cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юс
thumb|200px|Юс thumb|200px|Юс ареалĕ Юс - 18-32 сантиметр тăршшĕ, хӳри - 7-12 сантиметр. Йывăрăшĕ 150-250 грамм. Кĕлетки пиçĕ те вăрăм. Юс хĕлле шурă тĕслĕ, çулла - хăмăр та сарăрах. Юс шăши нумай çĕрте пурăнать. Çавăнпа ăна таçта та курма пулать. Юс ятарласа йăва тумасть. Канма тата çăвăрлама ют йăвана вырнаçать. Уйрăмах вăрман шăши йăвисене килĕштерет. Йăвине шăши тирĕсем, кайăк тĕкĕ сарса çемçетет. 4-8 çура тăвать. Çурасем икĕ уйăхран хăйсем тĕллĕн пурăнма тытăнаççĕ. Юс 4-5 çул пурăнма пултарать. Юсăн тăшмансем çукпа пĕрех. Юссем ытларах хĕллехи сивĕпе тата тĕрлĕ чирпе вилеççĕ. thumb|left|«Пике юспа» [[Леонардо да Винчи]]
Каçăсем
Категори:Сăсар йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Евразири сĕтпе ӳсекенсем Категори:Çурçĕр Америкăри сĕтпе ӳсекенсем Категори:Чĕрчунсен инвазиллĕ тĕсĕсем
Ӳхĕ
thumb|200px|left|Ӳхĕ Ӳхĕ — тăмана евĕрлисем ушкăнĕнчи пысăк тискер вĕçен кайăкĕ. Çын çӳремен вăрмансенче пурăнать. Çăмартисем (2-3) шурă, пысăк, 80 грамм таран пулать. Ӳхĕ пĕр мăшăрпа пурнать, виличчен те пĕр-пĕринчен уйрăлмаççĕ. Авăн-юпа уйăхĕсенче мăшрланаççĕ, çак вăхăтра вĕсен юррине илтме пулать. Ӗрчеме пуш-ака уйăхĕсенче пуçлаççĕ, ку вăхăтра вĕсен юррине пĕр вĕçĕмсĕр илтĕнет. Пирĕн тăрăхран ниçта та вĕçсе каймаççĕ. Вĕсен йышĕ питĕ пĕчĕк, Улатăр, Пăрачкав вăрманĕсенче кăна тĕл пулаççĕ.
Вуламалли
Категори:Ӳхĕсем Категори:Раççей вĕçен кайăкĕсем
XX ĕмĕрти вăрçăсем
1990—1999
Категори:ХХ ĕмĕр вăрçисем Категори:Вăрçăсен списокĕсем
Саамсем
Алфавит
Пĕрремĕш саам алфавитне латиница никĕсĕпе (хăçан?) тунă. 1920-мĕш çулсен вĕçĕнче саамсен çыруне тăвас тесе хăтланнă. 1931 çулта латин никĕсĕпе çурçĕрти халăхсем валли унифициленĕ алфавитасем туса хатĕрленĕң. 1933 тата 1934 çулсенче ăна çĕнетнĕ. 1934 çулта тунă алфавит:
1970-мĕш сулсенче саам çырулăхне чĕрĕлтерес ĕçе тепре пуçланă. 1982 çулта каллех хатĕрленĕ çĕнĕ алфавита йышăннă:
Каçăсем
Категори:Финн-укăр халăхĕсем
XXI ĕмĕрти вăрçăсем
2000—2009 (Терроризма хирĕç çапăçни)
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
Туркменсем
Каçăсем
Категори:Туркменсем Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Туркменистан халăхĕсем Категори:Афганистан халăхĕсем Категори:Иран халăхĕсем Категори:Раççей халăхĕсем
Йăршу
Йăршу, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Белов Филипп Михайлович
Белов Михаил (чăн ячĕ Белов Филипп Михайлович, 1911, çурла, 18, Хусан кĕпĕрни Аксу уесĕ, (халĕ Тутарстанăн Аксу районĕ) Чăваш Киреметпуçĕ ялĕ (Вершинно-Чувашская Киреметь) — 1982, юпа, 16, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш прозăçи, драматургĕ, тăлмачĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1939). Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕпе тата медальсемпе тивĕçленĕ.
Пурнăçĕ
1911 çулхи çурла уйăхĕн 18-мӗшӗнче Хусан кĕпĕрнин Аксу уесĕнчи (халĕ Тутарстанăн Аксу районĕ) Чăваш Киреметпуçĕ (Вершинно-Чувашская Киреметь) ялĕнче çуралнă.
Чистайри ача çурчĕнче çитĕннĕ. Иккĕмĕш ступень шкулне вĕренсе пӗтернĕ. Ялти шкул вĕрентекенĕ пулса ĕçленĕ. 1941-1945 çулсенче Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
Чистайри вырăс драма театрĕн тата Шупашкарти Халах пултарулăхĕн Çурчĕн директорĕ пулнă.
1982 çулхи юпа уйăхĕн 16-мӗшӗнче Шупашкарта вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Пичетленнĕ кĕнекисем:
Михаил Беловăн вырăсла кĕнекесем те пичетленнĕ. Сăмахран: «В зареве заката» (1959) тата ыттисем. Çавăн пекех вăл тутар çыравçисен ĕçĕсене чăвашла куçарнă.
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:ССРП çыравçисем Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:ССРП драматургĕсем Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:ССРП тăлмачĕсем Категори:1911 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 18-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1982 çулта вилнисем Категори:Юпан 16-мĕшĕнче вилнисем
Кристина Ди Авена
Кристина ди Авена (Cristina D'Avena) (1964 ç. утăн 6-мĕшĕ, Болонья, Итали) — итал юрăçĕ тата актриси. Унăн юррисене телесериалсене, мультфильмсене кĕртнĕ. Унăн альбомĕсен 6 млн ытла копине сутнă.
2009 çулхи раштав уйăхĕнче унăн Magia di Natale альбомĕ тухнă, унта 12 раштав юрри Валериано Чиаравалле капăрлатнă. Çак альбомра Кристина пĕрремĕш акăлчанла юрлать.
Каçăсем
Категори:1964 çулта çуралнисем Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Итал юрăçĕсем Категори:Утăн 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Болоньăра çуралнисем
Çармăссем
[[Ӳкерчĕк:Mari1.jpg|thumb|Марисем ]] Çармăссем (Марисем), — Мари Эл республикин тĕп халăхĕ. Хайсене мари теççĕ, малтан черимис ятлă пулнă. Ытларах енĕпе Мари Элте пурăнаççĕ пулсан та, çăвăн пекех Удмурт, Пушкăрт тата Тутарстан Республикисенче, Киров, Чулхула, Пермь облаçĕсенче пур. Çармăс чĕлхипе калаçаççĕ.
Виçĕ пая пайланаççĕ: Ту, Çаран, Хĕвелтухăç енчисем. Хĕвелтухăç енчисем Пушкăрт Республикинче пурăнаççĕ, Ту енчисем — Атăлăн сылтăм енче, Çаран енчисем — Атăлăн сулахай енче.
