cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азнаш (Учала районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Парспит
Парспит — хасарсен амаçын-çарпуçĕ. Вăл VIII ĕмĕрте пурăннă.
Истори
Авал тапхăрсенче пăлхарсемпе сăварсем, хасарсемпе хунсем пĕр юнлă, пĕр чĕлхеллĕ, пĕр йăла-йĕркеллĕ йăхсем пулнă. Вĕсен пурин чĕлхи те хальхи чăваш чĕлхипе питĕ çывăххине çирĕплетекен тĕпчевçĕсем нумай. "«По языку хазары сближались с болгарами. Об этом со всей определенностью свидетельствуют арабские писатели. Так, например, Ал-Истахри, а вслед за ним Ибн-Хаукаль определенно заявляют: «Язык болгар подобен языку хазар». Хазары этнически ближе всех стояли к болгарам...», —" çырать М.И.Артамонов. Вăлах тата пăлхарсемпе хасарсен чĕлхи чăвашсенни пекех пулнине çирĕплетет: —"«Благодаря сохранившимся в 'Имениннике болгарских ханов' и нескольких надписях, найденных в Дунайской Болгарии и на Волге, древнеболгарским словам установлено, что болгарский язык был близок к современному чувашскому языку и относился к западной группе тюркских языков, к которой принадлежали языки огузско-печенежских племен, но никак не уйгур, относившихся к восточно-тюркской группе»." Пăлхарсемпе сăварсем чылай чухне анăçалла ытларах туртăннă, хасарсем вара, ытти пĕр чĕлхеллĕ йăхсенчен мал еннерех пурăннă май, персисемпе часах килĕшӳсем тунă. Хальхи историксем анлă шухăшламасăр чăвашсене пăлхарсемпе çеç çывăхлатать, чăвашсем яланах хасарсемпе вăрçса пурăннă тесе кăтартать. Ку вара тĕрĕс мар пулать. Ӗлĕк чăваш йăхĕсем пурăннă çĕрсенче хасарсем те пулнă, пирĕнте хасарсен юнĕ те чупать темелле. Атăлçи Пăлхар пулса каяс ĕç-пулăма та хасарсен йăхĕсем хутшăннă. Уйрăмах хасарсемпе пăлхарсем тата сăварсем Çурçĕр Кавказ таврашĕнче пурăннă чухне пĕр-пĕринпе çывăх хутшăннă.
Кун-çулĕ
Парспит арăм-хан пулса тăрсан, тăван халăхшăн, ирĕклĕхшĕн кĕрешĕве хастар ертсе пынă. Ун чухне арапсем хасарсене ислам тĕнне кĕртесшĕн тăрмашнă, вăрçăпа тапăннă. 718 çулта хасарсем хăйсен таврашĕни арап çарĕсене çĕмĕрсе тăкса, Дербент урлă каçса, Малти Ази е пырса тухаççĕ. Вĕсене амаçын кĕрешӳçĕ Парспит (парс пичĕ) ертсе пынă. Çакăн хыççăн арапсем чылай хушă Хасарстана тĕкĕнме хăранă.
Вуламалли
Категори:Хасар каганачĕ
Тĕп страница
{| style="background:transparent; margin:12px 0 0; width:100%"
Кубия (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Тайвань
Тайва́нь (малтан Формо́за, Formosa — черчен, хитре) — Лăпкă океанри утрав, Материкри Китайран 150 км вырнаçнă. Утрав урлă çурçĕ тропик каçать.
Географи координачĕсем — 23,5° с. ш., 121° в. д.
Географи
thumb|250px|right|Тайвань
Гидрологи
thumb|200px|right|Сюгулан юханшыв
Халăхĕ
thumb|250px|right|храм Лунгшан (龍山寺), [[Тайбей]]
Каçăсем
Категори:Китай Республикин географийĕ Тайвань Категори:Инçет Тухăçри тавлашуллă территорисем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Салихово (Урман-Бишкадакский ял тăрăхĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Пуш, 20
Пуш уйăхĕн 20-мĕшĕ — Кĕркӳри календарĕнче çуллахи 79-мĕш кун (пысăк çулченче 80-мĕш кун). Çул пĕтичен 286 кун юлать.
Уявсем
Тĕнчери франкофони кунĕ — франци чĕлхипе пуплекенсен кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Сардан (Лудяна юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Пекан
thumb|250px|right|Пекан йывăçĕ left|thumb|150px|Пекан мăйăрсем
Пекан - мăйăрĕ. Пекан крымра, Кавказра (Хура Тинӗс ҫыранӗ Сочирен Пуҫласа Батуми, Ленкорань), Вӑтам Азире, Казахстанри Бостандык районӗнче культивациленет. Мӑйӑр-ҫак йывӑҫӑн ҫимӗҫӗсем-ҫиелтен пӑхсан грек мӑйӑрне аса илтереҫҫӗ, унпа кулинарире усӑ кураҫҫӗ.
Ботаника ҫырӑвӗ
Ҫулҫӑллӑ йывӑҫ 25-40 (50-65) м ҫӳллӗшне ҫитет, вулли 2-2, диаметрӗ 5 м, ирӗкре шатровидлӑ крона ӳстерет. Хуппи тарӑн хӗреслӗ, пластинкӑсем ҫине каснӑ. Тураттисем сӑрӑ е хӑмӑр, ҫамрӑк турачӗсем сарӑ-хӑмӑр чечевичкӑллӑ. Хунавӗсем ҫӑра.
Папкисем вичкӗннӗн-ҫӑмарта евӗрлӗ, айккинчи ҫӑмарта евӗрлӗ, 6-7 мм тӑршшӗ, кӳпшекленсе, хирӗҫле хупӑллӑ тимӗр пек ҫирӗп. 30-50 см тӑршшӗ 11-17 ҫулҫӑ, черешня тӑршшӗ 5-6 мм, вӑрӑмӑш, ланцет ҫулҫисем, ҫаврака е сарлака савӑл евӗрлӗ, кӑштах тан мар никӗслӗ, шӗвӗр тӑрӑллӑ, 10-12 см тӑршшӗ, сарлакӑшӗ 2,5 см сарлакӑш, каскӑллӑ е икӗ хутлӑ, тимӗрпе кӗҫҫе, унтан ҫара е сахалтарах типӗтнӗ.
Тӗртмелли алкасене 3-шер, тӗртмелли 4-6-шер сарӑ тусанлӑ пуҫтарнӑ. Ула-чӑла чечексене 3-11шер пуҫтарнӑ. Хурт-кӑпшанкӑсем ытларах ҫилпе иртеҫҫӗ, ҫавӑнпа ытти йывӑҫсем ҫывӑхрах пулмалла.
Суя шӑмӑсем 3-10-шер ярапаллӑ, тӑрӑхла, тӑватӑ кӗтеслӗ, 3,5-8 см тӑршшӗ, тӗттӗм кӑвак тӗслӗ, хӑмӑр пучах ҫыххиллӗ, хытӑ хупӑллӑ, тӗпне ҫитиех ҫуркаланса пӗтет, хӗлле йывӑҫ ҫинче час-часах мӑйӑр ӳкиччен сивӗнет. Мӑйӑрӗ тӑрӑхла-ҫӑмарта евӗрлӗ е эллипсоид, цилиндр евӗрлӗскер, 2,5-5 см тӑршшӗ, йӑлтӑртатса тӑраканскер, тӗксӗм хӑмӑр тӗслӗскер, тӗрӗс мар тӗксӗм хӑмӑр пӑнчӑсемлӗскер, хӑш-пӗр чухне тӑрринче шӗвӗр вӗҫлӗ, хупӑлчи хуҫӑк, хут пӳлсе хунӑ. Хӗрлӗ-хӑмӑр ҫӳхе хупӑллӑ, 2 цель вӑрлӑхлӑ вӑрлӑх.
