cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
.nu
Каçăсем
Категори:Нью Категори:Интернет доменĕсем
Вĕçекен пакша йышшисем
Вĕçекен пакша йышшисем – вăтам кĕлеткеллĕ, пакша евĕрлĕ, малти урипе кайри ури хушшинче вĕçме пулăшакан тир ярăмлĕ чĕрчун. Урисем кĕске, вăрăмăшпе пĕр тан. Хӳри вăрăм та çăмламас. Пĕтĕмпе 15 тĕс шутланать, пирĕн тăрăхра пĕр тĕс кăна пурăнать.
Категори:Пакша йышшисем
Пижанка (Нухрат Атăл юппи)
Пижанка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Сколково (инноваци хули)
мини
Сколково инноваци хули — (2010—2011 ҫулсенче ӑна «Раҫҫей Кремни лапамӗ» тенӗ) — Мускавра ӗҫлекен ҫӗнӗ технологисене ӗҫлеттерсе ярса тата коммерциализаци тӑвас хальхи ӑслӑх-технологин инновациллӗ комплексӗ, Раҫҫей Федерацийӗнче пачах ҫӗнӗ туса лартнӑ пӗрремӗш ӑслӑх хули, тата территори (уйрӑм лапам), представляющая собой протуберанец за МКАД, тата Мускав хула микрорайонӗ.
Каҫӑсем
Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа
Кучуково
Кучуково — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 81 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453715, ОКАТО кочĕ — 80253820007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Анатри Макаç
Анатри Макаç, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Монтаж
Монтаж — кинематографра, телекуравра е сасӑ ҫыракан студисенче пултарулӑх тата техника процесӗ, ҫавна пула кашни ҫырусен уйрӑм фрагменчӗсене пӗрлештерсе пӗрлехи, композициллӗ тӗллевлӗ произведени илме май парать. Видеоҫырусене телекуравра "видеомонтаж" сӑмахпа усӑ кураҫҫӗ, анчах медиа пур отрасльте те монтаж (фр) кӗске терминне пӗрлештерет. montage). Монтаж кинематографи чӗлхин чи пӗлтерӗшлӗ пайӗ шутланать, повеҫе чи пӗчӗк майсемпе тухӑҫлӑн тата тимлӗн палӑртма пулӑшать.
Видеомонтаж
Проприетарлă программăсем:
Ирĕклĕ программăсем:
Аудиомонтаж
'Проприетарлă программăсем:
Ирĕклĕ программăсем:
Асăрхавсем
Категори: Кинопа видео технологисем Категори:Инçекурав Категори:Видео Категори:Сасăллă çыру Категори:Фильм тӳрлетĕвĕ
Çывракан йышшисем
Категори:Чĕрчунсен йышĕсем
Кивĕ Чечкаб
200px|thumb|left|Ял Кивĕ Чечкаб (Иске Чәчкаб, Старые Чечкабы) - Тутарстанри Кайпăç районĕнчи тутар ялĕ.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Халăх йышĕ - 442 çын (тутарсем).
Асăрхавсем
Категори:Тутарстан ялĕсем
Çĕнĕ Упи
Çĕнĕ Упи — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнчи пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 293 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452274, ОКАТО кочĕ — 80230856001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Пайшор
Пайшор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Под-Вэр-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 2 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Çĕр мулкачĕ йышшисем
мини|справа|250px Çĕр мулкачĕ йышшисем – пысăк пуçлă, пуклак питлĕ, вăрăм хăлха çунаттиллĕ чĕрчун. Малти урисем кĕске, кайри урисем питĕ вӑрăм. Унăн пурнăçĕ ытларах çĕр айĕнче иртет. Курăк çулçисемпе, вăррисемпе тата тымарĕсемпе тăранса пурӑнать. Пĕтĕмпе 26 тĕс шутланать. Пирĕн тăрăхра 2-ĕшĕ тĕл пулать.
Татах пăхăр
Категори:Чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Çĕр мулкачĕ йышшисем
Елчĕк ен (хаçат)
Елчĕк ен (Яльчикский край) — Елчĕк районĕн хаçачĕ. Чăваш чĕлхипе эрнере икĕ хут пичетленсе тухать, А3 форматлă 6 хут енĕ. Тираж 2885 экз.
Учредитель «Елчĕкри пичет çурчĕ» республикăри патшалăх предприятийĕ.
Почта адресĕ: 429380, Чăваш Республики, Елчĕк районĕ, Елчĕк с., Первомайская урамĕ, 16 çурт.
Тĕп редакторĕ — Николай Малышкин. Елчĕкри пичет çурчĕн директорĕ В. Кондратьев.
Кун-çулĕ
Хаçатăн пĕрремĕш кăларăмĕ 1932 çулхи çурла уйăхĕн 5-мĕшĕнче "Колхоз ялавĕ" ятпа тухнă.
Каçăсем
Категори:Массăллă хыпар хатĕрĕсем Категори:Чăвашла тухакан хаçатсем Категори:Чăваш хаçат-журналĕсем Категори:Раççей хаçачĕсем
Аначкасси
Аначкасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Мăньял Хапăс
Мăнъял Хапăс, — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Истори
1927 çулта районсем туса хуриччен Етĕрне уесĕн Туçи вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Молдова
Молдова (Moldova) — Европăн кăнтăр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă патшалăх. Молдова Украинăпа тата Румынипе юнашар вырнаçнă. Çурçĕртен кăнтăралла тăсăлать, хĕвеланăç енчен хĕвелтухăç енелле —.
Патшалăхĕн тĕп саккун органĕ — пĕр палатăллă парламент (101 вырăн).
Территори пайланăвĕ
Молдова 32 районтан.
Категори:Европа патшалăхĕсем  Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем
Катехизис
Катехи́зис е катихи́зис (catechēsis, κατηχισμός (вĕрентни, ăнлантарни) ← κατηχεῖν (тăнлантарни, хуравлани) = κάτω (аяла) + ήχου (сасă) — епле те пулин конфессин тĕне тытмалли официаллă документ, Христос тĕнĕн (унăн çеç мар) тĕп шухăшĕсене пĕлтерекен кĕнеке, тăтăшах ыйту-хурав тĕслĕ хатĕленĕскер.
Пĕрлехи хыпарсем
Катехизисра тăтăш сиксе тухакан ыйтусен хуравĕсене тата кăшарни умĕнхи малтанхи Турă сăмахĕн пĕлĕвне кăтартса панă. Православсен, католиксен тата протестантсен катехизисĕ вĕсен тĕн йĕркипех уйрăлса тăрать.
Ачасем валли ятарлă çамăллатнă катехизиссем хатĕрленĕ. Катихизиса анабаптист конфессисенче (пепкесене тĕне кĕртменнисем) — баптистсем, адвентистсем, харизматсем, пятидесятниксем, «Христос чиркĕвĕ», мормонсем тата ыттисем — йышăнмаççĕ. Çапах та Иегова свидетелĕсен катехизис пур, унта кăшарни умĕн калаçу валли кашни çын хăй тĕллĕн хурав тупмашкăн Библири сăвăсене кăтартнă.
Ытарлăн «катехизис» сăмаха хăш чухне ыйту-хурав ĕлкипе хайланă пултарулла ĕçе е тĕнĕн символне, пăсма юраман принципсен пуххине палăртаççĕ.
Катехизис тăрăх тĕне чуна кĕртнине, пуçа илнине катехизăлани теççĕ.
Каçăсем
Категори:Христианлăх Категори:Педагогика
Устиново (Учала районĕ)
Устиново  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 23 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453715, ОКАТО кочĕ — 80253820010.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Андоба (Каурчак юппи)
Андоба — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики Турочак районĕн территорипе юхать. Каурчак юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Плоска (Нухрат Атăл юппи)
Плоска — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Баранова Сарра Леонтьевна
Баранова Сарра Леонтьевна, — (1930, чӳк, 1, Чăваш АССР, Вăрнар районĕ, Мăнъял Хапăс ялĕ – 2014, раштав, 10, Чӑваш Республики, Шупашкар хули) — сăвăç, прозă ӑсти, тăлмачӑ.
