cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башири, Зариф
Башири Зариф (паспортра: Баширов Зариф Шарафутдинович), (1888 çyлхи çăвăн 5-мĕшĕ Тутарстанăн Хайпăç районĕнчи Тутар Чутей ялĕ — 1962 çyлхи юпан 21-мĕшĕ) — тутар прозăçĕ, сăвăçĕ, публицисчĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1888 çyлхи çy уйăхĕн 5 Тутарстанăн Кайпăç районĕнчи Тутар Чутей ялĕнче çyралнă.
1938 çyлта репресиленĕ.
1956 çyлта таса ята тавăрнă
1962 çyлхи юпа уйăхĕн 21-мĕшĕнче вилнĕ
Пултарулăх ĕçĕсем
1910 çyлта "Чăваш хĕрĕ Униçe" (тутар. Чуваш кызы Анисе) ятлă поэма çырнă. Ăна Валерий Туркай чăвашла кyçaрнă. Çавăн пекех унăн "Чăвашсем", "Чăваш литератури" ăслăлăх ĕçĕсем пур.
Кaçăсем
Категори:Тутарстан çыравçисем Категори:Тутар çыравçисем Категори:Пушкăртстан çыравçисем Категори:Тутарстан сăвăçисем Категори:Тутар сăвăçисем Категори:Пушкăртстан сăвăçисем Категори:1888 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 5-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1962 çулта вилнисем Категори:Юпан 21-мĕшĕнче вилнисем Категори:Ĕпхӳре вилнисем
Хуфхор
Хуфхор, (Хирхуф, Херфуф) — VI династин Меренра I тата Пиопи II фараонсен вӑхӑтӗнчи (п. эрч XXIII ӗмӗр, Авалхи патшалӑхӑн вӗҫӗ) Авалхи Египетри Та-сети ҫӗрӗн номархӗ.
Каҫӑсем
Категори:П. эрч. XXIII ĕмĕрте çуралнисем Категори:П. эрч. XXIII ĕмĕрте вилнисем Категори:Нехен номархĕсем Категори:Африка тĕпчевçисем Категори:Мемуарсем тата автобиографисем Категори:Икĕпатри VI династи
Хапха
Асăрхавсем
Категори:Архитектура элеменчĕсем
Хапха (пĕлтерĕшсем)
Хапха:
Пикмăрсаль
Пикмăрсаль, Pikmărsal, Кивьял (Бикмурзино) —  Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районне кĕрекен чăваш ялĕ. Вăл Илем шывĕ хĕрринче ларать.
Истори
Яла Мурза ятлă тĕне кĕмен чăваш чи пĕрмĕш пӳрт лартнă. Вара яла Пикмăрсаль тенĕ Ку таврана чăвашсем XVII ĕмĕр вĕçнелле куçса килсе ларнă. 1917 çулхи революциччен çак ял Сарăту кĕпернине кĕнĕ.
==Халăх йышĕ ==
Быковка (Еранка юппи)
Быковка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Еранка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Пăрăнтăк
thumb|280px|Пăрăнтăк Пăрăнтăк (Tamias, τᾰμίᾱς «хуҫалӑхлӑ», «перекетлӗ») — пакша йышши (Sciuridae) кӑшлакан пӗчӗк чӗр чун.
Кӗлетки
Пӑрӑнтӑкӑн тӑршшӗ — 15, хӳри 12 сантиметр, йывăрăшĕ çĕр грамм таран пулать, хӳри кĕлеткинчен кăшт кăна кĕскерех. Пӑрӑнтӑк пакша пекех, анчах унӑн ҫурӑмӗ ҫинче пилӗк хура йӗр. Кайри ури малтинчен вӑрӑмрах. Хӑлхи пысӑк, вӗҫӗнче «киҫтӗк» ҫук. Ҫак чӗр чунӑн питӗнче пысӑк «михӗсем». Унта вӑл апат йӑтса килет. Е шӑтӑк чавнӑ чухне тӑпрана айккинелле сӗлтет.
Пурӑнни
Пӑрӑнтӑксем йывӑҫ ҫине аван хӑпараҫҫӗ, ҫапах та ҫӗр чавса шӑтӑкра пурӑнаҫҫӗ. Чӗр чун таврари лару-тӑрӑва кайри ури ҫине тӑрса сӑнать. Пӑрӑнтӑкӑн шӑтӑкӗ 3 метра яхӑн, темиҫе уйрӑмлӑ — апат управӗ, туалет, ҫурисен пӳлӗмӗ. Пурӑнакан вырӑна типӗ курӑк сарать. Апат çиме пăрăнтăк йăвинчен кăнтăрла кăна тухать. Каçхине йăвинче выртать. Хĕллехи вăхăтра пăрăнтăк — тутлă ыйхăра. Ака уйăхĕнче вăранса тухать те юпа уйăхĕнче хĕл каçма выртать. Çурисем 5 таран пулаççĕ, 3-4 уйăхран хăйсем тĕллĕн пурнăма тытăнаççĕ.
Сарни
Пăрăнтăк пирĕн республикăра сайра тĕл пулакан чĕрчун, Чӑваш Енӗн Хӗрлӗ кӗнекине кӗрет. Ăна Атăлăн сулахай çыранĕнче кăна курма пулать. Категори:Пакша йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Арман
Арман, — тырă авăртакан хуçалăх. Арманпа юнашар элеватор, а урăх тырă упас хуçалăх пур пулсан ку хуçалăха комбинат теççĕ.
Çавăн пекех арман — тырă авăртакан механизмсемпе машинăсене калаççĕ. Вĕсем темиçе тĕрлĕ пулаççĕ:
Армансем тырă кăна мар, уголь, руда тата ытти хытă япаласене тĕпретеççĕ.
Ĕлĕк
Революциччен Чăваш Енре тĕрле вăйпа ĕçлекен 4300 арман ларнă.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Ял хуçалăхĕ
Пальник-Ю (Юн-Яга юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Чуман (пĕлтерĕшсем)
Чуман:
Ирчекасси
Ирчекасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Лена (Эльшей районĕ)
Лена  — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 31 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452269, ОКАТО кочĕ — 80230868002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Новохусаиново
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Бава (Бия юппи)
Бава — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин Турочак районĕн территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Бия юпписем
Екатеринбург
Екатеринбург, — Свердловск облаçĕн тĕп хули. 1924-пе 1991 çул хушши Свердловск ятлă пулнă. Мускавран 1 667 çухрăмра ларать.
Хула пуçлăхĕ Орлов А.В.
Хулара пурĕпе 7 университет, 6 академи. Çавăн пекех кунта театр институчĕ вырнаçнă.
Истори
Хулана 1723 çулта хывнă. Ятне Пётр I патшан Екатерина I арăмĕ ятне халалланă.
Каçăсем
Категори:XVIII ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем Категори:Исеть çинчи хуласем Категори:Раççейри укçа çапнă хуласем Категори:Раççейри мильон çынлă хуласем Категори:Раççейри облаç центрĕсем Категори:Свердловск облаçĕн хулисем
Даровица (Зимняя юппи)
Даровица — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Зимняя юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Хĕрлемес çара çерçи
мини|справа|250px|Хĕрлемес çара çерçи Хĕрлемес çара çерçи (Nyctalus noctula) кĕлеткипе пысăккисен шутне кĕрет. Кĕлетки 81 миллиметр, хӳри 54 мм. таран пулать. Ку чĕр чун сад пахчисенче, парксенче, вăрмансенче пурăнать. Хӳтлĕхне йывăç хăвăлĕнче шырать, хăш чухне пӳрт маччине те кĕрсе пытанма пултарать. Амисем колонипе (20 çара çерçи таран) пурăнма юратаççĕ. Апата хĕвел ансан тухаççĕ. Каннă вырăнтан инçе каймаççĕ, тытнă хурт-кăпшанка çийĕнчех çисе яраççĕ. Апат вăхăчĕ 1 сехет майлă пырать. Ирхине хĕвел тухас умĕн çара çеçисем тепре 10-15 минут хушши апатланаççĕ. Çара çерçи çĕртме уйхĕнче çăвăрлать. Пуслăхра 1-2 çура кăна пулать. Вĕсем уйăхран ӳссе çитеççĕ. Çурла-авăн уйăхĕсенече кăнтăралла вĕçсе каяççĕ. Каялла ака уйăхĕнче таврăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Çара çерçи евĕрлисем‎  Категори:Чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Уатт Джеймс
Джеймс Уатт  – (09.01.1736, Гринок, Ренфрюшир, Шотланди- 09.08.1819, Хэндсворт,Бирмингем, Англи) - Пăс машинине шутласа кăларакан. Эдинбург король перлĕхĕн 1784), Лондон король перлĕхĕн (1785), Парис ăслах академин пайташĕ  (1814).
Ун ячĕпе Хăватлăх виçине ватт ят панă.
Ньюкомен пăç машинине лайăхлатнă. Универсаллă йĕкĕр тăвăмлă пăç машинине шутласа кăларса ĕçе кĕртнĕ. Уатт ĕçĕсем малтан Ангоири, каярах петĕм тĕнчери промăçлах революцине пуçланă.
Европа футбол чемпионачĕ 2012
Ку ик хуçаллă çĕршывлă Европăри нацисен футбол ăмăртăвĕн кун-çулĕнче виççĕмĕш турнир шутланать. Пĕрремĕшĕ - 2000 çулта Бельгипе Нидерландсенче пулса иртнĕ, иккĕмĕшĕ - 2008 çулхи Европа чемпионачĕ — ăна Австрипе Швейцарире иртернĕ.
Ку финал пайĕнче 16 футбол ушкăнĕ хутшăннă юлашки чемпионат. Евро-2016 пуçласа, тупăшакан ушкăн хисепĕ 24 таран ӳсет.
Чемпионат финалçĕ — Итали хутăш ушкăн — Бразирире Конфедераци черккийе хутшăнать, мĕншĕн тесен чемпионĕ — Испани хутăш ушкăнĕ — Конфедераци черккийе хальхи чемпион пулнипе вылять.
Пĕтĕмлетӳсем
Вырăнсем
Ден
мини|Ден
Ден (Удиму) — Авалхи Египетӑн Ирхи патшалӑхӑн I династин, п. эрч 2870 и 2820 ҫулсен хушшинчи пиллӗкмӗш фараонӗ.
Краснов-Асли Василий Иванович
Краснов-Асли Василий Иванович (1900 çул, кăрлачăн 6-мĕшĕ, Кипеккасси ялĕ, Хусан кĕперни (халĕ Тутарстанăн Пăва районĕ), — чăваш прозăçĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1934 ç.), 1975 çулта Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ, Ленин орденне тивĕçнĕ, унăн ятне 1970 çулта Чăваш АССРĕн Ӗç Мухтавĕпе Паттăрлăхăн Хисеп Кĕнекине кĕртнĕ.
Пурнăçĕ
1900 çулхи кăрлачăн 6-мĕшĕнче Тутарстанăн Пăва районĕнчи Кипеккасси ялĕнче çуралнă.
Я. М. Свердлов ячĕпе хисепленекен коммунистсен университетĕнче, хĕрлĕ профессура институтĕнче вĕреннĕ.
Донбассра шахтёр пулса вăй хунă. Çĕрпӳ тата Йĕпреç ВКП(б) уес комитечĕсен секретарĕ, Чăваш обкомĕн пропоганда уйрăмĕн заведующийĕ, Вăрнар райком партийĕн секретарĕ пулнă. Чăваш кĕнеке издательствин тĕп редакторĕ вырăнĕнче ĕçленĕ.
1937 çулта репрессине лекнĕ, 1956 çулта ырă ятне тавăрнă.
Граждан вăрçине хутшăннă.
1978 çулхи юпа уйăхĕн 19-мĕшĕнче Шупашкарта çĕре кĕнĕ.
Ӗçĕсем
Унăн романĕсемпе повеçĕсем пурĕ 20 ытла кĕнекере тухнă:
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Кăрлачăн 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1900 çулта çуралнисем Категори:Юпан 19-мĕшĕнче вилнисем Категори:1978 çулта вилнисем
Хапха (спорт)
Хапха спортри команда вăййисенче уй хĕрринче лартнă тӳрĕ кĕтеслĕ конструкци. Вăйăсенче командăсем пӳскене, шайбăна хирĕçлисен хапхине кĕртесшĕн кĕрешеççĕ. Кĕртнине гол теççĕ, çакна пула команда тупăш пухать. Хапха юписене штанга, горизонтальлисене — çӳлти кашта теççĕ.
Американ футболĕ
Американ футболĕнче вăйăран тапса кĕртнĕ голшăн 3 очко параççĕ. Хапха пысăккăшĕ регби вăййинчи виçиллех. Çӳлти каштан çӳллĕшĕ — 10 фут (3 метр), юпасен хушши — 18,6 фут (5,7 метр). Американ футбол стадионĕсенче, хапхана пĕр тĕп юпа çине лартаççĕ.
XIX ĕмĕрти вăрçăсем
1890 - 1899
Категори:Вăрçăсен списокĕсем Категори:XIX ĕмĕр вăрçисем
Чуман (Бурла юппи)
Чуман — Бурла юханшывĕн юппи, Çĕн Çĕпĕр облаçĕнчи юханшыв.
Тавралăхĕ
Карасук юханшывран пуçланать та Çĕн Çĕпĕр облаçĕн районĕсем тăрăх çурçĕр енчен кăнтăралла юхса Алтай енне çитиччен Бурла юханшыва юхса кĕрет. Тăршшĕ — 70,2 çухрăм, бассейн лаптăкĕ ? км².
Футбол уйĕ
Футбо́л уйĕ — футбол вылямалли вырăн. Унăн виçисене, йĕрĕсене Футбол вăййин йĕркисен 1 йĕркипе палăртаççĕ.
Асăрхавсем
Категори:Футбол йĕркисем Категори:Спорт çурт-йĕрĕсем
Ишлей
Ишлей, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Пальник-Юнко
Пальник-Юнко — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Пальник-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 12 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Чуман (Куланда юппи)
Чуман — Бурла юханшывĕн юппи, Алтай Енри юханшыв.
Тавралăхĕ
Баево район тăрăх юхать.
Каçăсем
Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем
Отранто
Отранто (итал. Otranto, лат. Odruntum, Hydruntum) — Италире вырнаҫнӑ, Апули облаҫӗн Лечче провинцинчи портлӑ хула.
Халӑх шучӗ — 5,5 пин ҫын (2009).
Каҫӑсем
Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Итали хулисем
Илюххаль
Иллюхаль (Илюшкино), — Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районне кĕрекен чăваш ялĕ. Вăл Илем шывĕ хĕрринче ларать.
Кун-çулĕ
Ку таврана чăвашсем XVII ĕмĕр вĕçнелле куçса килсе ларнă. 1917 çулхи революциччен çак ял Сарăту кĕпернине кĕнĕ.
Каçăсем
Иллюхаль
Категори:Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районĕн ялĕсем
Икĕ капитан (фильм, 1976)
«Икĕ капитан» (Два капитана) — Вениамин Каверинăн пĕр ятлă роман тăрăх 1976 çулта ӳкернĕ ачасем валли улттă сериллĕ Евгений Кареловăн приключени фильмĕ. Евгений Кареловăн юлашки ĕçĕ. Фильм премьери телевиденинче 1977 çулхи нарăсăн 26-мĕшĕнче иртнĕ.
Серисен ăшлăхĕ
thumb|left|220px
Каçăсем
Категори:Вĕçевçĕсем пирки фильмсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки фильмсем Категори:Мосфильм Категори:Евгений Кареловăн фильмĕсем Категори:Вениамин Каверинăн ĕçĕсене экранизацилени
Кунакбаево (Кунакбаевский сельсовет)
Кунакбаево  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 904 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453740, ОКАТО кочĕ — 80253845001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Трухмен чĕлхи
Трухме́н чĕлхи (ставрополь туркменĕ, çурçĕр кавказ туркменĕ) — Ставрополь Енри туркменсен чĕлхи, хăйсене çаплах трухменсем теççĕ. Туркмен чĕлхин диалекчĕ шутланать.
Пĕрлехи хыпарсем
Трухменсем XVII ĕм. — XVIII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнчен чоудор, игдыр тата союнаджи туркмен йăхĕсенчен уйрăлса Мангышлак çурутравĕнчен тухнă.
Асăрхавсем
Категори:Туркмен чĕлхи Категори:Тĕрĕк чĕлхисем Категори:Раççей чĕлхисем
Трухменский язык
Çĕнĕ Аташ
Çĕнĕ Аташ — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 72 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452269, ОКАТО кочĕ — 80230868003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Чăваш наци конгресĕ
thumb|250px|Чăваш халăх çурчĕ. Шупашкар, Ехрем купса бульварĕ. Чăваш наци конгресĕ (Чувашский национальный конгресс), — чăваш халăхĕн регионсем хушшинчи пĕрлĕх организацийĕ.
ЧНК йышне наципе культура автономисем, Раççей Федерацинче тата ютçĕр çĕрсенче чăвашсем чăмăртанса пурăнакан регионсенчи пĕрлешӳсемпе ассоциацисем, пĕрлĕх пĕрлешĕвĕсем, патшалăх тата харпăр предприятисен ĕçлев коллективĕсем, ăслăх йĕркеленĕвĕсем, çаплах Чăваш Республикин пайăр çыннисем кĕме пултараççĕ.
ЧНК Раççей субъекчĕсенчи наци-культура пĕрлешĕвĕсемпе пĕрле ĕçлет.
Атрибутика
Чăваш халăх юрри «Алран кайми аки-сухи...» ЧНК гимнĕ шутланать.
ЧНК пичет органĕ — «Чăваш тĕнчи» хаçат.
Кун-çулĕ
Чăваш наци конгресне 1992 çулхи юпан 8-9-мĕшĕнче иртнĕ Йĕркеленӳ пухăвĕнче никĕсленĕ. Президент пулма Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕн Культура, вĕренӳ тата нацисен хушшинчи çыхăнусен комитечĕн председательне Атнер Петрович Хузангай филолог-ăсчаха суйланă.
1992-1993 çулсенче Чăваш наци конгресĕ «Чăваш Республикин чĕлхисем пирки» саккуна, Чăваш Республикин 1993-2000 çулсенче тата каярах пурнăçламалли Патшалăх программине хатĕрлес, ăна Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕнче йышăнас ĕçе хутшăннă.
1992 çулта Чăваш наци конгресĕ Тĕрĕк халăхĕсен ассамблейине (АТН) кĕнĕ, 1993 çулта - Тĕнчене тухман нацисемпе халăхсен организацине (ТТНХО), 1994 çулта - Атăлçи тата Урал тăрăхĕсенчи халăхсен ассамблейне (АУХА), 1995 çулта - Раççей халăхĕсен ассамблейне (АНР).
1994-2000 çулсенче Чăваш наци конгресĕ Чăваш Республикин Конституцине хатĕрлес ĕçе хутшăннă.
1994-1995 çулсенче Чăваш патшалăх кунне (каярахпа – Республика кунĕ) туса хурас ĕçе хутшăннă. Çак куна çĕртмен 24-мĕшĕнче палăртма йышăннă. Атăлçи Пăлхар патшалăхĕн 1100 çулне халалласа Шупашкар 500 çул тултарнă ятпа хисепленекен паркра «Асран кайми» юпа лартнă.
1995 çулта çĕртмен 21-22-мĕшĕсенче Чăваш наци конгресĕн иккĕмĕш Аслă Пухăвĕ (II съезчĕ) (иртнĕ.
1992-2002 çулсенче Чăваш наци конгресĕ Америкăри Пĕрлешӳллĕ Штатсенче, Голландире, Эстонире, Турцире, Кăркăстанра, Казахстанра, Крымра, Азербайджанра, Кипрта тата ытти çĕрте наци ыйтăвĕсемпе ирттернĕ съездсемпе конференцисене хутшӑннӑ.
1996 ҫултан пуҫласа Чăваш наци конгресĕн Мӑн Канашӗн ларӑвӗсене республика тулашӗнче пурӑнакан чӑвашсем патӗнче те (Пушкӑртстанри Слакпуҫ ялӗнче, Чӗмпӗр, Самар тӑрӑхӗсенче) ирттерме пуҫланӑ.
1997 ҫулта Чăваш наци конгресĕн пӗрремӗш президентне А.П. Хусанкая Тĕнчене тухман нацисемпе халăхсен организацийӗн (ОННН, Эстони) вице-председателӗ пулма суйланӑ.
1997 çулхи юпан 24-25-мĕшĕсенче Чăваш наци конгресĕн виççĕмĕш Аслă Пухăвĕ (III съезчĕ) иртнĕ. Геннадий Николаевич Архипова Конгресс президенчĕ пулма суйланă.
1998 çулхи ака уйăхĕнче Чăваш наци конгресĕ Берлинра (Германи) Чăваш культурин кунĕсене ирттернĕ.
1999-2002 çулсенче Чăваш наци конгресĕпе Чăваш Республикин Культура министерстви Шупашкарта чăваш эстрада юррин фестивалĕсене йӗркеленӗ. Каярахпа ун вырӑнне Пӗтӗм тӗнчери чӑваш эстрада юррисен «Кӗмӗл сасӑ» фестиваль-конкурсӗ ирттерме пуҫланӑ.
2000 ҫулхи ҫӗртмен (июлӗн) 21-22-мӗшӗсенче Чăваш наци конгресĕн тӑваттӑмӗш Аслă Пухăвĕ (IV съезчӗ) пулнӑ.
2001 ҫулхи ака (апрель) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн ӗҫ тӑвакан органӗсем Шупашкарти Воробьев композиторсен урамӗнчи 10-мӗш ҫурта куҫнӑ.
2002 ҫулта Чăваш наци конгресĕ Красноярск, Пермь, Тюмень облаҫӗсенче тата ытти регионта чăваш пӗрлӗхӗсен конференцийӗсене ирттернӗ ҫӗре хутшӑннӑ.
2002 ҫулхи авӑн (сентябрь) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн пиллӗкмӗш Аслă Пухăвĕ (V съезчӗ) иртнӗ.
2002 ҫулхи раштав (декабрь) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн делегацийӗ Мускаври чӑвашсен наци культура автономийӗн II съезчӗн ӗҫне хутшӑннӑ.
2003 ҫулхи ака (апрель) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕнче Раççей халăхĕсен ассамблейин (АНР) ӗҫ тӑвакан комитечӗн председателӗн ҫумӗпе тӗлпулу ирттернӗ.
2003 çулта чăваш таврапӗлӳҫисен пӗрремӗш конкурсӗ иртнӗ.
2004 ҫулхи пуш (март) уйӑхӗн 10-мӗшӗнче Чăваш наци конгресĕ Раççей халăхĕсен ассамблейин (АНР) III съезчӗн ӗҫне хутшӑннӑ.
2004 ҫулхи ака (апрель) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн президенчӗ Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗ В.В. Путин Чӑваш академи драма театрӗнче тӗрлӗ наци ҫыннисемпе ирттернӗ тĕлпулура тухса калаçнă.
2004 ҫулхи çурла уйăхĕнче ЧНК элчисем финн-укăр халăхĕсен Таллинн (Эстони) хулинче иртнĕ конгресăн ĕçне хутшăннă.
2005 ҫулхи пуш уйӑхӗн 19-мӗшӗнче Чăваш наци конгресĕн улттӑмӗш Аслă Пухăвĕ (VI съезчӗ) иртнӗ.
2005 ҫултан пуҫласа Муркаш районӗнчи «Кӗрен парӑс» ("Алый парус") кану лагерӗнче Раҫҫейӗн ытти регионӗнче тата урӑх ҫӗршывсенче пурӑнакан чӑваш ачисем валли ятарлӑ смена йӗркеленӗ.
2005 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕ чӑваш чӗлхипе литературине вӗрентекенсен пӗрремӗш конференцине ирттернӗ.
2005 ҫулта Чăваш наци конгресĕ ҫумӗнче «Сывлӑх» клуб уҫӑлнӑ.
2006 ҫулта Красноярск крайӗнчи чӑвашсен пӗрремӗш съездӗнче чӑваш наци культура аталанӑвӗн концепцине сӳтсе явнӑ.
2006 ҫулхи пуш уйӑхӗнче республикӑра пӗрремӗш хут "Чăваш пики" конкурс иртнӗ.
2007 ҫулта Шупашкарта пӗрремӗш хут «Чăваш тумӗ» уява ирттернӗ.
2007 ҫулхи утӑ (июнь) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн президенчӗ Раççей халăхĕсен конгресӗн Якутск хулинче ирттернӗ съездне хутшӑннӑ.
2007 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 3-мӗшӗнче Чăваш наци конгресĕн Мӑн Канашӗ 1917 ҫулта Чӗмпӗр хулинче Пӗтӗм чăвашсен пӗрремӗш съезчӗ пухӑннӑранпа 90 ҫул, Чăваш наци конгресне йӗркеленӗренпе 15 ҫул ҫитнине паллӑ тунӑ.
2009 ҫултанпа Шупашкарта Чӑваш халӑхӗн чи пысӑк уявӗ Акатуй ирттерме пуҫланӑ.
2012 ҫулхи юпа уйӑхӗн 27-мӗшӗнче Чăваш наци конгресӗ 20 ҫул тултарнине паллӑ тунӑ.
2013 çулхи юпа уйăхĕн 26-мĕшĕнче Чăваш наци конгресĕн саккăрмĕш Аслӑ Пухăвĕ иртрĕ. Конгреса ертсе пыма Чăваш Патшалăх Канашĕн депутатне Николай Федорович Угаслова шанчĕç.
2014 ҫулта Чăваш наци конгресĕ халăх историне, культурине, йăли-йĕркине упраса хăварас тата аталантарас тĕллевпе Чăваш Республикинчи кашни район-хулара вырăнти уйрĕмĕсене йĕркелес ĕçе пуçăнчĕ.
Президиум йышĕ
(2013 çулхи юпан 26-мĕшĕнче иртнĕ VIII Аслă пухура суйланă)
Мăн Канаш йышĕ
’’’2013 çулхи юпан 26-мĕшĕнче иртнĕ VIII Аслă пухура суйланă’’’
Ваттисен канашĕ
ЧНК VI Аслă Пухăвĕнче суйланă Ваттисен Канашĕ
Каçăсем
Категори:Раççей пĕрлĕх йĕркелевĕсем Категори:Чăваш Ен Категори:Чăвашсем Категори:ЧНК
Раççей империйĕ
Раççей импе́рийĕ; çаплах Раççей патшалахĕ е Раççей (реформăчченхи вырăс. Россійская Имперія) — Вырăс патшалăхĕн 1721 çултанпа Февраль революцийĕ хыççăн 1917 çулта республикăна куçариччен ячĕ. Импери çуралнине Аслă Çурçĕр вăрçи вĕçленсен вырăс патши Аслă Пётр I пĕлтерет. Раççей империн тĕп хули малтан Санкт-Петербург 1713—1728 çулсенче, кайран Мускав 1728—1730 çулсенче, тепĕртакран каллех Санкт-Петербург 1730—1917 çулсенче (1914 хулана Петроград ята куçарнă) пулнă.
Раççей империйĕ Çĕр çинче хăçан та пулин йĕркеленнĕ патшалăхсем хушшинче лаптăкĕпе виççĕмĕш (Монгол тата Британи империсем хыççăн) — унăн территорийĕ çурçĕрте Çурçĕр Пăрлă океанĕнчен пуçласа кăнтăрти Хура тинĕсе çити, анăçри Балти тинĕсĕнчентухăçри Лăпкă океана çити сарăлса выртнă. Империн пуçлăхĕ— пĕтĕм раççей императорĕ, 1905 çулчен нимĕнпе те чарман абсолют влаçпа усă курнă. 1917 çулхи авăнăн 1- (14-) мĕшĕнче Раççейре официаллă республика пулса тăнине пĕлтернĕ. Империн саккун тăвакан органне — Патшалăх Думине — çав çулхи юпан 6- (19-) мĕшĕнче салатса янă.
Территори
Раççей империн географийĕ: 35°38’17" — 77°36’40" çурçĕр анлăхĕ тата 17°38’ — 169°44’ анăç вăрăмлăхĕ.
Раççей империн пысăк хулисем
Раççей империн пысăк хулисем 1897 çулхи халăх çыравĕпе (пин çын):
Пысăк хуласем, 1914 çулхи хаклавпа (пин çын):
Пĕтĕм Раççей императорĕсем
thumb|250px|[[Елизавета Петровна, раççей арăм-император]]
Экономика
Патшалăхăн наци тупăшĕ — 16,4 млрд тенкĕ (тĕнчен 7,4 %).
Хĕçпăшаллă вăйсем
thumb|200px|Раççей салтакĕсем окопра, Пĕрремĕш Тĕнче вăрçин фрончĕ.
215px|thumb|Суворовăн Альп урлă каçăвĕ.
Асăрхавсем
* Категори:Раççей историйĕ Категори:Колониллĕ империсем Категори:Европăри авалхи патшалăхсем Категори:Азири авалхи патшалăхсем Категори:Америкăри авалхи патшалăхсем
Ахаль ăтăр
thumb|250px|Ахаль ăтăр thumb|250px|Ахаль ăтăр ареалĕthumb|250px|Ахаль ăтăр чечексем çинче Ăтăр - çинçе кĕлеткеллĕ вăрăм чĕрчун. Вăл утса çӳреме те, чупма та питĕ ăста: 10 çухрăма пĕр канмасăрах кайма пултарать. Шывра та хăйне лайăх туять. Унта 3 минут ытла тăма пултарать. Таса, хăвăрт юхакан шывсене кăмăллать. Ытларах пулăпа тăранать, анчах рак, шапа, хурт-кăпшанкă та тиркесех каймасть. Йăви чăнкă çыранта вырнаçать пулин те, кĕмелли шăтăкне курма çук - ăна ăтăр шыв айĕнчен тăвать. Ăтăр питĕ сыхлавлă чĕрчун шутланать, çавăнпа та апата каçхине кăна тухать. Пирĕн тăрăхра ăтăрăн тĕп тăшманĕ - этем. Çынсем ăтăра паха та хаклă тирĕшĕн тытаççĕ. Çавăнпа та ăтăр йышĕ пирĕн тăрăхра питĕ пĕчĕк.
Каçăсем
Категори:Сăсар йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрчунсем
Бургунди вăрçисем
thumb|Лаупен патĕнчи çапăçу, Бургунди вăрçисем Бургунди вăрçисем, — 1474-1477 çулсенче Бургунди герцоглăхĕ тата Франципе Швейцари пĕрлешĕвĕ хушшинче иртнĕ вăрçă. Ку вăрçă Хастар Карл Бургунди герцогĕшĕн ăнăçлă иртмен, 1477 çулта вара Нанси патĕнчи çапăçура вăл вилсен вĕçленнĕ. Бургундине вара Франци патшипе Габсбургcем пĕр-пĕрин хушшинче пайланă, Швейцари хăйĕн пăхăнманлăхне çирĕплетнĕ.
Вăрçă сăлтавĕсем
XIV ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринчен пуçласа XV ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурпайĕ таран Бургунди герцогĕсем тĕрлĕ пĕрлешӳсем туса, çар харçисене ирттерсе çĕрсене пысăклатнă. XV ĕмер варри тĕлне Бургунди шутне Франш Конте, Ретель, Люксембург, Нивернэ, Фландри, Геннегау, Брабант, Лимбург, Голланди тата Зеланди кĕнĕ. Çапла вара экономикăпа çар вăйĕ тăрăх вĕсем Францине пăхăннă пулин те унпа тупăшма пултарнă. Çĕрçул вӑрҫи вăхăтĕнче вĕсем акăлчансене пулăшнă, вăл вӑрçă вĕçленсен вара Францине кĕрекен хăш-пĕр çĕрсене хăйсем çумне хушнă. Вăл çĕрсем шутне Пикардине кĕрекен пуян хуласем те кĕнĕ. Бургунди герцоглăхĕн çĕрĕсем хушшинче Франци çĕрĕсем пулни пысăк чăрмав пулнă. Бургунди пуçлăхĕсем уйрăмах Эльзаспа Лотарингине хăйсен çĕрĕ çумне пĕрлештересшĕн пулнă.
Франци патшисене Бургунди çĕрĕсем сарăлни пĕрре те килĕшмен. Енчен те Çĕр çулхи вăрçă вăхăтĕнче акăлчансемпе çапăçни чăрмантарнă пулсан вăл вĕçленнĕ хыççăн пăхăнса тăракан Бургундине алла тытмашкăн чăрмавсем пулман. VII Карл астул çинче ларнă вăхăтрах французсем Бургундине каялла тавăрмалли ĕçсене пуçланă. Унăн ывăлĕн, XI Людовикăн, малтан Бургундипе Бретони герцогĕсем пуçланă граждан вăрçине тӳсме тивнĕ, анчах вăл ку хирĕçӳре дипломати мелĕсемпе усă курса çĕнтерӳçе тухнă. Çапла хăйĕн вăйне пысăклатса вăл Бургундие хирĕç вăрçă пуçлать. Хăйĕн енне вăл Габсбургсен йăхне тата Швейцари пĕрлешĕвне çавăрать. Габсбурсем те Швейцари патшалăхĕ те Бургунди вĕсен çĕрĕсене туртса иллесинчен хăранă.
Вăрçă хирĕнче
thumb|left|Хӑюллӑ Карл, Бургунди герцогĕ 1469 çулта Малти Австрипе Тироль герцогĕ Сигизмунд Габсбург Хастар Карла Эльзасри хăйĕн çĕрĕсене панă. Ку майпа вăл Швейцари пĕрлешĕвпе тупăшнă чухне Бургунди пулăшăвне кĕтнĕ ĕнтĕ, анчах та Карл Швейцари çине патăнса кĕмен. 1473 çулта Бургунди Кёльн архиепископлăхĕ çине тапăннă, Нойсс хулине çавăрса илнĕ. Çав вăхăтрах хăйĕн патшалăхри çыннисене Карл Базель, Страсбург тата Мюлхауз хулисемпе суту-илӳ тума чарнă. Вăл хуласем Швейцари майлă пулнăран çапла хушнă.
1474 çулта Бургунди вăйĕ чакни сисĕне пуçланă. Чи малтан Карлăн Нойсс патĕнче ĕçсем япăх пулни сисĕннĕ. Темле тăрăшсан та вăл çак хулана илеймен. Лотаринги Швейцарирен пулăшу ыйтнă, Таса Рим империйĕн III Фридрих императорĕ вара Сигизмунд Габсбурга Бургундипе тунă килĕшӳсене пăрахаçлама ыйтнă. 1474 çултах Габсбургсем Швейцарипе мирлĕ килĕшӳ туса Бургундине хирĕç тăнă. Сигизмунд хăй панă çĕрĕсене каялла укçалла тавăрма ыйтнă, анчах та Карл ăна хирĕçленĕ, ирĕк паман. Вăл та кăна мар, Петер фон Гагенбах ертсе пыракан çарсем Эльзасри хӳтлĕхсене йышăннă. Ку ĕçпе килĕшмен австрсемпе швейцарсен çарĕ Франш Контене кĕнĕ, 1474 çулхи чӳк уйăхĕнче Эрикур патĕнчи çапăçура бургундсене çĕнтернĕ.
1475 çулта Берн кантонĕн çарĕсем Карл тусĕн Савойя герцогĕн Во çĕрне тытса илнĕ. Бернсем пулăшнипе Вале контонĕнче хула коммунисем пăлханма пуçланă, 1475 çулхи чӳк уйăхĕнче Планте патĕнчи çапăçура Савойя çарĕсене çапса аркатса анатри Вале çĕрĕсене ирĕке кăларнă. 1476 çул пуçламăшĕнче Швейцари çарĕсем Грансон хӳтлĕхне тытса илнĕ, анчах та Хӑюллӑ Карл çарĕсем ăна çупăрласа илнĕ. Хӳтлĕхри çынсем хăйсене çаварса илнине кура парăннă, бургундсем вĕсене вара пурне те вĕлернĕ. Часах Швейцари çарĕсем килсе çитнĕ, Грансон патĕнчи çапăçура вĕсем бургундсене йăлтах çапса аркатнă, Карл вара тарса çăлăннă.
Бургунди çапах та парăнма шутламан, çĕнĕ çар пухнă. Швейцарсем вĕсене Морат патĕнчи çапăçура каллех çапса аркатнă.
1477 çулта Нанси патĕнче çак вăрçăн юлашки çапăçу пурса иртнĕ. Швейцарсемпе лотарингсем бургундсене çапса аркатнă, Хастар Карл вара ку çапăçура пуçне хунă.
Пĕтемлетĕвĕсем
Хастар Карл вилнипе бургундсен йăхĕ татăлнă. Хăйĕн хыççăн вăл Марийăна çеç хăварнă. Мария III Фридрихăн ывăлĕн, Максимилиан Габсбургăн, мăшăрĕ пулнă. Франципе габсбургсем Бургунди çĕрĕсем пирки хирĕçме пуçланă. 1482 çулта Арас килĕшĕвне алă пуснă. Унпа килĕшӳллĕ Габсбург Нидерландсемпе Люксембурга, Франци Бургундине, Франш Контене тата Пикардине илнĕ.
Каçăсем
Категори:Бургунди Категори:Швейцари историйĕ Категори:Франци вăрçисем Категори:Швейцари вăрçисем Категори:Австри вăрçисем Категори:XV ĕмĕрти вăрçăсем Категори:Истори Категори:Вăрçăсем
Ишлеййĕ
Ишлеййĕ, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Раççей кунĕ
Раççей кунĕ — çĕртмен 12-мĕшĕнче, РСФСР патшалăх суверенитечĕн декларацине (2002 çулчен Раççей Федерацин патшалăх суверенитечĕн декларацине йышăннă кун) (1991 çултанпа кану кунĕ ) йышăннă 1992 çултанпа çулсерен уявлакан кун.
Каçăсем
Категори:Раççей уявĕсем Категори:Çĕртмен 12-мĕшĕн уявĕсем Категори:Наци уявĕсем
Сольпа (Иванцовка юппи)
Сольпа — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Иванцовка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çĕр декречĕ
thumb|Çĕр декречĕ thumb|Çĕр декречĕ
Çĕр декречĕ́ — 1917 çулхи юпа, 26 (чӳк, 8) Иккĕмĕш пур раççей канашĕсен съездĕнче йышăннă çĕрпе усă курмалли тĕлре никĕс хуракан виçе-право акчĕ, конституциллĕ.
Декрет никĕсĕн çăлкуçĕсем
"Çĕр декречĕн çăлкуçĕсем"'(малашне — Декрет)'' çаксем:
Каçăсем
Категори:Раççей 1917 çул хыççăн Категори:Канаш съезчĕсем Категори:1917 Октябрь революцийĕ Категори:Раçсейĕн право акчĕсем 1917 8 Категори:Совет влаçĕн декречĕсем
PRISM (разведка программи)
Хыпара çухатни
АПШ наци разведкин директорĕ Джеймс Клеппер PRISM пурине, программа анчахрах АПШ конгресĕн ютçĕр разведки пирки саккунĕпе килĕшӳллĕ пулнине çирĕплетнĕ.
Ятарлă хĕсмет пĕлтернипе, пысăк компанисем тата сервиссем (Microsoft (Hotmail), Google (Google Mail), Yahoo!, Facebook, YouTube, Skype, AOL, Apple тата Paltalk) хастар пулăшаççĕ.
Кун-çул
НХА системинче çакăн пек программăсем малтан та пулнă. 2010 çулта Washington Post хаçатра пичетленĕ хаклавра, кунсерен НХА йĕрлев системи 1,7 миллиарда яхăн телефон шăнкăравне, электронлă почтă пĕлтерĕвĕпе урăх çыхăну технологине ярса илнĕ.
Каçăсем
Категори:Шпионаж Категори:Наци хăрушсăрлăх агентстви Категори:АПШ-ри терроризмпа кĕрешни Категори:Терроризма хирĕçле вăрçă Категори:Радиоэлектронлă разведка Категори:Кибервăрçă
Шексна (юханшыв)
thumb|300px|Юханшыв Шексна поселокĕ патĕнче Шексна, — Вологда облаçĕнче юхакан юханшыв, Атăлăн сулахай юппи. Юханшыв тăршшĕ 139 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 19 пин км2. Çуткӳл кӳлĕрен юхса тухать. Ытларах енĕпе юр шывĕсемпе тулать. Юпа уйăхĕ вĕçесенче чӳк уйăхĕ пуçламăшĕнче шăнса ларать те ака-çу уйăхĕсенче пăр каять.
Шексна заливĕ хĕрринче, юханшыв Рыбинск водохранилищине юхса кĕнĕ çĕртре, Череповец хула ларать. Çавăн пекех юханшыв çинче Шексна ятлă поселок ларать.
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Атăл юпписем
Çăлкуç (Ставропăль районĕ)
Çăлкуç (выр. Севрюкаево) — Самар облаçĕнчи Ставропăль районĕн ялĕ. Аслă чăваш вăрманĕ хĕрринче вырнаçнă. Самар кукринчи чи паллă, чи пысăк чăваш ялĕ.
Истори
Яла малтан килсе лараканĕ Çеврекей пулнă. 1842-мĕш çулта ял халăхне шыва хăваласа кĕртсе Христос тĕнне йышăнтарнă. Çавăн хыççăр вара Орлов-Давыдов граф ку яла Доморуков княçа хăйĕн хĕрĕн тупри шучĕпе парнеленĕ.
Базла (Акăш юппи)
Базла — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин турочак районĕн территорипе юхать. Лебедь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Лебедь юпписем
Икĕ капитан (фильм, 1955)
«Икĕ капитан» (Два капитана) — Вениамин Каверинăн пĕр ятлă романĕпе Владимир Венгеров режиссёр 1955  çулта ӳкернĕ совет пĕр сериллĕ илемлĕ фильм.
Каçăсем
Категори:Вăрçă фильмĕсем Категори:Ленфильм Категори:Владимир Венгеровăн фильмĕсем Категори:Вениамин Каверинăн ĕçĕсене экранизацилени
Пангар-Вис
Пангар-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Роговая юханшывăн сулахай çыранĕпе, 4 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ишлейкасси
Ишлейкасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Йăпар
thumb|Йăпар, Brehms Tierleben илнĕ иллюстраци, Small Edition [[1927]] Йăпар - чӗрчун, кĕлетки 20 сантиметртан вăрăмраххи сайăра тĕл пулать пулин те сарлакаскер пысăк курăнать. Çур килограмм таран туртать. Шывра пурăнать. Çĕр çинче çӳреме, шыв çийĕн ишме юратмасть. Çавна пулах шыв айĕнех "килне" кĕмелли 4 метра çити шăтăк чавать. 3-4 пӳлĕмлĕ йăвине типĕ курăкпа çемçетет. Йăпар йăвине нихçан та шыв илмест. Йăпар куçĕсем питĕ начар кураççĕ, анчах хобот евĕрлĕ сăмси питĕ аван "курать": шыв ăçталла юхнине, çывăхра мĕнле апат пуррине пĕтĕмпех сăмси каласа парать. Апата каçхине тухать. Хурт-кăпшанкă, йытпулли, сĕлĕх, ăман çиме кăмăллать. Хĕлле çывăрмасть. Апатланма сахалтарах çӳрет. Çулталăкра икĕ хутчен çăвăрлать, кашнинчех 4-5 çура. Уйăх çурăран хăйсем тĕллĕн пурăнма пуçлаççĕ. 4-5 çултан ытлашши пурăнмаççĕ. Пирĕн тăрăхра ĕлĕк сахал мар пулнă, юлашки çулсенче, ондатрасем ĕрчесе кайнă хыççăн, курăнмаççĕ. Хĕрлĕ кĕнекене кĕртнĕ.
Лăпкăлăх декречĕ
thumb
Лăпкăлăх декречĕ — большевиксен пĕрремĕш декречĕ.
Ульянов (Ленин) шутласа çырнă, пĕрсасăллă 1917 çулхи юпа, 26 Иккĕмĕш пур раççей рабочисемпе салтаксен депутачĕсен канашĕсен съезчĕ йышăннă та «Известия» хаçатра пичетленĕ.
Декрета пурнăçа кĕртнипе Германипе килĕшӳ калаçăвĕсем тапраннă та сепаратлă Брест лăпкăлăхне ал пусса ĕçе кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Раççейĕн право акчĕсем Категори:Раççейĕн 1917—1991 историйĕ Категори:Совет влаçĕн декречĕсем Категори:Брест лăпкăлăхĕ
99-мĕш стрелок корпусĕ (СССР)
99-мĕш стрелок корпусĕ —  Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинчи СССР çар çыннисен хĕçпăшаллă вăйĕсенчи пĕрлешĕвĕ.
Корпусăн тытăмлăхне 20.12.1943 Мускав çар тăрăхĕнче йĕркеленĕ.
Çапăçакан çарта 27.01.1944 — 29.12.1944 тапхăрта.
Йĕркелени тата çапăçу ĕç-хĕлĕ
Корпуса, вăрçăра çапăçакан пĕрлешӳ шутне, Бологое районĕнче 1943 çулхи кăрлач-нарăсра йĕркелесе кĕртнĕ, 1943 çулхи пуш-çĕртме уйăхĕсенче Псков патĕнче тăнă.
1944 çулхи çĕртме уйăхĕнче Свирь шывĕ хĕррине Свирь-Петрозаводск операцине хутшăнма куçарнă, 19-20.06.1944 Свирь урлă каçса, чакса пыракан финн чаçĕсен арьегарчĕсене аркатса, Подпорожье хулана çĕнтерсе илет, Мегрозеро урлă тăшманăн Олонец хӳтĕлӳ районĕ витĕр, кайран Пряжа тĕлнелле тапăнса пырса, корпусăн пĕрлешĕнĕвĕсем  Пряжа-Ведлозеро-Колатсельга шоссе çулĕ çине тухаççĕ, хыççăн Шуя кăнтăр çыранĕпе Лоймола еннелле талпăннă, вăйĕсен пайĕпе Суоярви хулана ирĕке кăларнă. 24.07.1944 çултанпа çанталăк йывăр никĕсĕпех корпусăн пайĕсем Лоймолăран кăнтăрарах тапăнма пикеннĕ, анчах та ăнăçăва тухайман та 04.08.1944 çултанпа корпус Лоймола, Питкяранта йĕрĕпе хӳтĕленме çирĕпленет.
1944 авăн уйăхĕнче корпус СССР-Финлянди патшалăх чиккине тухать, финсемпе вăрçа вĕçлесен, корпус тытăмлăхĕпе 65-мĕш стрелок дивизине Поляр лешьенне куçараççĕ.
Петсамо-Киркенес операцине пуçличчен корпус пĕрлешĕвĕсем Чапр кӳлĕн кăнтăралла çарăн тĕп тапăнăвĕн тĕлĕнче вырнаçнă пулнă. 07.10.1944 çулта корпус часĕсем тапăнса каяççĕ, анчах тăшман Мăн Кариквайвиш тăвĕ çинчи кӳршĕ çӳллĕхсенчи хӳтĕлевсене çапăçăва кĕртсе, атакăна пăчлантарать. Корпус командирĕ атакăна çĕрле тепĕр хут çĕкленес тапăч парать, 6-00 08.10.1944 тĕлне корпус чаçĕсем тăшман хӳтĕлевне çурса, Титовка юханшыв патнелле çитсе унăн урлă каçаççĕ.
29.12.1944 çулта 40-мĕш гварди стрелок корпусĕ ята панă.
Каçăсем
Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи СССР стрелок корпусĕсем
Анна Рита Дель Пино
Анна Рита Дель Пиано (официаллă ячĕ Анна Рита Виапиано, Anna Rita del Piano; 1966 çулхи утăн 26-мĕшĕ, Кассано-делле-Мурдже) — итал киноактриси тата театр режиссёрĕ.
Луя (Ивкина юппи)
Луя — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Ивкина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Джобс Стив
Стивен Пол Джобс (Steven Paul Jobs, 1955 çулхи нарăсăн 24-мĕшĕ — 2011 çулхи юпан 5-мĕшĕ), Стив Джобс (Steve Jobs) евĕр паллăскер — американ бизнес-магначĕ тата ăслайçă. Apple корпорацин никĕслевçи тата директорсен канашĕн председателĕ шутланать Çаплах Джобс унчен Pixar Animation Studios компанин CEO ĕç вырăнĕнче пулнă; 2006 çулта The Walt Disney Company Pixar туянсан Джобс Disney директорĕсен канашĕн директорĕ пулса тăрать. 1995 çулта «Теттесен кун-çулĕ» мультфильмра ăна ĕçтăвакан продюсер тесе кăтартнă.
1970-мĕш çулсен вĕçĕче Джобс, Apple компание пĕрле никĕсленĕ Стив Вознякпа, Майк Марккулăпа тата урăххисемпе коммерции енчен ăнăçлă Apple II пайăр компьютерсен серине проектланă, ĕçе кĕртсе туса кăларассине ертсе пынă. 1980-мĕш çулсен пуçламăшĕнче Джобс графика интерфейсĕн шăшин потенциалне туйса илет, çакна пула Macintosh çуралать.
1984 çулта директорсен канашĕн влаçне çухатсан, Джобса Apple компанинчен кăларса ярсан, вăл бизнес тата пĕлӳ керменĕсем валли компьютер платформине тăвакан NeXT компанине йĕркелет. NeXT–а 1996 çулта Apple туянать, Джобс вара хăйĕн тăван компанине таврăнать, 1997 — 2011 çулсенче унăн CEO шутĕнче тăрăшать. 1986 çулта вăл компьютер графикипе тăрмашакан Lucasfilm компание сутăн илет, ăна Pixar Animation Studios пек уйăрса хунă пулнă. Вăл унăн CEO тата тĕп акционерĕ (50,1 %), 2006 çулта ăна The Walt Disney Company туяниччен шутланать. Джобс Disney компанин пысăк акционерĕ (7 %) тата Disney директорĕсен канашĕн пайташĕ пулса тăрать.
Джобсăн ĕç-пуçĕ Кремни айлăмĕнчи ĕçченĕн ытарлă сăнарне, уйрăмах вăл халăх ăс-тăнĕнчи дизайнпа эстетика рольне туйни, хăй евĕрлĕ пысăк ӳсĕм хушать.
2011 çулхи çурлан 24-мĕшĕнче Джобс CEO Apple ĕç вырăнĕнчен хăтăлать. Хăйĕн çырăвĕнче вăл хистесех хăйĕн вырăнне Тим Кука лартма ыйтать. Джобса, вăл ыйтнипе, Apple директорĕсен канашĕн председательне суйлаççĕ,  анчах та çак вырăнта чылаях тăрăшаймасть — тепĕр 43 кунтан — юпан 5-мĕшĕнче, хырăмлăх парĕн рак чирĕпе асапланса, çут тĕнчерен уйрăлать.
Çамрăклăх
Джобс вăтам тата Homestead аслă шкулта (Купертино (Калифорни штачĕ)) вĕреннĕ, шкул хыççăн Пало-Альто хулинчи (Калифорни штачĕ) Hewlett-Packard компанин лекцисене çӳренĕ. Унта кĕçех ăна ĕçе чĕнеççĕ, вăл Стив Вознякпа пĕрле çуллахи ĕçтĕш пулса ĕçлет. 1972 çулта Джобс аслă шкултан вĕренсе тухса Портлендри (Орегон штачĕ) Рид-колледжне пĕлу пухма кĕрет. Пĕрремĕш семестр хыççăнах ăна кăларса яраççĕ, анчах та хăшпĕр лекцисене çӳреме пăрахмасть, тĕслĕхрен, каллиграфипе. Ун чухне вăл тусĕсем патĕнче, урайĕнче, çывăрать, «Кола» пушă кĕленчисене пуçтарса укçа тăвать, «хула витĕр çиччĕ миль кашни вырсарни кун кришнаитсен храмне эренере пĕрре те пулин тăраниччен апатланма çӳрет». Кайран Джобс каланипе, колледжри каллиграфи курсĕсене çӳремен пулсан, «Макăн нихăçан та темиçе гарнитура е пропорцилллĕ шрифтсем пулаймĕччĕç».
Apple Computer тымарĕсем
upright|thumb|left|Стив Джобс тата [[Гейтс Билл|Билл Гейтс D: All Things Digital (D5) пиллĕккĕмĕш конференцинче 2007 çулта]]
NeXT Computer
thumb|left|upright=.7|[[Бернерс-Ли Тим|Тим Бернерс-Ли CERN-ра усă курнă, Петĕм тĕнчери эрешĕнче пĕрремĕш сервер пулнă NeXT компьютер]]
Каçăсем
Категори:Будда тĕнне кĕнисем Категори:АПШ усламçисем Категори:Apple Inc. ĕçтĕшĕсем Категори:Компьютер техникин пионерĕсем Категори:АПШ миллиардерĕсем Категори:Гиннес рекорчĕсен кĕнекин рекордсменĕсем
Аменемхет III
мини|Аменемхет III
Аменемхет III — Авалхи Египетри XII династи (Вӑтам патшалӑх) фараонӗ, п. эрч 1853 — 1806 ҫулсен хушшинче астулта пулнӑ.
Каҫӑсем
Категори:Фараонсем, алфавитпа Категори:Икĕпатра пытарнисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:XII династийĕн фараонĕсем Категори:П. эрч. XIX ĕмĕрти Африкăри тытăмçăсем
Мордвасем
Мордва, — экзоэтноним, Мордва Республикинче пурăнакан мăкшăпа ирçе халăхне çапла палăртаççĕ. Вĕсен тĕнĕ — православи.
Мăкшăсен хăйсен чĕлхи, ирçĕсен хăйсен чĕлхи пур. Йăли-йĕрки те вĕсен уйрăм. Мордвасем хушшинче тата икĕ пĕчĕк юшкăн пур. Ку терюхансем тата каратайсем. Пĕрремĕшсем XIX ĕмĕртех вырăс чĕлхине вĕреннĕ хыççăн вырăссем хушшинче çухалса пыраççĕ. Теприсем Тутарстанра Атăлăн сылтăм енчи çыран хĕрринчи виçĕ ялта пурăнаççĕ, тутарла тата вырăсла калаçаççĕ.
Халăх йышĕ 1970 çулхи халăх çыравĕпе 1 263 пин çынпа танлашнă. Кун чухне мăкшăпа ирçене уйăрман, пĕрле шутланă. 2002 çулхине вара Раççейре пурĕпе 843,4 пин мордва пурăннă. Мăкшăсем 49,6 пин çын пулнă, ирçĕсем — 84,4 пин çын.
Каçăсем
Категори:Финн-укăр халăхĕсем
Тӑлмачӑ
мини|Розетта чулĕ, унта пĕр текстах умлăн хыçлăн виç чĕлхепе çырнă Куçаруçă е Тăлмач, — калаçăва, мĕнле те пулин çырăва пĕр чĕлхерен тепĕр чĕлхе çине куçаракан çын. Тăлмач тăрăшнипе, сăмахран, чăваш чĕлхипе çырнă ĕссемпе ытти халăхсем паллашма пултараççĕ. Тăлмач çавăн пекех чăвашла вулакансем валли урăх чĕлхесем çинче çырнă ĕçсене куçарса пама пултарать, халăх вăл ĕçсемпе паллашма май пулать.
Асăрхавсем
Категори:Профессисем
Янтуган (Эльшей районĕ)
Янтуган — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 236 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452269, ОКАТО кочĕ — 80230868004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Абдулкасим
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Йăлăмкас
Йăлăмкас, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Краснов Георгий Васильевич
Краснов Георгий Васильевич (1937 çулхи кăрлачăн 30-мĕшĕ, Йĕрхкасси ялĕ, Етĕрне районĕ, Чăваш АССР — авăн, 3, 2012,, ) — чăваш прозăçĕ, драматургĕ, журналисчĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1969 ç.), Чăваш комсомолĕн Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ парнин лауреачĕ (1979 ç.), Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1984 ç.), Чăваш Енĕн халăх çыравçи (2003 ç.), Етĕрне районĕн хисеплĕ гражданинĕ (2006), филологи ăслăхĕсен кандидачĕ (2003).
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1937 çулхи кăрлач уйăхăн 30-мĕшĕнче Чăваш АССРĕн Етĕрне районĕнчи Йĕрхкасси ялĕнче çуралнă.
Çĕрпӳ ял хуçалăх техникумĕнче, Мускав патшалăх университечĕн журналистика факультетĕнче пĕлӳ илнĕ.
Колхоз председателĕ, Чăваш АССР радиокалаçупа телекурав комитечĕн тĕп редакторĕ тата председатель çумĕ пулса ĕçленĕ. Чăваш ÇП правленин председателĕ, «Тăван Атăл» журналăн тĕп редакторĕ вырăнĕнче ĕçленĕ.
Халĕ Чăваш патшалăх университетĕнчи журналистика факультечĕн профессорĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Пурĕ 20 ытла кĕнеке тухнă:
Унăн кĕнекисене вырăс, белfрус, кăркăс тата ытти чĕлхесем çине куçарнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Кăрлачăн 30-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1937 çулта çуралнисем
Панэча-Ты-Вис
Панэча-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лыа-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 4 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Футбол пӳски
Пӳске — футболра, сфера ĕлкиллĕ япала, унăн параметрĕсене Футбол вăййин йĕркисен 2-мĕш йĕркипе регламентлаççĕ.
Конструкци
Футбол пӳскин виççĕ тĕп компоненче: витĕмĕ, аялхуни тата камера.
Каньккел
Каньккел — Самар облаçĕн Исаклă районĕнчи ял.
Футбол пӳски
Каçăсем
Категори:Футбол йĕркисем Категори:Футбол терминологийĕ Категори:Спорт снарячĕсем Категори:Пӳскесем
Каньккел
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Урамĕсем:
Футбол пӳски
Каçăсем
كرة القدم Wuchtl Футбольны мяч Футбольны мяч Fußball (Sportgerät) Football (ball) Piedpilko Balones de la Copa Mundial de Fútbol Jalgpall (spordivahend) fa:توپ فوتبال Ballon de football Nogometna lopta Futball-labda Pallone da calcio サッカーボール ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ (ಚೆಂಡು) 축구공 Futbolbumba Voetbal (voorwerp) Fotball (ball) Piłka (piłka nożna) Bola de futebol Minge de fotbal Nogometna lopta Фудбалска лопта Fotboll (boll) Футбольний м'яч Futbol toʻpi 足球 (球)
Каньккел
Кун-çулĕ
Питтĕпаль ялне Канĕк, Питепа тата Эрхиле пуçаракансем пулнă. Кайран тата куçма килекенсем пулнă, вара ял пысăклана пуçланă. Пурăна киле ял çыннисемпе Канĕк хушшинче хирĕçӳсем пуçланнă. Çавăнпа анĕк ку вырăнтан куçса урăх ял пуçласа ярать. Унпа пĕрле Эрхилле те каять.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн Исаклă районĕ