Ҫав мӑйӑр тӗсне пиҫме ҫулла шӑрӑх та нӳрлӗ сывлӑш пурри, Мексикански заливран илсе килнӗ вырӑнсенче пулни обязательнӑй услови пулса тӑрать. Йывӑҫ 300 ҫул хушши ҫимӗҫ кӳме пултарать. Тырпул октябрӗн иккӗмӗш ҫурринче пиҫет, анчах мӑйӑрне апрельччен пуҫтараҫҫӗ.
Асăрхавсем
Категори:Улма йывăçĕсем Категори:Мăйăр йышшисем
Гавриленко Леонтий Ильич
Гавриленко Леонтий Ильич Гавриленко Леонтій Ілліч — (25.07.1923-08.11.1957), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 17-мĕш сывлăш çарĕн 10-мĕш гварди штурмлакан авиаци дивизин 167-мĕш гварди штурмлакан авиаци полкĕн звено командирĕ, гварди лейтенанчĕ.
Кузьмин
Кузьмин, — вырăс Кузьма ятĕнчен пулса кайнă хушамат
Категори:Хушаматсем
3-мĕш çар (Румыни)
3-мĕш румын çарĕ (Armata 3 română) — Румыни Патшалăхĕн Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи тапхăрĕнчи пĕрлехи çарĕ. Вермахтпа пĕрле Тухăç фронтĕнче çапăçнă. Çара пĕр улшăнмасăр генерал-лейтенант Пётр Думитреску ертсе пынă.
Каçăсем
Категори:Румынин Хĕçпăшаллă вăйĕсем Категори:Румын çарĕсем Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче
Удалов Маркиан Петрович
thumb|Удалов Маркиан Петрович Удалов Маркиан Петрович, — чăваш драматургĕ, сăвăçи. 1909 çулта Чăваш Енĕн Куславкка районĕнчи Пăрмас ялĕнче çуралнă. 1989 çулта Шупашкарта вилнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш сăвăçисем
Çăкалăхьял
Çăкалăхъял, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Симĕс, Çамрăксен, Сад урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Алăмкасси вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Ирçе (ял)
Ирçе (Чебаково), — Етĕрне районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Шупашкартан 76 км, Етĕрнерен - 35 км, чукун çул станцинчен 76 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 722 çын, çав шутра 347 арçын, 375 хĕрарăм пурăннă.
Истори
1965 çулхи нарăсăн 2-мĕшĕнче Пĕрремĕш Ирçепе (ку ял тата Сăр Ирçи пек паллă пулнă) Иккĕмĕш Ирçене (ку ял Чиркӳллĕ Ирçе пек паллă пулнă) пĕрлештерсе пĕр ял туса хунă.
Икĕ ялĕ те малтан 1927 çулчен Етĕрне уесне кĕнĕ. Малтан Етĕрне вулăсĕнче шутланнă, кайран, 1926 çулхи раштавăн 18 хыççăн, Пушкăрт вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Етĕрне районне кĕртнĕ. Халĕ те çав район шутне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Тарент
Тарент (дори даилектĕнче Тарант):
Енисей кĕпĕрни
Енисе́й кĕпĕрни — 1822—1925 çулсенчи Раççей империйĕ, Раççей республики тата РСФСР йышĕнчи администрациллĕ-территориллĕ виçе.
Пĕрлехи хыпарсем
1724 çулта Çĕпĕр кĕпĕрнинчен Енисей провинцийĕ йĕркелесе туса хунă, чикĕсемпе пулас Енисей кĕпĕрнипе танах темелле. Провинцие 1775 çулта салатнă.
Енисей кĕпĕрнине Сперанский проекчĕпе иртернĕ Çĕпĕрти администраци реформипе туса хунă.
1822
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Холестерин
Холестери́н (χολή — ват тата ; синоним: холестерол) — мĕнпур чĕрĕ организмсен клетка мембранисенче, тĕшĕсĕррисемсĕр (прокариотсем) пуçсăр, çутçанталăкри çуллă (липофильлĕ) спирт, органика пĕрлешĕнĕвĕ. Шывра шӳмест, çусенче, органика ирĕлтерекенсенсе шĕвет. 80 % яхăн холестерина хăй организм кăларать (пĕвер, пыршăлăх, пӳресем, пӳреçийсем, арлăх парĕсем), ытти 20 % апатпа кĕреççĕ. Организмра 80 % ирĕклĕ тата 20 % çыхăннă холестерин пур. Холестерин клетка мембранисем анлă температура интервалĕнче тăнăçлăх парать. Вăл D витамина пӳреçийсем тĕрлĕ стереоид гармонĕсене, çав шутра кортизола, кортизона, альдостерона, хĕрарăм арлăх эстроген тата прогестерон гормонĕсене, арçын арлăх тестостерон гармонĕ, туса кăларать, юлашки хыпарсемпе — пуç мимин тата иммун системин синапсĕн ĕçлевĕнче кирлĕ роль вылять, çав шутра ракран хӳтĕлет.
Каçăсем
Категори:Стероидсем
Ручей Болбаншор
Ручей Болбаншор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. БАР/ПЕЧОРА/754/21/294 юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Элшел (ял)
Элшел — Тутарстанăн Пăва районĕнчи Сĕвен сулахай çыранĕ хĕрринче вырнаçнă чăваш ялĕ. Çак ял Тăхăръял таврашĕнчи ялĕсем хушшинче хăйне евĕрлĕ шĕкĕрĕ пулать. Ялта СХПК правленийĕ, шкул, фельдшер пункчĕ, клуб, почта, чиркӳ, ача сачĕ, музей, ял вулавăшĕпекарня пур. Пăваран 25 çухрăмра вырнаçнă. Яла газпа водопровод кĕртнĕ.
Истори
1667 çулхи пĕр документ çинче Элшел ялĕнчи Бориско Юркина, Бузайко Альшеева, Бахтуганко Байчурина асăннă.
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Пăва районĕнчи пурăнан вырăнсем
Элшел
Элшел:
Брасс Тинто
Джова́нни Брасс (Giovanni Brass; пуш, 26 1933, Милан), Ти́нто Брасс (Tinto Brass евĕр паллă) — итал кинорежиссёрĕ. Ытларахăш фильмĕсене эрос кино жанрĕнче хайланă.
Пасна (юханшыв)
Пасна, — Сăр юханшывĕн сылтăм юппи. Тутарстанăн Çĕпрел районĕнчи Паснапуç патĕнче пуçланса   Чăваш Енĕн Шăмăршă тата Улатăр районĕсем тăрăх юхать, Улатăр патĕнче Сăра юхса кĕрет. Чăваш вăрманĕ наци паркĕ витĕр юхать.
Пĕтĕмĕшле тăршшĕ 97,7 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 1320 км2. Юпписем çирĕмрен ытла, чи пысăккисем: Хура Пасна, Упамса, Кĕçĕн Пасна.