1992 çултанпа Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕнче тăрать. 1992 çулта Чӑваш халӑхӗн Эмине ячӗллӗ наци премийӗн лауреачӗ пулнă. 1995 çултанпа Чӑваш Республикин культурӑн тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ.
Чăваш литературинчи витĕмлĕ ĕçĕсемшĕн «Капкăн» журналăн тата Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн хисеп грамотисене, тата çавăн пекех тăватă медале тивĕçлĕ пулнă.
Пурнăçĕ
1930 çулхи чӳк уйăхĕн 1-мӗшӗнче Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи Мăнъял Хапăс ялĕнче çуралнă.
1947 çулта Хапăс ялĕнчи çичĕ çул вĕрентекен шкула вĕренсе пĕтернĕ. Ун хыççăн Вăрнарти зооветтехникума, Чăваш ял хуçалăх институтне вĕренме кĕнĕ. Института вĕренсе пĕтермен.
Ишлей районĕнче зоотехник пулса, Чăваш кĕнеке издательствинче корректор пулса ĕçленĕ. Çав вăхăтрах КПССăн Чăваш горком çумĕнчи культура университечĕнче вĕреннĕ.
2014 ҫулхи раштав уйӑхӗн 10-мӗшӗнче Шупашкар та вилнӗ.
Ӗçĕсем
Литературăри пĕрремĕш утăмĕсене 1949 çулта тунă. Ун хыççăн унăн калавĕсемпе хайлавĕсем, тата сăввисемпе новеллисем кулленекх Чăваш Ен хаçачĕсемпе журналĕсенче пичĕтленеççĕ.
Пичĕтленсе тухнă кĕнекисем:
Чăваш чĕлхи çине куçарнă кĕнекесем:
Вуламалли
Баранова Сарра Леонтьевна // Энциклопедия Вурнарского района. – Чебоксары, 2005. – С. 47-48.
Станьял, В. П. Баранова Сарра Леонтьевна / В. П. Станьял [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=365 // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2006. – Т. 1 : А-Е. – С. 182.]
Куҫӑмсем
Литературная карта Чувашии
Ҫулталӑк кӗнеки
Асăрхавсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:1930 çулта суралнисем Категори:Чӳкĕн 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Раштавăн 10-мĕшĕнче вилнисем Категори:2014 çулта вилнисем
Аркасси
Аркасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Аруба
Аруба (Aruba) — Кариб тинĕсĕнчи, Венесуэла çыранĕсем çумĕнчи пысăках мар утрав. Нидерланды патшалăхĕн федераци субъекчĕ.
Аркасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Аруба
Географи
Аруба утравĕ вулкан вырăнĕнче ӳссе ларнă. Утрав Кариб тинĕсĕнчи Венесуэла пырне кĕнĕ çĕртре вырнаçнă. Венесуэла çыранĕсене çитмешкĕн 40 çухрăм кăна. Кĕçĕн Антил утравĕсене кĕрекен Çил айĕнчи утравсен ушкăнне кĕрет. Утравăн вăрăммăшĕ 32 çухрăма яхăн, сарлакăшĕ 10 çухрăма яхăн. Лаптăкĕ 193 çм². Аруба çинчи ландшафт ытла уйрăлса тăрать: типĕ тӳремсем питĕ нумай, вĕсен хушшинче сайра тухра çеç йывăç тĕммисем тупăнаççĕ. Юханшывсем, сăртсем çук, чи çӳллĕ вырăн — Хаманота сăрчĕ, унăн чи çӳллĕ шайĕ тинĕс шайĕнчен 188 метр çӳллĕшĕнче вырнаçнĕ. Анăçра — хăйăрлă пляжсем, тухăç енче — (çилсем вĕрнĕ çĕртре) пушхирлĕ чуллă çырансем.
Халăхĕ
Халăх йышĕ 94 пин çын (1998). Халăх тĕрлĕ тĕслĕ: Испанирен тарса килнисем, вырăнти индейсем тата куçса килнĕ голландсем.
Тĕн енĕпе çынсем тĕрлĕ йăласемпе пурăнаççĕ: Ыттисем индуизм, Конфуцианство тата иудаизм тĕнĕпе пурăнаççĕ.
Климачĕ
Кунта субэкваториаллă, тинĕс енчи климат. Чи нумай нӳрĕк чӳк—раштав уйăхĕсенче ӳкет, çумăрсем çăваççĕ, çулта юр-çумăр шучĕ 500 мм яхăн. Аруба утравĕ Кариб тинĕсĕнчи çил-тăвăлсен çулĕнчен кăнтăрарах вырнаçнă, çавăнпа кунта лăпкă вырăн шутланать. Çул тапхăрĕсем улшăнни сисĕнмест те. Çулла кăнтăрла сывлăш +32 °С таран ăшăнать, çĕрле - +26...+28 °С таран чакать. Раштавра — 28 °С, çĕрле - +24...+26 °С. Утраври шăрăха çурçĕр-тухăçран вĕрекен пассатсем çемçетеççĕ, вĕсем Аруба çийĕн пĕлĕтсене хăвăрт хăвалаççĕ, хăватлă çумăрсене çума ирĕк памаççĕ, çавăнпа ĕнтĕ Аруба çинче çумăр вăхăчĕ çук.
Утравра вăрмансем сахал, анăç енче ытларах. Вăрмансенче молочай, кактус, урăх йĕплĕ йывăçсем тата "ватапана" е "диви-диви" йывăçĕсем ӳсеççĕ. Çĕршывăн тухăçĕнче пушçĕрсенче уйрăммăн ларакан кактуссем çеç тĕл пулаççĕ.
Чĕрчунсен çутçанталăкĕ кунта питĕ начар, Европăран илсе килнĕ выльăхсене çеç курма май пур.
Истори
Аруба çинче малтан аравак ăрăвĕнчи индеецсем пурăннă. Утравăн чылай вырăнĕсенче, уйрăмах акшар чул хăвăлĕсенче, пин çулхи инди çырăвĕсене тупнă. Тата кунта авалхи тăмран тунă савăтсене тупнă, халĕ вĕсем Археологи Музейĕнче упраççĕ.
Пĕррисем каланă тăрăх утрав ячтне испани чĕлхипе ăнлантарма пулать: «Oro hubo» тени «ылтăн пулнă» пек куçать (е "малтан пулнă"). 1499 çулта, Колумб Америкăна уçнă хыççăн, Аруба çине Алонсо де Охеда карапсен эскадри пырса çитнĕ. Испансем чылай хушă утрава хăйсен аллине илмешкĕн тăрăшнă. Анчах та хаклă металл тупайманнине пула вĕсем утрава Isla inutila ("юрăхсăр утрав") тесе пăрахса кайнă. Утрав çинче пиратсем канмалли вырăна йĕркеленĕ. Кунта вырăнти халăхсене ытти çĕрсене сутас ĕç самай вăйлă аталаннă пулнă. 1863 çулта вара, чуралăха пĕтернĕ хыççăн, ку суту-илӳпе ĕçлеме пăрахнă.
