cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лихославль районĕ
Истори
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнче ку вырăна нимĕçсем çитеймен, анчах та колхозсемпе предприятисене кунтан куçарнă.
Халăх йышĕ
2005 çулта районта 28,9 пин çын пурăннă. Вĕсенчен 60% XVI-XVII ĕмерте кунта куçса килнĕ карелсем пулнă. Районта 28,4 пин çын (2006) пурăнать.
Каçăсем
Категори:Тверь облаçĕн районĕсем
Янра, юрă (ушкăн)
Янра, юрă — Чăваш Енри юрă-кĕвĕ ансамблĕ.
Ертӳçи — Христофоров Вячеслав Васильевич, сăвăç, кĕвĕçĕ, юрăçă, Чăваш халăх артисчĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш юрă ушкăнĕсем
755
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Уксюм
Уксюм — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Сырчан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Венгрин администраци тытăмлăхĕ
Венгри территорийĕ регионсене, (Magyarország régiói), пайланать, вĕсем вара медьесене (облаçсене) пайланаççĕ, лешсем ĕнтĕ районсене е киштершеги (kistérség) пайланаççĕ. Халĕ Венгрире 7 регион, 19 медье, 173 район. Унсăр пуçне, пысăк хуласем (Будапешт, Дебрецен, Мишкольц, Сегед, Печ и Дьёр) республика пăхăнăвĕнче шутланаççĕ. Выранти хăй тытăмлăхĕн органĕсене мэрсемпе муниципаллă пухусене халăх суйлать. Ĕçлев тапхăрĕ — 4 çул.
Медье
Венгри 19 медьепе (облаç) медье шайĕнчи хуларан — Будапештран — тытăнса тăрать. Хальхи администрациллĕ пайланăва 1950 çулта кĕртнĕ.
<br style="clear:both" />
Каçăсем
Comitatele Ungariei
Мун шрифчĕ
Мун шрифчĕ (The Moon System of Embossed Reading) — суккăр çынсем валли шрифт, унта рельефлă ансат латин саспаллисемпе усă кураççĕ. Çак системăна юратакансем каланипе, çак шрифт Брайль шрифчĕнчен çăмăлтарах. Мун азбуки çитĕннĕ çула çитсен суккăра тухнă çынсем усă кураççĕ.
Каçăсем
Категори:XIX ĕмĕрте ăсталанă çырулăхсем Категори:Алфавитсем
Теччĕ историйĕ
Теччĕ Атăлçи Пăлхарти чи авалхи хулисенчен пĕри. Ăна Аслă Пăлхарпа пĕр вăхăтрах никĕсленĕ. Аслă Пăлхар Атăл шывĕн сулахай çыранĕнче, шыв юххинчен аяккарах сарăлса ларнă. Теччĕ вара ăна хирĕç, Атăлăн сылтăм çыранĕнче, çӳллĕ вырăнта. Чи авалхи вăхăтра пăлхарсем ăна карман е сĕнтĕр пек усă курнă пулĕ.
«Чăвашсемпе мăкшăсен халапĕсем пĕлтернĕ тăрăх, — тенĕ И. Н. Сырнеев хăйĕн 1901 çулта пичетленсе тухнă «Россия...» кĕнекинче илсе кăтартнă хайлавра, — Теччĕ хули малтан урăх çĕрте, Кивĕ Теччĕ (Богородицын пасарĕ) вырăнĕнче пулнă...
Пăлхар патшисенчен пĕри вырăс çĕрĕ çине вăрçăпа кайнă. Вăл вăрçине ăнăçлă ирттернĕ, нумай пурлăх тата вырăс кнеçĕн питĕ хитре хĕрне тыткăна илсе килнĕ. Çав хĕре вăл качча илнĕ, ăна ислам тĕнне йышăнтарасшăн пулнă, анчах кнеç хĕрĕ ниепле те килĕшмен. Пăлхар патши ăна питĕ юратнипе Христос тĕнне ĕненсе пурăнма ирĕк панă. Аслă типпе тытнă вăхăтсенче вăл, патша арăмĕ, Атăл урлă каçса Кивĕ Теччери чиркӳре турра пуççапса пурăннă.
В. Казанский тĕпчевçĕ хăй вăхăтĕнче Теччĕ хули пирки çапла çырнă: «''Предания относят происхождение города Тетюши ко времени процветающего еще Болгарского царства, отчего будто певоначальное поселение г. Тетюши получило на наречии болгарского названия Темтюзи''». Ку çырнă хут Чăваш Тĕпчев институтĕнчи наука архивĕнче упранать.
С. М. Шпилевский хăйĕн «Древние города и другие болгаро-татарские памятники Казанской губернии» кĕнекинче те авалхи Теччĕ хули пирки çырнă.
Этимологи
Вырăс çул çырăвĕсенче асăннă "Темтюзи" ят пăлхар-чăваш чĕлхинчен тухнă, пулас. Пăлхарсем Темтюзи ларакан çырана хăйсен чĕлхипе " тăм ту çийĕ", " тăм ту çи" е кĕскен "тăмтуç" тенĕ. Вара çав сăмах кăшт улшăнса вырăссен "темтюзи"-йĕ пулса тăнă, каярах "Темтюзи" ятран " Тетюши" ят пулса кайнă. Кун çинчен "Сувар" хаçатăн 19(801) номерĕнче вулама пулать. чакка тытар сукасем
Категори:Теччĕ Категори:Атăлçи Пăлхар хулисем
Атăл (ушкăн)
Атăл ("Atal") Мускав чăвашĕсен хорĕ.
Ертӳçи — Галина Никитина этнограф, МПУ верентӳçи.
Кун-çулĕ
Официаллă XX ĕмĕрĕн сакăрвуннăмĕш çулĕсен вĕçĕнче йĕркеленнĕ. Çапах та, чăннипе вăл XX ĕмĕрĕн аллăмĕш çулсенче çуралнă. 1959 çулхи СССР халăхĕсен спартакиади тĕлне Мускава Лужники стадиона тума килнĕ чăвашсем пуçтарăнса йĕркелесе янă пулнă.
«Атăл» ансамбль концертсене Мускав, Санкт-Петербург хулисенче, Тутарстанра, Раççейĕн урăх регионĕсенче ирттерет. «Атăла» пур çĕрте те ăшшăн кĕтсе илеççĕ.
2008 çулхи нарăс уйăхĕнче «Атăл» ансамбль Финляндипе Швеци çĕрĕсене гастроле кайса килчĕ.
Каçăсем
Категори:Мускав чăвашĕсем Категори:Чăваш юрă ушкăнĕсем
Шпилевский Сергей Михайлович
Шпилевский Сергей Михайлович, — Атăл тăрăхĕнчи археологине, авалхи историне, провăн кун-çулне лайăх пĕлнĕ вырăс историкĕ. 1833 çулхи çу уйăхĕн 8-мĕшĕнче çуралнă. 1907 çулхи утă уйăхĕн 21-мĕшĕнче çĕре кĕнĕ.
Пурнăçĕ
1870-1885 çулсенче Хусан университечĕн профессорĕ пулнă. 1885-1904 çулсенче Ярославльти юридици лицейĕн директорĕ вырăнне йышăннă.
Ӗçĕсем
1877 çулта вăл «Древние города и другие булгаро-татарские памятники в Казанской губернии» (Хусан кĕпернийĕнчи авалхи хулисемпе ытти пăлхар-тутура палăкĕсем) ĕç кăларнă. Унта вăл археологи палăкĕсемпе историллĕ çăлкуçсене пухнă. Çапла вара вăл питĕ паха япала пулса тăнă.
Категори:Вырăс историкĕсем
Кĕçĕн Серманангер
Кĕçĕн Серманангер — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элри Туçи Мари районĕн ялĕсем
Мăн Шуя
Мăн Шуя — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. ВОлышка юханшывăн сылтăм çыранĕпе 66 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Янташ (ушкăн)
right|200px|thumb|Янташ ушкăн. Янташ — Чăваш Енри юрă-кĕвĕ ансамблĕ.