1970 çулхи перепись тăрăх пĕтĕмпе 599 пин пулнă, 1989 çулхи перепись тăрăх — 670,9 пин, 2002 çулхи перепись тăрăх — 604,3 пин.
Октябрь революцийĕ хыççăн мари халăхĕ хăйсен автономлă облаçне туса хунă.
Каçăсем
Категори:Финн-укăр халăхĕсем
Сахура
Сахура — Авалхи Египетри V династи фараонӗ, п. эрч 2487 — 2475 ҫулсен хушшинче астулта пулнӑ.
Каҫӑсем
Категори:Фараонсем, алфавитпа Категори:П. эрч. XXV ĕмĕрти Африкăри тытăмçăсем Категори:V династи фараонĕсем
XI ĕмĕрти вăрçăсем
1090 - 1099
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
Элешкел
Элешкел (Алёшкино), — Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Ял тытăмĕ
Ялта "Ахаяс" фольклор ушкăнĕ пур.
Кун-çулĕ
Ку таврана чăвашсем XVII ĕмĕр вĕçнелле куçса килсе ларнă. 1917 çулхи революциччен çак ял Сарăту кĕпернине кĕнĕ. ==Халăх йыщĕ ==
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районĕн ялĕсем
Турккăсем
thumb|300px|Турккăсем Турккăсем (хăйсем тӳрк теççĕ, Türkler, пĕрремĕш хисеплĕ Türk) — 55-58 млн йышлă халăх, Турцин тĕп халăхĕ. Турккă чĕлхипе калаçаççĕ.
Пулса тухни
Турккă халăхĕн этногезĕнче XI—XIII ĕмĕрсенче Кĕçĕн Азие куçса килнĕ выльăх ĕрчетекен огуз тата туркмен йăхĕсем, çаплах вырăнта пурăнан йăхсем хутшăннă. Этногенезра çаплах грек, эрмен, грузин, арап, курд, кăнтăр славян, румын, албан тата урăх элементсем пур. Турккă этносĕ XV ĕмĕрте чăмăртаннă, турккă нацийĕ XX ĕмĕрĕн пĕрремĕш вунçуллăхĕсенче йеркеленнĕ.
Этноним
1923 çулчен тăван ячĕ — османсем. Осман империйĕ аркансан Мустафа Кемаль халăхăн ятне улăштарма шутланă. Иккĕ варианта сĕннĕ — анатолисем тата турккăсем. Иккĕмĕш версине кăмăлланă, республикăна — Турккă Республикине куçарнă.
Пĕтĕм Раççейри халăх çыравĕпе Раççейре 2002 çулта 92 415 туркă-османĕ пурăннă.
Мĕнпур тĕнчери турккă диаспори
thumb|left|Турккăсем [[1911 çул тĕлнелле пурăннă территори]]
Литература
Чувашско-турецкие связи : прошлое и настоящее : монография.
Каçăсем
Категори:Турккăсем Категори:Мăсăльман халăхĕсем Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Танайçи Пăлхар халăхĕсем Категори:Германи халăхĕсем Категори:Греци халăхĕсем Категори:Кипр халăхĕсем Категори:Македони халăхĕсем Категори:Нидерланд халăхĕсем Категори:Румыни халăхĕсем Категори:Турци халăхĕсем Категори:Франци халăхĕсем
Девятов
Девятов — хушамат
Вырăс Сурăмри вăтам шкул
Вырăс Сурăмри вăтам шкул — Чăваш Енри Элĕк районĕн Вырăс Сурăм ялĕнче вырнаçнă пĕтĕмĕшле вăтам пĕлу паракан шкул.
Кун-çулĕ
Вырăс Сурăмри вăтам шкула çулта уçнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Элĕк районĕн шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Шкулсем
13-мĕш танк корпусĕ (СССР)
13-мĕш танк корпусĕ (13 ТК) — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсем шутĕнчи танк корпусĕ.
Кун-çулĕ
1942 çулта Сталинградра йĕркеленĕ.
1943 çулхи кăрлачăн 9-мĕшĕнче ХХК (Народный комиссариат обороны) 13 №-лĕ тапăчĕпе 13-мĕш танк корпусне 4-мĕш механизациленĕ гварди Сталинград корпусĕ ята куçарнă.
Каçăсем
Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи СССР танк корпусĕсем
Кăрмăш (Шупашкар районĕ)
Кăрмăш, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Шурă мулкач
thumb|200px|Шурă мулкач Мулкач (вăрман мулкачĕ) — 50 сантиметртан вăрăмрах. Хăлхи 9-11 сантиметр тăршшĕ. Йывăрăшĕ 4 килограма яхăн. Вăрман мулкачĕн хăлхи хир мулкачĕн (карсакăн) хăлхипе танлаштарсан кăштах кĕскерех, ура лаппи вара сарлакарах. Ку мулкач вăрманта пурăнма юратать, анчах та сĕм вăрмансенче курăнмасть.
Унăн рационĕнче 60 тĕслĕ ӳсентăран. Кăмпа та юратса çиет. Апат шырама каçхине тухать. Ирпе ирех те ăна апатра курма пулать. Кăнтăрла вăл канать% çулла уçă вырăнта - пĕр-пĕр хӳтлĕх хыçĕнче, хĕлле юр айĕнче. Куçĕ лайăхах курмасть, анчах та хăлхи питĕ лайăх илтет.
Çулталăкра 1 е 2 хут çăвăрлать. 3-5 çура пулать пуслăхра. Пĕр эрнери мулкач çури курăк çиме тытăнать. Икĕ эрнери çурасене амăшĕ ĕмĕртме пăрахать. Малалла çурасем хăйсем тĕллĕнех пурăнаççĕ. Мулкачсене тилĕсемпе çӳлевĕçсем тапăнаççĕ. Тăманасем те канăç памаççĕ.
Каçăсем
Категори:Сунар объекчĕсем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Плейстоценри сĕтпе ӳсекенсем Категори:Евразири сĕтпе ӳсекенсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Сырка (Ивкина юппи)
Сырка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Ивкина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Атикасси вулăсĕ
Атикасси вулăсĕ, — Етĕрне уесĕн вулăсĕ. Вулăс администрацийĕ Кивĕ Атикасси ялĕнче вырнаçнă пулнă.
Ялĕсем
Атикасси вулăсне çак ялсем кĕнĕ:
Категори:Етĕрне уесĕн вулăсĕсем
Ильтебаново
Ильтебаново — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 619 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453740, ОКАТО кочĕ — 80253845003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Йĕрхкасси
Йĕрхкасси, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 124 çын, çав шутра 65 арçын, 59 хĕрарăм пурăннă.
Истори
1927 çулчен Етĕрне уесне кĕнĕ пулнă. 1926 çулхи авăн уйăхĕн 22-мĕшĕ тарин Хучаш вулăсне, кайран Атикасси вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Хĕрлĕ Чутай районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Советски районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Етĕрне районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Урметово
Урметово — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 660 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452265, ОКАТО кочĕ — 80230872001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Байгол
Байгол — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин Турочак районĕн территорипе юхать. Лебедь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 85 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Лебедь юпписем
Гороскоп
thumb|Гороскоп паллисем Гороскоп, — çăлтăрсем ăçта вырнăçнипе наукăллă мар пуласлăх мĕнле пулнине тени.