1636 çулта утрава голландсем каялла хăйсен аллине туртса илнĕ. 1805 çулта, Наполеонпа вăрçнă чух, утрав акăлчансен аллине куçнă, анчах та 1816 çулта голландсем ăна каялла тавăрнă. Вăл вăхăтра кунта ылтăн тупнă, анчах XX ĕмĕр пуçламăшĕ тĕлне пур ылтăна кăларса пĕтернĕ. XX ĕмĕрте нефть тапхăрĕ пуçланнă, çакна пула утрав экономики чылай хăватланнă. 1924 çулта Esso транснаци компанийĕ утрав çинче тĕнчери чи пысăк нефтетирпелекен комбината хута кĕртнĕ. Вăл Латин Америкинче кăларнă нефте тирпеленĕ, утрав вăл укçапа пурăнма пуçланă. 1985 çулта савута хупнă, 1991 çулта тепĕр хут ĕçе янă. Савута ĕçсĕр тăнă вăхăтра çулçӳревлĕх аталанса пынă, нумай отельсем тата казиносем уçăлнă. Халĕ çулçӳрев индустрийĕ хуçалăхра паллă вырăн йышăнать.
1986 çулта Нидерландсен Антил утравĕсенчен уйрăлса уйрăм администраци шутне кĕнĕ. 1995 çултанпа автономи статусне тивĕçнĕ.
Паллӑ вырӑн
Утравӑн паллӑ вырӑнӗсене ҫутҫанталӑк тата культура ҫине пайлама пулать. Ҫутҫанталӑкри паллӑ вырӑнсем шутне Арикок ятлӑ наци паркӗ кӗрет, унӑн территорийӗнче чи ҫӳллӗ вырăн — Ямананота, тинӗсрен чулсемпе уйӑрнӑ хӑй тӗллӗн тунӑ бассейн, темиҫе ҫӗр хӑвӑлӗ вырнаҫнӑ. Ойберг сӑрчӗ — утрав ҫинчи символсенчен пӗри. Туристсен ырӑ ячӗ ҫутҫанталӑк кӗперӗпе те усӑ курнӑ, анчах та вӑл 2005 çулхи авӑн уйӑхӗн 2-мӗшӗнче арканнӑ.
Аруба ҫуртне (куккукне) упраса хӑварнӑ чи ватӑ ҫын Саванетра вырнаҫнӑ. Унпа юнашар Корал-Риф-Бич ятлӑ пысӑках мар пляж пур.
Норд хули тахçанхи чиркӳсемпе чапа тухнӑ — Нордра вырнаҫнӑ Сăваплă Анна тата Альто-Вӑрманлӑ хуларан ҫурҫӗрелле темиҫе ҫухрӑмра вырнаҫнӑ. Хуларан инҫех мар Палм-Чӑпӑркка тата Йӗп-Чӑпӑркка пляжсем пур. Туристсем те утравӑн ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ пайӗнче вырнаҫнӑ Калифорни маякӗ патне ҫӳреҫҫӗ.
Хулара Экуре Бой халăх паттăрне палăк лартнă. Вăл Нидерландра нимӗҫ хапсăнчăкĕсемпе ҫапӑҫнӑ, ăна Гаагӑран инҫех мар персе вӗлернӗ. Ӳтне Аруба утравӗ ҫинче пытарнӑ чухне ӑна ҫар йăлипе чысланă, 1987 ҫулта вара ӑна "het Verretsherdenkingskruis" медале тивĕçтернĕ.
Асăрхавсем
Категори:Аруба Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Пал-Рузь-Шор
Пал-Рузь-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Уса елгасының Сылтăмжагалауынан53 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Алжир
Алжир:
Пал-Рузь-Шор
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Чӳк, 27
Вилнĕ
Категори:Кунсем
XIII ĕмĕрти вăрçăсем
1290 - 1299
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
List of wars 1000–1499
Етĕрне
Етĕрне (Ядрин, Йӓдӹрнӓ, Ядырна) — Чăваш Енри хула, Етĕрне районĕн администрацийĕ вырнаçнă. 2002 çулта пурĕпе 11,1 пин çын пурăннă. Хула Сăр юханшыв çинче ларать.
Хула пуçлăхĕ — Фоланин Викентий Иванович.
Кун-çулĕ
Етĕрне турцинчи Эдирне хула ячĕпе пĕр пек илтĕнет. Унта Эдирне малтанах тĕп хула пулнă, çавăнтах янычарсен (çĕнĕ çар) шкулĕсем пулнă. Васильсурска Хусан çĕрĕсĕн çывăхăнче никĕсленĕ хыççăнах ăна хирĕç хан форпост хывать. Ячĕ Эдирне, хальхи чăвашла Етĕрне пулать. Çав вăхăтрах тăрăха чăваш ятлă çар çыннисем килсе тухаççĕ. Чăваш тени вăл вăхăтра "ертсе пыракан çар çынни" пĕлтерĕшлĕ пулнă. Хусан ханлăхĕн чиккине çирĕплетме хан татăшах çарсем ярса тăнă. Çармăс ялĕсем хушшинче çĕнĕрен форпостсем çĕкленме тытăнаççĕ — Етĕрне (Эдирне), Чорбай, Ачак,Чотай, Майдан, Крымсарайкасси тата ыттисем. 1551 çулта Курбский çырнă тăрăх "чăвашсем пурăнмалли вырăнсем, çирĕплетнĕ кармансем çумĕнче вырнаçна". (Етĕрне вырăнĕнче ĕмĕртен-авалтан чăвашсем пурăннă, кунта вĕсен çирĕплетнĕ пысăк мар карман-хула пулнă. В.Якимов 1927 çулта çырса илнĕ чăнлавра Етĕрне ятлă-сумлă чăваш çыннин ячĕ иккенни паллă. Унта çапла каланă: "Патша чăваш çĕрĕ çине уес хули тума шутланă. Чăвашсен ятлă-сумлă çыннисем çакна пĕлеççĕ те уес хулине хăйсен ялĕ вырăнĕнче пултарас тесе тавлашма тытăнаççĕ. Вĕсенчен пĕри Тукач, тепри Сарплат, виççĕмĕшĕ — Асамат. Вĕсен кашнийĕн хăйсеп пуçласа янă ялсем пулнă. Вĕсене çак ятлă-сумлă ячĕпе чĕннĕ... Юлашкинчен уес хулине илмелли хута Тукач илнĕ. Анчах Асаматпа Сарплат çакăнпа килĕшмен, Тукача хирĕç кĕрешме тытăннă. Çав вăхăтра Тукач çуртне çĕрле Етĕрне паттăр чăваш çĕмĕрсе кĕнĕ те уес тумалли хута илсе кайнă. Етĕрнен хăй ячĕллĕ ялĕ пулнă, çавăнта вара уес хули туса никĕсленĕ. Етĕрне хули Иван Болотников, Степан Разин тата Емельян Пугачев пăлхавĕсем вăхăтĕнче те питĕ палăрнă. В.Димитриев çырнă тăрăх "И Цивильск, и Ядрин были поставлен русскими властями для укрепления своего положения после подавления восстания чувашских и марийских крестьян 80-х годах XVI века..." Кунти çынсем Етĕрне çынни Ахман утаман паттăр çинчен хайлавсене паянкуна упраса çитернĕ.
Прокопьев Олег Николаевич
Прокопьев Олег Николаевич (30.12.1963, Ишпарайккă ялĕ, Элĕк районĕ, Чăваш Ен — 30.4.1984, Афганистан) — пĕрремĕш батальонри 2 мотоперевçĕсен ротин аслă сержанчĕ.
Етĕрне
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн хулисем
Прокопьев Олег Николаевич
Биографи
1963 çулхи раштав уйăхĕ 30-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Ишпарайккă ялĕнче çуралнă. 1984 çулхи ака уйăхĕн 30-мĕшĕнче Афганистанра паттăррăн пуçне хунă. 1985 çулхи юпа уйăхĕн 25-мĕшĕнче, вилнĕ хыççăн, ССРП Аслă Канаш Президиумĕн хушăвĕпе Олег Николаевич Прокопьева Хĕрлĕ Çăлтăр (3764291-мĕш №-лĕ орден) орденĕпе тивĕçтернĕ.
Унпа пĕрле ҫак ҫапӑҫура паттăрла вилнĕ чӑваш каччисем: Михайлов Владимир Иванович (Канаш районӗ, ), Игорь Титович Гаврилов (Комсомол районӗ, ), Улядаров Виктор Петрович (Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче, ). Йывӑр аманнӑ чӑваш ст.л-т Жарников Фёдор Фёдорович (Новосибирск хуларан, ). Тата тепӗр паллӑ мар чӑваш салтакӗ те пур.
Ҫапӑҫура пурӗпе 90 яхӑн салтакпа офицер пуçне хунă, ҫӗртен ытла аманнӑ. Ку Афган вăрçин историнче чи юнлӑ ҫапӑҫу пулнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паттăрĕсем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕн кавалерĕсем Категори:Афган вăрçи (1979—1989)
Савкай Вячеслав Николаевич
Савкай Вячеслав Николаевич (чăн хушамачĕ Кондратьев), — сăвăç. 1952 çулта Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи Кушлавăш ялĕнче çуралнă.
Ӗçĕсем
Унăн лирăккăлă тата кулăшла сăввисем çак кĕнекесенче тухнă:
Категори:Чăваш сăвăçисем
Буйницкий Теодор
Буйницкий Теодор (пол. Teodor Bujnicki), — поляксен сăвăçи, сатирикĕ, журналисчĕ. 1907 çулхи раштавăн 13 Польшăн Вильна хулинче çуралнă. 1944 çулхи чӳкĕн 27 Вильно хулинче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Теодор Буйницкий банкра ĕçлекен Тадеуш Буйницкийпе Зофия Ковальская çемьинче çуралнă. Пĕрремĕш тĕнче вăрçи вăхăтĕнче çемье Санкт-Петербурга куçса килнĕ. Ку хула ашшĕ вилет. 1921 çулта Тоедор амăшĕпе тата шăллĕсемпе пĕрле Вильнăна таврăнать, Иоахим Лелевель гимназиĕнче вĕренме пуçлать. 1926 çулта Стефан Баториий Университечĕн истори факультетне вĕренме кĕрет.
Кайрантарах радиора ĕçленĕ.
1944 çулхи чӳкĕн 27 ăна паллăртман çынсем вĕлернĕ.
Ӗçĕсем
Пичĕтленсе тухнă кĕнекисем:
Категори:Польша сăвăçисем
Кивĕ Бик
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Эстонсем
300px|Халăх тум-тирне тăхăннă эстонсем Эстонсем (eestlased, малтан maarahvas — («çĕр халăхĕ», çĕр ĕçтешĕсем) Эстонири финн-укăр халăхĕ, мĕнпур йышĕпе 1,1 миллиона яхăн çын, çав шутра Эстонире 920 пине яхăн. Чылай эстон — атеист . Тăван чĕлхи — урал-юкагир çемйин финн-угор ушкăнĕн эстон чĕлхи.
Вăтам ĕмĕрсем тапхăрĕнче эстсене Руçре чудь ятпа палăртнă.
Совет антропологийĕ енĕпе эстон халахĕ шурă тинĕс-балтика раси шутне кĕре. Эстонсем — чи «çутă тĕслĕ» ушкăнсенчен пĕри шутланаççĕ.
Эстонсем Раççейре тата СССР-та
Эстонсене массăллă хальхи Раççей территорине (Ленинград облаçĕ) XVIII ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче, Балтиçумне Раççей империне Аслă Çурçĕр вăрçи вĕçленнипе тата Ингерманландири  çĕнĕ çĕрсене хута ярас тĕллевпе куçарнă.
XIX ĕмĕрте чылай эстон çĕр сахаллипе çын пурăнман Çĕпĕр, Çурçĕр Арамаçи тата Инçет Тухăç çĕрĕсене тухса каять, эстон çĕр ĕçтешĕсем хастаррăн Петербургпа хулаçумĕнчи савутсенче вăй хунă. 1860 çулта Петербургра лютеран Таса Иоанн Эстон чиркĕвне туса ĕçе кĕртнĕ.
Скумин синдромĕ
Скумин синдромĕ — психикăна пăсакан симптомокомплекс. Вăл чĕре клапăн аппаратне лартнă хыççăн кашни тăваттăмĕш çыннăн аталанать. Ку симптом аппарат шанчăклă пулнин иккĕленĕвĕнче, çĕмĕрĕлес е ванас хăрушлăхĕнче, кăмăл тата ĕç чăтăмлăхĕ хавшанинче, каçхи ыйхă пăсăлнинче, шикленӳллĕ туйăмĕнче, депрессивлă хавалĕнче палăрать.
Эстонсем
Каçăсем
Категори:Эстонсем Категори:Финно-укăр халăхĕсем Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Эстони халăхĕсем
Скумин синдромĕ
Пĕрлехи хыпарсем
Çак симптомокомплекса 1978 çулта паллă ăслăхçă Скумин Виктор Андреевич картиопротез психопатологи синдромĕ тесе çырса кăтартнă. В. А. Скумин Н. М. Амосов институтĕнче çак чир-чĕрĕн сăлтавне, клиникăри сăнавне пуçласа тĕпченĕ, унăн диагностика меслечĕсене хатĕрленĕ, сиплемелли, профилактикăна йĕркелемелли эффективлă реабилитаци меслечĕсене, ятарлă сывлăх культурин никĕсне хывнă.
Медицина ăслăхĕн тĕллевĕсенчен пĕрри – чĕре чирĕсене сиплес меслетсене эффективлăрах тăвасси, мĕншĕн тесен çак чирсене пула нумай çын сусăр юлаççĕ, çĕре кĕреççĕ. Кардиохирурги практикинче çĕнĕ меслетсемпе анлă усă курма пуçлани халиччен сыватайман мильон чирлекенсен пурнăçне тăсма тата ĕçе юрăхлă пулма майсем уçса парать. Хальхи вăхăтра чĕрен клапăн аппаратне лартасси ăнăçлă пулса пырать.
Чĕре хирургине нумай хушă кивĕлле терапи меслĕчĕсемпе сипленĕ хыççăн сиплев учрежденине лекнĕ амак пуснă çынсем ыттисенчен уйрăлса тăраççĕ. Çак чирпе аспланакансене чĕрене çав тери кăткăс операци тума сĕнни шиклентерет, мĕншĕн тесен психологи тĕлĕшĕнчен çыншăн чĕре ытти органсенчен çӳллĕрех туйăнать. Вăл юн уçласа куçаракан ахаль насос çеç мар, пурнăç шăпине тытса пыракан орган, И. П. Павлов каланă пек, «сисĕмлĕ чун органĕ».
Чирлĕ çыннăн психикине операци умĕнхи тапхăрти кардиохирурги лару-тăрăвĕ хăйĕн пулăмĕпе экстремаллă пулнă май япăх витĕм кӳрет. Сурана каснă хыççăн чирлисен кăмăл-туйăмĕ улшăнать. Çакă кардиохирургин хăйне евĕрлĕхĕпе, организма лартнă протез ĕçлеме пуçланипе çыхăннă. Чĕре çине клапăнсем лартнă хыççăн психологи тĕлĕшĕнчен ытларахăшĕн ятарлă симптомокомплекс пуçланать. Ăслăхра ăна Скумин синдромĕ теççĕ.
Этиопатогенетика
Этиопатогенетика механизмĕсем çак условисенчен пулса каяççĕ: Кардиохирурги ситуацийĕ чирлисене икĕ ĕçрен пĕрне суйлама хистет: Операци умĕнхи тата сурана каснă тапхăрта психологи енчен пурнăçшăн кĕрешес тĕллев çирĕп пулсан каярах вăл тĕллев чакать. Çак пулăма Скумин «психологи дестибилизацийĕ» тенĕ. Операци хыççăн чирлисем йĕркеллех сипленсе пыраççĕ пулин те, пĕтĕмĕшле туйăм хавшани çинчен пĕлтереççĕ. Вĕсен операци уссине шанмасăр иккĕленÿсем çуралаççĕ. Çавăнпа çак çынсем хăйсен тимлĕхне имплантант ĕçлени çинче палăртаççĕ. Темиçе клапăна протез лартнисен Скумин синдромĕ митраль клапăнне улăштарнисенчен 2,6 хут, аорта клапăнне улăштарнисенчен вара 5,7 хут ытларах пулать. Аорта протезировани тунă чух пĕр клапăнне çеç улăштарсан синдром митраль пĕр клапăнне улăштарнинчен 2,2 хут сахалтарах аталанать. Синдром аталанăвĕ çине чирлисен пăсăк кăмăл-туйăмĕ витĕм кÿрет, вăл протез лартма килекенсен 81,9% курăнать.
Клиникăри сăнавĕ
Чирлекенсен хăшĕ-пĕрри хăйсене упрас тесе çăмăл ĕçрен пăрăнаççĕ, ятарлă клапăнĕсем вăхăтсăр юрăхсăра тухасран хăраса çуран та уçăлса çӳремеççĕ, ятарлă сиплев хатланăвĕсене те тумаççĕ. Чирлисенчен 79,6% çĕрлехи ыйхă пăсăлнипе хĕн курать. Çĕрле протез шакканă май çывăрса каяймасть, сехечĕ-сехечĕпе чĕре ĕçленине итлесе, шакканин шутне шутласа выртать, протез шакканин ритмне, мелодине тăнлать. Кăнтăрлахи шавпа вара тарăн ыйхăпах çывăрма пултарать.
Неврологи енчен те улшăнусем пулаççĕ - кăкăр шăмми тата ыйхă артери тавра ыратнăн туйăнать, юн пусăмĕ улшăнать.
Скумин синдромĕн клиника сăнавĕ çителĕклĕ уçăмлă тата унăн аталанăвĕ кăтартуллă. Тĕп психопатологи радикалĕн характерлă улшăнăвĕ туйăнать. Малтан сенестопатика-ипохондрика аталанать, ун хыççăн абсессивлă фобика туйăмĕ пăсăлать, кайран анксиоз-депресси туйăмĕ çирĕпленет.
Чĕре клапăнĕсене улăштарнă çыннăн маларах асăннă пек реакци аталанать. Тĕпченĕ май протез лартнă çынсен ытларахăшĕн психики пăсăлать. Вĕсем реабилитаци программине пăхăнасшăн мар. Çакăн пек çынсем валли ятарлă психотерапи тата психопрофилактика мероприятийĕсем йĕркелемелле.
Кардиохирургинчи психопрофилактика тата психотерапи
В.А.Скуминăн çак структура çакăн пек тапхăрсене пайланать: хатĕрленӳ тата седативлă мобилизаци. Хатĕрленӳ тапхăрĕ операци умĕн 6-12 кун хушши тăсăлать. Унăн тĕллевĕсем:
В.А.Скумин профессорăн сывлăх культурин вĕрентĕвĕ организма çутă пуласлăх, ăнланулăх çуратать, çыннăн кăмăлне йĕркелет, сывлăха çирĕплетме тата активлă пурнăç патне çитме хистет, Космос Саккунĕпе килĕшӳллĕн савăнăçлă сипленес тата реабилитаци мероприятисене ирттерме майлă шухăша чуна кĕртет.
Седативлă мобилизаци тапхăрĕ 2-4 эрне тăсăлать. Тапхăрăн тĕллевĕсем:
Психотерапи мелĕсенчен Скуминăн психотренингĕ питĕ тухăçлă. Çак тренинг пилĕк ĕçрен тăрать:
В.А.Скуминăн çак пиллĕк хатланăвĕ психикăна сиплев хыççăн кирлĕ виçере йĕркелесе яма чи паха та тĕллĕ мел пулса тăрать. Вăл психика халне хăвăрт çирĕплетет тата чирлĕ çынна хăйне юратма, сывлăхĕ çине хавас кăмăлпа пăхма шанăç парать.
Пĕтĕмĕшле каласан, çак чирпе асапланакансене сиплес программăна психика реабилитацине йĕркелесе ирттернипе психопатологи аталанассине вăхăтра сирсе ярать, çыннăн сывлăх шайне çĕклет, хăйсене çемьере тата ĕçре ыттисемпе пĕр тан туйма пулăшать
Видео
Категори:Медицина Категори:Психологи Категори:Чĕре тӳрлетни
Шăши йышшисем
Шăши йышшисем е шăшисем (Muridae) — кăшлакансен (Rodentia) отрядĕнчи сĕтпе ӳсекенсен йышĕ. Кĕлеткин тăрăшшĕ: 5 сантиметртан (пĕчĕкке шăши) пуçласа 48 сантиметр тарри (кăнтăрти çинçе хӳреллĕ йĕкехӳре Phloeomys cumingi ). Пур çĕрте те саралнă, вăйлăрах — тропиксемпе субтропиксенчи вăрмансенче. Çурçĕр тата Кăнтăр Америкăпа чылай утрав çине илсе килнĕ.
Шăши — кăшлакансен отрячĕнчи чи паллă чĕрчунсем. Пысăк мар. Хӳрин тăршшĕ кĕлеткин тăршшĕпе танах е кăшт вăрăмрах. Хăвăрт ĕрченеть.
Вуламалли
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Шăши йышшисем Категори:Сĕтпе ӳсекенсен йышĕсем
Мышиные
Шарабрин Иван Георгиевич
{{Ăсчах {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕ}} {{!!}} {{!}}} {{!}}} }} Шарабрин Иван Георгиевич — чăваш ăсчахĕ. Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри хулинче çуралнă (3.7.1905-1995).
РСФСР ăслăлăх тава тивĕçлĕ ĕçченĕ (1970), ветеринари ăслăлăх тухтăрĕ (1937), профессор (1935).
Кун-çулĕ
Хусанти ветеринари институчĕ (1928), Кироври педагогика институчĕ (1936) пĕтернĕ. 1932 çулта Кироври ялхуçалăх институчĕн клиника диагностики кафедрин заведующийĕ. Темиçе çул хушши ветеринари факультечĕн деканĕ пулнă. Вăрçă вăхăтĕнче 4-мĕш украина фрончĕн тĕп ветеринари терапевчĕ пулнă. Полковник. Мускаври ветеринари академин терапи кафедрин заведующийĕ (1962-1979). 5 монографипе 7 справочник пичетленĕ. Шутласа кăларнă приборсемпе хатĕрсемшен темиçе автор свидетельстви илнĕ, çавсенчен сфигмотонографпа флебоосциллометр (выльăхсен юн пусăмне виçекен хатĕр) чи ăнăçлисем пулнă. Алексеева Татьяна Ивановнан ашшĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:РСФСР тава тивĕçлĕ ĕçченĕсем Категори:1905 çулта çуралнисем Категори:1995 çулта вилнисем
Шахмат
Ша́хмат — сĕтел вăййисем шутне кĕрет. 64 тăваткалтан тăракан ятарлă хăма çинче икĕ ен выляççĕ. Ку вăйăра ӳнер те, ăслăлăх та, спорт та пур. Вăйă ячĕ перс чĕлхинчен кĕнĕ - шах тата мат сăмахсенчен пулнă, куçарсан патша вилнĕ тенине пĕлтерет.
Шахматла хире-хирĕç иккĕн, ушкăнпа ушкăн, пĕр çынпа ушкăн выляма пултараççĕ. Шăхмат вăййин йĕркине тытса пыракан ятарлă йĕркесем пур, ăмăртусем ирттернĕ чухне ФИДЕн хушма йĕркисемпе те усă кураççĕ. Интернетпа, телефонпа, çыру çырса выляма та ятарлă йĕркесем пур.