Ертӳçи — ...
Каçăсем
Категори:Чăваш юрă ушкăнĕсем
Франс чĕлхи
Франс чĕлхи — французсен (Францин официаллă чĕлхи), Бельгин, Швейцарин, Канадăн франс чĕлхиллĕ халăхĕ (вĕсенче вăл официаллă чĕлхесенчен пĕри пулать). Франци чĕлхипе нумай патшалăхра Африкăри, Кариб бассейнĕн (Гаити т. ур.), Франци Гвиани саралнă, çав шутра официаллă чĕлхе вырăнĕнче те шутланать.
Инди-европа чĕлхе çемьин (роман ушкăнĕ, галл-роман ушкăн пайĕ). Латынь халăх чĕлхинчен аталанса, унран тепĕр роман чĕлхипе танлаштарсан, аяккарах тарнă. Çырулăхĕ латин алфавичĕн никĕсĕпе.
Пĕрлешӳллĕ Нацисен Йĕркеленӳлĕхĕн 6 официаллă чĕлхинчен пĕри. Франс чĕлхипе калаçакан йышĕ — 130 млн яхăн çын (2000). Франс чĕлхи тĕнчери халăх хушшинчи нумай йĕркеленӳлĕхĕн официаллă чĕлхи тата чылай çын вĕренекен ютçĕр чĕлхи шутланать. Франс чĕлхипе ăнланса калаçма пултаракан çын — 200 миллиона яхăн (Франци Академийĕн сайчĕн хыпарĕпе килĕшӳллĕ).
thumb|250px|Франс чĕлхи тĕнчере Кăвак-тĕксĕм: тăван чĕлхе; Кăвак: администраци чĕлхи; Синкер: культура чĕлхи; симĕс: франс чĕлхиллĕ сахал ушкăнсем
Légende:
тĕттĕм кăвак: тăван чĕлхи ; кăвак: патшалăх чĕлхи ; çутă кăвак: культура чĕлхи ; кăшăл: франс чĕлхипе калаçакан сахалтанăшĕсем.]] Чĕлхе кочĕ - fr (ISO 639 тăрăх)
Францири официаллă статусĕ
Франци Конституцийĕпе чĕлхе официаллă статусне 1992 çулта тивĕçнĕ. Мĕнпур официаллă документа тата килĕшӳ хутне франс челхипе çырмалла. Эхер те янравра ютçĕр чĕлхи сăмахĕсем пур пулсан, вĕсен куçарăвĕ пулмалла.
Канадăри официаллă статусĕ
Квебек провинцин официаллă чĕлхи, Канадăн тата Çĕнĕ Брансуик провинцин 2 официаллă чĕлхесенчен пĕри шутланать. Квебекри франс чĕлхи саккунĕпе, патшалăх шкулĕсенче пур ачана, акăлчан чĕлхиллĕ канада гражданĕсен ачисемсĕр пуçне, франс чĕлхипе вĕрентмелле.
Урăх çĕршывсенчи официаллă статусĕ
Бельгире, Канадăра, Люксембургра, Швейцарире тата чылай африка патшалăхĕсенче.
Чĕлхен тĕнче паллăхĕ
Франс чĕлхине тĕнче йĕркеленӳлĕхĕсенче тăшлă усă курни чакса пыни тӳрех курăнать. Франс чĕлхин халăхсен хушшинчи курăмĕ уçăмлă пулин те, çапах та ăна сахаллатса ĕçе кĕртеççĕ. ПНЙ 1995 çултанпа Франкофони агентствине пăхса тăракан статусĕ. ПНЙ 185 патшалăх-пайташĕнчен 56-шĕ Франкофони хутшăнаканĕ пулса ПНЙ секретариатне хăйсемпе франсла калаçма сĕнет пулин те, акăлчан чĕлхи ĕç-хĕлре анлă вырăна йышăнса пырать. Франс чĕлхине сайра усă курни персонала (франс чĕлхине пĕлни кирлĕ ыйтăм пулмасть) ĕçе илнинчен, акăлчан таврашлăхĕнчен, бюджета чакарнинчен килет.
ЕП франс чĕлхи официаллă шутланать. Франс чĕлхин пуласлăхĕ улшăнакан Европа Пĕрлешĕвĕнчи унăн вырăнĕнчен килет. ЕП йышне Финлянди, Австри, Швеци кĕни франци чĕлхине татах хавшаклатать, мĕншĕн тесен çак патшалăхсенче акăлчан чĕлхипе те калаçаççĕ. ЕП сарални Рим килĕшĕвĕн принципне пурнăçа кĕртессине чăрмавлать, ăна тӳрĕпех пурнăçласан, пур пайташ-патшалăхăн чĕлхи ЕП официаллă чĕлхи шутланать.
Алфавичĕ
Франс алфавитĕнче 26 мăшăр латин сас паллипе (пысăккисем тата пĕчĕккисем) диакритика паллипе усă кураççĕ.
Тата диакритикӑллӑ саспаллисем пур:
à â æ ç è é ê ë î ï ô œ ù û ü ӳ
Каçăсем
* Категори:Франци Полинези чĕлхисем Категори:Австрали тата Океани чĕлхисем Категори:Çĕнĕ Каледони чĕлхисем Категори:Уоллис тата Футуна чĕлхисем Категори:Бельги чĕлхисем Категори:Гаити чĕлхисем Категори:Канада чĕлхисем Категори:Люксембург чĕлхисем Категори:Мавритани чĕлхисем Категори:Марокко чĕлхисем Категори:Франци чĕлхисем Категори:Франци Гвиани чĕлхисем Категори:Чад чĕлхисем Категори:Швейцари чĕлхисем
Соя
Ыттисем
thumb|right|300px|Пекин супермаркетĕнчи соя калчисем. Хĕрлипе 黃豆 иероглифа палăртнă, чăнах соя каличне палăртса Соя калчи вырăнне маш калчисем (Vigna radiata, Phaseolus aureus) сутни сайра мар тĕл пулать.
Каçăсем
Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Олива йышшисем Категори:Пăрçа йышшисем Категори:Сидератсем Категори:Евразири флора Категори:Австралири флора
Сокан-Ега
Сокан-Ега — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Кельват юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Сундовик (юханшыв)
Сундовик, — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Атăлăн сылтăм юппи. Ячĕ «сандей» (хăмăш) сăмахран пулса кайма пултарнă теççĕ, çавăн пекех Лысково патĕнче ку юханшыв хĕрринче пăлхарсен сĕнтĕрĕ ларнă. Ячĕ вăл сăмахран та пулма пултарнă.
Тавралăхĕ
Çăлкуçĕ Картмазовăран 4 çухрăмра вырнаçнă. Юханшыв малтан çурçĕр-хĕвеланăçнелле, кайран, Рождествено патĕнчен пуçласа, çурçĕрелле юхать. Аслă Мурашкинăран иртсен юханшыв анăçалла пăрăнать те 5-6 çухрăм хыççăн çурçĕр-хĕвелтухăçнелле пăрăнать. Юханшыв юпписем: Палец, Пужава, Салай, Киринка, Валава.
Лысково патĕнче Атăла юхса кĕрет.
756
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сундовик (юханшыв)
Ялсем
Юханшыв хĕриинче вырнаçнă пысăк ялсемпе посёлоксем:
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Сергеев вулавĕсем
Сергеев вулавĕсем — çулсерен иртекен ăслăх конференцийĕ, пĕрремĕш хут ăна МПУ геологи факультечĕн инженери тата экологи геологин кафедрипе РĂА геоэкологи институчĕ 1999 çулта пуçарса янă. Конференцие кафедрăна ертсе пынă паллă инженер-геолог Евгений Михайлович Сергеев (1914-1997) академик ятне пе тивĕçтернĕ.
