cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салазан (Сия юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Гареевка
Гареевка — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 22  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452877, ОКАТО кочĕ — 80233830003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Гайдым Иван Яковлевич
Гайдым Иван Яковлевич Гайдим Іван Якович — (11.11.1916(29.10)-24.06.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 6-мĕш гварди çарĕн 71-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 213-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн рота командирĕ, гварди капитанĕ.
О
Оо, — чăваш алфавитĕнчи вунсаккăрмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «о». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ çырулăх палăкĕсенче те тĕл пулать. Çĕнĕ чăваш çырулăхне 1933 çулта вырăс чĕлхинчен йышăннă сăмахсенчи о сасса палартма кĕртнĕ: район, орден, радио.
Тĕп чăваш сăмахĕсенче, тури чăвашсен диалектĕнче вăл пур пулсан та, о саспаллине çырмаççĕ.
Категори:Саспаллисем
Хайт Аркадий Иосифович
Арка́дий Ио́сифович Хайт (1938 çулхи раштав, 25, Мускав — 2000 çулхи нарăс, 22, ФРГ) — совет тата раççей сатирикĕ, çыравçă тата сценарист.
Автор «Радионяня» юмор программин, эстрадăри А. И. Райкинăн, Г. В. Хазановăн тата урăх эстрада артисчĕсен нумай миниатюра авторĕ (В. Винокур, М. Евдокимов, К. Новикова, Е. Петросян, М. Задорнов, С. Альтов валли монологсем хайланă.
Эстрадăра концерчĕсене хăйĕн номерĕсемпе хутшăннă.
Халăха килĕшекен «Ну, погоди!» (1—17 кăларăмсем, А.Курляндскипе пĕрле, 1969—1986) тата «Приключения кота Леопольда» (1975—1987) мультсериалсен сценарисчĕ.
Кун-çулĕ
Мускаври инженер-çуртйĕр тăваслăх институтне (1961, çурт-йĕр тăвакан инженер) çулта вĕçленĕ.
1961 çултанпа литература ĕç-пуçĕпе пурăнать.
1998 çулхи çулла лейкемипе чирлесе каять, 1999 çулхи çĕртмере сывалма ФРГ-на тухса каять. Анчах та сипленни кăлăхах пулать, амакĕ малалла тăсăлать, 2000 çулхи нарăс, 22 Хайт куçне ĕмĕрлĕхех хупать.
Каçăсем
Категори:XX ĕмĕрти Раççей çыравçисем Категори:XX ĕмĕрти вырăс çыравçисем Категори:Раççей сценарисчĕсем Категори:СССР сценарисчĕсем Категори:Раççей юморисчĕсем Категори:Мускавра вилнисем Категори:Германире вилнисем Категори:Рак чирĕпе вилнисем Категори:СССР патшалăх парнин лауреачĕсем
Вадуц
Ваду́ц (Vaduz) — Лихтенштейн тĕп хули. Халăх йышĕ 5,1 пин çын (2003).
thumb|left| [[LGT Bank (Liechtenstein Global Trust) Head Office]] thumb|left|Хула варри thumb|left|Карман Хулара ӳнер галерейи, почтă музейĕ пур. Çулçӳревлĕх индустрийĕ аталаннă.
Хулана XIII ĕмĕрте Верденбергский граф никĕсленĕ. 1322 çулта çырнипе кунта карман пулнă, 1499 çулта ăна Швейцари йышăннă.
Вадуцра кнеç карманĕпе парламент çурчĕ вырнаçнă.
Хуçалăхĕ
Финансă пулăшу ĕçĕсем. Michael Lauber (Михаель Лаубер) — банк ассоциацийĕн пуçлăхĕ.
Лихтенштейнра ясак тӳлеменни саккуна пăсни шутланасть, тӳлес мар тесе ĕç хучĕсене ултаса çырни — ултав ĕçĕ.
Каçăсем
Категори:Лихтенштейн хулисем Категори:Европа патшалăхĕсен тĕп хулисем
Икра (Пижма юппи)
Икра — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Грицаевка (Федоровка районĕ)
Грицаевка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 29 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Афанасьев
Афанасьев - Афанасий ятĕнчен пулса кайнă хушамат.
Каçăсем
Категори:Хушаматсем
У
Уу, — чăваш алфавитĕнчи çирĕм тăваттăмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «у». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ çырулăх палăкĕсенче тĕл пулать. Çĕнĕ чăваш çырулăхне 1871 çулта И.Я. Яковлев кĕртнĕ.
Уу саспалли чăваш сăмахĕн пур вырăнĕнче те тĕл пулма пултарать: упа, пушă, çыру.
Категори:Саспаллисем
1451
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сэха
Сэха — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сейда юханшывăн сылтăм çыранĕпе 12 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Çĕртме, 17
Уявсем
Пĕтĕм тĕнчери пушхирсене тата шăрăха хирĕçле кĕрешӳ кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ĕ
Ĕ - латиницă символĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Анлăлатнă латиница сас паллисем
Веденин Андрей Яковлевич
Веденин Андрей Яковлевич, — çарпуçĕ, асалилӳсене çыракан çыравçă. 1900 çулхи нарăсăн 27-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи Семёновски ялĕнче çуралнă. 1984 çулта Мускавра вилнĕ.
Кун-çулĕ
Андрей Яковлевич граждан вăрçине те Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине те хутшăннă. 1941-1945 çулсенче полк, дивизи, корпус пайĕсене ертсе пынă. 1953-1967 çулсенче Мускаври Кремлĕн коменданчĕ пулнă.
Ӗçĕсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Константинов
Константинов - Константин ятĕнчен пулса кайнă хушамат.
Категори:Хушаматсем
Валлетта
left|thumb|220px|Хула тинĕс хĕрринчи тăваткалĕсем Валле́тта (Valletta, Valletta) — Мальта республикин тĕп хули, патшалăхăн хуçалăхпа политика тĕпĕ.
Иоаннитсен орденĕн магистăрĕ Жан Паризо де ла Валетта никĕсленĕ.
Халăхĕ, чĕлхи, тĕнĕ
Валлеттăра 9 пин ытла çын пурăнать, пурĕпе тенĕ пекех мальтисем. Хулара икĕ чĕлхепе уса кураççĕ: [мальти чĕлхи|мальти]] тата акăлчан чĕлхипе. Мальти чĕлхи итали чĕлхин сĕмĕнче аталаннă арап чĕлхин пĕр диалекчĕ, каярах сицили диалекче те сĕмленĕ. Пур тенĕ пекех гражданĕ католици тĕнĕ тытса пурăнать.