Категори:Астрологи
I ĕмĕрти вăрçăсем
90 -99
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
List of wars before 1000
Артишок
Ячĕ al-khurshūf (الخرشوف) арап сăмахĕнчен, итал articiocco сăмахĕнчен пулса тухать. Cynareae — κύον-ран — йытă, çулçисемпе çавăрса хупланипе йытă шăлĕсем евĕр, е κνάω глаголран — хыçатăп; scolymus от σκώλος — шалча, шĕвĕр.
Биологи енчен ăнлантарни
Тӳрĕ туналлă нумай çуллă курăк ӳсентăранĕсем.
Таксономи
Артишок ăрачĕ çемьинчи  йеркине кĕрет.
Тĕссем
Çут çанталăкра ӳсентăранăн 10 тĕсĕ тĕл пулать:
Ускурни
Апат — ҫимӗҫе ҫиекен" пахча ҫимӗҫ " - пулас чечекӗн ҫурӑлман карҫинкки, пиҫсе ҫитнӗ пиҫен евӗрлӗскер.
Ҫак ӳсентӑранӑн 140 ытла тĕсĕ пурри паллӑ, анчах та ҫиме юрăхли 40 яхӑн çеç. Хальхи вӑхӑтра артишок Вӑтаҫӗр Тата Кӑнтӑр Европӑра, Ҫурҫӗр Африкӑра, Кӑнтӑр Америкӑра тата Калифорнире ӳсет. Чылай тĕсĕ Францире, Испанире, Италире пахча ҫимӗҫ культури пек ҫитӗнеҫҫӗ. Америка пасарне мĕнпур артишока Калифорнире ҫитӗнтереҫҫӗ.
Пиçсе çитнĕ артишока темиҫе стадире пуçтараҫҫӗ.
Артишок чейне Вьетнамра ҫулҫӑсене, чечексене, тымарсене типетсе ускураҫҫӗ. Вӗретнӗ шĕвек тутипе кофе пекех, вӑл эмел евĕрех тонизацилет.
Артишок çаплах косметикăра хаклӑ компонент шутланать.
Каçăсем
Категори:Астра йышшисем Категори:Курăксем Категори:Евразири флора Категори:Африкăри флора Категори:Австралири флора Категори:Çурçĕр Америкăри флора Категори:Кăнтăр Америкăри флора Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Паравы-Се
Паравы-Сё — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Хе-Ягаюханшывăн сулахай çыранĕпе, 29 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Бидзинга
— Японин ÿнер йăлинчи ÿнерте, гравюрара тата ÿкерчĕкре, тĕслĕхрен — йывăç хăмаран касса пичетленĕ укиё-э юхăмĕнче, хĕрарăм илемлĕхне сăнарланин пĕрлешлĕ ячĕ. Çапла вара «бидзинга» тени хальхи вăхăтри ÿнер пултарулăхĕн чĕлхинче те пулма пултарать, классикаллă, яланхи пек, кимоно тăхăннă илемлĕ япон хĕрарăмĕн сăнарне кăтартни пулать.
Пурте тенĕ пек, укиё-э ÿнер ăстисем хăйсен пултарулăхĕнче, ку япон ÿнерĕн чи тĕп вырăнĕсенчен пĕри пулнă май, бидзинга тĕсĕнче ĕçленĕ. Бидзинга тĕсĕнче хайланисен хушшинче япон ÿнерĕн ку калăпăшпа çĕнĕлĕх ăстисене асăнма кирлĕ — Хисикава Моронобу, Китагава Утамаро, Судзуки Харунобу, Тоёхара Тиканобу, Тории Киёнага, Нисикава Сукэнобу, Ито Синсуй, Кацусика Хокусай, Цукиока Ёситоси, Кайгэцудо Андо, Кацусика Ои.
Каçăсем
Категори:Укиё-э жанрĕсем
Кăшавăш
Кăшавăш, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
II ĕмĕрти вăрçăсем
190 - 199
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
Юнтапари вăтам шкул
Юнтапари вăтам шкул — Чăваш Енри Элĕк районĕн Юнтапа ялĕнче вырнаçнă пĕтĕмĕшле вăтам пĕлу паракан шкул.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Элĕк районĕн шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Шкулсем
Мăн сăсар
Каçăсем
Категори:Кунь йышшисем Категори:Çурçĕр Америкăри сĕт ĕмекеннисем Категори:Евразири сĕт ĕмекеннисем Категори:Животные, описанные в 1758 году Категори:Монотипические роды млекопитающих
Икĕ тĕслĕ сăранчăк
мини|справа|250px|Икĕ тĕслĕ сăранчăк Сăранчăк, (Vespertilio) — çара çерçисен йышне кĕрекен чĕрчун. Çынсем ăна икĕ тĕслĕ çара çерçи те теççĕ: унăн тĕсĕ çу каçа улшăнать, анчах яланах икĕ тĕслĕ пулать.
Икĕ тĕслĕ сăранчăк ытларах вăрмансенче пурăнать, унта вырнаçнă хуралтăсене кăмăллать. Çавăнпа та ăна утар таврашĕнче час-часах курма пулать. Каçхине сăрăнчăксем йывăçсем хушшинче хурт-кăпшанкă пуçтараççĕ. Амисем икшер çура çăвăрлаççĕ. Çурисем çитĕнсе çитсен авăн уйăхĕнче кăнтăралла вĕçсе каяççĕ.
Категори:Чĕрчунсем Категори:Çара çерçи евĕрлисем‎  Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Хурашыв
Хурашыв — Самар облаçĕнчи Клевлĕ районĕн ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
1795-мĕш çул – 75 арçын.; 1824-мĕш çул – 102 арçын.; 1859-мĕш çул – 459 çын.; 1870-мĕш çул – 484; 1897-мĕш çул – 756; 1926-мĕш çул – 829; 1989-мĕш çул – 542; 2002-мĕш çул – 504 çын:
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи Клевлĕ районĕн ялĕсем
Кап мулкачĕ
thumb|270px|Хир мулкачĕ thumb|270px|Хир мулкачĕ ареалĕ Хир мулкачĕсем (карсаксем) — шурă мулкачсенчен пысăкрах. Ытларах уй-хирте пурăнаççĕ, çапах та вăрманта те тĕл пулма пулать вĕсене. Ытларах тырпул уйĕсенче, çырмасенче куратăн хир мулкачне, пĕчĕк вăрмансенче, катасенче те асăрхама пулать. Кĕркунне карсака кĕрхи калча çинче тăтăшах тĕл пулатăн. Хĕлле вăрман, юханшыв, шурлăх таврашĕнче апат шыраса çӳреççĕ Хир касакĕсем, улмуççи сачĕсене те сиен кӳме пултараççĕ. Апата карсак каçхине тухать. Хăйне питĕ сыхă тытать. Кăшт хăрушăрах сас илтсенех хăлхисене тăратса итлет, çĕр çумне тĕршĕнет. Мулкачсен ура тупанĕнче тар парĕсем пур, çавăнпа та вĕсене тилĕсемпе кашкăрсем йĕрлесе тупма пултараççĕ. Карсак çакна лайăх пĕлет. Канма вытас умĕн йĕрне çухатма тĕрлĕ май шырать. Хăйĕн йĕрĕнчен темиçе метра аякалла сиксе мулкач кукăр-макăр утать, унтан тепре вирлĕ сиксе канма выртать. Пуçне хăй килнĕ йĕр еннелле туса канăç тупать вăл. Çăвăрĕсем 4-5 пулаççĕ. Амăшĕ вĕсене ĕмĕртнĕ-ĕмĕртменех апат шырама каять, анчах та инçете çӳремест, кăшт хăрушлăх пулсанах çурисем патне таврăнать. Карсаксем 7-8 çул пурăнма пултараççĕ, анчах та нумай чухне 4-5 çултан ытларах пурнаймаççĕ.
Категори:Чĕрчунсем Категори:Мулкач йышшисем Категори:Мулкачсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
IRIX
thumb|Irix Interactive Desktop IRIX - Silicon Graphics 1988 çулта хатĕрленĕ проприетарлă UNIX операци системи. Вăл MIPS архитектурипе ĕçлĕт. Юлашки версийĕ — IRIX 6.5.30.
Каçăсем
Категори:UNIX
Кубяково
Кубяково — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 9 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453734, ОКАТО кочĕ — 80253845005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Армути
Армути е эрĕм (Artemisia) — кăткăс чечеклĕ çемьери ӳсентăрансен речĕ. Çутçанталăкра 400 яхăн тĕсĕ пулни паллă. Уйрăм тĕссен ячĕсем: хура эрĕм, шурă эрĕм тата ытти те.
Нумайçуллă ӳсентăрăнсемпе çурма тĕмĕсем, пĕтĕм çурçĕр çур чăмăрĕнче Евразин, Çурçĕрпе Кăнтăр Африкăн, Çурçĕр Америкăн вăтам ярăмĕсенче сарăлнă.
Ботаника енчен çырни
Армути — икĕ- тата нумайçуллă (сайра — пĕрçуллă) ӳсентăран тата çурматĕмĕ, 3-150 см çӳллĕшлĕ, шултра йывăç тымарлă.
Раççейпе çум çĕршывсенчи армути
Раççейпе çум çĕршывсенче тĕл пулакан армутин тĕсĕ 180 ытла, вăл пур çĕрте те ешерет. Армути çурçĕр Казахстанра, Вăтам Азире, Кавказлешьенре, Украинăра (çеçенхир, пушхир çĕрĕнче) тĕл пулать. Армутин пур тĕсĕ те эфир çăвĕсемпе пуян, вĕсем тӳрех спиртлă шĕвексенче туйăнаççĕ (Армути водки). Çăва гидродистилляци меслечĕпе уйăрса кăлараççĕ.
Каçăсем
Категори:Армути Категори:Курăксем Категори:Евразири флора Категори:Африкăри флора Категори:Çурçĕр Америкăри флора Категори:Техĕмсем Категори:Библири ӳсентăрансем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Балыкты
Балыкты — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин Чой районĕн территорипе юхать. Уймень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Уймень юпписем
Тури Марна
Тури Марна (франц. Haute-Marne) — Францин çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă, Шампань — Арденна регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 52. Администрациĕ Шомон хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 194,9 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 211 км² танлашать. Департамент урлă Марна юханшыв юхать.
Департамент шутне 3 округ, 32 кантон тата 432 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Тури Марна — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Шампань провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Марна юханшывран пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
III ĕмĕрти вăрçăсем
290 - 299
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
Тăпай
Тăпай — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 446 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452265, ОКАТО кочĕ — 80230872002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Тăрăн (Патăрьел районĕ)
Тăрăн — Чăваш Республикинчи Патăръел районĕн ялĕ.
Тавралăхĕ
Пăла шывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ялта шкул, культура çурчĕ, фельдшер пункчĕ, вулавăш пур. Ялта Патăръелĕнчи кăнтăр электричество тетелĕ вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Урамсем:
Кун-çулĕ
Тăрăна XVII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Шупашкар районĕнчи Чиркӳллĕ Тăрăн ял çыннисем пуçарса янă.
1839 çулта удел училищи уçăлнă. 1747 çулта чиркӳ çуртне туса лартнă.
Парнока-Ю
Парнока-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лемва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 146 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Тăрăн (Патăрьел районĕ)
Кун-çулĕ
1868 çулта ялта 78 кил пулнă, унта 177 арçынпа 189 хĕрарăм пураннă. 1911 çулта 141 кил пулнине палăртнă.
Парнока-Ю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Тăрăн (Патăрьел районĕ)
Асăрхавсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Парнока-Ю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Вутланри вăтам шкул
Кун-çулĕ
Вутланри вăтам шкула çулта уçнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Элĕк районĕн шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Шкулсем, алфавитпа
Пижанка (Иж юппи)
Пижанка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Иж юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Нибар-Девуар Флоранс
Кун-çулĕ
Флоранс Версальре çуралнă, Гренобльре çитĕннĕ, каярах темиçе çĕрте пурăннă, сăмахран, Антверпенре тата американ Аризона штатĕнче. 2008 çул тĕлне франци Малентрăра (Пюи-де-Дом департаменчĕ). Упăшки: Бертран Нибар-Девуар, вĕсен виçĕ ача: Вильяма, Анн-Гаэль тата Тома́.
Инженер-агроном дипломне École nationale supérieure d’agronomie et des industries alimentaires вĕренсе туянать, генетика тата биотехнологисен магистрĕ.
2002 çултанпа франко- тата акăлчан чĕлхиллĕ Википедисенче Anthere никпа хутшăнать, 2004 çулта ăна Викимедиа фондăн шанăçлă çынсен канашне суйлаççĕ. 2006 çулхи юпа уйăхĕ 2008 çулхи утă тапхăрĕнче шанăçлă çынсен канашĕн ертӳçи (Джимбо Уэльс хыççăн) пулнă. 2008 çулта Шанăçлă çынсен канашне суйланас шухăша йышăнмасть. Çав çултах ăна Малентра хулин вырăнти хăй тытăмлăх органне суйлаççĕ.
2008 çулхи çăвăн 16-мĕшĕнче вăл франци «За заслуги» орденăн кавалерĕ пулса тăрать.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1968 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 10-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Франци ăсчахĕсем Категори:Франци генетикĕсем Категори:Викимедиа
IV ĕмĕрти вăрçăсем
390 - 399
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
Какс (Ишеть юппи)
Какс — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Ишеть юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Кĕçĕн Сĕнтĕр (Етĕрне районĕ)
Кĕçĕн Сĕнтĕр, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 26 çын, çав шутра 13 арçын, 13 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Мейтнерий
Мейтерни (Meitnerium), Mt, — 109-мĕш хими элеменчĕ. Мейтерни — питĕ радиохастар искуствелла синтезланă элемент Ăна питĕ сахал тунă пирки ун пахалăхĕсем çинчен питĕ сахал пĕлеççĕ, ниçта та усă курмаççĕ.
