau, Jolsva) — Словаки варринчи, Словацкое Рудогорье облаçĕн хули. Халăх йышĕ — 3 пине яхăн çын.
Каçăсем
Категори:Словаки хулисем
Манита-Шор
Манита-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лек-Вож юханшывăн сылтăм çыранĕпе 39 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Этинген (Золотурн)
Этинген (Aetingen) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
307 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''2442’'.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Мучар (Тăвай районĕ)
Мучар, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Пăнчăллă хăлат
thumb|200px|Пăнчăллă хăлат ареалĕ thumb|Çамрăк ами Пăнчăллă хăлат - çăхан пысăкăш кайăк. Çăмартисем (3-4) шурă. Ами пĕр уйăх хушши пусса ларать. Аçи ун валли апат илсе килсе тăрать. Хăвăрт ӳсекен чĕпсене апат нумай кирлĕ пирки аçипе ами пĕр канмасăр ĕçлеççĕ. Тĕп апачĕ - кăшлакан чĕрчунсем. Май килсен кайăк йăвисене те тапăнать, пĕчĕк чĕпсене вăрлать. Вĕçнĕ чухне çунаттисене сарса пăрахса ериппен ярăнса вĕçет. Пирĕн тăрăха ака уйăхĕнче вĕçсе килеççĕ, авăнта каяççĕ. Хальхи вăхăтра пирĕн енре сайра тĕл пулакан кайăк.
Каçăсем
Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Хурчкасем
Безымянка (Киша юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Ситекпуç
Ситекпуç (Седякбаш) — Пушкăрт Республикинчи Пишпӳлек районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (91%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Пишпӳлеке çитме: 9 çм , Приютово станцине 39 çх.
Каçăсем
Категори:Пишпӳлек районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Вырăс алфавичĕ
Кун-çулĕ
Вăл вăхăтра алфавитра 43 саспалли таран пулнă. Кайран вара 4 çĕнĕ саспалли кĕнĕ, 14 кивĕ саспаллине кăларса пăрахнă. Малтан грек алфавитне кĕрекен саспаллисене кăларса пăрахнă, хăш пĕрисем сасăпа пĕр пек пулнă. Çавăн пекех арап цифрисене усă курма пуçланă хыççăн саспаллисемпе вĕсене çырасси кирлĕ мар пулса тăнă. Пси тата омега алфавитран 1710 çулта çухалнă; кси тата зело — 1735 çулта; ижица тата фита — 1917–1918 çулсенче.
1710 çулта алфавита «э» тата «я» кĕртнĕ, 1735 çулта — «й», 1797 çулта Н. М. Карамзин сĕннĕ тăрăх — «ё».
Каçăсем
Категори:Алфавитсем
Kyrillisches Alphabet
Пустрикасси
Пустрикасси (Pustrikassi), — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Альманах
Альмана́х (ألمناخ — астрономи календарĕ) — сериллĕ кăларăмĕн тĕсĕ, епле те пулин палăртупа (тема, жанр, пултару ĕмĕче т. ыт.) пĕрлештернĕ илемлĕ литература е/тата халăх-ăслăлăх ĕçĕсен пухăмĕ.
Смолин Анатолий Семёнович
Смолин Анатолий Семёнович, — чăваш сăвăçи, тăлмачĕ. 1956 çулхи ака уйăхĕн 1-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Куславкка районĕнчи Шăнчас ялĕнче çуралнă.
СССР ÇП пайташĕ. 1996 çулта Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ ятне тивĕçнĕ, 1993 çулта Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ премийĕн лауреачĕ пулнă. 1996 çулта Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ ятне тивĕçнĕ, 1993 çулта Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ премийĕн лауреачĕ пулнă.
Пурнăçĕ
Чăваш патшалăх университетĕнче вĕренсе тухнă. «Çил çунат» журналăн поэзи уйрăмĕн ертӳçи, каярахпа тĕп редаторĕ вырăнĕсене йышăннă. Чăваш Ен президенчĕн пулăшаканĕ пулса та вăй хунă.
Смолина Людмина Валериановнăпа мăшăрĕпе пĕрле икĕ ача çуратса ӳстернĕ.