Каçăсем
Категори:Мальта хулисем Категори:Патшалăх тĕп хулисем
Шăхаль (пĕлтерĕшсем)
Шăхаль, — темиçе ял ячĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Ивановка
Ивановка, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 150 çын, çав шутра 72 арçын, 78 хĕрарăм пурăннă.
Юманкка
Юманкка:
Мăн Явăш (Етĕрне районĕ)
Мăн Явăш (Николаевское), — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 424 çын, çав шутра 207 арçын, 217 хĕрарăм пурăннă.
Ленин, Çĕнтерӳ, Гагарин, Пролетари, Нахимов урамĕсем.
Ексяв-Игол
Ексяв-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Мăн Явăш (Етĕрне районĕ)
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Етĕрне уесĕн Хочаш вулăсне кĕнĕ.
Ексяв-Игол
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Мăн Явăш (Етĕрне районĕ)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Ексяв-Игол
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Элле Кузьма Васильевич
Элле Кузьма Васильевич, (1896 çул, чӳк, 1, Шăхаль ялĕ, Çĕрпӳ уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чăваш Енĕн Вăрмар районĕ) — 1974 çул, Гомель хули, Беларуç) — паллă чăваш историкĕ, этнографĕ, педагогĕ, халăх пултарулăхне пухаканĕ, истори ăслăхĕсен кандидачĕ.
Пурнăçĕ
1896 çулхи чӳкĕн 1-мĕшĕнче Хусан кĕпернине кĕрекен Çĕрпӳ уесĕнчи Кивĕ Шăхальте (халĕ Вăрмар районĕнчи Шăхаль ялĕ) çуралнă.
Ялти земство шкулĕнче, Тăвайри икĕ класлă училищĕре, Гурий святитель тăванлăх шкулĕнче, Хусанти учительсен семинарийĕнче, педагогика институтĕнче вĕреннĕ. 1917–1921 çулсенчи граждан вăрçине хутшăннă, Колчака хирĕç çапăçнă. 1922–1930 çулсенче тĕрлĕ шкулта, педтехникумра ачасене вĕрентнĕ. Каярах виçĕ çул Ленинградра аспирантурăра пĕлĕвне ӳçтернĕ. 1933–1935 çулсенче Чăваш ăслăлăхпа тĕпчев институчĕн аслă ăслăлăх ĕçченĕ, институт вулавăшĕн пуçлăхĕ. 1942 çулта кандидат диссертацине ăнăçлă хӳтĕленĕ.
1944–1948 çулсенче Чăваш Республикин археологипе этнографии карттине туса хатĕрленĕ. Унта тăватă пин ытла тĕрлĕ палăка палăртса хăварнă (чӳк, киремет вырăнĕсем, йăласемпе çыхăннă ытти тăрăхсем), карттăпа пĕрле справочник каталогне тунă.
Саракопша
Саракопша (Сарыкокша, Сары-Кокша) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин, Чой районн территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 90 км.
Элле Кузьма Васильевич
Пурнăçĕ
1937 çултан пуçласа мĕн виличченех К.В. Элле СССРти тĕрлĕ вĕренӳ заведенийĕнче, çав шутра Одессăри педагогика, Артемьевскри вĕрентекенсен, Гомельри педагогика институтĕнче аслă преподавательте, доцентра, кафедра заведующийĕнче ĕçленĕ.
Саракопша
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Элле Кузьма Васильевич
Пурнăçĕ
1974 çулта Гомель хулинче çĕре кĕнĕ
Саракопша
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1453
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Элле Кузьма Васильевич
Пултарулăхĕ
К.В. Элле анлă тавра курăмлă çын пулнă. Унăн эткерĕ: «Акатуй» ятлă кĕнеке (1935), чăваш этнографийĕпе, фольклорĕпе çыхăннă хĕрĕх икĕ наука ĕçĕ, икĕ пин ытла ваттисен сăмахĕпе каларăш, виçĕ пин тупмалли юмахпа пин ытла сăнав, виç çĕр ытла юмах, халăх юррин тăхăр пин куплечĕ. Мĕн пур пичетленмен эткерĕ ЧПГĂИ архивĕнче упранать.
Каçăсем
Категори:Чăваш историкĕсем
Саракопша
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Бия юпписем
Тур Хейердал Тур
thumb|right|Тур Хейердал Тур Хейерда́л (Thor Heyerdahl, юпа, 6 1914, Ларвик, Норвеги — ака, 18 2002, Алассио, Итали) — паллă норвег çулçӳревçи тата ăсчах-антрополог. Темиçе кĕнеке авторĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Тур Хейердал кăнтăр Норвеги çĕрĕнче, пысăках мар Ларвик хулинче çуралнă. 1937-1938 çулсенче вăл хайен пĕррĕмеш экспедицинче пулнă, Полинезинчи Фату-Хива утравне çитсе унта пĕр çул хушши пурăннă.
Оноре де Бальзак
Оноре де Бальзак (фр. Honoré de Balzac [ɔnɔʁe də balˈzak]; 20 ҫу 1799, Тур, Францин пӗрремӗш республики — 18 ҫурла 1850, Париж, Францин иккӗмӗш республики) — Франци ҫыравҫи, Европа литературинчи реализма никӗслекенӗсенчен пӗри.
Тур Хейердал Тур
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1947 çулта Тур Хейердал «Кон-Тики» сулă çинче Лăпкă океан урлă каçнă. Кун хыççăн ăна тĕнчипе хисеплеме пуçланă.
Оноре де Бальзак
Каҫӑсем
Категори:XIX ĕмĕрти франс çыравçисем Категори:Истори романĕсен авторĕсем Категори:Гангренăпа вилнисем Категори:Пер-Лашез çăвинче пытарнисем
Тур Хейердал Тур
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1950-мĕш çулсенче вăл пĕтĕм тĕнче валли çĕнĕрен Пасха утравне, 1953 çулта Галапагосс утравĕсене уçнă. Çак утравсенче малтан инк халăхĕсем пурăннă тесе шухăш уçнă. Ӗлĕкхи кăптсем Кăнтăр Америкăна çитме пултарнине тĕрĕслес тесе «Ра» тата «Ра-2» папирус кимĕсем çинче 1969-1970 çулсенче вăл Атлантика океанĕ урлă ишсе каçнă.
Тур Хейердал ятне тата Пасха, Галапагос, Канар утравĕсем çинчи археологи ĕçĕсене иртернĕ пирки чысласа асăнаççĕ.
Хейердал нумай хут Раççейре пулнă, Атăлпа Дон çинче викингсем çӳренĕ вырăнсене шыранă.
Тăван Çĕрте ăна чысласа пурăннă чухнех палăк лартнă, тăван килĕнче музей уçнă.