Каçăсем
Категори:Конференцисем Категори:Ăслăх конференцисем
757
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Максатиха районĕ
thumb|Максатиха районĕ Тверь облаçĕн картти çинче Максатиха районĕ, — Тверь облаçĕн çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă районĕ. Район тĕпĕ Максатиха хула евĕрлĕ посёлокра вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 2 766 çх2. Тĕп юханшывсем: Молога, Волчина.
Истори
Района 1929 çулхи çĕртме уйăхĕн 17-мĕшĕнче йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта 19,6 пин çын (2006) пурăнать. Хула халăхĕ — 9,7 пин çын шутланать.
Пайланăвĕ
2006 çултанпа район 13 тăрăхран тăрать. Вĕсенчен хула тăрăхĕсем — 1, ял тăрăхĕсем — 12.
Каçăсем
Категори:Тверь облаçĕн районĕсем
Йăла-йĕрке
Йăла-йĕрке, — кашни кунхи пурнăçра, хут çине çырса хăварнă хушусем çук пулин те, пăранми пулса иртекĕн япаласем, йĕркевсем.
Тĕслĕхрен, ялти çамрăксем кашни каçах ялти пĕр-пĕр вырăнта пуçтарăнса вăйăсем выляççе, юрăсем юрлаççĕ, такмак каласа ташăсем ташлаççĕ, савни хĕрĕсемпе каччисемпе калаçаççĕ.
Литература
*
Баклан Андрей Яковлевич
Баклан Андрей Яковлевич — (-), Сталинград фрончĕн 16-мĕш сывлăш çарĕн 434-мĕш истребитель авиаци полкĕн звено командирĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 23.
Покан Юванькă
Каçăсем
Категори:Мари Элри Туçи Мари районĕн ялĕсем
758
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гэлсем
Гэ́лсмем, çаплах гаэлсем, гойделсем е хайлендерсем — шотландсен субэтнос ушкăнĕ, Шотландин çурçĕр-анăçĕнче тата Гебрид утравĕсенче пурăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Аслă Британи халăхĕсем
Уленвайка
Уленвайка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Пычас юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Янгузнарат
Янгузнарат — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 173 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452945, ОКАТО кочĕ — 80237835008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Çăкату
Çăкату, — авалхи пăлхарсен чи паллă хулисенчен пĕри.
Минрев
Минрев (контузи е снаряд çапни) (contusio — ыраттару)
Сиплев
Категори:Травмăсем
Çăкату
Вырăс чăнлавĕсенче ăна Жукотин е Шукотин тесе çырни тĕл пулать. Арапсем тата ытти тухăçри çыравсенче ăна Джукетау тени те тĕл пулать. Кури Вантер çырса кăтартнă тăрăх, вăл хальхи Чистай хули патĕнче, Токауровка ялĕ çывăхĕнче пулнă. Тутарсен паллă историкĕ А. Х. Халиков та çак шухăшпа килĕшет. Çăкату Чулман Атăл хĕрринче, Чистайран инçе мар тесе çырать. Çăкату хулине Атăлçи пăлхар-чăвашсен чи малтанхи хулисемпе пĕрлех никĕсленĕ тесе шутлама пулать. Унта тĕрлĕ çулçӳревçĕсем те пырса çӳренĕ.
1236 çулта Çăкату тутуар-монголсене хирĕç чылай кĕрешнĕ. Юлашкинчен Батый эшкерĕсем ăна туртса илсе çунтарса янă. Пурпĕрех Çăкату çĕнĕрен чĕрĕлнĕ. Çакату хулине вырăс кунçул хучĕсенче XIV ĕмĕрте те асăннă. Анчах та унта тем сăлтавпа çак XIV ĕмĕрĕн чи вĕçĕнче пурăнма пăрахнă. 1396 çулта Суздальпе Чулхула вырăсĕсем Çăкату хулине çĕмĕрсе тăкнă хыççăн, кун пирки Никон кунçул çыравçи кăтартнă, вăл çĕнĕрен кирлĕ пек чĕрĕлсе тăрайман. А. Х. Халиков хăйĕн тĕпчев ĕçĕсенче Çăкату хулине XV ĕмĕрте ниçта та асăнман тесе çирĕплетет. Анчах ку тĕрĕс мар. Никон 1411 çулта Мускавпа Суздале хирĕç Пăлхарпа Çăкату кнеçĕсем кĕрешнине çырса кăтартнă. Çав çулхине вĕсем Чулхуларан инçе мар хальхи Лысково патĕнче, хăйсен ĕмĕртен пыракан тăшманĕсемпе питĕ хаяррăн çапăçнă. Çав çапăçура вара Çăкату кнеçĕ паттăрăн пуçне хурать. Тен, çакăн хыççăн Çăкату текех çĕкленсе каяйман пулĕ?.. Çăкату, Çăкату, Çăкату,
Хулана Чулман Атăл упра!
Çĕнĕ пурнăçшăн эсĕ кĕлту:
Пăлхарстан Туррине Танкăра.
Çăкату, Çăкату, Çăкату,
Хулана çӳллĕ ту эс, упра!
Улăп паттăр, атя тупа ту
Чăваша хăвармастăп тесе асапра.
1912 çулта пичетленсе тухнă Н. Спасский çырса пуçтарнă "Очерки по родиноведению" кĕнекере Çăкату хули 1431 çулта авалхи Атăлçи Пăлхар çĕрне вырăссем кĕрсе кайса ишсе çĕмĕрнĕ хыççăн йăлтах пĕтсе ларнă тесе çырнине вулама пулать.
Çапла вара, аслă та чаплă Çăкату тутар-монголсем килсе çунтарнă хыççăн тата икĕ ĕмĕре яхăнах пурăннă.
Каҫӑсем
Категори:Атăлçи Пăлхар хулисем
759
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Петровка (Янаул районĕ)
Петровка  — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 166 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452807, ОКАТО кочĕ — 80259865004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Хавас (ушкăн)
Хавас — Чăваш Енри поп-мусăк жанрĕнче ĕçлекен ансамбль.
Каçăсем
Категори:Чăваш эстради Категори:Чăваш культури Категори:Чăваш мусăкĕ Категори:Чăваш юрă ушкăнĕсем
Кивĕ Шелттем
Кивĕ Шелтем, Старые Шальтямы — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесĕн Кивĕ Терпит вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнче Канаш районне кĕртнĕ.
Паллă çынсем
[[Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Çăка
Çăка (Tília) — сарлака çулçăллă йывăç.
Ăнлантарни
200px|thumb|left|Çăка. 2005, çу. [[Иваново облаçĕн Сава районĕ]]
Саралнă ареалĕ
270px|thumb|right|Раççейĕн тата кӳршĕ çĕр-шывсен (малтанхи ССР Союзĕн) çĕрĕсенче саралнă çăка.
Çăкасем çурçĕр çĕр чăмăрĕн вăтам тата субтропик зонисенче анлă сарăлнă. Кăнтăр-хĕвелтухăç Азинче тĕсĕсем уйрăмах нумай. Китайра кăна 15 эндемикăлллă тĕс пур. Ашă та нӳрлĕ вырăнсенче лайăх ӳсет, сăмахран Арамаçи Лешьенче, Тинĕсçумĕнче. Хуласене симĕс тĕслетес тесе анлă усă кураççĕ.
Классификаци
40 яхăн çăкатĕсĕ пурри паллă. Раççейĕн европа пайĕпе Анăç Çĕпĕрте  сарăлнă. Çĕпĕрте, унсăр пуçне  тата  тĕл пулаççĕ, Европăра —, ,  Кавказра — , Аякри Тухăçра — , , ,. Линней çырса кăтартнă тĕс  (Tilia cordata x T. platyphyllos) (çăка х сарлака çулçăллă çăка) тĕсĕсен гибричĕ пулать. Тата ытти гибридсемпе сортсем тĕл пулаççĕ.