Кун-çулĕ
Ятне австри физикне - Мейтнер Л. асăнса панă. Ятне IUPAC 1997 -мĕш çулта çирĕплетнĕ.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем Категори:Синтезланă хими элеменчĕсем Категори:Трансактиноидсем
Эрмитаж
Санкт-Петербургри Патшалăх Музейĕ Эрмита́ж — Раççейри чи пысăк, тĕнчере пысăк ӳнер тата культура-истори музейĕсенчен пĕрри, федераллă патшалăх культура йĕркелĕвĕ.
Аслă Мускав кнеçлĕхĕ
Мускав кнеçлĕхĕ — вăтам ĕмĕрсенчи мускав кнеçĕ тытса тăнă вырăс патшалăхĕ, vалтан Улатимĕр кнеçлĕхĕн çĕрĕ шутланнă, XIV ĕмĕр варринчен пуçласа Улатимĕр хули мускав кнеçĕсен вырăнĕ пулса тăрсан, вăл çурçĕр-тухăç вырăс кнеçлĕхĕсене хăй тавра пĕрлĕ патшалăха пуçтарать.
Кнеçлĕх çурални
Пĕрремĕш мускав кнеçĕ Всеволод Мăн Йăва кнеçĕн тăваттăмĕш ывăлĕ — Владимир, вăл 1213 çулта Мускава хăйĕн Юрий пиччĕшĕнчен, улатимĕр кнеçĕнчен туртса илет. 1247—1248 çулсенче Мускава Михаил Ярославич Хоробрит тытса тăрать (çак факта пур çĕрте те асăнман, çавăнпа та тавлашуллă шутланать). Вăл вилнĕ хыççăн кнеçлĕх каллех Улатимĕр шутне кĕрет.
Александр Невский халалĕпе Мускава унăн кĕçĕн ывăлне — Даниил Александровича панă, кайрантанпа унăн несĕлĕсем кнеçсем пулнă. 1330-мĕш — 1480-мĕш çулсенче мускав кнеçĕсем — хан аслă кнеç ярлыкĕпе кнеçлĕхе тытса пынă. Малашне мускав кнеçлĕхĕн çĕрĕ саралса пынă, влаç пĕр çĕре чăмăртанса пынă май XV ĕмĕрĕн вĕçнелле Мускав пĕрлĕ Вырăс патшалăхĕн тĕпĕ пулса тăрать.
Мускав кнеçлĕх территорийĕ
thumb|350px|Мускав кнеçлĕхĕ 1300—1462 çç.
Мускав кнеçлĕхĕн йĕркелĕвĕ
Сутă-илӳ классне çĕр гостиные тата суконные çине пайланă. Хуларисен аялти разрячĕ — вак сутăçсемпе ремесленниксем;  вĕсем çинче кнеçпе унăн наместникĕсене парăмлă —  хура халăх вырнаçнă. Хура халăх шутне çер ĕçтĕшĕсем те кĕнĕ.
Хура халăх йышăннă çĕрсен хуçисем е харпăрçăсен, е мăнастăрьсен шутланнă. Хура çĕр çинчи çĕр ĕçтĕшĕсем кнеçпе унăн тиунĕсене тӳррĕн пăхăнса тăнă; ытти разрядсем хăйсен хуçисене оброк тӳленĕ, патшалăхшăн ĕçленĕ. Ирĕкле çĕр ĕçтĕшĕсемпе юнашар çурма ирĕклĕ кабал холоплăхĕ вырнаçнă пулнă. Хăй тĕллĕ кнеçлĕхсем Мускав çумне хутшăнса пынă çем çĕнĕ администрации пайланăвĕ — хула шутне кĕрекен уес, тепĕр сăмахпа тăрăх; уесĕн пайĕсене халĕ вулăс теççĕ. Хуласенче  наместниксене,  вулăссенче — вуластĕлсене лартнă.
Хăш чухне вулăссене пайланисĕр пуçне, стансене уйăрни те тĕл пулать. Вече Мускав кнеçлĕхĕнче пулман; памятниксемпе вулăстĕлсем алинче пĕтĕм тытăмпа тӳрелĕх. Хулапа ял общинисенче суйланă соцкий тата староста пулнă, вĕсем укçа-тенкĕпе администрации ĕçесене туса пынă. Вĕсем халăх пухăвĕсене ирттернĕ. Парăмсемпе ĕçлевсем çаксем пулнă: дань тата ям — кнеç хыснине кашни килтен, çĕртен, промăçран укçа е япала пуçтарнă; корм — кнеç чиновникĕсене тăрантарма; хула ĕçĕ — карман хӳтлĕхне тăвас парăм ĕç; мостовщина — кĕпер тăвасси. Парăмсемпе ĕслевсене обжапа виçнĕ; виçĕ обжа пĕр сухапа танлашнă.
Иван III тапхăрĕнче новгород вулăсĕсенчен пĕр суха пуçĕнчен çур гривна пуçтарнă пулнă. Ясак илмелли урăх япаласене сухапа танлаштарнă: сухапа сăран катака, сутă-илӳ лавкки тан пулнă. Çутçанталăк парăмĕсене хăш чухне укçалла та панă. Халăхран ясак хырасси Иван III тăрăмлăхĕнчен маларах тутар парăмĕ чухле ӳснĕ. Урта хăйĕн ясакне пуçтарма мускав кнеçĕсене ирĕк пани юлашкисемшĕн питĕ тупăçлă шутланнă.
Кнеçсем тăтăшах çак тупăшсене хĕстерсе юлнă, хăш чухне кирлинчен ытларах пуçтарнă. Çакна пула вĕсен яланах ытлашши укçа пулнă, çавăнпа та вĕсем урăх кнеçсен çĕрĕсене тучнма пултарнă. Çаплах чылай пурлăх таможньăпа сутă-илӳ ясакĕсем кӳнĕ: мыт — заставăсемпе çулсен пошлинисем; çыран хĕрри — карап çыран çумне тăнăшăн; костки — сутăçсенчен; явка — таварсенчен тата сутă-илĕве килнĕ çынсенчен; хăнашăн — тавара хăна кил картинче вырнаçтарнăшăн; тамга — тавара сутнăшăн пошлина; осмничее, померное, весчее, пятно, роговое, навоженные венцы — мăшăрланакансенчен. Иосафат Барбара кăтартнипе Иван III пылпа сăра пĕçерес тата хăмлапа усă курассине хăй алне илнĕ («Библиотека иностранных писателей о России», стр. 59).
Каçăсем
* Категори:Мускав Руçĕ Категори:Истори патшалăхĕсем
Grans Prínceps de Moscou 莫斯科大公
Кăлнăк
thumb|280px|Кăлнăк Кăлнăк — сăсар йышне кĕрекен чĕрчун. Кĕлетки 30 см яхăн. Хӳри 15 см майлă. Кăлнăк сунара каçхине тухать. Ытларах кăшлакансемпе тăранса пурăнать, вĕçенкайăксене, çăмартисемпе чĕпписене çиет, пулă тытать. Хăш чухне шапа тытнине те асăрхама пулать. Сайра-хутра мулкача тапăнни те пулать. Çуллахи вăхăтра кăлнăк апатне çĕр çинче шырать, хĕлле вара, ытларах, шăшисене шыраса юр айĕн çӳрет. Йăвине кăлнăк тунката е çапă айне тăвать. Шăтăк тарăнăшĕ 1 метра çитет. Кăлнăксем нарăс-пуш уйăхĕсене пĕтĕçленеççĕ. Ами çу уйăх пуçламăшĕнче 4-10 çура тăвать. Пирĕн тăрăхра кăлнăк йышĕ пысăк.