«Кон-Тики» экспедицийĕ
right|thumb|250px|[[Кон-Тики музейĕнчи сулă. Осло, Норвеги]]
«Ра» тата «Ра-II» кимĕсем
thumb|Ра-II, Кон-Тики музейĕ, Осло, Норвеги «Ра» экипажĕ
«Ра-II» экипажĕ
«Тигрис» кимми
«Тигриса» экипажĕ
Каçăсем
Категори:Норвеги çулçӳревçисем Категори:Норвеги ăсчахĕсем Категори:Норвеги çыравçисем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Пасха утравĕ Категори:Таса Олаф орденĕпе çалтăрĕн командорĕсем Категори:«Итали Республикишĕн хастарлăхшăн» орденĕн Аслă офицерĕсем Категори: «Оскар» парне лауреачĕсем Категори:Тĕнче Иккĕмĕш вăрçине хутшăннăскерсем
Э
Ээ, — чăваш алфавитĕнчи вăтăр пиллĕкмĕш саспалли. э ятлă, чăваш чĕлхинче пĕрмĕш буквинче кăна. Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ çырулăх палăкĕсенче тĕл пулмасть. Çĕнĕ чăваш çырулăхне 1938 çулта кĕртнĕ.
Ээ саспалли чăваш сăмахĕсен пуçламăшĕнче çеç тĕл пулать: эпĕ, эрне, этем. Ытларах вырăс чĕлхинчен илнĕ сăмахсенче çыраççĕ: поэт, аэропорт, экзамен.
Категори:Саспаллисем
Анат Тыхтем
Анат Тыхтем — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 198  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452877, ОКАТО кочĕ — 80233830007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Гайко Андрей Самойлович
Гайко Андрей Самойлович — (23.01.1920-26.12.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 43-мĕш çар 334-мĕш перевçĕсен дивизин 1126-мĕш перевçĕсен полкĕн взвод командирĕ, лейтенант.
Смородинов Иван Васильевич
Иван Васильевич Смородинов — (31.08.1894 – 10.10.1953), генерал-полковник
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Иван Васильевич 1894-мĕш çулхи çурлан 31-мĕшĕнче Тутарстан Республикин Сăпас районĕнчи Кивĕ Матак ялĕнче, чăваш çĕр ĕçчен çемйинче, çуралнă. Пĕрремĕш Тĕнче вăрçине тата граждан вăрçине хутшăннă.
1917 çул вĕçĕнче 184-мĕш пехота дивизи штабĕн пуçлăхĕ. Хĕрлĕ Çарта – 1918 çулхи пуш уйăнчен пуçласа, 1924 çулта аслă командирсен вăрçă-академи курсĕсенче тата 1928 çулта аслă командирсен пĕлӳне ӳстерекен курсĕсене вĕренсе пĕтернĕ.
Ӗç вырăнĕсем: стрелок полкĕн командирĕ (раштав, 1928 - юпа, 1929), стрелок корпус штабĕн пуçлăхĕ (юпа, 1929 – кăрлач, 1931), РÇХÇ управлени штабĕн пуçлăхĕн çумĕ (кăрлач, 1931 – кăрлач, 1933), кăрлач, 1933 – чӳк, 1937 — РВК ВТХК административлă-хуçалăх уйрăмĕн тата СССР (ХХК) Хӳтĕлев Халăх Комиссарĕн Ӗç тытăмлăхĕн пуçлăхĕн çумĕ (НКО) СССР. 1937 çулхи чӳк – 1938 çулхи чӳк уйăхĕ тапхăрĕнче Харьков тата Кейӳ вăрçă тăрăхĕсен штаб пуçлăхĕ пулса тăрать, чӳк, 1938 – кăрлач, 1941 тапхăрĕнче Хĕрлĕ Çарăн Тĕп штаб пуçлăхĕн çумĕ, 1940 кăрлач, 7 пуçласа шурă финсемпе пулса иртнĕ вăрçăна Çурçĕр-Анăç фрончĕн штаб пуçлăхĕ пулса хутшăнать.
1941 çулхи кăрлач – 1943, çĕртме тапхăрĕнче Инçет Тухăç Фрончĕн (ИТФ) штабĕн пуçлăхĕ пулса ĕçлет,
1953 çулхи çу уйăхĕнче И. В. Смородинов чире пула хĕсметрен тухать. 200px|thumb|left|Мускаври Новодевичьи масарти Смородинов И.В. вилтăпри
Чысланисем
7 орденпе, нумай медальпе чысланă.
Каçăсем
Категори:Ятлă-сумлă чăвашсем Категори:Чăвашран тухнă генералсем
Атлантика çапăçăвĕ (1939—1945)
Енсен çухатăвĕсем
Германи шывçи карапĕсен ĕç-пуçĕсем, шывай киммисемпе танлаштарсан, абсолютлă цифрăсемпе, чылаях пулман. Пысăк карапсемпе çĕнтерме шанăç пулман, вăрçă вăхăтĕнче çав çухатусене тавăрма май килмен. Çавăнпа 1941 çулхи çулларанпа вĕсене атлантик коммуникацисенчен тавăрнă, Арктикăра кăна усă курнă. Юлашки çапăçăвĕнче, 1943 çулхи хĕлле пĕр транспорта путараймасăр «Шарнхорста» çухатаççĕ.
Коммерци рейдерĕсен эффекчĕ пысăкрах шутланнă, анчах та хӳтĕлевлĕхĕ начартарах пулнипе сыхлавсăр конвойсене çеç (сăмахран, Кăнтăр Атлантика) тапăннă.
Каçăсем
Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинчи операцисемпе çапăçусем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин çапăçăвĕсем Категори:Атлантика океанĕнчи çапăçусем Категори:Аслă Британин тинĕс çапăçăвĕсем
Çĕртме, 19
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1454
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ю
Юю, — чăваш алфавитĕнчи вăтăр улттăмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «йу». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ çырулăх палăкĕсенче тĕл пулать. Ку саспаллине И.Я. Яковлев хăй алфавитне кĕртмен, çĕнĕ чăваш çырулăхне 1938 çулта йышăннă.
Категори:Саспаллисем
Рет (литература пĕлĕвĕ)
Рет — литература пĕлĕвĕнче: литература хайлавĕсене калавçă мĕнлерех пăхнине кура виçĕ пысăк ушкăнран пĕри:
Кунашкал пайласси Аристотельтенех пуçланнă теççĕ (унăн «Поэтика» ĕçĕнче).