Евразинче çăкасен çак тĕсĕсене асăнма пулать:
Гибридсем
Усă курни
Çăкасем вăрмансенче тата хуласемпе садсенче ӳсеççĕ.Йывăç вăтамран 300-400 çул ӳсет, хăшпĕрисем 1200 çул таранах пурăнаççĕ. Хуласенче симĕслетмелли тата капăрлатмалли йывăç вырăнне лартаççĕ. Йывăç вулли 2-3 метр, питĕ сайра 5 метр таран пулать.
Çутçантлăкра 20 çулта чечеке ларать, çын лартсан - 30 çула çитсен çеç. Кашни çул тенĕ пекех чечеке ларать. Çав вăхăтра сывлăшра питĕ илемлĕ, чуна кантаракан шăршă сарăлать. Çăка 2 эрне яхăн чечекре ларать.
Çăка чечекĕнчен пыл нумай тухать. Тата типĕтне чечекĕсене эмел вырăнне усă кураççĕ. Чечек пхмалли чи лайăх вăхăт - чечексен ĕурри ытла çурăлсан. Пухнă чечексене хĕвел çутти çитмен, сывлăш ирĕклĕн çӳрекен вырăнта типĕтеççĕ (температура 40-45] градусран иртмелле мар).
Типĕтнĕ чĕртавара типĕ, уçă вырăнта хут е пусма хутаçсенче усраççĕ. Вăтамран 1 кг чечекрен 300 г чĕртавар пулать. Çак эмеле 3 çул таран пахалăхне çухатмасăр упрама пулать.
Асăрхавсем
Категори:Ӳсентăрансем Категори:Йывăçсем Категори:Çăка йышшисем Категори:Евразири флора Категори:Çурçĕр Америкăри флора Категори:Пыл паракансем
Ундула
Ундула — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Кильмезь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Эткер (ушкăн)
Ертӳçи — ...
760
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Молоково районĕ
thumb|Молоково районĕ Тверь облаçĕн картти çинче Молоково районĕ, — Тверь облаçĕн çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă районĕ. Район тĕпĕ Молоково ялĕнче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 1 180 çх2. Тĕп юханшывсем: Мелеча, Могоча.
Истори
Района 1929 çулта йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта 6,2 пин çын (2006) пурăнать.
Районта пурĕ 187 ял-хула вырнаçнă.
Пайланăвĕ
2006 çултанпа район 6 тăрăхран тăрать. Вĕсенчен хула тăрăхĕсем — 1, ял тăрăхĕсем — 5.
Каçăсем
Категори:Тверь облаçĕн районĕсем
Париж
Париж (Paris ) — Францин тĕп хули, Иль-де-Франс регионăн административлă центрĕ. Франци политикин, хуçалăхĕн, этеплĕхĕ-культурин центрĕ.
thumb|[[Эйфел турулĕ|Эйфель башни — Парижăн чи паллă символĕ]]
Сена юханшыв хĕрринче ларать. Халăх йышĕ — 2,1 млн çын (2020); Европа пĕрлешĕвĕнчи хуласен рейтингĕнче пысăкăшĕпе 5-мĕш вырăнта тăрать.
Париж тата тĕнче шайĕнче питĕ паллă хула— кунта ЮНЕСКО, ОЭСР тата Тĕнче сутă-илу палатин штаб-хваттерĕсем вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Париж Сена юханшыв хĕрринче, Ла-Манш тинĕс пырĕнчен 145 км аякрах, Париж айлăмĕ вырăнĕнче, тинĕс шайĕнчен 65 м çӳллĕрех вырнаçнă. Хулан лаптăкĕ — 105,40 км²; çурçĕртен кăнтăралла — 9,5 км, анатран тухăçалла — 18 км тăршшĕ. Парижа икĕ сехет хушшинче пĕтĕмпех утса тухма пулать.
thumb|left|Сена юханшыв
Хулан хальхи чиккисене 1860 çулта палăртнă. Париж хулин шутне анăçалла вырнаçнă Булон вăрманĕ тата тухăç енчи Венсен вăрманĕ те кĕрет.
Климачĕ
Париж вăтам климат ярăмĕнче вырнаçнă. Çулталăкри вăтам температура 10,9 °C (танлаштармалăх, Мускавра çак хисеп +5,8 °C танлашать), çулталăкри вăтам нӳрĕклĕх — 600 мм. Парижăн микроклимачĕ Иль-де-Франс регионтинчен кăшт ылмашса тăрать: хулан тăвăрлăхне тата сывлăш тасамарлăхне пула сывлăш температури унта 2 °C çӳллĕрех; сывлăш нӳрĕкрех, кăнтăрла çутăлăхĕ сахалтарах, каçĕсем вара çутăрах.
Хулари чи шăрăх уйăх — утă (июль) — вăтам температури 19,0 °C, чи сивви — кăрлач (январь) —вăтам температури 3,1 °C. Çу уйăхĕ — чи çумăрли, вăтамран 64 мм; чи сахалли — нарăс уйăхĕнче, вăтамран 43,7 мм.
Метеосăнав историйĕнче палăрăнса юлнă чи шăрăх кун — 2019 çулхи утă уйăхĕн 25-мĕшĕ: ун чухне термометрсем +42,6 °C таран хăпарнă.
Демографи хыпарĕсем
Аваллăхра, вăтам ĕмĕрсенче вĕçĕ-хĕррисĕр вăрçăсене, мур амакне тата выçлăха пула пурăнакансен йышĕ чылаях ӳкет. Тĕслĕхрен, 1832 çулхи холера эпидеми инкекĕнче 20 000 яхăн çын çĕре кĕрет.
XIX ĕмĕрти индустриализаци тапхăрĕнче этем йышĕ питĕ хăвăрт ӳсет. 1921 çулта йыш 3 миллиона çитет, çак цифра халиччен Парижăн историйĕнче чи пысăкки шутланать. Халĕ Парижра икĕ миллионран кăшт ытларах çын пурăнать. ООН пĕлтернĕ тăрăх, Париж агломерацийĕнче çын шучĕ пĕтĕмпе 11, 056 млна çитет. '''Париж халăхĕн улшăнăвĕ '''
Франци тĕп хулин территорийĕ çинче Иль-де-Франс регионăн 19,3 % тата çĕршывăн 3,6 % халахĕ пурăнать. Çапла вара, Париж Францин чи йышлă çĕрĕ — 20 433 çын/км² — пулать. Халăх йышлăхĕ кашни тăрăхăн уйрăлса тăрать. Халăх сайрарах пурăнакан тăрăх — 12-мĕш (8 370 çын/çм²) — çак территорие Венсен вăрманĕпе 1-мĕш тăрăхăн (9 228 çын/км²) çĕрĕсене кĕртнипе пулать. Чи йышли — 40000 çын/çм² ытла —  Парижăн 11-мĕш тăрăхĕ.
Этнос йышĕ
1999 çулта Парижра 310 000 яхăн ют çĕр çынни пурăннă (ку хулан 14,5 % ). Пĕтĕмĕшпе илсен, иммигрантсем Португали, Алжир, Марокко çĕршывĕсенчен тата Европăпа Африкăран тухнă çынсем.
2012 çулхи перепиçĕн официаллă хыпарĕсем пĕлтернĕ тăрăх, Париж хулинче пурăнакансенчен: 135 853 çын Европăран тухнă, 112 369 çын — Магрибран тухнă иммигрантсем, 70 852-шĕ — Кăнтăр енчи Африкăпа Египетран, 5 059-шĕ — Турцирен, 91 297-шĕ — Азирен, 38 858-шĕ — икĕ Америкăран, 1 365-шĕ — Океанирен.
Тĕнĕ
Хулан хунталакан — Парижри Таса Женевьева çветуй шутланать.
