cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лек-Харута
Лёк-Харута — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Харута-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 9 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Карасим
Карасим — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 121 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452359, ОКАТО кочĕ — 80243820007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Гамэ
thumb|250px|Гамэ Гамэ ( Gamay ) - хĕрлĕ иçĕм сорчĕ.Тăван енĕ : Бургунди ( Франци ).
Ампелографи
Гамэ пысăк тухăçлă сорчĕ.Çырлисем хура хупиллĕ, шурă сĕтекпе.
Сарăлни
Францире Гамэ яхăн 31 700 гектарсемче ӳстереççĕ :
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Тутар Улханĕ
Тутар Улханĕ — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 651 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452773, ОКАТО кочĕ — 80251865001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Тюлянь
Тюлянь — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 51 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Назым Хикмет Ран
Назым Хикмет Ран (тур. Nazım Hikmet Ran), — турккă сăвăçи, çыравçи, сценарисчĕ, драматургĕ. 1902 çулхи кăрлачăн 20-мĕшĕнче Солоникре çуралнă. 1963 çулхи çĕртме уйăхĕн 3-мĕшĕнче Мускавра вилнĕ.
Турци революциллĕ поэзине йĕркелекенĕ.
Пурнаçĕ
Аристократ кил-йышĕнче çуралнă. 1917 çулта пичетленме пуçланă. 1919 çулта плевритпе чирлеме пуçлать. 1920 çулта ăна çара кайма юрăхсăр теççĕ, вăл вара Стамбултан Анатолине куçать. 1921 çулта нумай вăхăт хушши Болу хулинче ачасене вĕрентет.
1922 çулта СССРа килет те 1924 çулччен Хĕвелтухăçри ĕçченсен коммунистла университетĕнчи «Экономикăпа общество пурнăçĕ» факультетĕнче вĕренет. Çав çулах коммунистсен партине кĕрет.
1924 çулта Турцине таврăнать те «Айдынлык» (Çутă, Шурампуçлăх) журналта ĕçлеме пуçлать. Çăвăн пекех ытти революциллĕ журналсемпе хаçатсенче те вăй хурать. 1927 çулта хăш-пĕр публикацисемшĕн ăна айăплаççĕ, вăл каллех вара Совет Союзне килет.
1928 çулта «Песня пьющих солнце» (Хĕвеле ĕçекенсен юрри) ятлă пĕрремĕш сăвăсен пуххи тухать. Ку çулах вăл каллех Турцине таврăнать.
1932 çулта «Телеграмма, поступившая ночью» (Каçхине килнĕ телеграмма) сăвăсен пуххишĕн ăна пилĕк çуллаха тĕрмене хупаççĕ, анчах пĕр çултан амнистипе кăлараççĕ. Малалла ăна кашни хут кĕнеке кăлармассерен тĕрмене хупма пуçланă.
1938 çулта ăна 35 çуллăха тĕрмене хупаççĕ. Тĕрмере вăл пурĕ 17 çул ирттернĕ. Термери çулĕсенче çак ĕçĕсене çырнă:
1950 çулта айăпланине каçарнă. Нумай хушши ĕç тупайман. Ку вăхăтрах ăна çара чĕнеççĕ. Рафик Эрдуран пулăшăвĕпе канашне пула Хура тинĕс урлă Румынине тарать.
1951 çулта СССРа куçнă. Кунта вăл «Рассказ о Турции» (Турци çинчен, 1952), «Чудак» (1955), «А был ли Иван Иванович?» (Иван Иванович пулнă-ши?, 1956) пьессисене çырнă.
1963 çулта Мускавра чĕри тапма чарăнать. Новодевечьи çăвинче пытарнă.
Назым Хикмет тăватă хут авланнă пулнă. Юлашки арăмĕ Вера Тулякова (кинодраматург тата редактор) пулнă. Хитре пулнă, çавна пула хĕрарăмсене питĕ килĕшнĕ. Вăл вилнĕ хыççăн Вера Тулякова ун çинчен «Разговор с Назымом» (Назымпа калаçни) ятлă асаилӳсен кĕнекине кăларнă. Вал турккăлла тухнă.
Ӗçĕсем
Назым Хикметĕн сăввисене Г.Н. Дегтярёв чăвашла куçарнă. Кунта икĕ тĕслĕх.
Категори:Турккă сăвăçисем
Jack Daniels (виски)
Jack Daniels - паллă американ виски.
Категори:Виски Категори:АПШ
Упа Çырми (юханшыв)
Упа Çырми — юханшыв, Мăн Çавалăн сулахай юппи (130 км). Тăршшĕ 23 çх.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе :
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Асăрхавсем
Категори:Мăн Çавал юпписем Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Князькин Николай Григорьевич
Николай Григорьевич Князькин — Совет Союзĕн Паттăрĕ, аслă сержант, танкист. Вăл 1919 çулта Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕчи Кивĕ Улхаш ялĕнче  çуралнă. Чăваш. 1934-мĕш çулта тăван ялта 7-çулхи шкул пĕтернĕ. "Труд" колхозра шофер пулнă, 1938-мĕш çулта вербовкăпа Иркутск хулине кайса шофер пулса ĕçлет. 1939-мĕш çулта Хĕрлĕ Çара хесмете чĕнеççĕ. Инçет Хĕвелтухăçĕнче хĕсметре тăрать. Вăрçă пуçлансан механик-водителе вĕренме яраççĕ, кайран уралти танк тăвакан завода куçараççĕ.
Пĕр тăванĕ вилсен хăйне фронта яма ыйтать. Днепр юханшывĕ урлă каçнă чухне, Букрин тата Лютеж плацдарăмĕсенчи çапăçусене хутшăнать.
Кейӳ облаçĕнчи Мироново районĕнчи Малый Букрин патĕнчи çапăçура 2 тупă, 2 перекен вырăна, ротăна таран пехотăна пĕтерет. Хотив ялĕ патĕнчи çапăçура 2 тупă, 30 таран лаша урапи тата тăшманăн 3 огнеой точкине пĕтерет. Çав çапăçура вилет. Хотив ялĕнче пытарнă,.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:1919 çулта çуралнисем Категори:1944 çулта вилнисем
Хасарсем
Хасарсем (араб. خزر (ал-хазар); перс. خزر; (хазаран); греч. Χαζαροι (хазарой); ивр. пĕр. хис. כוזרי. нум. хис. כוזרים (кузари, кузарим); авал-вырăс козаре ; лат. Gazari, Cosri), — авалхи куçса çӳрекен тĕрĕк халăхĕ. Хазар чĕлхипе калаçнă.
Пурăннă ареалĕ, экспанси
VII ĕмĕрчен хасарсем юркăн халăхсен империсенче пăхăнса пурăннă. 560-мĕш çулсенче Тĕрĕк хаканлăхне лекнĕ, вăл арканнă хыççăн VII ĕмĕрĕн варринче хăйсен патшалăхне — çак регионта чылай вăхăт хуçаланнă юркăн йăхсен пĕрлешĕвне — Хасар хаканлăхне (650—969) туса хунă.
