cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гречишников Василий Алексеевич
Гречишников Василий Алексеевич — (5.12.1912(22.11)-24.10.1941), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 13. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Балти флочĕн сывлăш-çар вăйĕсен 10-мĕш авиаци бригадин 1-мĕш мина-торпеда авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ, капитан.
1153
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кĕтне Пасарĕ
Кĕтне Пасарĕ Kĕtne Pasar — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Дозмера (Печора юппи)
Дозмера — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Кĕтне Пасарĕ
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Дозмера (Печора юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Якуп (Кушнаренко районĕ)
Якуп — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 140 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452236, ОКАТО кочĕ — 80240840004.
1154
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тюрюшля (Ашкатар юппи)
Тюрюшля — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Ашкатар юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Якуп (Кушнаренко районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Тюрюшля (Ашкатар юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Якуп (Кушнаренко районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Тюрюшля (Ашкатар юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1155
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тюрюшля (Ашкатар юппи)
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Батов Павел Иванович
Батов Павел Иванович — (01.06.1897-19), 65-мĕш çарăн командующийĕ, çар генералĕ, икĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ датисем - 30, 02.
1156
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ельма (Печора юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1157
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1158
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ямское (Кушнаренко районĕ)
Ямское  — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 93 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452236, ОКАТО кочĕ — 80240840005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Йăлмахва
Йăлмахва, Jălmahva — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял, Йăлмахва ял тăрăхĕн тĕпĕ пулать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Чăваш Енри Тавай районĕн ялĕсем
Чăваш Енри Тăвай районĕнче çак ялсем вырнаçнă: *
Киремет (Турă)
Халапсем тăрăх, чăвашсен пурнăçĕ тата та лайăхрах пултăр тесе Аслă Турă вĕсем патне хăйĕн ывăлне, Киремете янă. Унăн телей валеçсе çуремелле пулнă. Шуйттана ку килĕшмен те, вăл çынсене хăй майлă çавăрса ăна вĕлерме хушать. Лешĕсем ăна вĕлереççĕ те Турри ан куртăр тесе виллине çунтарса яраççĕ. Çав кĕл ăçта ӳкнĕ — унта Киремет вырăнĕсем пулса тăнă.
Категори:Чăваш тĕнĕ Категори:Чăваш мифологиĕ Категори:Чăваш халаплăхĕ
Анатри Шурçырма
Анатри Шурçырма, Anatri Šurşyrma — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Батраков Матвей Степанович
Батраков Матвей Степанович — (-), Резерв фрончĕн 24-мĕш çарĕн 107-мĕш перевçĕсен дивизин 765-мĕш перевçĕсен полкĕн командирĕ,  подполковник, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 11.
1159
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Берлин
Берлин, — Германин тĕп хули (1871 çултанпа). Европа Пĕрлешĕвĕнче Берлин лаптăк шучĕпе Лондон хыççăн иккĕмĕш вырăнта шутланать. Халăх шучĕ 3 440 441 (2010) çынпа танлашать. thumb|left|230px| thumb|left|230px|
Четырман (Ашкатар юппи)
Четырман — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Ашкатар юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Берлин
Берлин Шпрее (Spree) тата Хавель (Havel) юханшывĕсем çинче, Бранденбург çĕрĕсем çинче вырнаçнă. 1920 çултанпа Бранденбург çĕрĕсем шутне кĕместь. 1200 çулсенче ку тăрăхра икĕ хула вырнаçнă пулнă — Кёлльн (Cölln) тата Берлин. Хăçан вĕсене хуласем шутне кĕртни тĕппипех паллă мар. Кёлльна хула пек 1261 çулта асăннă, Берлина — 1251 çулта. 1307 çулта вăл икĕ хуларан пĕр хула туса хунă. Пĕрлешнĕ хулара 1400 çулта 8 пин çын пурăннă. Берлин Пруссин тĕп хули шутланнă. Германи империне туса хунă хыççăн унăн тĕп хули пулнă. …Хула 12 районсене пайланă : Митте,Фридрихсхайн-Кройцберг,Панкăв(чи пысăк районе - 350 пин ытла пурăнакансем), Шарлăттенбург-Вильмерсдорф,Шпандау,Штеглитц-Целендорф,Нойкёлн,Темпельхоф-Шёнеберг, Трептов-Кёпеник,Марцан-Хеллерсдорф,Лихтенберг,Райникендорф. Берлинăн ертуççи - бургомистр Клаус Воверайт (Klaus Wowereit).
Четырман (Ашкатар юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Берлин
Тӑванлӑ хуласем
Состояние: 29 октября 2008 года
Каҫӑсем
Категори:Германи хулисем Категори:Берлин
Четырман (Ашкатар юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Кивĕ Арланкасси
Кивĕ Арланкасси:
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Вускасси
Вускасси, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял.
Истори
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Тутаркас районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Ишлей районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Гречушкин Дмитрий Фёдорович
Гречушкин Дмитрий Фёдорович — (10.04.1921-30.09.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 61-мĕш çарĕн 7-мĕш гварди кавалери корпусĕн 16-мĕш гварди Чернигов кавалери дивизин 60-мĕш гварди кавалери полкĕн 4-мĕш эскадронăн танка хирĕç пăшалсен взвочĕн командирĕ, гварди лейтенанчĕ.
1160
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çимĕк
Çимĕк — чăваш йăли-йĕрки шутне кĕрекен уяв.
Çимĕке акана иртерех пĕтерсессĕн, вырăс çимĕкĕ умĕнхи кĕçнерникун тăваççĕ. Акана часах пĕтермесессĕн, вырăс çимĕкĕ хыççăнхи кĕçнерникун тăваççĕ.
Çимĕк умĕн кĕçнерникун ирех икерчĕ пĕçереççĕ. Пĕрремĕш икерчипе хуçа арăмĕ алăк патне чашăксăр, çуртасăр, ахаль анчах, вилнĕ çынсене асăнать. Унтан икерчине çемйипе ларса çиеççĕ. Сăра тунă чух та, ăсли ĕлкерсен, ăслине малтан вилнĕ çынсене асăнса лартаççĕ, унтан хăйсем ĕçеççĕ. Сăра сĕрнĕ чух та çаплах тăваççĕ. Кăнтăрла сулăнса каç енне кайсан, кашни килтех хăйсен çемйисемпе мăнкунти пекех çуртасем çутса, сĕтел лартса асăнаççĕ. Пĕр-пĕр килĕрен уйрăлса тухнисем малтан тĕп киле кайса кунта вилнĕ çынсене асăнаççĕ. Каçхи апат тĕлĕнче кашни килĕрен икшерĕн, виçшерĕн лаша кӳлсе урапа çинее, тăрантас пуррисем тăрантас çине минтерсем хурса ларса, лаханпа сăра, эрех илсе масар çине каяççĕ. Масар çинче ăратни-ăратнипе хăйсен тăванĕсен вилтăприсем çине пырса асăнаççĕ. Кашни ăратне хăйсен çыннисене масар çинче пĕр çĕрелле пытараççĕ, çавăнпа та çимĕкре кашни ăратнех уйрăмăн пуçтарăнса асăнаççĕ. Апат-çимĕçе çĕре хурса асăнаççĕ, çимĕçпе пĕрле симĕс сухан, эрехпе сăрине тăкса хăвараççĕ. Кашни татса пăрахмассерен вилнĕ çынсене асăнса: «çавăн умĕнче пултăр, эпир асăнатпăр, эсир ан асăнăр, сĕт-кӳлĕ пултăр умăнта», теççĕ. Вара ăратнипе ларса ĕçсе çиеççĕ. Çĕрле пулас умĕн килĕсене таврăнаççĕ.
Масар çине çимĕке кайса, вилнĕ çынсене асăнса ĕçсе-çисе юрламасан, ташламасан, вăл выртнă чухне те хурланса выртать, теççĕ.
Çимĕксем
Çимĕк темиçе те пулать:
Каçăсем
Категори:Чăваш тĕнĕ
Ермак (Печора юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çĕнĕ Ишпуç
Çĕнĕ Ишпуç, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 283 çын, çав шутра 134 арçын, 149 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Тăвай районĕнчи пурăнан вырăнсем
Кивĕ Эйпеç
Кивĕ Эйпеç:
Байталлы
Байталлы — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 485 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452243, ОКАТО кочĕ — 80240865001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
1161
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ака, 16
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Анат Хыркасси
Анат Хыркасси — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Мучар
Мучар:
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Батраков Михаил Григорьевич
Батраков Михаил Григорьевич — ( 05-16), 3-мĕш Беларуç фрончĕн 5-мĕш çарĕн 120-мĕш уйрăм танк бригадин танк ротин командирĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ , ,. Указ дати - 24.
1163
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бальза (Шур Атăл юппи)
Бальза — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Энтепе
Энтепе:
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
1162
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1164
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Грешилов Михаил Васильевич
Грешилов Михаил Васильевич — (15.11.1912(2)-08.03.2004), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 16. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Хура тинĕс флочĕн 2-мĕш шывай кимĕсен бригадин «М-35» тата «Щ-215» гварди шывай кимисен командирĕ, гварди 3-мĕш рангри капитан.
Залазная (Печора юппи)
Залазная — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Сăрьел
Сăръел:
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Вăрманкасси (пĕлтерĕшĕсем)
Вăрманкасси, — Чăваш Енĕн чылай ял ячĕ.
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Аслă Тукаль
Аслă Тукаль, Aslă Tukal' — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Мăн Порожняя (Печора юппи)
Мăн Порожняя — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Аслă Туçа
Аслă Туçа, Aslă Tuşa — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Мăн Порожняя (Печора юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Аслă Туçа
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Çĕнĕ Пăвари историпе тăван ен тата этнографии музейĕ
«Çĕнĕ Пăвари историпе тăван ен тата этнографии музейĕ» — Çĕнĕ Пăвара вырнаçнă музей.
2005 çулхи çу уйăхĕн 8-мĕшĕнче Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче çĕнтернĕренпе 60 – çитнĕ тĕле уçăлнă Вăл ялти шкулăн иккĕмĕш хутĕнче вырнаçнă. Горшков Владимир Ивановичпа Павлова Светлана Александровна тăрăшнипе музейра пурĕ 1000 яхăн курав япали упранать. Вĕсене пуçтарма ял халăхĕпе шкул ачисем сахал мар вăй хунă. Нумайĕшĕ класенчен ĕлекхи савăт – сапасемпе ĕç хатĕрĕсене нумай илсе килсе панă. Экспонатсене кура музея 5 пысăк пая уйăрнă: 1) Пирĕн тăрăх авалхи вăхăтра; 2) XVIII – XIX ĕмĕрти чăваш халăхĕн тумтирĕсемпе ĕç хатĕрĕсем; 3) Шкул историйĕ; 4) Пирĕн ентешсем 1941-1945 çулхи вăрçа хутшăнни; 5) Ял историйĕ.
Елчĕк çĕрĕ çинче çынсем ĕлĕк-авал питĕ йышлă пурăннă, халĕ тĕплĕн тĕпченĕ вырăн – Çĕнĕ Пăва ялĕ. Чăн малтан Çĕнĕ Пăва çумĕнчи икĕ Улăп тăприне 1927 çулта П.П. Ефименко тĕпченĕ. Профессор вĕсене пысăк çеçен хирсенче тĕл пулакан Улăп тăприсем тесе палăртнă. Вĕсене чавса пăхнă хыççăн, вилесене хуçлатса е тата пайăн-пайăн пайласа пытарни паллă пулнă. Тĕпчевçĕсем шутланă тăрăх, кун пек пытарас йăла бронза ĕмĕренче пурăннă пураллă йăхсем хушшинче анлă сарăлнă. Çавăн пекех 1948 ç. Третьяков П.Н. авалхи çынсем пурăннă вырăна тĕпчесе килте усракан выльăхсен – лаша, ĕне, сысна шăммисене тупса палăртнă.
Музей ĕçченĕсем шантарнă тăрăх, пирĕн ял XVII ĕмĕр пуçламăшĕнче пулса кайнă. Ăна пуçласа яраканĕсем – хальхи Вăрмар районĕнчи тухнă çемйисемпе куçса килнĕ Цыгановсем пулнă.
1820-1840 çулсенче ял çыннисене вăйпах Христос тĕнне йышăнтарнă. Çакăн хыççăн вĕсем 1765 ç. ноябрĕн 5-мĕшĕнче 2 класслă чиркӳпе прихут шкулĕ уçнă. Пуçласа Троицкий пачăшкă турă саккунĕсене вĕрентме тытăннă. Нумайĕше хут пĕлменнине кура Федор Захарович Захаров пулăшнипе 1931 çулта çĕнĕ тăватă класслă шкул туса лартаççĕ. Каярах 1934-мĕш çулта уçнă фельдшер пунктне пула трахома чирне пĕтерме пултарнă.
1941 çулхи çĕртмен 21-мĕшĕнче юлашки мирлĕ кун пулнă. Фашистсене хирĕç кĕрешме вăрçă хирне 4 ялтан 227 çын тухса кайнă: Çĕнĕ Пăваран – 218, Аслă Шăхалĕнчен – 113, Турхантан – 58, Кĕçĕн Шăхалĕнчен – 44 çын. Шель пулин те, вĕсенчен çурри ытла каялла килĕсене таврăнайман. Вăрçă вучĕн кăварĕ нумай çамрăка пĕçертнĕ е çунтарсах янă. Аслă Аттелĕх вăрçин шавĕ кĕрлесе шăпланнăранпа çур ĕмĕр иртнĕ пулин те, салтак чĕрисенчи тарăн суран çаплах ыратать.
Пĕтемлетнĕ май çакна калас килет, шкул музейĕ Пулни ачасене нумай енлĕн аталанма май парать. Учитĕлсем хăйсем умне лартнă тĕллевĕсене çăммăллăн пурнăçлама пултараççĕ. Кун пек музей уçма пултарни Тăван таралăха юратма. упрама, хуçалăхăн тата культура аталанăвĕн кăткăс ыйтăвĕсене хальхи вăхатра татса пама пулăшать.
Категори:Музейсем, алфавитпа Категори:Чăваш Ен музейĕсем Категори:Раççей музейĕсем Категори:Çĕнĕ Пăва
Мăн Порожняя (Печора юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Купаево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
1166
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Каçал
Каçал, Kaşal — Чăваш Республикин Комсомольски районĕнчи ял. Çавăн пекех Аслă Каçал тата Комсомольски теççĕ. Вырăсла ĕлĕк Большое Кошелеево тенĕ.
Тавралăхĕ
Кĕтне шывĕн хĕрринче, ытларах пайĕ сылтăм çыранра, вырнаçнă. Ялтан çурçĕрелле вăрмансем, кăнтăралла уй-хирсем каяççĕ.
Кунçулĕ
1565-мĕш çул тĕлне кунта ял пулни документсем тăрăх паллă. Анчах та вăл чăннипе Хусан ханлăхĕ вăхăтĕнчех никĕсленнĕ. Хусан ханĕсене çакăнти çĕрсем çинче ĕçлекен çынсем кирлĕ пулнă. Вара вĕсем Сăр таврашĕнчен ирçесене илсе килнĕ. Ку тĕлте Кĕтнене сулахай енчен пĕр пĕчĕк çырма юхса кĕнĕ, ăна ирçесем хăйсен чĕлхипе Кошелей тенĕ. Пурăнакан вырăна та çаплах каланă. Вырăнĕ шурлăхлă, чăтлăхлă-вĕтлĕхлĕ пулнă. 1551-1552-мĕш çулсенче вырăссем Хусан ханлăхне аркатнă хыççăн ирçесем каялла Сăр тăрăхне таврăннă. Çырсатуху кĕнекисенче (1565-1567) çапла палартнă:
<Куçару: унччен кунта мордвасем пурăннă та çав мордвасем хăйсен ĕлĕххи улусĕсене, пурнакан вырăнĕсене, тĕлĕсене Мордвана саланнă — Сăр çине, Мăкшă çине <...> Хăш мордвасем те, тутарсем те, чăвашсем те вилсе пĕтнĕ, теприсене аркатса тăкнă>
Анчах та вĕсем (ирçесем) парса хăварнă ят сыхланса юлнă. Чăн малтанхи тапхăртанах кунта ирçесемпе пĕрлех чăвашсем те пурăннă тесе шутламалла. Ирçесем Сăр еннелле ăсансан вĕсем кунта хăйсем çеç тăрса юлнă, пурăнма Кĕтнен сулахай çыранĕнчен сылтăм çыранне куçнă. Каярахпа ку тĕле Мăкăр ялĕнчи (халĕ вăл Канаш районĕнче) çынсем те килсе вырнаçнă. Татах та каярахпа кунта Большое Подберезье ялĕнчи (халĕ Тутарстанти Хайпăç районĕ) вырăс хресченĕсем те килсе лекнĕ. Çавна май Мăкăртан килнисен татах урăх çĕрелле, хальхи Кĕçĕн Каçал тĕлне, вырнаçма тивнĕ.
Изъёль (Печора юппи)
Изъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1167
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Буганак (Шур Атăл юппи)
Буганак — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Расмекей (Кушнаренко районĕ)
Расмекей — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 275 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452243, ОКАТО кочĕ — 80240865003.
Буганак (Шур Атăл юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Расмекей (Кушнаренко районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Буганак (Шур Атăл юппи)
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Расмекей (Кушнаренко районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Тамантурхан
Тматаракань[Çăлкуç кирлĕ] (Тăма Тăракан[Çăлкуç кирлĕ]) — Тамань çурутравĕ çинче вырнаçнă авалхи хула. Икĕ сăмахран тăрать: таман (тӳмен) — вунă пин çынран тăракан çар, турхан — тăрăх (облаç) ханĕ[Çăлкуç кирлĕ]. Тамантурхан Купрат патшан иккĕмĕш тĕп хули пулнă, унта унăн эрпелĕхĕ (çар академийĕ) ĕçленĕ теççĕ[Çăлкуç кирлĕ].
Вăрăмçут
Вăрăмçут, Vărămşut — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Тамантурхан
Истори
Тамантурхан çинчен ромейсем çырса хăварни те пур. Ку хула куçса çӳрекен йăхсен аслă тапăрĕ пулнă темелле.
Вăрăмçут
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Тамантурхан
Истори
Историллĕ чăнлавсенче ку хулана ĕлĕк Таматарха ятпа çырни те пулать.
Н.М.Карамзин «История государства Российского» кĕнекин пĕрремĕш томĕнчи 388-мĕш асăрхаттарура çырать: "«См. о Таматархе известие Конст. Багрянород, в Бандури,-1, 113. Греки называли сей город также Матархою, Меторхою; а Нубийский географ именует его Метрехею... Боер первый сказал, что имя Тмуторокань есть одно с именем Таматархи... Остров Таман называется в житии Св. Никона Тмутараканским...»"
Таматурхан хулине Купрат патша вилнĕ хыççăн Мал енчен килнĕ авар эшкерĕсем çунтарса янă. Анчах та çак вырăнта кайран та çынсем пурăнакан хула ӳсе ларнă. Кун пирки «Наука» пичет кăларăвĕ 1981 çулта кăларнă «Степи Евразии в эпоху средневековья» кĕнекере çырнă: "«Пережили конец IX в. (нашествие печенегов) и некоторые крымско-таманские города, в частности Таматорха (Тамань)»." Икĕ-виçĕ ĕмĕр иртсен, çак вырăна славян вăйпучĕсем хăйсен дружинипе килсе кĕреççĕ. Кунта Тамантурхан кнеçлĕхĕ пулса тăрать.
Тамантурхан Аслă Пăлхарстанăн шĕкĕр хулинчен инçе пулман, унта çитме 25 çухрăм çеç. Тамантурханăн вырăнĕнче ĕлĕк авалхи грексен Германасс хули пулни паллă. Ăна хăй вăхăтĕнче хунсем çунтарса янă пулас.
Тамантурханра чылай хушă археологсем питĕ тăрăшсах ĕçленĕ. Урамĕсене кунта питĕ таса, типтерлĕ тытнă, пылчăклă ан пултăр тесе ватнă кирпĕч сарса хунă. Тамантурхан пирĕн эрăри IV ĕмĕрте пуçланса кайнă, унта пирĕн ĕмĕре çитичченех пурнăç татăлман. М.Ю.Лермонтов çырнă «Тамань» хайлавра Тамань çурутравĕ çинче вырнаçнă Тамань хулине çырса кăтартать. Çурутрав та, хальхи хула та хăй ятне ĕлĕххи-авалхи Тамантурханран илнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш халăх кун-çулĕ Категори:Авалхи чăваш хулисем Категори:Хасар хулисем Категори:Тамантурхан кнеçлĕхĕ
1168
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гриб Алексей Фёдорович
Гриб Алексей Фёдорович Гриб Олексій Федорович — (30.03.1921-18.12.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 26. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çеçенхир фрончĕн 7-мĕш гварди çарĕн 72-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 229-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн артиллери орудин тĕллекенĕ, гварди сержанчĕ.
Батракова Мария Степановна
Батракова Мария Степановна — ( 21.11.1922-16.06.1997.), Кăнтăр фронтăн 28-мĕш çарĕн 118-мĕш перевçĕсен дивизин 463-мĕш перевçĕсен полкĕн батальон комсоргĕ, кĕçĕн лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19.
Энĕшкасси
Энĕшкасси, Enĕškassi — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
1171
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1170
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вăрманкасси (Муркаш районĕ, Шашкар)
Вăрманкасси, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял. 1927 çулчен ял Вăрманкасси Шашкар ятлă пулнă.
Истори
1920 çулхи утă уйăхĕн 23 Чикме уесне, каярах Шупашкар уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Тутаркас вулăсĕнче шутланнă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Тутаркас районне кĕнĕ. 1939 çулхи кăрлач уйăхĕн 16 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
1172
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кивĕ Йăмран
Кивĕюрманово — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 129 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Батуков Михаил Сергеевич
Батуков Михаил Сергеевич — ( 25-06), Çеçĕнхир фрончĕн 46-мĕш çарĕн 31-мĕш перевçĕсен дивизин 104-мĕш уйрăм сапёр батальонĕн саперсен отделени командирĕ,  аслă сержант, Совет Союзĕн Паттăрĕ , ,. Указ дати - 22.
1173
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кĕçĕн Порожняя (Печора юппи)
Кĕçĕн Порожняя — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кăнар
Кăнар, Kănar, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
1174
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бурлы (Шур Атăл юппи)
Бурлы — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Гриб Андрей Андреевич
Гриб Андрей Андреевич Гриб Андрій Андрійович — (15.08.1921-19.07.2000), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 21. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 6-мĕш гварди çарĕн 52-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 124-мĕш гварди артиллери полкĕн батарея командирĕ, гварди капитанĕ.
Тĕмер (Тăвай районĕ)
Тĕмер, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 711 çын, çав шутра 343 арçын, 368 хĕрарăм пурăннă.
Ял ячĕ
Çармăсла «тумер» сăмах юманлăха пĕлтерет. Ӗлĕк-авал ку вырăнта чăнах та юманлăх пулнă теççĕ. Ялăн кăнтăр-хĕвелтухăç енче паян кун та юманлăх пур.
Тавралăх
Ял тăрăхĕнчи çырма ячĕсем: Киремет, Çап, Варсăр, Учӳк, Лашман, Кашкăр, Себене (???).
Истори
Ял халапĕ тăрăх икĕ чухăн кил-йыш ку ялтан тухса кайса Çирĕклĕ юханшыв хĕрринче çĕнĕ ял никĕсленĕ. Вăл халĕ Елчĕк районне кĕрет. Тепĕр халап тăрăх яла никĕслекенĕ Тĕмер ял старости Сыравыс (Сăравăс) пулнă. Вăл куçса кайсан ун хыççăн ялти тата темиçе кил-йыш куçнă тет.
Каçăсем
Категори:Тăвай районĕнчи пурăнан вырăнсем
1175
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кобла (Печора юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Рязань облаçĕ
Рязань о́блаçĕ, Кисан о́блаçĕ — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ.
Администраци центрĕ — Кисан хула.
Облаçе 1937 çулхи авăн, 26 йĕркеленĕ. Унчен Рязань кĕперни ятпа палăрнă.
Тавралăхĕ
Çурçĕрте Улатимĕр, çурçер-тухăçĕнче — Чулхула облаçĕсемпе, тухăçра — Мордва Республикипе, кăнтăр-тухăçĕнче — Пенза, кăнтăрта — Тамбовпа Липецк, анăç енче — Тулă тата çурçĕр-анăçĕнче —Мускав облаçĕсемпе чикĕленет.
Халăхĕ
Регионри халăх йышĕ 1164,5 пин çынна (01.01.2008) çитет. Йышлăхĕ: 29,4 çын/çм² (2008), хула халăхĕ: 70,2 % (2008).
Батурин Александр Герасимович
Батурин Александр Герасимович — (-), Балти флочĕн Сывлăш-Çăр вăйĕсен 61-мĕш авиаци бригадин 71-мĕш авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ çумĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ , ,. Указ дати - 23.
Рязань облаçĕ
Наци йышĕ
Кунта тĕрлĕ халăх пурăнать: чылайăшĕ вырăссем, çаплах тутарсем чăмăррăн пурăнаççĕ.
Администрациллĕ территорисем, вырăнти тытăмлăх
2006 çултанпа облаç территоринче 314 муниципаллă йĕркеленӳлĕх, вĕсенчен 4 хула тăрăхĕ, 25 муниципаллă район, 31 хула пурăнан вырăн, 254 ялти пурăнан вырăн.
Каçăсем
*
Урал (Кушнаренко районĕ)
Урал  — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 58 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452243, ОКАТО кочĕ — 80240865005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Ржанов Василий Тимофеевич
Ржанов Василий Тимофеевич, — драматург. 1915 çулхи ака уйăхĕн 16 Чикмĕ уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Муркаш районĕ) Вăрманкасси Шашкар (халĕ Вăрманкасси) ялĕнче çуралнă. 1945 çултан Пĕтĕм Раççейри театр пĕрлешĕвĕнче, 1952 çултан СССР çыравçăсен пĕрлешĕвĕнче тăрать.
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ.
Хĕрлĕ Ялав, Хĕрлĕ Çăлтăр , Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин 1 степеньлĕ (икĕ хут) орденĕсене тивĕçлĕ пулнă. Çавăн пекех ăна Пĕтĕм Тĕнчен Туслăх Канашĕн кĕмĕл медальне, Советсен Туслăх фондчĕн «Туслăхшăн Кĕрешекен» ылтăн медалĕпе тивĕçтернĕ.
Пурнăçĕ
1915 çулхи ака уйăхĕн 16 Чикмĕ уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Муркаш районĕ) Вăрманкасси Шашкар (халĕ Вăрманкасси) ялĕнче çуралнă. 1940 çулта Ленинградри театр институтĕнче вĕренсе тухнă.
1941-1945 çулсенче Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă. 96-мĕш перевçĕсен дивизин "За победу" хаçăчĕн литература сотрудникĕ, çак дивизин 331-мĕш перевçĕсен полкĕн агитаторĕ.
1969-1978 çулсенче Туслăха Сыхлас комитечĕн Чăваш уйрăмĕн яваплă секретарĕ вырăнĕнче ĕçленĕ.
Совет Союзĕн Геройĕ пулма тăратăнса çав ята илейменни
1944-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 12-мĕшĕнче 96-мĕш перевçĕсен дивизин 331-мĕш перевçĕсен полкĕн агитаторĕ Ржанов Варшава вăйпутлăхĕн Пшерядово ялĕ патĕнче Нарев юханшывĕ урлă каçнă чухне хайĕн паттăрлăхне кăтартнă. Хĕрӳ çапăçу вăхатĕнче тăшман шыв урлă каçмалли пĕтĕм хатĕре çĕмерсен вăл тупă, миномёт, пулемёт çулăмне пăхмасăр юханшыв урлă ишсе каçса салтаксене йеркелесе атакăна çĕклет. Çапăсура тăшманăн пĕрремеш траншенине ярса илсе унта çирепленсе ларать, ытти подразделенисене юханшыв урлă каçма май парать. 331-мĕш перевçĕсен полкĕн командирĕ Мамонов подполковник юпа уйăхĕн 14-мĕшĕнчĕ Совет Союзĕн Геройĕ пулма тăратса хут çырать, ăна 96-мĕш дивизи тата 53-мĕш корпус пуçлахĕсем алă пусаççĕ, анчах 48-мĕш çар командующийĕ Хĕрлĕ Ялав орденĕ çителĕкле тесе шутлать.
Ржанов Василий Тимофеевич Совет Союзĕн Геройĕ пулма тăратăнса çав ята илейменни пирки Юрий Сементер поэт ятарласа поэма та çырнă («Хыпар» хаçтара пичетленсе тухнă).
Пултарулах ĕçĕсем
Литературă ĕçне 1949-1950 çулсенче çырнă «Энтип» драмине пуçланă. Ун хыççăн вăл тата темиçе драма, камит çырнă.
Чăваш чĕлхи çинчи кĕнекесем:
Вырăс чĕлхипе тухнă кĕнекесем:
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:СССР лраматургĕсем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:СССР çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илме тăратнисем
Лун-Вож (Печора юппи)
Лун-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ерик (Шур Атăл юппи)
Ерик — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
1176
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пеленçер (Пăлхар)
Кун-çулĕ
М.И.Артамонов "Хасарсен историйĕ" кĕнекинче кун пирки çапла çырать: "'У Табари она названа Булкар. Так, судя по его словам, назвалась страна по имени населявших ее болгар, составляющих, по свидетельству 'Армянской географии', один народ с хазарами'." Çакна А.Я.Гаркави те 1887 çулта "Существовала ли у хазар столица под названием Баланджар?" статьинче çирĕплетсех калать. Апла пулсан, пăлхарсем те, сăварсем те, хасарсем те чăннипех те чылай вăхăт пĕр халăхлă пурăннă, кӳршисем вĕсене пĕтĕмлетсе пĕр сăмахпа, тепĕр кӳршисем - тепĕр сăмахпа чĕнме пултарнă.
Ун чухне Пеленçер хулинче Улăп-Илитверĕн ачи е мăнукĕ патшара ларнă пулас"'Этот правитель, именуемый у ибн-ал-Асира сахиб, а у Билами - Михтар, был наследственным князем болгар, одним из потомков Алп-Илитвера, -" çырать М.И.Артамонов, - "оказавшимся в более тесной зависимости от хазар, чем его предок'."
Пăлхарсен Пеленçерĕ тăшмана тӳрех парăнман. Çакă арапсене питĕ тарăхтарнă. Кайран, хулана туртса илсен, Джаррах ибн-Абдуллах ал Хакими тыткăна лекнĕ хула çыннисене юханшывра путарса вĕлерме хушать. Ку халĕ Сулак юханшывĕ пулĕ теççĕ.
Пеленçер пăлхарĕсем вара çурçĕрелле тараççĕ. Кун пирки М.И.Артамонов "Хасарсен историйĕ" кĕнекере çырать: "'Многие из них бежали на север. Два столетия спустя ибн-Фадлан нашел несколько тысяч беленджерцев среди волжских булгар'."
М.И.Артамонов тата хунсен патшалăхĕн çурçĕр пайне Пулхер-Пăлхар (Булкер-Болгар) тет. Кунта пĕрсула (барсил-берсула) йăхĕсем пурăннă. Вĕсем те каярахпа Вăтам Атăл çине куçса кайнă. Эппин, чăнах та, Атăлçи Пăлхар патшалăхне никĕслекенсем Купрат патша тăхăмĕсем çеç мар, хальхи чăваш тăхăмĕсем - хасарсем те, сăварсем те, ытти хунсем те пулнă. Пăлхарсем VII- VIII ĕмĕрсенче Хура тинĕсĕн хĕрринче çеç мар, Каçпи тинĕсĕн хĕрринче те пурăнни палăрать. Ахальтен мар ĕнтĕ, Азербайджан çĕрĕ çинче (топонимика) пăлхар (болгар), пăлкар (болкар), пулхар (булхар) ятсем час-часах тĕл пулаççĕ.
Каçăсем
Категори:Авалхи пăлхар хулисем Категори:Чăваш халăхĕн кун-çулĕ Категори:Авалхи хасар хулисем
Нӳшкасси
Нӳшкасси, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 288 çын, çав шутра 144 арçын, 144 хĕрарăм пурăннă.
Тавралăхĕ
Ял тăрăхĕнче çак çырмасем вырнаçнă: Кутăн, Шураç (?), Суханти, Капнер, Вăрăм çурт, Упа пĕççи, Чапăр, Кашкăр, Утар, сенсер, Кашăк çаранĕ, Ашкас, Хĕветюк.
Истори
Яла Кивĕ Элпуç çыннисем никĕсленĕ. Ял çамрăкксем шутне кĕрет. 1858 çулта кунта 17 килте 154 çын пурăннă. 1867 çулхи çырав тăрăх яла Кивĕ Элпуç çывăхĕнчи ял пек çырса хăварнă. Вăл вăхăта ялта 23 кил шутланнă.
Нӳшкассинчи шкул 1899 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнче уçăлнă.
Перебор (Печора юппи)
Перебор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 49 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кивĕгумерово
Кивĕгумерово — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 648 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452242, ОКАТО кочĕ — 80240870001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Гриб Иван Евдокимович
Гриб Иван Евдокимович — (4.03.1911(19.02)-23.01.1987), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 26. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çеçенхир фрончĕн 7-мĕш гварди çарĕн 73-мĕш гварди перевçĕсен дивизин гварди уйрăм вĕрентӳ батальонĕн пулемёт ротин взвод командирĕ, гварди кĕçĕн лейтенанчĕ.
Кисан
Кисан (Рязань) — Раççей Федерацийĕн хули, Кисан облаçĕн административлă тĕпĕ. Кисан Мускав, Рузаевка, Ряжск çине каякан чукун çул çинче ларать. Турлатово аэропорт пур.
Тавралăхĕ
Кисан Вырăс тӳремĕнче вырнаçнă, Мускавран150-200 çм вырнаçнă пысăк хула çывăх кăшăлĕ шутне кĕрет.
Географи
Хула Окан сылтăм çыранĕнчен 2 çм вырнаçнă, çакăнтах Окана Трубеж юппи юхса кĕрет. Ока çинчи чи пысăк пристанĕ Мускавран 196 çухрăмра
Климат
Климат вăтам континентлă. Çулта вăтам нӳрĕклĕхĕ – 550 яхăн мм, вĕсенчен 350 мм ака-юпа тапхăрĕнче ӳкет. Çак территоринче кăра çил пулмасть. Чылай енĕпе, мăран тата çилсем, кăнтăртан тата кăнтăр-анăçран вĕреççĕ.
Халӑх йышӗ
Халăх йышĕ — 512.2 пин çын (2007; 2005 ç. — 515,9 пин, 1975 — 419 пин, 1970 — 350 пин, 1959 — 214 пин, 1939 − 95 пин пулнă).
1178
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кисан
Хуçалăхĕ
Совет Союзĕн тапхăрĕнче Кисан пысăк промăçлă тĕп пулса тăрать. Халĕ хула облаç хырçине 60 % таран пурлăх парать. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçиччен промăçлăх пур пурлăхĕн иккĕ виççĕмĕш пайне апат-çимĕç, çамăл тата йывăç тăвакан отраçлисем панă пулсан, вăрçă хыççăн Кисан паллă индустрилллĕ тĕп пулса тăрать — кунта йывăр промăçлăх завочĕсем ӳссе лараççĕ, чылайăшпе машинăтăваканлах.
Транспорт
Хулара этем пĕрлĕ тĕп транспорчĕ - автобус, троллейбус, маршрут-такси. Хула айăккинче хулана промзонăпа çыхакан трамвай йĕрĕ пур (кисан трамвайĕ).
Театăрсем
Кисанра патшалахăн виçĕ театăрĕ:
Çаплах темиçе театр йĕркеленӳлĕхĕ:
Паллă вырăнĕсем
thumb|220px|Кисан Кремлĕ
Спорт
Кисанра профессиллĕ спорт çакăн пек
Кисанра çак спорт çурт-йĕрĕ пур:
Кисан МХХ
Инçекурав Радио Пресса
Кисан хулин чыслă гражданĕсем
Кисан хулин чыслă гражданĕсем
Паллă çыннисем
сăвăçсемпе çыравçăсем ӳнерçĕсем артистсем
Тăванлă хуласем
Çаплах Кисан çак хуласемпе пĕрле ĕçлет:
Çĕнĕ Афонпа туслăхпа пĕрĕçлĕх килĕшĕвне ( çырасшăнАбхази)
Каçăсем
Категори:Раççей хулисем * Категори:Ока çинчи хуласем Категори:Ят улаштарнă хуласем
1177
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1179
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ikarus-250
right|thumb|300px|Ikarus-250.59 Ikarus-250, — Ikarus фирма (Венгри) кăларакан хуласем хушшинче çӳрекен автобус. 1971 çултанпа 1990-мĕш çулсем пуçламăшĕччен кăларнă. «Люкс» вариантĕнче 44 ларкăчлă, ахальлинче — 57 ларкăчлă.
Техника характеристики
Категори:Ikarus автобусĕсем
Викиинкубатор
Викиинкубатор (Wikimedia Incubator) — «Викимедиа» фондăн çĕнĕ проекчĕсемпе çĕнĕ чĕлхе уйрăмĕсене тĕрĕслев вики-проекчĕ.
1180
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕнĕ Акбаш
Çĕнĕ Акбаш — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 47 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452251, ОКАТО кочĕ — 80240870002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Батырев Пётр Михайлович
Батырев Пётр Михайлович — (01-30), 2-мĕш Беларуç фрончĕн 4-мĕш сывлăш çарĕн 229-мĕш истребитель авиаци дивизин 163-мĕш гварди истребитель авиаци полкĕн сывлăш перевçĕ хĕсмечĕпе командира пулăшаканĕ, гварди капитанĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ , ,. Указ дати - 23.
Викиверситет
Викиверситет (Wikiversity) — «Викимедиа» фондăн çĕнĕ интерактивлă çутĕçпе уçă ăслăх проекчĕсен ĕлки.
Пĕлӳ пухассипе ăслăх ĕçĕпе уçăлăх тăвасси — кирек епле çыншăн та, этем пĕрлĕхĕшĕн те пурнăçăн кирлĕ ĕлкисем. Wikimedia фондăн викиверситет пĕлĕве уçма тата сарма, çынна пĕлӳ материалĕсемпе вĕренме пулăшать.
Викиверситетре информацие тупма, ыйтма (v:Викиверситет:Этем пĕрлĕх порталĕ) е кăсăк темăпа хурав тупма пулать.
Хальхи саманта акăлчан, нимĕç, франци, испан, итал, португал, чех, япон, грек тата вырăс чĕлхисен викиверситечĕ ĕçлет.
Вырăс уйрăмĕ
Вырăс уйрăмĕ 2009 çулхи чӳкĕн 12-мĕшĕнче уçăлнă, халĕ ура çине тăма тытăнать. Тĕп йĕркесене, автор коллективе хушшинче çыхăнмалли страницăсен пайне куçарнă. Хăш вĕрентӳ курсĕсен хатĕрĕсене туса хунă.
Чи хастар вики-факультетсем:
Чăваш уйрăмĕ
Паянкуна пирĕн уйрăм уçăлман-ха.
Тăвай районĕ
Тăвай районĕ — Чăваш Республикин (РФ) администрациллĕ-территориллĕ виçи тата муниципаллă йĕркеленĕвĕ (муниципаллă район).
Çутçанталăк
Тăвай районĕ Чăваш плато тăрăхĕнче вырнаçнă. Вырăнĕсем сăртлă, çырмасем пит нумай.
Çĕр айĕнчи пурлăхсем йышĕнче çурт хăпартмаллисем кăна. Кунта кирпĕч чĕр таварĕ, карбонад породисем кĕреççĕ. Кирпĕч валли усă куракан тăма кăларас икĕ вырăнтан пĕрринпе кăна, Тăвай патĕнче вырнаçнăскерне, усă кураççĕ.
Ку тăрăхра вăтам климат, хĕлĕсем сивĕ, çăвĕсем ăшă. Кăрлачăн вăтам температури -13°С, утă уйăхĕн — 18,7°С танлашать. Чи сивĕ палăртнă температура — -42°С, чи ăшши — 37°С. Çул хушшинче вăтамран 490 мм юр-çумăр ӳкет. Ытларах енĕпе юр-çумăр ăшă тапхăрта çăвать.
Халăх йышĕ
1999 çул пуçламăшĕнче районта 19,3 пин çын пурăннă. Ку районта çынсем питĕ йышлă пурăнаççĕ. 1км 2 çине 38 çын килет. Районта пĕтĕмпе 31 ял, вĕсенче вăтамран 655 çын пурăнать. Çынсен шучĕнчен 90% ытла чăвашсем.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн Тăвай районĕ Категори:Чăваш Ен
Мăн Саргая (Шур Атăл юппи)
Мăн Саргая — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
1181
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пихтовка (Печора юппи)
Пихтовка — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кисан облаçĕн Касимов районĕ
Касимов райо́нĕ — Кисан облаçĕ (Раççей) çурçĕр-тухăçĕнчи çĕрĕ. Административлă тĕпĕ — Касимов хула. Çĕр лаптăкĕ — 2969 çм². Района 1929 çулта йĕркеленĕ.
Административлă тытăмĕ
Район шутĕнче 4 ĕçлекенсен посёлокĕ:
Унсăр пуçне, района 29 ял тăрăхĕ кĕрет:
Халăхĕ
Йышĕ — 34,2 пин çын (район тĕпĕсĕр пуçне), Касимовра 35 пине яхăн çын пурнать. Пурĕпе район шутне 208 пурăну вырăнĕ кĕрет.
Шывлăхĕ
тĕп юханшывĕсем — Ока, Унжа, Колпь.
Транспорт
Район çĕрĕ урлă Мускав — Шилово — Касимов чукун çулĕ, Мускав — Егорьевск — Тума — Касимов, Ряжск — Касимов — Муром — Павлово — Чулхула, Шацк — Касимов автомобиль çулĕсем тухаççĕ.
Каçăсем
Категори:Кисан облаçĕн районĕсем
Мета-вики
Каçăсем
Категори:Викимедиа проекчĕсем Категори:2001 çулта уçăлнисем
1183
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гриб Кузьма Петрович
Гриб Кузьма Петрович (Грыб Кузьма Пятровіч; (1911 - 28.09.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, , . Указ дати - 22 . Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çеçенхир фрончĕн 37-мĕш çарĕн 62-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 182-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн автоматчиксен взвочĕн командирĕ, гварди кĕçĕн лейтенанчĕ.
Абхазсем
Абхазсем (хăйсене аҧсуа теççĕ), — абхазпа адыг халăхĕсен шутне кĕрекен халăх. Абхаз чĕлхипе калаçаççĕ.
Халăх йышĕ
1989 çулхи çырав тăрăх СССРта вĕсен йышĕ 93 пинпе танлашнă. XXI ĕмĕр пуçламăшĕнче вĕсен йышĕ 135 пине çитнĕ тесе шутлаççĕ.
Истори
Пирĕн эрăчченхи I пинçуллăхра Абхазине кĕрекен çĕрсем Колхида патшалăхне кĕнĕ. Пирĕн эрăчченхи II ĕмĕрте Понтий патшалăхне, пирĕн эрăн 65 çултанпа — Рим империне кĕме пуçланă.
780-мĕш çулсенче II Леон ку çĕрсене Византи патшалăхĕнчен ирĕке кăларать, Абхаз патшалăхне йĕркелет. IX-X ĕмĕрсенче патшалăх самай вăй илет, кайран вара майĕпен Грузине кĕме тытăнать.
Категори:Абхазсем
Крым тутарĕсен чĕлхи
thumb|Крым тутарĕсен чĕлхи сарăлни Крым тутарĕсен чĕлхи (Qrımtatar tili, Кърымтатар тили, Кърымтатарджа) — Крым тутарĕсен чĕлхи, кăпчак чĕлхисем шутне кĕрет.
СССРăн малтанхи çĕрĕсенче пурăнакансем хушшинче ку чĕлхепе калаçакансен йышĕ 350 пине çитет. Вĕсенчен 250 пинĕ Крым çурутравĕнче пурăнаççĕ. Болгарипе Румынире 30 пин çын ку чĕлхене пĕлет. Вĕсен йышĕ Турцире те пысăк, анчах шутне пĕлмеççĕ.
Чĕлхен виçĕ диалект пур: кăнтăр çыранти (е ялыб ушкăнĕ), çеçенхир тата вăтам (туçи, тат). Вăтам диалектпа калаçăкансен йышĕ ыттисенчен ытларах. Хальхи литература чĕлхине ку диалекта тĕпе хурса хатĕрленĕ. Вăтам диалектра огуз пайĕ пысăк, çапах та вăл кăпчак чĕлхин самай уйрăмлăхĕсене упраса хăварнă, унăн тăсăмĕ шутланать.
Çырулăх
Çырулăхĕнче кириллицăпа латин саспаллисене усă кураççĕ.
Латиница (1992 çултанпа)
(1)Знак Â â, используемый как показатель смягчения предшествующего согласного не является отдельной буквой.
Правила чтения:
Кириллица (1938 çултанпа)
(1) Буквы гъ, къ, нъ и дж являются отдельными буквами (это важно при сортировке слов в алфавитном порядке, например в словарях; см. «казановица»).
(2) Взаимооднозначного соответствия между буквами кириллического и латинского алфавитов не существует.
Арап (1928 çулчен)
1 — тăтăшах ﻙ (кеф) сасă паллипе ﮒ и ﯓ вырăнне уса курнă.
Каçăсем
Категори:Тĕрĕк чĕлхисем * Категори:Украина чĕлхисем Категори:Крым чĕлхисем Категори:Тĕрĕк чĕлхисен çырулăхĕ Категори:Тĕрĕк чĕлхисем
Султанай (Кушнаренко районĕ)
Султанай — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 514 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452234, ОКАТО кочĕ — 80240870004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Подчерье (Печора юппи)
Подчерье — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Печора юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 178 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Батышев Сергей Яковлевич
Батышев Сергей Яковлевич — (-), 1-мĕш Украина фрончĕн 3-мĕш гварди çарĕн 389-мĕш перевçĕсен дивизин 545-мĕш перевçĕсен полкĕн батальон командирĕ, майор, Совет Союзĕн Паттăрĕ , ,. Указ дати - 23.
Подчерье (Печора юппи)
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1184
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Иртюбяк (Шур Атăл юппи)
Иртюбяк — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Каппадоки
Капподоки (гр. Καππαδοκια, перс. کاپادوکیه, Katpatuka, Чапăр лашасен тĕнчи, лат. Cappadocia) — Кĕçĕн Азире вырнаçнă историре самай палăрнă тăрăх, Турци çĕрне (Невшехир, Кайсери, Аксарай тата Нигде çĕрĕсен йышăнать) кĕрет.
thumb|300px|Учхисар хӳтлĕхĕ Кунта çĕр айĕнчи хуласемпе мăнастырсем пур, тавралăхĕ хăйне евĕрлĕ. Çавна пула кунта çулçӳревçĕсем питĕ нумай килеççĕ. Ку тăрăха ЮНЕСКО пĕтĕм тĕнче эткерĕ шутне кĕртнĕ. thumb|Places of touristic relevance
Хуласем
Капподоки тăрăхĕнчи хуласем ытларах пайĕпе сĕм авалтанах паллă.
Истори
Каподоки историйĕ пирĕн эрăччен 5 пин çул каялла пуçланнă. Унтанпа ун çĕрĕсем чылай патшалăха кĕме ĕлкĕрнĕ, Хет, Перси, Рим, Осман империйĕн аллисенче пулса курнă. Ун тăрăхĕнче сахал мар вăрçă иртнĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Турци географийĕ Категори:Капподоки Категори:Кĕçĕн Азири историллĕ тăрăхсем
Киселиха (юханшыв)
Киселиха — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Сава (выр. Сава) шывĕн сулахай юппи.