Вагеша
Вагеша (Вогиша, Вогишь) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Моша юханшывăн сулахай çыранĕпе, 65 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Париж
Тĕнĕ
Халăхăн 80 % — христиансем (вĕсенчен 75 %-ĕ хăйсене католиксем теççĕ; вĕсенчен чылайăшĕ —латтин мешехиллĕ католиксем, теприсем — эрменпе висанти мешехиллĕ.
Вагеша
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Париж
Административлă пайсем
Париж официаллă 20 муниципаллă тăрăх çине пайланса тăрать, вĕсене варринчен тулашнелле тата сехет сăнни куçнă май нумĕрленĕ. Кашни тăрăх тăватă квартала пайланать, кашнин хăйĕн полици уйрăмĕ пур.
Вагеша
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Париж
Тăванлă хуласем
thumb|200px|[[Парис мэрийĕ|Париж мэрийĕ (Отель-де-виль)]] Тăванлă хуласем :
Франци тĕп хули туслăхпа ĕçлĕх килĕшӳ хучĕсене çак хуласемпе ал пусса çирĕплетнĕ:
Хуçалăхĕ
thumb|200px|[[Le Figaro Пичет çурчĕ.]]
Хула никĕсне хуни
Хула пирĕн эрăчченхи III ĕмĕрте кельтсен паризи йăхĕ йышăннă хальхи Сите утравĕнчи Лютеци пурăну вырăнĕнче никĕсленĕ. Хулан хальхи ячĕ çак йăхран сыхланса юлнă. Лютеци пирки пĕрремĕш хут пирĕн эрăччен 53-мĕш çулхи Юлий Цезарь Галлипе вăрçнин 6-мĕш кĕнекинче çырнă.
Вăтам ĕмĕрсем
thumb|200px|Париж планĕ, [[1223 çул.]] Римсем хуçаланни 508 çулта франксем килсе кĕнипе вĕçленет.
Филипп II Август тапхăрĕнче хулан хӳтлĕхне çирĕплетеççĕ: 1190 çулта Сенăн сылтăм çыранĕнче, 1210 çулта — сулахай енче те хула хӳтлевне хăпартаççĕ. Çав вăхăтрах Парижăн анăç тулашĕнче Лувр карманне туса лартаççĕ.
XI ĕмĕртен пуçласа Париж — европа çутĕçĕн, пирваях, тĕнĕн, тĕп вырăнне пулса тăрать. XIII ĕмĕрте, вĕрентӳçĕсем хушшинчи тавлашусене пула, сулахай çыранĕнче (хальхи Латтин кварталĕ) «никама пăхăнман» колледж йĕркеленет, каярах вĕсенчен паянхи Сорбонна çуралать.
Çĕнĕ самана
thumb|200px|left|[[Бастилие кĕрешсе илни.]]Людовик XIV вăхăтĕнче патша кил вырăнĕ Версале куçса каять, анчах та Париж хуçалăхĕ аталанса пынă, çын йышĕ ӳснĕ май çавах Францин политика тĕп шайне алран ямасть.
1844 çулта хула тавра виççĕмĕш карман хӳтлĕхне хăпартаççĕ, халĕ çав тĕлте хулан çавра ункă çулĕ выртать. Çывăх тавралăхĕнче 39 çухрăм тăршшĕллĕ çирĕплетӳ йĕрĕсене туса хунă, 16-фортлăскер, хăй вăхăтĕнче чи хăват хӳтĕлев çурт-йĕрĕ шутланнă. thumb|200px|[[Эйфел турулĕ|Эйфель башни 1889 çулхи Пур тĕнче куравĕ тĕлне тӳпене хăпартнă.]] XIX ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче Парижра 21 Пур тĕнче куравĕсенчен 5-шĕ иртет, çакă ĕнтĕ хулан этеплĕх тата политика сĕмне палăртать. 1871 çулта икĕ уйăх хушши хула Париж коммуни аллинче пулнă.
XIX ĕмĕрĕн 90-мĕш çулĕсенче тата XX ĕмĕрĕн пĕрремĕш вунçуллăхĕнче («Паха тапхăр»), Франци хуçалăхĕн нихçан пулман пысăк аталану тапхăрĕ пулать.
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче хулана нимĕç вермахчĕ оккупацилет, çак намăс-хĕнлĕхрен хула 1944 çулхи çурла уйăхĕнче çеç хăтăлать.
1968 çулхи çу уйăхĕнче Парисра йышлă пăтранчăксем тапранаççĕ, ку пулăм ертӳлĕхе çеç мар, пĕтĕм этем пĕрлĕхĕн менталитетне, франци çыннисен чун-чĕмлĕхне те улăштарать.
2015 çулхи чÿк уйăхĕн 15-мĕшĕнче Парижра терактсен серийĕ иртет: «Стад де Франс» стадионта, «Контуар Вольтер» кафере взрывсем тăваççĕ, темиçе ресторанта çынсен пере-пере пăрахаççĕ, «Батаклан» театрта çынсене тыткăна илеççĕ. Çак усал ĕçсене « Ислам патшалăхĕ » террористла ушкăн тунă.
Ямьяды
Ямьяды — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 57 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452807, ОКАТО кочĕ — 80259865005.
Париж
Çĕнĕ самана
Нумай çын Париж хулине чи романтикăллă хуласен шутне кĕртет.
900px|мини|центр|Париж курăмĕ [[Монпарнас башни çинчен]]
Ямьяды
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Париж
Транспорчĕ
thumb|200px|Парижăн [[Периферик бульварĕ|ункăллă çулĕ]]
Ямьяды
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Париж
Чукун çул транспорчĕ
Япала турттарма Лё Бурже вокзалĕпе ус кураççĕ.
Çутĕçпе ăслăлăх
Францин чи чаплă аслă пĕлӳ керменĕсем унăн теп хулинче вырнаçнă.
Чи паллă Париж университечĕ — Сорбонна, ăна 1257 çулта Робер де Сорбон чухăн çынсене Турă пĕлуне парас тĕллевпе йĕркелесе янă. Сорбонна питĕ хăвăрт (хăйĕн ятне университет XIV ĕмĕрте çеç тивĕçнĕ) Парижăн та, Францин та чи чаплă пĕлӳ вырăнĕ пулса тăрать. Сорбонна тавра Латин кварталĕ чăмăртанать, çак ят каярах урăх хулари студентсен кварталĕсене те куçать. 1968 çулта Парис университетне улăштарнă та 13 ирĕклĕ аслă пĕлӳ керменĕ туса хураççĕ, вĕсенчен 5-шĕ халĕ Париж çумĕнче вырнаçаççĕ.
Парижрах Франци институчĕ те (Institut de France) вырнаçнă, ун çумĕнче 5 академи, вĕсенчен чи мăнни тата чи чаплă институт шутне 1803 çулта кĕнĕ Франци Академийĕ шутланать. Франци Академийĕ Валентэн Конрар 1629 çулта йĕркеленĕ париж Литература кĕтесĕнчен çуралать. Патшалăх ăслăлăх тĕпĕн статусне Академи 1635 çулта тивĕç пулать.
Урăх чаплă пĕлӳ керменĕсен шутне Коллеж де Франс, Политехника шкулĕ, Аслă виçе-йĕрке шкулĕ, Католици институчĕ, Ту ĕç институчĕ тата Наци тытăмлăх институчĕ кĕрет.
thumb|200px|[[Францин наци вулавăшĕ|Наци вулавăшĕн кивĕ çуртĕнчи çавра залĕ ]]
Музейсем
Франци патшисен пулнă кил йăвинче 1793 çулта уçнă Лувр музейĕнче тĕнчери паллă пухăвĕсенчен пĕри упранать. Коллекци шутĕнче аваллăхран пуçласа XIX ĕмĕрĕн вĕçне çити тапхăрне кĕрекен 30 000 экспонат. center|thumb|500px|Çутатнă [[Лувр пирамиди|кантăк пирамидăллă Лувр.]]