Чи малтанах Дербентран çурçĕрелле районта, хальхи Дагестанăн айлăм çĕрĕсенче пурăннă хасарсем хăйсем пăхăнтарнă регионсенче — Крымра, Дон тăрăхĕнче тата уйрăмах Анатри Атăл таврашĕнче — кунта VIII ĕмĕрте тĕп хулине лартнă — вырнаçма тытăннă. Хасарсен темиçе ушкăнне Ирана тата Арап халифатне хирĕç чылай хушă вăрçнă хыççăн хĕстернипе Кавказ Лешьене куçма тивнĕ. Çавăнпа Аббасид халифачĕн çӳлти гулямĕсем хасартан тухнине палăртмалла. Çаплах хасарсен çар гарнизонĕ Кустантинра тăни тата Киевре хасар-еврей общини пулни паллă (Козары çырма халĕ те Киевре пур).
Каçăсем
Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Çухалнă халăхсем  Категори:Авалхи халăхсем
Лек-Харь-Яга
Лёк-Харь-Яга (Лёк-Хара-Яга) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 220 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Вĕçенкайăк
Вĕçен кайăксен паллисем
Кайăксем ытларах чухне сывлăшра вĕçсе çӳренĕрен вĕсем ытти чĕр чунсенчен самаях уйрăлса тăраççĕ.
Кĕлеткин кӳлепипе ӳт-тирĕ
Кайăксем тăпăлкка кĕлеткеллĕ, кӳлепипе çăмартана аса илтерет. Кĕлетки çăмăл, вĕçекен кайăксен 2 грамран пуçласа 14 килограма çитет. Ку вĕсен пысăкрах шăммисем сывлăшпа тулнăран килет. Вĕçеймен кайăксен йывăрăшĕ вара 100 килограма çитме пултарать (страус). Кайăксен хăлха çунаттисем, шăлĕсем çук. Çунат лаптăкăшĕ кĕлеткиннинчен пысăкрах. Урисем ытларах чух тăватă чĕрнеллĕ, сайра хутра 2 е 3 пулма пултарать.
Чăваш Енри вĕçен кайăксем
thumb|200px|Шăпчăк
Килти кайăк-кĕшĕк
thumb|160px|Кăркка Çăмарта, аш-какай, тĕк тата мамăк туса илес тĕллевпе çынсем авалах кайăксене алла хăнăхтарма пуçăннă. Килте халĕ чăх е хур, кăвакал е кăркка усрани никама тĕлĕнтермест. Юлашки çулсенче вара хăшĕсем страус е путене тытаççĕ. Ялти хушма хуçалăхра е хулари хваттерте тытма паянхи куна çак кайăксене алла хăнăхтарнă.
Килти кайăк-кĕшĕке ĕрчетес енпе ятарлă кайăк-кĕшĕк инкубаторĕсемпе чăх-чĕп ĕрчетекен хуçалăхсем те ĕçлеççĕ.
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрчунсен класĕсем Категори:Вĕçен кайăксем
Агарзя
Агарзя — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Тюй ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 12 çын, çав шутра 7 арçын тата 5 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 19 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Миссисипи (штат)
Тавралăхĕ
Штат лаптăкĕ — 125 546 км2.
Каçăсем
Категори:Миссисипи Категори:АПШ штачĕсем
Елизавета Батори
мини|справа|Елизавета Батори Елизавета Батори, — «Гиннес рекорчĕсем» кĕнекипе, чи нумай çынна вĕлернĕскр. 1560 çулхи çурла уйăхĕн 7-мĕшĕнче Венгрири Нурбаторта çуралнă. 1614 çулхи çурла уйăхĕн 21-мĕшĕнче Словакинчи Чахтицере вилнĕ.
Ăна çавăн пекех Чахтице пани ят панă.
Пурнăçĕ
Елизаветăн ашшĕпе амăшĕ Дьёрдь Батори тата Анна Батори пулнă, вĕсем иккĕшĕ те Батори çемьинчен çуралса ӳснĕ. Ачалăхра Елизавета Эчед керменĕнче çитĕннĕ. 1575 çулта Ференц Надашдяна качча каять. Ференц Надашдя тыткăна лекнĕ турккăсене çын вырăнне те хумасăр питĕ асаплантарнă. Çак ирсĕрлĕхе кура ăна «хура бек» ят панă. Ференц туйра Елизаветăна Чахтице керменне парнелет.
Вĕсем пурĕпе 5 ача çуратна: Анна, Екатерина, Миклош, Урсула тата Павел. 1604 çулта Ференц вилсен Елизавета арсăр тăрса юлать.
Çамрăк хĕрсене хăçан вĕлерме пуçлани паллă мар. Куна 1585-1610 çулсенче шута илеççĕ. Ытларах Елизавета çĕр ĕçтĕшĕсен хĕрĕсене асаплантарса вĕлернĕ. 1610 çулта вăл нумай çынна вĕлернĕ сас-хура император килне çитет, Матфей император Дьёрдю Турзона çак ĕçе тĕпчеме хушать. 1610 çулхи раштавăн 29-мĕшĕнче Турзо хĕç-пăшаллă çынсемпе кермене çитсе Елизавета сăтăрлă ĕç тунине курать. Анчах та ăна тĕрмене лартма май килмен — Елизаветăн çемьи ытла чаплă пулнă.
Чăвашла-тутарла словарь
«Чӑвашла-тутарла словарь» («Чувашча-татарча сузлек», тӗрӗсрех: Чуашча-татарча сүзлек)1994 ҫулта Шупашкарта пичетленсе тухнӑ чӑваш сӑмахсарӗ. Авторӗ М.И. Скворцов. Редакторӗ О.Г. Кульев. Корректорӗ Н.П. Прохорова. Тиражӗ 800. Издательстви Чӑваш Республикинчи вӗренӳ институчӗн, Шупашкар, Горьки проспекчӗ 5. Ҫӗрпӳре пичетленсе тунӑ.
Чăх евĕрлисем
мини|[[Карăк]] Чăх евĕрлисем - çĕр çинче пурăнакан кайăксем. Сывлăшра нумай вăхăт вĕçмеççĕ. Çĕр çинче вара питĕ вăр-вар. Йăвине те çĕр çинчех тăваççĕ. Чăх евĕрлисен автанĕсем çăмарта пусма ларсах каймаççĕ, чĕпписем типсе çитсенех амăшĕпе çӳреме пуçлаççĕ. Чăх евĕрлисем икĕ йыша пайланаççĕ:
Каçăçем
Категори:Вĕçен кайăксен ушкăнĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Литературная газета
«Литературная газета» — раççей кашни эрнере тухакан литературăпа этем пĕрлĕх-политика кăларăмĕ.
Тĕп редактор — Юрий Поляков.
Кун-çулĕ
Хаçатăн логотипĕнче А. С. Пушкинпа М. Горький профилĕсем.
