cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аджари
Кун-çулĕ
1921 çулхи утăн 16-мĕшĕнче Аджар АССР йĕркеленĕ; хальхи ячĕ — 1990 çултанпа. Аджарсен тĕп хули — Батуми — Грузин тĕп тинĕс порчĕсем.Тинĕсçум зонăра (Кобулети, Махинджаури, Гонио, Сарпи тата ур.) санатори-сиплев çурчĕсем, ытларах совет тапхăрĕнче тунисем, вырнаçнă. Тусем çинче курортсем ĕçлеççĕ. Аджарири пурăнан халăх — грузин халăхĕн аджар этносĕ, вăтам ĕмĕрсенче вĕсен хушшинче ислам анлă сарăлнă.
Тĕнĕ
Осман тапхăрĕнче, урăх крипто-христиансем пекех, аджарсем ислампа православие кулленхи пурнăçра хутăштарнă. 1990-мĕш тата 2000-мĕш çулсенче аджар халăхне çĕнĕрен христианланă, çак ĕç-пуçа Грузин православии чиркĕвĕ пулăшнă, халĕ кунта христиансен шучĕ 70 %, мăусăльмансен шучĕ —30 % (80-мĕш çулĕсен вĕçĕнче мăсăльмансем 70 % шутланнă).
Асăрхавсем
* Категори:Грузи çĕрĕсем
Сив курăкĕ
Усă курни
Лартса ӳстернĕ икĕ тĕслĕ курăкăн çулçисене тĕрлĕ салата яраççĕ.
Кукăр сăмсаллă çыран кайăкĕ
Кукăр сăмсаллă çыран кайăкĕ (лат. Calidris ferruginea) — шур таки йышшисен (Scolopacidae) вӗҫен кайӑксен тӗсӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Хӑйӑрҫӑсем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:1763 çулта çырнă чĕрчунсем
Энгельс (хула)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Энгельс (пĕлтерĕшĕсем) статьяра пăхăр.
Э́нгельс — Раççей хули (1914), Сарăту облаçĕн Энгельс районĕн хула статуслĕ муниципаллă йĕркеленӳлĕхĕ.
Хула Атăлăн сулахай çыранĕнче, Сарăту тĕлне хирĕç вырнаçнă.
Халăх йышĕ — 230,5 пин çын (2007).
Энгельс хули муниципаллă йĕркелĕвĕн пуçлăхĕ — Лысенко Михаил Алексеевич.
Кун-çулĕ
1914 çултанпа Покровск ятла пулнă. 1931 ç. Энгельс ята, Фридрих Энгельс философа тата этем пĕрлĕхĕн ĕçченне хисеплесе панă. 1922-41 çç. — Атăлçи нимĕçĕсен АССР тĕп хули пулса тăрать.
1965 çулта Энгельса Сарăтупа çыхăнтаракан автоçул кĕперне хунă.
Вăрçă объекчĕсем
Хулара Раççей СÇВ Энгельс авиабази вырнаçнă, унта РФ Инçет авиацийĕн 22-мĕш Донбасс йывăр бомба пăрахакан авиаци дивизийĕ тăрать. Ку раççей йĕтреллĕ хĕçпăшаллă стратеги авиацин, икĕ (Украинка авиабазипе пĕрле) базинчен пĕрри. Çаплах базăра АПШ пăхса тăнипе 1990-үеш çулсен варринче Раççейĕн стратеги бомбă пăрахакан Ту-160  самолёчĕсене пĕтернĕ (вĕсен фюзеляжне гильотинăпа татнă).
Паллă вырăнĕсем
Энгельсре Сарăту облаçĕн оперетта театăрĕ вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Ят улăштарнă хуласем Категори:Атăл çинчи хуласем
Джавахети
Джавахе́ти (ჯავახეთი Джавахети; арм. Ջավախք, Джавахк) — Грузин историллĕ облаçĕ, Самцхе-Джавахети провинцине кĕрет.
Джавахетире чылай армян халăхĕ пурăнать.
Истори
XIX ĕмĕрте Раççей империн Тифлис кĕперни шутне кĕрет.
1920 çул хыççăн Грузин ССР юрисикцинче. Хальхи самантра Грузи республикинче.
Урарту савăл çырулăхĕĕе çырăвĕсенче çак çĕре «Джабаахе» тесе палăртнă. 387 çул хыççăн Джавахети Грузие кĕрет.
1830-мĕш çулсенче 58 пин эрмен Осман Турцири Эрзурум провинцинчен Джавахетине куçса килнĕ.
Каçăсем
Категори:Грузин историллĕ облаçĕсем Категори:Армени историйĕ
Эпос
Эпос (грек. έπος — сăмах — каласа пани) - эпопея, çавăн пекех те авалхи историсем çинчен паттăрлă юррăсем (вырăсла: былины-чăн каласа панисем). Эпос пурнăçăн пĕтĕм сарлакăшĕпе вăрăм вăхăтĕнче пулса иртнĕ чылай ĕçсене хăйĕн ытăмне кĕртет, фольклор сăпкийĕнче ӳсет. Вăл XVIII ĕмĕрчен литературăн ертсе пыракан жанрĕ. Унăн сюжечĕсен çăлкуçĕ- халăх каланисем, сăнарĕсене идеал пек ӳнертнĕ, анлăлатнă, сăвăлла çырнă калаçăвĕсем халăхăн пĕрлĕхлĕ евĕр пуçтуйăмне палăртаççĕ, (Гомерăн "Илиада" поэми). XVIII-XIX ĕмĕрсенче жанр чапĕ роман çине куçать. Сюжетсене паянкунран илеççĕ, сăнарĕсем кашни хăй майлă нумайчĕлхеллĕ общество-халăх пуçтуйăмне ӳкерсе параççĕ, проза виçипе хываççĕ (Толстой Л.Н., Достоевский Ф.М.). Эпосăн авалхи жанрĕсем- повеç, калав, новелла.