Орсе музейĕ малтан чукун çул Орсе вокзалĕ пулнă çуртĕнче, Сена çыранĕнче вырнаçнă. Вокзал çуртне Парижпа Орлеана çыхăнтарас тĕллевпе Виктор Лалу ĕç тăвăмĕпе 1900 çулта туса лартнă, анчах та 1939 çулта хупнă. 1980-мĕш çулсенче Гае Ауленте ертсе пынипе çурта çĕнетсе улăштарса çĕнĕ музей тунă. Орсе музейĕнче франци импрессионисчĕсен коллекцийĕпе паха. Вĕсемпе пĕрле кунта 1848 — 1914 çç. тапхăрти ӳкерчĕксене, скульптурăсене, фотографисене тата сĕтел-пукана кăтартаççĕ.
thumb|200px|[[Орсе музейĕн ăшĕ.]]
Театрсем
Чаплă Комеди Франсез 1680 çулта малтанхи Мольерăн темиçе ушкăнлă Illustre Théâtre театăрĕнчен çуралать. Комеди Франсез сценинче Сара Бернар тата Жан-Луи Барро пеккисем вылянă. Халĕ театр куракансене классика репертуарĕпе хавхалантарать.
Ставропăль районĕ
Ставропăль районĕ — Самар облаçĕн çурçĕр-анăçĕнче вырнаçнă муниципалă районĕ. Администраци центрĕ — Тольятти хула.
Париж
Театрсем
Варьете кăмăллакансем валли Парижра темĕн чухлĕ кабаре. Чи паллисем — Мулен Руж, Лидо тата Латтин кварталĕнчи Парадиз Латтин.
Ставропăль районĕ
Географи
Лаптăкĕ 3662 çм2. Район çурçĕрте Чĕмпĕр облаçĕпе, тухăçра — Самар облаçĕн Красноярски тата Атăл, кăнтăрта — Самар облаçĕн Пиçенчĕк районĕсемпе; анăçра Куйбышев шывуправĕпе юнашар вырнаçнă.
Париж
Синематограф
Синематограф курăм ӳнерлĕхĕ Парижра 1895 çулхи раштавăн 28-мĕшĕнче çуралать. «Люмьерсен синематографне» Капуцинок бульварĕнчи «Гран-кафере» пĕрремĕш хут кăтартаççĕ. Çакă тĕнче историйĕнче кăтартнă пĕрремĕш фильм пулнă.
Ставропăль районĕ
Географи
Паллă шывĕ — Атăл.
Париж
Синематограф
Çавăн пекех вулăр Франци синематеки.
Ставропăль районĕ
Истори
Района 1928 çулта йĕркеленĕ.
Париж
Каçăсем
Категори:Парис Категори:Франци хулисем
Ставропăль районĕ
Демография
Районта 47,7 пин çын (2006), Тольяттире 717 пине яхăн. Тĕрлĕ халăх йышĕ: вырăссем – 82,5%; тутарсем – 4,4%; мордвасем – 3,8%; чăвашсем – 3,5 %.; украинсем – 1,7%; ыттисем – 4%. Пурĕпе 52 пурăнан вырăн.
Транспорт
Район урлă ункăлла чукун çулĕ Самар Луки (Сызрань — Шукăль — Самар — Новокуйбышевск — Чапаевск — Октябрьск — Сызрань) чукун çӳл чарăнăвĕ Жигулевское море, федераци автоçулĕ М5 «Урал» иртет.
Паллă вырăнсем
Район территоринче Муром хули — Атăлçи Пăлхарăн авал хули, халĕ паллă археологи палăкĕ шутланать.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн районĕсем
Зайцев Алексей Иванович
Зайцев Алексей Иванович (1940 çулхи çĕртме, 27, Кивĕ Шелтем ялĕ, Канаш районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш çыравçи тата драматургĕ.
Пурнăçĕ
1940 çулхи çĕртмен 27-мĕшĕнче Канаш районĕнчи Кивĕ Шелттем ялĕнче çуралнă.
Шелтем вăтам шкулĕнче пĕлӳ пухнă. Комсомольски районĕн хаçачĕнче редактор пулса ĕçленĕ.
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:ССРП çыравçисем Категори:ССРП драматургĕсем Категори:Çĕртмен 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1940 çулта çуралнисем Категори:Халĕ пурăнакансем
Сорокамышка
Сорокамышка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Ягыл-Ях юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Çĕнĕ Нугай
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Шупашкар районĕ
thumb|250px|Шупашкар районĕ Шупашкар районне — Чăваш Республикин (РФ) администрациллĕ-территориллĕ виçи тата муниципаллă йĕркеленĕвĕ (муниципаллă район).
1927 çулхи авăн уйăхĕн 5-мĕшĕнче йĕркеленĕ. Чăваш Енĕн çурçĕр енче вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Çурçĕр енчи чикки Мари Эл ресрубликипе юнашар иртет. Тухăç енче Сĕнтĕрвăрри районĕ, кăнтăрта Çĕрпӳпе Красноармейски районĕсем, анăç енче Муркаш районĕ юнашар вырнаçнă. Район çĕрĕн лаптăкĕ 1331,7 тăваткал çухрăмпа танлашать. Ку вăл республикăнри мĕнпур лаптăкран 7% ытла. Район администрацийĕ Шупашкартан 14 çухрăмра ларакан Кӳкеç хула евĕр паçулкăра вырнаçнă. Атăл района икĕ пая пайлать: çурçĕр тата кăнтăр енчине.
Çутçанталăк
300px|thumb|[[Ункă (юханшыв)|Ункă юханшыв тавралăхĕ]] Шупашкар районĕ Чăваш платойĕ çинче выртать. Районта сăвек сăртсем нумай тĕл пулаççĕ, çĕр питне чылай çĕртре çырмасем çурса пĕтернĕ. Çырмасен тарăнăшĕ 20 метра çитет. Çĕр айăнчи пурлăхсем шутне торф (районта ăна 20 ытла вырăнта кăлараççĕ), керамзитпа кирпĕч тума юрăхлă тăм (Чантăр, Çĕнĕ Шупашкар, Хыркасси, Илпеш, Паçпак тата ытти вырăнсем), штукатурка, пӳрт хăпартма, силикат кирпĕчĕ тума юрăхлă хăйăр (Чантăр, Сархурăн) кĕреççĕ.
Шупашкар районĕнче климат вăтам континентлă. Хĕлĕсем сивĕ те вăрăм, çăвĕсем ăшă, хăш чух шăрăх та пулаççĕ. Кăрлач уйăхĕнчи вăтам температура -13°С танлашать, — утă уйăхĕнчи — 19°С. Районта юр-çумăр çителĕклĕ çăвать. Çулталăк хушшинче пурĕ 500 мм ытла нӳрĕк (ытларах енĕпе утă уйăхĕнче) ӳкет.
Атăлăн леш енчи пайĕнче вăрмансем 67% лаптăка йышăнаççĕ, сылтăм енче вара — 30%. Атăлăн леш енчи вăрмансенче ытларах хырсем ӳсеççĕ. Аталăн сылтăм енче вара юман, вĕрене, çăка, ăвăс йывăçĕсем ытларах тĕл пулаççĕ.
Халăх йышĕ
1999 çул пуçламăшĕ тĕлне районта Шупашкарпа Çĕнĕ Шупашкара шута илмесен 59,3 пин çын пурăннă. Вĕсенчен 92% — чăвашсем. Пурăнан халăхăн вăтам йышлăхĕ 43 çын/çм. Районта 2 хулапа (Шупашкарпа Çĕнĕ Шупашкар) 3 хула евĕр паçулкă (Шупашкар хулине кĕрекен Сосновкăпа Çĕнĕ Лапсар тата Кӳкеç).
Ял çыннисем 171 ялта пурăнаççĕ. Вĕсенче вăтамран 278 çын пурăнать.