Çĕнĕ Куйбышевск
thumb|300px|Новокуйбышевск, вокзал Ҫӗнӗ Ку́йбышевск, (выр. Новоку́йбышевск) — Самар облаçĕнчи (Раççей) облаç пăхăнăвĕнчи хула, Самартан 20 çм кăнтăр-анăçалла вырнаçнă.
Пасна (юханшыв)
Пурăнан вырăнсем
Паснапуç, Асанкасси, Пăчăрлă Пашьел, Мулля, Кирлистан, Сальный, Çĕнĕ Алтыш, Анютино, Знаменка, Борки.
Раççей патшалăх реестăринчи хыпарсем :
Çĕнĕ Куйбышевск
Территори — 26325 га (2006), çав шутра селитеб территорийĕ — 1120 га.
Пасна (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Сăр юпписем
Çĕнĕ Куйбышевск
Тавралăхĕ
Атăлăн сулахай çыранĕнче (çыран хĕрринчен 6 çм), Куйбышев чукун çулĕн Новокуйбышевская чукун çул чарăнăвĕнчен 5 çм вырнаçнă.
Этеплĕх
Муниципаллă этеплĕх йĕркелĕвĕсем:
Каçăсем
* Категори:Атăл çинчи хуласем Категори:XX ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем
Ильдеменов Валентин Игнатьевич
Валентин Игнатьевич Ильдеменов (çĕртме, 1, 1928, Эскетен ялĕ,, Чăваш АССР — çу, 4, 2011 ) - экономика ăслăлăхĕсен тухтăрĕ, профессор, Чăваш Республикин ăслăх тава тивĕçлĕ ĕçченĕ, Раççей аслă пĕлӳн хисеплĕ ĕçтешĕ, ЧПУ ăслăхпа техника облаçĕнчи парнин лауреачĕ
Кун-çулĕ
Валентин Ильдеменов Хусанти финансă-экономика институтĕнче, Пĕрлĕхлĕх ăслăхĕсен академинче вĕренсе тухнă.
1963-1974 çç. Чăваш патшалăх ял хуçалăх институтĕнче экономика тата производство йĕркелес кафедрине ертсе пынă.
Чăваш патшалăх университетĕнче политика экономин кафедрине, экономика теорин кафедрине ертсе пынă, экономика факультечĕн деканĕ пулса ĕçленĕ.
Актуаллă экономика кăткăс ыйтăвесемпе лекцисене Ĕнчĕре, Шри-Ланкара, Венгрире, Раççейри чылай регионсенче вуланă.
Паллă ĕçĕсем
28 ытла кĕнекепе брошюрăна 200 ытла ăслăлăх статьине пичетлесе кăларнă. Хăшпĕрне акăлчанла АПШ-ра çутта тухнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Çĕртмен 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1928 çулта çуралнисем Категори:2011 çулта вилнисем Категори:Çăвăн 4-мĕшĕнче вилнисем
Кажаево
Кажаево — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 66 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453712, ОКАТО кочĕ — 80253884008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Лапри Чăрăшкасси
Лапри Чăрăшкасси — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял. Çавал хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1917 çултанпа 1927 çулчен Шупашкар уесĕн Шемшер вулăсне кĕнĕ.
Асăрхавсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕнчи пурăнан вырăнсем
Телескоп
Телеско́п (τῆλε — инçе + — сăнатăп) — тӳпери кĕлеткесене сăнама кирлĕ прибор.
Урăх чĕлхесемпе
Категори:Сăнав астрономийĕ *
Коврижка
Коврижка — пĕремĕк чустинчен пĕçернĕ пылак çимĕç.
Пĕрлехи хыпарсем
Кирлĕ ингредиентсем: çăнăх, пыл, иçĕм, мăйăр, пылак.
Пĕремĕк чустине çăрса 1-1,5 м тăршшĕне 1 м анлăше лаптаклатаççĕ. Коврижка хулăнăшĕ 6-10 см, çӳлти тата аялти сийĕ чустаран, варрине варени е повидло хураççĕ. Çиелтен сахăр пудри глазурĕпе витеççĕ.
Каçăсем
Категори:Пĕремĕк
Ай-Сакальтяр-Игол
Ай-Сакальтяр-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сакальтяр-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Курма (Лумпун юппи)
Курма — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Лумпун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Çĕктер
Çĕктер, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Волжанка, Хĕвеллĕ çыран, Березка, Хурăнлăх, Вега, Атăл, Атăл Шурăмпуçĕ, Вар, Ылтăн кăшăл, Чапаевец урамĕсем.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Аптиково
Аптиково — Пушкăрт Республикин Ишимпай районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 311 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453220, ОКАТО кочĕ — 80231875007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимбай районĕ
Ижутов Николай Степанович
Ижутов Николай Степанович - Совет Союзĕн Паттăрĕ, 18 сывлăш çарĕн 1-мĕш гварди бомбардир корпусĕн 36-мĕш бомбардир авиаци дивизин 108-мĕш Рига бомбардир авиаци полкĕн штурман çумĕ, авиации полковникĕ.
Кун-çулĕ
1920 çулта хальхи Çĕрпӳ районĕнчи Эрĕмкасси ялĕнче çуралнă. Чиркỹллĕ Ямаш шлулĕ хыççăн Канашри финанс техникумне вĕренме кĕнĕ. 1938-мĕш çулта Йĕпреç райфовĕнче бухгалтерта ĕçлеме тытăннă. 1939-мĕш çулта Хĕрлĕ Çара хĕсмете кайнă. 1941--мĕш çулта Челяпири çар авиац и шкулне пĕтерсен штурмансен аслă шкулне вĕренме янă. *1942-мĕш çулта инçет авиацин 108-мĕш бомбардир авиаци полкне çитнĕ. Вăрçă вăхăтĕнче çĕрле 202 хут вĕçнĕ (833 сехет хушши). Польша, Венгри, Германи, Норвеги, Финлянди, Прибалтика хулисене бомбăланă.
1994 çулхи утă уйăхĕн 19-мĕшĕнче вилнĕ. Подольск хулин масарĕнче пытарă.
Каçăсем
Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Чăваш Енри Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Çĕрпӳ районĕнче çуралнисем
Пăрмас
Пăрмас, — Чăваш Енĕн Куславкка районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Шупашкар уесĕн Богородск вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Куславкка районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрмар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Куславкка районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Авалхи грек мифологиĕ
ตำนานเทพเจ้ากรีก
Янтурай
Янтурай — Самар облаçĕн Серкĕски районĕнчи ял.
Кунçулĕ
Ял ячĕ Янтурай чăваш ячĕпе çыхăннă .
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Сергиевски районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Пуш, 23
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Гаврилин Николай Митрофанович
Гаврилин Николай Митрофанович — (22.11.1917.(9)-29.09.1979), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 17. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 60-мĕш çарĕн 75-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 212-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн 2-мĕш перевçĕсен батальонĕн командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Тарент (мифологи)
мини|справа|Тарент Тарент (дорилле Тарант, Τάρας) — авалхи грек мифологийĕнчи персонаж.
Тарентăн ашшĕ Посейдон, амăшĕ нимфа пулнă. Ытти версисем тăрăх амăшĕн ячĕ Сатира пулса тухать. Геракл ачи пек те асăнни пур. Тепĕр версипе килĕшӳллĕн ун амăшĕ Минос хĕрĕ пулнă.
Тарент — хула эпонимĕ, унăн ячĕпе хула тата юханшыв ятне панă.