Кĕçĕн Холуница
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Эпос
Литература
Категори:Литература теорийĕ Категори:Поэтика Категори:Литература тĕсĕсем
Кĕçĕн Холуница
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Волков Никита Михайлович
Никита Михайлович Волков (1911, Шурут ялĕ, Хусан кĕпĕрни (халĕ Чăваш Енри Комсомольки районĕ), Раççей империйĕ — 1971, Чăваш АССР, ССРП) — чăваш прозăçи, тăлмачĕ.
Пурнăçĕ
1911 çулта Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи Шурут ялĕнче çуралнă.
Шупашкарти рабфакра вĕреннĕ. Чăвашрадион «Юлашки хыпарсем» передачин редакторĕ, «Коммунизм ялавĕ» хаçатăн хăйсен корреспонденчĕ, «Капкăн» журналăн яваплă секретарĕ вырăнĕсенче ĕçленĕ. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
1971 çулта вилнĕ.
Ӗçĕсем
Унăн ĕçĕсем çак кĕнекесенче пичетленнĕ: Никита Михайлович Роберт Луиз Стивенсонӑн «Мул утравӗ» романне, Михаил Пришвинӑн калавӗсене чӑвашла куҫарнӑ.
Каҫӑсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:ССРП çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:1911 çулта çуралнисем Категори:1971 çулта вилнисем Категори:Пайăр çынсем:Комсомольски районĕ
289
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Масонлăх
Масо́нлăх (франкомасо́нлăх) — XVII ĕмĕрте тĕвĕленнĕ тĕшмĕш мешехиллĕ тĕнчери йĕркеленӳлĕхсемпе çыхăннă вăрттăн тĕн-этика юхăмĕ. Масон е франкмасон ячĕ franc-maçon (ватăфранци чĕлхипе masson, freemason), тӳррĕн куçарсан — ирĕклĕ кирпĕч хывакан.
Идеологипе символики
«Пуркуракан Куç» Украинăн 500 [[гривна|гривни çинче|250px|thumb]]
Вуламалли
http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Zakharov_masonry, Электрон журналĕ «Знание. Понимание. Умение», 2008.
Нижний (Чышма районĕ)
Нижний  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 195 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452142, ОКАТО кочĕ — 80257875003.
Масонлăх
Вуламалли
*
Нижний (Чышма районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Археологи культури
Вуламалли
Категори:Археологи Категори:Археологи культурисем
Зимняя (Васюган юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
290
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кондузла (юханшыв)
Кондузла (Юханшыв)  — Раççей территоринчи юханшыв. Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мăн Кинель юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
Каракуль (Кармаскали районĕ)
Каракуль  — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 50 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453024, ОКАТО кочĕ — 80235825006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Виçъенлĕ Пĕрлешӳ
Виçъенлĕ Пĕрлешӳ:
Çĕньял (Теччĕ районĕ)
Çĕньял, Малое Бисярино — Тутарстанăн Теччĕ районĕн чăваш ялĕ.Ялтан район центрне – 23, Хусана – 123, Пăвари чукун çул станцине – 38 километр. Çĕньяла Теччĕрен асфальт сарнă çулпа çитме пулать.
Кун-çулĕ
1830-мĕш çулсенче Хупкĕпертен уйрăлса тухса пулнă ял – Çĕньял. Ял ячĕ легенда тăрăх тĕрĕксен «Бисер» сăмахĕнчен пулса кайнă, çаплах кунти Пиçарка шывĕнчен тухса кайнă тесе те калаçаççĕ. Яла пуçарса яракансем малтанах вăрманти шурлăхăн пĕр утравĕ çинче («Çут пуç») чарăннă. Кайран тин çăл куç пуçланнă çĕрти хăмăшлă вара пырса чарăннă. Çакăнта тĕпленсе кайнă та Çĕньял. Малтанах кунта виçĕ çемье куçса килнĕ. . Тăван çĕршывăн Аслă вăрçине ялтан 137 çын хутшăннă. Вĕсенчен вилнисемпе хыпарсăр çухалнисем 62 çын.
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем
Пурăнкăч
Пуранкăч — тĕрлĕ йышши çынсене (студентсене, вĕреневçĕсене, рабочисене т. ыт. те) вăхăтлăх пурăнма уйăрса паракан çурт-йĕр. Анчах та ăна хăна килĕпе пăтраштармалла мар.
Каçăсем
Категори:Çурт-йĕр Категори:Студентсем Категори:Пĕрлĕх
Йод изотопĕсем
Каçăсем
Категори:Йод изотопĕсем Категори:Изотопсем
UTC+3
thumb|right|Раççейĕн «Тĕп» сехечĕ — [[Сăпас турулĕ çинчи кремль куранчĕсем]]
Асăрхавсем
Časové pásmo
291
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мустафино (Аллагуватский сельсовет)
Мустафино  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 183 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453188, ОКАТО кочĕ — 80248802004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Хирти Кушкă
Хирти Кушкă, — Тутарстанри Пăва районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Паллă çынсем
Категори:Тутарстанри Пăва районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан
Курошма
Курошма — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сулахай çыранĕпе, 57 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Гласко Евгений Юлианович
Гласко Евгений Юлианович — (8.09.1915(26.08)-30.10.1996), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Беларуç фрончĕн 11-мĕш гварди çарĕн 8-мĕш гварди перевçĕсен корпусĕн корпус инженерĕ, гварди подполковник.