Каçăсем
Категори:Сĕтпе ӳсекенсем Категори:Çăткăнсем Категори:Сăсар йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрчунсем
Япон шăланĕ
мини|Япон шăланĕ Япон шăланĕ (Lanius bucephalus) — (Lanius) шăлан йышшисенчен (Laniidae).
Курăнни
Япон шăланĕ çĕрçирен кăштах пысăкрах. Тăршшĕ 20 см, йывăрĕшĕ — 50 г. Çамки, çурăмĕпе хÿрин çÿлти енĕ сăрă, хырăмĕ — хĕрлĕ-сарă, çуначĕсемпе хÿри хурарах тĕслĕ. Пуç çийĕпе мăйĕ янкăр хĕрлĕ-сарă тĕслĕ, карланкипе пуç айккисем шурă, сăмсинчен куçĕ урлă хăлхи патне çити сарлака хура йĕр пырать. Хÿри вăрăм, картлашкаллă, хĕррисенче шурă йĕрсем пур, çуначĕ çинче шурă паллă. Амисемпе çамрăк кайăксем тĕттĕм хăмăр тĕслĕ.
Ăçта пурăнни
Хĕвелтухăç Азире сарăлнă. Раççейĕн Инçет Хĕвелтухăçĕнче тĕл пулать. Лапамсенчи тĕмсен хушшинче тата юханшывсен çумĕнчи уйсенче пурăнать.
Мĕнле пурăнни
Пĕчченшер пурăнаççĕ. Хурт-кăпшанкă вĕсен тĕп апачĕ. Унсăр пуçне япон шăланĕ пĕчĕк чĕрчунсемпе кайăксене тытать. Вĕсене тытма пытанса тапăнать.
Нарăс вĕçĕнче çăмарта хума пуçлать. 4-6 кун хушшинче ытларах ами, тĕмсем е йывăçсем хушшинче йăва тăвать. Яланхи пек, çăмартисем 4-6 симĕсрех сăрă пăнчăллă. Пĕр 15 кун ами йăвара ларать, аçи ăна çитерет. Тухсан вун кунран, чĕпписем тĕкленеççĕ, тепĕр 14 кунтан чĕпписем çунат çине тăраççĕ. Пĕр çул иртсен ар вăхăтне кĕреççĕ.
Çутçанталăкра сыхласа хăварни
Приморск таврашĕн Хĕрлĕ кĕнекине кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Инçет Тухăçри фауна Категори:Азири вĕçен кайăксем Категори:1845 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Шăлан кайăкĕсем Категори:Шăлан кайăк йышшисем
Юлдашево (Учала районĕ)
Юлдашево  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 781 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453740, ОКАТО кочĕ — 80253845004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
V ĕмĕрти вăрçăсем
490 - 499
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
Хĕвел анăç фронтĕнче улшăнусăр
Экран çине кăларнисем
Романа темиçе хутчен экран çине кăларнă.
V ĕмĕрти вăрçăсем
490 - 499
List of wars before 1000
Хĕвел анăç фронтĕнче улшăнусăр
Каçăсем
Категори:Кĕнекесем, алфавитпа Категори:Германи литератури Категори:1929 çулхи романсем Категори:Эрих Мария Ремарк романĕсем
Беля
Беля — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин Турочак районĕн территорипе юхать. Байгол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Байгол юпписем
VI ĕмĕрти вăрçăсем
590 - 599
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
List of wars before 1000
Майенн (департамент)
Майенн (франц. Mayenne) — Францин хĕвеланăç енче вырнаçнă, Пеи-де-ла-Луар регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 53. Администрациĕ Лаваль хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 285,3 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 175 км² танлашать. Департамент урлă Майенн юханшыв юхать.
Департамент шутне 3 округ, 32 кантон тата 261 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Майенн — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Мэн провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Майенн юханшывран пулса кайнă.
Кĕçĕн Турхан
Кĕçĕн Турхан, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Пас-Вож
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Анат Черекул
Анат Черекул — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 577 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452270, ОКАТО кочĕ — 80230876001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Радищево районĕ
Ради́щево райо́нĕ Чĕмпĕр облаçĕн районĕ. Облаçĕн кăнтăр енче Район центрĕ — Радищево хеп. Районăн кăнтăр-тухăçĕнче — Сарăту шыв усравĕ.
Чĕмпĕр облаçĕ
thumb|right|200px|Чĕмпĕр облаçĕн чăвашĕсем
Радищево районĕ
Район çĕрĕн лаптăкĕ 1637 км² шутланать.
Чĕмпĕр облаçĕ
Чĕмпĕр облаçĕ, — Раççей Федерацийĕн субъекчӗ, Вăтам Атăл тăрăхĕнче вырнаçнă, 1943 çулхи кăрлачăн 1 туса хунă. Тĕп хули — Чĕмпĕр. 2002 çулхи халăх çыравĕ тăрăх пурĕпе 1 382,8 пин çын пурăнать, вĕсенчен:
Радищево районĕ
Район пуçлăхĕ — Белотелов Александр Викторович.
Чĕмпĕр облаçĕ
Администрациллĕ пайлану
Облаç администрацийĕ Чĕмпĕр хулинче вырнаçнă. Чĕмпĕр облаçĕ 21 районтан, 6 хуларан, 32 паççулкăран тытăнса тăрать.
Радищево районĕ
Кун-çулĕ
Радищево районне 1935 çулта йĕркеленĕ, Радищево чиркӳ ялĕ район центрĕ. Район йышне 44 колхоз, тырă-пулă совхозĕ «Сызранский» тата икĕ МТС. Район промăçлăхĕ шутĕнче: 8 арман, 2 сырзавочĕ, 4 сĕт-çу завочĕ, пахча-çимĕç типĕтӳ завочĕ, эрех тăвасси.
Чĕмпĕр облаçĕ
Каçăсем
*
Радищево районĕ
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта 17 пин çын пурăнать, вĕсенчен: вырăссем — 79,4 %, тутарсем — 8,7 %, мордвасем — 5,5 %, чăвашсем — 1,4 %.
Радищево районĕнче 30 пурăнан вырăн, вĕсенчен 1 хула (Радищево) тата 4 ял тăрăхĕ (Дмитриево, Калиновское, Октябрьское, Ореховское).
Экономика
Ял хуçалăхĕнче тырă-пулă (çурхи тулă, кĕрхи ырашпа тулă), шултра выльăх-чĕрлĕхе, сысна, сурăх ĕрчетеççĕ.
Районта 10 ял хуçалăх кооперативĕпе 1 агрофирма, 4 промăçлă тата 5&nbspĕç тăвакан тата пулăшакан предприяти.