Шахмат кун-çулĕ
Шахмат вăййине Ĕнчĕре VI ĕмĕрте шутласа кăларнă тесе ĕнентерççĕ. Унăн авалхи ячĕ - чатуранга. Арап çĕршывĕсенче, Европăпа Африкăра вăйă сăн-сăпачĕ улшăнса пырать. 15 ĕмĕр тĕлне унăн паянхи кӳлепи çирĕпленсе çитет, 19 ĕмĕрте шахматла вылямалли йĕркесене те çирĕплетеççĕ, çавăн чухнех ăмăртусем йĕркелеме пуçлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Шахмат теорийĕ Категори:Шахмат тактики Категори:Шахмат композицийĕ Категори:Спорт
Сулейманово (Ильчигуловский сельсовет)
Сулейманово  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 233 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453715, ОКАТО кочĕ — 80253820008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Орхан Памук
thumb|Ferit Orhan Pamuk Орхан Памук (турккă Orhan Pamuk), - турккă çыравçи. 1952 çулхи çĕртме уйăхĕн 7-мĕшĕнче Стамбул хулинче çуралнă. Нобель парнин 2006 çулхи лауреачĕ.
Пурнăçĕ
Памук Стамбулри пуян çемьере çуралнă. Ашшĕ инженер пулнă. Стамбулран аякра мар вырнаçнă Robert College ятли американ шкулĕнче вĕреннĕ. Шкул пĕтернĕ хыççăн ашшĕ-амăшĕн хистевĕсем кура Стамбул Техника университетĕнче вĕренсе пуçланă. 3 çул хыççăн вĕренсе пăрахрĕ.
1977 çулта вăл Стамбул университечĕн журналистика институтне вĕренсе пĕтерне. 1982-1985 çулсем хушшинче АПШ-нче пурăннă та Нью-Йоркри Колумби университетĕнче ĕçленĕ. Ун хыççăн Турцие таврăннă. 1982-2001 çулсем хушшинче мăшăрланнă пулнă. Халь уйралнă. Пĕр хĕр пур. Стамбул хулинче пурăнать.
Каçăсем
Категори:Турккă çыравçисем Категори:Турци çыравçисем Категори:Стамбулра çуралнисем Категори:Нобель литература парни лауреачĕсем Категори:Францин ӳнерпе литература орден кавалерĕсем
Тăван ене тĕпчекен пĕрлĕх (Чăваш Ен)
Тăван ене тĕпчекен пĕрлĕх (ТЕТП) — 1921 нарăс, 12, Шупашкар) — Чăваш наци музейĕ çумĕнчи Чăваш Енĕн тăван ене тĕпчекенсен пĕрлешĕвĕ.
Тĕлĕсем
Пĕрлĕх тăван ене тĕпчет, ăслăх хыпарĕсене ăнлантарса парать, чăваш халăхĕн пурнăçĕпе çĕр-шывра пурăнан халăхсен культурипе паллаштарать.
Тытăмĕ
Пĕрлĕлĕх йышĕнчи секцисем: çутçанталăк-истори, истори-археологи, этнографи, пĕрлĕх-политика, ӳнер-литература, ăслăх-çутĕç, йĕркелев-инструктор, информаци, 1925 çултанпа – конституци.
Малтанхи çулта пĕрлĕхре 51 çын, 1924 – 90, 1926 – 155 çын тăнă, çав шутра академиксем, профессорсем, ăслăх ĕçтешĕсем – 27, вăтам шкулсен вĕрентӳçисем – 24, агрономсем – 16, тухтăрсем – 6, литераторсем – 6, ӳкерçĕсем – 6, вĕренекенсем – 27, ыттисем – патшалăх ĕçтешĕсем.
Тăван ене тĕпчев пĕрлĕхне хастар тăван ен тĕпчевçисем К. В. Элле, Д. С. Эльмен, Н. И. Ванеркке, И. К. Лукьянов, Д. П. Петров, Ф. П. Павлов кĕнĕ.
Кун-çулĕ
Пĕрлĕхĕн Уставне Чăваш облаçĕн ĕçтăвкомĕ 1921 çулхи акан 16-мĕшĕнче çирĕплетнĕ, канашне тепĕр кунне суйланă.
Вырăнти тĕпчевçĕсем археологи палăкĕсене шута илсе пынă, археологи япалисене музейсем валли пухнă (А. В. Васильев, К. В. Элле тата ур.). Сайра тĕпчев ĕçĕсене, çĕр ирттернĕ, çĕр чавнă. А. П. Милли (Прокопьев) арап çырăвĕллĕ вилтăпри çинчи чулсене тупса тĕпченĕ; К. В. Элле авалхи объектсене тĕпченĕ, çаплах Тихомиров тупринче джучи вак укçисене 1928 çулта тупнă вырăнта çĕр чавнă. Тăван ене тĕпчев пĕрлĕлĕх В. Ф. Смолинăн «Абашевский могильник в Чувашской республике» (1928), П. П. Ефименко евичĕсене тата Чăваш енĕн археологипе статьясене пичетленĕ. К. В. Элле тата Н. А. Архангельский 1920-мĕш çулсен вĕçĕнче «Топонимика Чувашии. Древности Чувашской АССР» археологипе этнографи объекчĕсен алçырав ĕçĕсене хатĕрленĕ. 1930 çулта П. Н. Третьяков ГАИМК Вăтам Атăлçи экспедицин ĕçĕсене пуçарса янă, Чăваш Енри фатьян (балан) культурин палăкĕсене тĕпчеме тытăннă (Атликасси курган вилтăпри)
1930-мĕш çулсенче пĕрлĕлĕн хастар пайташĕсене буржуази национализмĕ çине сулăннă тесе айăпланă та репрессиленĕ, пĕрлĕх хăйĕн ĕçне чарнă. ИЕТП тĕлĕсемпе ĕçĕсене халĕ 1991 çулта йĕркеленĕ Тăван ен тĕпчевçисен пĕрлĕхĕ туса пырать.
Каçăсем
Категори:Раççейре тăван ене тĕпчени Категори:Шупашкар культури Категори:Чăваш Енĕн культури
Пулуй (Нухрат Атăл юппи)
Полой — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пальник-Ель (Кожима юппи)
Пальник-Ёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кожим юханшывăн сулахай çыранĕпе, 45 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
XIV ĕмĕрти вăрçăсем
1390 - 1399
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
List of wars 1000–1499
Арлан йышшисем
мини|справа Арлан йышшисем – пысăк мар чĕр чунсем, тăршшĕ 36 сантиметртан иртмест, кĕлеткипе шăши евĕрлĕрех, анчах та шăшипе танлаштарасан чылай мĕшĕлти. Пур çĕрте те пурăнаççĕ, анчах та шыв çывăхнерех вырнаçаççĕ. Курăкпа, хурт-кăпшанкăпа тăранса пурнаççĕ. Ку йыша 600 яхăн тĕс кĕрет, пирĕн тăрăхра 10 тĕс пурнать.
Каçăсем
Категори:Сĕтпе ӳсекенсем Категори:Арлан йышшисем Категори:Чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Çĕньял (Пенза облаçĕ)
Çĕньял (Каменный Овраг) е, ун çумне тахçан перлешнĕ ял ятне кура, Тукай, —  Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районне кĕрекен чăвашсемпе мишерсем (тутарсем) пурăнаканял.
==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ==
Тавралăхĕ
Ял Илем шывĕ хĕрринче ларать.
Кун-çулĕ
Ку таврана чăвашсем XVII ĕмĕр вĕçнелле куçса килсе ларнă. 1917 çулхи революциччен çак ял Сарăту кĕпернине кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районĕн ялĕсем
Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики
Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики (кĕскен: ЧАССР) — РСФСР йышĕнче 1925 çулхи нарăсăн 21-мĕшĕнче Чăваш автономи облаçне тĕпе хурса йĕркеленĕ автономи республики.
1990 çулхи авăн уйăхĕнче Чăваш АССР Аслă Канашĕ Республика суверенитечĕ пирки деклараци йышăннă, Чăваш ССР ята çирĕплетнĕ.
Хальхи Чăваш Республики Раççей Федерацине кĕрет, лаптăкĕ унченхи Чăваш Автономин Совет Социализм Республикин чиккисемпе тан шутланать.
Кун-çулĕ
1927 çулта уессене салатнă. Вĕсен вырăнне 17 район йĕркеленĕ: Улатăр, Элĕк, Патăрьел, Вăрнар, Йĕпреç, Канаш, Куславкка, Хĕрлĕ Чутай, Кĕçĕн Елчĕк, Сĕнтĕрвăрри, Пăрачкав, Тутаркасси, Вăрмар, Çĕрпӳ, Шупашкар, Шăмăршă тата Етĕрне.
1929 çулта Шăхăртан тутарсен наци районне туса хунă.
1935 çулта Мăн Патăрьел районĕ Патăрьел çине, Кĕçĕн Елчĕк — Елчĕк çине куçать. Çав çултах çĕнĕ районсене туса хураççĕ: Ишлей, Кувак, Турхан, Трак, Шăхасан, Çĕмĕрле тата Тăвай. Чылай улшăну 1939 çулта пулса иртет: Патăрьел районĕпе Шăхартан тутар наци районне пăрахăçланă та   Калинин, Комсомол, Октябрь, Совет тата Чкалов (1957 ç-па — Патăрьел) районĕсене йĕркеленĕ. Турхан районĕ Первомай, Тутаркасси — Сĕнтĕр районĕ пулса тăрать. Тепĕр çултан Трак районне Красноармейски ята куçараççĕ. 1944 çулта Муркаш тата Чуракач районĕсене туса хунă.
1956 çултан пуçласа район йышĕ сахаланма тытăнать. Пĕрремĕш Калинин, Кувак, Совет тата Шăхасан районĕсене пăрхăçланă. 1959 çулта Ишлей, Муркаш, Октябрь, Первомай тата Чуракчă районĕсене; 1962 çулта — Элĕк, Йĕпреç, Куславкка, Комсомольски, Красноармейски, Хĕрлĕ Чутай, Сĕнтĕрвăрри, Пăрачкав, Сĕнтĕр, Шăмăршă, Елчĕк тата Тăвай районĕсене салатнă.
Çурт-йĕр тăвăмлăх
1961 çулта автономире çĕнĕ хулан, Çĕнĕ Шупашкарăн, никĕсне хывнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен Категори:Чăваш республики
Арманкасси
Арманкасси, — Чăваш Енĕн Çĕнĕ Шупашкар территорине кĕрекен ял вырăнĕ.
Асăрхавсем
Категори:Шупашкар районĕнчи пурăнан вырăнсем
Кушак кĕпçи
Кушак кĕпçи е Виле кĕпçи (Pimpinélla saxífraga) — сунчăклисен йышĕнчи Pimpinella ăратне кĕрекен нумай çул ӳсекен курăк.
Ареалĕ тата экологи
Пĕтĕм Европăра тата Азин вăтам климатĕнче сарăлнă. Çеремсенче, çеремлĕ çеçенхирте, тĕмсем хушшинче, сайра вăрмансенче тата ĕшнесенче, сăрт çинче, типĕ çарансенче, уçă курăклă тăвайăкисенче, çул хĕрринче тĕл пулать.
left|250px|[[Тымар çумĕнчи çулçисем]] left|250px|Çӳлти çулçисем left|250px|Чечек сыпакки left|250px|Вăрă хутаççисем
Каçăсем
Категори:Евразири флора Категори:Пыл паракансем Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем Категори:Сунчăк йышшисем
Аргунду
Аргунду — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин Чой районĕн территорипе юхать. Каракопша юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Алжир (патшалăх)
Алжир (Арап: الجزائر ТФА [ɛlʤɛˈzɛːʔir], Бербер: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ (Lz̦ayer [ldzæjər])), çурçĕр Африка енче вырнаçнă патшалăх. Вăтаçĕр тинĕсĕ хĕрринче ларать. Хĕвеланăç енче унпа Марокко, Хĕвеланăç Сахара, кăнтăр-хĕвеланăç енче Мавритани, Мали, кăнтăр-хĕвелтухăç енче Нигер, хĕвелтухăç енче Ливипе Тунис патшалăхĕсем юнашар вырнаçнă.
Категори:Алжир Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Кивĕ Упи (Эльшей районĕ)
Кивĕ Упи — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 8 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452274, ОКАТО кочĕ — 80230856006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Ашшĕн хĕрĕсем
Ашшĕн хĕрĕсем (Папины дочки) — нумай сериллĕ илемлĕ телесериал.
Каçăсем
Категори:2000-мĕш çулсенчи Раççей телесериалĕсем Категори:2010-мĕш çулсенчи Раççей телесериалĕсем Категори:Вырăсла телесериалсем Категори:Раççей ситком-телесериалĕсем Категори:Раççейри çемье телесериалĕсем Категори:Çемьесем пирки телесериалсем Категори:ТЭФИ премийĕн лауреачĕсем Категори:СТС телесериалĕсем
Го
250px|Го вылямалли хăма. Го (碁; тата 围棋 вэйци, 바둑 бадук) — стратегиллĕ сĕтел вăййи, пирĕн тапхăрчен 2000-пе 200 çулсем хушшинче авалхи Китайра пуçланса кайнă. XIX ĕмĕрччен Хĕвелтухăç Азире кăна вылянă, XX ĕмĕрте пĕтĕм тĕнчипе сарăлнă.
Архипов
Категори:Хушаматсем
Го
Сарăлни
thumb|right|320px|Корея культурин фестивалĕнче голла выляççĕ, [[Сиэтл, штат Вашингтон, США, 2007 çул.]]
Го- тĕнчере чи сарăлнă вăйăсенчен пĕри. 2000 çулта тĕнчипе 27 миллиона яхăн çын вылянă. , çĕр çинче пурăнкансенчен кашни 222-мĕш го вăййине вылять.
Вăйă йĕрки
thumb|Инвентарь для игры в го — гобан, чулĕсем, тирĕксем. thumb|Го партин тĕслĕхĕ - малтанхи60 утăмăн анимацийĕ
Вăйă серверĕсем
Го Интернет урлă вылямалли серверсем:
Хунсен империйĕ
Хунни (Гуни, Хунгарди) — хунсен патшалăхĕ, Аттила астулра чухне чи мăнаçа тухать, унăн шутне Скифипе Германи çĕрĕсем кĕнĕ. Пĕрле тĕрлĕ халăх пурăннă, тĕп вăйĕ VI ĕмĕр тĕлнелле хунсем шутланнă.
Ассакасси (Шупашкар районĕ)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Ассакасси (пĕлтерĕшĕсем) статьяра пăхăр.
Хунсен империйĕ
Пĕрремĕш патшисем
К. М. Алиев хыпарĕсемпе, Хуннин пĕрремĕш патши Тедрехон пулнă темелле. Ăна IV ĕмĕрти пĕрремĕш вунçуллăхĕнче» Зеноб Глакăн «Тарон историнче «Север патши Тедрехон» тенĕ. Вăл ертсе пынă барсил çарĕсем Каçпи каçăвĕпе Албание кĕрсе каяççĕ. Тĕрĕк йăхĕсем кайран ăна турă шайне хăпартаççĕ те Тенгрихан теме пуçлаççĕ (ăна уйрăмах Атăл çинче чысланă). «Агвансен историнче» (VII ĕм.) унăн Иранра тӳрĕ параллелĕ пур — «Аспендиат», ирансен Исфендияр («таса, тасалнă, турă евĕр»). Кайран Хунугур (турă шайне хăпартнă) ертсе пынă, ун пирки 373 çулта «Агван историнче» асăннă.
Ассакасси (Шупашкар районĕ)
Ассакасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Хунсен империйĕ
Пĕрремĕш патшисем
374 çулта Еврогун империне никĕслекенĕ Пăламар шутланать (Баламбер: Оздек Р. Тюркюн гызыл китабы. Бакы. 1992. 1 китаб. С. 69), Хунну Империне никĕслекенĕн Мете-хаканăн еткерĕ. Патша ăратĕнчен тухнă Базук тата Курсих, Кавказ лешьенчи перс çĕрĕсене 395 çулта çарсемпе кĕрсе каяççĕ. Вĕсем иккĕшĕ те «хунсен патша ăратĕнчи пайташсем» пулаççĕ.
Пăламар 400 ç. тĕлнелле вилет, влаçа унăн Юлдуз-хан ывăлне юлать.
Аттила империйĕ
40 çулхи Аттила, Мунчук ывăлĕ, куккăшĕ вилсен (Константинопăль харçи вăхатĕнче çиçĕм çапнă) император астулне ларать. Аттила ертсе пынă чухне империне 45 — 50 тĕрлĕ халăх кĕнĕ. 445—453 çç. Аттила хунĕсемпе тăмарĕсем Германие, Францие, Çурçĕр Италие ярса илеççĕ, Рим импери çине ясак хураççĕ. «Аттила ячĕ историре … Александр Македонский тата Юлий Цезарьпе пĕрле хăйĕн вырăнне йышăннă», — палăртнă А.Тьерри.
Аттила ывăлĕсем
Аттила вилсен Эрнак тата Денгизик кĕçĕн ывăлĕсем (аслине, Илеке, вĕлереççĕ) хăйсен тĕп вăйĕсене Тăнай анат енне, Азовпа Каçпи çумне илсе каяççĕ. Çĕршыв территорийĕ пĕчĕкленме тытăнать.
Арамаçи (Кавказ) Хунни
thumb|right|250px| Арамаçи Хунни тата юнашар çĕрсем, 650 ç. тĕлн. Кавказ Хуннийĕ — 6-7 ĕмĕрсенчи тĕрлĕ йăх-ăруллă Атăлçи Хуннин тĕрĕс мар ячĕ, вĕсен Кавказ (Арамаçи) таврашĕнче те тăмалли вырăнсем пулнă. Урăххисем те, çурçĕр енчи архонсем те пулнă, вĕсене карттă çинче кăтартман. VI ĕмĕрте хунсен (мĕнпур ?) патши Болах (Валах, Волах) пулнă, арамĕ — паллă Боа-рикс, (Берихос) — Висанти тăмăрĕ. Патша арăмен резиденцийĕ — пĕр версипе — Вăрачанра пулнă, халĕ вăл Уллу-Бойнак (Уллубийаул). Хунсен чĕлхинче ячĕ «Берик», «Берик-киз» евĕр пулмалла. Н. А. Баскаков этимологие берик («парне, пару, кучченеç») + грексен вĕçлевĕ тесе ăнлантарать. Эхер те висантисем ята готсен калаçăвĕнчи евĕр астауса юлнă пулсан, вăл Боя (Боя-рикс) патша тени пулать.
Кун хыççăн патшара Зилигд (Зилгивин, Зилгиби) — Амбазук ывăлĕ, пулас — ларнă.
Вăл çаплах висанти императорĕпе Юстинианпа Сасансене хирĕçле туслă пулнă. Вĕсемпе кĕрешме 26 пин çынлă хуннсен çарне тăратнă. Кавадпа вăрçнă чухне пуçне хунă.
Висанти çăлкуçĕсенче ун пирки тĕрлĕрен çырнă: Зилигд, Зилгивин, Зилги, Зилгиби. Тăван ячĕ Зилги бий (=3илги кнеç) пулмалла. IX ĕмĕрте çавкăн пек ятлă атăлçи пăлхарĕсен патши Силки пулнă. Зилги/Силки (йылкы/жылкы) пĕлтерĕшĕ — «лаша, тапун» (Феофан Исповедник, Феофан Исповедник. Хронография // Чичуров И. С. Византийские исторические сочинения. М. 1980. С.49, 50).
Хунсен патши — Муагер, Муагер е Муагерис. Вăл христос тĕнне тытса пынă хăйĕн пиччĕшне — Гордăна вĕлерсен —астула йышăнать. Каярах вăл хăй те христос тĕнне кĕрет. Ăнчах та висантисем христос тĕнне йышăнассине Каçпи таврашĕпе мар, Босфорпа (Азовçумĕпе) çыхăнтарнă. Г.Моравчик çырнипе, ячĕ венгрсен Модери пĕлтерĕшĕнчен пулса тухать, унăн варианчĕ — Магъяр. Ю.Немет, Могьери кубань хунн-пăлхарĕсен патши пулнă тет
Горда пирки Феофан Исповедник çапла пĕлтерет: «527/528 ç. император килне Босфор çумĕнче пурăнакан хунсен Горда патши пынă, христос çынни пулса тăрать. Император ăна йышăнать, чылай парнепе тивĕçтерсе, ромейсен патшалăхне тата Босфор хулине сыхлама хăйĕн çĕр-шывне ярать» Кайран, Азов çумĕнче христос тĕнне хаяррăн кĕртне чухне ăна вĕлернĕ.
Грексен «Хронографисенче» Гордас, Хордасд евĕр вуланать. Ятăн этимологийĕ паллă мар. Г. Моравчик тĕрĕк-венгр этимологине — Огурда — «огурсен тусĕ» тата тĕрĕк: Курт — «кашкăр», сĕнет. Çаплах тĕрĕк варианчĕсем пур: Кардаш — «пĕр варти тăван». Хунсен патши Стиракс, Кавад шахăн тăмăрĕ, 520 çулта 12-пинлĕ çарпа шах майлă пулса тухнă, анчах та халĕ Манас, Манас (Кумыки) ятла вырăнта Боарикс çарĕсем тапăннă та пĕтĕмпех аркатнă. Стиракса кандала лартса Кустантина ăсатнă. Стиракс çĕрĕсем хальхи Буйнак районĕнче пулнă, унта халĕ археологсем вăтам ĕмĕрти пурăнан вырăнсене тата хулашсене тупса тĕпченĕ (Федоров Я. А. Федоров Г. С. Ранние тюрки на Северном Кавказе. М., 1978, с. 184.).
Гленис е Глонис
Хунсен патши Глон, (Гленис, Глонис) Стиракспа пĕрле Кавада шах майлă пулса харçăна каять. Боарикс çарĕсемпе Уллу-Бойнак патĕнче 527 çулта вăрçнă чухне пуçне хунă.
VI ĕмĕрĕн варринчен пуçласа Хунъен пĕрлĕ патшалăх шайĕнчен тухать, унăн вырăнне пĕр-пĕринпе кĕрешекен çурçĕр архонлăхĕсем çие тухаççĕ, вĕсем хушшинче хунсемпе танах славянсем, антсем, аварсем тата ытти халăхсем палăраççĕ. Висанти çине VI ĕмĕрте кайнă харçăсенче тăтăшах хунсене, славянсене, антсене асăнаççĕ. Хунъен йăлипех çурçĕр архонлăхĕсем, Аслă Пăлхар йĕркеленсе аталанаççĕ, вĕсен ертӳçисем Аттил ăратĕнчен тухнă пулнă.
Каçăсем
Категори:Европа истори патшалăхĕсем Категори:Ази истори патшалăхĕсем
Imperium Hunów