Канаш районĕ
thumb|250px|Канаш районĕн схеми
Кана́ш райо́нĕ (Канашский район) — Чăваш Енĕн (РФ) администрациллĕ-территориллĕ виçи тата муниципаллă йĕркеленĕвĕ (муниципаллă район)
Район территорийĕ Чăваш Енĕн варринче вырнаçнă. Тытăма 1927 çулхи авăн уйăхĕн 27-мĕшĕнче туса хунă. Çурçĕр енче Чăваш Енĕн Çĕрпӳ тата Красноармейски районĕсемпе, хĕвелтухăç енче Вăрмар тата Тăвай районĕсемпе, кăнтăр енче Комсомольски тата Йĕпреç районĕсемпе, хĕвеланăç енче Вăрнар районĕсемпе юнашар вырнаçнă.
Лаптăкĕ 981,4 км2 танлашать, çурçĕртен кăнтăралла 35 çухрăм, хĕвеланăç енчен хĕвелтухăç енелле 25 çухрăм тăршшĕ.
Администраци Шупашкартан 84 çухрăмра ларакан Канаш хулинче вырнаçнă.
Халăх йышĕ
1999 çул пуçламăшĕнче районта пурĕпе 43,7 пин çын пурăннă, 97% — чăвашсем. Халăх йышлăхĕ — 47 çын/тв. çх. Районта пĕтĕмпе 108 ял ларать, вĕсенче, вăтамран илсен, 462 çын пурăнать.
Администрациллĕ пайлану
Районти ял тăрăхĕсен шутне çаксем кĕреççĕ:
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн районĕсем
Чăвашсем-Олимп чемпионĕсем
Чăваш Олимп чемпионĕсем. Чăваш спортсменсем пĕрремĕш хут 1952 çулта Олимп вăййисече хутшăнă. СССР Олимп командине чăваш Ардалион Игнатьев кĕнĕ. Вăл çăмăл атлет пулнă.
Ытти хутшăнавçăсем
Олимп вăййисене хутшăнасси — хăйех кашни спортçăшăн çав тери пысăк чыс. Ылттăн, кĕмĕл е бронза медаль кашнинех тивĕçмест. Ун пек спортсменсене те асăнса тухмалла, хисеп тумалла.
Эппин, акă вĕсем ытти чăваш хутшăнавçăсем:
Тата ыттисем те...
Каçăсем
Категори:Олимп вăййисем Категори:Чăвашсем Категори:Спорт
Новелла
Новелла (итал. novella) — кĕскен каласа кăтартакан, калавăн тепĕр тĕслĕ жанрĕ, вăл çирĕп сюжетпа, композиципе, символика элеменчĕсемпе усă курать.
Категори:Литература жанрĕсем
Готсем
thumb|300px|готсен пурăну вырăнĕсем Готсем, — II—IX ĕмĕрсем хушшинче пурăннă герман халăхĕ. VIII ĕмĕрччен Европăри шайĕ самай пысăк пулнă.
Историйĕ
Готсен кăк вырăнĕ Скандинавире шутланать. Каярахпа вĕсем хальхи Польшăн çурçĕрти çĕрĕсем çине (Померанине) çитнĕ, тата каярах кăнтăралла куçнă. 230 çулта хальхи Украина çĕрĕнче готсен патшалăхĕ йĕркеленнĕ. Черняхов культуринче те вĕсен витĕмĕ пысăк тесе шутлаççĕ.
375 çулта хунсем вĕсен патшалăхне килсе аркатнă. 376 çулта готсем Танай урлă каçса Балкан çурутравне çитнĕ.
410 çулта вестготсен Аларих патши Рима ухтарса тухать.
Категори:Герман йăхĕсем
UTC+4
Асăрхавсем
Категори:Вăхăт тăрăхĕсем
Кĕçĕн Чудовая
Кĕçĕн Чудовая — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Мăн Чудовая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
292
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чăваш Ене 11 çул
Чăваш Ене 11 çул — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 46 çын, çав шутра 25 арçын, 21 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Йĕпвăрри
Йĕп вăррисем (Odonata) — çăткăн кайăксен отрячĕ, лайăх вĕçекен хурт-кăпшанкăсем.
Куру
thumb|200px|Йĕп вăррин [[Фасет куçĕ|left]]
Ӗрчени, аталанни
thumb|200px|right|Имаго йĕп вăрри нимфа тирĕнчен тухать left|thumb|200px|Стрекоза сразу после линьки на имаго. Покровы ещё не отвердели и не пигментированы.
Неметсем
Неметсем (Nemetes, Νέμητες, т. с. нимĕçсем), — герман йăхĕ. Малтан Рейн юханшыв хĕрринче пурăннă пулас. Вĕсем свевсем шутне кĕнĕ.
Вĕсем Тури Германинче трибоксемпе, треверсемпе тата варгионсемпе юнашар пурăннă.
Асăрхавсем
Категори:Çухалнă халăхсем Категори:Герман йăхĕсем
Калав
Калав — эпосла прозăн повеçрен пĕчĕкрех форми пулать. Фольклор жанрĕсенчен (юмах, притча) уйрăлнă çыруллă литература. Тепĕр чух новеллăран, XVIII ĕмĕрти литературăра — тĕрленчĕкрен уйăрса илме хĕнтерех. Хăш чух новеллăпа тĕрленчĕке калавăн икĕ хире-хирĕçле уйрăмлăхĕсем тесе те пăхаççĕ.
Чăваш чĕлхине асăннă термина Хумма Çеменĕ кĕртнĕ тесе шутлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Литература жанрĕсем * Категори:Эпос жанрĕсем
293
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Калав
Каçăсем
Рассказ
Шурут
Шурут, Šurut — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял, Шурут ял тăрăхĕн тĕпĕ пулать.
Кун-çулĕ
Малтан Пăва уесне кĕнĕ. Кайран, 1920 çулхи утă уйăхĕн 31 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕнĕ. 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Мăрат вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççан ял Йĕпреç районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççан Турхан районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 7 хыççан Первомайски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççан Комсомольски районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççан каллех Патăръел районне кĕнĕ.