Каçăсем
Категори:Литературная газета Категори:Вырăсла хаçатсем Категори:Литература хаçачĕсем Категори:СССР хаçачĕсем Категори:Раççей хаçачĕсем
Закка
Закка — Раççей территоринчи юханшыв. Çурçĕр Осети территорипе юхать. Нар юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ардон. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çурçĕр Осетин юханшывĕсем Категори:Нар юпписем
Тури Çĕрпӳкасси
Тури Çĕрпӳкасси, — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесне кĕнĕ. 1926 çулхи авăн уйăхĕн 22-мĕшĕ таран Хусанушкăнь вулăсне кĕнĕ, кайран вара, районсене туса хуриччен,
Каçăсем
Категори:Хĕрлĕ Чутай районĕнчи пурăнан вырăнсем
Курш кӳлмекĕ
thumb|right|200px|Спутникран ӳкернĕ Курш заливĕ Курш заливĕ, Балтика тинĕсĕн кăнтăр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă залив. Балтика тинĕсĕнчен Курш сăмсахĕпе уйăрăнать. Ун хĕрринче Калининград облаçĕ те Литва ларать. Çавăнпа залив шывĕ Литванни те Раççейĕнни. Ытларахăшĕ Раççейĕнни (пĕтĕм 1600 км2-ри лаптăкран 1300 км2). Залив пысăкăшĕ 6,2 км³. Залив тинĕспе пĕчĕк проливпа çыхăнать. Шывĕ ПРЕСНĂЙ /чăвашла куçармалла/.
Заливне нумай юханшыв юхса кĕрет. Чи пысăкки - Неман.
Литература
Категори:Калининград облаçĕ Категори:Балтика тинĕсĕ
Юбайкуль
Юбайкуль — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 19 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452359, ОКАТО кочĕ — 80243820008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Сарӑ кӑмпа
Сарӑ кӑмпа (лат. Rússula áurea) — яка кӑмпа (Russula) йӑхӗн яка кӑмпа йышшисен (Russulaceae) кӑмпасен тӗсӗ. Ҫиме юрӑхлӑ, анчах сайра тӗл пулакан кӑмпа.
Каҫӑсем
Категори:Кăмпасем, алфавитпа Категори:Яка кӑмпа Категори:Çурçĕр Америкăри кăмпасем Категори:Евразири кӑмпасем
Лек-Ю (Кĕçĕн Роговая юппи)
Лёк-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Роговая юханшывăн сулахай çыранĕпе, 5 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 43 км.
Сельская жизнь (хаçат)
«Сельская жизнь» — Раççейри агропромăçлăх комплексĕ пирки хыпарлакан ял ĕçтешĕсем валли кăларăм. Тĕнчери чи ватă хаçатсенчен пĕри. Тематика: политика тишкерĕвĕ, аналитика статьисем тата ял хыпарĕсем.
Лек-Ю (Кĕçĕн Роговая юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Сельская жизнь (хаçат)
Официаллă хыпарсем
Формат A2; ярăм шучĕ — 4 - 16; тираж — 92 пин экз.; пичетленет: Раççейре, ИПТ (Ирĕклĕ Патшалăхсен Туслăхĕ); эрнере 2 хут тухать.
Каçăсем
Категори:Раççей хаçачĕсем Категори:Кашни кунхи хаçатсем
Швецин провинцийĕсем
Провинци, çаплах ландскап (landskap) — Швецин Культурăпа истори паллăлăхне упракан администрацисĕр территори виçи.
Официаллă Швецие провинцисене 1634 çулхи Аксель Оксеншерн реформиччен пайланă. Çĕнĕлле системăпа патшалăх ленсенчен тытăнса тăрать. Ленсен хальхи чиккисем провинцисенни пекех юлнă. Хăшпĕр провинцисем пĕтĕмпех урăх патшалăхсене кĕреççĕ (Финлянди, Раççей Федерацийĕ), çавăнпа та халĕ çав терминсемпе усă курмаççĕ. Апла пулсан та, провинцисем хальхи Швеци территоринче кулленхи пурнăçра паллă ролĕ курăнать.
Тюртюк
Тюртюк — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Швецин провинцийĕсем
Провинцисем регионсене — Гёталанд, Свеаланд тата Норрланд — кĕреççĕ. Юлашкин пайĕ Финляндире вырнаçнă, çавăнпа та тăтăшах Норрланд тесе унăн хальхи швед пайне çеç асăнаççĕ. Унчен Эстерланд регион пур, унăн территорийĕ пĕтĕмпех хальхи  Швецин тулашĕнче вырнаçнă.
Тюртюк
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Швецин провинцийĕсем
Кун-çулĕ
Пĕрлĕ патшалăха туса хуриччен, хальхи Швецин территорине ун чухне сĕмлĕх сферисене, пĕчĕк патшалăхсене пайланă пулнă. Вĕсем пĕтĕмпех пĕр монарх влаçне лекиччен, кашни провинцин хăйĕн саккунĕсем тата тинг — политикăпа суд пухăвĕ — юлнă. Патшалăх йышне кĕнĕ провинцисен херцăклăх статусĕ пулнă. Каярах паллăраххисене çав статусрах хăварнă, хăшĕсене графлăха куçарнă.
Тюртюк
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Швецин провинцийĕсем
Кун-çулĕ
Швеци Кальмар унинчен 1524 çулта тухсан, хăшпĕр территорисене çеç провинци евĕр пуçтарма пултарнă. Чылай тупăш çĕре Роскилл лапкăлăхĕпе 1658 çулта туяннă, çапла вара Швецие унчен дан провинцисем Сконе, Блекинге тата Халланд, çаплах норвег провинцисем Бохуслен, Емтланд тата Херьедален пулнисем хушăннă. Туртса илнă ытти территорисене доминион статусĕпе тивĕçтернĕ, вĕсем вара швед монархĕн айĕнче, хăшпĕррисем — ик-виç ĕмĕр пулнă. Норвеги вара Харпăр унинче Швеципе XIX ĕмĕр тăршшипех тăнă, анчах та ăна Швеци йышне илмен.
Раççее хирĕç вăрçнă хыççăн 1809 çулта Швеци Финляндие çухатнă. Вестерботтен ленне кĕнĕ Вестерботтен тата Лаппланд провинцисене (вĕсен хăшпĕр çĕрĕсем Финляндие кайнă хыççăн) пайланă. Лаппланд тухăç пайĕнче уйрăм Лаппи провинцине (хальхи Лаппи провинчен урăххи) туса хунă. Раççее панă Вестерботтен тухăç пайĕ пысăках пулманнипе вăл финнсен Похьянмаа провинцин (Остроботни, Эстерботтен) пайĕ пулса тăнă. Унсăр пуçне, Вестерботтен ленĕн çурçĕр территоринче çĕнĕ Норрботтен ленне йĕркеленĕ. Вăхăт иртнĕçем нумайăшĕ çак территорие уйрăм Норботтен провинчи теме тытăннă, вара 1995 çулта вăл хăйĕн гербне тивĕçнĕ, иçмасса. Çакăн хыççăн ăна пурĕпех йышăннă.
Гёталанд регионĕн провинцисем
Гёталанд йышне 10 провинци кĕрет.
Свеаланд регионĕн провинцисем
Свеаланда 6 провинци кĕрет.
Норрланд регионĕн провинцисем
Хальхи Норрланд йышне 8 провинци кĕрет.
Хальхи Финлянди территорине пĕр провинци кĕрет.