Ӗçĕсем
Хăй каланă тăрăх шкулта 7-мĕш класа çитиччен вырăсла кăна сăвăсем çырнă. Кайран вара, Есенин сăввисене Петĕр Хусанкай куçарăвне вуласан чăвашла çырма пуçланă.
Çак кĕнекесене кăларнă:
Чăваш сăвăçисен ĕçĕсене вырăсла нумай куçарнă: М. Фёдоровăн «Арçурипе», К. Ивановăн «Нарспи» поэмисене, Çеçпĕл Мишшин «Паянтан» сăввине.
Каçăсем
Категори:чăваш сăвăçисем
Альманах
Кун-çулĕ
Малтан астрономи календарĕсемпе тапăлĕсем (алçыравĕсем XIV ĕмĕркте тата пичетлисем XV ĕмерĕн вĕçĕнче) пулнă. Каярах астрологи кăтартăвĕсене, тĕрлĕ асăрхавсене кĕртнĕ. Авалхи романсен альманахĕсенче вĕсен тĕн уявĕсен кунĕсем кĕртнĕ. Икепатсен альманахĕсем планетăсен куçăмне кăтартакан чул тапăлĕсем пулнă. Норвегипе Данире аваллăхра йывăçран е пăхăр ăсталанă альманах-пластинкăсем çӳренĕ, вĕсем çине паллă кунсене касса палăртнă.
Европăра пĕрремĕш пичетленĕ альманах 1457 çулта Венăра тухать. Астрономи тата çанталăк пулăмĕсен символĕсемпе çырнă, çавăнпа унпа хут пĕлменнисем усă курнă. Уйăх тулли тата планетăсен куçăмне, çаплах вут-кăвар, типĕ тата выçлăх пуласса малтанах пĕлтернĕ. Тĕслĕхрен, франци «Almanache royal» альманахĕнче (1679 çултанпа Парисра тухнă) кермен уявĕсемпе ярмăрккисем пирки пĕлтернĕ. 1699 çултанпа унта франци патши килĕн генеологи хыпарĕсене, дворянсемпе чиркӳ ĕçченĕсен ят-йышне кăтартнă. Çакăн пек альманахсем урăх çĕр-шывсенче те тухаççĕ.
Хăшпĕррисене çаплах месексене, сăвăсене, кĕске калавсене кĕртнĕ. Пичет календарĕсем аталаннă май XVIII ĕмĕрте альманахсем тĕрлĕ евĕрлĕ, тапхăрпа тухакан кĕнеке кăларăмĕ тĕслĕ пулса каяççĕ. Генеалоги, хуçалăх, дипломати, литература альманахĕсем пулса тухаççĕ.
Литература альманахĕсем
Вăхăт иртнĕçем альманахсен ăшлăхĕ пахаланса пырать, халĕ вĕсем тĕрлĕ тĕслĕ усăллă кăсăклă информациллĕ пухăм пулать. Энциклопеди евĕр альманаха хăш чухне султалăк кĕнеки теççĕ, мĕншĕн тесен вĕсене кашни çул кăлараççĕ, вĕсенчи календарь хыпарĕсене çĕнетсе тăраççĕ.
Çакăн пеккисен чи паллă тата кирлĕ хыпар кĕнеки евĕрри Чарльз Мур çемьинчен тухнă Фрэнсис Мур  1700 çулта кăларнă «Ватă Мур альманахĕ», «Vox Stellarum» (çалтăр сасси) пулнă.
Уйрăмах, малтан Хĕвел анăç Европăра, кайран мĕнпур тĕнчере, — илемлĕ литература альманахĕсем анлă саралаççĕ.
Пĕрремĕш литература альманахĕсем Францире XVIII ĕмĕрĕн варринче («L’almanach des muses», Парис, 1746—1833) тухма тытăнаççĕ. Кайранрах «Almanach de la littérature, du théâtre et des beaux-arts» (1853—1869), «Almanach parisien» (1862—1870) кун çути кураççĕ. Германире пĕрремĕш литература альманахĕ «Musenalmanach» шутланать, вăл малтан Гёттингенра 1770—1807 çулсенче, кайранрах «Musen-Almanach» — çулсенче тухнă, унта Ф. Шиллерăн сăввисене пичетленĕ (1796—1800).
Раççейре альманахсем XVIII ĕмĕрĕн вĕçĕнче. 1796 çулта Н. М. Карамзин хĕвел анăç альманахĕсем пек «Аониды» кăларать, çав вара пĕрремĕш вырăс литература альманахĕ шутланать. 1820-мĕшсен вĕçĕнче — 1830-мĕшсен пуçламăшĕнче Раççейре çулсерен çирĕме яхăн альманах çутта тухнă. А. С. Пушкин 1827 çулта çапла асăннă: «Альманахсем пирĕн сăмахлăхăн элчисем пулса тăчĕç. Вăхăт иртсен вĕсем тăрăх утăмсемпе çитĕнӳсем пирки тишкерĕç». Кайранрах В. Г. Белинский çак вăхăта «альманах тапхăрĕ» тенĕ, «вырăс литератури ытларах енĕпе альманахлă пулнă».
Вырăс литератури аталанăвĕнче сумлă йĕр хăварнă альманахсем йышĕнче чи паллисем — «Полярная звезда» (1823—1825; 3 кĕнеке), ăна А. А. Бестужевпа К. Ф. Рылеев кăларнă; Ф. В. Булгарин, А. С. Грибоедов, В. А. Жуковский, И. А. Крылов, А. С. Пушкин, Е. А. Баратынский, П. А. Вяземский, В. К. Кюхельбекер, Ф. Н. Глинк тата ур. пулăшнă; «Мнемозина» (1824—1825, 4 кĕнеке), ăна В. Ф. Одоевский тата В. К. Кюхельбекер кăларнă, çак ĕçе А. С. Пушкин, А. С. Грибоедов, Е. А. Баратынский хутшăннă; «Северные цветы» (1824—1831) А. А. Дельвигпа О. М. Сомов.
Çав ятпах символистсен «Северные цветы» альманахĕ 1901—1904 тата 1911 çулсенче (пиллĕк кăларăм) тухнă.
Аслă Британире 1928 çулта çутта «Британ альманахĕ» тухать. Авалхи ятпах юлнă «Whitaker's Almanack» паллăха çĕнтерсе илет. Чылай альманахăн ятарлă тĕлли пур, сăмахран Wisden Cricketer's Almanack. Тинĕс альманахĕсене моряксем валли пичетлеççĕ, вĕсенче навигацире усă курмалли хыпарсене пĕлтереççĕ.
Каçăсем
*
Ревуца
Ревуца (Revúca, Nagyrőce, Groß-Rauschenbach, чăвашла куçарсан «ӳлекен») — Словакин варринчи Словацкое Рудогорье облаçĕн хули. Халăх йышĕ — 13 пине яхăн çын.
Истори
Ревуцăна пĕрремĕш 1357 çулта асăннă. 1556 çулта хулана турккăсем вута кĕртсе яраççĕ. XVIII ĕмĕрте хула хăват аталана пуçлать, Ревуцăроа цехсемпе кооперативсем ĕçлеççĕ. 1862 çулта кунта Словак Гимназине — словак чĕлхиллĕ пĕрремĕш гимназине уçаççĕ. 1945 хыççăн хулара чылай завод лартаççĕ, хале те Ревуца — Словакин варри паллă промăç тĕпĕ.
Каçăсем
Категори:Словаки хулисем
Дан Википедийĕ
Дан Википедийĕ — Википедин дан чĕлхиллĕ уйрăмĕ. 2006 çулхи юпа уйăхĕнче уйрăм 50 пин статьЯ чиккинчен каçать. 2009 çулхи пуш, 5 тĕлне уйрăмра 104 181 статья шутланать.
Дан чĕлхи норвег чĕлхипе швед чĕлхине çывăх, çавăнпа та çак икĕ халăх пĕр-пĕрне ăналнаççĕ. Дан Википедийĕ скандинави урăх уйрăмĕсемпе Викимеди сайчĕн Skanwiki Метавики урлă пĕрлĕ ĕçлеççĕ.Вĕсен суйланă статья пĕрлĕ шутланать.
Каçăсем
Дан Категори:Дан чĕлхи Категори:2002 çулта уçăлнисем
Илякшиде
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Сăнарпуç
Сăнарпуç,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. Сăнар юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.