Тарент сăнĕ Дельфы хулара пулнă.
Категори:Авалхи Грецин халаплăхĕ Категори:Авалхи Грецин тĕнĕ Категори:Авалхи Греци Категори:Авалхи грек халапĕсенчи паттăрсем Категори:Хула эпонимĕсем Категори:Персонажсем, алфавитпа
Supermax
Supermax — Курт Хауенштайн (Kurt Hauenstein) авcтри композиторĕн проекчĕ, ушкăна 1976 çулта йĕркеленĕ. Supermax кĕвви-юрринче соул, фанк, диско, джаз, рэгги, африкан ритмĕсем шăранса кĕвĕленнĕ.
Çирĕ ытла альбом кăларнă.
Кун-çулĕ
Курт Хауэнштайн (Kurt Hauenstein) 2011 çулхи пуш уйăхĕн 20-мĕшĕнче, 62 çул тултарса, çĕре кĕрет.
Вăл хăйĕн Вена çумĕнчи çуртĕнче чĕре таппи талса кайнипе вилсе каять.
Каçăсем
Категори:Австри поп-ушкăнĕсем
Лигурсем
Лигурсем (Ligures, Λίγυες, Λίγυρες) — Италин çурçĕр-хĕвеланăç пайĕпе Галлин кăнтăр-хĕвелтухăç пайĕнче (ку çĕрсене çавăн пекех Лигури теççĕ) пурăннă тĕрлĕ авалхи халăхсен пĕтĕмĕшле ячĕ. Вĕсем кунта пирĕн эрăчченхи пĕрремĕш пинçуллăхăн çурринчен пуçласа пирĕн эрăччен пурăннă. Ăсчахсем шутланă тăрăх пирĕн эрăчченхи 2-мĕш пинçуллăхпа 1-мĕш пинçуллăх çурри тапхăр вăхăтĕнче вĕсем хальхи Италин пĕтĕм çĕрне йышăннă. Кайран вĕсене италиксем хĕсме пуçланăран çурçĕр-хĕвеланăç енне куçа пуçланă.
Голасеки культури лигурсен пулма пултарать тесе шутлаççĕ. Археологи тĕпчевĕсем пĕлтернĕ тăрăх пирĕн эрăчченхи пĕрремĕш пинçуллăх пуçламăшĕнче вĕсем çĕр ĕçĕпе пурăннă, выльăх ерчетнĕ. Ку вăхăт тĕлне вĕсен хулисем йĕркеленме тытăннă. Виле пытарнине тĕпченĕ май ăсчахсем вĕсен культуринче çар пысăк шайра пулнине кăтартнă. Лигурсен патшапа влаçĕ пулнине те палăртнă. Чылай вăхăт хушши вĕсен ял канашĕ çирĕп пулнă.
Пирĕн эрăчченхи III ĕмĕртен пуçласа вĕсем, уйрăмах, ирĕке юратакансем, римлянсемпе кĕрешме пуçлаççĕ. Ку кĕрешӳ ĕмĕр тăршшĕпе пынă — пирĕн эрăчченхи II ĕмĕрте вĕсен ирĕклĕхне пĕтернĕ.
Кун-çулĕ
Авалхи тапхăрчен, п. эрч. 4-3 пинçуллăх тĕлнелле, лигурсем пурăннă вырăнта иккĕ тăванла археологи культури аталаннă: тăваткал пырлă савăт-сапа (ТПСК) тата Лагоцца культури (ăна çаплах шассей культури теççĕ . Çак иккĕ тăванла культура культура кардиал керамикин культуринчен тухнă.
Авиен çырса хăварнипе, тахçан лигурсен гегемонийĕ Çурçĕр тинĕсне çити саралнă, вĕсен хуçаланăвне кельтсем аркатаççĕ, каялла Вăтаçĕр тинĕсĕ патнелле хăваласа яраççĕ, çак ĕнтĕ шассе культурипе тăван пулнине палăртма пултарать. Лигур топонимĕсене Сицилире, Рона айлăмĕнче, Корсикăпа Сардинире тупнă. Лигурсем кӳршĕлле камуннсемпе тăванлă пулнине çирĕплетмен.
Лигур халăхĕ Çурçĕр Италин чи авалхи этносĕ пулать. Тинĕсçум Альпăсенчи чул çинчи ӳкерчĕксене (палеолитран тимĕр ĕмĕрĕ таран) вĕсемех тунă темелле.
Лигурсем темиçе вак йăха (тĕсл. саллувисем, аллоброгсем, тауринсем т. ур.) пайланнă. Грек тата рим авторĕсем çырнипе, вĕсем лутра та типшĕм пулин те питĕ вăйлă; сĕт-çупа тымарсемпе апатланнă, лаçсенче е çĕр хăвăлĕсенче пурăннă. Генуйăсăр пуçне урăх хула пулман. Вĕсен хĕçпăшалĕ: ухă, пращи, кĕске хĕç, пуртă тата тăрăхла пăхăр хӳтлĕх. Тăтăшах вĕсем тинĕсе тухса карапсене тустарнă. Римсем лигурсене ирĕклĕхшĕш çуннăшăн юратман, вĕсем шанăçсăр ултав, çаратакан çынсем шутланнă.
Грексем вара вĕсене хастар та хăйсене çирĕп тытакан, вăрçăра хăюллă тата тинĕсе тухма хăраман çынсем тесе палăртнă. Лигурсем тинĕс хĕрринчи çĕрсенче тата По шывĕн айлăмĕнче çĕр ĕçĕпе аппаланнă, çаплах вăрман ĕçленĕ тата выльăх ĕрчетнĕ. Сутă-илĕвĕн тĕпĕ Генуя шутланнă, унта вĕсем выльăх, сăран-тир, пыл тата карап тумалли вăрман сутнă. Лигурсен ĕлĕк-авалхи кун-çулĕ пирки нимĕн те паллă мар. Ĕлеххи çыравçăсем лигурсем иберсене пăхăнтарнă, хăйсене кайран кельтсем кăларса янă пирки асăнмаççĕ. Юстин пĕлтернипе, Марсель хулана тунă чухне грексен лигурсемпе чылай кĕрешме тивнĕ, лăпкăлăх килĕшĕвне тума пултарнă. Пуни вăрçисем иртсен кăна тăнăç пурнăç пĕтет, лигурсем марселĕн пурăнан вырăнĕсене — Ницея (Ницца) тата Антиполис (Антиб) — тапăнаççĕ. Марсельсене пулăшма римсем тухаççĕ, Фульвий Флакк п. эрч. пирĕн эрăччен 125 тата Секста Кальвин п. эрч. пирĕн эрăччен 120 иртернĕ экспедицисем хыççăн Лигури пăхăнать, саллувисен çĕмĕрнĕ тĕп хули вырăнĕнче Aquae Sextiae (халĕ Э) кармана хăпартаççĕ. Альпă тинĕс çумĕнчи лигурсем кăна п. эрч. 14 çулчен ирĕклĕ пурăнаççĕ; çакăншăн вĕсем парăм тӳлеççĕ те Римран пуçлăха (praefectus Alpium maritimarum) йышăнаççĕ. Император Август çурçĕр-анăç Италинче Лигури провинцине туса хурать, унта хальхи Ницца, Генуя, Пьемонтăн кăнтăр пайĕ, Пармăпа тата Пьяченцăн анăç пайĕ кĕнĕ.