Литература
Категори:Литература пĕлĕвĕ Категори:Литература жанрĕсем Категори:Литература речĕсем
Сюрась-Рузь
Сюрась-Рузь — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Пелингичный юханшывăн сулахай çыранĕпе, 25 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Опиум вăрçисем
Опиум вăрçисем, XIX ĕмĕрте Аслă Британипе Франци Китай империне хирĕç хĕтĕртсе янă икĕ вăрçă:
Мараньон (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Перу юханшывĕсем Категори:Амазонка юпписем
1455
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ир (Пижма юппи)
Ир — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Çĕртме, 21
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ижбуляк
Ижбуляк — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 469 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Мальта орденĕ
thumb|150px|Мальта Орден ялавĕ Мальта О́рденĕ («хоспитăлерсен орденĕ»),официаллă тулли ячĕ — Йерусалим, Родос тата Мальта таса Йăван хоспитăлерĕсен пăхăнман Çар орденĕ, Ordine di Malta, Sovrano Militare Ordine di San Giovanni di Gerusalemme, di Rodo e di Malta) — рыцăрь орденĕ. Тĕнчери ирĕклĕ тивĕçлĕх енчен Мальта орденĕ патшалăх шайĕнчи мар, патшалăх евĕр йĕркелӳ.
Тавралăхĕ
Мальтăпа Вăтаçĕр тинĕсĕн утравĕсене пăрахса хăварнă хыççăн Орденăн çурчĕсем Римпа (Мальти керменĕ Via del Condotti, 68, резиденци) Мальтăра (Fort Saint Angel) пур, çавсен территорине хăш чух тĕнчери чи пĕчĕк патшалăх çĕрĕ тесе палăртаççĕ.
Каçăсем
Категори:Мальта орденĕ Категори:Рыцăрь орденĕсем Категори:Рим территоринчи пĕчĕк патшалăхсем Категори:Хĕрес харçисем
Чубукаран (Слакпуç ял канашĕ)
Чубукаран — Пушкăрт Республикинчи Пелепей районĕн чăваш ялĕ.
Тавралăхĕ
Район центрне — Пелепее çитме: 35 çм, Слакпуç ялне - 10; Глуховская ч/ç чарăнăвне çитме 13 çм
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне ялта 29 çын пурăннă.
Халăх йышĕн динамики:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (94%).
Я
Яя, — чăваш алфавитĕнчи вăтăр çиччĕмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «йа». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. XVIII ĕмĕрти кивĕ çырулăх палăкĕсенче тĕл пулать. Ку саспаллине И.Я. Яковлев хăй алфавитне кĕртмен, çĕнĕ чăваш çырулăхне 1938 çулта йышăннă.
Яя саспалли сăмах пуçламăшĕнчи тата уçă сасă палли хыçĕнчи сыпăкра икĕ сасса — йа — кăтартать: япала, ясмак, кая, хаяр. Çемçе хупă саспалли хыçĕнчен я [а] сасса пĕлтерет: выля, атя.
Юртукасси
Юртукасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Трофимов, Губин, К.Кириллов урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кернин Шупашкар уесĕн Шемшер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Хура мӑйлӑ акӑш
Хура мӑйлӑ акӑш (лат. Cygnus melancoryphus) — кӑвакал йышшисен (Anatidae) акӑш йӑхӗн (Cygnus) вӗҫенкайӑк.
Ареал
Кӑнтӑр Америкара пурӑнать.
Асӑрхавсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Акӑшсем Категори:Кăнтăр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:1782 çулта çырнă чĕрчунсем
Кожевенное
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 155 çын, çав шутра 79 арçын, 76 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Кожевенное
1456
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сейка (Ынырга юппи)
Сейка (Ынырга юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Ынырга юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Гайнулин Иван Ефимович
Гайнулин Иван Ефимович — (18.09.1924-03.02.1977), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 6-мĕш çарĕн 218-мĕш перевçĕсен дивизин 667-мĕш перевçĕсен полкĕн оруди командирĕ, аслă сержант.
Сябушор
Сябушор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Хата-Яга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 49 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Сахăрлă диабет
Са́хăрлă диабе́т (diabetes mellītus) — эндокрин чирĕсен ушкăнĕ, абсолютлă е танлаштаравлă (мишень-клеткăсемпе хутшăнасси пăсăлни) инсулин гормонĕ çитменнине пула аташса пынипе гипергликеми — юнра глюкоза шайĕ нумайланса кайни — аталанса кайни. Чир пĕрмай асаплантарать, япалалăх ылмашăвĕн (углевод, çу, шурри, минерал тата шыв-тăвар ылмашăвне) мĕнпур ĕç-пуçне пăсса ярать.
Хальхи вӑхӑтра сахӑр диабетне генетикӑлла кӑмӑллани шутланать. Ҫакӑн пек гипотеза 1896 ҫулта пуҫласа каланӑ, ун чухне ӑна статистика сӑнавӗсен результачӗсемпе кӑна ҫирӗплетнӗ. 1974 ҫулта
Вуламалли
Категори:Сахăрлă диабет Категори:Диабетологи Категори:Эндокринологи Категори:Чирсем, алфавитпа Категори:Метаболика чирĕсем
Ильиновка (Дедово ял канашĕ)
Ильиновка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 20 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
1457
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕртме, 23
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ерган-Еган
Ерган-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 98 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Пĕрремĕш опиум вăрçи
thumb|right|300px|The iron steam ship HMS 'Nemesis', commanded by Lieutenant W. H. Hall, with boats from the 'Sulphur', 'Calliope', 'Larne' and 'Starling', destroying the Chinese War Junks in Anson's Bay, on 7 January 1841.
Пĕрремĕш опиум вăрçи 1840–1842  — Аслă Британи Китая хирĕç вăрçи. Акăлчан çарĕсен тĕллевĕ — Аслă Британин тивĕçлĕ ĕçĕсене Китайра хӳтĕлесси, суту-илӳ ĕçне, çав шутра опиума та (ячĕ çакăнтан тухать) сарасси, вĕсене цин политикин тинĕс сутăçне чараклани йĕрки чăрмантарнă.
Каçăсем
Категори:Китай историйĕ Категори:Аслă Британи вăрçисем Категори:Китай вăрçисем Категори:Вăрçăсем
Çĕнĕ Ашит
Çĕнĕ Ашит — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 79  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452877, ОКАТО кочĕ — 80233830008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Пăнчă
Пăнчă:
Синюха (Сейка юппи)
Синюха (Сейка юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Сейка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 4 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Воронеж
Воронеж — Раççей хули, Воронеж облаçĕн административла тĕпĕ. Çар чапĕллĕ хула.