Малтан Эстерланд регионĕн провинцисем
*
Провинции Швеции
Тусирма
Туçырма, Аслут — юханшыв, Кĕçĕн Çавалăн сулахай юппи (46 км). Тăршшĕ 11 çх.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе :
Асăрхавсем
Категори:Кĕçĕн Çавал бассейнĕ Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Аднагул (Туймаçи районĕ)
Аднагул — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 263 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452773, ОКАТО кочĕ — 80251865002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Мăн Йĕкĕт
Мăн Йĕкĕт, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 179 çын, çав шутра 96 арçын, 83 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Лаптев Павел Васильевич
Павел Васильевич Лаптев — Совет Союзĕн Паттăрĕ, лейтенант, батарея командирĕ. Вăл 1911 çулта Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕчи Пухтел ялĕнче çуралнă. Вăрçăра 1941-мĕш çулхи утă уйĕхĕнчен. 1954-мĕш çулхи авăн уйăхĕн 3-мĕшĕнче вăхăтсăр вилнĕ. Чĕмпĕр хулинче пытарнă.
Каçăсем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:1911 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1954 çулта вилнисем Категори:Авăнăн 3-мĕшĕнче вилнисем
Курш сăмсахĕ
thumb|200 px|[[Курш заливĕпе сăмсахĕ космосран пăхсан]]
Курш сăмсахĕ, — Балтика тинĕсĕнчи хăйăрлă сăмсах. Тăршшĕ — 98 çухрăм. Сарлакăшĕ тĕрлĕрен. Хăш-пĕр вырăнта 3,8 çухрăм, тепĕр çĕрте 400 метрлă вырăнсем те пур.
Курш сăмсахне Юнеско хӳтелет. Калининград облаçĕнчи Зеленоградск хулинче пуçланать те Литвари Клайпеда хулинче вĕçленет.
Категори:Балтика тинĕсĕ Категори:Калининград облаçĕ Категори:Литва
Хатĕр-хĕтĕр
Хатĕр-хĕтĕр  — «хуçалăхри куллен кирлĕ пĕр-пĕр йышши тĕрлĕрен япаласемпе хатĕрсен йышĕ».
Каçăсем
Категори:Кухньăри хатĕр-хĕтĕр Категори:Йăла-йĕрке Категори:Кил
Анатри Кĕлешкасси
Анатри Кĕлешкасси — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Хум (юханшыв) хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 210 çын, çав шутра 109 арçын, 101 хĕрарăм пурăннă.
Фотопухăм
left|600px|Анатри Кĕлĕшкасси
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Теннесси
Каçăсем
Категори:Теннесси Категори:АПШ штачĕсем
Коити Ямадэра
Коити Ямадэра(山寺 宏一; Kōichi Yamadera,  Çĕртме, 17 1961, сиогама, мияги, Япони) — Японире актёр, сейю.
Анастасино (Перĕм Ен)
Анастасино — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Тюй ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 19 çын, çав шутра 12 арçын тата 7 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 32 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Бикмет (Туймаçи районĕ)
Бикмет — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 119 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452772, ОКАТО кочĕ — 80251865008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Замараш-Ком
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ардон. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Çурçĕр Осетин юханшывĕсем Категори:Фиаг-Дон юпписем
Лек-Ю (Усы юппи)
Лёк-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 238 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 43 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ăсан йышшисем
мини|Ăсан йышшисем Ăсан йышшисем - чăх евĕрлисем шутне кĕрекен кайăксем. Ытти чăхсенчен сăмса шăтăкĕ тата урисем çăмпа витĕннипе уйрăлса тăрать. Хĕлле çӳреме çăмăл пултăр тесе вĕсен ура пӳрнисем çинче ятарлă ярапасем ӳсеççĕ. Сăмси ку кайăксен çивĕч, кĕске тата вăйлă. Ку йышри кайăксем вăрманта пурăнаççĕ. Йывăç кăчкисемпе, тураттисемпе, хунавĕсемпе тата чăрăш йĕпписемпе тăранаççĕ. Ăсан йышшисем шутне çак кайăксем кĕреççĕ:
Каçăсем
Категори:Вĕçен кайăксен йăхĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Fasiànids キジ科 (Sibley) Фазаны
Фазан йышшисем
tyumb|справа|250px Фазан йышшисем - чăх евĕрлисем шутне кĕреççĕ. Ăсан йышшисемпе танлаштарсан вĕсен урисем тĕксĕр, сăмса шăтăкĕсем ӳт татăкĕпе витĕннĕ, пӳрне тавра ярапасем те пулмаççĕ. Ку йышри кайăксем йывăç çине пачах лармаççĕ. Пирĕн тăрăхра икĕ тĕс пурăнать:
Каçăсем
Категори:Вĕçен кайăксен йышĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа *
Тюрюш
Тюрюш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Чермасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Канзас
Канзас, — енче вырнаçнă АПШ штачĕ. Администраци Топика (Канзас) хулинче вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Штат лаптăкĕ — 82 277 км2.
Каçăсем
Категори:Канзас Категори:АПШ штачĕсем
Кухньăри хатĕр-хĕтĕр
Кухньăри хатĕр-хĕтĕр — кухньăра тĕрлĕ ал ĕçĕсем валли усă куракан пысăках мар инструментсем тата савăт-сапа.
Каçăсем
Категори:Кухньăри хатĕр-хĕтĕр Категори:Йăла-йĕрке Категори:Кил
Зеленоградск
thumb|290px|Зеленоградскри пуйăс тата автобус чăранăвĕсем Зеленоградск (1946 çулччен ним.: Cranz), — Калининград облаçĕнчи хула. Хулара Зеленоградск районĕн администрацийĕ вырнаçнă. Курортлă хула. Балтика тинĕсĕн Курш заливĕ хĕрринче, Курш сăмсахĕ пуçламăшĕнче ларать.
ОКАТО кочĕ 27215501. Телефон кочĕ 840150.
Каçăсем
Категори:Калининград облаçĕнчи хуласем
Ирсай
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Уильям Фолкнер
Уильям Катберт Фолкнер (William Cuthbert Faulkner ; 25.9.1897,, Маршалл, Миссисипи — 6.7.1962, Миссисипи) — американ çыравçи, прозăçи, Нобель лауреачĕ (1949).
Каçăсем
Категори:Нобель парнин лауреачĕсем Категори:Пулитцер парнин лауреачĕсем Категори:1897 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1962 çулта вилнисем Категори:Утăн 6-мĕшĕнче вилнисем
Емтланд (провинци)
Емтланд (Jämtland) — Швецин Норрланд регионĕнче вырнаçнă тахçанхи провинцийĕ.
Географи
Емтланд çурçĕр енче Лаппландпа, анăç енче Норвегипе, кăнтăр енче Херьедаленпа, тухăç енче - Медельпадпа тата Онгерманландпа чикĕленет.
История
Малтан провинци Норвеги йышĕнче пулнă, кайран унпа пĕрле Дание куçнă, лешĕ вара 1645 çулта Бремсебр килĕшĕвĕпе (1645) Швецие куçнă.
Каçăсем
Емтланд
Категори:Швеци провинцисем
Мăн Шетмĕ (юханшыв)
Мăн Шетмĕ — юханшыв, Мăн Çавалăн сулахай юппи (130 км). Тăршшĕ 35 çх.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе :
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Мăн Çавал юпписем Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Калининград кӳлмекĕ
thumbnail|270px|right|Залив çине космосран пăхсан Калининград кӳлмекĕ, — Балтика тинĕсĕн кăнтăр-хĕветухăç енче вырнаçнă кӳлмек. Шывĕ Польшăпа Раççей шутне кĕрет. Залива Прегольăпа Выçлă юханшывсем юхса кĕреççĕ.
Польшăра ăна Выçлă кӳлмекĕ (Zalew Wiślany), Германире сулхăн залив (Frisches Haff) тесе калаççĕ.