Районти ял тăрăхĕсем
Района 17 ял тăрăхĕ кĕрет:
Хуçалăх
Пысăк промăçлăх центрĕсене çывăх пулнăран районта ял хуçалăх вăйлă аталаннă. Районта çĕрулми, пахча-çимĕç, çырла, сĕт-çу, çăмарта тупăшласа илеççĕ. Районти çĕрсен ытларахăшне (76%) сухаланă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн районĕсем
Абдельмаджид Лахаль
Вăл арап чĕлхине Карло Гольдони, Антон Чехов пьесисене куçарса Тунис муниципаллă театрĕнче лартнă.
Кун-çулĕ
Абдельмаджид Бизерте хулинче 1939 çулхи чӳкĕн 11-мĕшĕнче çуралнă, каярах вăл ашшĕ-амăшĕпе Хаммам-Лифен пурăнма куçать.
Хайĕн пĕрремĕш рольне Абдельмаджид 1948 çулта 'Khātimat al-naffāf' театрĕнче кăтартнă, ун чухне вăл 9 çул тултарнă пулнă.
Пултарулăхĕ
Вăл Тунис театрне йĕркелесе янă, ертсе пынă, театр ушкăнĕ виççĕ ăстрăм Парисри 'Théâtre de la Ville' сцени çинче вылянă, çаплах Австрире, Алжирта, Мароккора, Ливире, Икĕпатра тата Ливанра гастрольпе çӳренĕ.
Телекурав
Тунисра телевпрограммăсене 1966 çултанпа кăларма тытăннă.
Каçăсем
Категори:1939 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 11-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Тунис актёрĕсем Категори:Тунис режиссёрĕсем
Камамбер (чăкăт)
thumb|right|200px|Камамбер Камамбер - ( Camembert ) вĕретмен ĕне сĕтрен тунă çемçе француз чăкăт.Чăкăт ячĕ Камамбер ялĕпе панă. Кăларакан енĕ - Норманди ( Франци ).Çулăхĕ 45 %. Пиçнĕ тапхăрĕ - 1 уйăх. Усравланă вăхатра чăкăт шурă паха пăнтăхĕпе ( Пенициллин ) сирĕнет.Камамбер 150 г йывăрлăхĕпе кăлараççĕ.
Кун-çулĕ
Категори:Чăкăтсем
761
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тольятти (пĕлтерĕшсем)
Толья́тти:
Тухăç Çĕпĕр
thumb|right|300px|Тухăç Çĕпĕр Тухăç Çĕпĕр — Çĕпĕр пайĕ, Енисейрен (анăçра) пуçласа водораздельных хребтов, идущих вдоль Лăпкă океанăн шыва уйăракан хырçăсем таринчен (тухăçра) саралса выртать.
Лаптăкĕ ~ 7,2 млн. çм².
Тавралăхĕ
Чылай çĕрне Вăта Çĕпĕр тӳрем сăртлăхĕн тайги витет, çурçĕрелле тундрăллă айлăсене куçать, кăнтăрпа тухăçра высокими горными хребтами Анăçпа Тухăç Саянсемпе Байкал лешьенпе, Ян-Колыма енĕн çӳллĕ ту хырçисем.
Территорисем, хуласем
Тухăç Çĕпĕрĕн çĕрĕнче Якути, Буряти, Тыва, Хакаси, Красноярск ен, Иркут облаçĕ тата Байкал лешьен административлă территорисем вырнаçнă.
Тухăç Çĕпĕрĕн хулисем: Красноярск, Иркутск, Улан-Удэ, Чита, Братск.
Çутçăнталăкĕ
Пысăк юханшывĕсем: Енисей, Лена, Вилюй, Селенга, Олекма, Ангара.
Раççейĕн вăрман янтă пуррин çурине яхăнĕ Тухăç Çĕпĕрте упранать.
Ӗçе хатĕр йывăçсем: çемçе чăрăш (лиственница), хыр, чăрăш, кедр, пихта.
Тухăç Çĕпĕрте Раççейĕн 80% яхăн чуллă тата хăмăр кăрăк янтă пурри çĕр айĕнче выртать. Çаплах çак çĕр минераллă тăпрапа пуян: тимĕр — Коршун тата Абакан çĕрай управĕсем (Ангара-Пит районĕ), пăхăр-никкĕллĕ (Норильск), полиметаллсемлĕ (Алтай), бокситлă (Тухăç Саян).
Тухăç Çĕпĕрте — Якутире — ватăран та ватă Бодайба Минуса котловинин, Байкал лешьен ылтăн çĕр управĕсем. Çаплах алмазăн Якутири чи пысăк çĕрай уаправĕ.
Категори:Тухăç Çĕпĕр
Нелидово районĕ
thumb|Нелидово районĕ Тверь облаçĕн картти çинче Нелидово районĕ, — Тверь облаçĕн кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă районĕ. Район тĕпĕ Нелидово хулинче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 2 593 çх2. Тĕп юханшывсем: Мише, Жукопа, Паникля, Дремовля.
Истори
Района 1929 çулта йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта 8,5 пин çын (2006) пурăнать.
Пайланăвĕ
2006 çултанпа район 6 тăрăхран тăрать. Вĕсенчен хула тăрăхĕсем — 1, ял тăрăхĕсем — 5.
Çул-йĕр
Район тăрăх Мускав-Рига автомобиль çулĕ иртет. Кăнтăралла кайсан Смоленска çитме пулать, çурçĕрелле кайсан — Осташковпа.
Каçăсем
Категори:Тверь облаçĕн районĕсем
Орку (юханшыв)
Орку — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Сăрăн сулахай юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв çăлкуçĕ Йĕпе Майданран хĕвеланăçнелле вăрманта вырнаçнă.
Юханшыв хĕрринче Благое тата Конопляное кӳлĕсем вырнаçнă. Етĕрнерен çӳллĕрех Сăра юхса кĕрет. Юхса кĕнĕ вырăнтан тăршшĕпе Чăваш Енпе Чулхула облаçĕн чикки юханшыв тăрăх иртет.
Гебрид утравĕсем
Гебри́д утравĕсем (Hebrides, Innse Gall) — Атлантика океанĕнчи Шотландин анăç çыранĕсем патĕнчи архипелаг. Британ утравĕсем ушкăнă кĕрет. Архипелагăн иккĕ утрав йĕрĕ — Литл-Минч тата Норт-Минч тинĕс пырĕсемпе, çаплах шалти Гебрид тинĕсĕпе уйрăлакан Шалти тата Тулаш Гебридсем.
Тулаш Гебрид утравĕсем
Тулаш Гебридсем шутне Льюис-энд-Гаррис (состоящий из двух исторических частей Льюис тата Гаррис, часто называемых «островами»), Норт-Уист, Бенбекьюла, Саут-Уист, Барра тата урăх утравсем кĕреççĕ. Тулаш Гебридсем администраwи енĕпе Уэстерн-Айлс облаçĕ шутланаççĕ.
Экономика
Кунта пурăнакан халăх пулă тытса тата выльăх ĕрчетсе пурăнать. Çăмран твид тĕртеççĕ; туризм. Шĕкĕр хула — Льюис çинчи Сторноуэй.
Асăрхавсем
Категори:Шотланди утравĕсем
Горбачёв Афанасий Семёнович
Горбачёв Афанасий Семёнович — (04.02.1919-03.05.1967), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 7-мĕш гварди кавалери корпусĕн 15-мĕш гварди кавалери дивизин55-мĕш гварди кавалери полкĕн çыхăну взвочĕн отделени командирĕ, гварди аслă сержанчĕ.
Кăшмас
Кăшмас Туçа — Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта Кошмаш-Тойси 227 çын, çав шутра 110 арçын, 117 хĕрарăм пурăннă.