1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 пуçласа хальхи вăхăтчен Комсомольски районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Монтанер çурăлăвĕ
Монтанер çурăлăвĕ е Монтанер схизми терминпа 1967 – 1969 çулсенчи пулăма асăнаççĕ.
Волкова Мария Андреевна
Волкова Мария Андреевна, — сăвăç. 1934 çулхи чӳк уйăхĕн 7 Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи Карăк çырми ялĕнче çуралнă. 1976 çулхи юпа уйăхĕн 31 Шупашкарта вилнĕ.
1973 çултанпа СССР ÇП членĕ шутланать.
Пурнăçĕ
1956 çулта Чăваш педагогика институтне вĕренсе пĕтернĕ. Шкулта ачасене вĕрентнĕ.
Ӗçĕсем
Пичетленнĕ тухнă кĕнекесем:
Категори:Чăваш сăвăçисем
Филипп Иоганн Страленберг
thumb|1725 çулти Раççей картти, алă ӳкернĕ: Филипп Иоганн Страленберг Филипп Иоганн Страленберг (шв.: Philip Johan von Strahlenberg), — швед офицерĕ, географĕ, чĕлхеçи. 1676 çулта Штральзунд хулинче çуралнă, 1747 çулта Фрёллинге хулинче вилнĕ. Çуралнă чухне Philip Johan Tabbert ятлăччĕ.
Пурнăçĕ
Швеци патша Карл XII çарĕнче пулнă, Полтава патĕнчи çапăçăва хутшăнă. 1709 Раççейре тыткăна лекнĕ. 1711-1721 хушшинче Тобольск хулинче пулнă май, Çĕпĕре тĕпченĕ. 1730 çулта Стокгольма таврăннă чух хăй тĕпченине пичетлесе кăларнă. Вăл ĕçĕ тĕнчене интереслентернĕ, акăлчанла, франци чĕлхине, испанла куçартарнă. Вăл çырнă кĕнекере çĕнĕ Раççей карртисем пулнă, вăл çĕнерен Европăпа Ази хушшинче чикĕсене лартнă. Унтанпа чикки Урал тăвĕсем май иртрĕ. Ку ăнлану юлашки официаллă чикĕ пулса тăчĕ. Континентсем хушшинчи чикĕ пирки унччен питĕ хытă тата нумай тавлашнăччĕ. Раççей патши 1730 çулта ку чиккине ырланă, ун хыççăн тĕпчевĕ /наука/ та çакна килĕштернĕ.
Çакăн пекех Страленберг чĕлхисемпе нумай интересленнĕ. Вăл тутар, якут, чăваш, крым-тутар, узбек, пушкăрт, кăркăс, туркмен, монгол чĕлхисен сăмахсарне хатĕрленĕ. Страленберг хăй кĕнекинче пĕрмĕш хут 28 чăваш сăмахне пичетленĕ.
Урăх çĕртре кăтартни
Категори:Швед тĕпчевçи Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
294
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шывчĕкеçсем
Шывчĕкеçсем (лат. Sterna) — чарлăк йышшисен (Laridae) вӗҫен кайӑксен йӑхӗ. Пур шывчĕкеçсем те лайӑх вӗҫейеҫҫӗ, тинӗс хӗрринче тата тӑварсӑр шывлӑ вырӑнсенче, пулӑпа тата ытти шыв чӗрчунӗсемпе тӑранса пурӑнаҫҫӗ. Йӑвисем ансат, 1—3 ҫӑмарта туса хураҫҫӗ.
Епле курӑнни
Тӳрӗ вӑрӑм сӑмсаллӑ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Вĕçен кайăксен йăхĕсем Категори:Шывчĕкеçсем
Карăкçырми (Вăрмар районĕ)
Карăк çырми, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен Çĕрпӳ уесĕн Энĕшпуç вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрмар районне кĕрет.
Октябревка
Октябревка — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 18 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453188, ОКАТО кочĕ — 80248802005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Палеолит
Палеолит (παλαιός — авалхи λίθος — чул) (авалхи чуллă ĕмĕр) — чуллă ĕмĕр историйĕн пĕрремĕш тапхăрĕ, гоминидсем (homo) чуллă ĕç хатĕрĕсемпе усă курма пуçлани (2,6 млн. çул маларах)  — çĕр ĕçĕсем пуçланса кайиччен пирĕн эрăччен 10 пинçуллăх. 1865 çулта Джон Леббок уйăрса çирĕплетнĕ.
Аялти палеолит
right|thumb|200px|Рисунок временного деревянного жилища, основанный на находке недалеко от [[Ницца|Ниццы во Франции датирующейся примерно 400000 г. до н. э.]]
Каçăсем
Категори:Палеолит
Повеç
Повеç — проза жанрĕ, романран пĕчĕкрех, калавран пысăкрах, хроникăллă сюжет патнелле туртăнать, ерипен шуçса пыракан пурнăçа уçса кăтартать. Сюжечĕ тĕп геройĕ тавра çаврăнать, унăн шăпи кĕске вăхăтра пулса иртекен ĕçсем витĕр палăрать.
Асăрхавсем
Категори:Литература жанрĕсем *
Мегрели
Мегре́ли (Мингре́ли) (სამარგალო) — мегрелсем йышăннă Анăç Грузин историллĕ облаç.
XVI—XIX ĕмĕрсенче Анăç Грузири Мегрели феодал кнеçлĕхĕ Имерети патшалăхĕнчен уйрăлса тухать.
1803 çулта Мегрели кнеçлĕхĕн тăрамĕ раççей пăханлăхне куçать. 1857 çултанпа раççей ертĕвĕнче. 1867 çулта пăрахăçланă.
Мегрели авалхи Колхидăн пайĕ пулать, — перссем ăна «Гурджистан», анăç Европăра — «Георгиен», вырăссем — «Грузи» тенĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Грузи
Маревна
Маревна (чăн ячĕ — Мария Брониславовна Воробьёва-Стебельская, 1892-мĕш çулхи нарăсăн 14-мĕшĕ, Сĕнтĕрвăрри хули, Шупашкар уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чăваш Енĕн райцентрĕ) — 1984-мĕш  çулхи çăвăн 4-мĕшĕ, Лондон, Аслă Британи) — ӳнерçĕ, Париж шкулĕн ăсти.
Кедровка (Васюган юппи)
Кедровка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Месхети
Месхети (მესხეთი "Месхети", Ahıska) - Кавказ лешьенĕн (Кăнтăр Кавказăн) историпе культура енĕпе хăй майлă çĕрĕ, халĕ Месхетин чылай пайĕ Грузи шутĕнче, республикăн кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă.
Маревна
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1892-мĕш çулхи нарăсăн 14-мĕшĕнче Шупашкар уесĕнчи (халĕ Чăваш Ен) Сĕнтĕрвăрри хулинче çуралнă. 1984-мĕш çулхи çăвăн 4-мĕшĕнче ÿнерçĕ Лондон хулинче (Аслă Британи) çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн ӳкерçисем Категори:1892 çулта çуралнисем Категори:1984 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Çăвăн 4-мĕшĕнче вилнисем Категори:Ӳнерçĕ-хĕрарăмсем
Месхети
Авалхи Месхети территорине хальхи Грузири Самцхе-Джавахетия енĕн Адиген, Ахалцихе тата Аспиндзе районĕсен çĕрĕсем, çаплах кӳршĕри Турцири район çĕрĕсем кĕреççĕ. Центрĕ — Ахалцихе паçулкă.
Дальний (Чышма районĕ)
Дальний  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 57 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452142, ОКАТО кочĕ — 80257875005.
Месхети
Кун-çулĕ
Авалхи облаçре грузин тата тĕрĕк йăхĕсем пурăннă, вĕсем кунта Висанти империйĕ хуçаланнă чухне (6-11 ĕмĕрсем) христос тĕнне кĕнĕ, çапах та унченхи йăласене тата хăйсен культурине тытса пынă, пулас. XVI ĕмерте Месхетие пĕтĕмпех турккă-османсем ярса илнĕ — вăл Осман Турцин пайĕ пулса тăрать. Çак çĕрсене Осман империйĕ çĕнтерсе илсен, Анатолирен турккă халăхне пурăнма куçараççĕ. Çапла месхет-турккă (осман турккисем) этносĕ йĕркеленет. Çаплах грузин халăхĕ те ислам тĕнне йышăнать. Осман империйĕ хавшакланни çак регионра Раççей вăйланнине кăтартать. 1829 çулхи Адрианополь лăпкăлăх килĕшĕвĕ регионăн çурçĕр пайне Раççей империн тытăмне куçнине çирĕплетнĕ. Çакăн хыççăн регионра каялла процесс тапраннă: чылай грузин-мăсăльман, уйрăмах 19 ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче,  Турцие куçса кайнă. Юлнă месхет-турккăсене 1940-мĕш çулсенче Казахстана тата Вăтам Азие депортациленĕ. Чылайрахăшне  Месхетие таврăнма май килмен.
Дальний (Чышма районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Месхети
Кун-çулĕ
Категори:Кавказ Категори:Грузи Категори:Раççей империйĕ Категори:Грузи кун-çулĕ Категори:Грузинсем Категори:Турккăсем
Кедровка (Васюган юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Кын-Ман-Шор
Кын-Ман-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Иван-Вож юханшывăн сылтăм çыранĕпе 10 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
295
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шур çунатлă шывчĕкеç
Шур çунатлă шывчĕкеç (лат. Chlidonias leucopterus) — чарлăк йышшисен (Laridae) вӗҫен кайӑксен тӗсӗ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чарлăк йышшисем Категори:Евразири вĕçен кайăксем
Малай (Кармаскалă районĕ)
Малай — Пушкăрт Республикин Кармаскалă районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 266 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453024, ОКАТО кочĕ — 80235825007.
Кульчумка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Малай (Кармаскалă районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Кульчумка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
Малай (Кармаскалă районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскалă районĕ
Кузьминка (Чышма районĕ)
Кузьминка  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 154 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452140, ОКАТО кочĕ — 80257875006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Чăваш Тукай
Чăваш Тукай — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял. Комсомольскинчен 20 ç, Шупашкартан- 135 ç.
296
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кĕçĕн Шабанка
Кĕçĕн Шабанка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Шабанка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Бронза ĕмĕрĕ
[[File:Мир в 2000 д.н.э.png|thumb|400px|
Бронзăллă ĕмĕр —
Каçăсем
Категори:Бронза ĕмĕрĕ
Полиомиелит
Асăрхавсем
Категори:Инфекци чир-амакĕсем Категори:ЦНС инфекци чир-амакĕсем
297
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тамплиерсем
thumb|[[Лондонри Темплти Çавра чиркӳри тамплиерсен мрамор кенотафĕсем.]] Тамплие́рсем (templiers «temple» — храм, «храмçăсем») е Христос тата Соломон Храм Рыцарĕсем — çар йĕркиллĕ малтанхи тĕн орденĕсенчен пĕри.
Ордена 1119 çулта Гуго де Пейн ушкăн рыцарĕсем Пĕрремĕш хĕрес харçи иртсен, çĕнĕ Иерусалим патшалăхне йĕри-тавра çапса аркатнă масальман кӳршĕллĕ тăшманлă вырăнта тĕрек парас, çаплах Иерусалима çĕнтерсе илнĕ хыççăн европăран килекен нумай пилигрима хӳтĕлес  тĕллевпе никĕсленĕ.
Чăваш Шуршу (Тутарстанти Пăва районĕ)
Чăваш Шуршу (тутар. Чуаш Аксуы, вырăс. Чувашское Беловоложское), — Тутарстанри Пăва районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Тамплиерсем
Каярах ăна Рим попĕ хăй тĕллĕ монах тăванлăх вырăнне хурса официаллă йышăнать.
Чăваш Шуршу (Тутарстанти Пăва районĕ)
Тавралăхĕ
Тутиелпе юнашар Лашчи шывĕ хĕрринче вырнаçнă. Хирлĕ вырăн, çывăхра вăрмансем çук. Ял витĕр Елчĕк-Пăва автоçул иртет.
Тамплиерсем
Соломон храмĕпе çыхăнни
80px|right|thumb|Тамплиер орден хĕресĕн пĕр варианчĕ
Чăваш Шуршу (Тутарстанти Пăва районĕ)
Халăх йышĕ ял тытăмĕ
Ялта чăвашсем пурăнаççĕ.
Паллă çыннисем
Категори:Тутарстанри Пăва районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан
Тамплиерсем
Хĕрес харçисен тапхăрĕнчи ĕçĕ-пуçĕ
thumb|180px|Тамплиерсен рыцарь орденĕн пичечĕ. Икĕ юланут чухăнлăха илнĕ йышăнăва е монах-салтак иккĕлĕнĕхне кăтартать.
Каçăсем
Категори:Тамплиерсем Категори:Католицизм Категори:Хĕрес харçисем Категори:Йĕркелӳ орденĕ Категори:Рыцарь орденĕсем
Айдарали
Айдарали — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 785 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453190, ОКАТО кочĕ — 80248805001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Кăйкăрсем
Кăйкăрсем (лат. Falco) — кăйкăр йышшисен ҫӑткӑн вӗҫен кайӑксен йăхĕ, тӗнчипе анлӑ сарӑлнӑ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Вĕçен кайăксен йăхĕсем Категори:Кăйкăрсем
«Тĕнĕл» патшалăхĕсем тата вĕсемпе пĕрлĕхлисем
Тĕнĕл патшалăхĕсем (Фашистла ушкăнĕн патшалăхĕсем), — Германи, Итали, Япони патшалахсем хушшинче йĕркеленнĕ пĕрлешӳ. Иккĕмĕш тĕнче вăрçи вăхăтĕнче вăл патшалăхсем Гитлера хирĕç тăракан патшалăхсемпе çапăçнă.
Африка
Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи
Мускав районĕ (Шупашкар)
Мускав районĕ — Шупашкарăн анăçĕнче вырнаçнă муниципаллă йĕркелĕвĕ. Унта ытларах енĕпе пурăнакан çуртсен вырнаçнă. Района 1973 çулхи ака уйăхĕн 4-мĕшĕнче туса хунă. Хальхи район чикисене Чăваш Енĕн Шупашкар Хулин Депутатсен пухăвĕн 2000 çулхи раштавăн 22-мĕшĕнче 2230 номерлĕ йышăнăвĕпе çирĕплетнĕ.
Каçăсем
Категори:Шупашкар
Верхнехозятово
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Кыча-Вож
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Лала (Луза юппи)
Лала — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сылтăм çыранĕпе 102 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 172 км.
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Коровья (Васюган юппи)
Коровья — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Шур чĕрнеллĕ якăлпай
Шур чĕрнеллĕ якăлпай (лат. Falco naumanni) — кăйкăр йышшисен, Ахаль якăлпайпа ҫывӑх тӑванлӑ пӗчӗк ҫӑткӑн вӗҫенкайӑк.
Ӑҫта пурӑнни
Ҫурҫӗр-Хӗвеланӑҫ Африкара тата ҫеҫенхирсенпе ҫурма пушхирсенче Евразире Пиреней ҫурутравӗнчен хӗвелтухӑҫнелле Монголине тата северного Китая ҫити йӑва ҫавӑрать. Африкара Сахараран кӑнтӑралла хӗл каҫать. Ушкӑнла кайӑк, сайра чухне мӑшӑрлисене курма пулать.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Кăйкăрсем Категори:Евразири вĕçен кайăксем
Мăкăр (Пăва районĕ)
Мăкăр (Мокрая Савалеевка, Мөкрәле), — Тутарстанри Пăва районне кĕрекен чăваш ялĕ. Хырла юханшывĕн сылтăм çыранĕнче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Пăва районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан
Кĕçĕн Петряк (Васюган юппи)
Кĕçĕн Петряк — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 56 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
298
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кизерь
Кизерь — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Воронцова Галина Михайловна
Воронцова Галина Михайловна (3.4.1929, Шĕнерпуç ялĕ, Шупашкар районĕ — 12.11.2009, Шупашкар, Чăваш Ен) — медицина ăслăхĕсен тухтăрĕ.
Кун-çулĕ
1929-мĕш çулхи ака уйăхĕн 3-мĕшĕнче Шупашкар районĕнчи Шĕнерпуç ялĕнче çуралнă. 1951-мĕш çулта Хусанти медицина институтне пĕтернĕ. Каярах РАМН çумĕнчи акушерство, гинекологи тата перинатологи Ăслăх центĕрĕнче клиника ординатурипе аспирантура пĕтĕрнĕ.
Кандидат диссертацине 1967-мĕш, доктор диссертацине 1983-мĕш çулта хӳтĕлĕнĕ.
Семипалатинск медицина институтĕнчи аушер-гинекологи кафедринче ассистент, доцент пулнă. 1974- 2007-мĕш çулсенче Чăваш патшалăх университечĕнчи медицина институчĕн акушер-гинекологи кафедрин ертӳçи пулса ĕçленĕ.
400 ытла ăслăх ĕçне çырнă.
Тимĕр ĕмĕрĕ
thumb|250px|Брох [[Dun Carloway, Льюис утравĕ, Шотланди]] Тимĕр ĕмĕрĕ — этемлĕх историйĕн кулленхи пурнăçĕн малтанхи, классăрлăх тимĕр металлургиллĕ, тимĕр ĕç хатĕрĕсемлĕ тапхăрĕ.
Каçăсем
Категори:Тимĕр ĕмĕрĕ Категори:Археологи культурисем
299
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Курелга
Курелга  — Раççей территоринчи юханшыв. Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Ереуз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
Парне (фольклор ушкăнĕ)
Парне - Чăваш Енти Шупашкар районĕнчи Вурманкасси ялĕнчи чăваш фольклор ансамбльĕ. Ӗртӳçи Борисов Николай Андреевич.
<Çак пая (преамбулăна) çеç мар, ытти секцисене те çырман>
Миттов Анатолий Иванович
Анатолий Иванович Миттов (1932 çулхи раштавăн 13-мĕшĕ, Сиккасси ялĕ, Канаш районĕ, Чăваш АССР — 1971 çулхи юпан 31-мĕшĕ, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăвашсен паллă ӳкерçи, сăнарçă, график, СССР ӳкерçисен пĕрлешĕвĕн пайташĕ (1970).
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Анатолий Миттов 1932 çулхи раштав уйăхĕн 13 - мĕшĕнче Канаш районĕнчи Сиккасси (Тобурданово) ялĕнче çуралнă.
1952 çулта Шупашкарти ӳнер училищине пĕтернĕ, 1961 çулта — СССР ӳнер академин И. Е. Репин ячĕллĕ сăнарлав, скульптура тата архитектура институтĕнчен вĕренсе тухнă. 1961-1964 çулсенче Чăваш патшалăх педагогика институчĕнче ӳнерпе графика факультетĕнче преподаватель пулса ĕçленĕ. 1961-1971 çулсенче Чăваш кĕнеке издательствинче сăнарçă пулса ĕçленĕ.
1971 çулхи юпа уйăхĕн 31- мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Унăн пултарулăх ĕçĕсем Чăваш патшалăхĕн ӳнер музейĕнче, Раççейри тата Европăри темиçе музейре упранаççĕ.
Каçăсем
Категори:1932 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 13-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Шупашкарта вилнисем Категори:Юпан 31-мĕшĕнче вилнисем Категори:1971 çулта вилнисем Категори:Чăваш ӳкерçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Шупашкар ӳнер вĕрентĕшĕ
Чăваш Республикин культура, наци, информатика политикин тата архив ĕçĕн министерстви
Культура, наци, информатика политикин тата архив ĕçĕн министерстви — Чăваш Республикин культура, наци, информатика политикин тата архив ĕçĕсене йĕркелесе пыракан министерство.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ
Анат Тюкунь
Анат Тюкунь — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 306 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453024, ОКАТО кочĕ — 80235825008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Чăваш Республикин сывлăха сыхлассипе социаллă аталану министерстви
Сывлăха сыхлассипе социаллă аталану министерстви — Чăваш Республикин сывлăха сыхлассипе социаллă аталану ĕçĕсене йĕркелесе пыракан министерстви.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ
300 çул
Пулнисем
Китай Япони
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Раштав, 13
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Глебов Леонид Иванович (Совет Союзĕн Паттăрĕ)
Глебов Леонид Иванович — (20.09.1913(7)-26.09.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 17. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 60-мĕш çарĕн 226-мĕш перевçĕсен дивизин 989-мĕш перевçĕсен полкĕн штаб пуçлăхĕ, капитан.
Парне (пĕлтерĕшсем)
Парне:
Çавăн пекех
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Артюховка (Çтерлĕпуç районĕ)
Артюховка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 47 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453190, ОКАТО кочĕ — 80248805002.
Çуйăн
Ахаль çуйăн тата Европа çуйăнĕ (Silurus glanis) — пысăк тăварсăр шывра пурăнакан хупăсăр пулă (çуйăн йышшисем (Siluridae) çемьин çуйăн евĕррисем ушкăнĕ).
Артюховка (Çтерлĕпуç районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Çуйăн
Келеткипе 5 м, йывăрăшĕпе 300 кг çитет.
Артюховка (Çтерлĕпуç районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Çуйăн
Раççейĕн европа пайĕнчи юхан шывсемпе кӳлĕсенче пурнать. Европăра тата Арал тинĕс таврашĕнче те тĕл пулать.
Игнатьев Ардалион Васильевич
Тренерĕ - Николай Зайцев (1952 çултанпа).
Çуйăн
Çынна çинĕ тĕслĕхсем пулнă.
Каçăсем
Категори:Çуйăн йышшисем Категори:Тăварсăр шыв пуллисем Категори:Промăçлă пулă
Игнатьев Ардалион Васильевич
Биографи
Елчĕкри вăтам шкулта пĕлӳ пухнă. Канашри вĕрентӳçĕсен училищинче вĕренсе тухсан шкулта физикăпа математикăна тата физкультăрăна вĕрентнĕ.
Ардалион Игнатьев "Колхозник"(Чăваш АССР) тата "Урожай"(Ленинград) спорт клубĕсенче вăй-халне аталантарнă.
1952 çулта çăмăл атлет Çуллахи Олимп вăййисене хутшăнать.
Пысăк спорт хыççăн Шупашкарта педагогика институтĕнче тата ялхуçалăх институтĕнче тренер-вĕрентӳçĕ тата Чăваш Республикин Çăмăл Атлетика Федерацин ертӳçи ĕçĕнче вăй панă.
Кильцемка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Екатеринославка (Чышма районĕ)
Екатеринославка  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 36 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452159, ОКАТО кочĕ — 80257875010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Воронцов Геннадий Иванович
Воронцов Геннадий Иванович, — литературовед. 1949 çулхи Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕнчи Хирлӳкасси ялĕнче çуралнă. 1999 çулта Шупашкарта вилнĕ. Филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ.
1970 султанпа СССР ÇПĕн членĕ шутланать.
Пурнăçĕ
Чăваш патшалăх университечĕн доценчĕ пулса ĕçленĕ. Литература çинчен çырнă статьясен авторĕ. «Иван Ивник сăвăç» (Поэт Иван Ивник) монографине пичетлесе кăларнă.
Категори:Чăваш Ен литературовечĕсем
Пепке
Пепке е тин çурални — çуралу самантĕнчен хăйĕн пурнăçĕн 28-мĕш кунне çитиччен тапхăрĕнчи этем.
301
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пепке
Каçăсем
Категори:Ачасем Категори:Çын Категори:Çемье Категори:Неонатологи
Лачуг
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Чăваш Республикин экономика аталанăвĕпе сутă-илӳ министерстви
Экономика аталанăвĕпе сутă-илӳ министерстви — Чăваш Республикин экономика аталанăвĕпе сутă-илӳ ĕçĕсене йĕркелесе пыракан министерстви.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ
Кын (Васюган юппи)
Кын — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 71 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Чăваш Республикин сунар тата пулă ĕçлĕхĕсен патшалăх хĕсмечĕ
Сунар тата пулă ĕçлĕхĕсен патшалăх хĕсмечĕ — Чăваш Республикин сунар тата пулă ĕçлĕхĕсене йĕркелесе пыракан патшалăх хĕсмечĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ
Ивановка (Çтерлĕпуç районĕ)
Ивановка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 0 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453190, ОКАТО кочĕ — 80248805003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Крым фрончĕ
Крым фро́нчĕ — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи Хĕрлĕ Çарăн операци пĕрлешĕвĕ.
Йышĕ
Операци пăхăнăвĕнче:
Çарпуçлăхĕ
Çарпуçĕ:
Вăрçă канашĕн пайташĕ:
Штаб пуçлăхĕсем:
Каçăсем
Категори:Совет фрончĕсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче Категори:Крым Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче
302
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кислевка
Кислевка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Шурă Холуница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Çуллахи Олимп вăййисем
thumb|450px|Çуллахи Олимп вăййисем иртнĕ патшалăхĕсем Çуллахи Олимп вăййисем- çуллахи кашни тăваттă çулта иртернĕ ăмăрту. Çуллахи Олимп вăййисем 18 патшалăхра пулнă: тăваттă хут АПШ-ра (1904,1932,1984,1996), виççĕ хут Аслă Британире (1908,1948,2012).Иккĕ хут Çуллахи Олимп вăййисем Грецире (1896,2004),Францире (1900,1924),Германире (1936,1972) тата Австралире (1956,2000) пулнă.Чи нумай (виççĕ хут) Çуллахи Олимп вăййисем Лондон хулара иртернĕ: 1908,1948 тата 2012 çулсемче.
Кислевка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Çуллахи Олимп вăййисем
Каçăсем
Категори:Олимп вăййисем
Кислевка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Лебеда (Лехта юппи)
Лебеда — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Лехта юханшывăн сылтăм çыранĕпе 146 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Юпа, 31
Пулăмсем
right|125px|Кавăн елкиллĕ çуткăч — Хэллоуинăн атрибучĕ. Хэллоуин — «Мĕнпур тасасен кунĕ» умĕнхи каç.
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Çĕнĕ Петровка (Кармаскалă районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскалă районĕ
Воробьёв Алексей Александрович
СССР ÇП пайташĕ (1964). Чăваш çамрăкĕсен Çеçпĕл Мишши ячĕлле преми лауреачĕ (1972).
Пурнăçĕ
1922 çулхи юпа уйăхĕн 28 Чăваш АССР кĕнĕ Вăрнар районĕнчи Мăн Явăш ялĕнче çуралнă.
Çĕрпӳри ял хуçалăх техникумĕнче, Мускаври аслă литература курсĕсенче вĕреннĕ. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
Йĕпреçри МТС пуçлăхĕ, Калининри МТС агрономĕ, Чăвашрадиовĕн ял хуçалăх кăларăмĕсен редакторĕ пулса ĕçленĕ. Çавăн пекех Чăваш АССР ÇП консультанчĕ ĕçне туса пынă.
1976 çулхи пуш уйăхĕн 31-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ
Ӗçĕсем
Пичетленсе пухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:1922 çулта çуралнисем Категори:Юпан 28-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1976 çулта вилнисем Категори:Пушăн 31-мĕшĕнче вилнисем
303
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Троя лаши
Троя лаши — авалхи Греци мифологийĕнче: Троя вăрçинче çĕнтерме пулăшнă тата йывăçран тунă тем пысăкăш лаша кĕлетки.
Каçăсем
Категори:Троя вăрçи Категори:Халапри лашасем Категори:Авалхи Греци халаплăхĕнчи япаласем Категори:Метафорăсем Категори:Одиссей Категори:Посейдон
Глебов Михаил Максимович
Глебов Михаил Максимович — (24.07.1921-31.03.2003), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 18. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 3-мĕш сывлăш çарĕн 11-мĕш уйрăм разведка авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ, капитан.
Новоусманово (Шингак-Кульский сельсовет)
Новоусманово  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 224 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452159, ОКАТО кочĕ — 80257875011.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Хирлӳкасси
Кун-çулĕ
Малтан Кăрмăш уесне кĕнĕ. 1920 çулхи авăн уйăхĕн 7-мĕшĕ хыççăн 1927 çулчен Етĕрне уесне кĕме пуçланă. Малтан Кăрмăш вулăсне кĕнĕ, 1918 çулхи пуш уйăхĕн 19-мĕшĕ хыççăн Пантьăк вулăсне кĕме пуçланă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Хĕрлĕ Чутай районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Çĕмĕрле районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Хĕрлĕ Чутай районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем