cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бадью (Колва юппи)
Бадью — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 94 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Рыбников Николай Николаевич
Никола́й Никола́евич Ры́бников (1930 çулхи раштавăн 13-мĕшĕ, Борисоглебск (Воронеж облаçĕ) — 1990 çулхи юпан 22-мĕшĕ, Мускав) — совет актёрĕ, РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1964), РСФСР халăх артисчĕ (1981).
Кун-çулĕ
Николай Николаевич Рыбников 1930 çулхи раштавăн 12-мĕшĕнче Борисоглебск хулинче (халĕ Воронеж облаçĕ) ахаль ĕçтеш çемьинче çуралнă.
Вуламалли
''Л. Полухина'' "Алла Ларионова и Николай Рыбников" М.: Алгоритм, 2003. – 240 с. 3000 экз. (п) ISBN 5-9265-0107-5
Каçăсем
Категори:ВГИКра вĕренсе тухнисем Категори:Миокард инфарчĕпе вилнисем Категори:Троекурово çăвине пытарнисем
Карачай-балкар чĕлхи
Карачай-балкар (карачай, балкар) чĕлхи (къарачай-малкъар тил, таулу тил) — тĕрĕк чĕлхисенчен пĕри, карачайсемпе балкарсен тăван чĕлхи. Кăпчак ушкăнне кĕрет.
Карачай-Черкеспе Кабарда-Балкарта, Вăтам Азире, Турцире, Çывăх Тухăç çĕр-шывĕсенче саралнă. Раççейре чĕлхепе калаçакан 303 пин çын (2002 ç халăх çыравĕ) пурăнать.
Тĕп диалектсем: литература - карачай-баксан-чегем («ч»-диалекчĕ) тата тури балкар («ц»-диалекчĕ).
Литература карачай-балкар чĕлхи карачай-баксан-чегем диалекчĕн никĕсĕнчен хунать. Çырулăхĕ 1920-24 çç. арап çырăвĕпе, 1924-36 çç. — латтиницăпа, 1936 çултанпа — кириллицăпа çыхăннă.
Карачай-балкар чĕлхи Карачай-Черкесипе («Карачай-Черкес Республики чĕлхисен» саккунĕ, 1996) Кабарда-Балкар («Кабарда-Палкар Республики чĕлхисен» саккунĕ, 1995) Республикин патшалăх чĕлхисенчен пĕрри шутланать. Пĕрремĕшĕнче вăл карачай (къарачай тил), иккĕмĕшĕнче ăна балкар чĕлхи (малкъар тил) ятпа палăрать.
Карачай-балкар чĕлхиллĕ сайтсем
Категори:Кавказ чĕлхисем Категори:Раççей чĕлхисем Категори:Карачай-балкар чĕлхи
Карахансем
thumb|300px|right|Сутук Абдукерим Бограхан мавзолейĕ. Кашкар çĕрĕ, Атуш х. Карахансем (942 — 1212) — Карахан патшалăхĕнче хуçаланнă тĕрĕк ăрăвĕ.
В. В. Григорьев тухăç тĕпчевçин «Караханиды в Моверенахре» монографийĕ пичетрен тухнă хыççăн мĕнпур тĕнчери литературăра карахансем ятпа палăртаççĕ. В основе — титул хана, принявшего ислам: «Кара-хан». Торнберг нумизмат вĕсен титулĕпе ăрăва Илексем тесе асăнать. Урăххисем вĕсене Туркестанăн (Френ) уйгур ханĕсем, туркестан ханĕсем (Мунеджим-баши) теççĕ. Мăсăльман çăлкуçĕсенче ăрăва «Афросиаб килĕ» тенĕ.
Карахансен Мавераннахр çĕрĕнче тĕп хули Бухара, кайран Самарканд пулнă. 1210 тĕлнерех карахансене хорезмшахĕ Алла эд-Дин Мухаммед ылмаштарать.
940 çул тĕлнелле Тянь-Шаньри йăхсем Баласагун ярса илеççĕ те карлуксен хаганне астулран антарса çĕнĕ ăрăва астула лартаççĕ. Çенĕ патшалăхăн пĕрремĕш тăрăмĕсенчен пĕрри — Сатук Бограхан — ислама йышăнать, Абдулкерим ята «Карахан» титула илет.
Çак ăрăвăн чапли Шегаб эд-Дулэ (çĕр-шыв çăлтăрĕ) титуллă, Харун мăсăльман ячĕллĕ Богра-хан пулнă. Вăл Нух саманидсен Мавераннахрне туртса илет, унăн хыççăнхи ханĕ, Шемс эд-Доулэ (çĕр-шыв хĕвелĕ) Илек-иль-хан, Саманидсене пĕтерсе хурать.
Викимани
right|150px|«Викимани» логотипĕ
Карахансем
Хĕвелтухăç ханлăхĕ (1042—1211)
Çичшыв тăрăхĕ, Хĕвелтухăç Туркестан.Тĕп хула Баласагун, с 1130 Кашгар. Титул: хан.
Викимани
«Викимани» (Wikimania) — «Викимедиа Фондăн» çулсерен иртекен тĕнчери конференцийĕ.
Карахансем
Хĕвеланăç ханлăхĕ (999—1212)
Вăтам Ази. Тĕп хула Самарканд. Титул: хан.
Викимани
Викимани-2005
Конференцие Çамрăксен керменĕнче (Haus der Jugend) пуçтарнă, акăлчанла калаçнă. Спонсорĕсем: Answers.com, Socialtext Incorporated, DocCheck AG, Sun Microsystems, партнёрĕсем: German Library Association тата Linux New Media AG.
Карахансем
Асăрхавсем
Категори:Уйгурсен историйĕ Категори:Казахстан историйĕ Категори:Узбекистан тăрамĕсем Категори:Вăтам ĕмĕрсенчи Азири ăрусем Категори:Ислам тăрамĕсен ăрăвĕсем
Викимани
Викимания-2006
thumb|150px|Викимани-2006 баннерĕ thumb|150px|Викимани-2006 Викимани-2006 206 çулхи çурлан 4—6-мĕшĕсенче Кембридж хулинче (Массачусетс штачĕ, АПШ), Harvard Law School кампусĕнче иртнĕ.
Карахансем
Асăрхавсем
Qarakhanid dynasty
Викимани
Викимания-2006
Тĕплĕнрех вулăр — Приглашение на Викиманию-2006.
Викимани-2007
thumb|150px|Викимани-2007 плакачĕ thumb|150px|Викимани-2007 Викимани-2007 çурлан 3—5-мĕшĕсенче Тайбэйре (Тайвань) иртнĕ.
Тĕплĕнрех вулăр — Приглашение на Викиманию-2007.
Викимани-2008
thumb|200px|Викимани-2008 логотипĕ
Викимани-2008 2008 çулхи утăн 17—19-мĕшĕсенче çĕнĕ Александрина Библиотекинче (Египет) пулса иртнĕ.
Тĕплĕнрех пăхăр — Викимани-2008 сайчĕ.
Викимани-2009
Тĕплĕнрех пăхăр — Викимани-2009 сайчĕ.
Викимани-2010
Викимани-2010 2010 çулхи утăн 9 — 11 мĕшĕнче Гданьск хулинче (Польша) иртет. Викимание ирттересшĕн çаплах Оксфордпа Амстердам кĕрешнĕ пулнă.
Каçăсем
Категори:Викимедиа Категори:Викиологизмсем Категори:Информатика конференцийĕ
Хыркасси (Вăрман-Çĕктер ял тăрăхĕ)
Хыркасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Сильванер
thumb|200px|Сильванер Сильванер - ( Sylvaner e Silvaner ) - шурă иçĕм сорчĕ.Тăван енĕ : Трансильвани ( Румыни ).
Сарăлни
Сильванер Вăтам Европара анлăн сарăлнă :
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Томск облаçĕ
Томск облаçĕ (Томская область) — Анăç Çĕпĕр айлăмĕн кăнтăр-тухăçĕнче вырнаçнă Раççей Федерацийĕн субъекчĕ. Çĕпĕр федераллă округа кĕрет. Администрацийĕ Томск хулинче вырнаçнă.
Культура
Томск облаçĕнчи чăвашсен те халĕ "Эпир" хаçат (тĕп редакторĕ - Юлия Степанова) пур. Томск облаçĕнче хальхи вăхăтра 10 пине яхăн чăваш пурăнать. Вĕсем 1995 çулхи çу уйăхĕнче чăмăртана пуçланă. Малтан "Палан" ансамбль, тăван историпе, культурăпа паллаштаракан "Вучах" клуб йĕркеленĕ. Темиçе çул каялла чăваш обществи вырăнне "Чăваш Ен" наци культура автономийĕ туса хунă.
Вуламалли
*
Омск облаçĕн ялавĕ
thumb|300px|Область ялавĕ Омск облаçĕн ялавĕ, — облаçĕн патшалăх палли, элемĕ.
Ăнлантарса пани
Ялавăн тĕп тĕсĕ — хĕрлĕ. Вăл хастарлăха, хăватлăха, никамран та хăраманнине кăтартать. Хĕрлĕ тĕс — пурнăçпа юрату тата милосерди тĕсĕ.
Ялавăн варринче вырнаçнă шурă тĕсĕ чаплăха, тасалăха, тĕрĕслĕхе тата великодушине сăнласа кăтартать. Çав енченех ку тĕс Омск облаçĕн климатне те кăтартать.
Явкаланакан кăвас хăю Иртыш юханшыва сăнлать.
Категори:Омск облаçĕ
Хуракасси выççăлки
Хуракасси выççăлки, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Новомукатовка
Новомукатовка — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 13 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453162, ОКАТО кочĕ — 80249880005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Ардатов (Чулхула облаçĕ)
Ардатов — Чулхула облаçĕнчи хула евĕр паççулкă, Ардатов районĕн администраци тĕпĕ.
Паççулкă Чулхуларан 162 çухрăмра, Арзамасран 50 çухрăмра вырнаçнă.
Этимологи
Паççулкă «Урта тăвĕ» ятран пулса кайнă текен шухăш пур.
Халăх йышĕ
2005 çул тĕлне посёлокра пурĕ 10,1 пин çын пурăннă.
Тавралăх
Ардатов Лĕмет ятлă юханшыв хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1552 çулта çак вырăнта ял никĕсленĕ. 1779 çулта пурăнан вырăн хула шайне кĕнĕ, 1925 çулта ăна çак шайран кăларнă. 1959 çултанпа хула евĕр паççулкă шайне кĕртнĕ.
Çутĕç
Ардотовра 11 класлă икĕ шкул пур. Кунтах ял хуçалăх колледжĕ ĕçлет.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Чулхула облаçĕн Ардатов районĕ
Сальта (провинци)
thumb|right|250px| Сальта - Аргентинăн çурçĕр енче вырнаçнă провинци. Тĕп хули - Сальта. Лаптăкĕ - 155.5 пин çм2.
Халăх йышĕ
Провинцире 1 079 пине яхăн (2001) çын пурăнать.
Хуçалăх
Сальта провинцире ( Лерма айлăмра ) чи çӳллĕш чукун çулĕ хунă ( 4 200 м ). Испанла ку çула Tren a las Nubes ( "Пĕлетри" чукун çулĕ ) теççĕ.
Каçăсем
Категори:Аргентина
Бадья-Йоль
Бадья-Йоль (Бадьяёль) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Харута юханшывăн сылтăм çыранĕпе 13 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Рыбкинский
Рыбкинский — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 13 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453162, ОКАТО кочĕ — 80249880006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
OpenSolaris
Каçăсем
Категори:Операци системисем
Люксембург (хула)
Люксембург, — пĕчĕк Аслă Герцогство Люксембург патшалăхĕн тĕп хули. Лаптăкĕ 51,24 çух².
Истори
Люксембург çинчен пĕрремĕш хут çырусенче 963 çулта асăннă. Хула ятне 1244 çулта илнĕ. Хула темиçе хут алăран алла куçнă. 1606—1684, 1697—1724 çулсенече хула Испани çĕрĕ шутланнă, 1684—1697, 1794—1815 çулсенече Францине кĕнĕ, 1714—1794 çулсенече Австри аллинче пулнă. 1815 çулта хула ирĕклĕх çĕнтерсе илнĕ. Пĕрремĕш тата Иккĕмĕш тĕнче вăрçисем вăхăтĕнче хулана Германи тытса хупăрланă. Вăрçă хыççăн питĕ хăвăрт аталаннă, халĕ вăл Европăри хаклă хула шутланать.
Каçăсем
Категори:Люксембург
Ярмушка
Ярмушка — Чăваш Республикин Вăрнар районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Ярмушка ялĕ Вăрнар паçулкинчен анăç еннелле 20 çухрăмра вырнаçнă. Яла район центрĕпе асфальтлă çул çыхăнтарать. Ял Мăн Çавал хĕрринче ларать.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2006 çул тĕлне ялта 408 çын пурăннă.
МУ СХП "Гвардеец", Пĕтĕмĕшле пĕлӳ паракан шкул,  медицина пункчĕ, çыхăну уйрăмĕ, культура керменĕ, ял вулавăшĕ, лавкка.
Урамсем
Тухăç, Комсомол, Ленин, Тăнăç, Çамрăксен, Шкул урамĕсем.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн Ассакасси вулăсне кĕнĕ. 1925 çулхи юпа уйăхĕн 28 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Кĕçĕн Явăш вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Этимологи
Ярмушка ялĕ ячĕ акă çапла пулса кайнă: малтанах ял тăрăхĕнче вăрман кăна пулнă. Çак вăрмансенче çĕр ĕçтешĕсем патша çыннисенчен налук тӳлеме май çуккипе тарса çӳренĕ. Пĕр çĕр ĕçтĕш çăл патĕнче чарăнса тăнă та çак вырăнтах пурăнма юлнă. Çак çын Ярмуш ятлă пулнă, вăл Ярмушка ялне никĕсленĕ теççĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕнчи пурăнан вырăнсем
Мухин Юрий Игнатьевич
Мухин Юрий Игнатьевич (пуш, 22, 1949, Днепропетровск, Украина ССРĕ, СССР) - Раççей публицисчĕ, çыравçă, оппозици политикĕ. Мускавра тухакан «Дуэль» хаçатăн тĕп редакторĕ. «Халăх кăмăлен çарĕ» обществопа политика движенине ертсе пыраканĕ. Мускавра пурăнать.
Ӗçĕсем
Категори:Вырăс çыравçисем Категори:Вырăс публицисчĕсем Категори:Раççей политикĕсем
Хорнуй
Хорнуй, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Чӳк, 5
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Хунтăкасси
Хунтăкасси — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял. Атăлтан сылтăмарах вырнаçнă талккăша илес пулсан, унта Хунтăкассинчен çурçĕререх вырнаçнă чăваш ялĕ çук. Чи кăнтăрти — Сарату облаçĕнчи Пасарлă Карабулак районĕнчи Касанла.
"Хунтă" сăмах мĕне пĕлтерет?
"Хунтă" сăмаха "хунттă" сăмахпа пăтраштармалла мар.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Тюрюшля
Тюрюшля — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1066 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453144, ОКАТО кочĕ — 80249888001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Муром (пĕлтерĕшсем)
Мурăм:
Аконкагуа
thumb|right|280px| Аконкагуа - Кăнтăр Америкăри (Андсем) чи çӳллĕ ту. Çӳллĕшĕ — 6 962 м. Аконкагуа Аргентинăн хĕвеланăç енчи Мендоса провинцинче вырнаçнă. Пĕрремĕш хут Аконкагуа тăвĕн тăррине 1897 çулта хăпарнă.
Каçăсем
Категори:Аргентина Категори:Тусем Категори:Чи çӳллĕ тусем
Извицкая Изольда Васильевна
Изо́льда Васи́льевна Изви́цкая (1932 çулхи çĕртмен 21-мĕшĕ, Дзержинск, ССРП — 1971 çулхи пушăн 1-мĕшĕ, Мускав) — совет киноактриси.
Хопкĕпер
Хопкĕпер, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Извицкая Изольда Васильевна
Кун-çулĕ
И. В. Извицкая 1932 çулхи çĕртмен 21-мĕшĕнче Чулхула облаçĕнчи Дзержинске хулинче çуралнă. Ашшĕ — химик, амăшĕ — педагог. 1950 çулта Изольда Извицкая ППКИ-не, Борис Бибиковпа Ольга Пыжова курсне вĕренме кĕнĕ. Акриса дипломне 1955 çулта тивĕçнĕ.
Хопкĕпер
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Извицкая Изольда Васильевна
Кун-çулĕ
Упăшки пăрахнăскер, эрех ĕçме кĕрсе кайнăскер, выçса вилнĕ. Хваттерĕнче вилнĕскерне тепĕр эрнерен çеç тупнă. Востряково çăвине пытарнă.
Çемье
Упăшисем:
Каçăсем
Категори:ВГИКра вĕренсе тухнисем Категори:Выçса вилнисем Категори:Востряково çăвине пытарнисем
Фаулз Джон
thumb|right|Джон Роберт Фаулз Джон Роберт Фаулз (акăл. John Robert Fowles), — паллă британи çыравçи. 1926 çулхи пуш уйăхĕн 31 Эссекс графствинчи Ли-он-Си хулинче çуралнă. 2005 çулхи чӳк уйăхĕн 5 чирленĕ хыççăн Лайм Реджисра вырнаçнă хăйĕн пӳртĕнче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Бедфордри шкулта вĕреннĕ. Вĕреннĕ чухне хăйне пултаруллă вĕрентекен, тата спортсмен пек кăтартнă. Икĕ çул тинĕс пехотинче хĕсметре тăнă хыççăн Оксфорд университетне вĕренме кĕнĕ. 1950 çулта «франци литератури» специальностьпе вĕренсе тухса гуманитари ăслăлăхсен бакалавр степеньне илнĕ. Малалли 10 çул хушши Францире, Грецире, Лондонри тата унăн тавралăхри вĕренӳ учрежденийĕсенче акăлчан чĕлхипе литературине вĕрентнĕ.
Джон Фаулз 40 çыл ытла литературăра пикенсе ĕçленĕ. Унăн паллă романсем "Коллекционер", "Волхв", "Ăман", калавсен пуххи "Хура ывăçран тунă башня". Вĕсене нумай чĕлхе çине куçарнă. Пĕтĕм вăйран литературăна пикенме вăл 1963 çултанпа çеç пултарнă. Ку вăхăтра унăн паллă "Коллекционер" ĕçĕ пичĕтленсе тухнă.
1969 çулта "Француз лейтенанчĕн хĕрарăмĕ" рамана пичĕтленĕ хыççăн Джон Фаулз ячĕ тĕнчипе паллă пулса тăнă. Кайрантарах роман тăрăх çăвăн ятлах кинокартина ӳкернĕ. Картинăра тĕп рольсенче Мерил Стрип тата Джереми Айронсом вылянă. 1981 çулта вăл картина Оскар премиĕнче палăртнă.
Каçăсем
Категори:Акăлчан çыравçисем Категори:XX ĕмĕрти çыравçăсем Категори:1926 çӳлта çуралнисем Категори:Пущăн 31-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2005 çулта вилнисем Категори:Чӳкĕн 5-мĕшĕнче вилнисем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Аслă Британи çыравçисем
Бадья-Лек-Шор
Бадья-Лёк-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Юн-Яга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 123 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Покровка-Озерки
Покровка-Озерки — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 20 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Кăнтăр Судан
right|150px right|200px thumb|right|360px|Административлă тытăмлăхĕ thumb| Кăнтăр Судан ( Republic of South Sudan, RoSS ) - çĕнĕ Çурçĕр Африкари патшалăхĕ.Тĕп хули - Джуба. Патшалăх чĕлхи - акăлчан.
Тавралăх
Лаптăкĕ 619 745 çм2.
Халăх йышĕ
Патшалăхра яхăн 8 260 пин çын ( 2008 ) пурăнать.
Ертӳçисем
Кăнтăр Судан президенчĕ Сальватор Киир Маярдит.
Административлă тытăмлăхĕ
Кăнтăр Судан 10 штачĕсемпе пайланă.
Хачăк Сали
Хачăк Сали, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Лоурейру
Лоурейру ( Loureiro e Loureira ) - паха шурă иçĕм сорчĕ.Тăван енĕ : Галиси ( Испани ).
Лоурейру сортран тунă эрехсем лавр тата персик шăршиллĕ пулаççĕ. Лоурейру - сайра сорт. Анлăрах Пиринеи çурутравĕнче сарăлнă:
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Çиçĕм
thumb|Çиçĕмсем.
Çиçĕм — атмосферăри питĕ пысăк электрика хĕлхем авăрĕ, яланхилле аслати авăтнă умĕн ялкăш çутăпа палăрать.
Çиçĕмсене Венера, Юпитер, Сатурн тата Уран çинче асăрханă.
Кун-çул
thumb|Lightning 1882 (c) Photographer: William N. Jennings, c. 1882
Физика пахалăхĕсем
Çиçĕм сăннин вăрăммăшĕ 2,5 çм, хăшпĕр авăрĕсен тăршшĕ атмосферăра 20 çм çитет.
Çиçĕм чĕртĕнĕвĕ
thumb|left|[[Çиçĕм Эйфел турулне лекет. 1902 ç.]]
Çĕр çинчи çиçĕмсем
thumb|left|[[Денверти çĕрлехи çиçĕм.]] thumb|[[Бостонри çиçĕм.]]
Каçăсем
Категори:Метеорологи Категори:Атмосферăри электрика пулăмĕсем Категори:Халапри пăшал
Åska
Иерихон
Иерихо́н (יְרִיחוֹ, Иерихо́; Ίεριχώ; أريحا‎‎, Ариха) — Иордан юханшывĕн хĕвеланăç çыранĕнчи территоринчи Палестина автономин хули. Иерихон провинцин тĕп хули, 20 416 палестин (2006) пурăнать. Иудей пушхирĕн çурçĕрĕнче, Иордан юханшывран хĕвеланăçалла 7 çм, Вилĕ тинĕсрен çурçĕр-хĕвеланăçалла 12 çм тата Иерусалимран çурçĕр-хĕвелтухăçалла 30 çм вырнаçнă.
Тĕнчери пĕрмай пурăннă хуласенчен пĕри, нумай хутчен Библире асăннă, ăна «пальмă хули» (Ир ха-Тмарим) тесе çырни те пулать.
Паллă вырăнсем
thumb|left|200px|Иерихон таврашĕнчи [[Каранталь тăвĕ|Каранталь тăвĕнчи православи грек мăнастăрĕ]] Авалхи хулан ишелчĕкĕсем хальхи хула варринчен хĕвеланăç еннелле выртаççĕ. Çынсем кунта пирĕн эрăччен 8-мĕш пинçуллăхра тĕпленнĕ пулни паллă. Керамикăчченхи А неоличĕн тапхăрĕнчи 8 м çӳллĕшлĕ пысăк турула (пирĕн эрăччен 8400—7300), халколит тапхăрĕнчи виле пытарнисене, бронза ĕмĕрĕн хула хӳмине, Аслă Иродăн хĕллехи керменĕн (бассейнсемпе капăр залсем) ишĕлчĕкĕсене, çаплах мозаикăллă урай сарнă синагогăсене (V—VI ĕмĕрсем) тупнă. Тель-ас-Султан сăртăн тупанĕ умĕнче Елиçей пӳлĕхçĕн (Элиши) çăлкуçĕ пур, Библире çырнипе, çак çăлкуçри ĕçме юрăхсăр шыв «таса халиччен те» пулса тăнă. Хальхи хуларан 3 çм çурçĕрелле висанти хулин тата омей халифĕн Хишам ибн Абд аль-Маликăн шĕкĕр керменĕн ишĕлчĕкĕсем (VIII—IX ĕмĕр) выртаççĕ. Иерихонран хĕвеланăçалла Хĕрĕх кун тăвĕ (Каранталь тăвĕ), унта, чăнлавпа, Иисус Христос хĕрĕх кун хушши эсрел хĕртнинчен сыхланса типĕ тытнă. Ăсчахсем шутланипе, тавра сăртсенче археологи пуянлăхĕ чылай, ăна Икĕпатри Патшасен айлăмĕпе танлаштарма пулать.
Авалхи истори
thumb|right|200px|Иерихона çĕнтерсе илни. [[Фуке Жан|Жан Фуке миниатюри]]
Хальхи истори
1948 ç. Арап-израиль 1947—1949 çулсенчи вăрçинче Иерихона Трансиордани çĕнтерсе илнĕ, 1967 ç., Ултă кун вăрçи вăхăтĕнче, израиль çарĕсем йышăнаççĕ. 1993 ç. Осло килĕшĕвĕпе Иерихона Палестина автономине параççĕ.
Израиль çыннисен Иерихон кĕме юрамасть.
Каçăсем
Категори:Палестина автономин хулисем Категори:Ханаана хулисем Категори:Палестина хулисем Категори:Библи вырăнĕсем Категори:Евангелисен географийĕ Категори:Çывăх Хĕвелтухăç неоличĕ Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Хула
Переверзев Иван Фёдорович
Ива́н Фёдорович Переве́рзев (1914—1978) — совет тата раççей театрпа кино актёрĕ, Сталин парнин лауреачĕ (1952), ССРП халăх артисчĕ (1975).
Кун-çулĕ
Иван Переверзев 1914 çулхи çурлан 21-мĕшĕнче Кузьминки ялĕнче (Орёл кĕперни) (халĕ — Орёл облаçĕн Знаменка районĕ, çĕр ĕçтешĕсен çемьинче.
Мускавра ремеслĕ училищинче «слесарь-наладчик» ăстаçалăха (1931—1933) илнĕ те «Шарикоподшипник» савутĕнче вăй хунă.
1938 çулта Революци театрĕ çумĕнчи вĕрентĕшре пĕлӳ илнĕ.
Революци театрĕнче (1938—1939), кайран Моссовет ячĕллĕ театрта, Киноактёр театр-студинче (1945-па) ĕçленĕ.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнче Переверзев эвакуацире, Ташкентра, кинора ĕçленĕ. Çав вăхăтра Михаил Ромм киноактер театрне йĕркеленĕ, унта А. Н. Островскин «Без вины виноватые» пьесине лартнă. Çав спектакльте Переверзев вылянă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Киноактёр театрĕ Категори:Пайăр çынсем:Мускаври Вл. Маяковский ячĕллĕ академи театрĕ Категори:Пайăр çынсем:Моссовет ячĕллĕ театр Категори:Кунцево çăвине пытарнисем
Бадья-Шор
Бадья-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Есто-Вис юханшывăн сулахай çыранĕпе, 18 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Золотоношка
Золотоношка — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 617 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453143, ОКАТО кочĕ — 80249888005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Юпа, 11
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Хĕтеркасси
Хĕтеркасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Чередниченко Надежда Илларионовна
Надежда Илларионовна Чередниченко (1927 çулхи çурлан 14-мĕшĕ, Богуслав, УССР) — театрпа кино совет актриси. РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1971).
Кун-çулĕ
Надежда Чередниченко 1927 çулхи çурлан 14-мĕшĕнче Богуславра (Киев облаçĕ) çуралнă.
Перпетуум мобиле
Перпетуум мобиле (Perpetuum Mobile) — хăйне панă энергирен нумайрах усăллă ĕç туса пама пултаракан ăсра курăмлă хатĕр.
Каçăсем
Категори:Ăслăх кун-çулĕ *
Хунну
Хунну (匈奴, сюнну) — авалхи юркăн халăх, пирĕн эрăччен 220 çултанпа II ĕмĕрчен Китайран çурçĕр-тухăçалла çеçенхирсене йышăнса пурăннă.
Хань китай империпе хастар вăрçнă, китайсем вара вĕсен тапăнăвĕсенчен сыхланма Аслă Китай хӳтлĕхĕ туса хунă. Китайсемпе тата сяньбипе вăрçса, çаплах хăйсем хушшинче кĕрешнине пула тăрăмлăх арканать, хунну темиçе халăха саланать. Анлă саралнă шухăшпа, хунну пайĕ Европăна çитсе, укăрсемпе хутăшса, гуннсем пулса тăнă. Нумай хунну çурçĕр китайсемпе пĕрлешĕннĕ, урăххисем —сяньби халăхĕпе. Хунну пирки авалхи китай çăлкуçĕсенче çырнă. Вĕсем пурăннă вырăнсенче археологи чавĕсене тунă, çавсенчен пĕрремĕшне XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче П. К. Козлов Селенга айлăмĕнчи ноин-улин курганĕсенче ирттернĕ.
Халапла пулса тухни
Китай çăлкуçĕсене вуласан, п. э. 1764 çулта Китайра Ся ăрăвне астулран тăпăлтарнă, Чунь Вэй (淳維), Цзе ăрăвĕн Ся тăрăмĕн ывăлĕ, çурçĕре тарать, унпа пĕрле унăн майлисем те пынă. Гоби кăнтăр айăккинче хяньюнь тата хуньюй йăхĕсене тĕл пулнă та вĕсемпе хутăшса кайнă. Гоби кăнтăр айăккинче йăхĕсем Китайри авалхи монгол йыш йăхсемпе Монголие çитиччен саралнă европа йышшисенчен пулса тухнă теме те пулать (тагар этеплĕхĕ, пасăрăк этеплĕхĕ, тарим мумисем статьясене вулăр).
Гоби урлă каçни
П.э. XIII ĕмĕрте хунну майĕпен Гоби кăнтăр айăккинчен çурсĕр айăккине куçма тытăннă. Лев Гумилёв шухăшĕпе хунну хăй тĕллĕнех куçса çӳресе выльăх-чĕрлĕхе ĕрчетме вĕреннĕ тата пушхирсене каçма пултарнă. Çаплах пĕр версипе, хунну индии-европейсененчен нумай пĕлӳ туяннă та вĕсен хăнăхăвĕсене аталантарнă. Çĕнĕ вырăна куçсан хунну вырăнти аборигенсемпе хутăшса кайнă, пайĕпе вĕсене пăхăнтарнă, майĕпен классем сийĕленеççĕ.
Китай çине тапăнма пуçлани
Çурçĕрелле куçнăранпа 300 çул иртсен хунну йышĕ ӳсет, вĕсем Чжоу çине п.э. 822 çулта тапăнаççĕ. Китайсем тапăнăвне сирсе яраççĕ, урăх хунну пирки 500çул тăршшипех нимĕн те илтĕнмен. Çав вăхăтрах Монголипе Байкал лешьен çеçенхирĕсенчи вилтăпра хăми этеплĕхĕ, малтанхи хунну тапхăрĕнчи теме пулать, пытарнă вырăнти скелетсем палеоçĕпĕр тĕсе шутне кереççĕ.
Хунну тытăмлăхĕ
Тĕп статья: Хунну-китай вăрçисем thumb|400px|[[Метте шанью чухнехи хунну тытăмлăхĕ.]] Китай историографинче хунну пирĕн эрăччен V ĕмĕртен маларах пулман, ун чухне вĕсем Çурçĕр Китайри вырăнти халăх çине тапăннипе вырăнти патшасем хӳтĕлев пӳллисене хăпартма тытăнаççĕ, каярах вĕсене Аслă Китай хӳтлĕхне пĕрлештернĕ. Хунну енчен килекен хăрушу III ĕмĕрте, юркăн йăхсем шаньюй-тăрăм (кит. «тӳпе çынĕ») ертсе пыракан хăватлă йăх пĕрлĕхĕ пуçтарăнсан, татах хаярланнă. Хунну патшалăхĕ сĕмне Монголипе Кăнтăр Çĕпĕрĕн чылай пайĕ, тухăçра Маньчжурирен пуçласа анăçра Памира çитиччен, кĕрсе ӳкет.
Хунну çыннисем паха юланутсем пулнă, вĕсен çарĕнче 300 пин утлă ухăçсем тăнă. Китай çарĕнчи çаврăнуçăр колесницăсем, вĕсене хирĕç тăма йывăр пулнă. Аслă Китай хӳтлĕхне туса лартни Китайăн çурçĕр çĕрĕсене хуннуран сыхланă, анчах та çак ĕçе пĕтĕмпех пурнăçа кĕртеймен. Китай элтеперĕсем юркăнсене китай пурнăç йăлине хăнăхтарасшăн хаклă парне парса та, дипломатипе те тăрмашнă, нумай китай еликĕсене хунну çулпуçĕсене качча панă.
Хунну тăрăмлăхĕ арканни У-ди император ячĕпе çыханнă, вăл хăй майлă хунну пĕтĕм тăшманне куçарать те шанью тăрăмĕн тĕшшине хĕстерсе пырать. Çак ĕçсене пула китайсем çеçенхирсенчи халăхсем пирки хăйсен пĕлӳне анлăлатнă, вĕсем çине хăйсен сĕмне анлăлатнă, хунну пирĕн эрăччен 51 çулта икĕ пая арканса каять: тухăç урти китай императорне пăхăнать, анăç уртине Вăтам Азие хăваласа янă. Çак патшалăх триумф тапхăрĕнче хань императорĕ хăйĕн влаçне хальхи Синьцзянре Ганьсу çĕрĕсене пăхăнтарнă.
Шаньюй
Шаньюй тесе хуннсен 24 старейшинисен аслине палăртнă. Малтанах шаньюе старейшинасен съездĕнче суйланă, анчах та Метте шаньюй ăрăвне кикĕс хывать. Шаньюй суйлавĕ упранса пынă, халалра кăтартнă çĕнĕ шаньюе влаç панă чухнехи йăлана кĕнĕ
Хунну ăрачĕсем
Хуннсен виçĕ питĕ чаплă ăрат пулнă: Хуянь, Лянь, Сюйбу.
Гумилёв шухăшăвĕпе «лянь» ăрачĕ — орхидея —Шун Вэй китай тиккинчен пуçланать. Шаньюй ăратне Луань-ди тенĕ. Шаньюй арăма çак ăратсенчен кăна илнĕ. Çĕршыври паллă ĕç вырăнĕсене те çак хушаматрисене çеç куçнă, çапла Сюйбу ăратĕнче тӳресем пулнă. Урăх ăратсен хăйсен старейшинисем пулнă, вĕсем харпăр çарсем тытнă, çавăнпа та вĕсем тăрăмлăха хирĕç мар кирек епле ĕç тума та пултарнă.
Хунну чинĕсем
Китай хроникисенче хуннсен чин кăткăс йĕрки пулни паллă. Аслă чинсене «тухăç» — аслисем тата «анăç» — кĕçĕннисем çине пайланă.
Аслă чиновниксем шаньюйĕн çывăх тăван-пĕлĕшĕ пулнă:
Ахаль чиновниксене «гудухэу» тенĕ. Паллă ăратсен чинĕсем шаньюйрен килнĕ.
Тивĕç-ирĕк
Хуннсем ахаль тивĕç-ирĕкпе пурăннă. Тӳре ĕçĕ 10 кун хушши пынă. Тапăннăшăн тата вăрланăшăн вилĕм, урăх айăп тивĕçĕ те пулнă. Метте çар айăпĕсемшĕн те вилĕмпе тивĕçтернĕ.
Патриархлă чуралăх пулнă, укçа парăм чуралăхĕ тата чуралăх сутă-илĕвĕ пирки çырни çук.
Вăрçă ĕçĕ
Кашни хунн çар çынни шутланнă. Хуннсен çарне ăрат палăртăвĕпе йĕркеленĕ. Китайсен хаклавĕпе, хуннсен çарĕ 300 000 юланут, ытларах утлă ухăçсем, пулнă. Çывăх çапăçура пĕр тан йышлă китай çарне хуннсем çĕнтереймен. Маневр вăрçипе кĕрешсе, тăшмана ывăнтарнă. Пĕтĕм туртса илнĕ пурлăха эткерсене валеçнĕ.
Куланай
Хуннсем шаньюе куланай тӳлемен. Çапах та шаньюй пăхăнтарнă халăхсенчен парăм пуçтарма пултарнă: дунху лашапа тир панă, Туркестан оазис çĕрĕнчен пахча-çимĕç тивĕçнĕ, тангутсем тимĕр, çурçĕр йăхĕсем мамăк тирне турттарса килнĕ. Китайсем хăш чухне паха «парнесем» панă — пурçăн тата капăр япали.
Хунну Китайра
Хань патшалăхĕ хавшакланса пынă çем унăн тăрамĕсем Китайăн çурçĕр чиккисене сыхлама хăйсем майлă хунну çулмуçĕсене çавăрма тытăнаççĕ. Çак çурма китайланнă хĕçпăшаланнă йĕркелӳсем китайсене хăйсене хирĕç те темиçе хутчен те çĕкленнĕ пулнă. Хань империйĕ ӳкĕннĕ тата Виç патша тапхăрĕнче вĕсем Китай ĕçĕсене ытла та хастар кĕме тытăнаççĕ. 304 ç. хунну çарпуçĕсенчен пĕри, Лю Юань, хăйĕн çине пĕтĕм хунну федерачĕсен шаньюйĕ ята илет те Çурçĕр Хань императорĕ пулса тăрать. Çак ята тивĕçме ăна хăй Китайăн хань императорĕсенчен пулса тухни (хĕрарăм йĕррипе) панă. 329 ç. Лю Юань ăрăвне тепĕр хунну çарпуçĕ, Ши Лэ çĕнтерет.
Этнос йĕрĕ
Китай çĕрĕсене уйрăм хунну текĕрчĕсем IV ĕмĕр тăршшипех кĕрсе ухтарнă, анчах та V ĕмĕр хыççăн вĕсен ятне китай çалкуçĕсенче асăнмаççĕ. Çак вăхăталла çеçенхирте мăнаç этносĕ Тĕрĕк хаканлăхĕ туса хунă тĕрĕксем пулса тăраççĕ.
Тĕрĕксемпе хуннусен халах йăли пĕр пекрех пулнине курма пулать пулин те, анчах та хунну чĕлхепе тĕрĕксем шутĕнчине калама май çук, çак ыйтупа икĕ тĕп шухăш пур: «хунну тĕрĕкле» калаçнă тата «хунну пайланман тĕрĕк-монгол прачĕлхипе пупленĕ», çаплах çак этнос тĕрĕк тата иран (сак) элеменчĕсенчен пулса кайнă теме те пулать. Козлов ноин-улин курганĕсенче тупнă япаласем (сăмахран, тĕртĕм, халĕ Патшалăх Эрмитажĕнче упранать) чылай чухне Китайран, Иранран е Висантирен пулса тухни курăнать, çак вара тепĕр хут хунну халăхĕ сутă-илӳ тата дипломати ĕçĕ анлă саралнине асăрхаттарать, çаплах, этнос йышĕпе кăткăс пулнипе кăтартать.
Асăрхавсем
Категори:Çухалнă халăхсем Категори:Монгол халахĕсем Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Китай историйĕ Категори:Монголи историйĕ
Уйкас Хачăк
Уйкас Хачăк, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Муркаш районĕнчи пурăнан вырăнсем
Атăлпа Урал хушшинче
Атăлпа Урал хушшинче — Тутар, Чăваш, Пушкăрт, Удмурт, Мордва, Мари Эл тата Коми республикисен радио-проекчĕ.
Тĕллевĕ — регионсен социаллă пурнăçĕпе экономика аталанăвне, халăхсен  хутшăнăвне, культура çыхăнăвне, диаспăрăсен пурнăçĕпе ĕç–хĕлне туллин çутатасси. Хыпарсем, тĕрленчĕксемпе очерксем эфирта тăтăш янăраççĕ. Радиожурналистсем тĕрлĕ темăпа радиокĕперсем йĕркелеççĕ, репортажсем хатĕрлеççĕ.
Ертӳçĕ — Николай Мулянов.
Кун-çулĕ
Хăйĕн пурнăçне радиожурнал 1958 çулта пуçланă. Совет Союзĕ арканнă хыççăн упранса юлнă пĕртен пĕр кăларăм халĕ те кашни вырсарни кун тухса тăрать. Радиожурнал информаци уçлăхĕнче хăйĕн тивĕçлĕ вырăнне тахçанах йышăннă, Атăлçи федераци тăрăхĕнче пурăнакансем çак кăларăма кăмăлласа итлеççĕ.
Николай Мулянов
Чăваш Республикин культурăн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ Николай Мулянов асăннă журналпа тачă çыхăну тытма пуçланăранпа кăçал шăпах çирĕм çул çитрĕ. Вăл йĕркеленĕ кăларăмсем: «ЭРА: экономика, расчет, анализ», «Мозаика», «Будни ЖКХ», «Ракурс» хальхи пурнăçăн тĕрлĕ енĕсене уçса параççĕ. Вун çиччĕ çул ытла вăл Чăваш радиора «Столичный курьер» кăларăмĕнче вăй хунă.
Кулленхи ĕç-пуç
«Атăлпа Урал хушшинче» радиожурналăн редакци коллегийĕ çулталăкра пĕрре проекта хутшăнакан республикăн тĕп хулинче ирттерекен хăйĕн анлă ларăвĕнче мĕн тунине пĕтĕмлетсе малашлăхри ĕç планне çирĕплетет. 2009 çулта хăнасене „Чăваш Ен” телерадиокомпани йышăнннă. Çитес çулта тĕл пулу вырăнĕ Мари Эл республикин тĕп хули Йошкар-Ола пулма тивĕçнĕ.
Каçăсем
Категори:Радиокăларăм Категори:Чăваш Ен радиовĕ
Хасан Рухани
Хасса́н Роухани́ (, Сорхе) — иран патшалăх ĕçченĕ, политикĕ тата шиит тӳрă сăмахçи, çиччĕмĕш суйланă Иран президенчĕ.
Кун-çулĕ
Хассан Роухани 1948 çулхи чӳкĕн 12-мĕшĕнче Иранăн çурçĕр енчи Сорхе хулинче (Семнан останĕ) çуралнă.
Тĕн пĕлĕвне 1960 çулта илме тытăннă. Техран университетне 1969 çулта вĕренме кĕнĕ те 1972 çулта тӳре прави облаçĕн бакалавр степенне тивĕçнĕ. 1995 çулта Каледон университетĕнче, Глазгора магистер диссертацине «Ислам саккун тăвакан влаçĕ Иранри ĕç-пуçĕнче» («The Islamic legislative power with reference to the Iranian experience») хӳтĕленĕ. 1999 çулта çав университетрах патшалăх правин философи тухтăрĕ ăсчах степеньне (PhD) тивĕçнĕ.
Ютçĕр чĕлхисене вĕреннĕ. Арап, акăлчан, франци, нимĕç, вырăс чĕлхине пĕлет.
Политика карьери
1999 çултанпа Экспертсен канашĕн пайташĕ, членом Совета целесообразности с 1991, 1989 çултанпа Наци хăрушсăрлăхĕн аслă канашĕнче, 1992 çултанпа Стратеги тĕпчевĕсен центрĕн пуçлăхĕ пулнă. Наци хăрущсăрлăхĕн аслă канашĕ председателĕ ĕç вырăнĕнче европа патшалăхĕсемпе Иранăн йĕтре программи пирки калаçусем ирттернĕ.
2013 çулхи çĕртмен 15-мĕшĕнче президент суйлавĕн пĕрремĕш турĕнче çĕнтернĕ, сасăсен çуррине пухса (18 613 329 голосов).
Асăрхавсем
Категори:Иран политикĕсем
Чăваш Ен радиовĕ
Директор Е. А. Ижендеева
Кун-çулĕ
Пĕрмаях калаçма «Чăваш Ен радио»1932 çулхи пушăн 8-мĕшĕнче тапратнă.
1932 çулхи пуш уйăхĕнче Чăваш АССР Халкомканашĕ çумĕнче Радиофикаци тата радиоинформаци комитетне туса хунă. 1934 çулхи пуш уйăхĕнче ăна Радиофикаци тата радикалаçу комитече ята куçарнă. 1946 çулхи пуш уйăхĕнче вара — Чăваш АССР Министрсен Канашĕ çумĕнчи Радиофикаци тата радиоинформаци комитечĕ çине куçарнă. 1949 çулхи çĕртме уйăхĕнче — Чăваш АССР Министрсен Канашĕ çумĕнчи Радиоинформаци комитечĕ пулса тăрать. 1953 çулхи çурла уйăхĕнче — Чăваш АССР Культура министрствин радиоинформаци уйрăмĕ пулса тăрать. 1957 çулхи çу уйăхĕнче радиокалаçу ĕçĕсене Чăваш АССР Министрсен Канашĕ çумĕнчи Радиокаласу тата телекалаçу комитетне параççĕ.
Калаçни
«Чăваш Ен радио» хыпарĕсем раççей патшалăх радиостанцисен «Раççей радиовĕ» тата «Маяк» хумĕсемпе, çаплах Тетелре сарăлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей радиостанцисем Категори:Чăваш Ен радиостанцисем Категори:Шупашкар радиостанцисем Категори:Чăвашла радиостанцисем Категори:Вырăсла радиостанцисем Категори:Мусăк радиостанцисем Категори:Чăваш Ен
Хуркайăк Çулĕ
Хуркайăк Çулĕ - тӳпере çутă тăрăх пек курăнакан çăлтăрсен капламĕ. Çавăн пекех "Хуркайăк çулĕ" тесе эпир пуранкан галактикăна та (пысăк саспаллипе пуçласа çыракан пирĕн Галактика, пайăр ят) калаççĕ. Ку статьяра, тĕпрен илсен, юлашкинчен асăннă япала пирки сăмах пырать.
Тĕшĕ
thumb|Хуркайăк çулĕн галактика центрĕ инфрахĕрлĕ диапазонра.
Çанăвĕсем
thumb|250px|Галактика çанисем
Гало
Галактика галовĕ сфера ĕлкиллĕ, диаметрĕ 5-10 пине яхăн çутă çул тата температури 5×105 K.
Каçăсем
Категори:Хуркайăк Çулĕ Категори:Галактикăсем Категори:Галактика астрономийĕ
Уйкас Апаш
Уйкас Апаш, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Верхние Услы
Верхние Услы — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 785 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453163, ОКАТО кочĕ — 80249892001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Халăх кăмăлен çарĕ
Каçăсем
Категори:Раççей коммунизмĕ Категори:Юрий Мухин
Байдук (Мăн Кочмес юппи)
Байдук — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Кочмес юханшывăн сулахай çыранĕпе, 79 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Муром (Владимир облаçĕ)
Халăх шучĕ 123,6 пин çын (2005).
Истори
thumb|[[XX ĕмĕр пуçламăшĕ]] Ячĕ мурăм финн-укăр йăхĕнчен пулса тухнă. Пĕрремĕш хут хулана Повесть временных лет кĕнекере 862 çулта асăннă. Пĕрремĕш уделлĕ мурăм кнеçĕ Глеб Владимирович шутланать. 1088 çулта пĕр вăхăта Мурăма атăлçи пăлхарĕсем тытса илеççĕ. Мурăмсем Руçе ясак тӳленĕ, XII ĕмĕрте майĕпен вырăссемпе хутăшса кун-çулĕнче çĕтнĕ. 1097 çултанпа — Мурăм-Рязан çĕрĕн тĕп хули.
Мурăм-Рязань çĕрĕ Чернигов кнеçлĕхĕнчен 1127 çулта Ярослав Святославич кнеç чухне уйрăлса ирĕклĕ кнеçлĕх пулса тăрать. Тăранĕ вилсен (1129) мурăм астулне унăн ывăлĕ Святослав ларать, вăл пĕрремĕш мурăм кнеçĕ шутланать. Ун хыççăн — Ростислав ывăл ачи тытăма алла илет. Ростислав чухне Мурăм-Рязань çĕрĕ Мурăмпа Рязанское княжества пайланать, Святослав вилнĕ хыççăн (1145) пачах уйралса каяççĕ. Кивĕ Рязаньре кнеç Глеб ятлă ывăлне хăварать. Рязань кнеçĕ Глеб Ростиславич пĕтĕм вăй-халĕпе хăйĕн çурçĕр кӳршипе — Ростов-Суздаль кнеçлехĕпе кĕрешет. Çак харкашусемпе усă курса 1208 çулта Всевăлăт Пысăк Йăва вырăнти кнеçсене тыткăна илет. 1219 çулта Рязаньре кнĕçре Ингвар Игоревич пулать, вăл кăнарне Юрий пиччĕшĕнчен илсе юлнă. Çак тапхăрта кнеçлĕхе Батый нукерĕсем тустараççĕ.
Мурăм кнеçлĕхĕ шутне Мурăмпа уесĕ кĕнĕ. Улатимĕр-Суздаль кнеçлĕхне пăхăнса тăнă. Темиçе хутчен туатарсем тапăнса çĕмĕрнĕ. Мурăмăн юлашки кнеçĕ Юрий Ярославич пулнă, ăна 1355 çулта астулран Фёдор Глебович тĕксе антарать. 1392 çулта Мускав аслă кнеçĕ Василий I Дмитриевич Мурăм кнеçлĕхне Мускав çумне хушать.
Промăçлăхĕ
Машинăтăвакан, холодильник завочĕ ЗАО «Ока-холод», çăкăр комбиначĕ, эрех завочĕ, фанерă комбиначĕ, радиозавод, радиоивиçекен приборĕсен изавочĕ, рубероид завочĕ, ФГУП "Мурăм прибортăвакан завочĕ".
Çавăн пекех пăхăр
thumb|right|Троицă соборĕ
Каçăсем
Категори:Улатимĕр облаçĕ Категори:Раççейĕн Ылтăн унки Категори:Ока тăрăхĕнчи хуласем Категори:IX ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем
Палинка
thumb|200px|Палинка кĕленчи Палинка ( Palinka ) - венгр хаяр ( чи сахал 37,5 % ) алкоголь ĕçми.
Технологи
Палинка тума валли тĕрлĕ йывăç çимĕçсем (чие, панулми, груша, слива, абрикос ) тата çырласем ( хурлăхан ) усă кураççĕ.Йӳçсе кайнă пăрака иккĕ хут пăхăр юхтармалли кубра пăслантарса тасатаççĕ.Палинка чи сахал 3 уйăх усравлаççĕ: чилайăш пысăк юман пичкесемче, ыттисем - хурçă савăтсемче.Хаярлăхĕ çăлкуçри шывпа чакараççĕ.
Бреттон-Вудс системи
Бреттон-Вудс системи, Бреттон-Вудс килĕшĕвĕ (Bretton Woods system) — Бреттон-Вудс конференцинче (1944 çулхи утăн 1-мĕшĕнчен утăн 22-мĕшĕччен иртнĕ) йышăннă тĕнчери укçа-тенкĕ тата суту-илӳ татăлăвĕсен йĕркелев сиситеми. Нью-Хэмпшир штатĕнчи Бреттон-Вудс (Bretton Woods) (АПШ) курортăн ятне панă. Конференцие пула Тĕнчери реконструкципе аталану банкĕ (ТРАБ) тата Тĕнчери валюа фондĕ (ТВФ) йĕркеленнĕ. АПШ долларĕ, ылтăнпа пĕрлех, тĕнче укçи-тенкĕ тĕсĕсенчен пĕри пулса тăрать.
Каçăсем
Категори:Тĕнчери суту-илӳ Категори:Валюта пасарĕ
Уйкас
Уйкас, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Салтыков
Салтыков — вырăс хушамачĕ. Салтыковсем — вырăс дворян ăрачĕ.
Иккĕллĕ хушаматсем
{{{Хушамат}}
Нижние Услы
Нижние Услы — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 459 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453163, ОКАТО кочĕ — 80249892005.
Кинчеккей
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
Нижние Услы
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Кинчеккей
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (95%).
Нижние Услы
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Кинчеккей
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Федоровка районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Нидерланд
Нидерланд (Nederland), официаллă ячĕ Нидерланд Короллĕхĕ (Koninkrijk der Nederlanden) — Анăç Европăри патшалăх.
«Нидерланд» палăртăва чăвашла «анат çĕр(шыв)» тени пулать, анчах та тӳррĕн каласан, тĕрĕсех тухмасть, мĕншĕн тесен, çак терминпа Нидерланд, Бельги тата Люксембург (пĕтĕмлетсе — Бенилюкс) çĕрĕсене те палăртмалла пулать. Нидерланда тăтăшах Холланд теççĕ, анчах та çапла калани политика енчен тĕрĕс мар: Кăнтăр тата Çурçĕр Холланд çĕрĕсем — Нидерланд вуникĕ облаçĕсенчен иккĕшĕ шутланаççĕ.
Урăх чаплă хулисем: Роттердам — çĕршывăн тата тĕнчери чи пысăк порчĕ, Утрехт — çĕршывăн чукун çулĕсен тĕпĕ тата Эйндховен.
Тавралăхĕ
Çыранĕсем Çурçĕр тинĕсне тухаççĕ. Çыран хĕррин вăрăммăшĕ —. Германипе тата Бельгипе юнашар вырнаçнă. Чикĕ таршшĕ.
Нидерланд — Европăра чи тăвăр патшалăх  (темиçе карлик-çĕршыва шута илмесен). Çĕршыв Райн, Маас тата Шельда шывĕсем тинĕсе юхса кĕнĕ çĕртре вырнаçнă. Çĕршывăн çĕрĕсенчен çурри тинĕс шайĕнчен аялларах выртать, кăнтăрта çеç çĕрсем 30 метртан ытла çӳллĕ. Айлăмсен чылайăшĕ Çурçĕр Холландра, Кăнтăр Холландра тата Флеволандра выртаççĕ. Тинĕс çыранĕсем дюнсенчен пуçланса кайнă. Вĕсен хыççăн тинĕсрен туртса илнĕ çĕрсем — польдерсем. Вĕсене дюнсем тата дамбăсем тинĕс шывĕсенчен сыхланă. Çакăн пирки çапла калаççĕ: «Турă тинĕс тунă, холландсем — çыранĕсене».
Халăх йышĕ
Нидерландра икĕ кăк халăхĕ пурăнать — холландсем тата фризсем, çаплах иммигрантсен шучĕ те чылай.
Тĕн енĕпе:
Холландсем тĕнчери чи çӳллĕ çынсем: арçынсем (вăтамран) — 1,83 метр, хĕрарăмсем — 1,70 метр.
Климачĕ
Кунта ăшă çусем — вăтам температура утăра 16–17 °C. Вăтам температура кăрлачра — 2 °C майлă, континент ăшнелле сивĕрех. Хĕлле, Çĕпĕртен антициклонсем вĕрсе килсен, температура 0 °C аялла анса каять, юр ӳкет, шыв каналĕсем тата кӳлĕсем пăрпа хупланаççĕ. Çулти вăтам нӳрĕк шучĕ — 80 сантиметров, анчах та шалти çĕрсенче татах та сахалтарах.
Транспорт
Кунта лапам çĕр пичĕ пулнипе автомобиль çулĕсем нумай, анчах та шыв каналсем çул хывнă чух йывăрлăх кӳреççĕ.
Казахстан шыв-шурĕсем
Казахстан шыв енчен пуян мар. Çулталăк хушшинче пĕр çын тĕлне 6 пин м³ шыв килет. Ку вăл питĕ сахал.
Патшалăхăн ытларах пайĕнчи шыв океана çитмест. Юр-çумăр, сăртлă-туллă çĕрсене шута илмесен, сахал çăвать.
Казахстан лаптăкне сакăр шыв хуçалăх бассейнĕ çине пайлама май пур:
Каçăсем
Категори:Казахстан географийĕ Категори:Патшалăхсен шыв-шурĕсем
Лихтенштейн
Лихтенштейн Кнеçлĕхĕ (ним. Fürstentum Liechtenstein, фр. principauté de Liechtenstein), — Европа варринчи пĕчĕк (160 тăваткал çухрăм) патшалăх. Тĕп хули — Вадуц. Лихтенштейн кăнтăр енче Австрипе, анăç енче Швейцарипе юнашар вырнаçнă. Патшалăх — конституциллĕ абсолютлă монархи. Кнеçĕ Конституци тăрăх чи çӳллĕ тытăмĕ шутланать, вăл хăй тĕллĕнех ăна улăштарма е пăрахăçлама пултарать.
Истори
Халапсенче каланă май, 300 çулта таса Лука çак çĕрти Рим çыннисене пăхăнса тăракан халăха Христос тĕнне кĕртнĕ. Франксем 536 çулта çĕре хăйсен аллине тытса илнĕ. Аслă Карл вăхăтĕнче епископа кĕперне пуçлăхĕнчен кăларнă. 911 çулчен — Германи империйĕ герцогствăсем çине арканиччен — Каролингсен аллинче пурăннă. Шваб герцогство тата паянхи Лихтенштейн çĕрĕсенчи Шелленберг тата Вадуц феодал çĕр пурлăхĕсем пулса тăнă, вĕсем Рим империйĕ шутĕнче пулнă. 1507 Максимилиан император Вадуца уйрăм правасем, привилегисем тата суверенитет панă, ясак пуçтарма ирĕк тунă. Çак ирĕклĕхе Австри Лихтенштейн çемьине панă. 1699 çулта Шелленберга, 1712 çулта Вадуца Лихтенштейн кнеçĕ укçалла туяннă. 1719 çулта икĕ çĕрне пĕр кнеçлĕхе пĕрлештернĕ. Ку Лихтенштейн патшалăхăн çуралнă кунĕ пулса тăнă. 1815-1866 çулсенче Лихтенштейн Германи ушкăнне кĕнĕ. 1866 çулхи Австрипе Прусси вăрçинче Лихтенштейн Австри енче хутшăннă, 1876-1918 çулсенче Австро-Венгрипе кĕске çыхăнусем тытнă.
Пĕрремĕш тĕнче вăрçи хыççăн Лихтенштейн Австрипе килĕшӳ хутне пăсса Швейцарипе çывăхланма пуçланнă: 1921 çулта сутă-илӳ тата почтă хĕсмет ĕçĕсем пирки килĕшӳ тунă, 1924 — таможня ушкăнне пуçарнă. Çак Лихтенштейнра швейцари укçисемпе усă курма пуçланă (1 швейцари франкĕ = 100 сантим). Хăйĕн укçа паллисене Лихтенштейн пичетлемест. 1919 çултанпа Швейцари Лихтенштейнăн ют çĕрсенчи дипломат тата консул ĕçĕсенене тытса пырать.
Иккĕмĕш тĕнче вăрçи вăхăтĕнче кнеçлĕх нейтралитет тытнă. 1990 çулта Лихтенштейн ООН-а, 1991 – Европăри ирĕклĕ сутă-илӳ ассоциацине кĕнĕ.
Халăх йышĕ
Çĕршывра 30 654 çын (1995) пурăнать, халăх-çын вăтам тăвăрлăхĕ -190 çын тăваткал çухрăма. 1 000 çын шутне çулне - 12,95 ача çуралать (1995). 6,56 вилекенсем 1 000 çын шутне (5 ача вилĕмĕ - 1 000 çуралнă ача шутĕнчен). Пурнăçăн вăтам вăрăммăшĕ: арçынсен - 74 çул, хĕрарăмсен - 81 çул (1995). Халăхăн чылайăшĕ - лихтенштейнсем (аллемансем), ыттисем - итали, швейцари тата австри çыннисем. Официаллă чĕлхе - нимĕç чĕлхи. Тĕне тытакансем: католици -(87%), протестант - 7% яхăн.
* Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
ABBYY FineReader
thumb|250px|right|ABBYY FineReader 9.0 документ ӳкерчĕкĕ
ABBYY FineReader — хут тексчĕсене тата электрон ӳкерчĕксене (pdf е урăх форматлă) шутпаллилĕ тулашлăха куçарасси валли ятарлă компьютер программа.
Мурăм (юханшыв)
Мурăм — Белгород облаçĕпе (Раççей) тата Харьков облаçĕн (Украина) çĕрĕсенче юхакан шыв, Харьков юханшывĕн сулахай юппи.
Тавралăхĕ
Çăлкуçĕ — Белгород облаçĕн Шебекин районĕн Мурăм посёлокĕ патĕнче.
1978 çулта Мурăм шывуправĕ кӳлсе хунă (Харьковăн виçĕ шывуправĕсенчен пĕри).
Категори:Белгород облаçĕн юханшывĕсем Категори:Раççей юханшывĕсем Категори:Харьков облаçĕн юханшывĕсем Категори:Украина юханшывĕсем
Тури Тăмлай
Тури Тамлай, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Реконструкципе аталану тĕнче банкĕ
Реконстру́кципе аталану тĕнче банкĕ (РАТБ, International Bank for Reconstruction and Development ) — Тĕнче банкĕн кивçен паракан тĕп йĕркелĕвĕ. Реконстру́кципе аталану тĕнче банкĕ (РАТБ) — ПНЙ ятарлă йеркелĕвĕ, ТВФ пĕрлех Бреттон-Вудсри тĕнчери валюта-финансă конференцийĕн йышăнăвĕпе 1944 çулта туса хунă тĕнчери инвестици институчĕ. РАТБ пирки килĕшӳ, çав вăхăтрах вăл унăн уставĕ шутланать, официаллă 1945 ç. вăя кĕнĕ, анчах та банк 1946 ç. кăна ĕçлеме тытăнать. РАТБ вырнаçăвĕ — Вашингтон.
Каçăсем
Категори:Тĕнче банкĕсем Категори:Тĕнче Банкĕн ушкăнĕ Категори:1946 çулта йĕркеленĕ банксем
Карачайсем
Карачайсем (къарачайлыла, таулула, аланла) — Çурçĕр Кавказăн халăхĕ, Карачай-Черкесинче пурăнать, ялĕсем ытларах туçи тата ту умĕн çĕрсенче.
Раççейри йышĕ — 192 пин çын (2002), вĕсенчен 169,2 пинĕ — Карачай-Черкесире, республикăн 38,5 %, чи нумайли. Турцире, Сирире, Икĕпатра, Европăпа Америкăра пурăнаççĕ, Кавказран XIX ĕмĕрте тухса кайнă мухаджирсен несĕлĕсем пулаççĕ. Пур йышĕ — 300 пин çын (2008, хаклав).
Тĕрĕссипе, карачайсем палкарсемпе пĕр халăх пулаççĕ, икĕ республикăра пурăнаççĕ. Европа расин Кавкасиони антропологи тĕсĕн палкан-кавказ варианчĕ. Тĕрĕк çемйин анăç-кăпчак ушкăнĕнчи Карачай-палкар чĕлхипе калаçаççĕ.
Тавралăхĕ
Карачайсем Вар Кавказ тăвĕн хĕсĕкĕсемпе анатри ту айăккисенче, Кубань, Зеленчук, Уруп, Лаба, Кума, Подкумок, Малка тата урăх юханшывсен айлăмĕсенче пурăнаççĕ.
Чĕлхепе тĕнĕ
Карачайсем тĕрĕк чĕлхисен çурçĕр-анăç турачĕнчи карачай-балкар чĕлхин диалекчĕпе калаçаççĕ. Çырулăхне кириллица никĕсĕпе тунă.
Карачайсен исламланасси XVI ĕмĕрте пуçланать, анчах XIX ĕмĕрте халăх ĕненĕвĕ христос тĕнĕн, исламăн тата христос умĕн йăласен хутăшĕ пулать. Асама ĕненеççĕ, таса йывăçсене (друидизм), чулсене, турăсене-пирĕштисене кĕл тăваççĕ. Халĕ пур карачай мăсăльман-суннитсем.
Томск (пĕлтерĕшсем)
Томск:
Карачайсем
Кун-çулĕ
thumb|245px|left|[[Эльбрус (ту)|Эльбрус — Кавказăн, Раççейĕн тата Европăн чи çӳллĕ тăрри, карачайсен символĕ.]] XIII—XIV ĕмĕрсенче аталаннă карачай этносне алансемпе бронза тапхăрĕнченех вырăнта пурăннă ту йăхĕсем чăмăртанă. Карачайсен хальхи территоринче Маас ятлă Вăтам ĕмĕрти Аланин тĕп хули вырнаçнă пулнă. . XIII ĕмĕрте алансем Тамĕрлан хан çарĕсемпе çапăçнă. Алание аркатнă пулсан та, халăхĕ тăшмана пăхăнман. Алан халăхĕн сахал пайĕ кăна çӳлти тусенче çеç сыхланса юлаççĕ.