Истори
Яла 1803 çулта никĕсленĕ. Малтан Пăва уесне, кайран 1920 çулхи çурла уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5-мĕшĕ хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне, 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-мĕшĕ хыççăн Патăръел уесне кĕнĕ. Малтан Хумпуç Патăръел вулăсне кĕнĕ, 1926 çулхи авăн уйăхĕн 30 хыççăн вулăссемпе уессене пĕтериччен Хурамал вулăсне кĕнĕ. Халĕ Энтриел ял тăрăхне кĕрет.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Йĕпреç районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20-мĕшĕ хыççăн Вăрнар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Йĕпреç районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Блю дю Касс (чăкăт)
thumb|right|200px| Блю дю Касс ( Bleu des Causses ) - ĕне вĕретмен сĕтрен тунă хытă пуснă француз чăкăт.2 - 6 уйăхсем усранă вахăтра чăкăт ăшшинче паха сенкер пăнтăхĕ аталанать.Çулăхĕ 45-50 %.Блю дю Касс Овернь енре ( Франци ) 2 е 3 кг йывăрлăхĕпе тăваççĕ ( çулта яхăн 1 200 тăннăсем ).
Категори:Чăкăтсем
Чӳк, 26
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Тольятти
right|thumb|280px|«[[АвтоВАЗ» УАОн тĕп çурчĕ]] Тольятти — пысăкăшĕпе тата чапĕпе иккĕмĕш вырăнта тăракан Самар облаçĕнчи хула. 1964 çулчен хулана Атăлçи Ставрополь тенĕ.
Тĕрлĕ халăх йышĕ
Вырăссем — 83,4%, мордвасем — 3,6%, тутарсем — 3,8%, чăвашсем — 3,6%, украинсем — 2,5%, еврейсем — 0,7%, ытти халахсем — 2,4%.
Хулара «Шанчăк» ятлă чăвашсен культура автономийĕ ĕçлет.
Çул-йĕр
right|thumb|280px|ОАО «[[АвтоВАЗ» тĕп çурчĕ]]
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн хулисем Категори:Атăлçи хулисем Категори:Ӗçлĕх Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем
Сылтăм Водовойка
Сылтăм Водовойка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Водовойка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Уяв (ушкăн)
Уяв — Чăваш Енри юрă-ташă ансамблĕ, Раççейри халӑх пултарулӑхӗн тава тивӗҫлӗ ушкăнĕ.
Ертӳçи — Козлова Зинаида Алексеевна, РФ тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи, Чӑваш Республикин тава тивӗҫлӗ культура ӗҫлевçи, РФ Правительствин Раҫҫей чунӗ преми лауреачӗ.
Пултарулӑх ушкӑнӗ Шупашкарти Тӗп клуб тытӑмӗн йышӗнче шутланать. Вӑл — Чӑваш Республикинчи тата Раҫҫейри сайра тӗл пулакан коллектив.
Асăрхавсем
Категори:Фольклор ушкăнĕсем Категори:Чăваш юрă ушкăнĕсем
Захаров
Захаров, — вырăс Захар ячĕнчен пулса кайнă хушамат.
Категори:Хушаматсем
763
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бофор (чăкăт)
thumb|right|200px Бофор ( Le Beaufort ) - вĕретмен ĕне сĕтрен тунă хытă пуснă паллă француз чăкăт.
Чăкăт ячĕ Бофор ялран тухнă.Паян Бофор Савойя енре ( Франци) тăваççĕ. Çуллăхĕ 48 %.20 - 70 кг йывăрлăхлă чăкăт 5 - 24 уйăхсем усраççĕ.
Категори:Чăкăтсем
Нарăс, 13
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Сусады-Эбалак
Сусады-Эбалак — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 378 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452825, ОКАТО кочĕ — 80259870001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Павелец вокзалĕ
Павеле́ц вокзалĕ — Мускав-Пассажирсен-Павелец чарăнăвĕн пассажир терминалĕ, Мускавăн тăххăр чукун çул вокзалĕсенчен пĕрри, Павелец лапамĕ, 1 ç. адреспе вырнаçнăскер.
Тĕлĕсем
Адлер, Аçтăрхан, Баку, Балаково, Балашов, Волгоград, Воронеж, Донецк, Елец, Краснодар, Липецк, Лиски, Луганск, Махачкала, Назрань, Новомосковск, Новороссийск, Сарăту, Ставрополь, Тамбов.
Каçăсем
Категори:Мускав вокзалĕсем Категори:Мускав шывĕн леш енĕ Категори:1900 çулта уçăлнисем Категори:Чукун çул чарăнăвĕсем, алфавитпа
Кăрлач, 14
Никита тилӗ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Мимолет (чăкăт)
thumb|right|200px Мимолет - ĕне сĕтрен тунă хытă пуснă француз чăкăт.Мимолет Лилль хулара тăваççĕ. Мимолет - Шарль де Голль юратнă чăкăт ( Лилль - Шарль де Голль тăван хали ). Мимолет 3-4 кг йывăрлăхĕпе çаврашка калăпла тăваççĕ.Чăкăт 6 - 24 уйăхсем усравлаççĕ.Çулăхĕ 40 %.
Чебанов Анатолий Сафронович
Анатолий Сафронович Чебанов (1937 çулхи нарăсан 3-мĕшĕ, Тутарстанăн Çĕпрел районĕнчи Чăнлă Шăхаль ялĕ — 2011 çулхи çĕртмен 20-мĕшĕ) — чăваш çыравçи, сăвăçи, драматургĕ.
Çыравçăсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ (1991). Чăваш республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1997).
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1937 çулхи нарăсан 3-мĕшĕнче Тутарстанăн Çĕпрел районĕнчи Чăнлă Шăхаль ялĕнче çуралнă. Вăтам шкулта пĕлу пухсан ял хуçалăх механикне вĕреннĕ. Çурçĕр Казахстанра çерем çĕрĕсене уçнă.
А.Чебанов çамрăклах клуб сценине хапăл тунă. Пуçламăш шкулта вĕреннĕ чухнех вăл А. Кăлканăн «Анисса» драминче вылянă, каярахпа хăй те пьесăсем çырма пикеннĕ. «Праски инке хĕр парать», «Праски кинеми мăнукне авлантарать» камитсене халăх уйрăмах юратать. Анатолий Чебанов çырнă пĕр пайлă пьесăсем «Укăлча умĕнче», «Ниме», «Вĕлтрен кайăкĕ», «Хăтасем», «Шăпа панă телей» Чăваш ен телевиденийĕпе кăтартма тивĕçлĕ пулчĕç.
Çыравçă сăввисемпе кĕвĕленĕ юрăсем те пысăк хисепреччĕ — ун сăмахĕсемпе чăваш композиторĕсем Ф.Лукин, Ю.Григорьев, Ю.Кудаков, Ю.Жуков, А.Никитин, С.Толстов, П.Романов, В.Дмитриев, Г.Алексеев, Н.Заводскова, А. Галкин чылай юрăсем çырнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
1994 çулта Чĕмпĕр кĕнеке издательстви «Праски инке хĕр парать» ятпа унăн пьесисен пуххине кăларнă.
1997 çулта Шупашкарта «Драмăсемпе комедисем» ятпа кăларнă кĕнекере те унăн пьесисем пур. «Тăван Атăл», «Ялав», «Шевле çути», «Атăл юрри» журналсенче те пултаруллă драматургăн хайлавĕсем тăтăшах пичетленеççĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:1937 çулта çуралнисем Категори:Нарăсăн 3-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2011 çулта вилнисем Категори:Çĕртмен 21-мĕшĕнче вилнисем
Баку
Баку (азерб.: Bakı) — Азербайджан патшалăхĕн тĕп хули. Апшерон çурутравра, Каспи тинĕсĕн çырансемче вырнаçнă хула. Халăх йышĕ: 2 млн.
Каçăсем
* Категори:Каçпи тинĕсĕн порчĕсем Категори:Мильонлă хуласем Категори:Пурçăн çулĕн хулисем Категори:Азербайджан хулисем
765
Вилнĕ
Категори:Çулсем