Категори:Балтика тинĕсĕ Категори:Калининград облаçĕ Категори:Польша
Совершенно секретно
Кун-çулĕ
Хаçата 1989 çулта Юлиан Семёнов çыравçă йĕркелет, вăлах ятне йышăннă. Халĕ хаçат логотипĕнче Юлиан Семеновпа пĕрле хаçата йĕркелекен Артём Боровик тени йăнăш шутланать, мĕншĕн тесен Боровик хаçат ĕçне тухма пуçланă хыççăн кăна пуçăннă.
Малтанхи тапхăрта хаçата Эстонире пичетленĕ.
1989—1993 çулсенче çулта 4-6 хутчен «Совершенно секретно» хаçатăн хушми — альманах —«Детектив и политика» (тĕп редактор — Юлиан Семёнов; Агентства печати «Новости» (АПН) пичетленĕ) тухнă.
2005 çулта хаçата Родионовăн кăларăм çурчĕ илесшĕн талпăшнă.
Асăрхавсем
Категори:Вырăсла хаçатсем Категори:Кашни уйăхра тухакан хаçатсем
Тури Сартăк
Тури Сартăк — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 383 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452767, ОКАТО кочĕ — 80251865004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Лек-Ямбо-Ты-Вис
Лёк-Ямбо-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Хора-Хома-Ты кӳлĕ - Хора-Хома-Ты-Вис юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Америкăри Пĕрлешĕннĕ Штатсем
Пĕрлешĕннĕ Штатсем (USA — United States of America) — Çурçĕр Америкăри федераллă республика. Ытларах çухне АПШ кĕскен Америка теççĕ, унта пурăнакансене американсем тесе чĕнеççĕ.
АПШ çĕрĕсем хĕвелтухăç енче Атлантика океанĕнчен пуçласа хĕваланăç енче Лăпкă океан таран тăсăлнă. Çурçĕр енче юнашар Канада вырнаçнă, кăнтăр енче — Мексика. АПШ çĕрĕсем шутне çавăн пекех темиçе утрав Кариб тинĕсĕнче тата Лăпкă океанра кĕреççĕ.
9.6 миллион тăваткал километр лаптăк йышăннăскер, Америка тĕнчери виççĕмĕш чи аслă çĕршыв. Халăх йышĕпе (300 миллион ытла) Америка тĕнчери виççĕмĕш чи йышлă çĕршыв.
АПШ çĕршывне 1776 çулхи утă уйăхĕн 4-мĕшĕнче Аслă Британие пăхăнмасси çинчен пĕлтернĕ 13 колони «Америкăн Пĕрлешӳллĕ Штачĕсем» ят парса никĕсленĕ. Вĕсен суверенлăхĕпе (никамапăхăнманлăхĕпе) Аслă Британи 1783 çулта килĕшнĕ. 1781 çулта Конфедераци Йĕркисем (Articles of Confederation) ятлă хута йышăннă хыççăн Америка пĕрлешӳллĕ, никама пăхăнман, халăхла патшалăх пулса аталаннă. Халăх правительсвин ĕлки 1787 çулхи авăн уйăхĕн 17-мĕшĕнче хальхи конституцине йышăннă хыççăн самай улшăннă.
Америка халăхĕн çар, экономика, этеплĕх, политика витĕмĕ тĕнчере XIX, XX ĕмĕрсенче çирĕпленнĕ.
Совет Союзĕ арканнă хыççăн Америка тĕнчери ларăва-тăрăва анлăн витĕм кӳрекен пĕччен аслă хăват пулса юлать.
Ячĕ
Чăваш чĕлхинче «Америкăри пĕрлешӳ Штатсем», «Америкăн Пĕрлешӳ Штачĕсем», «АПШ», «Америка», «Пĕрлешӳллĕ штатсем».
Америка ятпа чăн малтан нимĕç картографĕ Мартин Вальтсемӳллĕр (Martin Waldseemüller) çĕнĕрен туса кăларнă глобуспа карттă çинче Çурçĕрпе Кăнтăр Америкăсен пĕрлешӳллĕ континентне палăртнă. Чылайăшĕ шутланă тăрăх «Америка» Америго Веспуччи (Amerigo Vespucci), Итальян çул тĕпчекенĕн ятĕнчен пулса кайнă. Веспуччи Христофор Колумб Индине мар çĕнĕ тĕнчене çитнĕ тесе шутланă. Çапла вара Веспуччине хисеплесе вăл палăртнă çĕнĕ çĕре унăн ятне панă.
Америкăна унсăр пуçне чылай вăхăт Колумби тесе чĕннĕ. Халĕ вăл ятпа Амеркăн тĕп хули Вашингтон вырнаçнă района палăртаççĕ. Пĕрлешӳллĕ штатсене Колумби тени унсăр пуçне сăвă хайлавĕнче тĕл пулкалать.
«Америкăн пĕрлешӳ Штачĕсем» ятпа «Никамапăхăнманлăх çинчен пĕлтерни» (Declaration of Indepence) хутра 1776 çулта усă курнă.
Америкăн кăк халăхĕсем тата Европăран куçнисем
200px|thumb|left|«Мэйфлауэр кимĕ Плимăс Пристанĕнче», Вилйăм Халсалл, [[1882. Мэйфлауэрпа Пилкримсем 1620 çулта Америкăна çитнĕ.]] Америкăн тĕп çĕрĕн вырăнти халăхĕсем Азирен сахалран 12 000 е нумайран 40 000 çул каялла пуçласа куçнă. Çав халăхсенчен хăшĕ-пĕри Колумб саманиччен тухăçлă çĕр ĕç туса, капмар çуртсем хăпартса, патшалăхсем йĕркелесе пурăннă. Вырăнти Америка халăхĕпе пĕрремĕш хут Христофор Колумб, Европă тĕпчевçи, 1493 çулхи чӳк уйăхĕн 19-мĕшĕнче Пуэрто-Рико çĕрне çитсе çыхăнать. Çав çултан пуçласа, Америкăн тĕп халăхĕн нумайăшне Евразирен килнĕ чир-мур вĕлерсе тăкать.
Хальхи Америкăн тĕп çĕрĕ-шывĕнче, Флорида тесе чĕннĕ тăрăхра чи малтан испансем колони хывнă. Хайхи малтанхи испан ялĕсенчен 1565 çулта никĕсленĕ Сант-Августин кăна тăрать. Каярахпа испансем Америкăн кăнтăр-хĕвеланăç енне куçма тапратаççĕ, унтан пинĕ-пинĕпе испан ялĕсем Мексикă урлăшĕпе сарăлаççĕ. Францирен килнĕ мамăк-тир усламçисем хăйсен ялĕсене Çĕнĕ Франци çĕрĕсенче, Аслă Кӳлĕ тавра çавăраççĕ, унтан Çурçĕр Америкăн чылай шалти çĕрĕ-шывне — Мексика пырĕ таранах хăйсен аллине илеççĕ.
Аслă Британи малтанхи ялĕ-хулисене Вирчини (1607 ç.) тата Плимăс (1620 ç.) колонийĕсенче хывать. 1628 çулта Массаччуссăтс Пырĕнчи Колоние никĕслени миграци юхăмне вăйлатать, вара 1634 çула Çĕнĕ Англире 10 000 яхăн пуритан вырнаçать. 1610 çултан революциччен Британи хăйĕн колнийĕсене 50 000 пине яхăн ристан ярать.
1614 çултанпа Гудзон юханшывăн аялти çыранĕсенче Голланди çыннисем ял-хула çавăрма тытăнаççĕ, çавсен шутĕнче Манхэттăн утравĕ çинчи Çĕнĕ Амстердам та. Делавэр юханшывĕ хĕрринче 1638 çулта хывнă Çĕнĕ Швеци ялне те 1655 çулта Голланди ярса илет.
Франципе Индейĕц вăрçи вăхăтĕнче Британи Канадăна Франци аллинчен туртса илет. Канадăри францилле калаçакан халăх çапах Кăнтăр колонисен политика витĕмĕнчен хӳтĕ юлать. 1674 çула çити Британи Голландипе вăрçă вăрçса юлашкин колонийĕсене çĕнтерсе илет; Çĕнĕ Недерланд провинцине Çĕнĕ Йорк ят хурать. 1729 çулта Каролинă çĕрĕсене пайланă, 1732 çулта Джорджие колонизациленĕ хыççăн Британин 13 колонийĕ Америкăн Пĕрлешӳллĕ Штачĕсем пулса пĕрлешеççĕ. Пĕрлешĕве кĕнĕ кашни çĕр-шывăн хăйĕн вырăнти тата колонилле правительствисем пулнă, кашнинче ирĕклĕ çынсем суйлава хутшăнма пултарнă. Ĕлеххи Акăлчан çыннисен ирĕкĕсене тĕпе хунипе, вырăнти тытăм туйăмĕпе республикăлăх шухăшĕ тĕрекленет. Пур штат Африка чурисен суттине легализацилет. Çуралнисен йышĕ пысăк, вилнисен – сахал пулнине, татти-сыпписĕр имиграци вăйланнипе кашни 25 çул иртмессерен колонисенчи халăх йышĕ 2 хут йышланать. 1730—40-мĕш çулсенчи Христос чĕрĕлĕвĕн Аслă Вăрану юхăмĕ халăха тĕнпе те, тĕн ирĕклĕхĕпе те кăсăклантарать. 1770 çул патне колонисенчи халăх акăлчанланса пырать. Халăх йышĕ 3 миллиона çитсе Аслă Британин çуррипе танлашать, çапах налук тӳлекенсене Аслă Британин Парламĕнче хӳтĕлекен пулман.
Пăхăнманлăхпа Анлану
200px|thumb|right|Джон Трумбул, [[Пăхăнманлăх Декларацийĕ, 1817-18]] Вырăнти колонисемпе Аслă Британи хутшăнăвĕсем хĕрӳленсе пыни 1760-70-мĕш çулсенче революцилле тапхăра илсе çитерет. 1775 çулта Америка вăрçи тухать, 1781 çулччен пырать. 1775-мĕш çулхи çĕртме уйăхĕн 14-мĕшĕнче Филадельфире пухăннă Континент Конгресĕ Континент Çарне никĕслет, Джордж Вашингтона ертӳçе лартать. «Кашни этеме тан туса янă» тесе, «этемĕн несĕллĕх прависене» палăртса 1776 çулхи утă уйăхĕн 4-мĕшĕнче Конгрес Томас Джефферсон сĕннĕ Пăхăнманлăх Декларацине йышăнса штатсене сулчă федрацие пĕрлештерет. Малтанхи йĕрке 1788 çулччен тытăнса тăрать. Британи патши майлă 70-80 çын Нова Скотие тата Британин Канадăри урăх çĕнĕ çĕрĕсене тарать. Америкăн вырăнти халăхĕсем вăрçăн анăç фронтĕнче икĕ еншĕн те кĕрешеççĕ.
1783 çулта, Америка Франци пулăшнипе Аслă Британи çарне парăнтарать, вара Британи 13 штатăн никамапăхăнманлăхне (суверенитетне) паллакан пулать. 1787 çулта тĕреклĕ нацилле правительство йĕркелес шухăшлисем Конституци пухăвне пуçтарăнаççĕ. 1788 çул патне 9 штат Пĕрлешӳллĕ Штатсен Конституцине хапăллать. Республикăн пĕрремĕш Сеначĕ, пĕрремĕш Элчĕсен Çурчĕ, пĕрремĕш президенчĕ Джордж Вашингтон 1789 çулта ĕçлеме пуçлаççĕ. Çулталăк хушши, Филаделфие куçиччен федерацин тĕп хули Çĕнĕ Йорк пулать. 1791 çулта штатсем Ирĕксен Билне ырлаççĕ, конституцире федераци этеме ирĕксĕрлетме пултарманнине палăртакан, этем ирĕкĕсене саккунлăн хӳтĕлеме гарантилекен 10 тӳрлетӳ кĕртеççĕ. Чуралăх çине урăхла куçпа пăхаççĕ. Конституци йĕрки Африка чурисен суттине 1808-мĕш çулччен кăна хӳтĕлеме хушать. Çурçĕрти штатсем чура суттине 1780-1804 çулсем хушшинче чараççĕ, чуралăха хӳтĕлекен штатсем кăнтăрта юлаççĕ. 1800-мĕш çулта федераци правительстви кăнтăрта çĕнĕлле никĕсленĕ Вашингтон хулине куçать. Иккĕмĕш Аслă Вăрану витернипе евангелизм тĕрлĕ социаллă реформăсешĕн кĕрешекен юхăмсен тĕрекĕ пулса тăрать.
Граждан вăрçи тата Индустриленни
thumb|200px|left|Нью-Йоркри Эллис утравне иммигрантсем анаççĕ, 1902 Чураллă штатсемпе ирĕклисем правительсвто çыхăнăвне хаклассипе, чуралăха сарссипе хире-хирĕç шухăшлă пулнă пирки федерацири лару-тăру çĕнĕрен хĕрӳленет. 1860 çулта чуралăха хирĕç Республикăлла парти кандидатне Авраам Линкольна суйласа президента лартаççĕ. Вăл ĕçлеме пуçличчен çичĕ штат Федерацирен тухса Америкăн Конфедерацилле Штачĕсем пулса тăраççĕ. Федераци правительстви ку туху саккуна хирĕç тесе хаклать. Конфедераци Форт Самтăр çине тапăннипе Граждан вăрçи тухать. Конфедераци енне тата тепĕр 4 штат куçать. Юнион (Федераци) çарĕ кăнтăралла çĕнтерсе пынă май, Линкольн сĕннипе чурасене ирĕке кăлараççĕ. Юнион 1865 çулта çĕнтерсен, Америка конституцине 4 миллиона яхăн Африкăлла Американа граждан тăвакан, сасăлав ирĕкне паракан 3 тӳрлетӳ кĕртĕççĕ. Федераци хăвачĕ вăрçăра çĕнтернипе татах ӳсет.