Кун-çулĕ
thumb|260px|right| thumb|250px|right|Воронеж, Микулай чиркĕвĕ Воронеж çинчен пĕрремĕш 1177 çулта, улатимĕр кнеçĕпе кисан кнеçĕ çапăçни пирки асăннă, Кисан Ярополкĕ «Вороножа» тарнă тесе палăртнă. Лавренти çул çыравĕнче çырнă: "«А по Ярополка посла, глаголя Рязанцем: вы имете нашего ворога, али иду к вам. Рязанци же здумаша, рекуше, князь наш и братья наши погыбли в чужем князи, ехавше в Воронеж, яша его сами и приведоша его в Володимерь» и Никоновская летопись, но с некоторыми дополнениями: «отбежа бо князь Ярополк Ростиславич в Воронож, и тамо прехожаше от града во град… И тако шедше в Воронож, изымаша его, и ведоша в Володимерь»."Хăш историксен шухăшĕпе, çак хута вырăна хурса, Воронеж (Воронож) пурăну вырăнĕ XII ĕмĕртех паллă пулнă.
Чи анлă сĕм янă версипе Воронежа 1585—1586 çулсенче никĕс хунă. Аваллăхра кунта хасарсем пурăннă, вĕсен юлашки тупăкĕсене де-Бруин 1702 çулта курнă.
Воронеж Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи çулĕсенче
1942 çулхи çĕртме уйăхĕн вĕçĕ — 1943 çулохи кăрлач, 25, 212 талăк тасăлăвĕпе, Воронеж паттăррăн çапăçнă — Мускав кăнтăртан хӳтĕленĕ, Атăлпа Сталинград патне вăркăнакан чылай шутлă гитлер çарĕсене (вăтăр дивизи) тытса тăнă.
1942 çулхи утă, 7 Воронеж фронтне йĕркеленĕ. Сталинград çапăçăвĕ, каярах Острогож-Россошан тата Воронеж-Касторна тапăну операцийĕсенче Воронеж фрончĕн вăйĕсем 2-мĕш, 8-мĕш итали тата 2-меш венгри çарĕсене çапса çĕмĕрнĕ. Çак çапăçусенче Германи çарĕсен çухатăвĕсем 320 пин салтакпа офицера çитнĕ. Воронеж çумĕнче 26 гитлер дивизийĕ хăйĕн шăпине вĕçлет, тыткăна лекнĕ тăшман шучĕ Сталинград патĕнчин нумайрах пулнă. 1943 çулхи кăрлач, 25 — тăшмана парăнман Воронежа ирĕке кăлараççĕ.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнче, 1942 çулхи утă, 7 — 1943 çулхи кăрлач, 25 Воронеж хăш пайĕпе нимĕç оккупацийĕнче пулнă, пысăк сиен тӳснĕ. 350-пинлĕ çынлă хулан 30 пин çынĕ çак тапхăрта çĕре кĕнĕ, чылайăшне концлагере хупăрласа хупнă. Фашистсем пур завода, чылай çурта ишĕлтерсе хăварнă. Ирĕке кăларнă Воронеж пĕтĕмпех ишĕлчĕклĕ пулса вăрçăра чи аркатнă хула шутланнă. Нимĕç генералĕсем ăна пачах юсатса тăратма пулмалла мар тенĕ. Çапла пулин те пурăнаканĕсем вăйа шеллемесĕр кĕске вăхăтрах хулан ура çине тăратнă, каярах вăл Черноземьен промăçлă, ăслăлăх тата этеплĕх тĕп хули шутланма пуçлать.
Администрациллĕ улшăнусем
Воронеж енĕн чиккине йĕркелесси Воронежa йĕркеленипе (1585—1586 çç) тата Танăн анатри Воронеж, Битюг, Тихая Сосна хушшинчи Воронеж хуралĕсене туса лартнипе тачă çыхăннă.
Климачĕ
Облаçре вăтам-континент климат, çулти вăтам температура +5,0 °C çурçĕрте, +6,5 °C кăнтăрта. Облаç территоринче 738 кӳлĕпе 2408 пĕве, 10 çм ытла 1343 юханшыв. Паллă юханшыв — Тан, хăйĕн 1870 çм 530 облаç территорипе юхать, бассейн лаптăкĕ 422 000 çм².
Паллă çынсем
* Айхенбаум Борис Михайлович — литературовед
Воронежра пурăннă
Воронежра вĕреннĕ, ĕçленĕ:
Тĕнчери хутшăнусем
Элчĕлĕхсемпе консуллăхсем
Тăванлă хуласем
{| |valign="top" width=25% |
Тăванлă хуласем
Кăсăк фактсем
1941 çулхи çĕртмен 26-мĕшĕнче Воронежри Коминтерн ячĕллĕ савутра серине янă малтанхи иккĕ ЗИС-6 шасси çие лартнă БМ-13 ракета хатĕрне пуçтарнă, халăхра тата совет çарĕнче каярах «Катюша» витлеве тивĕçнĕ.
Каçăсем
Категори:Воронеж облаçĕ Категори:Воронеж
Укаяли (юханшыв)
Укая́ли (Ucayali) — Амазонкăн сылтăм юппи; хăшпĕр чухне Укаялине Амазонкан пуçĕ тесе шутлаççĕ. Тĕп Андсенче пуçланакан Тамбо (пуçламăшĕнче Апуримак ) тата Урубамба  юханшывсем пĕрлешнипе пулать, кайран Амазонка айлăмĕпе юхать. Тĕп порчĕ — Пукальпа. Кумари хули таран карпсем çӳреççĕ. Польша çыравçи Аркадий Фидлер хăйĕн «Рыбы поют на Укаяли» кĕнекинче пулăсем юрални çинчен çырса кăтартнă.
Асăрхавсем
Категори:Перу юханшывĕсем Категори:Амазонка юпписем
Парне
Парне— парнелекенĕ парне илекене хирĕç ним ыйтмасăр паракан япала (вăл шутра укçа-тенкĕ те пулма пултарать).
Кучченеç тени те парненех пĕлтерет.
Парне валли тӗрлӗ сӑлтавсем пулаҫҫӗ. Вӗсенчен чи анлӑ сарӑлнӑ:
Парнелекеншӗн те, парнелекеншӗн те час-часах вӑрттӑн шухӑш пур. Ҫак пӗлтерӗш ҫынсене хӑйсен ӗҫӗсемпе, ҫавӑн пекех парне кӳмелли меслетпе тата парне мӗнле майпа парнеленипе ҫыхӑннӑ. Хӑш-пӗр чухне парне парнелекенӗн тивӗҫӗсене пӗр вӑхӑт иртсен памалла.
Хальхи вӑхӑтра "парне" текен ӑнлава коммерциализациленӗ. Пӗр индустри производствӑри тата тӗрлӗ тӗслӗхсенче парнесем сутни пур, компанисем нумайӑшӗ парнесемпе маркетинг тӗллевӗсемпе усӑ кураҫҫӗ (потребительсем хушшинче ҫӗнтерӳҫӗсене парнесем валеҫсе конкурссем ирттереҫҫӗ, хӑйсен продукцийӗн е компанийӗн атрибутикӑллӑ япалисене тӳлевсӗр салатаҫҫӗ).