Нефть тупăçлаççĕ, çирĕп тăм çĕр управĕсем пур.
Культура
23 клуб, 18 вулавăш, 2 ӳнер шкулĕ тата районăн тăван ен музейĕ.
Каçăсем
*
Тури Маçа
Тури Маçа, Turi Maşa — Чĕмпĕр облаçĕн Радищево районĕн ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Вăтам шкулта Денис Давыдов сăвăçăн музейне йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи Радищево районĕн ялĕсем
Пиопи II
Неферкара Пиопи II (тата Пе́пи II) (п. эрч. 2284 — п. эрч. XXII ӗмӗр) — Авалхи Египетри VI династи фараонӗ, п. эрч. 2300—2206 ҫулсен хушшинче астулта пулнӑ.
Кун-ҫулӗ
Пиопи I-мӗшӗн ывӑлӗ.
Колокол (хаçат)
«Чан — А. И. Герценпа Н. П. Огарёв эмиграцире Ирĕклĕ вырăс типографинче 1857—1867 çулсенче пичетленĕ пĕрремĕш вырăсла революци хаçачĕ. Хупнă «Чанăн» малаллийĕ, еврăпа вулавçисем валли 1868 çулта тухма пуçланă франци чĕлхиллĕ «Kolokol» («La cloche») хаçат.
Пиопи II
Каҫӑсем
Категори:Икĕпатра пытарнисем Категори:П. эрч. 2284 çулта çуралнисем Категори:П. эрч. XXII ĕмĕрте вилнисем Категори:VI династийĕн фараонĕсем Категори:П. эрч. XXIII ĕмĕрти Африкăри тытăмçăсем Категори:Ача чухне кăшăлланисем Категори:Çĕр çула çитнĕ вăрăм ĕмĕрлисем Категори:Фараонсем, алфавитпа
Колокол (хаçат)
Асăрхавсем
Категори:Ирĕклĕ вырăс типографийĕ Категори:XIX ĕмĕрти хаçатсем Категори:Раççей империн хаçачĕсем Категори:Вырăсла хаçатсем
Малалла
Малалла:
Ан пăтраштарăр: Иоанн Малала пӗр «л» сас паллипе ҫыраҫҫӗ.
Кĕçĕн Шахчăр
Кĕçĕн Шахчăр, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Микульский Станислав
Стани́слав Мику́льский (Stanisław Mikulski) — театрпа кино поляк актёрĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Станислав Микульский 1929 çулхи çăвăн 1-мĕшĕнче Лодзь хулинче (Польша) çуралнă. Кинора 1951 çултанпа, пĕрремĕш ĕçĕ — «Пĕрремĕш старт» фильмра.
Пĕрремĕш пысăк рольне «Канал» фильмра сăнарланă. 60-мĕш çулсенче «Ставка больше чем жизнь» сериалти Ганс Клосс разведчик ролĕ хыççăн чапа тухнă.
Польшăра вăл нумай фильмра тăрăшнă, çаплах ютçĕр режиссёрĕсемпе те, сăмахран Юрий Озеровпа «Освобождение» тата «Солдаты свободы» киноэпопейăсенче ĕçленĕ.
Чылай хушă Колобжегри салтак юррин фестивалĕн ертӳçи пулса тăрăшнă, хăйĕ те çак фестивальте юрă шăрантарнă. Çитмĕлмĕш çулсенче — ППРП ТК пайташĕ, каярахпа 1983 çулта ăна Поляк-совет туслăх Ассоциацийĕн Наци Канашне суйланă.
1988—1990 çулсенче Польшăн Мускаври Элчелĕхĕ çумĕнчи поляксен культура центрĕн директорĕ вырăнĕнче ĕçленĕ. 1995—1998 çулсенче TVP2 поляк каналĕнче «Фортуна кустăрми» выляв шоуне ертсе пынă.
Каçăсем
Категори:Польша актёрĕсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1929 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 1-мĕшĕнче çуралнисем
Пинеджем I
Пинеджем I — п. эрч. 1070—1032 ҫулсенче Фивари Амонӑн ҫӳлти мӑчаварӗ тата п. эрч. 1054 ҫултан кӑнтӑр Египетӑн чӑн пуҫлӑхӗ.
Каҫӑсем
Категори:Фараонсем, алфавитпа Категори:Амонăн çӳлти мăчаварĕсем
Косинка (Казанка юппи)
Косинка — Раççей территоринчи юханшыв Удмурт Республикин [[Кизнер районĕ ] территорипе юхать . Казанка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем
Çу, 23
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ахаль каюра
thumb|300px|Ахаль каюра Ахаль каюра — çăра мамăк тирлĕ чĕрчун, 90 грамм таять. Сăмси хобот евĕрлĕ,10-15 сантиметра çити туять. Малти икĕ ури çын ал лаппине аса илтерет, çĕр чавма меллĕ. Каюрасем вăрмансенче, сад пахчисенче пурăнаççĕ. Ăмансене, хурт-кăпшанка тата вĕсен личинкисене кăмăллаççĕ. Вĕсене кунне хăй йывăрăшĕ чухлех çиет. Хăй ĕмĕрĕнче каюра кун çути курмасть, çĕр айĕнче пурăнса ирттерет пурнăçне. Çĕр айĕнчи çулĕсем 5 сантиметртан пуçласа çур метр тарăнăшĕнче иртеççĕ. Йăва тума каюрасем 1-2 метр тарăнăшне анаççĕ. 4-6 çура пулать вĕсен. Çурисем 2 уйăхра çитĕнсе çитеççĕ те  6-7 çул пурăнаççĕ. Каюра тирĕ пĕчĕк пулин те питĕ хаклă. Çавăн пиркиех кашни çулах пин-пин каюра пурнăçĕ татăлать.