Ручь-Ю
Ручь-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Роговая юханшывăн сулахай çыранĕпе, 54 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 65 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
1824
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кĕтĕквар
Кун-çулĕ
1917 çултанпа 1927 çулчен Шупашкар уесĕн Шемшер вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. .
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Мĕлĕш (пĕлтерĕшсем)
Мĕлĕш:
«Тулă пĕремĕкĕ» музей
«Тулă пĕремĕкĕ» музей — Тулă хулин кун-çулне халалланă, пĕремĕк тăвăмлăхĕн йăлине ăнлантаракан музей.
Кун-çулĕ
Музее 1996 çулта пăшал тата самовар тăвакан Лялин тăванĕсен филигелĕсенче йĕркеленĕ. Çак çуртрах пĕремĕк цехĕпе лавкки вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Тулă музейĕсем
Авалхи тĕрĕксем
Авалхи тĕрĕксем
Вуламалли
Категори:Тĕрĕк хаканлăхĕ Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Тĕрĕк-монгол кăкĕнчи этноссем
Старобайрамгулово
Старобайрамгулово — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 354 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453715, ОКАТО кочĕ — 80253884009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Çĕнĕ Тренкасси
Çĕнĕ Тренкасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Вăрман, Мир,	Шоссе, 12 Пилĕкçуллăх, Тухăç, Çăлтăр, Симĕс, Çамрăксен, Сад, Хĕвел, Шкул урамĕсем.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Пуш, 24
Пулса иртнĕ
right|105px|Краковри Костюшко прокламацийĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Сардык (Лумпун юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Кузьмин Владимир Прокопьевич
Кузьмин Владимир Прокопьевич (1937, çурла, 19, Хорăнсор Çармăс ял, Вăрнар районĕ, Чăваш АССР çур. ) — чăваш прозăçи.
А. Талвир ячĕллĕ парне лауреачĕ, С. Элкер ячĕллĕ парне лауреачĕ, СССР журналисчĕсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ (1960), РФ ÇП пайташĕ (1992), Чăваш Республикин ÇП пайташĕ.
Амзибаш
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Кузьмин Владимир Прокопьевич
Пурнăçĕ
1937 çулхи çурла уйăхĕн 19-мĕшĕнче Чăваш АССР кĕрекен Вăрнар районĕнчи Хорăнсор Çармăс ялĕнче çуралнă.
Амзибаш
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Кузьмин Владимир Прокопьевич
Пурнăçĕ
Чăваш педагогика институтĕнче, Горький хулинчи парти аслă шкулĕнче вĕреннĕ. Вăрнар, Элĕк, Йĕпреç районĕсенче хаçат редакцисенче, «Вучах», «Советская Чувашия» хаçатсен редакцисенче вăй хунă.
«Капкăн» тата «Тăван Атăл» журналĕсен тĕп редактор çумĕ вырăнĕнче ĕçленĕ. Халĕ ÇП «Илем» хаçачĕн редакторĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Вăл кăларнă кĕнекесем (пурĕ 20 кĕнеке):
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем
Шаман
thumb|Алтай шаман хĕрарăмĕ бубнăпа, чаадыра (çурт) умĕнче thumb|[[Шона (халăх)|Шона халăхĕн Зимбабве шаманĕ.]]
Шама́н — тĕн ĕненĕвĕпе килĕшӳллĕ, экстаз тăрăмне кĕрсе чун-чĕмсемпе тата çутçанталăкран хаватлă вăйсемпе калаçакан пултаруллă çын.
«Шаман» этимологийĕ
Термин тĕнчери чылай челхере тĕл пулать. Шаман сăмах тунгус-маньчжур чĕлхисенчен пулса тухнă, хĕрсе кайса чун-чĕмсемпе калаçакан этеме пĕлтерет. Раççейре сăмах XVII ĕмĕрте, Çĕпĕртен патшалăх хĕсметĕнчи çыннисен çырăвĕсенчен саралать. Кайран вăл Европăна çитет.
Шамансен ĕç-хĕлĕ
300px|thumb|[[Ольхонăн (Байкал) çӳлти шаманĕ — Валентин Хагдаев — тăван енĕн кун-çулĕпе йăласем пирки каласа парать]] 300px|thumb|right|Шаман церемони чухне, кăвайт умĕнче. [[Кызыл, Тыва.]]
Орнитологи
thumb|300px| Орнитоло́ги (от órnis - кайăк) — кайăксене тĕпченкен çурăм шăммиллисен зоологийĕн уйрăмĕ, çавăн пекех кайăксемпе çыхăннă эмбриологи, морфологи, физиологи, экологи ыйтăвĕсене пăхать, кайăксене ушкăнлать, географи тĕлĕшĕнчен ăçта пурнăннине тишкерет.
Шаман
Шамансен ĕç-хĕлĕ
thumb|left|[[Шаман, 1988 çул.]].
Каçăсем
Категори:Шаман йăли Категори:Чиркӳ ĕçченĕсем
Орнитологи
Орнитологи тĕллевĕсем
Орнитологсен ĕçĕ нумай енлĕ. Вĕсем кайăксен тĕсĕсене, унти кайăксен йышне, вĕсем мĕнле пурăннине, хĕл каçма ăçталла вĕçнине тĕпчет.
Журналсем
Тĕнчере çĕре яхăн ятарлă орнитологи журналĕ тухать, шав шутра:
Вуламалли
Даревский И. С., Лоскот В. М. Лаборатория орнитологии и герпетологии. В кн.: Зоологический институт. 150 лет. — Л., «Наука». 1982. С. 68-83.
Каçăсем
Категори:Биологи Категори:Зоологи
1826
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Конфуци
мини|справа|Конфуций thumb|Конфуци (1922) Конфуций (孔子, сайра 孔夫子, латинласа Confucius; пирĕн эрăччен 551 çул тĕлĕнче — 479) — китай ăсчахĕ тата философĕ. Цюйфу хулинче çуралнă, пурăннă.
Конфуци вĕрентсе каланисем, вĕренекенĕсем çырса илнĕ.
Хăвăн мĕскĕнлĕх пирки ан хурлан; Хăвна никам та пĕлмест тесе ан хуйхăлан, Çапах та чапа тухма тăрăш.
Вĕрентӳçĕ каланă:
– Вунпилĕк çулта эпĕ вĕренес кăмăла туйса илтĕм; вăтăра çитсен эпĕ тĕрĕклентĕм; хĕрĕхре иккĕленӳрен хăтăлтăм; аллăра Тӳпе хистевне ăнкартăм; утмăлта манăн хăлха витĕмлĕ илтет; çитмĕлте эпĕ виçе пăсмасăр чĕре сунăмĕпе пурăнатăп.
Вĕрентӳçĕ каланă: – Юн? Çыннăн, анчах та хӳхĕм пӳплешӳсĕр.
Вĕрентӳçĕ явăпланă:
– Тĕрĕк вăта – пур ырлăхсенчен чи çӳлли, анчах та вăл çын хушшинче халĕ сайра çӳрет.
– Ятлă-сумлă çынна тĕл пулсан, унпа танлашма тăрăшăр; тивĕçӳсĕр çынна тĕл пулсан, хăвăрăн ăнланăва кĕрĕр.
– Кам ашшĕ çĕре кĕрсен виçĕ çулчен унăн çулĕнчен аяккалла пăрăнмасть, çав ашшĕн хисепне тивĕç.