Каçăсем
Категори:Ыртăвăмлăх Категори:Традицисем Категори:Вăйăм (социаллă тата политикăлла)
Ырашпулăх
Ырашпулăх, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Чартаклă районĕ
Чартаклă райо́нĕ — Чĕмпĕр облаçĕн анăçĕнчи административлă пайĕ, территори калăпăшĕпе (Мелекес районĕ хыççăн) иккĕмĕш тата халăх йышĕпе (Чĕмпĕр районĕ хыççăн) иккемĕш вырăнта шутланать.
Тавралăхĕ
Район облаçĕн анăç çĕрĕнче, Атăлăн сулахай çыранĕ енче, вăрман-çеçенхир ярăмĕнче вырнаçнă.
Район тытăмĕ, халăх йышĕ
Районта 42 ял, 2 хула евĕр посёлок: Чартаклă (административлă тĕп) тата Октябрьский.
Халăх йышĕ45 пин çын (кăрлач, 1 2002), вĕсенчен:
44 пурăну вырăнĕнче саккăрĕшĕнче тутарсем чылайрах, саккăрăшĕнче — чăвашсем, тăваттăшĕнче — мордва çыннисем. Богдашкино салинче нимĕçсем. Райониа пурăнакан 42,9 % — хула çыннисем (19,3 пин çын).
Транспорчĕ
Район çĕрĕ витĕр чукун çул Чĕмпĕр-Ӗпхӳ тата патшалăх шайĕллĕ автотрасса иртет.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕ
1458
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Иккĕмĕш опиум вăрçи
thumb|250px|Таку карманĕ, анкăл-франи çарĕсен алине лексен
Иккĕмĕш опиум вăрçи — Аслă Британипе Франци, пĕр енчен, Китай тепĕр енчен, 1856–1860 çулсенче вăрçни.
Каçăсем
Категори:Китай историйĕ Категори:Аслă Британи вăрçисем Категори:Франци вăрçисем Категори:Китай вăрçисем Категори:Вăрçăсем
Байкал лешьен чукун çулĕ
Байкал лешьен чукун çулĕ (УАО РЖД филиалĕ) — Буряти, Байкал Лешьен тата Амур облаçĕн территорипе пырать.
Çулăн кун-çулĕ
Çулăн паллă йĕрĕсем: Иннокентьевская — Иркутск, Иркутск — Байкал, Мысовая — Сретенск, Китайский разъезд — Сретенск, Китайский разъезд — Маньчжурия, Тахой — Мысовая, Байкал — Танхой. Тăсăлăвĕ 1913 çул тĕлне 1701 çухрăм е 1803 км.
Çул тытăмĕ
Çул шутĕнчи уйрăмсем: Количество агентств фирменного транспортного обслуживания − 15
Локомотив депо системи шутне Магдагачи, Борзя, Оловянная деповĕсем кĕреççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем
Янко Типсаревич
Я́нко Типса́ревич (Јанко Типсаревић, 1984 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕ, Белград, Югослави) — серб теннисисчĕ.
Çурçĕр-Кавказ чукун çулĕ
thumb|200px|Çурçĕр-Кавказ чукун çулĕн управлени çурчĕ Çурçĕр-Кавказ чукун çулĕ Раççейĕн кăнтăрĕнче, анăçра Азовпа Хура тинĕсĕсенчен пуçласа тухăçра Каспи тинĕсне çити саралса выртать.
Янко Типсаревич
Каçăсем
Категори:Белградра çуралнисем Категори:Сербипе Черногори теннисисчĕсем Категори:Серби теннисисчĕсем Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Дэвис кубокĕн çĕнтерӳçисем
Çурçĕр-Кавказ чукун çулĕ
Çул Калмыки, Дагестана, Чечня, Ингушети, Адыгей, Карачай-Черкеси, Ставрополь Ен, Краснодар Ен, Кабарда-Балкари, Çурçĕр Осети, Ростов облаçĕн территорипе пырать. Çул управленийĕ Ростов-Тан-çинчи хулара вырнаçнă.
Çулăн пахалăвĕ
Çул шутне 2005 çул тĕлне Грозный, Краснодар, Махачкала, Минерал Воды тата Ростов уйрăмĕсем, çаплах Владикавказ ача-пăча чукун çулĕ тата Çурçĕр-Кавказ ача-пăча чукун çулĕ (Ростов-Тан-çинчи) кĕреççĕ. Çулăн эксплуатаци тăсăлăвĕ 6315,9 км, ĕçтешĕсен йышĕ — 80757 çын, чарăнусен шучĕ — 403 (вĕсенчен 281 япала турттараççĕ). Çул пуçлăхĕ — Владимир Николаевич Голоскоков. thumb|200px|Çурçĕр-Кавказ чукун çулĕн управлени çурчĕ
Çурçĕр-Кавказ чукун çулĕ питĕ кирлĕ транспорт ĕçне пурнăçа кĕртет, турттармалли япаласене Раççейĕн хура тинĕс порчĕсене: Туапсе, Новороссийск çитерет. Пĕтĕм Раççейшĕн çуллахи тата кĕрхи сезонра пассажирсене Сочи, Туапсе, Анапа, Кисловодск, Ейск, Горячий Ключ курорчĕсене турттарасси.
thumb|200px|ЭР9П-276 электропуйăс, Берданосовка — Большой Лог пайĕ Çулăн паллă çыхăчарăнусем: Ростов-Главный, Хапры, Кизитеринка, Батайск, Лихая, Тихорецкая, Кавказская, Армавир, Минеральные Воды, Прохладная, Георгиевск, Гудермес, Крымская, Тимашевская, Краснодар, Белореченская, Кривенковская, Сальск.
