cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пальник-Шор (Колва юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Таволжанка (Нухрат Атăл юппи)
Таволжанка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 40 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Вăрманкас (Çĕрпӳ районĕ)
Варманкас, — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Логика
мини|справа|Логика хăйĕн тĕп темисемпе паллаштарать. Грегор Рейш ĕçĕ. Логика (λογική, λόγος сăмахĕнчен — сăмах, шухăшлав), — тĕрĕс шухăшлаттарма вĕрентекен ăслăлăх.
Вăрманкас (Çĕрпӳ районĕ)
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Логика
Сосредоточени тăн карчĕсен свойстви пулса тухать. Тăн карчĕсем пиллĕк: çапкаланчăк, мăка, йĕркесĕр тĕллевлĕ, пăнчăра пуçтарăннă, чарăннă.Вĕсенчен йĕркесĕр тĕллевлĕ тăн сапаланса ирĕлсе пĕтет.
Пăнчăра пуçтарăннă тăн объектсене мĕнле пур, çавăн пек реально çутатса кăларать, аффектсене пĕтерет, тăн малалла сарăлса каяссине чарас тĕллев лартать. Çакăн пек тăн тăватă модуспа çыхăнса ĕçлесе тăрать - уйăрасси,рефлекси,савăклăх тата хăйлăх. Тăн функцийĕсем чарăнса ларсан тăнсăр сосредоточени килсе тухать.
Тăн хăйĕн туртăмĕсем тасаллă, активлă е инерциллĕ пулнипе виçĕ модаллă пулать. Тăн энергийĕне объектсем улшăнтараймаççĕ те, пĕтереймеççĕ те - объектсем хăйсем хăйсене кăтартаççĕ, тăн таса та вĕçĕмсĕр.
Çапла вара тăн чарăнмасăр çаврăнса ĕçлесе тăрать. Тăн хăйĕн функцийĕне ĕçлесе тултарсан хăйĕн пĕртанлăхне куçать е космос циклĕн вĕçĕнчи сăлтавĕнче ирĕлсе пĕтет. Тăн хусканăвĕсем пилĕк тĕрлĕ пулаççĕ - чăн пĕлни, аташни, менталла конструкцилени, ыйăх тата ăс.
Чăн пĕлни - сисни, шухăшласа тупни тата авторитела кăтартса пани.Сисĕмсене туйни чăн пĕлнин çăлкуçĕ пулса тăрать, вăл тăн тулашри объект хăйне палăртнине сисĕм органĕсен каналĕсем урлă куçарнă чух палăрать.Туйнин тĕп функцийĕ - объектсенчи спецификана палăртасси.
Шухăшласа тупни - логикалла вывод тăвас текен пĕр класлă элементсен хушинчи çыхăнусене объект вырăнĕнче палăртакан тăн хусканăвĕ,вăл тĕрлĕ класлă элементсем хушшинче çук.Унăн тĕп функцийĕ - пĕрпĕтĕмлĕхе палăртса лартасси.
Авторитетла кăтартни - аторитетлă этем курнă е логикалла кăларнă объект,вăл ăна сăмахсемпе каласа хăйĕн пĕлĕвне урăх этеме куçарса парать, итлекенĕн тăн пулăмĕ сăмахсене итлесе тупăнса, вĕсен пĕлтерĕшне объектласа пани авторитетла кăтартни пулать. Авторитетла кăтартнине ĕненмесĕр тăма е улшăнтарма май çук. Авторитетла этем е шанма çук, е хăй курман, е логикалла кăларман объектсем çинчен пĕлтерсе калать пулсан унăн кăтартăвĕ силленчĕк пулса тăрать.
Аташни - объектăн хăйĕн мар форми çинчен кăларнă суя пĕлни. Аташнине чăн пĕлни урлă сирсе яма пулать.Тĕслĕх - эпир куçпа икĕ уйăх та курма пултаратпăр, анчах реально уйăх пĕррĕ çеç.
Менталла конструкцилени, унăн объективлă основа çук чухне ,автортетла кăтартнин чăнлăхĕн шайĕнчен тухать.Вăл чăн пĕлни е аташни патне пымасть.Вăл ăсласа кăларнă конструкци, çавăнпа унпа сăмахсен хушшинче усă курма пулать.
Ыйăх - тăн уйрăм хусканăвĕ,пĕлмеллисем çукки çинче тытăнса тăрать.Çак тăн хусканăвĕ уйрăм опыт пулать, мĕншĕн тесен вăрансан ăсра палăрса тухать.Сăлтавсăр ун пек пулмасть.
Ăс - иртнĕ опыта çухатманни.Ăс объектăн формине тата ăнланнин процессне пĕрлештерет.Çакăнта интеллект- ăнланнин процессĕн формипе, ăс- объектăн формипе тĕпрен палăрса тăрать. Ăс икĕ тĕрлĕ - асăнни курăнланса е курăнланмасăр тăрать.Ыйăхра асăни курăнланса тăрать, çывăрман чухне курăнланмасăр тăрать.Çак асăнусем опытран çуралса тухаççĕ.Тăн хусканăвĕн формисем хăйсен тĕпĕнче - савăнни, хурланни тата анрани.
Тăн юхăмĕ икĕ еннелле юхать - ырлăх е усаллăх патне.Юхăм хускалмасăр юхсан тăн сарăлса çаврăнма чарăнать, вара тикĕслĕх пуçланать.
Туйăм объекчĕсен[хĕрарăмсем,апат,власть, çӲлти пурнăç ...] çитменлĕхĕсене пĕлекенсем вĕсене шута илмеççĕ те.
Чир, апати,иккĕленни,тимсĕрлĕх,юлхавланни,чарусăрлăх,суя ăнланни, тĕллев тупайманни,стабильность çухални тăна сапаланчăк тăваççĕ.Çак чăрмавсем тăн хусканăвĕсем чарăнсан пĕтеççĕ. Чир - шалти органсен шайлашăвĕ ванни. Апати - тăн функцисене пурнăçлайманни. Иккĕленни - пробламан икĕ енне те пĕр вăхăтра виçни ( ун пк те плма пултарать, кун пек те пулма пултарать). Тимсĕрлĕх - интерес çукки. Юлхавланни - ӳт е тăн йывăррине пула ним те туманни. Чарусăрлăх - сисĕм объекчĕсемпе пĕрлешме туртăнни. Суя ăнланни - йăнăш пĕлӳ. Тĕллев тупайманни - тепĕр карт çине куçайманни. Стабильность çухални - тăн килсе çитнĕ карт çинче фиксациленейменни.
Хурланни виçĕ тĕрлĕ пулать - шалти сăлтавсене пула, урăх существосене пула, естестволла мар япаласене пула.Çак явленисем сапаланчăк тăнра пулаççĕ.Вĕсене туйăмсăрлăха çирĕплетсе пусарма пулать. Чĕрчунсене юратса,хурланакансемпе пĕрлешсе,пулăшакансене савăнса,урăхлисем çине туймасăр туса пырсан таса качество килсе тухать, çак тăнăçлăх патне илсе çитерет.
Каçăсем
Категори:Философи уйрăмĕсем
Хĕрлĕ ялав (хаçат)
Хĕрлĕ ялав (Красное знамя) — Чăваш Республикинчи Вăрмар районĕн хаçачĕ. чăвашла тата вырăсла эрнере иккĕ пичетленсе тухать. А3 форматлă, 6 хут енлĕ. Тиражĕ 2495 экз.
Почта адресĕ: 429400, Чăваш Республики, Вăрмар, Совет урамĕ, 8 çурт.
Тĕп редакторĕ — Павлова З. Е..
Кун-çулĕ
Хаçат 1931 çулхи чӳкĕн 15-мĕшĕнче йĕркеленнĕ.
Чуманов Александр Николаевич
Александр Чуманов (1950 çул, Тĕмен облаçĕ çур.) — раççей сăвăçи тата прозăçи.
Кун-çулĕ
1950 çулта Тĕмен çумĕнчи Борки ялĕнче çуралнă.
Пултарулăхĕ
Фантастика жанрĕпе хайланă ĕçсем пур: «Афродита» тата «Пассажир».
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:1950 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чӳкĕн 28-мĕшĕнче вилнисем Категори:2008 çулта вилнисем
Нуглар-Санкт-Панталеон
Нуглар-Санкт-Панталеон (Nuglar-St. Pantaleon) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
Дорнек йышĕнчи коммуна. 1416 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ’’2478’’.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Кивĕ Куктай
Кивĕ Куктай — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 708 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452285, ОКАТО кочĕ — 80230864001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Кудашево (Учала районĕ)
Кудашево  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 443 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453734, ОКАТО кочĕ — 80253830003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Ача панчи
thumb|right|Ача панчинче Ача панчи - шкул çулне çитмен ачасене аталантармалли вĕренӳ учрежденийĕ.
Истори
Тĕнчере ача панчисене пуçласа нимĕçсем уçнă - Фридрих Вильгельм Август Фребель, 1837 çул. Чăвашсен пĕрремĕш ача панчине Иван Яковлевич Яковлев 20 ĕмĕр пуçламăшĕнче Слакпуçĕнче уçнă.
Каçăсем
Чăваш Республикинчи ача панчисем
Категори:Шкулченхи пĕлӳлĕх Категори:Раççейри пĕлӳлĕх Категори:Пĕрлĕлĕх çурчĕсем Категори:Вĕренӳ йĕркелĕвĕсем
Порецкие вести
Порецкие вести — Пăрачкав районĕн хаçачĕ. вырăсла эрнере иккĕ пичетленсе тухать. А3 форматлă 6 хут енĕ. Тираж 3465 экз.
Учредитель — Чăваш Республикин культура, национальноçсен ĕçĕсен, информаци политикин тата архив ĕçĕн министерстви.
Почта адресĕ: 429020, Чăваш Республики, Пăрачкав, Ульянов урамĕ, 48 çурт.
Директорĕ тата тĕп редакторĕ Г. Н. Карпов.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕ Категори:Вырăсла тухакан хаçат-журнал
Сысна евӗрлисем
мини|справа Сысна евӗрлисем (лат. Suina) – нахра сăмсаллă, савăл пуçлă, кĕске мăйлă, кĕске ураллă кавлемен чĕрчун. Аçисен асав шăлĕ лайăх аталаннă – çăвартан тухса тăрать. Хырăмлăх пĕр хутаçлă, апат тиркемеççĕ. Сыснасенчен тискер майпа хир сысни кăна ĕрчет пирĕн патăрта.
Категори:Кавлеменнисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Сĕтпе ӳсекенсем Категори:Сысна йышшисем Категори:Йĕкĕр чĕрнеллисем
Çеçпĕл (пĕлтерĕшсем)
Çеçпĕл, — малтанхи пĕлтерĕшĕ чечекпе çыхăннă.
Çав. пекех
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Ваçликасси
Ваçликасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Абхази патшалăхĕ
Истори
Тăрăмлă Аносидсен ăрăвĕ Абазги кнеçлĕхĕн кнеçĕсенчен хăйĕн йĕрне тытса пынă. Вĕсем юнашар Саниги, Апсили тата Мисимини çĕрĕсене хăйсем çумне хушса пĕрлĕхлĕ патшалăх туса хунă. 786 çулта абхас кнуçĕ (архонт) Леон II Византи пăхăнăвĕнчен (протекторачĕнчен) тухса хăйне патша тесе пĕлтерет. 778 çулта Лази патшалăхĕн (Сасанидсен ăрăвĕн турачĕ) династипе туйла пĕрлешнĕ хыççăн Аносидсем Лазикăна, тепĕр сăмахсемпе, пĕтĕм [[Анăç Грузине Лих хысакĕ таранах, хăйсем çумне туртса хураççĕ. Анчах часах Аносидсен ăрăве хăй сӳнсе ларать, астула, абхас патшисен амăшĕн йĕрĕпе, кăнтăр Грузири Багратидсен ăрăвĕн Баграт тăрăнĕ ларать. 1008 çултан пуçласа, Абхази патшалăхĕнче майĕпен ертӳ ĕç-пуçесем картвелсене куçать, тухăç грузи чĕлхипе культур аталанма тытăнать. Аслă Тамарăн патша титулĕсенче пĕрремĕш ячĕ "Абхазсен патши" çырнă пулнă. XII ĕмĕрĕн вĕçĕнче патшалăхăн ячĕ Грузи патшалахĕ палартăва куçать.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Абхази Категори:Грузи историйĕ Категори:Абхази историйĕ Категори:Çухалнă патшалăхсем
Чумановка
Чумановка - Омск облаçĕнчи Крутинка районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта пуçламăш шкул пур. Зелёная урам.
Кун-çулĕ
Чумановка ĕлĕк Тобольск кĕпĕрнин Тюкалин уесне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Омск облаçĕ
Филипповка (Нухрат Атăл юппи)
Филипповка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăла юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çеçпĕл (ял)
Истори
1964 çулхи пуш уйăхĕн 6 Касаккассипе Уйпуç Шĕкĕр ялĕсене перлештерсе Шĕкĕр ятлă ял туса хунă. 1969 çулхи çĕртме уйхĕн 20 хыççăн яла Çеçпĕл ятне панă.
Касаккасси ялĕ 1927 çулчен Касаккасси Шĕкĕр ятлă пулнă.
1927 çулчен Касаккассипе Уйпуç Шĕкĕр ялĕсем Çĕрпӳ уесĕн Шăхасан вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Канаш районне кĕнĕ. Касаккасси ялĕ 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-пе 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-ччен Шăхасан районне кĕнĕ, кайран яла Канаш районне тавăрнă. Уйпуç Шĕкĕр вара 1927 çултанпа Канаш районĕнчепулнă.
Ялсене пĕрлештернĕ хыççăн вĕсем Канаш районне кĕнĕ, Çеçпĕл ялĕ халĕ те вăл района кĕрет.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Хăмăр упа
thumb|right|200px|Хăмăр упа thumb|right|200px|Хăмăр упа ареалĕ thumb|200px|Хăмăр упа пулă çиет. Хăмăр упа - пирĕн таврари чи пысăк та вăйлă çăткăн чĕрчун. Ку упа кĕлеткин тăршшĕ 2 метр ытла пулма пултарать, йывăрăшĕ 300 килограмран иртет. Унăн пуçĕ пысăк, мăйĕ кĕске те сарлака, тачка ури çăмламас. Куçĕ çивĕчех мар. Хăлхипе сăмси питĕ сисĕмлĕ. Упа вăрманта - çынсем çӳремен вырăнта йăва тăвать. Ытларах ӳсентăранпа тăранать, ним те тиркемест. Çавăнпа пĕрлех упа пысăк чĕрчунсене те тапăнать. Шăши тытать, кăткă, сăпса, пыл хурчĕпе пылне çиме юратать. Ӳсентăрантан упа сĕлле кăмăллать. Хĕлле упа çывăрать, амисем çăвăрлаççĕ. Йĕнĕре (упа йăвинче) 2-3 çура пулать. Чăваш Енре упасем сахал - 10-15 пуçа яхăн çеç. Пирĕн тăрăхра упасене тытма чарнă.
Кĕçĕн тĕсĕсем
Халĕ хăмăр упан темиçе кĕçĕн тĕсне палăртаççĕ:
Категори:Упа йышшисем  Категори:Чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Пальник-Шор (Кĕçĕн Роговая юппи)
Пальник-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Роговая юханшывăн сулахай çыранĕпе, 14 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Атла
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Пальник-Шор (Кĕçĕн Роговая юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Атла
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Лебедь юпписем
Ама
right|thumb|120px|Хĕрарăм туррăн ал куçкĕски - [[Венера (мифологи)|Венерăн символĕ, çаплах биологире ама несĕллĕхĕн палли]]
Ама биологийĕн ĕç вырăнĕ
Хăйĕн ăратĕнчи (тĕсĕнчи) ама вырăнĕ — тепĕр хут тухăç тăвасси — урăх сăмахсемпе, аçан ар клеткисенче (сперматозоидсенче) упранакан ген хыпарлăхне ама ар клеткисем (тĕслĕх, çăмарта клеткисем) хăйсен ăшне йышăнасси. Кунсăр пуçне, чĕрчунсен хăш тĕсĕсенче, ама хăйĕн тăванĕсене хӳтĕлет, апат-çимĕç тупать, несĕлĕсене вĕрентсе çитĕнтерет.
Вуламалли
Категори:Зоологи Категори:Арлăх
Расулево
Расулево — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 357 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453734, ОКАТО кочĕ — 80253830004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Аçа
thumb|Ар несĕллĕхĕн палли, Марс - "питлĕх тата сăнă" Аçа (ар чĕрĕ чунĕ) — хăйĕн тĕсĕн ар несĕллĕхĕн паллисемлĕ ама хорминчен несĕллĕхĕн диморфизмĕпе (çаплах несĕллĕх органĕсемпе) уйрăлса тăракан чĕрĕ организмăн хорми.
Ар несĕллĕхĕн тĕсĕн тивĕçĕсем
Аçан хăйĕн тĕсĕнчи тĕп вырăнĕ — репродукци тивĕçĕ — генетика информацине малалла тăсса пырасси, ар несĕлĕн клеткисем (сперматозоичĕсем) тăрăх амасен ар клеткисене (тĕслĕхрен ама хормиллĕ яйцеклетка) çитересси, ĕрчене кĕртесси. Унсăр пуçне, тĕрлĕ чĕрчун тĕсĕсенчен, аçан вырăнĕ: хăйĕн тĕсĕн чĕр-чунĕсене хӳтĕлесси, апат шыраса тупасси, тăх[ăмĕсене вĕрентсе ӳстересси тата ытти те.
Каçăсем
Категори:Зоологи Категори:Арлăх
Mies
Варпуç (Шупашкар районĕ)
Варпуç, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Ахаль пурăш
thumb|right|250px|Ахаль пурăш |thumb|right|250px|Ахаль пурăш ареалĕ Пурăш - вăрман чĕрчунĕ. Пурăшсем типĕ çырмасене, шыв çывăхнерех, йышăнаççĕ. Шăтăкĕсем 3 метр таран çĕр айĕнче пулаççĕ. Тăршшĕ 15 метра çитет. Тĕрлĕ пӳлĕм нумай. Пĕр 4 пӳлĕм - йăва валли. Вĕсене пурăшсем питĕ тирпейлĕ тытаççĕ. Унта яланах таса. Çутта килĕштерсех каймасть. Кĕр енне 20 килограма çити самăрланать. Ӳчĕ айĕнче 6 сантиметр хулăнăш çу пуçтарăнать. Юр çусан пурăш ыйха путать, унччен йăвине кĕмелли шăтăксене тĕплĕн питĕрсе лартать. Пурăш ами ака уйăхĕнче 6 çура таран тăвать. Çуралсанах çурасем илтмеççĕ те, курмаççĕ те. 3 уйăхра хăйсем тĕллĕн апат шырама тытăнаççĕ. Кĕр енне амăшĕнчен уйрăм пурăнма тытăнаççĕ. Пирĕн республикăра пурăш йышĕ вăтамран 500 пуçа яхăн шутланса тăрать.
Категори:Чĕрчунсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Ибрагим (Эльшей районĕ)
Ибрагим  — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 124 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452285, ОКАТО кочĕ — 80230864003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
5-мĕш гварди касак кавалери корпусĕ
5-мĕш гварди Тан касак Хĕрлĕ Ялавлă Будапешт кавалери корпусĕ (5-мĕш гв. кк.) — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи СССР Хĕçпăшаллă вăйĕсен шутĕнчи кавалери корпусĕ.
1942 çулхи чӳк, 19 АТÇ Ставкин приказĕпе Кавказ лешьен фрончĕн Çурçĕр çар ушкăнĕнче, Кизляр патĕнче йĕркеленĕ.
Ун шутĕнчисем:
Вăрçа çулĕсем
Кавказ лешьен, Çурçĕр Кавказ, Кăнтăр, 4-мĕш, 2-мĕш тата 3-мĕш Украина фрончĕсенче çапăçнă, Кавказ, Ростов, Донбас, Мелитополь, Умань-Ботошан, Ясса-Кишинёв, Дебрецен, Будапешт тата Вена тапăну операцисене хутшăннă.
Каçăсем
Категори:СССР кавалери корпусĕсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнче Категори:Хĕрлĕ Ялавпа чысланă çар çыннисен пĕрлешĕвĕсем Категори:Касаксем Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче
Питтĕпаль
Питтĕпаль — Староганькино Самар облаçĕнчи Похвиçнĕ районĕн ялĕ.
Кунçулĕ
Яла пуçлакансем виççĕн пулнă: Канĕк, Питепа, Эрхилле. Ял çĕрне сутăн илнĕ чухне "çĕр грамотине" Канĕк ячĕпе çырнă пулнă. Çавăнпа ял ятне вырăсла Ганькино терĕ. Ял çыннисем Питепа ячĕпе Питтĕпаль тенĕ.
Каярах ял çыннисемпе Канĕк хушшинче хирĕçӳсем пуçланса кайнă пирки Канĕкĕ урăх вырăна куçса каять. Çĕнĕрен пуçланă яла чăвашла Каньккел тенĕ.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Похвиçнĕ районĕн ялĕсем
Кореньков Гаврил Алексеевич
Пурнăçĕ
1884 çулхи пуш уйăхĕн 24-мĕшенче Чăваш Енĕн Куславкка районĕнчи Тĕрлемес ялĕнче, халĕ Кивĕ Тĕрлемес, çуралнă.
Чĕмпĕрти чăваш вĕрентекенĕсен шкулĕнче вĕреннĕ. Кайран 45 çул хушши хăйĕн тăван ялĕнче ачасене вĕрентнĕ.
1949 çулхи пуш уйăхĕн 16-мĕшĕнче тăван ялĕңчех çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Гаврил Кореньков нумай сăвă, вырăс тата чăваш чĕлхине вĕренмелли вĕренӳ кĕнекисен авторĕ. А. Пушкин, И. Крылов ĕçĕсене чăвашла куçарнă.
Унăн ĕçĕсем «Хыпар» хаçатĕнче, «Шурăмпуç», «Ӗçлекенсен сасси» журналсенче пичетленнĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Педагогсем, алфавитпа Категори:Чăваш педагогĕсем Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Тăлмачĕсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР тăлмачĕсем Категори:1884 çулта çурăлнисем Категори:Пушăн 24-мĕшĕнче çурăлнисем Категори:Пушăн 16-мĕшĕнче вилнисем Категори:1949 çулта вилнисем
XVI ĕмĕрти вăрçăсем
1590 - 1599
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
Юнкă (юханшыв)
Юнкă, — Атăл юханшывĕн сылтăм юппи. Чăваш Енре Муркаш районĕ тăрăх юхса Мари Эл республикинче Атăла юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 60,2 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 449,3 км2. Чăваш Енре тăршшĕ 24 çухрăм, бассейн лаптăкĕ — 176 км2.
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем] :
Холуная (Нухрат Атăл юппи)
Холуная — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Юнкă (юханшыв)
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Атăл юпписем
Холуная (Нухрат Атăл юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Вашук
Вашук, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Муркаш районĕ
thumb|260px|Муркаш районĕ
Муркаш районĕ, — Чăваш Енĕн çурçĕрĕнче вырнаçнă район. 1944 çулхи нарăс уйăхĕн 10 туса хунă.
Тавралăхĕ
Ытларах пайĕ Атăлăн сылтăм енче вырнаçнă, пĕчĕк пайĕ — сулахай енче. Çӳрçĕр енче Мари Эл республикипе юнашар вырнаçнă, хĕвелтухăç енче — Шупашкар районĕпе, кăнтăр енче — Элĕк районĕпе, хĕвеланăç енче Етĕрне районĕпе юнашар. Пĕтĕм лаптăкĕ 845,3 км2 танлашать, ку пĕтĕм республикăн лаптăкне илсен 4,6%. Администраци Муркаш ялĕнче вырнаçнă.
Муркаш районĕ сăртлă тӳрĕм вырăнта вырнаçнă. Çырмасем пить нумай, вăтамран вĕсен тарăнăшĕ 20 метра çитет. Чи пысăк юханшыв — Атăл (район тăрăх 15 çухрăм юхать). Çавăн пекех Юнкă, Сĕнтĕр тата Сурăмпа Мăн Шетмĕ (Мăн Çавал юпписем), Муркаш юханшывсем юхаççĕ. Пĕчĕк кӳлĕсемпе пĕвесем пур.
Атăл хĕррипе юман вăрманĕсем вырнаçнă. Вĕсенче вĕрене, йĕлме, çăка йывăç та тĕл пулать.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
1999 çулта (Кăрлач, 1) районта 37,5 пин çын пурăннă. 2002 çулта 37,1 пин çын, 2004 — 36,8 пин çын, 2005 — 36,8 пин çын пурăннă. Ытларахăшĕ вĕсенчен ялсенче пурăнать. Халăх йышлăхĕ — 45 çын км2 çине. Районта пĕтĕмпе 177 ял, вăтамран вĕсенче 219 çын пурăнать. Ытларах пайĕ (98%) — чăвашсем.
Экономика
1920-1930 çулсенче районта коллективизаци юхăмĕ иртет. Ӗçе вăйпа ирттереççĕ. Ку тапхăрта районта çĕр ытла пĕрлĕхлĕ хуçăлăх йĕркеленет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн Муркаш районĕ
Виçпӳрт Чурачăк
Виçпӳрт Чурачăк, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Уйгур хаканлăхĕ
Уйгур хаканлăхĕ — Тухăç Тĕрĕк хаканлăхĕ вырăнне хыççăн пулса тăнă çĕнĕ эрăн пĕрремĕш пинçуллăхăн пĕрремĕш çурринчи патшалăх йĕркелĕвĕ.
Виçĕ кашни уйрăм пĕрлешӳ пулнă.
840 çулта çак патшалăха çирĕм çул пынă вăрçă хыççăн енисей кăркăсĕсем çĕмĕрсе тăкаççĕ. Кăркăссем тĕксе пынипе уйгурсем кăнтăр еннелле Синьцзяна куçса каяççĕ. Вĕсен патшалăх тĕпĕ Ганьсу анăçенче тата Турфан оазисĕнче тăсăлнă.
Пур йăхсемшĕн пĕрлĕ палăрту — уйгурсем — йышăннă. Виççĕмĕш уйгур хаканлăхĕ пĕр вырăнта пурăнакан халăх евĕр уйгурсен феодал патшалăхĕ пулнă. Вĕсен выльăх-чĕрлĕх ĕрчетесси, çĕр çинче ĕçлесси, çаплах ремесло тата промăçсем пулнă, хуласемпе кармансене тăвасси аталанса пынă. Малтанхи тĕрĕк хаканлăхĕсен пекех, Орхон айлăмĕнче (Хара-Балгаспа Бешбалык хуласем) пурăннă. Уйгурсен материал культуринче Ази варринчи тымарĕсем тарăн пулсан та, уйгурсемех кунти çеçенхирсенче вырăнлă цивилизаци йĕркине çирĕплетет.
Каçăсем
Категори:Хаканлăхсем Категори:Уйгурсем Категори:Китай кун-çулĕ Категори:Монголи кун-çулĕ Категори:Вар Ази кун-çулĕ Категори:Ази истори патшалăхĕсем
Неговский Владимир Александрович
Владимир Александрович Неговский  – (03.03.1909, Козелец, Чернигов кĕперни, Раççей империйĕ- 02.08.2003, Мускав, Раççей Федерацийĕ) - патофизиологи енĕпе ĕçленĕ ăсчах, медицина ăслахĕсен тухтăрĕ (1943), профессор (1947), академик АМН СССР (1975)., реаниматологи никĕслекенĕ.
1933-мĕш çулта институт пĕтерсен Владимир Александрович пер вăхăт врач пулса ĕçлет, 1934-мĕш  çулхи çулларан Института юн организăмран организăма юнкуçаракан институтăн патофизиологи лабораторине   Сергей Брюхоненко профессор патне ĕçлеме кĕрет. Организăма чĕретес енĕпе ирттернĕ пĕтĕм тĕпчеве хутшанать.
Тĕп ĕçĕсем
Владимир Александрович Неговский 300 ытла ăçчах ĕç авторĕ. Çĕр ытла ĕçне чике леш енче пичетленĕ.
Бакури тĕплĕх биржи
Бакури тĕплĕх биржи (Bakı Fond Birjası — BFB, Baku Stock Exchange — BSE) — Бакури (Азербайджан) патшалăхăн тĕп тĕплĕх биржи.
Урал (Учала районĕ)
Урал  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 175 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453734, ОКАТО кочĕ — 80253830005.
Бакури тĕплĕх биржи
Истори
Бакура хаклă хутсен пĕрремĕш эмитенчĕ Бакури Сутă-илӳ Банкĕ пулнă, ăна XX ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче йĕркеленĕ, Гаджи Зейналабдин Тагиев меценат аллинче пулнă. ХХ ĕмĕрĕн вĕçĕнче Азербайджанра хаклă хутсен пасарĕ аталанса кайнă.
Урал (Учала районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Бакури тĕплĕх биржи
Истори
1999 çулхи раштавăн 25-мĕшĕнче биржăна йĕркелес тĕлĕшпе инициативлă ушкăн пуçтарăннă. 2000 çулхи нарăсăн никĕсленĕ те çав кунах акционерсен пĕрремĕш пухăвне ирттернĕ. Биржа Акционерсен хупă пĕрлĕхĕ шутланать, унăн йышĕнче 19 акционер — юридици пайăрĕ.
Баку биржине никĕслекенсем:
Биржăри пĕрремĕш сутма 2000 çулта, авăнăн 1-мĕшĕнче пуçланă.
Каçăсем
Баку Категори:FEAS пайташĕсем Категори:Бакури компанисем Категори:Азербайджан экономики
Пальник-Шор (Усы юппи)
Пальник-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 305 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Раççей Федерацийĕн уявĕсемпе асăмлăх кунĕсем
Раççей уявĕсем — Раççейре официаллă палăртнă уяв кунĕсем, професси уявĕсем тата пĕтĕм тĕнчери асăмлăх кунĕсем.
Кăрлач уйăхĕ
thumb|right|Президент халăха чĕнсе калани. 2008 çулхи раштав уйăхĕн 31-мĕшĕ
Авăн уйăхĕ
thumb|[[Пĕлӳ кунĕ, Мускаври патшалăх педагогика университечĕ]]
Каçăсем
*
Државен празник на Русија
Еçейкасси
Еçейкасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Куçенер
Куçенер (Кужэҥер) — хула евĕр паççулкă, Мари Элĕн Куçенер районĕн администраци центрĕ.
Пĕрлехи хыпар
Халăх йышĕ — 5848 çын (2007 çул, 5869 — 2002 çулта).
Немда юханшывĕн (Нухрат бассейнĕ) тури юхăмĕнче, Йошкар-Оларан 73 км çурçĕр-тухăçалла вырнаçнă., Кунтах чукун çул чарăнăвĕ пур.
Каçăсем
Категори:Мари Эл
АТÇ Ставки
Аслă Тĕп Çарпуçлăхăн Ставки (АТÇС) — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи çулĕсенче Совет Хĕçпăшаллă Вăйĕсене стратегиллĕ ертсе пынă вăрçă ĕçлĕхĕн аслă тытăмлăхĕн ятарлă органĕ. СССР ХКК тата ПКП(б) ТК 1941 çулхи çĕртме, 23 йышăнăвĕпе Тĕп Çарпуçлăхĕн Ставкине йĕркеленĕ. Унăн шутне: С. К. Тимошенко (ертӳçи), Г. К. Жуков, И. В. Сталин, В. М. Молотов, К. Е. Ворошилов, С. М. Будённый, Н. Г. Кузнецов кĕнĕ.
1941 çулхи утă, 10 тĕлĕсен виçĕ Тĕп çарпуçлăхне (Çурçĕр-Анăç, Анăç тата Кăнтăр-Анăç) туса хунипе Аслă Тĕп çарпуçлăхĕ ята куçарнă. Ертӳçи И. В. Сталин пулса тăрать, унăн шутне Б. М. Шапошникова кĕртнĕ.
1941 çулхи çурла, 8 Аслă Тĕп Çарпуçлăхăн Ставки ята куçарнă.
Çавăн пекех пăхăр
Аслă Тĕп Çарпуçĕн Ставки (Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи)
Категори:СССР хĕçпăшаллă вăйĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи
Вĕçекен пакша
thumb|right|290px|Вĕçекен пакша Вĕçекен пакша - кĕлетки ахаль пакшанни евĕрлех. Хӳри вара кĕске, кĕлетки те икĕ хут кĕскерех. Вĕçекен пакшан хăлха çунатти вăрăм мар, вĕçĕсенче те çăм пĕрчисем çук. Малти ик урипе кайри ик ури хушшинче çăмпа витĕннĕ тир хутламĕ пур. Вĕçекен пакша, хутламĕ тата çăмламас хӳри пулăшнипе, пĕр йывăç çинчен теприн çине 50 метр таран ярăнса вĕçме пултарать. Вĕçекен пакша Чăвашра питĕ сахал юлнă. Атăлăн сулахай енчи хыр вăрманĕсенче кăна тĕл пулать. Вĕçекен пакша ами çулталăкра пĕрре 2-3 çура тăвать. Ӗмĕрĕ 10-12 çултан иртмест.
Категори:Пакша йышшисем
Ĕç ялавĕ (хаçат)
Ĕç ялавĕ (Знамя труда) — Етĕрне районĕн хаçачĕ. Чăваш чĕлхипе тата вырăс чĕлхипе эрнере икĕ хут пичетленсе тухать, А3 форматлă 6 хут енĕ. Тиражĕ: вырăсла - 2297 экземпляр, чăвашла - 1766 экземляр.
Учредительсем:
Почта адресĕ: 429060, Чăваш Республики, Етĕрне хули, Çамрăксен урамĕ, 3 çурт.
Тĕп редакторĕ: В. Е. Иванов.
Кун-çулĕ
Хаçатăн пĕрремĕш кăларăмĕ 1930 çулхи ака уйăхĕн 3-мĕшĕнче "Спутник колхозника" ятпа тухнă.
XVII ĕмĕрти вăрçăсем
1690 - 1699
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
Крылов Иван Андреевич
мини|Крылов Иван Андреевич, Иван Эггинк, 1834 Крылов Иван Андреевич, — вырăс çыравçи, юптаруçă. 1769 çулхи нарăсăн 13-мĕшĕнче Мускавра çуралнă. 1844 çулхи чӳк уйăхĕн 21-мĕшĕнче Санкт-Петербург хулинче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Офицер ачи пулнă. Çарта хĕсметре тăнă, ачасене хăйсен килĕсенче вĕрентнĕ. Кайран Санкт-Петербургри халăх вулавăшĕнче ĕçленĕ.
Ӗçĕсем
1809-1843 çулсем хушшинче Иван Андреевич пурĕ 200 ытла юптару çырнă. Вĕсем тăхăр пайпа тухнă, вăл вăхатрипе танлаштарсан питĕ пысăк тиражпа пичетленнĕ. 1842 çулта унăн ĕçĕсем нимĕç челхи çинче тухнă. Намайăш юптарăвĕсен сюжетне Эзопăн тата Жан Лафонтенăн ĕçĕсенчен илнĕ. Самай юптарусен сюжечĕсем çав енченех хăй евĕрлĕ.
Каçăсем
Категори:Вырăс çыравçисем
Хĕрлĕ Октябрь (Эльшей районĕ)
Хĕрлĕ Октябрь  — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 159 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452285, ОКАТО кочĕ — 80230864002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Анатьял
Анатьял (Нижнеаверкино) — Самар облаçĕнчи Похвиçнĕ районĕн ялĕ. Похвиçнĕ районĕнчи чăваш ялĕсен "Вирьял" текен ушкăнне кĕрет. Культура çурчĕ, шкул пур.
Кунçул
1755 çулта Кăрмăш тата Етĕре уесĕнчен куçса килнĕ чăвашсем никĕсленĕ. 1989-мĕш çнĕçулта 402 çын, 2001-мĕш çулта 445 çын пурăннă. == Похвиçнĕ таврашĕнчи ялсен чăвашла ячĕсен пĕр версийĕ == • 2
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Похвиçнĕ районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
СССР арканăвĕ
СССР арканăвĕ - иртнĕ ĕмĕрĕн 80-мĕш çулсем вĕçĕнче - влаçăн тĕп органĕсем пăланнипе тата территорин интеграци саланса кайнипе 90-мĕш çулсем пуçламăшĕнче Совет Социаллă Республикăсен Союзĕ пĕтсе ларни.
Умĕнхи кун-çулĕ
thumb|350px|СССР тĕнче картти çинче
СССР Раççей империн чылай террриторийĕ тата нумай нациллĕ тытăмне кăнарлать. 1917—1921 çулсенче Финлянди, Польша, Литва, Латви, Эстони тата Тува ирĕклĕх туяннă. Хăшпĕр территорисене 1939—1946 çç. каллех СССР çумне хушаççĕ (РХХÇ поляк харçи (1939), СССР çумне Балтиçумне хушни, Тува Халăх Республики пăхăр).
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи вĕçленсен СССР-ăн тинĕссемпе океансем патне тухмалли Европăпа Азире пысăк территори, çутçанталăк чылай янтă-пурлăхĕ, социаллă тĕслĕ аталаннă экономика пулнă. Унсăр пуçне, «соцлагерь ертӳçисене» СССР влаçĕсем тĕрĕслесех тăнă.
70—80-мĕш çулсенче нацисем хушшинчи хирĕçӳсем (Каунасри 1972 çулхи пăтăрмахсем, Минскри 1980 çулхи пулăмсем, Казахстанри 1986 çулхи раштав ĕç-пуçĕ) ытла мăнаçăх пулман, совет идеологипе, СССР — тăван халăхсен туслă çемьи. СССР-а тĕрлĕ халăх çынни (грузин И. В. Сталин, украинсем К. У. Черненко, Н. С. Хрущёв ертсе пынă пулсан та вырăссем Ю. В. Андропов, Горбачёв Л. И. Брежнев, В. И. Ленин). Вырăссем, чи йышлă этнос, РСФСР территоринче çеç мар, пур республикăра та пурăннă. Совет Союзри кашни республикăн хăйĕн гимнĕ тата хăйĕн парти ертӳçи (РСФСР-сăр пуçне) — пĕрремĕш секретарь — пулнă.
Ӗç-пуçсен утăмĕ
1985 çултанпа ССКП ТК Тĕп секретарĕ М. С. Горнбачёв тата ун майлисем перестройка политикине пуçласан, халăхăн политика хастарлăхĕ хĕрсе каять, йышлă, çав шутра радикаллă тата националлă, юхăмĕсемпе йĕркелĕвĕсем пулса каяççĕ. Совет системине çĕнетсе чĕрĕлтерес хăтланусем çĕршывра кризис ахăртса яма çеç пултарнă. Политика аренинче çак кризиса пула СССР президенчĕ Горбачёв тата РСФСР президенчĕ Ельцин пĕр-пĕре хирĕç тăма тытăнаççĕ. Ельцин РСФСР суверенитетне çĕнтерсе илесшĕн тăрăшать.
Пĕтĕмĕшле кризис
СССР арканăвĕ пĕтĕмĕшле экономика, тулаш политика тата демографи кризисĕ хĕрсе пынипе пуçланать. 1989 çулта пĕрремĕш хут официаллă СССР-та экономика кризисĕ (экономика ӳсĕмрен ӳкĕме куçать) пуçланнине пĕлтереççĕ.
1989—1991 тапхăрĕнче совет экономикине тĕп йывăрлăх— хроникăллă тавар çитменлĕхĕ (дефицит) пырса çапать; сутă-илӳрен пур тенĕ пекех кирлĕ япала, çăкăрсăр пуçне, тухса ӳкет. Çĕршывра талон йĕркипе япалана виçепе тивĕçтерессине пурнăçа кĕртеççĕ.
1991 çултанпа пĕрремĕш демографи кризисне (вилекенсем çуралакансенчен чылайланни) палăртаççĕ.
СССР ют патшалăхсен шалти ĕçĕсене хутшăнмасăр тăнипе 1989 çулта Тухăç Европăра совет майлă коммунист режимĕсем арканса каяççĕ. Польшăра влаçа «Солидарность» профпĕрлĕхĕн малтанхи ертӳçи Лех Валеса (раштав, 9 1990), Чехословакире — малтанхи диссидент Вацлав Гавел (раштав, 29 1989) аллине илет. Румынире, Тухăç Европăри ытти çĕршывсенси пек мар, коммунистсене вăйпа кăларса çапнă, президент-диктатор Чаушескуна арăмĕпе пĕпрле трибунал йышăнăвĕпе персе пăрахнă. Çакăн пек, совет сĕм уçлăхĕн коллапсĕ пулса тухать.
СССР территоринче тĕрлĕ наци хушшинчи хирĕçӳ тапранать.
Тенкĕ тăрăхĕ пĕтсе ларни
thumb|right|Украин купон-карбованĕцĕ, 1992—1996
Юпа, 21
Вилнĕ
Категори:Кунсем
СССР арканăвĕ
Тенкĕ тăрăхĕ пĕтсе ларни
thumb|right|Украин купон-карбованĕцĕсем, 1992—1996
Çтуххаль
Кун-çулĕ
Яла пуçлаканĕ Çтухха ятлă чăваш пулнă.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Похвиçнĕ районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Шижма (Нухрат Атăл юппи)
Шижма — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 50 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Çĕртме
Çĕртме — пĕр çулталăк хушши (çăвĕпе) сухаланса, анчах акăнмасăр выртакан ана.
Литература
Категори:Ял хуçалăхĕ Категори:Тăпра
Çăрттанлă (ял)
Çăрттанлă (Неверкино), — Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районне кĕрекен тата чăн малтан  чăвашсем никĕсленĕ ял. Анчах та кунта паянхи кун чăвашсем çеç мар, тутарсем те, вырăссем те, ирçесем те  пурăнаççĕ. Çакăн пек тăрăм ял унччен те хутăш пулнипе те, кунта район центрĕ вырнаçнипе те çыхăннă.
Тавралăхĕ
Ял Илем шывĕ хĕрринче ларать.
Кун-çулĕ
Ку таврана чăвашсем XVII ĕмĕр вĕçнелле, 1648 çулта куçса килсе ларнă у. 1917 çулхи революциччен çак ял Сарăту кĕпернине кĕнĕ. Вырăсла ячĕ Невер Кибекеевран пулса кайнă.
Халăх йышĕ
САлари халăх йышĕн динамики:
Пальник-Шор (Хоседа-Ю юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Джер
мини|Джер
Джер, Хор Джер (егип. транслит. Hr Dr, . «Хор Тытамҫӑ» «Хӳтӗлевҫӗ» е «Вӑйли». — Авалхи Египетри Ирхи патшалӑхӑн виҫҫӗмӗш фараонӗ, I династирен, п. эрч. 2999—2952 ҫулсенче ҫӗршыва 47 ҫул патне ертсе пынӑ.
Каҫӑсем
Категори:Фараонсем, алфавитпа Категори:I династин фараонĕсем Категори:П. эрч. XXX ĕмĕрти Африкăри тытăмçăсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Юптару
Юптару, — сăвăлла çырнă кулăшла, ăс-хакăлпа кăмăл тивĕçĕсене упрама хистекен литература хайлавĕ. Сăвăри сăнарсем шутĕнче ытларах тĕрлĕ япаласем, чĕрчунсем, йывăç-курăк пулаççĕ.
Каçăсем
* Категори:Сатира Категори:Литература жанрĕсем Категори:Эпос жанрĕсем
Тĕрлемес
Тĕрлемес, — Чăваш Енĕн Куславкка районĕнчи ял. Ял урлă чукун çул иртет. Кивĕ Тĕрлемес тата Çĕнĕ Тĕрлемес ялĕсемпе пăтраштармалла мар.
Истори
1893-1894 çулсенче никĕсленнĕ. 1927 çулчен Шупашкар уесĕн Аслă Сала вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Куславкка районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрмар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Куславкка районне кĕрет.
Асăрхавсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Утă
Çавăн пекех
Категори:Апат
Кирябинское
Кирябинское — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 532 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453725, ОКАТО кочĕ — 80253840001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Апас (Болгари)
Апас, — Болгаринчи авалхи ял. Вăл хальхи Аслă Тырново облаçĕн Златарица община вырăнĕнче пулнă.
Истори
Салана 1877 çулта Болгари ирĕклĕхшĕн кĕрешнĕ умĕн черкессем никĕсленĕ. Вĕсем Кавказран 1864 çулта Танай çине куçса килнĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Болгари историйĕ
Ахаль чĕрĕп
thumb|260px|Ахаль чĕрĕп thumb|260px|Ахаль чĕрĕп ареалĕ Чĕрĕп - хурт-кăпшанкă çиекеннисенчен чи пысăкки. Унăн тăршшĕ 30 санитиметра çитет. Йывăрăшĕ 800 грамм таран пулать. Йĕпписем хура е хăмăр тĕслĕ пулаççĕ, вĕçĕсем шурă. Тăшмансенчен çăмхаланса, йĕпписене тăратса сыхланать. Куçĕ начар курать. Çывăхра хăрăшлăх пуррине хăлхипе илтет е сисĕмлĕ сăмсипе туять. Ятарласа тунă йăви çук чĕрĕпĕн. Çăмха евĕр чăмăртанса çĕр çинчех çывăрать. Çанталăк кĕркунне енне кайсан чĕрĕпсем апат нумай çиме тытăнаççĕ, хĕл валли çу хураççĕ. Юр çăвас умĕн йăвана кĕрсе çывăрма выртаççĕ. Чĕрĕп ами çуркунне 5-6 аçаран пĕрне - чи вăйлине суйласа илет. 7 эрнерен 5-7 çура çăвăрлать. Икĕ эрнерен чĕрĕп çурисен кĕлетки пĕтĕмпех хытă та шĕвĕр йĕпсемпе хупланать. Куçĕ курма, шăлĕсем шăтма тытăнаççĕ. Амăшĕ çурасене пĕр уйăх хушши сĕтпе тăрантарать, кайран чĕрĕ апат çиме вĕрентет. Кĕркунне çурсем уйрăммăн пурăнма, çулталăкран ĕрчеме тытăнаççĕ. Чĕрĕпĕн тăшманĕсем сахал мар. Сăвăссем йĕп хушшине кĕрсе юнне ĕмеççĕ. Ӳхĕсемпе тăманасем тапăнаççĕ. Тилĕсемпе пурăшсем çăмхаланнă чĕрĕпе çурăм çине çавăрса хурса йĕпсем айне пытанма пуларайман урисене çиме тытăнаççĕ. Çынна чĕрĕп часах хăнăхать, анчах, килте рацион чухăн пирки, хăвăртах вилет.
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрĕп йышшисем
Етĕрнекасси
Етĕрнекасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Сурăм (юханшыв)
Сурăм, — Мăн Çавалăн сулахай юппи. . Чăваш Енĕн Элĕк тата Муркаш районĕсем тăрăх юхать. Анатри юхăмĕнче Вăрнар районĕпе Красноармейски районĕсем хушшин чикки шутланать.
Пĕтĕмĕшле хыпарсем
Юханшыв тăршшĕ 52,2 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 366 км2. Юр шывĕпе тулать.
Сурăм çинче вырнаçнă ялсем:
XVIII ĕмĕрти вăрçăсем
1790 - 1799
Категори:Вăрçăсен списокĕсем
List of wars 1500–1799
Çӳлте
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Таль (тăрăх)
Таль (Thal (Bezirk)) — Швейцарири тăрăх. Тăрăх центрĕ — Бальсталь хули.
Тăрăх Золотурн кантонне кĕрет. Лаптăкĕ — 139,33 км². 14 391 çын пурăнать. Официаллă код — 1102.
Каçăсем
Категори:Золотурн (кантон)
Шия (Нухрат Атăл юппи)
Шия — Раççей территоринчи юханшыв. Удмурт Республики, Тутарстан, Киров облаçĕ территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 68 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕ юханшывĕсем
Хăмăр шăл
thumb|right|290px|Хăмăр шăл Хăмăр шăл пĕчĕк каюрасен шутне кĕрет. 3-4 грамм туртать. Курăк хушшинче, çулçăсем айĕнче 14 уйăх таран пурăнать. Йăвине çăвăрлама, çурасене çитĕнтерме кăна тăвать. 5-8 çура пулать унта. Вĕсем виçĕ эрнерех çитĕнсе çитеççĕ. Амăшĕ çурисене апат шырама вĕрентнĕ чухне вĕсем пĕрин хыççăн тепри хӳререн тытса амăшĕ хыçĕнчен çӳреççĕ. Чи кулăшли - хăшĕ те пулин малтин хӳрине çăварĕнчен кăларса ярсан питĕ хытă кăшкăрма тытăнни. Амăшĕ пырса тупса памасăр та çухăрма чарăнмасть çав çура. Пĕр уйăх тултарсан çурасем хăйсем тĕллĕн пурăнма тытăнаççĕ.
Çурла
Çурла (ав.-вырс. сьрпъ) — алла тытса ĕçлемелли ялхуçалăх хатĕрĕ, вырмалли çĕçĕ.
Хăмăр шăл
Категори:Хурт-кăпшанкă çиекенсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Çурла
Асăрхавсем
Категори:Ялхуçалăх ӗҫ хатӗрӗсем Категори:Ял хуçалăх инструменчĕсем
Пальник-Ю (Мăн Роговая юппи)
Пальник-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Роговая юханшывăн сулахай çыранĕпе, 136 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 53 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Хурамал (Ставропăль районĕ)
Хурамал — Самар облаçĕнчи Ставропăль районĕн ялĕ. Аслă чăваш вăрманĕнче вырнаçнă.
Истори
Малтан ялта вырăссем пурăннă теççĕ. Чăвашсем Хăлату текен çĕрте тĕпĕленнĕ. Вырăссемпе чăвыашсем тăтăшах пĕр-пĕринпе хирĕçнĕ. Анчах чăвашсем паттăрăн тăнă.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Ставропăль районĕн ялĕсем
Шыв арманĕ
Каçăсем
Категори:Архитектура
Вĕçкĕн (ӳсентăран)
Вĕçкĕн (Poa) — пĕрчĕллисен йышне кĕрекен пысăк ăрат. Тропик мар вырăнсенче анлă сарăлнă. Çеçенхир фитоценозĕнче тĕп вырăн йышăнаççĕ.
Тĕсĕсем
Ăратра 500 яхăн тĕс, вĕсенчен хăшĕсем:
Каçăсем
Категори:Пĕрчĕллисем Категори:Еврази флори Категори:Çурçĕр Америка флори Категори:Газон курăкĕсем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Байсакалово
Байсакалово — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453725, ОКАТО кочĕ — 80253840002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Безрукова Галина Петровна
Безрукова Галина Петровна, — сăвăç. 1948 çулта Свердловск (халĕ Екатеринбург) хулинче çуралнă.
Пурнăçĕ
Амăшĕ Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Мартынкасси ялĕнчен.
Галина Безрукова Мускав облаçĕнчи Загорск хулинчи художествăпа промышленость техникумĕнче вĕреннĕ. Калинин пукане театрĕнче ӳкерӳçĕ пулса, механика завочĕнче ерешлекен ӳкерӳçĕ пулса ĕçленĕ.
Халĕ çăмрăксен эрнерен тухакан область хаçăчĕн редакциĕнче вăйне хурать. Унăн сăввисем Тверь хаçачĕсенче, Мускав журналĕсенче пичĕтленеççĕ.
Ӗçĕсем
Унăн чăваш чĕлхи çине куçарнă сăввисем «Тăван Атăл» журналĕнче, Элĕк районĕн тата «Чăваш хĕрарăмĕ» хаçачĕсенче пичĕтленнĕ.
Мускавра тухнă сăвă пуххисем:
Категори:Сăвăçсем
Илпеш (Шупашкар районĕ)
Илпеш, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Шипов Сергей Юрьевич
Серге́й Ю́рьевич Ши́пов (ака, 17 1966 Мурăм хули, Улатимĕр облаçĕ) — совет, раççей шахматисчĕ, гроссмейстер (1996 ç.), çаплах паллă шахмат эксперчĕ, тренер, çыравçă, шахмат комментаторĕ. Тетелри никнеймĕ — Crest. Юрия Голуб патĕнче вĕреннĕ.
Кун-çулĕ
Сергей Шипов 1966 çулхи акан 17-мĕшĕнче Улатимĕр облаçĕнчи Мурăм хулинче çуралнă. 70-мĕш çулсен пуçламăшĕнче çемьипех Киржача пуранма куçаççĕ, унта вăл чылай хушă шахмат кĕтесĕнче пĕлӳ пухать. 1979 çулта Мускаври спорт интернатне вĕренме кĕрет. 1983 — 1989 çç. МПУ-н физика факультетĕнче пĕлу пухать. 1989—1991 çç. Хими физики тупсăмĕсен институтĕнче, (Черноголовка, Мускав облаçĕ) вăй хурать.
1992 çулта Тĕнче ăсти виçине пурнăçлать, 1996 çулта тĕнче гроссмейстерĕ хисепе тивĕçет. 1998 çулта Санкт-Петербургра Сергей Шипов Раççейĕн вице-чемпионĕ ята çĕнтерсе илет.
Юханшыв хăнтăрĕ
thumb|290px|Юханшыв хăнтăрĕ thumb|290px|Юханшыв хăнтăрĕн ареалĕ thumb|left|Хăнтăр хĕвел çутти çинче thumb|right|Хăнтăр «пӳрчĕ» thumb|left|Хăнтăр йĕрĕ Хăнтăр - кăшлакан чĕр чунсенчен чи пысăкки. Вăл лӳппер курăнать. Утнă чухне хырăмĕ çĕре перĕнет. Шыва кĕрес умĕн хăнтăр хăлха шăтăкĕсене питĕрет. Каскăч шăлĕсем питĕ лайăх аталаннă, çăварĕчен тухса тăраççĕ. Вăл ӳсентăранпа тăранать. Чи юратнă апачĕ - ăвăс, йăмра, çирĕк, тирек йывăççисен хупписем. Вĕсене çиме хăнтăрсем каçхине йăвисенче тухаççĕ. Çинçе туналлă йывăçсене пĕрре çыртсах татать. Ытларах чухне 10-14 сантиметр диаметрлă çамрăк йывăçсене касса ӳкерет. Кайран сыппа пайласа йăви çывăхнелле сĕтĕрет. Çыран лутра чухне хăнтăрсем "пӳрт" тăваççĕ. Ăна çӳллĕ те типĕ вырăна лартаççĕ. Вăл конус евĕрлĕ. Сарлакăшĕ 5 метр таран, çӳллĕшĕ 1,5 метр таран пулать. «Пӳртне" хăнтăрсем йывăç тураттисенчен купаласа тăваççĕ, юшкăнпа тата пылчăкпа çирĕплетеççĕ. Вăл «пӳрте» вара упа та çĕмĕрсе кĕреймест. Хăнтăрсем хăйсен "пӳртне" çĕр айĕнчен кĕрсе çӳреççĕ. Пурăнасса хăнтăрсем 30 çул таран пурăнма пултараççĕ. Çурисем амăшĕнчен çуралсан икĕ çултан кăна уйрăлаççĕ. Хăнтăрсене кашкăрсем, çӳлевĕçсем тапăнма пултараççĕ. Пирĕн республикăра хăнтăрсем 1951 çултан пуçласа ĕрчеме тытăннă. Вĕсен йышĕ хальхи вăхăтра 1 пинтен ытларах шутланать.
Шипов Сергей Юрьевич
Комментатор ĕçĕ
Хăйĕн комментатор карьеринче Сергей Шипов çак сайтсемпе пĕрле ĕçленĕ: http://kasparov-chess.ru, http://chesspro.ru и http://64.ru. 2006 çулта харпăр шахмат  http://crestbook.com сайтне йĕркелет.
Илпеш (пĕлтерĕшĕсем)
Илпеш:
Шипов Сергей Юрьевич
Комментатор ĕçĕ
2013 çултанпа - Chess TV шахмат телеканалĕн пĕрмайхи комментаторĕ.
Литература ĕçĕ-хĕлĕ
Сергей Шипов тăваттă кĕнеке авторĕ:
Каçăсем
Категори:Мурăмра çуралнисем Категори:Раççей шахматисчĕсем Категори:Шахмат гроссмейстерĕсем Категори:Шахмат тренерĕсем Категори:Журналисчĕсем Категори:Шахмат журналисчĕсем Категори:МПУ-ран вĕренсе тухнăскерсем
Афанасьев Фёдор Трофимович
Фёдор Трофимович Афанасьев 1923 çул  — 1944 çул, çĕртмен 24-мĕшĕ, Витебск облаçĕ, Белоруси — Совет Союзĕн Паттăрĕ, гварди лейтенанчĕ.
Кун-çулĕ
Хреçчен кил-йышĕнче çуралнă. Чăваш. 8 класс пĕтернĕ, каярах ФЗУ. Ленинградра ĕçленĕ. Хĕрлĕ Çара 1942-мĕш çулта Куйбышев облаçĕн Петровски РВК урлă кайнă. Куйбышеври пехота училищи хыççăн фронта янă.
1944-мĕш çулхи пуш уйăхĕнчен Афанасьев лейтенант 67-мĕш гварди стрелксен дивизин 201-мĕш гварди стрелксен полкĕн рота командирĕ.
22.06.1944 дивизи насиступлени пуçлать. Афанасьев роти хăвăрт тапăнса 20 ытла тăшмана пăтерсе нимĕçсен окопĕсене алла илет. Икĕ сутка хушшинче фашистсен 15 контратакине сирет, позицине тытса тăрать.
Тата малалла кайнă май, рота малтисен шутĕнче Анăç Двина юханшывне çитсе тӳрех ун урлă каçса хĕвеланăç çыранта плацдарм йышăнать. Тăшманăн траншеисен пĕрремĕш йĕрне ярса илнĕ. Плацдарăма сарас шутпа иртекен çапăçура Афнасьев лейтенант пурнăçĕ татăлнă.
Витебск облаçĕн Шумилин районĕн Тропино ялĕнче пытарнă
Дивизи командирĕ А. И. Баксов генерал-майор алă пуснă Награда хутĕнче çапла çырнă:"«За героизм, мужество и умелое руководство ротой при форсировании Западной Двины и расширение плацдарма гвардии лейтенант Ф. Т. Афанасьев достоин присвоения звания Героя Советского Союза (посмертно)»."
Каçăсем
Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем:Самар облаçĕ Категори:Пайăр çынсем:Самар облаçĕ Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннăскерсем Категори:ССКП пайташĕсем