Вĕрентӳçĕ каланă: – Авал çынсем намăс-симĕс пуласран çăвар уçман, сăмах хыççăн ĕлкĕрме май çук тесе.
Тăван ялĕнче Конфуци уçă кăмăллă çын вырăнĕнче пулнă, мухтанса пуплемен, патша керменĕнче тата мăн аслашшĕсен кĕлĕ çурчĕнче вара сахал пулин те селĕм калаçнă.
Авмака циновка çине ларман.
Эхер çӳлте тăраканнисен харпăр тыткалани тĕрĕс, ĕçсем йĕркипех пыраççĕ, хушусем памасан та. Эхер çӳлте тăраканнисен харпăр тыткалани тĕрĕс мар, хушсан та халăх пăхăнмасть.
Лаша вити çунса кайсан, вĕрентӳçĕ, кнеç патĕнчен таврăнсан, ыйтнă:
Янь Юань этеплĕх мĕне пĕлтерет тесе ыйтнă. Вĕрентӳçĕ явапланă:
– Эттеплĕ пуласси – хăвна çĕнтересси, ритуала кĕресси. Эхер пĕррехинче хăвна çĕнтерсе ритуала кĕрсен, Тӳпе айĕнче пурĕ те сана этеплĕ вырăна хурĕç. Этеплĕхе çитесси хăвăнтан кăна, ыттисенчен мар, килет.
– Тĕплĕнрех ăнлантарса парăймăр-и эсир? — малаллах тĕпченĕ Янь Юань. Вĕрентӳçĕ хуравланă:
– Ритуала ютшăнуллă пулсан, ун çине ан пăх. Ритуала ютшăнуллă пулсан, ăна ан итле. Мĕн ритуалран ютшăнуллă, ăна ан кала.Ритуала ютшăнуллă пулсан, ăна ан ту.
Янь Юань каланă:
– Эпĕ тавçăруллă мар пулин те, ирĕк парсамăр мана çак сăмахсене пурнăçа кĕртме.
Ци çĕрĕнчи Аслă кнеç Конфуцирен ыйтнă, мĕнре патшалăха тытса пырасси. Конфуци явапланă:
– Патша патшах пултăр, тарçи – тарçах, ашшĕ – ашшех, ывăлĕ – ывăлех.
– Селĕм! Чăн-чăнах, эхер те патшан патша пулмасан, тарçăн тарçах, ашшĕн ашшех тата ывăлĕн ывăлех, манăн çăкăр пулсан та, çиме пултарăйăп-ши ăна? – хуравланă кнеç.
Такам ыйтнă: – Эхер сарăпа ырлăхпа сапласан. Вĕрентӳçĕ явапланă:
– Мĕнпе вара ырлăха саплас? Сарăпшăн тӳрĕлĕхпе тӳле. Ырлăха ырлăхпа сапла.
– Этем çула мăнаçлă тума пултарать, анчах этеме çул мăнаçлă тăваймасть.
Цзыгун ыйтнă:
Пĕтĕм пурнăçа ун хыççăн пымалли сăмах пур-ши? Вĕрентӳçĕ хуравланă:
– Çавăн пекех-ши çын асапĕшĕн пăшăрханни? Хăвна мĕне сунмастăн, çавнах ыттисене ан ту.
Кермен хапхине кĕнĕ май вырнаçанаймастăп тенĕ евĕр çав тери хутланнă. Чарăнсан варринче тăхтаман, кĕнĕ чух алăк янаххи çине пусман.
Астул çумне пынă çем, вăл сăн-пичĕпе те улшăннă, урисем те унăн хавшакланнă пек утнă, сăмахĕсем те таçта çĕтнĕ. Акă, аркăна пуçтарса, вăл мăн пӳлĕме кĕрет — пĕтĕмпех пĕкĕнсе, сывлама чарăнса. Залран тухса пĕр картлашка ансанах, унăн сăн-пичĕ çăмăлланулăхпа илленнĕ. Пусма картлашкисенчен анса, аллисене çунатсем евĕр сарса, малалла утнă, типĕ тытнă ырлă сăнпа хăйĕн вырăнне таврăннă.
Каçăсем
Категори:Китай философĕсем Категори:Философсем, алфавитпа Категори:Конфуцилĕх Категори:Пайăр çынсем:Китай Категори:Чжоу тапхăрĕн философĕсем Категори:П. эрч. V ĕмĕрĕн философĕсем Категори:Пайăр çынсем:Этика Категори:Пайăр çынсем:Конфуцилĕх Категори:Шаньдун Категори:Философсем Категори:Китай историйĕ
Пăлан ĕмпӳ
Пăлан (VIII ĕм. варри) — хасарсен çарпуçĕ, хасар патшисен ăрăвне пуçараканĕ. Хасарсене иуда тĕнне йышăнма тĕртнĕ.
Кун-çулĕ
Пăлана амăшĕ (Парспит) чăн-чăн ĕмпӳ пулма вĕрентсе çитĕнтернĕ. Вара вăл 721 çулта, амăшĕ арапсене çĕнтерсе таврăннă хыççăн 4 çултан, пысăк çар пухса инçе çула тухать. Чи малтан Пăлан Азербайджанри арапсен çарĕсене, унтан Эрменири тĕкĕрчĕсене çĕмĕрсе тăкать. Арапсем вара чăтайман, килĕшӳ тăвас тесе элчĕсем янă. Çапла майпа Пăлан тăван халăхне чылайлăха артак пурнăç туса панă.
Сăр (юханшыв)
Сăр, — Атăлăн сылтăм юппи. Чĕмпĕр, Чулхула, Пенза облаçĕсем тата Мордва Республикипе Чăваш Ен тăрах юхать. Юханшыв тăршшĕ 841 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 67,5 пин км2. Атăлçи тӳремсăртлăхĕнче пуçлать те малтан хĕвеланăçнелле юхать, кайран — çурçĕрелле. Юханшыври шыва ĕçме усă кураççĕ, пăрахутсем ишме пултараççĕ.
Шывĕ ытларах енĕпе юртан тулать. Пуш вĕçĕнче-ака уйăхĕнче пăр каять, ака-çу уйăхĕнче çырансенчен тухать, чӳк-раштав уйăхĕсенче шăнса ларать.
Каçăсем
ăӳĕ Категори:Сăр Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Пенза облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мордва Республикин юханшывĕсем Категори:Атăл юпписем
Патăрьелĕнчи пĕрремĕш номерлĕ вăтам шкул
Патăрьелĕнчи пĕрремĕш номĕрлĕ вăтам шкул — Чăваш Республикири Патăрьел районĕн Патăрьел ялĕнче вырнаçнă пĕтĕмĕшле пĕлу паракан шкул. 1934-мĕш çултанпа ĕçлет.
Гаврилин Павел Фёдорович
Гаврилин Павел Фёдорович — (12.02.1920-10.04.1995), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 16-мĕш сывлăш çарĕн 3-мĕш пĕтерекен авиаци корпусĕн 265-мĕш пĕтерекен авиаци дивизин 402-мĕш пĕтерекен авиаци полкĕн звено командирĕ, лейтенант.
Патăрьелĕнчи пĕрремĕш номерлĕ вăтам шкул
Шкулăн тава тивĕçлĕ ĕçченĕсем
Шкулта ĕçлекен педагогсен йышĕпе ятарлă сайтра паллашма пулать.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Патăрьел районĕн шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Чăваш Ен шкулĕсем Категори:Шкулсем Категори:1890 çулта уçăлнисем
Ай-Сарм-Сабун
Ай-Сарм-Сабун — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сарм-Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Çĕньял (Çĕньял ял тăрăхĕ)
Çĕньял, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Ручь-Ю 1
Ручь-Ю, 1 — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Ручь-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 65 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 48 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Таранто
Таранто — Италин Апули тăрăхĕнче вырнаçнă хула, Таранто провинцийĕн тĕп хули. Итали ТÇФ-ĕн пысăк та пĕлтерĕшлĕ порчĕ шутланать. Кунтах вĕсен пысăк база вырнаçнă.
Истори
Тарента (хулан малтанхи ячĕ) пирĕн эра умĕнхи 706 çулта спартакçăсем (спартансем) никĕсленĕ. Хула вырăнне вĕсем Тарент кӳлмекĕн анлăн сарăлса выртакан çыранĕ хĕрринче; Апули, Лукани тата Калабри чиккисем хĕрринче туса лартнă. Ӳснĕ çемĕн хула пĕлтерĕшĕ ӳссех пынă — çывăхри анлăн сарăлса выртакан ял хуçалăх çĕрĕсене тытса тăма пуçланă. Хулан порчĕ Кăнтăр Италире чи меллĕскер шутланнă — кунта суту-илӳ, тĕрлĕ ремесла лайăх аталаннă пулнă. Пирĕн эра умĕнхи VII ĕмĕрте вăл Аслă Грецин чи пуян, чи аслă хуласенчен пĕри шутланнă.
Тарантăпа Рим хушшинчи хирĕçӳ Пирр вăрçи патне илсе çитернĕ. Вăл пирĕн эрăчченхи 280-275 çулсенче пулса иртнĕ.
Каçăсем
Категори:Итали хулисем Категори:Çар порчĕсем
Того
Того ((République togolaise), — Хĕвеланăç Африкăра вырнаçнă патшалăх. Тĕп хули — Ломе. Хĕвеланăçĕнче Ганăойпа, хĕвелтухăçĕнче Бенинпа тата çурçĕрте Буркина-Фасопа чикĕ тытать. Кăнтăрта Гвнией кӳлмекĕн хĕррине тухать.
thumb|200px|left|Британи экспедици корпусĕ Тогора (1914 çул)
Географи
thumb|250px|left|[[Кпалиме хули таврашĕнчи сăртсем]] Патшалăхăн çурçĕр пайĕнче тикĕс лапамсем, вăталăх пайĕнче 200-400 м çӳллĕ плато, кăнтăрта тинĕсçум лагунăсемпе çӳллĕ мар тусем. Чи çӳллĕ вырăн - Атакора ту системин Агу тăвĕ (986 м). 467 çх тăршшĕ Моно юханшывĕ кăнтăралла юхать. Того кӳллин лаптăкĕ 50 кв. км, тарăнăшĕ 2,5 м.
Каçăсем
Категори:Тинĕс патне тухакан çĕршывсем Категори:Унитарлă патшалăхсем Категори:Франци чĕлхиллĕ патшалăхсем Категори:Хĕвеланăç Африка Категори:Германии колони пулнисем
Элшел (хула)
Ĕшел (Ишлĕ), — Атăлçи Пăлхар хули. 1220 çулта ăна вырăс шывçи хурахĕсем аркатнă.
Истори
Çак авалхи пăлхар хулинчен инçе мар, Сĕвен сулахай çыранĕнче, Элшел текен авалхи чăваш ялĕ пур. Ку ял Тăхăръял таврашĕнчи ялĕсем хушшинче хăйне евĕрлĕ шĕкĕрĕ. Халăхра упранса юлнă хайлавсенче çапла каланă: "«Пирĕн асаттесем кунта пысăк хуларан куçса килнĕ. Хули Сĕве хĕрринче пулнă. Ăна та Элшел тенĕ. Анчах та çав хулана ташмансем çунтарса янă…»" Элшел тăватă кетеслĕ хула, унăн пĕтĕм лаптăкĕ 50 гектар яхăн пулнă. Хулана тунă чухне пăлхар-чăваш асаттесем çутçанталăк панă çырма-çатрапа та питĕ ăстан усă курнă. Хулан çурçĕр енче çĕртен хăпартса тунă икĕ çӳллĕ хӳме, икĕ тарăн шывлă канав. Вĕсем лайăхах упранса юлнă. Мал енче, ахăртнех виçĕ хӳме пулнă пулас, анчах та пĕр хӳми çеç упранса юлнă. Вăл халĕ те 4 метртан çӳллĕ. Кăнтăр енче те пĕр хӳме çеç юлнă. Унпа юнашарах — канав тата питĕ тарăн çырма.
Ку вырăна 1962 тата 1965 çулсенче чавса пăхнă В.Ф. Каховский профессор авалхи хула питĕ вăйлă çирĕплетнĕ карман пулнине палăртать. Кунта 183 хуралтпа çурт-йĕр тупнă. Хулара тимĕрçсем, сĕтел-пукан, савăт-сапа ăстисем ĕçленĕ, таçтан та сутăссем килсе çӳренĕ. Хулана кĕмелли виçĕ хапха пулнă пулас. Вĕсене питĕ вăйлă çирĕплетнĕ турулсем сыхланă. Апат-çимĕçе упрама элшелсем, ытти пăлхар-чăвашсем пекех, тарăн шăтăк евĕрлĕ нӳхрепсем чавнă. Сивĕ тапхăрсенче кермене хутса ăшăтма пăрăхсем хунă пулнă.
Элшел çыннисем хальхи Ишлей тăрăхне тарса килнĕ текен шухăш та пур.
Хушса çырни
Элшелрен инçех мар Кăнна Кушки ялĕ вырнаçнă. Вăл И.Я.Яковлевăн тата Тихăн Петĕркки çыравçăн тăван ялĕ пулать.
Вуламалли
Категори:Атăлçи Пăлхар хулисем Категори:Авалхи чăваш хулисем
.ac
.ac, — Вознесени утравĕн тĕп интернет домĕнĕ.
Домена 1997 çулта хута янă.
Категори:Интернет доменĕсем
1827
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Яранка (Лумпун юппи)
Яранка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Лумпун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Анаткас (Сĕнтĕрвăрри районĕ)
Анаткас — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял. Çавал хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1917 çултанпа 1927 çулчен Шупашкар уесĕн Шемшер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Шарипово (Тунгатаровский сельсовет)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Сауд Аравийĕ
thumb|right|298px|Сауд Аравийĕ Сау́д Ара́ви Патшалăхĕ, САП (المملكة العربية السعودية, аль-Мамля́ка аль-Араби́я ас-Сауди́я) — Арави çурутравĕнчи калăп патшалăх.
Истори
thumb|left|Сауд Аравин пĕрремĕш8 патши [[Абдель Азиз ибн Сауд]]
Чăваш Эштепенĕ
Чăваш Эштепенĕ  — Самар облаçĕнчи Чаллăпуç районĕн ялĕ. Çарăмсан юханшывĕн хĕрринче вырнаçнă. Çырман тепĕр енче - Кивĕ Эштепен.
Кун-çулĕ
XVIII-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче ку тăрăха Чĕмпĕр облаçĕнчи чăвашсемпе мăкшăсем куçса килнĕ.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Чаллăпуç районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
МПУ механика-математика факультечĕ
Механикăпа математика факультечĕ (мехмат) — МПУ-ĕн чи ватă факультечĕсенчен пĕри.
Истори
Университетра малтанхи çулĕсенчех математике ăслалăхĕн лекцисене вуланă. Çапах та хăй тĕллĕн математикăна вĕрентесси 1804 çултанпа пуçланать, çав çул Университетăн çĕнĕ Уставĕнче физикăпа математика ăслăлăхĕсен уйрăмĕсене пурине кăтартнă.
1933 çулта, Университет тытăмлăхне улăштарнă хыççăн, математика, механика тата астрономи уйрăмĕсенчен тăракан мехмат факультетне йĕркелесе янă, астрономие часах физика факультетне куçараççĕ. Факультете туса хурас, малалла аталантарас ĕçе СССР ĂА юлташ-корреспонденчĕ В. В. Голубев, И. Г. Петровский, А. Н. Колмогоров, П. С. Александров академиксем чылай вăй панă. 1970 çулта компьютер ăслăлăхĕсем хăвăрт аталанса кайнипе мехматран уйрăлса шутлав математикипе кибернетика факультечĕ çуралать; çакăнтанпа ĕнтĕ факультетăн тытăмлăхĕ тĕппипех улшăнман.
Килограмм
Килограмм – СИ системинчи масса пĕрчи. thumb|килограмм эталонĕ
МПУ механика-математика факультечĕ
Факультетри хальхи лару-тăру
Мехмат МПУ-н Тĕп çурчĕн 12 — 16 хучĕсен пӳлĕмĕсенче вырнаçнă. Халĕ кунта 8 академикпа Раççей ăслăлăх академин 4 юлташ-корреспонденчĕ ĕçлет.
Килограмм
Килограмм эталонĕ
thumb|Эталон кописен массин дрейфĕ 2019-мĕш çулччен килограмм СИ системăра платина-ириди шăранчăкĕнчен хатĕрленĕ эталонпа çыхăннă. 2019-мĕш çултан урăх йĕрке. Анчах хайхи эталона кăларса çÿп-çап купине кайса пăрахман.
МПУ механика-математика факультечĕ
Каçăсем
Категори:МПУ факультечĕсем
Хорăнсор Çармăс (Вăрнар районĕ)
Хорăнсор Çармăс, — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. 1927 çулчен Хурăн Сур ятлă пулнă.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесне кĕнĕ, кайран, 1925 çулхи юпа уйăхĕн 28 хыççăн, Çĕрпӳ уесне кĕнĕ, 1926 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн каллех Етĕрне уесне кĕртнĕ. Малтан Кĕçĕн Явăш вулăсне кĕнĕ, 1926 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн Туçа вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Çĕньял Чурачăк
Çĕнъял Чурачăк, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Панама
Панама е Панама Республики — Тĕп Америкăра Кариб тинĕсĕпе Лăпкă океан хушшинче, Панама пымакĕнче вырнаçнă. Анăç енче Коста-Рикăпа, тухăçра Колумбипе чикĕленет; çĕр лаптăкĕ — 75 517 тв. çм; шĕкĕр хули — Панама Сити.
Географи
Kунта тинĕсçум тропиклă климат; питĕ нӳрĕклĕ, пĕлĕтлĕ кунсем-каçсем тăраççĕ. Çу уйăхĕнчен кăрлача çити - çумăр тапхăрĕ, кăрлăчран çу уйăхĕ таран — типшек сезонĕ. Çĕр пичĕн чылайăшĕ пĕр пек тӳрĕ мар: тусемпе айлăмсем умлă-хыçлă. Чи çӳллĕ вырăнĕ - Де Чирики (Volcan de Chiriqui) вулканĕ (3,475 м). Çĕр айĕнче - пăхăр упранăвĕсем пур, вăрман-йывăç нумай, гидроэлектростанцисем туса лартма хăватлă юханшывсем пур, пулă тата креветка ĕрченĕ вырăнсем те чылай.
Панама çĕрĕсенче хăватлă урагансем тата вăрман çуннисем те пулса иртеççĕ. Юханшывсене ялхуçалăх ĕçĕсен мăшкăлтăк шывĕсене кĕртсе яраççĕ, çавсем пирки пулă ĕрчетес ĕçсене сиен кӳреççĕ. Ним шута илмесĕр тропик вăрманĕсене касни çĕр тухăçне-пуянлăхне начарлатать, тăприсем çумăр шывĕн юхăмĕпе Панама каналне çитсе тултараççĕ.
Халăхĕ
Йышлăхĕ 3 232 пинĕ çын (2005). Çав шутра:
Çĕршывра тĕн енĕпе: Панамăра икĕ чĕлхе сарăлнă:
Каçăсем
* Категори:Карибри Кăнтăр Америка Категори:Трансконтиненталлă патшалăхсем Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем
Ручь-Ю 2
Ручь-Ю, 2 — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Ручь-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 65 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Воронцов Алексей Парамонович
ВОРОНЦОВ Алексей  Парамонович аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, , . Вăл 1915 çулта Ăренпур облаçĕăн Абдулин районĕчи Кăрми ялĕнче çуралнă. Чăваш. Компартине 1940-мĕш çулта кĕнĕ.
Кун-çулĕ
1943-мĕш çулхи кăрлачăн 21-мĕшĕнче Воронцов аслă лейтенант Белгород облаçĕнчи Волоконовка паççулккине ирĕке кăларнă чухне йывăр самантра салтаксене атакăна çĕклесе тăшмана çирĕплетнĕ вырăнтан çапса кăларать.
1943-мĕш çулхи нарăсăн 4-мĕшĕнче Харьков облаçĕнчи Шиповатое станци патĕнче эскадрона тăшманăн артиллерипе тата бронемашинăсемпе вăйлатнă батальон тапăнать. Эскадронăн сулахай флангĕнчи оборонăна Воронцов ертсе пырать. Çак çапăçура гитлеровецсен 3 танкетка, 7 бронемашина тата 100 салтакпа офицерне таран пĕтернĕ. 4 оруди, 20 автомашина тата 15 мотоцикл ярса илнĕ. 1943-мĕш çулхи нарăсăн 24-мĕшĕнче Вухали хуторне хӳтĕлекен эскадрона нимеçсен танкĕсемпе автоматчикĕсем хупăрлпнă. Воронцов хăй виçĕ танка танк пăшалĕпе персе çунтарнă, çак çапăçура вилнĕ.
Çапăçусенче харсăр çапăçнăшăн ăна 10.01.1944. вилнĕ хыççăн Совет Союзĕн Паттăрĕн ятне. Харьков облаçĕнчи Нововодолажски районĕнчи Ордовка ялĕ çумĕнче пытарнă.
Каçăсем
.
МПУ-ен Теориллĕ механикăпа мехатроника кафедри
Теориллĕ механикăпа мехатроника кафедри — МПУ-н ватă кафедри.
Инсар
Инсар — тĕрлĕ пĕлтерĕшлĕ сăмах.
.ax
.ax — Алланд утравĕсен тĕп интернет домĕнĕ.
2006 çулхи çĕртмен 21-мĕшĕнче хушнă, çав çулах çурлан 15-мĕшĕнче вăл ĕçлеме тытăннă.
Категори:Алланд утравĕсем Категори:Интернет доменĕсем