Çурçĕр-Кавказ чукун çулĕн хăш чарăнăвĕсем:
Çулăн кун-çулĕ
200px|thumb|Хура тинĕсĕн Кавказ çыранĕпе пыракан пуйăс Çурçĕр Кавказра çул тăвас ĕç 1861 çулта Шахтная — Аксай йĕрĕнчен пуçланать. Кайран Зверево — Шахтная (1871), Аксай — Ростов (1875), Ростов — Владикавказ (1872—1875), Тихорецкая - Екатеринодар - Новороссийск (1884—1888) пайĕсене тунă. Порт тинĕс хĕрнелле тухнăранпа экспорта тырă турттарасси ӳсет, çак вара çула аталанма хăват парать. XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче эксплуатацие Кавказская — Краснодар (1901), Батайск — Азов, Сосыка — Ейск, Армавир — Майкоп (1911), Белореченская — Туапсе (1912), Краснодар — Ахтари, Крымская — Тимашевск — Кущевка (1914), Батайск — Сальск, Прохладная — Гудермес (1915), Палагиада — Винодельное (1916) пайĕсене кĕртнĕ. 1917 çулхи юпа уйăхĕнче çулсен пĕтĕм тăсăлăвĕ 5000 çухрăма çитет. XX ĕмĕрĕн 20-мĕш—40-мĕш çулĕсенче чукун çулăн Туапсе — Сочи (1923), Сочи — Адлер, Мацеста (1927), Петровское Село — Благодарное (1928), Винодельное — Дивное, Ростов — Хапры, Комсомольская — Нефтегорск, Майкоп — Хаджох (1931), Лабинская — Шедок (1940) пайĕсене ĕçе кĕртнĕ. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнче çул çинче Гудермес — Аçтăрхан (хула) тата Адлер — Сухуми (1942), Крымская — Старотитаровка (1944) пайĕсене хута янă. Вăрçă хыççăнхи çулсенче Дивное — Элиста (1969), Зверево — Краснодонская (1971), Анапа — Юровский (1977), Краснодар — Туапсе (1978) пайĕсене, Ростов çыхăвĕн анăç иртĕвĕ, Благодарное — Будённовск (1987), Песчанокопская — Красная Гвардия (1989), Батайскăн анăç (1990), Лихая чарăнăвĕн тухăç иртĕвĕсене (1991) ĕçе янă. 200px|thumb|ВЛ8-1692 электровус пуйăспа Туапсе патĕнче
Çула Ленин орденĕпе чысланă (1984).
Хальхи тапхăр
200px|thumb|ВЛ80Т-1341 электровус пуйăспа Çул 2007 çулта 80 млн т япала турттарнă, 2006 çулхипе танлаштарсан, ку 10 % ытларах
2009 çулхи çăвăн 18-мĕшĕнче 2005 çултанпа 4,2 млрд тенкĕ тăкакласа тунă çĕнĕ Мăн Новороссийск тоннелĕпе пуйăссене янă. Халĕ юнашар Кĕçĕн Новороссийск тоннельне тума пуçлаççĕ, кивĕ Мăн тоннельне реконструкцилеме тытăнаççĕ. Пур тоннельне туса пĕтерсен, çулсем пĕр енлĕ пулаççĕ. Новороссийск тоннелĕсем Сочири чукун çул япала картисене реконструкцилеме тата çĕнĕрен тума палăртнă. Çак вăхăта Адлер-Туапсе пайĕнчи çула икĕ йĕрлĕ тумалли ĕçсем пыраççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем
Грибанов Владимир Иванович
Грибанов Владимир Иванович, (1925 çул, ака, 25, Ăренпур облаçĕ, Курманай районĕ, Андреевка ялĕ — 2005 çул, пуш, 12, Чăваш Республики Пăрачкав районĕ, Пăрачкав сали) — вырăс сăвăçи, тăлмачĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1971-па). Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1980).
Кунçулĕ
Асăннă ялтан çав хушаматлах тепĕр сăвăç та тухнă иккен :
<Куçару: Грибанова Галина Ивановна (25.04.1925, Оренбург обласĕнчи Курманай районĕн Андреевка ялĕ) — поэт тата куçаруçă, Аслă Атилĕх вăрçине хутшăннă, партизан. 1971-мĕш çултанпа СССР çыравçисен пĕрлĕхĕн пайташĕ. Чăваш поэзине куçарать. Орденсемпе, медальсемпе наградăланнă. Чăваш АССР культура тава тивеçлĕ ĕçлевçи (1980).>
Краснодар Енĕнче пурăннă. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин 1-мĕш степеньлĕ орденне (икĕ хутчен), медальсене тивĕçнĕ.
1459
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Грибанов Владимир Иванович
Кунçулĕ
1949 çулта Пăрачкава куçса килнĕ. Ялти вăтам шкулта нимĕç чĕлхине вĕрентнĕ. Куçăмлă мар майпа Мускав ют чĕлхисен педагогика институтне вĕренсе пĕтернĕ.
2005 çулхи пуш уйăхĕн 12-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи Пăрачкав ялĕнче вилнĕ.
Ӗçĕсем
Владимир Иванович çак кĕнекесене пичетлесе кăларнă:
Асăрхавсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Чăваш Ен сăвăçисем Категори:Чăваш Ен тăлмачĕсем Категори:Чăваш тĕнчипе çыхăннă вырăс çыравçисем
Константинов Леонид Сергеевич
Константинов Леонид Сергеевич - Раççей паттăрĕ, подполковник, вертолет эскадрильин командирĕ.
Кун-çулĕ
Йĕпреç районĕнчи Çăкалăх ялĕнче çуралнă. 1978-1982-мĕш çулсенче Сызраньти аслă çар училищинче вĕрĕнет. 1982-мĕш çулта Константинов лейтената Грузине Чикĕ çарне яраççĕ. Çав çулах хăйĕнпе пĕр классра вĕреннĕ Козлова Людмила Николаевнăпа çемье çавăраççĕ.
Афганистанра пулать. Федераллă чикĕ хурал çарĕсенче хĕсметре, Çурçĕр Кавказри регион управленинчи уйрăм авиополкĕн эскадрилья командирĕ пулса, тăнă.
2001-мĕш çулхи çу уйăхĕн 31-мĕшĕнче Ингушетинче вĕçнĕ чухне вертолетне чечен боевикĕсем персе лектереççĕ. Борт çинче 14 çын пулнă, вĕсен хушшинче Патшалăх Думин депутачĕсем Алексей Арбатов («Яблоко») тата Евгений Зелень («Регионы России»). 100 м çӳллĕшĕнче вĕссе пынă чухне вертолета переççĕ. Л.Константинова кăкăрĕпе хулпуççинчен 6 пульă лекет. Юнне çухатнă пулсан та вăл экипажа ертсе пынă. Штурвала В. Норов штурман тытнă. Вилмелле амантнă командирпа экипаж вертолета Назрань хули патĕнче лартнă, пассажирсен пурнăçне çăлса хăварнă. Константинов хоспитăле илсе кайнă чухне вилнĕ. Çемьи ыйтнипе Шупашкари Карачурти масарта пытарнă.
Чыславсем
10 ытла орденпа медаль.
Лиссабон
Лиссабо́н (Lisboa; ) — Португалин тĕп хули, çаплах çĕршывăн тĕп порчĕ пулать.
Константинов Леонид Сергеевич
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Раççей паттăрĕсем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Акан 9-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1961 çулта çуралнисем Категори:Йĕпреç районĕнче çуралнисем Категори:Çăвăн 3-мĕшĕнче вилнисем Категори:2001 çулта вилнисем
Пӗчӗк акӑш
Пӗчӗк акӑш е Тундра акӑшӗ (лат. Cygnus columbianus bewickii) — Америка акӑшӗн кӗҫӗн тӗсӗ. Харпӑр тӗс Cygnus bewickii пулма та пултарать. Тӗсӗн е кӗҫӗн тӗсӗн латинла ячӗ bewickii, ятне Уильям Яррелл 1830 ҫулта Томас Бьюик, вӗҫен кайӑксемпе сӗт ҫисе ӳсекен чӗрчунсене иллюстрацийӗсенче сӑнарланӑ гравера чысласа панӑ.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Акӑшсем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:1830 çулта çырнă вĕçен кайăксем Категори:Ăренпур облаçĕн Хĕрлĕ кĕнеки Категори:Раççейри тавăрăнакан тĕссем
Куславкка (Парачкав районĕ)
Куславкка, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Çăра
Çăра, — питĕрекен хатĕр. Ăна алăксене, хуплашкасене, савăтсене питĕрме, тата çавăн пекех тĕрлĕ япаласене вăрласа каясран сыхлама усă кураççĕ. Çăрасем темиçе тĕрлĕ пулаççĕ: çакăнса тăраканнисем тата шалти çăрасем. Ĕç мелĕпе вĕсем электричествăллисем тата механикăллисем пулаççĕ.
Кĕлĕт çăрисем
XVII ĕмĕрте чăвашсене тимĕрпе ĕçлеме чарнă хыççăн вĕсен ирĕксĕрех çăрасене йывăçран тума тивнĕ. Вăл çăрасем пысăк пулнă. Кĕлĕт çине пăтасемпе çапса хунă пулнă.
Уçма вăл çăрана ятарлă йывăç çăраççине усă курса уçнă, питĕрĕнме вара хăйех питĕрĕннĕ.
Категори:Çăрасем
Николаевка (Федоровка районĕ)
Николаевка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 39 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820006.
Уçлăх
Уçлăх, çавăн пекех чылай контекстра талккăш теме май пур, — тĕрлĕ кăткăс палăртусемпе (терминсемпе) философи, математика тата физика ăслăлăхĕсенче усă курмалли сăмах.
Кулленхи курăмлă-туйăмлă пурнăçра уçлăх ĕç-пулăм вырăнĕ, пур объектсен пĕтĕмĕшлĕ вырнаçăвĕ, хăш-пĕр системăн тупсăмĕ шутланать.
Математика
Математикăра «уçлăх» çамаха нумай кăткăслă палăртусен пуххисенче тĕл пулма пулать.
Хушăмлă структурăна пула уçлăхăн элеменчĕсене «пăнчă», «вектор», «пулăм» тата урăхла та калаççĕ.
Николаевка (Федоровка районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Уçлăх
Физика
Физика ăслайĕнче часах нумайвиçеллĕ уçлăхсемпе шутлав ĕçĕсене тăваççĕ — тĕслĕхрен, фазăллă уçлăх: унта объектсен кăткăс системине пĕр пăнчăпа кăна палăртаççĕ.
Çак уçлăхсем — абстракциллĕ хатĕрсем çеç пулаççĕ, вĕсем йăлтах «çĕр çинчи» ахаль виçĕвиçеллĕ уçлăхра тумалли ĕçе тĕллеве лартма та, тупсăмне тупма та пулăшаççĕ.
Эхер уçлăхăн тытăмĕ нумайлăх айĕнче хăйĕн тĕсĕллĕ тытăмах хайлать пулсан (тĕп-тĕрĕс палăртăвĕ уçлăх тĕсĕнчен килет), нумайлăх-айне «уçлăх-айĕ» теççĕ.
Фантастика
Фантастикăра «параллеллĕ уçлăх», «гиперуçлăх», «субуçлăх» сăмахсемпе усă кураççĕ, вĕсем, паллах, пĕр пек ăнлантаруллă мар.
Категори:Математика Категори:Физика Категори:Физикăн тĕпри ăнлавĕсем
Rum Raum Space Spaco Espacio fa:فضا Avaruus Espace (notion) Espazo Spatio Spaco Spazio 空間 공간 Ruimte Przestrzeń Espaço Space Rum 空间
Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕ
200px|КТЧÇ управлени çурчĕ|thumb Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕ — УАО «РЧÇ» филиалĕ.
Çулăн кун-çулĕ
1866 çулта ĕçе янă Кисан-Козлов чукун çулĕ Кăнтар-Тухăç чукун çулĕн чиккисенчи пĕрремĕшĕ шутланать. Çак йĕре Воронежпа Ростов-Тан-çинчи хуласене çити 1871 çулта тăснă. 1868—1871 çулсенче Елец — Грязи — Борисоглебск — Царицын тата Козлов — Тамбов — Сарăту (ăна Тамбов-Сарăту чукун çул этем пĕрлĕхĕ тунă, анчах та халĕ Мичуринска до Благодатки йĕрĕ Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕ шутĕнче пулать) йĕрсене ĕçе кĕртнĕ. 1880 — 1890 çулсен тапхарĕнче Харьков — Балашов, Елец — Валуйки, Таловая — Калач чукун çул йĕрсен хывнă. Çав çулсенчех Кисан-Урал чукун çул этем пĕрлĕхĕ Астапово — Данков, Лебедянь — Елец, Богоявленск — Сосновка, Раненбург — Павелец, Троекурово — Астапово, Данков — Волово, Иноковка — Инжавино йер пайĕсене тăвать.
1893 çулта Козлово — Воронеж — Ростов тата Орлово — Грязи — Царицын чукун çулĕсене пĕрлештерме  Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕсен акционер этем пĕрлĕхĕ йĕркеленĕ.
1956 çулта нумай япала турттаракан Пенза — Поворино пайĕ Ртищево пăравус деповĕ ăшă туртăмне куçать.
Çулăн пахалăвĕ
Кăнтăр-Тухăç çулĕ Атăлçи, Куйбышев, Мускав, Çурçĕр-Кавказ тата Украина чукун çулĕсемпе чикĕ тытать.
Çул территоринче чукун çул валли хатĕр япала тăвакан е пуйăссене юсакан темиçе завод пур: Воронеж тепловус юсав завочĕ, Воронеж вакун юсав завочĕ, Мичуринск локомотив юсав завочĕ, Тамбов вакун юсав завочĕ.
Чукун çула 1988 çулта Ӗçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕпе чысланă.
Шарипово (Кельтеевский ял тăрăхĕ)
Шарипово  — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 29  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452857, ОКАТО кочĕ — 80233830010.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
1461
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Луговка (Пижма юппи)
Луговка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Сядей-Яга
Сядей-Яга — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 282 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Энтимĕркасси
Энтимĕркасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Çырмаен, Комсомол, Октябрь, Совет, Совхоз урамĕсем
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Акрам вулăсне кĕнĕ
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем