cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Парспик (патша)
Кун-çулĕ
730 çулта хасарсемпе сăварсем тискер чунлă арапсене пĕр шеллемесĕр юн юхтарнăшăн тавăрма шутлаççĕ. Вĕсем пысăк çар пухса хальхи Азербайджан çине тапăнса кĕреççĕ. Саварсемпе хасарсен çарне Парспик (парс+пик) ертсе пынă. Унăн амăшĕ — Парпспит. Хăш-пĕр чăнлавсенче ăна Парсçил (Барджиль) тесе те асăнаççĕ. Парспике авалхи чăнлавсенче чи малтанхи ăстрăм авалхи чăвашсен сăмахĕпе "патша" тесе каланă. Парспик патша ертсе пынипе хасар-сăварсем Кавказ леш енне кайса Варсан хулине туртса илеççĕ, Савалан тăвĕ патне çитеççĕ, Артепил айлăмне анса Джаррах ибн Абдаллах ал-Хакками ертсе пыракан арапсен пысăк çарне йĕри-тавра хупăрласа илеççĕ. Вунă çул каялла Джаррах Пĕленçер хулине çунтарса янă пулнă, пурăнакансене шыва путара-путара вĕлернĕ. Парспикĕн нукерĕсем Джаррахăн 25 пинлĕ çарне ним юлмиччен çĕмĕреççĕ, хăйĕнне пуçне касса ывăтаççĕ. Унăн пĕтĕм кил-йышĕ сăварсен-хасарсен аллине лекет. Джаррахăн çăлтăр куçлă хĕрне Парспик хăйĕн çарпуçне качча парать. Çак вăрçă икĕ çул хушши пырать. Çав хушăра Парспик тĕлĕнмелле çĕнтерӳçĕсем туса пĕтĕм тĕнчипе чапа тухать. 732 çулта вара, хăш-пĕр тĕпчевçĕсем каланă тăрăх, вăл Аслă Хасарстан патши (хаканĕ) пулса тăрать.
Вуламалли
Категори:Хасар каганачĕ
Гаврилов Николай Никитович
Гаврилов Николай Никитович — (16.10.1914(3)-17.09.1989), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 10. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 3-мĕш гварди танк çарĕн 6-мĕш гварди танк корпусĕн 53-мĕш гварди танк бригадин танк механик-водителĕ, гварди сержанчĕ.
Ирçе Википедийĕ
Ирçе Википедийĕ (Эрзянь Википедия) — Википедин ирçе чĕлхиллĕ уйрăмĕ. 2008 çулхи çăвăн 26-мĕшĕнче уçăлнă. 2010 çулхи чӳк уйăхĕнче 1418 ытла статья пулнă.
Ирçе уйрăмне Вырăс уйрăмĕнчен чылай статья, ĕлке (шаблон) куçараççĕ.
Кун-çулĕ
2007 çулта вырăс Википедин хутшанаканĕ Мускавра пурăнакан Андрей Суриков Викимедиа Фондне ирçе уйрăмне уçас тесе ыйтса çыру ярать.
Инициативлă ушкăна çаплах Финляндире ирççе чĕлхине вĕрентекен американ лингвисчĕ Джак Рютер, Санкт-Петербург журналисчĕ Петрянь Андю (Андрей Петров) тата чĕмпĕр инженер-программисчĕ Михаил Степченко кĕнĕ.
Ирçе уйрăмĕн администраторĕсем пулма 6 уйăхлăха Петрянь Андю, Андрей Суриков тата Джак Рютер хутшăнакансене суйланă.
2010 çулхи чӳк уйăхĕнче уйрăмра 1418 ытла статья.
Каçăсем
Категори:Ирçе чĕлхи
Тутар алфавичĕ
Кириллицӑ ҫинче йӗркеленӗ алфавит
Тутар Кириллицӑ алфавичӗ 39 саспаллинчен тӑрать:
Уçă сассисем:
хыттисем: а, у, о, ы
Латиница ҫинче йӗркеленӗ алфавит
Латин алфавичӗнче (2000) 34 саспалли:
Тутар Википединче Zamanälif алфавитне усӑ курнӑ. Ку алфавитра 35 саспалли.
Кириллицӑна латинла (Заманелифке) куҫару:
Категори:Тутар чĕлхи Категори:Алфавитсем
Ака, 14
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Сарода-Вож
Сарода-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сарода юханшывăн сулахай çыранĕпе, 26 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Сона (юханшыв)
thumb|250px|Сона юханшывĕ Лион патĕнче каçхине Сона (франц. Saône) — Францин тухăç енче юхакан юханшыв, Ронăн сылтăм юппи. Тăршшĕ 482 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 29 950 км2. Вăтамран 410 m³/с шыв юхать.
Вьомениль хули патĕнче пуçланать те Лион патĕнче Рона юханшывне юхса кĕрет.
Юханшыв тăрăх кимĕсем те ишме пултараççĕ. Каналсем тăрăх Мозель, Луара, Марна, Сена, Рейн юханшывĕсемпе сыпăнтарнă.
Категори:Франци юханшывĕсем
Курлем
Курлем — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Ульмень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Ар-Игол
Ар-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 78 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Вăтаçĕр тинĕсĕ
thumb|300px| мини|[[Ионио тинĕсĕ]] мини|[[Эгей тинĕсĕ]] thumb|Африка (сулахайра, горизонтра) тата Европа (сылтамра), Гибралтартан пăхсан. Вăтаçĕр тинĕсĕ (Μεσόγειος Θάλασσα, Mare Mediterraneum, al-Baḥr [al-Abyaḍ] al-Mutawassiṭ'' ( البحر [الأبيض] المتوسط, הַיָּם הַתִּיכוֹן) — Атлантика океанне кĕрекен тинĕс. Атлантика океанĕпе Гибралтар тинĕс пырĕпе çыхăннă. Вăтаçĕр тинĕсĕ шутне Мрамор, Хура тата Азов тинĕсĕсем кĕреççĕ.
Лаптăкĕ 2500 пин км2. Тарăнăшĕ вăтамран 1541 метр, чи тарăн вырăн — 5121 метр.
Чи пысăк утравсем: Балеар утравĕсем, Корсика, Сардини, Сицили, Крит тата Кипр.
Каçăсем
Категори:Вăтаçĕр тинĕсĕ Категори: Атлантика океанĕн тинĕсĕсем
Томаккасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Илеменкасси
Илеменкасси, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Пирĕн эрăччен III ĕмĕр
Паллă çынсем
thumb|Александри библиотеки, [[XIX ĕмĕр гравюри]]
Илеменкасси
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Кĕчкей вулăсне, 1.10.27 Сĕнтĕрвăрри районне, 17.3.39 Октябрьски районне, 14.7.1959 Сĕнтĕрвăрри районне, 20.12.62 Çĕрпӳ районне, 14.3.65 Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1.10.1927 - Илеменкасси ял канашĕ, 1.10.28 Нарат Чакки ял канашĕ, 14.6.54 Хуракасси ял канашĕ, 11.1.60 Карапаш ял канашĕ, 7.7.60  Хуракасси ял канашĕ. Халĕ Хуракасси ял тăрăхне кĕрет.
Пирĕн эрăччен III ĕмĕр
Уçнисем, ăслайсем
Категори:Авалхи тĕнче Категори:Ĕмĕрсем
Илеменкасси
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Кӳл хĕрри
Кӳл хĕрри, — Чăваш Енри темиçе кӳлĕ ячĕ.
Категори:Чăваш Ен кӳллисем
Эри (кӳлĕ)
Эри — АПШ, Канада территоринчи кӳлĕ. Детройт юханшыв юхса кĕрет, Ниагара юханшывӗ юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 25700 км².
Садовый (Мияки районĕ)
Садовый  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 686 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452085, ОКАТО кочĕ — 80244805005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Универ (телесериал)
Универ — нумай сериллĕ илемлĕ телесериал.
Октябрьск (Учала районĕ)
Октябрьск  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 306 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453742, ОКАТО кочĕ — 80253891005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Кӳл хĕрри (Красноармейски районĕ)
Кӳл хĕрри, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи кӳлĕ, Кӳльхĕрри ялĕ патĕнче вырнаçнă. Таршшĕ 310 метр, сарлакăшĕ 250 метр, лаптăкĕ 6,4 га. Карст евĕрлĕ кӳлĕ. Вăтамран тарăнăшĕ 2,2 метр. Чи тарăн вырăн 5 метр.
Кӳлĕре пулă тытаççĕ, çăвăнаççĕ, выльăхсене шăварма усă кураççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Чăваш Ен кӳллисем
Кĕçĕнкачаково
Кĕçĕнкачаково — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 328  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452865, ОКАТО кочĕ — 80233805005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Ака, 15
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Саръюга
Саръюга — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Саръюга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 70 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 7 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кӳл хĕрри (Вăрнар районĕ)
Кӳл хĕрри, — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи кӳлĕ, Кӳльхĕрри ялĕ патĕнче вырнаçнă. Таршшĕ 630 метр, сарлакăшĕ 310 метр, лаптăкĕ 14 га. Вăтамран тарăнăшĕ 5 метр. Чи тарăн вырăн 11,7 метр.
Кӳлĕре пулă тытаççĕ, çăвăнаççĕ, выльăхсене шăварма усă кураççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Чăваш Ен кӳллисем
Тури Сона
Тури Сона (франц. Côtes-d'Armor) — Францин тухăç енче вырнаçнă, Бретань регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 70. Администрациĕ Везуль хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 222,4 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 360 км² танлашать. Департамент тăрăх Сона тата Оньон юханшывсем юхаççĕ. Пĕрре виççĕмĕш пайне вăрмансем йышăнаççĕ.
Департамент шутне 2 округ, 32 кантон тата 545 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Тури Сона — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Франш-Конте провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Сона юханшывĕнчен пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Кăмаша (юханшыв)
Кăмаша — Чăваш Енри юханшыв, Сăрăн сылтăм юппи² .. Çĕмĕрле районĕ тăрăх юхать. Тăршшĕ.
Çăлкуçĕ Кĕçĕн Тăван ялĕ патĕнче вырнаçнă.
Юханшыв хĕрринче вырнаçнă ялсем: Тури Кăмаша, Анат Кăмаша, Кĕçĕн Тăван. Çавăн пекех юханшыв хĕрринче Волга посёлок ларать.
Ытларах енĕпе юр шывĕпе тулать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Сăр юпписем
Кутенек
Кутенек — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Бия юпписем
Спасска (Молома юппи)
Спасска — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Моцарт Вольфганг Амадей
Во́льфганг Амадéй Мо́царт (Wolfgang Amadeus Mozart, МФА ; тулли ят — Иога́нн Хризосто́м Во́льфганг Мо́царт; 27.1.1756, Зальцбург — 5.12.1791, Вена) — австри композиторĕ тата виртуоз-мусăкçă. Халăх кăмăлланă классика композиторĕ.
Литература
Вырăсла литература
Каçăсем
Ĕçсен нотисем
Категори:Вена классика шкулĕ Категори:Австри академи мусăкçисем Категори:Опера композиторĕсем Категори:XVIII ĕмĕр историйĕ Категори:Ачасем-мусăкçăсем Категори:Классика эпохин композиторĕсем  Категори:Ылтăн шпора орденĕн кавалерĕсем Категори:Австри массонĕсем Категори:Композиторсем — гимнсен авторĕсем Категори:Реквиемсен авторĕсем
Кукашни
Кукашни, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял. Ялта вăтам шкул, ял вулавăшĕ, клуб пур.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта 482 çын (2006) пурăнать
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Посад-Турхан вулăсне, 1.10.27 Сĕнтĕрвăрри районне, 17.3.39 Октябрьски районне, 14.7.1959 Сĕнтĕрвăрри районне, 20.12.62 Çĕрпӳ районне, 14.3.65 Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1.10.1927 - Кукашни ял канашĕ Халĕ Кукашни ял тăрăхне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Гаврилов Пётр Иванович (лётчик)
Гаврилов Пётр Иванович — (29.06.1907(16)-30.06.1989), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 02. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Брянск фрончĕн 15-мĕш сывлăш çарĕн 99-мĕш гвардиуйрăм разведка авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ, гварди майорĕ.
Киров
Киров (Bятка, Хлынов), (Киров, Вятка, Хлынов) — Киров облаçĕн администраци вырнаçнă хула. Нухрат шывĕн хĕрринче вырнаçнă.
1934 çулчен хула Вятка ятлă пулнă. 1934 çулта хулана большевиксен пĕр пуçлăхĕн, Киров Сергей Мироновичĕн ятне астуса хăварас тенипе, Киров ятне панă. 1993 çулта хулана малтанхи ята тавăрас пирки референдум иртернĕ, анчах та халăх ята улăштарас темен.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн хулисем
Киров облаçĕн гербĕ
Киров облаçĕн гербне 1995 çулхи çурла уйăхĕн 29 çирĕплетнĕ. Раççейĕн Геральдика регистрĕ тăрăх унăн номерĕ — 190. Герб геральдика хуллканĕ пек курăнать. Унăн çӳллĕшĕ сарлакăшне 9:8 пай пек пайланать.
Мăн Акăш кӳлли
Мăн Акăш кӳлли, — Шупашкар районĕнчи Атăлхыçĕнчи вăрманта, Сосновка посёлокĕнчен 9 çухрăм çурçĕр-хĕвелтухăçнелле вырнаçнă кӳлĕ. Эоллă кӳлĕ. Таршшĕ 600 метр, сарлакăшĕ 500 метр, лаптăкĕ 30 га. Вăтамран тарăнăшĕ 1,7 метр. Чи тарăн вырăн 2,2 метр.
Чятай-Бурзян
Чятай-Бурзян — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 343 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452085, ОКАТО кочĕ — 80244805006.
Мăн Акăш кӳлли
Кӳлĕре пулă тытаççĕ. Кунта вĕçен кайăксем йăва çавăраççĕ.
Чятай-Бурзян
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Мăн Акăш кӳлли
Категори:Чăваш Ен кӳллисем
Хвойка (Молома юппи)
Хвойка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Кĕçĕн Акăш кӳлли
Кӳлĕре пулă тытаççĕ. Кунта вĕçен кайăксем йăва çавăраççĕ.
Категори:Чăваш Ен кӳллисем
Красноярск чукун çулĕ
thumb|300px|Красноярск чукун çулĕн управлени çурчĕ. Красноя́рск чукун çулĕ — Çĕпĕрĕн кăнтăрĕнчи чукун çул. Çул Анăç-Çĕпĕрпе Тухăç-Çĕпĕр çулĕсене çыхăнтарать, тĕп транзит йĕрĕ шутланать, Транссиб варринче пулать. Çул управленийĕКрасноярск хулинче.
Çул шутне Абакан тата Красноярск уйрăмĕсем кĕреççĕ. Çулсен эксплуатаци вăрăммăшĕ 2006 çул тĕлне — 3157,9 км.
Кун-çулĕ
Новониколаевскпа (халĕ Çĕн Çĕпĕр) Красноярск хушшинчи пĕрмай куçăма 1898 çулта ĕçе кĕртнĕ, Красноярскпа Иркутск хушшинче — 1899 çулта, Енисей урлă Азири пысăк чукун çул кĕперне туса пĕтерсен.
1904 çулхи кăрлач — 1905 çулхи юпа тапхăрĕнче Çĕпĕр чукун çулĕ вырăс-япун вăрçи вăхăтĕнче çар çыннисене, хатĕрĕсене куçарнă чухне кирлĕ ĕç тăвать.
1926 çулта Ачинск — Абакан йĕрне тăваççĕ. 1949 çулта Новокузнецк — Абакан, 1950 çулта Абазана çити çул тума тытăннă. 1960-мĕш çулсенче Ачинск — Лесосибирск, Красная Сопка — Кия-Шалтырь, Камышта — Саяно-Шушенская ГЭСĕ йĕрсене тăваççĕ. 1965 çулта Абакан — Тайшет (Уяр — Саянская турачĕпе пĕрле) тума пуçлаççĕ. 1970-мĕш çулсенче Решоты — Карабула йĕрне тăваççĕ.
Красноярск çулĕ пĕрремĕш хăй ирĕклĕхне 1936 çулта тивĕçет. 1961—1979 çулсен тапхăрĕнче çул Тухăç-Çĕпĕр чукун çулĕнче шутланнă.
Красноярск чукун çулĕ 2007 çулта инçе çити 6,7 миллион ытла пассажира тата хулаçум куçăмĕнче 13,5 миллион çынна турттарнă. 2007 çулта чукун çулпа 74,2 миллион тоннă тĕрлĕ япала куçарнă. Ытларах чул кăмрăкĕ, вăрман, чул тăпра, çурт-йĕр материалне тата шĕвек япала турттарнă.
2003 çулхи юпа, 1 ФПУП «Красноярск чукун çулĕ» УАО «Раççей чукун çулĕсем» шутне территори филиалĕ правапа кĕрет.
Паянкуна (2006 год) Красноярск чукун çулне 97 структура пайĕ: 179 чарăну, 17 çул дистанцийĕ, 6 çул машинисен чарăнăвĕ, 10 сигнализаципе çыхăну дистанцийĕ, 18 контейнер лаптакĕ тата урăх ĕç уйрăмĕ.
2004 çулхи раштав, 7 Красноярск Енĕ 70 çул тултарнă тĕлĕпе эксплуатацине регионăн тĕп хулин çĕнĕ чукун çул вокзалне ĕçе янă. Çĕнĕ вокзала Красноярскра тăвассине 2003 çулта пассажир куçăмĕ Красноярск витĕр нумайланнипе йышăннă. Вокзалпа вокзал комплексне тума 1,5 миллиарда яхăн тенкĕ тăкакланă. Халĕ Красноярск вокзалĕ Урал лешьенчи чи илемли те хăтли шутланать. Çĕнĕ çуртра 16 билет кассине вырнаçтарнă — ку малтанхаинчен 6 хутчен нумайрах. Вокзалăн лаптăкне те пысăклтнă. Пассажир сервисне те çӳле хăпартнă.
2005 çулхи çĕртме, 4 Красноярск-Пассажирсен чарăнăвĕн вокзал çумĕнчи лапамне те ĕçе янă. Вокзал çумĕнчи лапама çĕнетме 170 миллион тенкĕ укçана пĕтернĕ. Лаптăкне пĕр пин те пиллĕк çĕр тв. м. пысăклатнă. Лапама хăй евĕр скульптура композицийĕ — 16 метр çӳлĕшлĕ стелла çине лартнă арăслан кĕлетки — кӳрет. Çурлапа кĕреçеллĕ арăслан — Красноярск хулин геральд символĕ. Сăмахран, Красноярск вокзалçум лапамĕ — çĕршыври геральд символĕсемпе капăрлатнă пĕртен пĕр вокзал пулать.
Çул çинче ĕçлекен йышĕ — 53 пинрен ытла çын.
Тытăмĕ
right|300px|thumb|Красноярск вокзалĕн çĕнĕ çурчĕ
Каçăсем
Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем  Категори:Красноярск ЕНĕн компанисем Категори:Красноярск транспорчĕ
Калканово
Калканово — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 395 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453732, ОКАТО кочĕ — 80253896002.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Виръял шевлисем
Вирьял шевлисем (вирьял - тури чăвашсем) — регионсем хушшинче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Элĕк ялĕнче кашни çул çу пуçламăшĕнче ирттерекен чăваш эстрада юррине кăмăллакансен мусăк фестивалĕ.
Пĕчченхыр
Пĕчченхыр, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Виръял шевлисем
Йĕркелевçĕсем: Чăваш Республикин культура, наци, информатика политикин тата архив ĕçĕн министерстви, Элĕк районĕн администрацийĕ.
Кун-çулĕ
200px|right|thumb|Мусăк фестивалĕнчи ăмăртуçăсем. Фестиваль 1997 çулта районти чăваш эстрада юррин ăмăртăвĕ евĕр йĕркеленсе каять. Çулсерен вăл хăйне кăмăллакансен шутне ӳстерсе районăн культура уçлăхĕнче тĕплĕ вырăна йышăнса республика тулашĕнче те хăйĕн сĕмне сарать, Чăваш Енĕн мусăк ĕçĕ-хĕлĕнче ятлă-сумлă пулса тăрать.
Пĕчченхыр
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Посад-Турханкасси вулăсне, 1.10.27 Сĕнтĕрвăрри районне, 17.3.39 Октябрьски районне, 14.7.1959 Сĕнтĕрвăрри районне, 20.12.62 Çĕрпӳ районне, 14.3.65 Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1.10.1927 - Кукашни ял канашĕ Халĕ Кукашни ял тăрăхне кĕрет.
Виръял шевлисем
Кун-çулĕ
Эстрада мусăк пултарулăхĕн уявĕ хăйĕн картине çултан çула чылайрах конкурсанта пуçтарать. Хăйĕн кун-çулĕнче фестивале 5 - 40 çулсенчи 2500 ытла артист хутшăннă.
Пĕчченхыр
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Виръял шевлисем
Кун-çулĕ
«Виръял шевлисем» фестиваль - конкурс енĕпе çеç мар, хăйĕн пултарулăхĕн тарават атмосферипе палăрса тăрать.
Каçăсем
Категори:Мусăк фестивалĕсем Категори:Чăваш Енĕн культури Категори:Чăваш Енĕн мусăкĕ Категори:Элĕк районĕ Категори:Чăваш мусăкĕ
Саури-Шор
Саури-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 69 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Удмуртсем
Удмуртсем (Вутяксем, утмăртсем, арсем ) — финн-угор халăхсен йышне кĕрекен халăх. Перĕм ушкăнне кĕрет, коми чĕлхине çывăх. XIV - XIX ĕмĕрсенчи çырулăх палăкĕсенче вĕсене çавăн пекех ар, арян, утяк, вутяксем тесе чĕннĕ. Удмуртсен ытларах пайĕ Удмурт Республикинче пурăнать. Çавăн пекех вĕсем Пушкăртра, Тутарстанра, Мари тăрăхĕнче, Пермь тата Киров хутлăхĕнче нумаййăн пурăнаççĕ. 1989 çулхи çырав тăрăх пĕтĕмпе 747 пин шутланать. Калаçма удмурт чĕлхипе калаçаççĕ.
Каçăсем
Категори:Финн-укăр халăхĕсем
Асес-Еган
Асес-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кутюш
Кутюш — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Сия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Ака, 17
Уявсем
Хуçан Иерусалима кĕмелли (Кăчкă уявĕ) (капăрл.)
Курак Иван Игнатьевич
Курак Иван Игнатьевич, Курак Иванĕ (чăн хушамат Кураков пулма кирлĕ, 1889, утă, 17, Чĕмпĕр кĕперни, Чăваш Хăлатки ялĕ — 1942, Туркменистан, Байрам-Али) — чăваш сăвăçи.
Пурнăçĕ
1889 çулхи утă уйахĕн 17-мĕшĕнче Чĕмпĕр кĕпернинчи Чăваш Хăлатки ялĕнче çуралнă.
Аçтăрханти ӳнер шкулĕнче вĕреннĕ, Пенза облаçĕн Çăрттанлă районĕнчи Итĕм-Кура шкулĕнче ачасене вĕрентнĕ.
1942 çулта Туркменистанри Байрам-Алинче вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Сăвă-калав çырнă. Унăн сăввисем Мускав, Самар, Шупашкар хулисенче тухса тăракан чăвашла хаçатсемпе журналсенче пичетленнĕ.
1925 çулта «Сăвăсем» ятлă кĕнеке тухнă (2021-мĕш çулта тепĕр хут репринт майĕпе тухнă).
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Çыравçăсем, алфавитпа
Шотланд вискийĕ
Шотланд вискийĕ е скăтч - Шотланди тăрăхра(Аслă Британи) тунă виски. Акăлчанла Scotch whisky e scotch.
Паян кун тĕнчере суту-илӳ ĕçĕнче шотланд вискийĕ - чи паллă хаяр ĕçме.
thumb|250px|Шотланд виский тăрăхсем
Виски тăвакан тăрăхсем
Шотланди енĕ тăваттă виски тăвакан тăрăха пайланать:
Технологи
Пĕр салатлă виские урпа салатĕнчен кăна тăваççĕ. Салата торф çунтарнă ăшшипе тата тĕтĕмĕпе типĕтеççĕ. Çавăнпа та шотланд вискин чылайăшĕ тĕтĕм шăршиллĕ пулать. Типĕтнĕ салата авăртса вĕри шывпа хутăштараççĕ. Çĕпре яраççĕ: 3-4 кун иртсен кăрчама хатĕр пулать. Кăрчамана ( 5-9 % спиртлăскерне) икĕ хутчен уйăрса кăлараççĕ. Иккĕмĕш уйăрса кăларнă чухне спирта виççĕне пайлаççĕ. Анчах чи паха вăтам (иккĕмĕш) пайне кăна виски тума усă илеççĕ.
Усрав
Шурă вичкĕн шăршăллă тимĕр тутиллĕ хаяр спирта (60 яхăн хаватлăскерне) пичкесене яраççĕ. Кунта чи сахалтан та виçĕ çул усраççĕ. Вискитăвакансен чылайăшĕ Америкăра бурбон тата Испанире херес усранă пичкесемпе усă кураççĕ.Усă куракан пичкĕ ячĕсем : федеркин (яхăн 40 л),килдеркин (яхăн 80 л),баррель (190 л),хогсхед (250 л),батт (500 л).Баррель тата хогсхед пичкĕсемче америкăри бурбон усранă, батт пичкĕсемче испан эрех херес е португали эрехĕ портвейн усранă.Чи пысăк пичкĕсем 700 литр ăшлăхпа.
Шотланд вискин хуçисем
Хальхи шотланд вискин чылайăш хуçисем - ют çĕршыв финансă ушкăнĕсем:
Вуламалли
Категори:Виски
Культура (пĕлтерĕшсем)
Культура:
Куснар-Иванов Станислав Александрович
right|Куснар-Иванов Станислав АлександровичКуснар-Иванов Станислав Александрович, — сăвăç. 1948 çулхи çу уйăхĕн 10-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Çĕнĕ Куснар ялĕнче çуралнă.
1994 çултанпа Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн членĕ. А. Талвир ячĕллĕ литература премийĕн лауриачĕ пулнă.
Пурнăçĕ
Шупашкарти пĕрремеш техника училищинче вĕреннĕ. Ун хыççăн ăна Çĕпĕр химкомбинатне янă. Унта ĕçе пăрахмасăр ЧР журналистсен пĕрлешĕвĕн çумĕнчи общество корреспонденчĕсен университетне пĕтернĕ. Сĕнтĕрвăрри тата Шупашкар район хаçачĕсенче ĕçленĕ. Çĕнĕ Шупашкарти Химпром пĕрлешĕвĕнче те пĕр хушă вăй хунă.
Ӗçĕсем
Сăвăсене çырма шкултах пуçланă. Вĕсем «Пионер сасси», «Ленинское знамя» хаçатсенче, «Тăван Атăл» журналта тухнă.
Станислав Александровичăн темиçе кĕнеке тухнă:
Категори:Чăваш сăвăçисем
Наратово
Наратово — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 57  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452865, ОКАТО кочĕ — 80233805006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Сидоров Пётр Александрович
Сидоров Пётр Александрович - экономика ăслăлĕсен тухтăрĕ, профессор (1977).
Кун-çулĕ
1927 çулхи çурла уйăхĕн 27-мĕшĕнче Патăръел районĕнчи Еншик ялĕнче çуралнă.
Патăръелти педагогика училищинч 1944 çулта вĕренсе тухнă.
Еншикри 7-çул вĕренмелли шкулта вĕрентекен, директор пулнă (1947-1952).
Чăваш педагогика институтне (1950) тата Мускав патшалăх университетне (1957) пĕтернĕ.
Чăваш гиманитари ăслăлăхĕсен институчĕне ăслăлăх ĕçченĕ (1957-1961);
СССР ĂА Çĕпĕр уйрăмĕн Байкал леш енчи ĂТИ-ре ăслăх ĕçтешĕ, экономика отделĕн пуçлăхĕ 1961-1963.
Ĕçĕсем
130 ытла ăслăх ĕçĕ пичетленĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çурлан 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1927 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 12-мĕшĕнче вилнисем Категори:1995 çулта вилнисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:Халăхсен туслăхĕ орден кавалерĕсем
Черёмушка (Молома юппи)
Черёмушка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Çухрăм
Çухрăм, — СИ системин тулашĕнчи тăршшĕ виçи (пĕрчĕ). Унăн тăршшĕ кăшкăрнă сас сарăлнă вăрăмăшне кăтартнă. Километр, — СИ системин тăршшĕ виçи.
1 километр = 1000 метр = 0,621 милĕ = 1094 ярд = 2181 фут.
"Çухрăм" тата "Километр" ăнлавсен шайлашăвĕ
Хăшпĕр çынсем "Çухрăм" ăнлава "Километр" пĕлтерĕшпех усă курма сĕннĕ. Чăннипе вĕсем пĕр мар.
Йăлана кĕнĕ тăрăх, 1 çухрăм 1066,781 метрпа танлашать. Эппин вăл километртан кăшт пысăкрах.
Çавăн пекех
Категори:Хушă виçисем Категори:Раççей виçе системи
Мулдашево (Учалинский сельсовет)
Мулдашево — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 658 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Маклашки
Маклашки, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Халăх йышĕ
2002 ҫулта ялта 172 ҫын пулнӑ (94% чӑвашсем), 175 ҫын 2010 ҫулта.
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Посад-Турханкасси вулăсне, 1.10.27 Сĕнтĕрвăрри районне, 17.3.39 Октябрьски районне, 14.7.1959 Сĕнтĕрвăрри районне, 20.12.62 Çĕрпӳ районне, 14.3.65 Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет.
1.10.1927 - Маклашки ял канашĕ, 1.10.28 Кукашни ял канашĕ Халĕ Кукашни ял тăрăхне кĕрет.
Ака, 20
Пулса иртнĕ
Мухаммед пӳлехçĕн çуралнă кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Саури-Яга
Саури-Яга — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 55 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Бактри чĕлхи
Бактри чĕлхи — çухалнă вăта иран чĕлхи, Бактри, Греци-Бактрин çĕрĕнче, Кушан Империнче патшалăх чĕлхи шутланнă.
Тĕпчев кун-çулĕ
1957 çулчен вак укçасем тата алçыравĕсен пысăках мар фрагменчĕсем тĕл пулкаланă. 1957 çулта Сурх-Коталра, Багланран (Афганистан) инçех мар, курăнмалла пысăккăн çырнине тупнă. 1993 çулта Рабатакра (Сурх-Коталана çывăх) тепĕр пысăк та аван упранса юлнă çырнине асăрханă.
1990-мĕш çулсен пуçламăшĕнче Лондонра авалхи япаласене пуçтаракансем сутакансем урлă чылай лайăх упранса юлнă бактри çырăвĕсемпе юридици докуменчĕсене туяннă. Вĕсене Николас Симс-Вильямс тĕпчесе вуланă.
Çырулăх
Александр Македонскин Бактри харçи хыççăн унта грек-македон сатрапине йĕркеленĕ, авалхи грек чĕлхипе грек алфавичĕ патшалăх чĕлхи тата çырулăхĕ пулса тăнă. Бактрилле çырусен чылайăшне грек алфавитне «ш» сасине пĕлтерекен çĕнĕ ϸ сасă палли хушса çырнă. Турфан оазисĕнчи бактрилле алçырав текстĕнче манихей çырăвĕпе хайланă чылай фрагмент пур.
Асăрхавсем
Категори:Иран чĕлхисем
Муркаш
Муркаш — Чăваш Енри Муркаш районĕн администраци центрĕ.
Географи
Муркаш районĕн центрĕнче, Муркаш юханшыв хĕрринче ларать. Чăваш Республикин тĕп хулинчен, Шупашкартан хĕвеланăçалла 47 çухрăмра ларать. Район хаçачĕ — «Çĕнтерӳ ялавĕ». Муркашра, тĕпрен илсен, чăвашсем пурăнаççĕ (97% - чăвашсем. 3% - вырăссем тата ыттисем).
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Халăх шучĕ - 2992 çын (2002 ç. кăрлач уйăхĕн 1-мĕш тĕлне). Кил йăви шучĕ - 1109.
Этимологи
Муркаш ячĕ Моркавaш (Морка + вaш) сăмахсенчен пулнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш ялĕсем Категори:Чăваш Енĕн Муркаш районĕ
Хурăнвар (Çĕпрел районĕ)
Хурăнвар (Хорновар-Шигали)— Тутарстанăн Çĕпрел районĕнчи чăваш ялĕ. Çăлтăр ял тăрăхĕн тĕп ялĕ шутланать.
Кун-çулĕ
XX-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче ялта чиркӳ (1861 çултан), шкул, шыв арманĕ, çил арманĕсем, кĕрпе арманĕ пулнă.
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Çĕпрел районĕн ялĕсем
Дзагоев Алан Елизбарович
Алан Дзагоев
|тулли ят                = Алан Елизбарович Дзагоев |ÿкерчĕк                = Ӳкерчĕк: |сарлакăш                  = 200px |ÿкерчĕк сăнлавĕ       = |хушма ятсем                = Дзага |çуралнă кун = 17.6.1990 |çуралнă вырăн             =, Çурçĕр-Осетин АССР, РСФСР, СССР |элчелĕх                =  Раççей |çÿлĕш                   = 179 см |йывăрăш                        = 70 кг |позици                 =   полузащитникĕ |хальхи клуб               =  ЦСКА |номер                      = 10 |çамрăк клубсем           = |клубсем            = |наци ушкăнĕ        = |медальсем,                   = |клуб çинчи пĕлĕмсене çĕнĕлетесси  = 2012 раштавăн 9-мĕшĕ | пухăм çинчи пĕлĕмсене çĕнĕлетесси = 2012 чÿкĕн 14-мĕшĕ }}
Утрав
thumb|Спутник ӳкерсе илнĕ [[Мадагаскар (утрав)|Мадагаскар утравĕ, калăпăшĕпе тĕнчере тăваттăмĕш утрав.]] Утрав – пур енчен шывпа хупланнă çĕр лаптăкĕ. Материксемпе танлаштарсан чылай пĕчĕк. Утравсем пĕчченшерĕн те ушкăнăн-ушкăнăн та вырнаçаççĕ. Ушкăнпа вырнаçнă чухне вĕсене архипелаг теççĕ.
Каçăсем
*
Арманьяк (ĕçме)
Арманьяк-(Armagnac)- хаяр алкоголь ĕçми. Арманьяка Франци патшалăхĕнче (Гасконь енĕ, Арманьяк тăрăхĕ) тăваççĕ.
Кун-çулĕ
2010 çулта Арманьяк ĕçмине тума пуçлани 700 çул тултарчĕ.
thumb|Юни блан çырласем
Иçĕм сорчĕсем
1909 çултан Декретпа вунă ытла иçĕм сорчĕсемчен арманьяк тума ирĕк панă.Паян чылайăш хуçалăхсем тăваттă сорчĕ кăна усă кураççĕ : Юни блан (яхăн 75 %),Бако 22А (20 %),Коломбар (4 %) тата Фоль Бланш (1 %).Иçĕм çырлисене юпа уйăхра пуçтараççĕ.
Арманьяк тăвакансем
Паллă арманьяк тăвакансем : Chateau dEsperance,Chateau de Laubade,Chateau Ravignon,Domaine Joanda,Gelas,G.Legrand,J.Goudoulin,Laberdolive,Marquise Livry,Nismes-Delclou.
Арманьяк классификаци
Арманьяксене усрав вăхăчĕпе классификаци тунă.2004 çултан арманьяксем çĕнĕ классификаципе паллартнă :
Категори:Бренди Категори:Иçĕм
Куурсан
Куурсан — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Уймень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Мускав чукун çулĕ
Мускав чукун çулĕ — Вар Раççейĕн пайĕнчи (Брянск, Калуга, Курск, Липецк, Мускав, Орёл, Кисан, Смулен, Тулă облаçĕсем, Мускав хули, хăш пайĕсем — Мордови Республикинче, Улатимĕр тата Пенза облаçĕсем) чукун çулсене йĕркелесе тытса тăракан чукун çул. 1959 çулта йĕркеленĕ, халĕ — УАО «Раççей чукун çулĕсен» филиалĕ.
Çул çинче 634 чарăнăвĕ, эксплуатаци тăсăлăвĕ — 8984 километр. Ӗçлекенсен йышĕ — 124079 çын (2005).
Чукун çул управленин адресĕ: 107140, Мускав, Краснопрудная ур., 20. Пуçлăхĕ — Старостенко Владимир Иванович.
Çак çулпа çĕршыври кашни тăваттăмĕш пассажир тата çĕршыври хулаçум турттарăвĕпе кашни иккĕмĕш çынна турттарать. Мускав чукун çул таврашĕнче Раççей халăхĕн 27 проценчĕ пурăнать.
Кун-çулĕ
thumb|МЧÇ Кунцево 1 чарăнăвĕ.
Мускав чукун çулĕн тытăмĕ
Мускав чукун çулĕн тытăмне кĕреççĕ:
МЧÇ вокзалĕсем
thumb|Электровоз ЧС2 Павăл вокзалĕнче
МЧÇ хуçалăхĕ
thumb|Мускав çыхăвĕнче ытларах çӳллĕ платформăсем. Ытти хушăсенче - лутрисем.
МЧÇ хуçалăхĕ 2005 тĕлне:
Каçăсем
Категори:СССР чукун çулĕсем Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:Ленин орденĕпе чысланă йĕркелӳсем
Мостовица (Мухачиха юппи)
Мостовица — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Мухачиха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Алфёрова Ирина Ивановна
Ири́на Ива́новна Алфёрова, 1951 çулхи пуш, 13 Çĕн Çĕпĕр — совет тата раççей театăрпа кино актриси, Раççейĕн тава тивĕçлĕ артисчĕ (1993), Раççейĕн халăх артисчĕ (2007).
Кун-çулĕ
Ирина Алфёрова Çĕнĕ Çĕпĕр хулинче юристсен çемйинче (ашшĕ — Иван Кузьми, амăшĕ — Ксения Архиповна) çуралнă. Ирина халăх пултарулăх татăрĕнче вылянă.
1972 çулта Ирина Алфёрова ГИТИС-ран вĕренсе тухать. Ăна тӳрех темиçе мускав театăрĕсем ĕçе чĕнеççĕ.
Çав чухнех вăл ăнăçлă Дашăн сăнарне «Хождение по мукам» телекăссайра кăтартать.
1976 çулта Алфёровăна Мускаври Ленин комсомолĕ ячĕллĕ театăрăн ушкăнне хапăллаççĕ.
Иринăн тепĕр сăваплă ĕçĕ — Констанци сăнарĕ — «Д’Артаньян и три мушкетера» кĕвĕллĕ приключениллĕ сериалĕнче.
Халĕ Ирина Ивановна — «Школа современной пьесы» театăрăн паллă артисчĕ.
Каçăсем
Категори:1951 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 13-мĕшĕнче çуралнисем Категори:СССР артисчĕсем Категори:Раççей артисчĕсем Категори:ГИТИСре вĕренсе тухнисем
Калегино
Калегино — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 347  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452872, ОКАТО кочĕ — 80233815001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Муркаш (юханшыв)
Муркаш — Чăваш Енри юханшыв, Ункăн сылтăм юппи. Шупашкар тата Муркаш районĕсем тăрăх юхать.
Юханшыв хĕрричи чи пысăк ялсем: Муркаш, Шурча, Янăш. Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем] :
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Ака, 22
Уявсем
Çĕрĕн тĕнчери кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Макаçкасси
Макаçкасси, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Посад-Турханкасси вулăсне, 1.10.27 Сĕнтĕрвăрри районне, 17.3.39 Октябрьски районне, 14.7.1959 Сĕнтĕрвăрри районне, 20.12.62 Çĕрпӳ районне, 14.3.65 Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1.10.1927 - Маклашки ял канашĕ, 1.10.28 - Кукашни ял канашĕ Халĕ Кукашни ял тăрăхне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Кушманов Николай Константинович
Кушманов Николай Константинович, — сăвăç. 1949 çулхи чӳк уйăхĕн 6-мĕшĕнче нчи Турхан ялĕнче çуралнă.
1989 çултанпа СССР ÇП членĕ. 1992 çулта Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ ятне тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш патшалăх университетне вĕренсе тухнă. «Коммунизм ялавĕ» хаçат редакциĕнче ĕçленĕ. Чăваш АССР ÇП яваплă секретарĕ, председатель çумĕ пулса ĕçленĕ. Чăваш кĕнеке издательствинче редактор вырăнĕнче вăй хунă.
Халĕ кĕнеке юратакансен обществинче вăй хурать.
Турханти Кушмановсем — вырăс йăхĕнчен тухнă чăвашсем.
Вай-Игол
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Кушманов Николай Константинович
Пурнăçĕ
Приезжими русскими (в конце XIX века) были Кушмановы. До войны их было 6 дворов. Из них русскоязычными остались три двора. В настоящее время оставшиеся в селе Кушмановы все очувашились. Один из Кушмановых (Николай Константинович) стал известным журналистом и писателем).
Вай-Игол
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Кушманов Николай Константинович
Ӗçĕсем
Сăвăсемпе поэмăсем çырать. Унăн кĕнекисем:м
Вай-Игол
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кушманов Николай Константинович
Асăрхавсем
Категори:Чăваш сăвăçисем
Туçикасси
Туçикасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Туçи урамĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Вăрăмăш
Метр системи
)
Астрономире усă куракан виçесем
* Категори:Физикăлла капсем
The Bat!
SMTP, POP3, IMAP протоколсемпе ĕçлеме пултарать.
Программăн икĕ верси пур: Home тата Professional. Professional версинче орфографи тĕрĕслеме, çырусене шифрлама пулать, биометри аудентификацийĕ пур.
Каçăсем
Категори: Почтă клиенчĕсем Категори: Электронлă почтă Категори: Shareware
Зельдович Яков Борисович
Я́ков Бори́сович Зельдо́вич (пуш, 8 1914, Минск — раштав, 2 1987, Мускав) — совет физикĕ, 1946 çултанпа — СССР ĂА пайташ-корреспонденчĕ, СССР ĂА академикĕ (çĕртме, 20 1958).
Экстернлă Ленинград патшалăх университечĕн физика-математика факультетĕнче тата Ленинград политехника институчĕн физика-механика факультетĕнче вĕреннĕ, СССР ĂА Ленинградри химиллĕ физика институчĕн аспирантуринче (1934), физика-математика ăслăлăхĕн кандидачĕ (1936), физика-математика ăслăлăхĕн тухтăрĕ (1939).
Атом бомбине (çурла, 29 1949) тата водород бомбине (1953) СССР тăваканнисенчен пĕри.
Яков Борисовичăн паллăрах ĕçĕсем детонаципе, çуну пулăмне çырса кăтартнипе, тĕшĕллĕ физикăа, астрофизикăпа, гравитаципе çыхăннă. 1939—1941 çулсенче пĕрремĕш Я. Б. Зельдович тата Ю. Б. Харитон уран пайланăвĕн умлă-хыçлă реакцине шутласа хунă.
Зельдович тата Солпитер 1964 çулта тĕнчере пĕрремĕш (пĕр-пĕринчен уйрăмах) йывăр хура çăткăнсен таврашĕнчи аккреци дискĕсем квазарсен хăват çăлкуçĕсем пулаççĕ тесе малтанах сĕнӳ (халĕ ăна пурĕ те йышăннă) панă.
Р. А. Сюняевпа пĕрле ĕçлесе электронсен реликт пайăркисем саланса кайакан теорине тунă тата Сюняев-Зельдович эффекчĕ ятлă физика пулăмне тĕпчес умĕнех палăртса каланă.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Минскра çуралнисем Категори:Пушăн 8-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1914 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 2-мĕшĕнче вилнисем Категори:1987 çулта вилнисем Категори:Раççей физикĕсем Категори:Космологсем Категори:Ленин парни лауреачĕсем Категори:Сталин парни лауреачĕсем Категори:Социаллă Ӗç Паттăрĕсем Категори:Виçе хут Социаллă Ӗç Паттăрĕсем Категори:И. В. Курчатов ячĕллĕ ылтăн медале тивĕçнисем Категори:А. А. Фридман парни лауреачĕсем Категори:СССР ĂА академикĕсем Категори:СПбПУ-ра вĕренсе тухнисем Категори:Новодевичье çăвинче пытарнисем
Францин Аслă революцийĕ
мини|Бастилине тытса илни, 14 утӑ 1789 Францин Аслă революциĕ, — Франци историйĕн 1789-1799 çулсем хушшинчи тапхăрĕ. Ку вăхăт тапхăрĕнче Франци пурнăçĕнче питĕ пысăк улшăнусем пулса иртнĕ. Сăмахран, монархи вырăнне [республика] йĕркипе пурăнма тытăннă.
Франци револю́цийĕ (Révolution française), хăш чухне «Аслă» теççĕ, Франци социаллă тата политика системин XVIII ĕмĕрте пулса иртнĕ пысăк трансформацийĕ шутланать, ун чухне Кивĕ йĕркене пăрахăçланă. Бастилие 1789 султа ярса илнипе тапранать, вĕçĕмне тĕрлĕ историксем 1794 çулхит 9 термидор пăтăрмахĕ, 1799 çулхи 18 брюмер пăтăрмахĕ , е Наполеон 1804 çулта патша кăшăлне тăхăннине палăртаççĕ. Çак тапхăрта Франци абсолютлă монархинчен пĕрремĕш хут сăмахпа ирĕклĕ те тан граждансен республики пулса тăрать. Франци революци пулăмĕсем Францине хăйне те, кӳршисене те улăштарнă, нумай историксем çак революцие Европа кун-çулĕн чи паллă ĕç-пуçĕ вырăнне хураççĕ.
Никĕсĕсем
мини| [[Робеспьер Максимилиан|Максимилиан Робеспьер]] XVIII ĕмĕрте Францин пĕтĕм влаçĕ патша аллинче пулнă. Йĕркене тытса тăма яланхи çар пулăшнă, патшалăхри ĕçсене пĕр вырăнти бюрократи мелĕпе ертсе пынă. Пĕтĕм влаç патша аллинче пулнă пулин те патшалăхăн тĕн çыннисемпе кнеçсен шухăшне те шута илмелле пулнă. Çак икĕ сослови патшалăх ĕçне ан хутшăнччăр тесе патша вĕсене пулăшса пынă.
Ӗçлекен буржуази нумай вăхăт хушши пĕтĕм влаç патша аллинче пулнипе килĕшсе пурăннă. Патша вĕсене те пулашса пынă — наци пурлăхĕшĕн ĕçлекенсене пулăшнă, чĕр тавар тата суту-илӳ тăвакансене аталанмалли май туса панă. Анчах та буржуазипе кнеçсен ушкăнĕн шухăшĕсене пĕр пек тытса пыма йывăр пулнă — икĕ сослови те патшана хăйсене майлă ытларах ĕçлеттересшĕн пулнă.
Наци конвенчĕ
thumb|[[Санкӳлотсем|Санкӳлот (Louis-Léopold Boilly)]]
Термидор (1794)
Термидор пăтăрмахĕ Максимилиан Робеспьерпа унӑн майлисене тытса чарса вӗлерме май панӑ. Термидор реакцийӗ пуҫланнӑ.
Директори (1795—1799)
9-мĕш термидор хыççăн революци пăчланмасть. Якобинсен клубне хупаççĕ, конвента чĕррĕн сыхланса юлнă жирондистсем таврăнаççĕ. 1795 çулта террор майлисем икĕ хутчен те конвента хирĕç Париж халăхне «çăкăр тата 1793 çулхи конституци» ыйтăвĕпе çĕкленĕ (жерминалĕн 12-мĕшĕнче тата прериалĕн 1-мĕшĕнче), анчах конвент икĕ пăлхавне те вăйпа пусарать, темиçе «юлашки монтаньяра» айăпласа вĕлерме хушать. Çав çулхи çуллах конвент çĕнĕ конституци (III çулхи конституцие) хатĕрлет. Саккун тăвакан влаçăн пĕрре мар, икĕ палатăран — пиллĕкçĕрсен канашĕ тата старейшинăсен канашĕ — тытăнса тăрать, çаплах суйлав цензĕ йĕркине йышăннă. Ӗçтăвакан влаçе директори — пиллĕк директор — аллине панă, вăл министрсене тата  правительствăн провинцири агенчĕсене ĕç парса тăнă. Ӗçтăвакан канашсенче суйлавра республикăна хирĕçлисем нумай вырăн çĕнтерсе илесрен хăранипе, конвент «пиллĕкçĕсемпе» «старейшинăсен» иккĕ виççĕмĕш пайне пĕрремĕш хут конвент пайташĕсенчен илмелле тесе çирĕплетнĕ.
Çак виçеллĕ хушăва пĕлтерсен, Конвент «халăхăн суверенитетне» пăснă тесе роялистсем Парисра пăлхав тапратаççĕ. Ку пăтăрмах вандемьерăн 13-мĕшĕнче (юпа, 5 1795 ç.) сиксе тухать; конвента  Бонапарт çăлать, вăл инсургентсене картечьпе ăшалама тапач парать. 1795 çулăн вĕçĕнче конвент пиллĕкçĕрсемпе старейшинăсен канашне тата директорие влаç парать.
Кĕске хушăра Карно темиçе çар йĕркелет, унта этем пур пĕрлĕхĕн пĕтем класĕсен чи хастар, чи ĕçчен çыннисем çырăнаççĕ. Çар ретне тăван çĕшыва хӳтĕлесшĕннисем те, республика йĕркеленӳлĕхĕсене тата демократи йĕркисене пĕтĕм Европăра сарас тĕллевлисем те, Францие вăрçă чапĕпе тупăш кӳресшĕн çынсем те,çар хĕсметĕнче мала тухасшăн çынсем те тăнă.Çенĕ демократиллĕ çарта çар хисепне хăпартма кирек епле хевтеллĕ çын та пултарнă; çавăнпа ĕнтĕ сахал мар паллă çарпуçĕ ахаль салтакран ӳснĕ.
Майĕпен революци çарĕпе территорие туртса илме усă кураççĕ. Директори вăрçăпа этем пĕрлĕхне пурнăçри кăлтăксенчен аяккалла туртнă, çаплах укçа-пурлăх тупăшланă. Директори укçа-тенĕ пурлăхне пухас тесе çĕнтерсе илнĕ çĕршыври халăхсем çине контрибуци йывăрлăхне хурать. Директори Италири çарĕнче çамрăк генерала Бонапарта лартать, вăл вара 1796—97 çç. Сардинирен Савойăна туртса илет, Ломбардине йышăнать, Пармăран, Моденăран, Пап облаçĕнчен, Венецирен тата Генуйăран контрибуци пуçтарать папăн хăш çĕрĕсене Ломбарди (Цизальпи республики) çумне çыпăçтарать. Австри лăпкăлăха ыйтать. Çакăн чухнелле аристократи Генуйĕнче демократи революци пулса иртет, вăл  Лигури республикипе пулса тăрать. Австрипе ĕçе вĕçлесен, Бонапарт директорие Египетре Англи тапăнма сĕнет, унта Наполеон ертсе пынă çар экспедицине яраççĕ. Çапла вара, революци вăрçисен вĕçнелле Франци Бельгие, Рейнăн сулахай çыранне, Савойăна тата Италин хăш пайне ярса илет тата йĕри-тавра темиçе «тăванлă республикăпа» хупарланса тăрать.