Вăрçă хыççăн Линкольн президента вĕлереççĕ, Республикă партийĕ хăйĕн витĕмне вăйлатать, кăнтăрти чуралăхран ирĕке кăларнă çынсен прависене хӳтĕллессипе, федерацие çĕнĕрен пĕрлештерессипе çине тăрса ĕçлет – Реконструкци тапхăрĕ пуçланать. 1876 çулта тупăшуллă суйлавран Русăрфорт Хейс, кăнтăр çынни президент пулса тухать те, Реконструкцие пĕтерсе хураççĕ, çĕнĕ саккунсем тăрăх Африкăлла Американсем «тан, анчах уйрăм» пулса тухаççĕ. Африкăлла Американсен кăна мар, Акăлчанла мар шурă çынсен, тата Индейĕцсен прависене те Акăлчанла Американсем вăйлă хĕссе хураççĕ.
Çĕршывăн çурçĕр пайĕнче имигрант килсе тăнипе хуласем вăйлă ӳссе пыраççĕ, хапрăк-савăт уçăлнипе хăвăрт индустриализаци тапранать. 1929 çулччен пынă имиграци хумĕ, Америкă хуçалăхне ĕç çыннине илсе килет, Америка сăн-сăпатне улăштарать.
1867 çулта Америка Раççейрен Аляска çĕрне укçа тӳлесе илет. 1890 çулта индей вăрçисем пĕтеççĕ. 1893 çулта Хавайра (Гаваи) пурăнакан американсем ертнипе утравсен патшине сирпĕтеççĕ, утравсене АПШ аннексилет. Çав çултах, испан-американ вăрçинче çĕнтерсе Америка Пуэрто-Рико тата Филиппин утравĕсене хăй çумне хушать (çур-ĕмĕр иртсен Филиппин пăхăнман патшалăх пулса тухать).
I-мĕш Тĕнче Вăрçи, Аслă Депресси, тата II-мĕш Тĕнче Вăрçи
thumb|200px|Тусан Пырши аркатнă ферма, 19361914-мĕш çулта I-мĕш Тĕнче вăрçи тухсан Америкă хутшăнман. Американсем Британипе Францие кăмăлланă, çапах та интервенцие хирĕççисем те йышлă пулнă — уйрăмах ирланд — тата нимĕçсем-Американсем. 1917-мĕш çулта Америка Антанта енлĕ пулса вăрçа хутшăнать. Вăрçă вĕçленсен, Европă ĕçне хутшăнас мар тенипе Америка сеначĕ Нацисен Лигине йĕркелекен Версаль Килĕшĕвне çирĕплетмест. Çĕршыв изоляционизм политикине тытса пырать. 1920-мĕш çулта хĕрарăм прависемшĕн кĕрешекен юхăм конституцине хĕрарăма сасăлав тата ытти ирĕк паракан тӳрлетӳ çыртарать. Вăрçăра кĕрешнĕшĕн 1924 çулта Америкăн тĕп халăхĕсене АПШ гражданĕсем пулса тăма ирĕк параççĕ.
20-мĕш çулсенче Америка хуçалăхĕ индустри ӳснĕ май чечекленсе каять. Анчах индустрие хăпартнăшăн парăм ӳссе пырать, биржăна инфляци çапать, вара 1929 çулта тытăм арканать те, Америка Аслă Депресси саманине кĕрет. 1932 суйланă Франклин Рузвельт президент правительствăна экономикă тытăмне йĕркелесе тăма ирĕк паракан Çĕнĕ Татăçу сĕнет. Тусан Пырши ятлă çил-тăвăлсем 30-мĕш çулсенче чылай ял-хуçалăх пĕрлешĕвĕсене аркатса тăкать, халăх çĕнĕ вăйпа анăçа куçма тапратать. 1941 çулта Америка II-мĕш тĕнче вăрçине хутшăнса союзникĕсене çар хатĕрĕ кӳрме тытăнни çĕршывăн индустрине чĕртет.
Малтан нейтраллăскер, Америка вăрçа 1941 çулхи раштав уйăхĕнче, яппунсем Перл Харбора тапăннă хыççăн кĕрет. II-мĕш тĕнче вăрçи Америка историйĕнче чи тăкаклă вăрçă шутланин те, çĕршыв хуçалăхне мул илсе килет, ĕç туса парать. Ăна пулах, индустри ĕçне хĕрарăмсем те кӳлĕнеççĕ. Бретон Вудс тата Ялта конференцийĕсенче союзник ертӳçисем патшалăхĕсен хутшăнăвне майлама çĕнĕ йĕрке сĕнеççĕ, Совет Союзĕпе Америкăри Пĕрлешӳллĕ Штатсем тĕнче тĕрекĕ пулса тухаççĕ. 1945 çулти Европăри çĕнтерӳ хыççăн Сан-Франциско хулинчи конференцире Пĕрлешӳллĕ Нацисен Организацийĕ тăвасси пирки калаçса татăлаççĕ. Çав çулах çурла уйăхĕнче АПШ яппунсен Хиросимăпа Нагасаки хулисене çĕнĕрен шухăшласа кăларнă ядерлă хатĕрпе бомбăлать, вара Япуни авăнăн 2-мĕшĕнче капитуляцилет; вăрçă пĕтет.
Суперхăват
Иккĕмĕш тĕнче вăрçи хыççăн Совет Союзĕпе АПШ Сивлек вăрçă туса тĕнчери аслă хăват пулассишĕн пĕр-пĕринпе ăмăртаççĕ. Европăри политикăлла лару-тăрăва икĕ енчен Варшава Пакчĕ тата Нато витĕм кӳрсе тăраççĕ. Cовет Союзĕ коммунизм тата план экономикине, Америка либераллă демократи тата капитализма (мул экономики) сарма тăрăшаççĕ. Совет союзĕ те, çав вăхăтрах Америка та тĕнче диктаторĕсене пулăшса тăраççĕ, пĕри тепринпе виççĕмĕш çĕр-шывсенче çапăçаççĕ (Прокси вăрçи). 1950-53 çулсенче Америка çарĕ Корейре Китай коммунисчĕсемпе кĕрешет. Америкăра Америка майлă мар ĕçсен Комитечĕ йĕркеленет те, патшалăх коммунизм майлă çынсене йĕрлеме пуçлать, Джозеф Маккартти сенатор коммунизма хирĕç юхăмăн тĕп сăнарĕ пулса тăрать.
1961 Совет Союзĕ тĕнче уçлăхне пĕрремĕш хут этем яраять. Çак ĕç Америкăра ăслăлăх ĕçĕн тухăçлăхне çĕклеме хавхалантарать. Джон Кеннеди президент уйăх çине этеме кăларакан çĕр-шыв Америка пултăр, ĕç 1969 çулта пурнăçлантăр тесе калать. Кеннеди президент саманинчех Куба таврашĕнче Совет Союзĕпе ядерлă вăрçăпа хăратакан ĕç пулса иртет. Çав хушăрах, Америка экономики самай ӳссе-сарăлса каять. Африка-американĕсен Мартин Лютер Кинг пек хастар пуçлăхĕсем ертнипе граждан ирĕкĕсемшĕн юхăм американсене расă тăрăх уйăрасси-хĕсĕрлессине хирĕç, Джим Крау саккунĕсене, 1964 çулта çирĕплетнĕ Граждан Прависен Акчĕнчи пĕр абзацне пĕтерессишĕн кĕрешеççĕ. Кеннеди президента вĕлернĕ хыççăн, ăна ернĕ политиксем виççĕмĕш çĕр-шыв вăрçисене Кăнтăр-хĕвелтухăç Азине илсе çитереççĕ, Вьетнамра ăнăçусăр вăрçă пуçлаççĕ.
1974 çулта Вотергейт сас-хури тухсан, Ричард Никсон демократла президента влаçпа иртĕхнĕшĕн ĕçрен тухтараççĕ. 1980 çулта Рональд Рейгана суйлани Америкăн политики «сылтăмалла» (республикансем енне) сулăннине пĕлтерет. 80-90-мĕш çулсенче Совет Союзĕн хăвачĕ чакать те СССР арканать. ПНОра ертӳçĕ пулса, союзникĕсемпе Перс кӳлмек тата Югослави вăрçисене чарайни Америкăн тĕнчери хăрах суперхăват авторитетне çирĕплетет. Билл Клинтон президент пулнă хушăра (1991—2001) Америка экономики тĕнчере самай сарăлать. 1998 çулта гражданла суда лекнĕшĕн, ясар ĕçĕпе çуйăху кăларнăшăн Элчĕсен Çурчĕ Клинтона айăпласа импичментлет; президента Сенат çăлса ĕç вырăнĕнче хăварать.
2001 çулхи авăн уйăхĕн 11-мĕшĕнче Нью-Йорк хулинчи ларакан Тĕнчери Суту Центрĕн йĕкĕр çуртне, тата Пентагона самолетсем пырса çапăнаççĕ. Виçĕ пине яхăн çынна вĕлерсе Тĕнчери Суту Центрĕ тата юнашар ларакан темиçе çурта ишĕлтереççĕ. Çак ĕç пулса иртнĕ хыççăн, Джордж Буш президент преступленишĕн Аль-Кайда террорисчĕсене айăпласа Террорпа Вăрçă пуçлать. Çав çулах ÇАПУ çарĕ Афганистана кĕрсе, Талибан правительствине тата Аль-Кайда шкулĕсене çĕмĕрет. Талибансем ÇАПУ çарне хирĕç партизанла вăрçаççĕ. 2002 çулта иккĕленӳллĕ пĕлтерӳсене шанса Джордж Буш Иракри влаç режимне пусарма чĕнет. ÇАПУ пулăшма туннине кура Джордж Буш Ирĕкне Кăтартакансен Коалицийĕ йĕркелесе 2003 çулта Ирак çарне кĕртет те, Саддам Хуссейн президентлăхне пĕтерет. Хăй халăхĕ те, тулашри çĕр-шывсем те Иракран çарне кăларма хистинĕ пулин те Америка çарне Иракран илсе тухмасть.
Каçăсем
* Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем
Мăн Пакăш
Мăн Пакăш, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Шупашкартан 83 км, Етĕрнерен - 30 км, чукун çул станцинчен 76 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 123 çын, çав шутра 64 арçын, 59 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Тури Сорокин
Тури Сорокин — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 410 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452344, ОКАТО кочĕ — 80243825003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Хӳреллӗ шапасем
Хӳреллӗ шапасем — (лат. Ascaphus) — хӳресĕррисен йӑхӗ, Ascaphidae йышӗн пӗртен пӗрри.
Каҫӑсем
Категори:Хӳресĕр çĕрти-шыврисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Казанцево (Чернушка районĕ)
Казанцево — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Тюй ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 31 çын, çав шутра 16 арçын тата 15 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 78 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Беларуссем
Белоруссем (хăйсене беларусы теççĕ) — тухăç славян халăхĕ, пурĕпе 10 млн çынна яхăн, ытларах Белоруси Республикинче пурăнаççĕ. Çаплах Раççейре, Украинăра тата урăх çĕршывсенче пурăнаççĕ. "Белорус" ячĕ XIX − XX ĕмĕрсенче çирĕпленсе юлать, унчен вĕсене "литьвинсем" (лiцьвiны) тенĕ. Белорус этносĕ славянсем вырăнти балти халахĕпе хутшăннипе пулса кайнă.
Чĕлхе
Беаруç Республикинче пурăнакан 85% белорус белорус чĕлхине (индии-европа чĕлхе çемьин славян ушкăнĕн тухăç ушкăн пайĕ; кăнтăр-анăç, çурçĕр-тухăç тата вăта-белорус диалекчĕсене палăртаççĕ; çырулăхĕ — кириллица) йышăнать. Белоруси Республикинчи белоруссен хушшинче билингвизм (вырăс чĕлхине усă курни) сарăлнă, чикĕ çумĕнчи çĕрсенче трилингвизм (поляк, украина е урăх кӳршĕ чĕлхисем) тĕл пулать.
Тĕне тытса пыни
Тĕне кĕнĕ белоруссем — чылайăшпе православисем; 15% яхăн — католиксем (ытларах латтин йăлиллĕ, грек-католиксен ушкăнĕсем пур), çаплах протестантсем (баптистсем, пятидесятниксем тата урăх.).
Каçăсем
Категори:Беларуссем Категори:Беларуç халăхĕсем Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Польша халăхĕсем
Биологи
Биологи, — чĕрĕ çутçанталăка тата вăл тавралăхпа еплерех çыхăнура тăнине тĕпчекен ăслăх.
Биологи сăмаха усă курма пĕр-пĕринчен уйрăм 1802 çулта Ж. Б. Ламарк тата Г. Р. Тревиранус сĕннĕ. Çавăн пекех ку сăмах Т. Роозе (1797) и К. Бурдах (1800) хайлавсенче пур.
Çав. пекех
*
Тютюлена
Тютюлена — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Çерçи евĕрлисем
Çерçи евĕрлисем (лат. Passeriformes) — Чăваш Енре чи анлă сарăлнă кайăксем, вĕсем кĕлеткипе пĕчĕк. Чи пысăкки çерçи евĕрлисем хушшинче - çăхан, вăл 1,5 килограмм таран пулать. Чи пĕчĕкки вара - ылтăн тĕпек - 7 грамран та иртмест. Пирĕн тăрăхра ку евĕрти кайăксенчен 90 тĕсĕ пурăнать. Вĕсем çакăн йышшисем пулаççĕ.
Мотоцикл
Мотоцикл класĕсем
Этемлĕх мотоциклсемпе темиçе вуннă çул хушши усă курать, вĕсем ятарлă ĕçĕпе, конструкципе уйрăлса тăраççĕ. Пурĕпе 5 класс: спорт, круизер, классик, кросс, эндуро.
Спорт мотоциклĕ
Спорт мотоциклĕсем - спортбайксем – çул çине 1920-мĕш çулсенчех тухнă, ун чухне мотоцикăла юратни хăвăрт чупассипе мотоăмăрту çуратать. Çакăнтанпа асфальт витĕмлĕ çул çинче ăмăртмалли ятарлă машинăсене хатĕрлеççĕ.
Çав. пекех
Мотоцикл тĕсĕсем:
Каçăсем
«»
* Категори:Рельсăсăр транспорт
Делавэр
Делавэр, — енче вырнаçнă АПШ штачĕ. Администраци Довер (Делавэр) хулинче вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Штат лаптăкĕ — 6 452 км2.
Каçăсем
Категори:Делавэр Категори:АПШ штачĕсем
Куккук йышшисем
Кукку́к йышшисем, е кукку́ксем (Cuculidae) — куккук евĕрлĕ вĕçен кайăксен отрядне кĕрекен çерçи евĕрлисене çывăх йыш. Йышра чи палли — ахаль куккук.
thumb