Радищево
Радищево, Radişcevo — Чĕмпĕр облаçĕн Радищево районĕн административлă тĕпĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи Вешкайма районĕн ялĕсем
Бехтемир
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Бия юпписем
Хир качаки
thumb|left|300px|Хир качаки thumb|left|300px|Хир качаки ареалĕ Хир качаки — питĕ хитре чĕрчун. Вăл 75-85 см çӳллĕш, тăршшĕ 130 см çитет, 25 кг таять. Хӳри питĕ кĕске - 3 см. Хăлхи пысăк. Аçисем мăйракаллă. Мăйраки 25 см çити ӳсет. Ури хир качакисен çинçе те тӳрĕ. Хир качакисем вăрманти тĕрлĕрен курăкпа пуян уçланкăсенче пурнăнма юратаççĕ. Хĕллехи вăхăтра кăчкă, вĕтĕ турат çиеççĕ, утă капанĕсем патне час-часах çӳреççĕ. Хир качкисене шăна-пăван хытă аптратать. Тăшманĕсем вара - кашкăр, çӳлевĕç - вĕсене хĕлĕн-çĕвĕн канăç памаççĕ. Хир качакисе авăн уйăхĕнче чупаççĕ, çу-çĕртмере пăранлаççĕ. 2-3 путек пулать. Вĕсем пĕчĕк, имшеркке, 1 килограмм е кăшт ытларах таяççĕ. Амăшĕ путексене çулласа типĕтнĕ хыççăн пĕр-пĕринчен 100-200 метра уйрăмшар кайса хурать. Кун каçа кашнин патне черетпе пырса 4-5 хутчен ĕмĕртет. Путеккисем амăшĕ килесе чăтăмлăн кĕтсе выртаççĕ, икĕ эрнерен курăк чĕпĕтме пуçлаççĕ, анчах та амăшĕ вĕсене 4-5 уйăх тултаричченех ĕмĕртет. Çак хитре чĕрчунсем 15 çул таран пурăнма пултараççĕ. Анчах та ĕмĕрĕ вĕсен 8 çултан ытла сайра пулать. Калăпăр, пĕр кашкăр çулталăкра 30 яхăн качака тытма пултарать. Çавăнпах ĕнтĕ хир качкисем пирĕн тăрăхра пĕр вăхăтра (граждан вăрçинчен тытăнса) пачах та юлман, тепĕр хут 1984 çулта кăна курăннă. Хальхи вăхăтра хир качакин йышĕ пирĕн патра сахал - 50-60 пуçран иртмест. thumb|250px|right|Хир качаки йĕрĕ юр çинче thumb|250px|right|Хир качаки тухăç Европăра, çу е ака уйăхĕнче thumb|right|250px|2-3 эрнери хир качаки путекĕ
Категори:Чĕрчунсем Категори:Пăлан йышшисем
Миндяк
Миндяк — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2896 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453744, ОКАТО кочĕ — 80253848001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Чĕрчул
Чĕрчул (Сосновый Овраг), — Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районне кĕрекен чăваш ялĕ. Çавăн пекех вăл Аслăял ятпа та паллă (кивелнĕ ят шутланать).
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулта 257 çын пурăннă.
Ялта пилĕк урам. Вĕсен вырăсла ячĕсем: улица Дружбы, улица Куйбышева, переулок Октябрьский, улица Полевая, улица Центральная. Вырăнти е чăвашла ячĕсем паллă мар.
Тавралăхĕ
Ял Илем шывĕ хĕрринче ларать.
Кунçулĕ
Ку таврана чăвашсем XVII ĕмĕр вĕçнелле куçса килсе ларнă. 1917 çулхи революциччен çак ял Сарăту кĕпернине кĕнĕ. В.М.Айдуганов пĕр тĕлте çакăн пек кăсăклă фактсем пĕлтерет :
Вуламалли
Россия. Полное географическое описание нашего Отечества. Настольная и дорожная книга для русских людей / под ред. В. П. Семёнова. Т. 6. Среднее и нижнее Поволжье и Заволжье. – СПб.: Издание А. Ф. Девриена, 1901.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районĕн ялĕсем
Словаки гимнĕ
Татрă çийĕн çиçĕм йăлтăртатать — Словаки Республикин гимнĕ.
Юрăна Людовит Штура арĕсленине хирĕç Братиславăра Левочăна кайнă çӳрев харçинче Евангели Лютеран Лицейĕн студенчĕсем 1844 çулта кĕвĕленĕ.
Текста Янко Матушка хайланă, кĕввине «Копала колодец, смотрела в него» («Kopala studienku») халах юрринчен илнĕ. Анчах та, словак халăхĕ 1848—1849 çулсенчи революцире кăмăлланă пулсан та, ăна 1851 çулта çеç «Добровольческая» ятпа пичетрен кăларнă. 1920 çулта пĕрремĕш строфи Чехословакин гимнĕ шутне, Чехин хальхи гимнĕпе пĕрле кĕрет. 1993 çулта аялтарах кăтартнă текст ирĕклĕ Словаки гимнĕ пулса тăрать.
Тексчĕ
Nad Tatrou sa blýska, hromy divo bijú,
Nad Tatrou sa blýska, hromy divo bijú.
Zastavme ich, bratia, ved' sa ony stratia, Slováci ožijú.
To Slovensko naše posial' tvrdo spalo,
To Slovensko naše posial' tvrdo spalo.
Ale blesky hromu vzbudzujú ho k tomu, aby sa prebralo.
Куçарни
Татрă çийĕпе çиçĕм йăлтăртатать, аçа çапать
Чарăпăр вĕсене, тăвансем, вĕсем чарăнсан, Словаксем çĕкленĕç,
Чарăпăр вĕсене, тăвансем, вĕсем чарăнсан, Словаксем çĕкленĕç.
Тăван Словаки халиччен тарăн тĕлĕкре пулнă,
Тăван Словаки халиччен тарăн тĕлĕкре пулнă.
Аслати çиçĕмĕсем вăратĕç ăна,
Аслати çиçĕмĕсем вăратĕç ăна.
Каçăсем
Категори:Словаки патшалăх паллисем Словаки
Урал Екатеринбург ФК
Каçăсем
Категори:СССР футбол клубĕсем Категори:Раççей футбол клубĕсем
Чĕрĕ çынсем тата вилнисем (фильм, 1964)
«Чĕрĕ çынсем тата вилнисем» (Живые и мёртвые) — Константин Симоновăн пĕр ятлă романĕн пĕрремĕш пайĕ тăрăх Александр Столпер режиссёр 1964 çулта хайланă иккĕ сериллĕ илемлĕ совет фильмĕ. Фильм премьери 1964 çулхи нарăсăн 22-мĕшĕнче иртнĕ. 1967 çулта Александр Столпер «Чĕрĕ сынсем тата вилнисем» фильмăн тăсăлăвĕ — «Тавăру» фильма ăсталать.
Каçăсем
Категори:СССР драма-фильмĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки фильмсем Категори:Мосфильм Категори:Александр Столпер фильмĕсем Категори:1964 çулхи СССР фильмĕсем
Кайри Ункăпуç
Кайри Ункăпуç, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Авăн, 9
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Пачь-Вож
Пачь-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. ПарнУка-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 10 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Тури Черекул
Тури Черекул — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 405 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452270, ОКАТО кочĕ — 80230876002.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
675 проекчĕн шывай киммисем
675 проекчĕн шывай кимми — атомлă çунатлă ракетăллă совет шывай киммисен серийĕ. Пурĕпе 1960—1968 çулсенче çак проектпа 29 шывай кимми туса кăларнă. 651 проекчĕпе тунă ДЭШК малалли аталанăвĕ шутланать.
АШК проектлама Пустынцев П.П. тĕп конструктор ертсе пынă «Рубин» ТКБ МТ тума тытăннă.
Хресчен сасси Кил
Хресчен сасси Кил — Чăваш Республикинче эрнере 2-3 хут А3 хорматпа чăвашла тухса тăракан хаçат.
Тĕп редакторĕ: Павлов Сергей Лукиянович.
Пĕрлехи хыпар
Темăсем: Пĕрлĕлĕх, политика.
Почта адресĕ: 428019 Чăваш Республики, Шупашкар, И.Яковлев просп, 13.
Свидетельство: 18-0092
Регистраци: 21.08.2000
Учредителĕсем: РГУП «Издатель çурчĕ «Хресчен сасси», Чăваш Республикин пичетпе хыпар патшалăх комитечĕ.
Электронлă почта: hreschen@cbx.ru
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал