cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ылтăн Урта
Ылтăн Урта пĕтни
XV ĕмĕрĕн 20-мĕш çулĕсенче Çĕпĕр ханлăхĕ, 40-мĕш çулсенче — Нухай Урти, каярахпа Хусан ханлăхĕ (1438) тата Крым ханлăхĕ (1443), 60-мĕш çулсенче — Казах, Узбек ханлăхĕсем, çаплах тата Аçтăрхан ханлăхĕ çут тĕнчене тухнă. XV ĕмĕрте Руç те Ылтăн Уртан пăхăнăвĕнчен тухать. 1480 çулта Ахмат-хан, Пысăк Урта ханĕ, Иван III кнеçе пăхăнтарасшăн пулнă, анчах та çак ĕç ăнăçсăр вĕçленнĕ. 1480 çулта кăна вырăссем тутар-монголсен айĕнчен тĕппĕнех тухнă. Пысăк Урта та вара XVI ĕмĕр пуçламĕшĕнче пачланнă.
Каçăсем
Категори:Ылтăн Урта
157
Пулса иртнĕ
Хань тата Сяньби:
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дебыр-Ель
Дебыр-Ёль — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Деб юханшывăн сулахай çыранĕпе, 36 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Жинья
Жинья — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Кырчма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
1875
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Староисаево
Староисаево — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 543 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452435, ОКАТО кочĕ — 80245855002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Тип Иргиз (Мăн Иргиз юппи)
Тип Иргиз — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕ территорипе юхать. Мăн Иргиз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Биккул (Чышма районĕ)
Биккулово  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 140 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452141, ОКАТО кочĕ — 80257825003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Тип Иргиз (Мăн Иргиз юппи)
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Вутланти шкул музейĕ
Вутланти шкул музейĕ Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Вутланти вăтам шкулăн иккĕмĕш хутĕнче вырнаçнă.
Пĕтĕмĕшле çырни
Шкул историйĕн музейне Александр Ананьевич Ананьев вĕрентӳçĕ пуçарнипе 1990 çулта уçнă. Музее 6322-мĕш нумĕрлĕ çирĕплетӳ хучĕ (свидетельство) панă. Музейĕ виçĕ уйрăмран тăрать: шкул историйĕ, этнографи, пĕтĕмĕшле уйрăм. Шкул историйĕн уйрăмĕ экспоначĕсемпе пуян. Кунта тĕрлĕрен çулсенче шкултан вĕренсе тухнă паллă çынсен сăнӳкерчĕкĕсем, асаилĕвĕсемпе шкула парнеленĕ япаласем упранаççĕ. Çулсеренех çамрăк тăван ен тĕпчевçисем тăван шкул, тавралăх çинчен çулçыравсене пухаççĕ. Музейра уçă уроксем, ĕçпе вăрçă ветеранĕсемпе тĕлпулусем-калаçусем ирттереççĕ.
Каçăсем
Категори:Музейсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн музейĕсем Категори:Чăваш Енри Элĕк районĕн музейĕсем
1876
Вилнĕ
Категори:Çулсем
158
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Рыка
Рыка — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кыс-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 68 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Ефремов Герберт Александрович
Ефремов Герберт Александрович — ракета тата космос ракети техникин конструкторĕ, УАО «ВПК ĂПП Машиностроени» пĕрлĕхĕн хисеплĕ тĕп констукторĕ, хисеплĕ тĕп ертӳçи. Герберт Александрович 1933 çулхи пуш, 15 кунĕнче Вологда облаçĕнчи Белозерски районĕнчи Кĕçĕн Çырмаен (Малое Заречье) ялĕнче çуралнă. Халĕ Мускавра пурăнать, Реутовра ĕçлет.
Н. Э. Бауман ячĕллĕ МПТУ профессорĕ.
Вуламалли
Сергеев Е.К., "Реутов. Летопись в лицах, документах и фотографиях. 1573-2005", Мускав, 2005, ISBN 5-98179-029-6.
Каçăсем
Категори:СССР ĂА ăсчахĕсем Категори:СССР конструкторĕсем
Эрих Мария Ремарк
Эрих Мария Ремарк (Erich Maria Remarque, çĕртме, 22 1898, Оснабрюк — авăн, 25 1970, Локарно) — XX ĕмĕрти паллă нимĕç çыравçисенчен пĕри.
Кун-çулĕ
Ремарк католиксен ĕç çыннисен çемйинче Оснабрюкра (Германи) çуралнă. 18 çулта ăна хĕсмете çара илеççĕ, 1917 çулхи çĕртме, 12 Анăç фронта яраççĕ. Утă, 31 сулахай урине, сылтăм аллине тата мăйне амантаççĕ те вăрçăн юлашкине вăл Германире хоспитăльте ирттерет. Вăрçă хыççăн вулавăшра ĕçлет, вĕрентӳçĕ, журналист, редактор, бухгалтер ĕçĕсенче вăй хурать.
1929 çулта «Анăç фронтĕнче улшăнусăрах» Эрих Мария Ремаркăн (иккĕмĕш ятне1918 çулта çĕре кĕнĕ амăшĕнне илет) пичетленет. Кайран татах темиçе вăрçа хирĕçлĕ ĕçсем кăларать; ансат, туйăмлă чĕлхепе вăрçăн тата унăн хыççăнхи ĕçсене тӳррĕн тĕрĕс çырса кăтартать.
Ремарк нимĕç нацисчĕсенчен тарса 1931 çултанпа Швейцарире тăнăç пурнăç тупать. 1939 çулта Ремарк Ильза Юта Цимбоннăпа АПШ-на çитет, 1947 çулта вĕсенеамерика гражданлăхне тивĕçтереççĕ..
Ремарк тата Цимбонна икĕ хут пĕрлешнĕ, çав чухлех уйрăлнă. 1958 çулта Ремарк холливуд актрисине Полетт Годара (Paulette Goddard) арăма илет.
1958çулта Ремарк Швейцарие таврăнать те ĕмĕрне çакăнтах вĕçлет. 72 çулхи Ремарк 1970 авăн, 25 Локарно хулинче куçĕсене хупать. Тичино кантонĕн Ронко çăви çине пытарнă. Юнашар Годар вилтăпри.
Каçăсем
Категори:Çĕртмен 22-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1898 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 25-мĕшĕнче вилнисем Категори:1970 çулта вилнисем Категори:Германи çыравçисем
Тарапай
Трапай — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Вологда облаçĕ
Вологда облаҫӗ — Раҫҫей Федерацийӗн субъекчӗ, Ҫурҫӗр-Хӗвеланӑҫ федераци округне кӗрет. Лаптӑкӗ 144 527 ҫх², халӑх шучӗ — 1 151 042 ҫын (2021).
Администраци центрӗ — Вологда хули (308 530 ҫын).
Истори
Субъекта 1937 ҫулхи авӑнӑн 23-мӗшӗнче СССР ЦИКӖн «Ҫурҫӗр облаҫне Вологдӑпа Архангельск облаҫӗсем ҫине пайласси ҫинчен» постановленипе йӗркеленӗ.
Хула округӗсемпе районӗсем
Категори:Вологда облаçĕ
Шуршу (Елчĕк районĕ)
Шуршу (Белая Воложка) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ту, Çамрăксен, Çĕнĕ, Тĕп, Чапаев урамĕсем. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 217 çын, çав шутра 107 арçын, 110 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Теччĕ уесĕн Аслă Таяпа вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Штрассер Отто
Отто Штрассер (Otto Strasser, — ) — нацистсен партин сулахай çуначĕн 1920-мĕш çулсенчи ертӳçисенчен пĕри, Грегор Штрассерăн шăллĕ. Малтан социал-демократсемпе пулнă, 1925 çулта нацистсен партине кĕрет. Партие социаллă аталану çулĕ çине пăрас тĕллевпе, Штрассер промăçлăха, банксене тата çĕре национализацилеме сĕннĕ. 1924 çулта пиччĕшĕ никĕсленĕ «Берлинер арбайтер цайтунг» хаçатăн тĕп редакторĕ пулнă май, вăл профпĕрлешӳсене забастовкăсене тума тата уçăмлах Совет Союзĕнчи большевиксен режимне килĕштерни пирки сăмахланă.
Крымсарайкă
Крымсарайкă, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. Крымсарайкă ял тăрăхĕн тĕпĕ шутланать.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта 66 çын (2006) пурăнать. Икĕ урам — Шкул тата Коммуна урамĕсем.
Истори
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Этимологи
Малтан Турикасси, Чуракасси ятсемпе паллă пулнă. Крымсарайкă ячĕ 1955 çултанпа çирĕпленнĕ.
Ятне икĕ тĕрлĕ ăнлантарма пулать: 1. Вăл авалхи çу чăвашсен пайăр арçын ятĕнчен пулса кайнă. Ку ячĕ икĕ пайран тăрать — Крым - мул, сарай - кермен. 2. Çак пайăр ят чăвашсен хушшинче XVI ĕмĕр пуçламăшĕнче сарăлма пултарнă. Ял ятне тутар-монголсен пусмăрĕн тапхăрĕпе те çыхăнтарма пулать: Крым ханлăхĕ.
Ялти ватăсем çапла каланă: "Ĕлĕк пирĕн ялта Кăмсарай ятлă ват çын пулнă. Унăн тăванĕсем халĕ те ялта пурăнаççĕ (Комзаков хушаматлă). Ял ту хĕрринче ларнă. Кăмсарай старикăн чурасем пулнă. Çавăнпа та яла Чуракасси тенĕ."
1885 - 1886 вĕренӳ çулĕнче ялта шкул уçнă.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Љ
Љ, љ, — кириллица саспалли, лигатура. Малтан икĕ саспалли пулнă: Л + Ь. ТФА алфавичĕпе /lʲ/ пĕлтерĕшлет. Серби тата Македони чĕлхисенче усă курнă. Хорват чĕлхинчи ǈ латиницăри аналог.
Цвайк Стефан
Стефан Цвайг (Stefan Zweig), 1881 çулхи чӳк, 28 Вена, Австро-Венгри – 1942 çулхи нарăс, 23 Петрополис, Бразили — австри çыравçи, критикĕ.
Каçăсем
Категори:1881 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 28-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Венăра çуралнисем Категори:1942 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 23-мĕшĕнче вилнисем Категори:Австри çыравçисем Категори:Германи çыравçисем Категори:Австри сăвăçисем Категори:Австри литературин критикĕсем
Герасимов Владимир Иванович (Совет Союзĕн Паттăрĕ)
Герасимов Владимир Иванович — (28.12.1925-24.04.2009), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 5-мĕш гварди танк çарĕн 3-мĕш гварди танк корпусĕн 18-мĕш гварди танк бригадин моторланă батальонăн автоматчиксен отделени командирĕ, гварди аслă сержанчĕ.
Якупово (Хура Атăл районĕ)
Якупово  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 291 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452369, ОКАТО кочĕ — 80234872007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
1877
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Якупово (Хура Атăл районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
159
Вилнĕ
Категори:Çулсем
150er
Ксеномавро
250px|right|thumb|Ксеномавро Ксеномавро - грек хĕрлĕ иçĕм сорчĕ.Грек чĕлхерен ячĕ "йӳçĕ хура" куçарма пулать.
Ампелографи
Пысăктухăçлă, каярах пиçекен сорчĕ.Çӳхе хупилĕ çырлисем.Ксеномавро сортран тунă эрехсем аван юман пичкере аталанса паха техĕмлĕ, пуян тутилĕ пулаççĕ.Ксеномавро сортран хĕрлĕ, шупка хĕрлĕ тата шурă пылаксăр, чашкăракан эрехсем тăваççĕ.
Сарăлни
Грецире Ксеномавро яхăн 2 400 гектарсемче йышăнă : Çурçĕр Греци, Пелопоннес.
Каçăсем
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Кабири каçĕсем (фильм)
«Кабири каçĕсем» (Le notti di Cabiria) — Федерико Феллинин рим проститутки Кабири çинчен хайланă драма, тĕп рольне режиссёр арăмĕ Джульетта Мазина сăнарланă. 1957 çулхи Канн кинофестивалĕн иккĕ парнине, çав шутра тĕп роле вылякан валли, тивĕçнĕ. «Оскар» «Çулти чи паха ютçĕр фильмĕ».
50 çул маларах çапса илнĕ пулсан та, фильм халĕ те «250 чи паха фильм, IMDb версипе» йышне кĕрет, унта 146-мĕш вырăнта тăрать.
Сюжет
Фильмра Кабири пĕрмаях Пысăк Юрату шырать, анчах та пурнăç ăна лăскать çеç, инкек-синкек кăна кӳрет. Тĕл пулакан çынсем ăна пурĕ те усă курасшăн çеç йăпăлтатаççĕ. Шанчăка çухатнăскер, вăл Мадоннăна кĕл тăвать, пурнăçа тӳрлетме хăй валли çăлăнăç пама ӳкĕтлет.
Кӳлпуç (Тутарстан)
Кӳлпуç (Кече Мәме, Күлбаш, Малые Меми) - Тутарстанри Кайпăç районĕнчи ялĕ.
Тавралăхĕ
Сĕве шывĕн анат юхăмĕнчи, сулахай енчи шурлăхлăрах талккăшра никĕсленнĕ. Хальхи вăхăтра та тавралăх, тĕпрен илсен, çавнашкалах.
Кабири каçĕсем (фильм)
Сюжет
Кĕçех Кабири кĕтнĕ Арçынпа паллашать. Вăл Оскар ятлă, бухгалтер пулса пысăк фирмăра ĕçлет, анчах та Кабирие илем пурнăç, чыслă пуласлăх парнелĕп тесе шантарать. Кабири çавăнпа питĕ хавхаланса каять, пĕр шухăшсăрах пуçа çухатса каччăна юратса пăрахать. Хăйĕн пӳртне сутса ярать, ĕмĕт çуначĕсемпе хăйĕн савни çумне вĕçсе çитет...
Кӳлпуç (Тутарстан)
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Чăваш - 380.
Кабири каçĕсем (фильм)
Сюжет
Шăпа — Турă çырниех ĕнтĕ — чĕрене çурсах ярать темелле: çав тери капăр ĕмĕт те арканать. Çапах пулин те Кабири кӳрентерекен çине тарăхмасть, шăпана тиркемест. ... Пурнăçран урăх ним те кĕтме пăрахнă хĕр хăйне тĕл пулакансене те, кино пăхакансене те хăйĕн çемçе куллине парнелет...
Каçăсем
Категори:Фильм-драмăсем Категори:Итали фильмĕсем Категори:Франци фильмĕсем Категори:Федерико Феллини фильмĕсем Категори:Ютçĕр фильмĕсем — «Оскар» парне лауреачĕсем
Кӳлпуç (Тутарстан)
Асăрхавсем
Категори:Тутарстан ялĕсем
Залазна
Залазна — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кошкин
Кошкин вырăсла кошка (кушак) — сăмахран тухнă хушамат. Палла сынсем:
Пурăнмалли вырăнсем
Категори:Хушаматсем
Ашмаров Фёдор Иванович
Ашмаров Фёдор Иванович (6.11.1897, Ман Явăш ялĕ, Вăрнар районĕ, РСФСР, ССРП - 19.7.1944,, Рундены ялĕ, Лудзены районĕ, Латви ССР, ССРП)- Совет Союзĕн Паттăрĕ.
Биографи
1897-мĕш çулхи чӳк уйăхĕн 6-мĕшĕнче Вăрнар районĕнчи Ман Явăшра чăваш килйышĕнче çуралнă.
Пĕчĕклех тăлăха юлнă. Граждан вăрçине хутшăннă, 1-мĕш юланут çарĕнче çапăçнă. 1930-мĕш çулта ял-йышĕпе Красноярск енне куçса кайнă. 1941-мĕш çулхи çулларан Красноярскри "Красмаш" cавутра ĕçленĕ.
1944-мĕш çулхи çу уйăхĕнче хесмете кайнă. 219-мĕш дивизин 375-мĕш полкĕнче çапăçнă. 1944-мĕш çулхи 10-мĕшĕнче атакăна пĕрремĕш çĕкленсе минă уйĕсенчен иртсе кайнă. Ăнăçлăн пралук чăрмавĕсенчен иртсе тăшман траншейисене чи малтан пырса çитнĕ те 5 фрица пĕтернĕ. Таракан тăшмана хăваласа взвод иккĕмĕш хӳтĕлеӳ линине çитнĕ. Софроново ялĕ патĕнчи вăрманта хĕрӳ çапăçу пуçланнă. Ашмаров 5 офицера вĕлернĕ, виççĕшне тыткăна илнĕ (полк командирĕ Бочаров çырнă чыслав хутĕнчен).
1944-мĕш çулхи утă уйăхĕн 19-мĕшĕнче Латвири Лудзены районĕнчи Рундены ялĕ патĕнче Ахметгалин взводне (вĕсем шутĕнче Ашмаров кĕçĕн сержант та пулнă) тăшмансем хупăрланă. 11 салтак нумай хушă хăйсенчен темиçе хутчен йышлăрах гитлеровецсемпе çапăçнă.
Сăрта тăшмансене паман, хамăр çарçăсем киличченех тытса тăнă. Çавăнпа çак çапăçура вăрçнă 11 салтака та Совет Союзĕн Паттăрĕ ятне тивĕçтернĕ. Пурне те вилнĕ тесе шутланă.
Виççĕшĕ чĕрĕ юлма пултарнă. Йывăр аманнă Андронова урăх чаçри санитарсем çăлнă. Аманса контузи илнĕ Абдуллаев нимĕçсен аллине лекнĕ, хăйĕн медалĕсене 16 çултан çеç илме пултарнă.
Карабаев Тишебай йывăр тапхăр çитсен тăшмана парăннă. Ун малаллахи шăпи паллă мар. 1952-мĕш çулхи утă уйăхĕн 28-мĕшĕнче ана Совет Союзĕн Паттăрĕ чыславне "никĕслемесĕр чысланă" пирки тĕпленĕ.
Вуламалли
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чӳкĕн 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1897 çулта çуралнисем Категори:Утăн 19-мĕшĕнче вилнисем Категори:1944 çулта вилнисем Категори:Ленин орденĕн кавалерĕсем Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем:Чăваш Ен
Кофе Арабика
FruitColors.jpg|thumb|right|250px|Кофе çырлисем 150px|left|thumb|Арабика кофе чечексем Арабика - паллă кофе сорчĕ.
Паллă арабика сорчĕсем
Тĕнчĕре 64 арабика сорчĕсем шутланать.Чи паллă сорчĕсем :
Категори:Алкогольсĕр ĕçмесем
1878
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сурăмпуç Мучикасси
Сурăмпуç Мучикасси, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. Çĕнĕ тата Ленин урамĕсенче 94 çын (2006) пурăнать. Ял Сурăм юханшыв хĕрринче ларать.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Дзелим
Дзелим — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Ожин юханшывăн сулахай çыранĕпе, 18 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ут Тапăрь
Ут Тапăрь — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Ишмуратово
Ишмуратово — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 234 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452435, ОКАТО кочĕ — 80245855003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Халхасем
Халха, халхасем, халха-монголсем — монгол ушкăнне кĕрекен халăх, халха чĕлхипе калаçаççĕ.
Раççей Федерацинчи шучĕ 2117 çын (1989). Чылаййăн Монголире (1,7 млн. çын), варринчи, кăнтăрти тата тухăçри çĕрĕсенче (аймакĕсенче) пурăнаççĕ. Халха чĕлхипе калаçаççĕ. Çыруллăхне 1945 çулта вырăс алфавитне тĕпе хурса (XII ĕмĕр - 1945 – авал монг. çыруллăхĕ уйгур графикипе). Тĕнĕ енĕпе - буддистсем-ламаистсем. Малтанах, XVI ĕмĕр варринче, Халха топоним (монг. халх - "питлĕх", "хӳтлĕх") Çурçĕр Монголин (паянхи Монг. Респ. нумайăшĕ) территорине пĕлтернĕ пулас, каярахпа вара çак этноним кунта пурăнакан халăха куçать. Монгол хроникисенче XVII - XVIII 12 халха ăрăвĕсем (ăрачĕ) пирки асăнни пур; çавсенчен 7 XVI ĕмĕрте Гэрэсэндзэ айне пулнă, вара вĕсем Xалха халăхĕн тăхăмĕсем шутланаççĕ. Xалхасем шутне тĕрлĕ этнос йăхĕсем: монгол (борджигинсем, хотогойтсем, даригангасем, хорчинсем, чахарсем, узумчинсем) тата монгол мар йăхсем (тангутсем, сартулсем тата ыттисем те) кĕреççĕ. Раççейре вĕсем пысăк хуласенче пурăнаççĕ, Мускавра — 301 çын.
Литература
Категори:Монголи халăхĕсем Категори:Азири халăхсем Категори:Монголсем Категори:Монгол халăхĕсем Категори:Степняки
Рятькан-Еган
Рятькан-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Булякбашево
Булякбашево — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 149 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452141, ОКАТО кочĕ — 80257825004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Тегерменево
Тегерменево — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 472 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452386, ОКАТО кочĕ — 80234872008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Багапш Сергей Васильевич
Сергей Васильевич Багапш — Абхази патшалăхĕн политика ĕçченĕ, Абхази Республикин президенчĕ. Вăл 1949 çулхи пуш, 4 кунĕнче çуралнă. Халĕ Сухумире пурăнать.
Sergei Bagapsh.jpg
Пурнăçĕ
Сергей Васильевич Грузин субтропик хуçалăх институтĕнче агроном ĕçне вĕренсе тухнă. Вĕренӳ вăхăтĕнче эрех заводĕнче тата Госсбанкра инкассатор пулса ĕçленĕ.
Сергей Багапш — Абхазин баскетбол федерацийĕн президенчĕ. Çемйеллĕ, икĕ ача ӳстерет.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Абхази
Экстент
Экстент (extent, вăрăмăш) — хăш-пĕр файлсен системинче информаципе ĕçленĕ чухне усă куракан мел, информаци тытăмĕн татăлмасăр вырнаçнă пайĕ. Пĕтĕмĕшле илсен экстентлă файлсен системинчи пысăк файлсем пĕр-пĕринпе тӳрремĕн çыхăнман темиçе экстентран тăраççĕ.
Экстентпа блоксем
Чылай файлсен системинче файл «пуçелĕк» (заголовок) евĕр упранать. Пуçелĕкре информаци тытăмĕн пайĕсем хăш вырăнта вырнаçнине кăтартакан кăтартмăшсем вырнаçнă. Ахаль файлсен системинче кăтартмăшсем уйрăм блоксемпе (пĕр операци хушшинче вулама е çырма юрăхлă чи пĕчĕк лаптăк) çеç çыхăнтараççĕ. Хăш-пĕр çĕннисенче вара çыхăну уйрăм блоксемпе мар, экстентсемпе йĕркеленнĕ.
Экстентсемпе çыхăнтарни чылай чухне уйрăм блоксемпе çыхăнтарассинчен лайăхрах. Даннăйсем экстентра пĕр вырăнта, пĕр-пĕрин хыççăн вырнаçни вулавпа çыру хăвăртлăхне ӳстерет, диск уçлăхĕнчи фрагментаци шайĕ пĕчĕкленет. Экстента усă курса вырнаçтарнă файл çавăн пекех сахалтарах вырăн йышăнать.
Экстентăн тĕп çитменлĕхĕ — унашкал системăна тума самай йывăртарах.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Файлсен системисем
160
Вилнĕ
Категори:Çулсем
160er
1879
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Аслă Шăхаль
Аслă Шăхаль (Новое Чурино) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 256 çын, çав шутра 120 арçын, 136 хĕрарăм пурăннă.
Тухăç, Анăç, Çамрăксен, Кĕпер, Юханшыв, Çурçĕр, Тĕп, Кăнтăр урамсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Тип Камелик
Тип Камелик  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Сестра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 57 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Герасимов Григорий Васильевич
Герасимов Григорий Васильевич — (27.07.1925-27.08.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Беларуç фрончĕн 3-мĕш çарĕн 13-мĕш танксене пĕтерекен артиллери бригадин 649-мĕш танксене пĕтерекен артиллери полкĕн артиллери орудин тĕллекенĕ, кĕçĕн сержант.
Захариха
Захариха — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Тимĕрçенсем Ваççа Аниççи
Пурнăçĕ, килйышĕ, тăванĕсем
Сăвăçăн ашшĕ — Итэсь Василий Максимович (Иттеç Ваççи), хутла пĕлекен, сĕрме купăс калама та пултаракан çын. Тăван шăллĕ Итэсь Виктор Васильевич (9.2.1907 - 11.2.1983) Свердловск (халĕ Екатеринбург) хулинче пурăннă, — геолог-инженер. Виктор Васильевичăн тăхăмĕсем халĕ тĕрлĕ çĕрте пурăнаçĕ, чылайăшĕн хушамачĕ Итэсь.
Упăшки — Княгинин Александр Семёнович, сăваплăхçă тата вĕрентевçĕ. Мăшăрĕ пулса тăнă çынпа 1913-мĕш çулта Самар кĕпернинче Павловсен килцышĕнче тарçăра тата няньăра ĕçленĕ чухне паллашнă. А.С.Княгинин хăй çав енчи Эрсел ялĕн çынни пулнă. 1916-1918-мĕш çулсенче çамрăк мăшăр Эврелти (халĕ Чĕмпĕр облаçĕнчи Мелекес районне кĕрет) шкулта ĕçленĕ. Александр Семёнович 1929-мĕш çулта вилнĕ.
Спектакльпе Эврел артисчĕсем кӳршĕ ялсене те çитнĕ. Куракансем вĕсене лайăх йышăннă. Репертуара анлăлатас тесе поэтесса Антон Чеховăн калавĕсем тăрăх пĕр курăмлă кулăшла пьесăсем çырнă. Манăн анне, тет çÿлерех асăннă Г.Улюкин, Евдокия Фёдоровна Ерменеева, Нарспи рольне вылянă. Вăл ун чух вунçиччĕре пулнă.
Пилĕк ача çуратса ÿстерни паллă. Ывăлĕ вăрçăран таврăнман. Тепĕр ывăлĕ вăрçăран инвалид пулса таврăннă. Анисия Васильевнна 1947-мĕш çултанпа Димитровоград хулинче хĕрĕ (Валентина Александровна) патĕнче пурăннă.
Вилсен упăшкипе юнашар (Эрсел ялĕнче тесе ăнланмалла пуль) пытарнă.
Ăçта вĕренни
1901-1904 çулсенче ялти пуçламăш шкулта вĕреннĕ. Унтан пĕр çулталăк — Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче. Вара каялла таврăнса каллех ялти шкулта вĕренĕве тăснă. Çакă вĕсен килйышĕ Çĕпĕре куçса кайма шут тытнипе çыхăннă (чăннипе каяйман). 1908-1911 çулсенче вĕрентӳçĕсене хатĕрлекен Сăмаравккари (Хусан кĕперни, Теччĕ уесĕ) икĕ класслă шкулта вĕреннĕ. Çав шкул пирки ак çапларах хыпар пур:
<Куçару: 19-мĕш ĕмĕрĕн вĕçĕнчи улпут çурчĕпе юнашар хĕрачасен шкулĕн йывăç çурчĕ пулнă. 1902-мĕш çулта унта пушар сиксе тухнă, 14 хĕрача вилнĕ. Чиркÿ картинчи вилнсене асăнса лартнă палăк 1960-мĕш çулсемччен сыхланнă. Çак вырăнта 1907-мĕш çулта икĕ хутлă чул çурт туса лартнă. Чухăн мар хресченсен хĕресем вĕреннĕ. Революци хыççăн гимназие хупнă. Асăннă çуртра тăлăх ачасен усравĕ вырнаçнă.>
1916-мĕш çулта Чĕмпĕрти чăваш шкулĕн программипе экзамен тытать, çапла вара вĕрентевçĕ пулса тăрать.
Литературăри пултарулăхĕ
Сăвăçăн литературăри пултарулăхне икĕ тапхăрпа палăртса кăтартма пулать. Çак икĕ тапхăр хушшинчи вăхăта ку тĕлĕшпе чат пуш-пушă тесе шутлама кирлĕ мар. Литература ĕçĕпе кăсăкланма пăрахман Анисия Васильевна. Анчах та вăл хушăри еткерлĕх сыхланса юлман теес пулать. Псевдонима епле йышăнни пирки çапла çырса хăварни пур:
"Камран пулăшу ыйтас?" сăвва çырсан, мана Караççăм пичче: "эс "Тимĕрçенсем Ваççа Аниççи" тесе ларт", — терĕ. Эпĕ ун сăмахне итлерĕм. Ку сăвва "Хыпар" хаçатан 12-мĕш номерне кĕртнĕ. Аяла "Т.В.А." тесе лартнă".
Анатолий Юман сăвăç каярахпа кун пирки çапла çырнă:
«Т.» – Тимĕрçенсем-мĕн пулнă. «В.А.» – Ваççа Аниççи. Хăй çаплах ыр-сывă юлнă, Вăрттăнлăх çăрин уççи.
Асăннă малтанхи тапхăрта çамрăк Аниççине ашшĕ (Иттеç Ваççи), ялти шкулта ĕçлекен Тăваньялсем Сергей (1886-1956), Чĕмпĕрте вĕрентнĕ Василий Иванович Иванов (кайран "Хыпар" редакторĕ те пулнă) пулăшса, хавхалантарса пынă. Пĕр вăхăт ялта "Хайхи" ятпа алăпа çырнă журнал та кăларса тăнă. Анчах ун номерĕсем упранса юлман. Калас пулать, асăннă тепĕр тапхăрĕнче те сăвăçа хавхалантарса пулашакансем пулнă. Чăн малтанах кунта Константин Петров тата Стихван Шавлы çыравçăсене асăнмалла.
Ӗçĕсем
Пичетленсе тухнă сăвăсен пуххисем:
Чыслани
Асăну хăмисем:
Кăсăклă фактсем
Ямпак шкулĕнче ĕçленĕ чухне Ваççа Аниççин вĕрнекенĕсенчен пĕри кайран Совет Союзĕн Паттăрĕ пулса тăнă Чернов Матвей Степанович пулнă. Матвей Чернов паттăр пирки Анисия Васильевна поэма та çырнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:1893 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1978 çулта вилнисем Категори:Раштавăн 17-мĕшĕнче вилнисем
Алькино
Алькино — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 646 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452481, ОКАТО кочĕ — 80247805001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Маркăмăш
Маркăмăш — Элементсен периодикăллă системин 33-мĕш хими элеменчĕ.
Ячĕ пулни
Вырăс чĕлхинчи маркăмăш ячĕ (мышьяк) шăшисемпе йĕкехӳресене пĕтерме усă курнипе çыхăннă. Грек сăмахĕ ἀρσενικόν персен زرنيخ (zarnik) — «сарă аурипигмент» тенине пĕлтерет. Халăх этимологийĕ ἀρσενικός — арçынăн сăмах патне илсе каять.
Биологи ролĕ
left|80px Маркăмăшпа ун пĕтĕм çыхăнăвĕ наркăмăшлă. Нумай наркăмăш организăма лексен хăстарать, чĕкĕртет, хырăм ыратать, тĕп нерв системи пусăрăнать. Калифорнири Моно кӳллинче GFAJ-1 бактери тупнă. Ун ДНК-инче фосфор вырăнне маркăмăш вырнаçнă. .
Маркăмăшпа çутçанталăка варлани
Раççейри Кисан облаçĕн Скопин хулинче металлурги комбиначĕ нумай çул ĕçленĕ май 1500 тонна яхăн 80% маркăмăшлă тусан евĕр каяшсем пытарнă. Çынна вĕлерме 5 мг маркăмăш çитнĕ май, могильниксенче 200 милиард вилмелли доза вырнаçнă. .
Хурапыр
Хурапыр — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Дингуль (Коржа юппи)
Дингуль — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Коржа юханшывăн сылтăм çыранĕпе 31 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ермаков Сергей Николаевич
right|Ермаков Сергей НиколаевичЕрмаков Сергей Николаевич, — политик, Чĕмпĕр хулин пуçлăхĕ. 1937 çулхи юпа уйăхĕн 4 Пушкăрт АССРăн Дёма станциĕнче (халĕ Ӗпхӳн Дёма районĕ) çуралнă.
Пурнăçĕ
Ашшĕ çулсен обходчикĕ, амăше кил ĕçченĕ пулнă. 1945 çулта Челябинск облаçĕнчи Кропачёво станциĕнчи вăтам шкула вĕренме кайнă. 1953 çулта Челябинск облаçĕнчи Златоуст хулинче вырнаçнă чукун çул училищине вĕренме кĕнĕ. 1955 çулта ăна вĕренсе пĕтернĕ хыççăн слесарь пулса ĕçленĕ.
1968 çулта Петĕм союзри чукун çул инженерĕсен кĕрет марлă интитутне (Мускав хули) вĕренсе пĕтернĕ.
1990 çулта Чĕмпĕр хула исполкомĕн председателĕ вырăнне суйласа илнĕ. 1992 çулта Раççей президенчĕн хушăвĕ тăрăх Чĕмпĕр хулин пуçлăхĕ вырăнне лартнă. 1993 çулта Раççей Федерациĕн Федераллă пухăвĕн Федераци Канашлăвĕн депутатне суйласа илнĕ. Унта вăл 1995 çулчен ĕçленĕ. 1997 çултанпа Чĕмпĕр облаçĕн Саккунсем кăларакан пухăвĕн председатель çумĕ вырăнĕнче ĕçленĕ.
2000 çулхи пуш уйăхĕнче «Диатомит-Инвест» предприятине ĕçлеме куçнă.
2004 çулхи пуш уйăхĕнче Чĕмпĕр облаçĕн Саккунсем кăларакан пухăвĕн депутатне суйласа илнĕ.
2004 çулхи раштавăн 5 Чĕмпĕр хулан пуçлăхĕ вырăнне суйласа илнĕ.
1880
Вилнĕ
Категори:Çулсем
161
Вилнĕ
Категори:Çулсем
160er
Ураскилтри литературăпа тăван ен тĕпчев музейĕ
Ураскилтри литературăпа тăван ен тĕпчев музейĕ — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Ураскилт ялĕнче, Ураскилтри вăтам шкул çумĕнчи ятарлă çуртра вырнаçнă.
Истори
Гурий Константинович Терентьев вĕрентӳçĕ, таван ен тĕпчевçи]та ĕçлеме Ураскилтри вăтам шкулта тытăнсанах ачасене тăван ен тĕпчев ĕçне явăçтарса çулçӳревпе тăван ен тĕпчев кружокне уçнă. Тăван тавралăхпа куçа-куçăн паллашса, тĕрлĕрен коллекцисем, гербарисем, фотоӳкерчĕксем, çырса панисем, авалхи укçасем, ӳкерчĕксемпе ватă çынсем каласа панисене çырса пырса вĕрентӳçĕ ертсе пынипе шкул ачисем музей тума шутлаççĕ. Ураскилт шкулĕнче Чăваш халăх сăвăçи А. Артемьев, Н. Ваçанкка сăвăç, П. Емельянов, Илья Тукташ, А. Малов, Г. Харлампьев пурнăç сĕткенĕ илнĕ. Чăваш çыравçисен Пĕрлĕхĕ те музей йĕркелес шухăшпа килĕшсе çак ĕçре пулăшса пынă. Музей чаплă ларура 1986 çулта уçăлнă. Ăна уçнă уява ентеш сăвăçсемпе çыравçăсем хутшăннă, хăйсен кĕнекисене парнеленĕ. Г. Харлампьев хăйĕн ӳкерчекĕсене те музее упрама панă.
Уйрăмĕсем
Музей пилĕк уйрăмран пуçтарăнса тăрать.
Вуламалли
Категори:Музейсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн музейĕсем Категори:Элĕк районĕ
Сабун
Сабун — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 328 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кăтăркăр
thumb|300px|Европа 600 çулта, кăтăркăрсемпе кӳршĕ халăхсене кăтартнă. Кăтăркăр — (кутуркур) V-VII ĕмĕрсенче Танпа Тăнай хушшинчи хирсенче куçса пурăннă анăç пăлхарсен йăхĕ. Пĕрремĕш хут кăтăркăрсене 469-488 çулсенче асăнса Тăнăварпа Тан шывĕсен хушшинчи хирсенче пурăннине палăртаççĕ. Атăл ĕмпӳн Тинĕс ятлă ывăлĕ ертсе çӳренĕ йăхран пулса кайнă пулнă шутланаççĕ.
Кун-çулĕ
VI ĕмĕрте вăтăркăр текен тухăç пăлхарсен йăхĕпе вăрçса пурăннă пулнă. Унсăр пуçне Византипе тата унăн майлă халăхсемпе вăрçса пурăннă пулнă. 550 çулта кăтăркăрсем Авар хаканлăх йышне кĕнĕ. 558 çулта Сапирхан хум Византи çине тапăнать. 661 Алчăк хум хăйне Авар хаканлăхри хакан суйлавне тăратнă пулнă та, суйланман. Çĕнĕ хаканпа унăн пирки харкашу пуçланса кайнине пула кăтăркăр урти Рейн шывĕ хĕррине, Хăранк çĕрĕсем çине куçса кайнă. Такапирт, Хăранксен ĕмпĕвĕ, вĕсене малтан Паварта çĕр уйăрса панă пулнă та, анчах кайран хăйĕн çарĕпе çĕрле кăтăркăрсене тапăнса касса тăкнă пулнă. Вилĕмрен хăтăлса юлнă кăтăркăрсем Лампарта тарнă пулнă. Крăмывал, Лампарт ĕмпĕвĕ, кăтăркăрсене питĕ хапăллăн йышăнса,Равенна çумĕнчи çĕрсенче пурăнма ирĕк панă. Тепĕр пайĕ 633 çулта вăтăркăрсемпе пĕрлешсе кайнă.
Павăл Тĕйаккăн Лампартри кăтăркăрсем çинчен çапла çырса хăварнă: ...Эпир каланă вырăнта вĕсем халĕ те пурăнаççĕ, ытларах латтин чĕлхипе калаçаççĕ пулин те, хальччен те хăйсен чĕлхипе те усă кураççĕ...
Каçăсем
Категори:Авар хаканлăхĕ Категори:Çухалнă халăхсем Категори:Украинăн авалхи историйĕ Категори:Херсон облаçĕн историйĕ Категори:Хунсем Категори:Пулхăрсем
Раççей Федерацийĕн Сывлăш Çар Вăйĕсем
thumb|200px|РФ СÇВ эмблеми thumb|200px
Раççей Федерацийĕн Сывлăш Çар Вăйĕсем (РФ СÇВ) — Раççей Федерацийĕн Хĕçпăшаллă вăйĕсен тĕсĕ. Сывлăш Çар Вăйĕсен Тĕп çарпуçĕ — генерал-полковник Зелин Александр Николаевич.
Раççейĕн СÇВ тĕп ĕçĕ
Раççей Федерацийĕн Сывлăш Çар Вăйĕсем (Раççейĕн СÇВ) — тăшманăн çар ушкăнĕсене шыраса тупасси, сывлăшра мăнаçлăха çĕнтерсе илесси, çĕршывăн вăрçăна кирлĕ хуçалăх районĕсене, тĕпĕсене, çар ушкăнĕсене сыхласси, тăшман сывлăшран тапăнассине пĕлтересси, унăн вăрçă, вăрçă хуçалăх потенциалĕн тĕпĕсене аркатасси, Типçĕр çарĕсемпе флотăн вăйĕсене сывлăшран хӳтĕлесси, сывлăшран десант антарасси, çар вăйĕсене тата материаллă хатĕрсене сывлăш урлă куçарасси.
Императăрăн сывлăш-çар флочĕ
Императăрăн сывлăш-çар флочĕ — Раççей империйĕн Сывлăш Çар вăйĕсем 1910 çултан пуçласа 1917 çулчен хĕсметре империне хӳтĕленĕ. Кĕске истори пулин те, императăрăн Сывлăш-çар флочĕ тĕнчере чи лайăххи пулса тăрать, вырăс тата тĕнче авиацин аталанăвне ӳсĕм хунă. 1904 çулта Жуковский пĕрремĕш аэродинамикă институтне Кашино хулинче, Мускав çумĕнче никĕслет. 1910 çулта раççей çарĕ франци самолечĕсене сутăн илеççĕ, вĕçевçĕсене хатĕрлеме пикенеççĕ. 1913 çулта Сикорский пĕрремĕш тăватăмоторлă биплан Вырăс витĕçĕ тата хăйĕн чаплă бомбардировщикне — Илья Муромеца туса хурать. 1914 çулта вырăс авиатăрĕсемГеоргий Седовăн çухалнă экспедицине шырама Арктикăна пĕрремĕш вĕçевсене пуçланă. Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи пуçламăш тĕлне Раççейĕн чи пысăк сывлăш флочĕ (263 самолёт) пулса тăрать. Малтан самолетсемпе тĕпчевпе шырав ĕçĕсемшĕн усă кураççĕ, артиллери перĕмне тӳрлетсе пулăшаççĕ. Тепĕртакран пĕрремĕш сывлăш çапăçăвĕсем пуçланаççĕ. 1917 чӳк Раççейĕн 700 самолёт çеç шутланнă, ку вара ытти вăрçакан çĕршывсенчен сахалрах пулнă. Легендарлă вĕçевçĕ Петр Нестеров пĕрремĕш сывлăш таранĕ туса кăтартнă. Императăрăн сывлăш-çар флочĕн кун-çулĕ 1917 çулта вĕçленет, революци хыççăн çар авиаци промыçлăхĕ арканса кайма тытăнать. Пĕрремĕш вырăс вĕçевçисен чылайăшĕ граждан вăрçин çапăçăвĕсенче вилет е Раçсейрен тухса каять.
thumb|left|Таран Петра Нестерова
СССР Сывлăш Çар вăйĕсем
1939 çулта авиаци Совет-финн вăрçине хутшăннă, 100000 ытла самолет-вĕçĕв тунă.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пуçламăшне совет СÇВ вăрçа хатĕр пулайман: 1931 çулта Сталин палăртнă: «Совет промышленнăçĕ анăç çĕршывсенчен 50-100 çула юлса пырать». 1941 çĕртме, 22 тĕлне совет авиапромĕ талăкра 50 çар самолечĕ туса кăларнă пулнă.
СССР Сывлăш Çар вăйĕсем
Совет сывлăш-çар вăйĕсене 1918 çулта Рабоче-крестьянский воздушный флот ятпа йĕркелесе хунă. Çамрăк Совет патшалăхĕ мăнаçлă индустриализаци ирттерсе Раççей империнчен юлнă çар авиацине çĕнĕлетет. 30-х çулсенче Поликарповăн И-15 и И-16 истребитĕлĕсене, Туполĕвăн ТБ-1, ТБ-2 тата ТБ-3 бомба пăрахакан самолечĕсене кăларма пуçлаççĕ. Совет СÇВ ĕçре тĕрĕслесси Испанири граждан вăрçи тапхăрĕнче 1936—1939 лекет, унта пирĕн самолетсем нимĕçсен çĕнĕ моделĕсене, çав шутра Мессершмитт Bf.109 самолетпа, кĕрешме тивет.
Сивлĕк вăрçă
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи хыççăн СÇВ çĕнĕлетнĕ, çĕнĕ техникăна ĕçе кĕртнĕ, сывлăшри çапăçу тактикине те хастарлатнă. 1980-мĕш çулсем вĕçнелле совет Çывлăш Çар вăйĕсенче 10 пин самолет, çак СССРа тĕнчери хăватлă СÇВ шутĕнче тăратнă. СÇВ виçĕ пайран тăнă: Инçет авиаци (ИА) стратеги бомбардировщики; Фронт авиацийĕ (ФА) — чикĕ çумĕнчи зонăсенче сывлăшра хӳхĕме çĕнтерсе илесси тата ÇАТУ авиацине чарак лартасси; Çар-транспорт авиацийĕ (ÇТА) — япала куçăрасси. Сывлăшран Хӳтĕлекен Çарсем хăй тĕллĕ çăр тĕсĕ пулса юлать, вĕсем СÇВ шутне кĕмеççĕ. 1980-мĕш çулсенче пиллĕкĕмĕш ăрăвĕнчи истребителе, тĕслĕхрен, МиГ 1.44 тата С-37 программисемпе ĕçлеме тытăннă. Анчах та экономикă ӳкнипе хыççăн Совет Союзĕ саланса кайнине пула çак пуçлавла ĕçсене вĕçлеймен. Патшалăхпа пĕрле Çывлăш Çар вăйĕсем те пĕтсе ларнă, самолечĕсене республикăсем харпăра валеçме тытăннă, çĕнĕ машинсене шутласа кăларас ĕçе укçа уйăрма пăрахнă.
Раççейĕн СÇВ
СССР 1991, раштавра СССР Сывлăш Çар вăйĕсене Раççейпе ытти 14 ирĕклĕ республикăсем хушшинче пайланă. Раççее совет СÇВ 40 % яхăн техникăпа 65 % хĕсметри çынсем лекнĕ, унăнах çеç пост-совет территорийĕнче инçет стратеги авиацийĕ юлать. Чылай самолечĕсене малтан пĕрлĕхлĕ (союзлă) республикăсенчен Раççее куçарнă. Хăшĕсене касса çĕмĕрнĕ. Сăмахран, çĕнĕ 6 Ту-160 самолета, Украинăра хĕсметре пилĕк çул çеç тăнăскерсене, АПШ дипломатийĕ пусарнипе вакласа тĕп тунă. Юлнă 8 самолетне Раççее газ парăмне сапласа тавăрнă. Çак асаплă пулăмсем 2000-мĕш çулсемчен тăсăлнă. 1994—1996 тата 1999—2002 çулсенче СÇВ Чечен кампанийĕсенче çапăçнă. Вĕсене хирĕç боевиксем «Стингерсемпе» вăрçнă.
СÇВ-пе СХВ-ен 14-мĕш çарĕ
Унта пĕтĕмпе 4 бригадă ТРК
Структура
РФ СÇВ шутне çак тĕслĕ çарсем кĕреççĕ:
1881
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Раççей Федерацийĕн Сывлăш Çар Вăйĕсем
Шучĕ
Раççейĕн СÇВ хăйĕн шучĕпе — пысăккăшĕпе тĕнчере виççĕмĕш вырăнта шутланать, ытларах АПШпа КХР çеç.
2006 çул тĕлне, РФ СÇВ хĕсметре тăракан çын шучĕ — 184 600.
Истребитĕллĕ авиаци
Усă куракан самолетсем — 1277
Штурм авиацийĕ
Усă куракан самолетсем — 745
Стратеги авиацийĕ
Усă куракан самолетсем — 103
Тĕпчев шырав авиацийĕ
Усă куракан самолетсем — 180
Транспорт авиацийĕ
Усă куракан самолетсем — 260
Каçăсем
Категори:Авиаци Категори:РФ Сывлăш Çар Вăйĕсем Категори:РФ Хĕçпăшаллă Вăйĕсен тĕсĕсем
162
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ургуш
Ургуш — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 712 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452366, ОКАТО кочĕ — 80234880001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Раççей сутă-илӳ системи
Тĕплĕх биржи РСС (Раççей сутă-илӳ системи) 1995 çулăн варринче Раççей çĕрĕсенчи хаклă хутсен тĕрлĕ пасарсене пĕрлештерес тĕллевпе йĕркеленĕ. РСС ушкăнĕ шутне кĕрет.
РСС — пĕтĕмĕшлĕ йышăннă nhk эмитентсен анлă ушкăнлă акцисемпе облигацисен хаклăхне тăвакан ĕç вырăнĕ. РСС сутăç ĕçĕсен хыпарĕсем — раççей хаклă хучĕсен пасарĕн лару-тăрăвĕн çăлкуçĕ, мĕншĕн тесен çак вырăнта чылай раççей тата ют çĕр портфеллĕ инвестицийĕсене раççей компанисен акцисене кĕртнине пĕлме пулать.
Сутăç ĕçĕсене Классикăллă, Биржăллă, вăхăтлă (FORTS), Валютлă пасарсенче, çаплах RTS Board вырăнĕнче ирттереççĕ.
Каçăсем
Категори:Тĕплĕх биржисем Категори:Мускав
Зеквай
Зеквай — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕн Кĕлмĕç районĕ территорипе юхать. Вала юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
МБВБ индексĕ
МБВБ индексĕ
ММВБ индĕксне шуçса пыракан вăхăтра çак индекс шутлав никĕсне кĕртнĕ акцисен тĕп сутăçлă кашни ĕçе тунă чух шутласа пыраççĕ.
Каçăсем
Категори:Биржă индексĕсем
Дингуль (Лехта юппи)
Дингуль — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Лехта юханшывăн сылтăм çыранĕпе 36 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
1882
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дингуль (Лехта юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Дим (Чышма районĕ)
Дим  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 35 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452120, ОКАТО кочĕ — 80202828002.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Герасимов Дмитрий Антонович
Герасимов Дмитрий Антонович — (16.04.1916(3)-02.11.2006 ), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 17. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çурçĕр-Кавказ фрончĕн 56-мĕш çарĕн 2-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 6-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн пулемётчикĕ, гварди красноармеец.
Ахпĕрçын
Кун-çулĕ
1917 çулчен
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Арайкасси
Арайкасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Риман геометрийĕ
Риман геометрийĕ (Риманла геометри) — дифференциаллă геометри уйрăмĕ, тĕпчемелли тĕп объекчĕсем — "Риман нумайтĕрлĕхĕсем".
Риман геометрийĕн тĕп пайĕ — пĕтĕмĕшлĕ геометри, çак уйрăм риман нумайевĕрлĕхĕн пĕтĕмлĕхлĕ (глобаллă) пахалăхсен çыхăнăвĕсене тупса палăртать, çавсен шутĕнче: топологине, диаметра, калăпăша — кунсăр пуçне тата тата унăн вырăнти (локаллĕ)  пахалăхĕсенне те, тĕслĕхрен, кукăрлăх тĕлĕшпе чикĕлесе карталанине.
Истори
Риман геометрине ăслава илсе килекенĕ — нимĕç математикĕ Бернхард Риман, вăл 1854 çулта унăн тĕп палăртăвĕсене çырса пĕлтерет. Пичетленĕ ĕçĕсем хыççăн Риманăн шухăшĕсем чылай математиксен пуç мимине ыйтусемпе кăсăклантараççĕ. Ытти ăсчахсем риман геометрийĕн аналитикăллă аппаратне малалла аталантараççĕ, геометрилле çĕнĕ теоремăсене çирĕплетсе хураççĕ. Риман геометрине аталантарса итал геометрĕсем Грегорио Риччи-Курбастро тата унăн вĕренекенĕ Туллио Леви-Чивита XX емĕр пуçламăшĕнче тензорлă шутлава никĕслеççĕ. Риман геометрийĕн палартăвĕсемпе пĕтĕмĕшле танлаштарулăх теорине туса хунă чухне усă курнă. Çак ĕнтĕ Риман геометрине тата анлăрах аталанма хистенĕ тата майсем те туса панă. Хальхи вахăтра Риман геометрийĕ тата унăн пĕтĕмлетĕвĕсем ăнăçлă аталанса пыракан анлă талккăш шутланаççĕ.
Литература
Категори:Риманла (тата псевдо-Риманла) геометри Категори:Нумайсăнарлăхсен структурисем
Идрисово (Алькино ял канашĕ)
Идрисово  — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 228 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452481, ОКАТО кочĕ — 80247805002.
Чăваш Сурăмĕнчи шкул историйĕн музейĕ
Чăваш Сурăмĕнчи шкул истори музейĕ — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Чăваш Сурăм ялĕнчи Чăваш Сурăмĕнчи вăтам шкулĕн музейĕ.
Идрисово (Алькино ял канашĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
Чăваш Сурăмĕнчи шкул историйĕн музейĕ
Пур хыпарсем
Музейе 1992 çулхи чӳк уйăхĕнче уçнă, çавăн чух шкул 130 çула çитнĕ уяв кунĕ пулнă. Ăна Л. И. Ефимов вĕрентӳçĕ тăван ен тĕпчевçи ертсе пынипе шкулти çулçӳревпе тăван ен тĕпчев кĕтесĕ йĕркеленĕ.
Музейри "Шкула — 130 çул" экспозици хăнасене сăнӳкерчĕксемпе, архив докуменчĕсемпе тата урăх материалсемпе паллаштарать. Музейре Чăваш Сурăм ялĕпе Элĕк район кун-çулне кăтартнă. Çĕршывĕпе чапа тухнă ентешсем çинчен пухнă материалсем, асаилӳсем (çав шутра магнитлă управсем те), сăнӳкерчĕксем, архив материалĕсен копийĕсем паллă вырăн йышăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Музейсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн музейĕсем Категори:Элĕк районĕ
Еткерлевлĕ улшăнулăх
Еткерлевлĕхлĕ улшăнулăх  (генотипла улшăнулăх) — тĕрлĕ йышши мутацисемпе вĕсен комбинацийĕсене кура пулакан тата тепĕр ăрăва куçса унра палăракан улшăнулăх.
Литература
Категори:Улшăнулăх Категори:Еткерлевлĕх
163
Вилнĕ
160er
Савкинская юханшыв
Савкинская Речка — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Атĕкпуç
Атĕкпуç (Адиково) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 17 çын, çав шутра 8 арçын, 9 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1910-11-мĕш çулсенче никĕсленĕ. 1917-мĕш çулччен Чĕмпĕр кĕпернинчи Пăва уесĕн Тимпаел вулăсне кĕнĕ.