cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Патреккел
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта 950 (2007) çын пурăнать. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 798 çын, çав шутра 377 арçын, 421 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
Революциччен (1917 çул) Хусан кĕпернин Теччĕ уесĕнчи Элкел вулăсĕнче шутланса тăнă.
1920 çулхи çĕртме уйăхĕн 25-мĕшĕ хыççăн Теччĕ кантонĕнче шутланса тăрать.
Патреккел ялĕ 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Кĕçĕн Елчĕк районĕнче.
Калуайры
Калуайры — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Мăн Шишеняк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Патреккел
Кун-çулĕ
1935 çулхи çу уйăхĕн 19-мĕшĕнче Елчĕк районĕнче,
Калуайры
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Патреккел
Кун-çулĕ
1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕнчен Патăрьел районĕнче,
Калуайры
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Патреккел
Кун-çулĕ
1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕнче вара паянхи кунчченех Елчĕк районĕнче шутланса тăрать.
Калуайры
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Патреккел
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Патреккел ялĕнче ял Совечĕ йĕркеленет. 1960 çулхи кăрлачăн 29-мĕшĕнчен вара Патреккел ялĕ Елчĕк ял Советне кĕрет.
IV Иван патша ертсе пыракан вырăс çарĕсене Хусан хулине илнĕ çĕрте пулăшакан чăвашсем хушшинчче Пăрсай Патирекĕ (вырăсла ячĕ Байдеряк Барзаев) палăрсна тăнă. Вăл хальхи Шупашкар районне кĕрекен Патирек ялĕнче пулнă. Хусан хулине илнĕ вăхăтри çапăçусенче паттăрлăхпа хăюлăх кăтарнашăн IV Хаяр Иван патша тав туса, хисеплесе çĕр уйăрса панă. Çак çĕр лаптăкĕсем парăнтарнă Хусан çĕрĕ çинче хальхи Теччĕ, Пăва, Лаиш тата Чистай районĕсенче вырнаçнă пулнă. Хăй Патирек бабай вара Теччĕ уесĕнчи çĕр çине килсе хальхи Елчĕк районне кĕрекен Патреккел ялне пуçласа янă.
Патирек бабай вилнĕ хыççăн ăна хальхи Елчĕк районне кĕрекен Патреккел ялĕ çумĕнчи масара пытарнă. Унăн вилтăпри çине пысăк чул палăк лартса хăварнă пулнă. Анчах та ку масар паянхи куна сыхланса юлман.
Патирек бабая ял хĕринчи масара пытарни çав вăхăтра Патреккел ялĕнче чиркӳ пулманни çинчен аса илтерет. Ун чух Патреккел яленче чиркӳ пулнă пулсан, ăна Патреккел халăхĕ хисеплесе чиркӳ картишне пытарнă пулĕччĕ. Çапла вара, Патирек бабая Христос тĕнне йышанман чăвашсен масарĕ çинче пытарнă теме пулать.
Патреккел халăхĕн асĕнче сыхланса юлнă паллă вăхăт вăп – 1742 çул. Ку çул Патреккел ялĕнче Успени чиркĕвĕ уçни çинчен асăнаççĕ ялти ватăсем. Ял халăхĕ хушшинче çӳркен легендăсем тăрăх, Патреккел ялĕ те Аслă Елчĕкпе пĕр вăхăталла пуçланнă пулать. Патирек бабайăналлинче те вырăс патшин çĕр илме панă „кĕреп” хучĕ пулнă теççĕ.
1710 çулта хальхи Патреккел ялĕн адресĕ вырăсла çапла пулнă: деревня Новая Байдерякова Яльчикской волости (халĕ ку Елчĕк ялĕ Куславкка районне кĕрет) Свияжского уезда Казанского края.
1710 çул тĕлне Патреккел ялĕнче 26 кил пулнă. Кунта 1719 çул тĕлне тата 5 хуçалăх килсе вырнаçнă, 2 хуçалăх ялта вилсе пĕтнĕ, 6 хуçалăх вара ялтан туха-туха тарнă. 1719 çул тĕлне Патреккел ялĕнче 23 хуçалăх пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Лета (юханшыв)
thumb|200px|right|Лета шывĕ Лета (River Lethe) — АПШан Аляска штатĕнче вырнаçнă юханшыв, Укак шывĕн юппи.
Мăн Хайма
Мăн Хайма — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Хайма юханшывăн сылтăм çыранĕпе 7 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Лета (юханшыв)
Летан икĕ юппи пур: Найф-крик (Knife Creek) тата Уинди-крик (Windy Creek).
Каçăсем
Категори:Аляска юханшывĕсем Категори:Беринг тинĕсĕн бассейнĕ
Мăн Хайма
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Коминтерн выççăлки
Коминтерн выççăлки, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Петровская Нелли Андреевна
Петровская Нелли (Неонила) Андреевна (çуралнă чухнехи хушамат Кузьмина, 1936 çул, Альших ялĕ, Пăва районĕ, Тутарстан — 2001 çулхи пушăн 15-мĕшĕ, Мари Эл, Звенигово хули) — чăваш çыравçи, сăвăçи.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1936 çулта Тутарстанăн Пăва районĕнчи Альших ялĕнче çуралнă.
А.М. Горький ячĕллĕ литература институтĕнче вĕреннĕ. Шупашкарти пир-авăр комбинатĕнче ĕçленĕ.
2001 çулхи пуш уйăхĕн 15-мĕшĕнче Мари Элти Звенигово хулинче вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Нелли Андреевнăн çак кĕнекесем пичетленсе тухнă:
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:1932 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 10-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2001 çулта вилнисем Категори:Пушăн 15-мĕшĕнче вилнисем
К
Кк, — кириллица тата латиница çинче никĕсленекен алфавитсенчи, чăваш алфавичĕн вун тăваттăмĕш саспалли. Унăн ячĕ «кă». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кк саспаллине чи малтанхи хут чăваш çырулăхĕнче 1737-1738 çулсенче хатĕрленĕ палăксенче тĕл пулать (кась «каç», пысык «пысăк», выкар «вăкăр»). Çĕнĕ чăваш çырулăхне И. Я. Яковлев кĕртнĕ.
Кк саспалли чăваш сăмахĕн пур позицисенче те тĕл пулать: курак, пукан.
Категори:Саспаллисем
Некей
Некей, — 1773-1775 çулсенчи хресчен вăрçи вăхăтĕнче чи палăрнă чăваш паттăрĕ. Вăл хальхи Хĕрлĕ Чутай районĕнчи Хусанушкăнне кĕрекен Хурашаш ялĕнче çуралса ӳснĕ.
Пурнăçĕ
Некее вăйпа тĕне кĕртнĕ пулнă. Хут çинче вăл Михаил Иванов тесе çырăннă. 1774 çулхи утăн 14-мĕшĕнче Емельян Пугачев хăйĕн мĕнпур çарĕпе Атăл урлă Чăваш Енне каçсан, Некей ертсе пынипе пĕтĕм Хусанушкăнне кĕрекен ялсем вăрçа çĕкленнĕ. Часах вара ыти ялсенчен те чăваш паттăрĕсем пуçтарăна пуçланă. Некей тӳрех Пугачев патне каймасть, малтан элчĕсем ярать.
Ку чухне Емельян Пугачев Çĕрпӳ хулине çитсе чарăннă пулнă. Кун пирки В.Д. Дмитриев историк хăйĕн «История Чувашии XVIII века» (XVIII ĕмĕрти Чăваш Ен историйĕ) кĕнекинче те çырать: "«В ставку Пугачева на речке крестьяне чуваши привезли двух священников и жаловались на них. По приказанию Пугачева попы были убиты. Сюда же прибыла группа чувашских крестьян с. Хоршеваш Курмышского уезда, направленная их вожаком Михаилом Ивановым (Негеем), чтобы узнать, будет ли Пугачев в Курмыше...»"
Некей хăйĕн ушкăнĕпе Çĕрпӳ хулине пынă чух Çулавăç ялĕнче (халĕ Элĕк районĕнчи Урпаш ял тăрăхне кĕрет) Çĕрпӳ хулин вăйпут канцелерин секретарĕ Попов улпут пĕтĕм кил-йышĕпе ун аллине лекет. Вăл питĕ тискер чунлă çын пулнă. Халăх ыйтнипе Некей çавăнтах Попова хăйне, арăмне тата темиçе тарçине çакса вĕлерме хушать.
Çулавăç ялĕнчех Некей патька-патша Салтăкран тухсан Вылпасар еннеле пынине пĕлет. Вара Некей каялла çаврăнса Вылпасара пырать. "«В Выле-Базар крестьяне во главе с Негеем устроили Пугачеву торжественную встречу», —"çырнă «История Чувашии XVIII века» кĕнекере. Вылпасарĕнчен Некей патька-патша çарĕпе пĕрле Кăрмăшалла кайнă.
Кăрмăша вĕсем утă уйăхĕн 20-мĕшĕнче пырса кĕнĕ. Хулари пуçлăхсем тарса пĕтнĕ. Хура халăх патька-патшана вара çăкăрпа-тăварпа тĕлпулу тунă.
Некей çарĕ патька-патша хушнипе çав таврарах юлнă, пĕр пайне Кăрмăшра хăварнă, ыттисемпе чăваш çĕрĕсене кĕрешĕве çĕклеме тухса каять.
Вырăссемпе чăвашсен 300 çынлă çарĕ, Иван Яковлев ертсе пынипе утă уйăхĕн 23-мĕшĕнче Етĕрне хулине тапăнса кĕнĕ. Етĕрнере Кĕтерне патша çарĕ пулнипе каялла чакнă.
Çав вăхăтра Хусантан Чăваш çĕрне патшан пысăк çарĕ килсе çитнĕ. Ăна Мелин вăйпут ертсе пынă. Утă уйăхĕн 26-мĕшĕнче Мелин вăйпут хăйĕн çарĕпе Кăрмăша илет те тыткăна лекнĕ хресченсене çакма хушать.
Çак хăрушă хыпара Некей пĕлет, хăйĕн 200 çыннипе утă уйăхĕн 26-мĕшĕнче каçкӳлĕм Кăрмăш хулине тапăнса кĕрет, анчах та туртса илеймест, тыткăнри чылай юлташĕсене хăтарать çеç. Ун хыççăн вăл çарĕпе Сăр шывĕ еннелле чакса каять.
Вăл Кăрмăш енче терт курнипе аптăраса ӳкмен, чăваш ялесенче 700 çына яхăн çар пуçтарать. Кăрмăшпа Етĕрне патĕнче Алексеев капитан ертсе пыракан майра патша çарĕпе темиçе хут та çапăçать.
Чăваш патшалăх архивĕнче упранакан «Из ведомости Курмышской воеводской канцелярии о разбитых карательными командами отрядах повстанцев в Курмышском уезде» текен чăнлавра та (ф.1274, оп.1, кн.183) çак çапăçу пирки каланă. Некей ертсе пыракан çарĕнче чăнах та 700 çын пулнă. Анчах вĕсем сăнăсемпе, ухăсемпе çеç кăраланнă иккен. Çавăнпа тупăсемпе тата пăшалсемпе кăраланнă майра патша çарне хирĕç кĕрешме вĕсене питĕ йывăр пулнă.
Некей паттăра сутăнчăк пулăшнипе ярса илеççĕ те асаплантарса вĕлереççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пăлхав
Туçи Мари Википедийĕ
Пысăках мар халăхсен чĕлхисен вики-проекчĕсенчи пекех, Туçи Мари Википединче лингвистика, тăван çĕр-шыв тата наци енлĕ урăх темăсемпе чылайрах статья çырнă. Туçи Мари Википедине МарПУ студенчĕсем хастаррăн аталантараççĕ.
Статистика
2012 çулхи нарăсăн 12-мĕшĕ - 5054 статья
Каçăсем
Категори:Википеди уйрăмĕсем Википеди
Анат Кальтяй
Нижнее Кальтяево — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 41 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452834, ОКАТО кочĕ — 80250835001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Чукча тинĕсĕ
Чукча тинĕсĕ— Çурçĕр Пăрлă океанĕн хĕрринчи тинĕс. Чукотокăпа Аляска хушшинче вырнаçнă. Лаптăкĕ 589 600 çх².
Анăçра Лонг тинĕс пырĕпе Хĕвелтухăç-Çĕпĕр тинĕсĕпе, тухăçра Барроу сăмсахĕ  патĕнче Бофорт тинĕсĕпе, кăнтăрта Берингов тинĕс пырĕ ăна Беринг тинĕсĕпе çыхăнтарать. Акватори витĕр дата ылмаштаракан йĕр тухать.
Тинĕс витĕр Çурçĕр тинĕс çулĕ иртет.
Тинĕсре Врангель, Геральд, Колючин утравсем вырнаçнă. Пысăк портсем  — Уэлен (Раççей), Барроу (АПШ).
Каçăсем
Категори:Çурçĕр Пăрлă океанăн тинĕсĕсем Категори:Раççей тинĕсĕсем
Березовский (Мелеуç районĕ)
Березовский  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 5 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453871, ОКАТО кочĕ — 80241845003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Вознесенски (Пăрачкав районĕ)
Вознесенски, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Гар (департамент)
Гар (франц. Gard) — Францин кăнтăр енче вырнаçнă, Лангедок—Руссильон регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 30. Администрациĕ Ним хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 623,1 пин (1999) çын.
Вознесенски (Пăрачкав районĕ)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 157 çын, çав шутра 78 арçын, 79 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Гар (департамент)
Географи
Департамент шутне 3 округ, 46 кантон тата 353 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Антика вăхăтĕнче ку вырăнсене римлянсем нумай усă курнă. Кунта Виа Домициа çул иртнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Кола
Кола:
Васильева Вера Кузьминична
Ве́ра Кузьми́нична Васи́льева (30.9.1925, Мускав, СССР — 9.8.2023, Мускав) — совет тата раççей театрпа кино актриси, иккĕ Сталин парнин (1948, 1951) лауреачĕ, СССР халăх артисчĕ (1986).
Пултарулăхĕ
1943 çулта Вера Васильева Мускав хулин театр училищине В. В. Готовцевăн курсне вĕренме кĕрет. 1948 çултанпа Сатира театрĕнче ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Авăнăн 30-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1925 çулта çуралнисем Категори:2023 çулта вилнисем Категори:Çурлан 9-мĕшĕнче вилнисем Категори:Раççей актёрĕсем Категори:СССР актёрсем Категори:СССР халăх артисчĕсем Категори:Сталин парни лауреачĕсем Категори:Çынсем:Мускаври Сатира театрĕ Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Хрустальлĕ Турандот парне лауреачĕсем Категори:«Ылтăн питлĕх» парне лауреачĕсем
Пласкин Геннадий Александрович
Геннадий Александрович Пласкин (1922 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ, Анат Туçа ялĕ, Патăрьел районĕ, Чăваш АССР — 1999 çул, Етӗрне хули, Етӗрне районĕ) — чăваш драматургĕ, çыравçи.
1987 çултанпа СССР ÇП пайташĕ.
Кун-çулĕ
1922 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Анат Туçа ялĕнче çуралнă.
Чăваш педагогика институтне вĕренсе пĕтернĕ. Чăваш кĕнеке издательствинче редактор пулса ĕçленĕ. Элĕк районĕн хаçатĕнче те вăй хунă — литература ĕçченĕ пулса ĕçленĕ.
2001 çулта çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.
Пичетленнĕ ĕçсем
Геннадий Александрович çак пьесăсене çырнă: "Шурă хурăн айĕнче", "Семафор уçă Сиваш хумĕсем".
1986 çулта «Çавраçил» ятпа уйрăм кĕнекепе çыравçăн очеркĕсем, калавĕсем тата романĕ пичетленсе тухнă.
Тата ҫак кӗнекесем: «Этем телейӗ», «Элӗксем – Перемышль паттӑрӗсем», «Пирӗн янташсем – Перемышль паттарӗсем».
Асăрхавсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР драматургĕсем Категори:1922 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2001 çулта вилнисем
Аграхан çурутравĕ
Аграхан çурутравĕ — Дагестан шутне кĕрекен Каспи хĕрринчи çӳллĕ мар çурутрав. Ытларах пайĕпе Терекран юхса тухакан хăйăртан йĕркеленнĕ.
Çурутрав лаптăкĕ — 212 çх², тăршшĕ — 50 çх, сарлакăшĕ 8 çх таран. Тинĕс шайĕнчен 20 метр таран çӳллĕше çитет.
Анĕç енче Аграхан кӳлмекĕ вырнаçнă.
Çĕр питĕнче дюнăсемпе тăварлă айлăмсем тĕл пулаççĕ. Пушхирти ӳсентăран ӳсет. Дюнăсем çинче тимарис тĕммисем тĕл пулаççĕ.
Хĕл вăхăтĕнче юр сахал çăвать. Çулла шăрăх, çумăр сахал ӳкет.
Çурçĕр енче Лопатин посёлок вырнаçнă. Çурутравра çынсем канма, пулă тытма юратаççĕ. Кунтах выльăх кĕтĕвне пăхаççĕ.
Çурçĕр енче Чечен утрав вырнаçнă, вĕсен хушшинче пĕчĕк пролив кăна пур.
Категори:Дагестан Республики Категори:Каспи тинĕсĕ
Кивĕ Шоккăн
Кивĕ Шоккăн, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Шупашкара çитме 55 км, райцентра çити 27 км, чукун çул çитме — 55 км.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Кальтягау
Кальтягау — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
PT Sans
left|thumb|250px|Чăвашла статья, PT Sans
Парнисем
ПТ Санс и ПТ Сериф шрифтсем 2011 çулта Европа дизайнĕн ED-Awards 2011 конкурсĕнче «Оригиналлă гарнитура» номинацинче йĕс парнене тивĕç пулнă .
Уçламалли каçăсем
Категори: Шрифтсем
2001
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Осиновка (Нурлат районĕ)
Осиновка - Тутарстанăн Нурлат районĕнче вырнаçнă чиркӳллĕ ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2002 çулта 2 чăваш, 2011 çулта 1 чăваш пурăннă.
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Старый Шардак
Старый Шардак — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 86 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452834, ОКАТО кочĕ — 80250835004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Лукоянов Геральд Васильевич
Лукоянов Геральд Васильевич, — чăваш чĕлхин тĕпчевçи, шкул учебникĕсен авторĕ, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ. 1935 çулхи çурла уйăхĕн 16 Муркаш районĕнчи Мăн Хураçка ялĕнче çуралнă. 2001 çулхи пуш уйăхĕн 22 Шупашкар хулинче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Хăйĕн тĕпчевĕнче Геральд Лукоянов мари чĕлхинчен йышăннă сăмахсене — пĕтĕм халăх усă кураканнисене те, вырăнти калаçусенче тĕл пулаканнисене те — тĕплĕ тишкерсе тухнă, вĕсен семантикипе фонетика улшăнăвĕсене çырса кăтартнă.
Лукоянов чăваш чĕлхипе литературине пуçламăш тата вăтам шкулсенче вĕрентмелли нумай учебник авторĕ. Унăн хăш-пĕр учебникĕсем 10 хут ытла пичетленсе тухнă, вĕсен пĕтĕмĕшле тиражĕ 1 миллионтан иртнĕ. Учебниксемпе ĕçлемелли методика кăтартăвĕсене те çырнă.
Ӗçĕсем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Мăн Хойла-Ю
Мăн Хойла-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Юн-Яга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 116 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Айса (Леуза юппи)
Айса — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Леуза юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Вепс Википедийĕ
Вепс Википедийĕ (Vepsän Vikipedii) — вепс чĕлхиллĕ Википеди уйрăмĕ. 2012 çулхи нарăсăн 1-мĕшĕнче уçăлнă. 2017 çулхи акан 14-мĕшĕ тĕлнелле 5386 статья пулнă.
Графика
Вепс Википединче халĕ латин графикипе усă кураççĕ.
Кун-çулĕ
Малтан Вепс Википедийĕ Инкубаторта çуралнă.
Каçăсем
Категори:Википеди уйрăмĕсем Категори:Финн-укăр Википедисем Категори:Вепссем Категори:2012 çулта уçăлнисем
Савăл
thumb|Савăл ĕçленине кăтартакан схема Савăл — призма евĕр ансат механизм. Ун ĕçлекен енĕсем шĕвĕр кĕтеспе çыхăнаççĕ. Савăл — чалăш тӳремçи механизăмăн варианчĕ.
Истори
Савăла çынсем 9000 çул ытла усă кураççĕ. Авалхи Йĕкепитра йĕс савăлсемпе карьерсенче чулсем катнă. Унтах шывпа исленсе сарăлакан савăлсемпе усă курнă.
Принцип действия
Призма тĕпне вăй хурсан еçлĕ енĕсене перпендикулярлă вăйсем пулаççĕ.
Усă курни
Савăлсемпе йывăр япаласене йăтнă чухне тата вĕсене тĕрлĕ япала çийĕнчен уйăрма усă кураççĕ. Йывăç, чул çурнă чухне савăлпа ĕçлеме меллĕ. Савăлпа тĕрлĕ япаласене хĕстерме е вырăнта çирĕплетсе хума анлă усă кураççĕ. Савăл принципне тĕрлĕ еç хатĕрĕнче усă кураççĕ: пуртă, зубило, çĕçĕ, пăта, йĕп, шалча.
Категори:Ансат механизмсем
Ющенко Виктор Андреевич
thumb|right|Ющенко Виктор Андреевич Виктор Андреевич Ющенко (Віктор Андрійович Ющенко,Виктор Андреевич Ющенко 1954, нарăс, 23) — украин политикĕ тата патшалăх ĕçченĕ, Украина президенчĕ.
Каçăсем
Категори:Украина президенчĕсем
Ӳхлĕм
ӳхлĕм - тырă йышне кĕрекен нумай çул ӳсекен курăксен йăхĕ. Литературăра 100-400 тĕс пирки пĕлтереççĕ, анчах хальхи таксономи 160-170 тĕс уйăрать. Выльăх валли утă хатерлеме анлă усă кураççĕ.
Сарăлни
ӳхлĕм тĕсĕсем Америкăра, Евразире, Австралипе Африкăра тĕл пулаççĕ.
Таксономи
thumb|right|ӳхлĕм курăкĕн чечекĕсем thumb|right|[[Arctic Brome Bromus kalmii]] thumb|right|[[Хĕрлĕ ӳхлĕм Bromus madritensis ]] thumb|right|[[Bromus pubescens]] thumb|right|'[[Bromus rigidus'']] thumb|right|[[Ыраш ӳхлĕмĕн (Bromus secalinus) чечекĕсем]] thumb|right|[[Баррен ӳхлĕмĕ Bromus sterilis]] Таксономинче темиçе схема тĕл пулать. Çурçĕр Америкăра 5 морфологипе пĕр пекрех ушкăна палăртаççĕ: Bromus, Genea, Ceratochloa, Neobromus тата Bromopsis. Bromus тата Genea Евразире ӳснĕ, нумай тĕсе Çурçĕр Америкăна çынсем куçарнă. 'Bromopsis, Neobromus тата Ceratochloa'' ушкăнсен  темиçе тĕсĕ Çурçĕр Америкăра малтанах ӳснĕ.
Каçăсем
Категори:Тырă йышшисем
Мăнкишлак çурутравĕ
Çанталăк
Çанталăк кунта контитентлă, типĕ. Юханшывсем çук. Вăхăтран-вăхăта шыв юхтараканнисем кăна вырнаçнă.
Ку çĕр çинче нефть чылай вырнаçнă. Ăна Узенре, Жетыбра, Каламкасра кăлараççĕ. Кунта çăвăн пекех пăхăр, марганец, фосфоритсем, туçи хрусталь, сайра рудасем пур.
Сиява
Сиява, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 328 çын, çав шутра 147 арçын, 181 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Кивĕ Матьăк
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Мурманск
Мурманск — Мурманск облаçĕн тĕп хули.
Географи
Раççейĕн пулă тытакан тата сутă-илӳллĕ пăрланман пысăк порт.
Мускавран çурçĕрелле 1967 çухрăмра, Çурçĕр поляр ункин тепĕр енче вырнаçнă. Баренц тинĕсĕн Кола заливĕн чуллă-сăртлă тухăç çыранĕн хĕрринче ларать. Çыран хĕррипе 20 çухрăма яхăн тăсăлать, портран уçă тинĕсе тухма 50 км.
Истори
Ку вырăнта порт тăвас шухăш XIX ĕмĕрĕн 70-мĕш çулĕсенче çуралнă.
Портлӑ хулана поляр йӗри-тавра йӗркелемелли плансем 1870 ҫулсенче пичетленнӗ. Малтанхи тӗпчевҫӗсем 1912 ҫулта ҫӗнӗ вырӑнсене разведкӑна яма мурмана ҫитнӗ. Тепӗр виҫӗ ҫултан, 1915 ҫулхи апрелӗн 3 (16), Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче, Кольск заливӗн хӗвелтухӑҫ ҫыранӗнче Баренцев тинӗсӗн Мурмански порчӗ йӗркеленӗ, ун ҫумӗнче — Семеновский порт поселокӗ, унта причалсем тунӑ бухта ятлӑ. Порт тӑвас Ӗҫ Раҫҫей Пӑрлӑ океана куҫа курӑнман залив урлӑ тухма ӗмӗтленнипе ҫыхӑннӑ, Унта Хура тинӗс блокади тата Балтика тинӗсӗн условийӗсенче Антантпа союзниксенчен вӑрҫӑ таварӗсем кӳрсе тӑрассипе ҫыхӑннӑ. Романов хулисене тӑвас шухӑш 1916 ҫулхи Июлӗн 29-мӗшӗнче (июлӗн 12-мӗшӗнче) Николай II император "хулан мурманск ҫыранӗ хӗрринчи учреждени ыйтӑвӗсемпе" ҫул-йӗр министрӗн А.Ф. Трепов пӗлтерӗвӗн докладӗнче уҫӑлнӑ. 6 (19) июлӗн 1916 Николай II "Романсен ҫӗнӗ хули‑мурманра" тесе резолюци ҫырса хунӑ. Хулан официаллӑ дати сентябрӗн 21-мӗшӗ (октябрӗн 4-мӗшӗ) 1916 ҫул шутланать. Ҫак кун С.М. Киров ячӗллӗ культурӑпа халӑх пултарулӑхӗн Керменӗ вырнаҫнӑ лутра сӑрт ҫинче Николай Мирликий тинӗс ҫӳревҫисене хӳтӗлекен николай Мирликий ячӗпе храма туса лартмалли чаплӑ церемони пулнӑ. Хула раҫҫей империйӗнче никӗсленнӗ юлашки хула пулса тӑнӑ. 1916-1917 ҫ. хӗлле Антантсем Кольск заливӗнче якорь ярса тӑнӑ. 3 (16) апрелӗн 1917 ҫулхи Апрелӗн 16), Февральти революци хыҫҫӑн, вӑл Хӑйӗн хальхи ятне Мурманск тесе ят панӑ.
Сывлӑх сыхлавӗ
Хулара 18 больницӑпа амбулатори учрежденийӗсем ӗҫлеҫҫӗ. 2005 ҫулта Мурманскра пурӑнакан 10 пин ҫын пуҫне 74 тухтӑр тивет, ҫакӑ Раҫҫейри вӑтамран пӗрре ҫурӑ хут нумайрах. Хулара чирлени Раҫҫейри вӑтамран та темиҫе хут пысӑкрах.
Физкультурӑпа спорт
Мурманскра 296 спорт сооруженийӗ, ҫав шутра спорт керменӗн 2 стадион, 4 ишмелли бассейн, 6 йӗлтӗр бази, 3 горн-йӗлтӗр бази, 1 ҫӑмӑл атлетика манежӗ тата 93 спортзал вырнаҫнӑ. Хулара 50 ытла спорт тӗсне кӑтартнӑ. Мурманск хулинчи "Ҫурҫӗр" футбол команди тата "Мурман"мечӗкпе Хоккей команди спорт клубӗсемпе футбол ушкӑнӗсем. Кашни ҫулах 1934 ҫулхи пуш уйӑхӗнчен пуҫласа "Уют Айлӑмӗ" спорткомплексра пысӑк спорт мероприяти — Ҫурҫӗрти Уяв-иртет.
2005 ҫултанпа, кашни ҫулах, Кольск кӗперӗн районӗнче "Мурманск мили" спорт фестивалӗ иртет, Мурманскри визит карточкӑсенчен пӗри пулса тӑнӑскер, 2016 ҫулта "Гольфстрим"ятпа улӑштарнӑ. Географи хутшӑнакансен йышӗ ҫулсерен ӳссе пырать, вӗсен йышӗ вара ырми-канми ӳсет. Сӑмахран, 2011 ҫулта унта хутшӑнакансен шучӗ 7,5 пин ҫынна яхӑн пулнӑ. Мероприятисен комплексӗ шутне хӑйӑр ҫинче парӑслӑ регат, велорпорт, мини-футбол, пляж волейбол, скейтбординг, пейнтбол, Кольски заливӗ урлӑ ишсе ытти те кӗрет. Спорт уявӗн тӗп пулӑмӗ 1611 метрлӑ дистанцие ҫӑмӑл атлетика чупӑвӗ пулса тӑрать, унӑн тӑршшӗ фестивале ят панӑ та. Спортсменсемсӗр пуҫне ӑмӑртӑва чи массӑллӑ мероприяти тӑвакансем пурте хутшӑнаҫҫӗ. 2012 ҫулта ӑмӑрту ҫӗнтерӳҫисем автомобильсене парнелеме илнӗ (арҫын категорийӗнче Патриот тата Daewoo Matiz).
Паллӑ вырӑн
Мурманскра вӑл ҫамрӑк пулсан та паллӑ вырӑнсем сахал мар. Хулан виҫӗ районӗнче 30 ытла палӑк тата мемори хӑмисем шутланаҫҫӗ. Икӗ мемори комплексӗ уйрӑмах интереслӗ: Совет Заполярьине хӳтӗлекенсен палӑкӗ (мурмански Алеша) тата мирлӗ вӑхӑтра вилнӗ моряксене. Мурмански Алеша Раҫҫейри чи пысӑк палӑксенчен пӗри шутланать. Октябрь округӗнче, Ленин проспекчӗпе площадьре чи пысӑк чыс-хисеп-ытларах. Кунта хулари чи ҫӳллӗ ҫурт — "Арктикӑн" вунсакӑр хутлӑ гостиници, ҫавӑн пекех Мурманскри пӗрремӗш палӑк-ют ҫӗршыв интервенцийӗсене парнесем кӳмелли палӑк. Ленинла округӑн чӗри Семенов кӳлли пулса тӑчӗ, ун варринче фонтан пур. Унӑн ҫыранӗсем ҫинче мурмански океанариум, чи ҫурҫӗр тӗнчинче вырнаҫнӑ. Хулан хӑйне евӗрлӗ визит карточкисем нумаях пулмасть Кольски заливӗ урлӑ тунӑ кӗпер, Спас чиркӗвӗ-шыв хӗрринче тата "Кӗтекен" палӑк пулса тӑчӗҫ.
Ачкасов Яков Михайлович
Ачкасов Яков Михайлович — (-), Уйрăм Тинĕсçум çарĕн 69-мĕш истребитель авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ,  лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ , ,. Указ дати - 17.
Австри эткерĕшĕн çапăçни
Австри эткерĕшĕн çапăçни — 1741-1748 çулсенче пулса иртнĕ хирĕçӳ. Вăрçă пуçланса кайнин сăлтавĕ — Европăри темиçе патшалăх Австрин VI Карл императорăн пехилĕпе килĕшменнинче тата Габсбургсен Европа шайĕнчи витĕмне пĕчĕклетесси пулнă.
Хирĕçӳ сăлтавĕ
VI Карл император 1740 çулхи юпан 20-мĕшĕнче вилнĕ. Ун хыççăн астул çине унăн хĕрĕ Мария Терезия ларнă. Ку хăш-пĕрисене килĕшмен, вĕсем унăн эткер прависемпе килĕшмен. Сăмахран, Прусси патши II Аслă Фридрих авалтанах вĕсен килнĕ кĕнĕ çĕрсене пама ыйтнă. Вăл çĕрсем шутне Лигниц, Волау, Бриг тата Егерндорф герцоглăхсем кĕнĕ. 1740 çулхи раштав уйăхĕнче Фридрих хăйĕн çарĕсемпе Силезине кĕнĕ. Çав хушарах Бавари курфюрсчĕ те, Карл Альбрехт, Мария Терезия астула ларнипе килĕшмен. I Фердинанд хĕрĕн, Аннăн, ачи пулнăран 1546 çулхи эткер килĕшĕвне тĕпе хурса Габсбургсен эткерĕ ăна лекме тивĕç тесе шутланă. I Иосиф аслă хĕрне качча илнĕ саксони курфюсрчĕ III Август та астула хăйне илесшĕн пулнă. Франци ку хирĕçӳсене усă курса австрсен монархине аркатса ярасшăн пулнă. Часах Франци пĕрлĕх йĕркеленĕ — унта Бавари, Прусси, Саксони патшисем кĕнĕ. Вĕсене майлă ытти те çапăçнă — Неополитанипе Сардини патшисем, Пфальцпа Кёльн курфюрчĕсем пулăшнă. Çав вăхăтрах Австрине епле пайласси пирки те вăрттăн калаçса татăлнă. Германи корони бавар курфюртне лекмелле пулнă.
Вăрçă пуçламăшĕ
Вăрçă 1741 çулхи авăн уйăхĕнче пуçланнă. Карл Альбрехт курфюрст хăйĕн çарĕпе тата Бель-Илем маршал ертсе пыракан французсен пулăшу корпусĕпе Тури Австрине пырса кенĕ. Ленц халăхĕ ăна хăйĕн эрцгерцогĕ пек кĕтсе илнĕ. Малалла вăл Богемине çул тытнă. Ку вăхăта унта саксонсем çитнĕ те пулнă ĕнтĕ. Чӳкĕн 27-мĕшĕнче Прагăна тытса илнĕ, раштавăн 19-мĕшĕнче хăйне патшана пек тупа тума хушнă.
Лару-тăру япăхланнине кура Мария Терезия венгрсенчен пулăшу ыйтнă. 1741 çулхи авăнăн 11-мĕшĕнче Пресбург сеймĕ иртнĕ, Мария Тереза вĕсем валли ирĕклĕх шантарнă, венгрсем пулăшма килĕшнĕ. Венгрсем часах çар пухнă, австри çарĕпе çирĕплетнĕскер Австри эрцгерцоглахне часах каялла тытса илме май çитернĕ. Вĕсене çапăçăвă Кевенхюллер ертсе пынă. 1742 çулхи нарăс уйăхĕнче вĕсем Баварине кĕнĕ. Кунта самай алхаснă хыççăн вĕсен ку çĕрсене пăрахса кайма тивнĕ. Богемине çул тытнă Австри çарĕн ĕçĕсем ытлашши ăнăçлă пулман. Вăл вăхăтрах II Фридрих Моравине тапăнса кĕнĕ.
Çӳлти Гаронна
Çӳлти Гаронна (франц. Haute-Garonne) — Францин кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă, Кăнтăр—Пиреней регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 31. Администрациĕ Тулуза хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 1 046 млн (1999) çын.
Австри эткерĕшĕн çапăçни
Прусси вăрçăран тухни, Аслă Британи кĕни
Англи канашне итлесе 1742 çулхи çĕртмен 11-мĕшĕнче Бреславльте Мария Терезия Пруссипе мирлĕ килĕшӳ тăвать, ун çумне Саксони хушăнать. Килĕшӳ тăрăх вăл Силезипе Глац çĕрĕсене çухатнă. Çапла май хăрушă тăшманран хăтăлма май тупнă. Çав вăхăтрах Англи ăна майлă пулса тăрать. Франци вăйлăланса каясран хăраса Англи Австрине укçа енчен пулăшсах тăнă. Малалла вара уççăн вăрçа тухнă.
Çӳлти Гаронна
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 309 км² танлашать. Департамент урлă Гаронна юханшыв юхать. Кăнтарти çĕрсем Пиреней сăрт системине кĕреççĕ. Чи çӳллĕ вырăн — Пердигер тăвĕ (3222 метр).
Австри эткерĕшĕн çапăçни
Прусси вăрçăран тухни, Аслă Британи кĕни
Сардини акăлчансен укçипе тата пĕчĕк Австри çĕрĕпе килĕшнĕ. Неополитани патши акăлчансен флотĕнчен хăраса вăрçа хутшăнмасăр тăма килĕшнĕ.
Çӳлти Гаронна
Географи
Департамент шутне 3 округ, 53 кантон тата 588 коммуна кĕреççĕ.
Австри эткерĕшĕн çапăçни
Австрин малаллахи ăнăçлă ĕçĕсем
Тепĕр енчен Бел-Илĕн те, тем пек паттăрăн çапăçнă пулин те, Прагăна пăрахса хăварма тивнĕ. 1742 çулхи раштавра вара пачах та Эгер урлă куçнă. 1743 çулхи çупа çĕртме уйăхĕнче австрсем Баварине çĕнтерсе илнĕ, унти халăх Австрине пăхăнса пурăнма тупа тунă. II Георг акăлчан патши ертсе пыракан «прагматикăллă çар» Майн çинчи Детингенере Ноайль маршал ертсе пыракан французсене çапса аркатнă, Рейнăн тепĕр енне хăваласа ярса Ворм таран çитнĕ. Акăлчансен укçи пулăшнипе Сардинипе Саксони те часах Австрине майлă пулса танă.
Çӳлти Гаронна
Истори
Çӳлти Гаронна — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Лангедок провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Гаронна юханшывран пулса кайнă.
Австри эткерĕшĕн çапăçни
Австрин малаллахи ăнăçлă ĕçĕсем
1744 çулхи çуркунне австрсен çарĕ Рейн урлă каçса Эльзаса пырса кĕнĕ. Ку вăхăтрах тинĕсре акăлчансемпе французсем çапăçса илнĕ. Французсен ăнăçу пулман.
Çӳлти Гаронна
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Австри эткерĕшĕн çапăçни
Прусси вăрçа тăсни, хăйне майлă килĕшĕве алă пусни
Ĕçсем çапла пыма пуçалнине курсан II Фридрих Силезишĕн пăшăрханма пуçланă, каллех вăрçа кĕме шутланă. Çу уйăхĕн 22-мĕшĕнче вăл Баварипе, Курпфальцпа, Гессен-Касселпе тата Франципе Франкфурт унине йĕркеленĕ хыççăн çурла уйăхĕнче Богемине тапăнса кĕрсе Мария Терезийăпа каллех вăрçă пуçланă. Кăна пула австрсен Франци чиккинчен чакма, Баваринчен тасалма тивнĕ. 1745 çулхи кăрлачăн 20-мĕшĕнче VII Карл император вилнĕ хыççăн унăн ывăлĕ Максимилиан ака уйăхĕн 22-мĕшĕнче Фюссенрта Австрипе сепаратлă мир тунă. Килĕшӳ тăрăх вăл астул эткерĕпе çыхăннă ыйтусем çуккипе килĕшнĕ. Астул малашне Мария Терезия мăшарне, I Франца куçнă.
1745 çулхи раштавăн 25-мешĕнче Дрезден хулинче Англи панă канашпа килĕшсе Мрия Терезия Пруссипе çĕнĕ мирлĕ килĕшӳ тунă. Прусси тытса илнĕ çĕрсем ун аллинчех юлмалла пулнă.
Германи тулашĕнчи ĕçсем
Çапла май Германи çĕрне лăпкă пурнăç килнĕ. Çав вăхăтрах ытти вăрçă хирĕсенче çапăçу вĕçленмен. Вăл шутра тинĕсре те. Унта акăлчансем вăйларах пулни сисĕннĕ.
Италин çĕрĕсем час-часах пĕрисен аллинчен теприсенне куçнă. 1745 çулта унти австрсен çĕрĕсене французсем тытса илнĕ. Сардини патшин ĕçĕсем самай япăхланнă, Пьемонтпа Савайăна аран-аран тытса тăнă. Генуя та австрсен тăшманĕсем майлă пулса тăнă. Çапах та çывăх вăхăтра Мария Терезия унта пулашу çарне ярса çухатнă çĕрсене каялла тытса илнĕ. 1746 çулхи авăнăн 6-мĕшĕнче австрсем Генуйăна тытса илнĕ. Раштавăн 5-мешĕнче унти халăх пăлхав çĕклесе ирĕке тухнă. Австрсемпе сардинсем Кăнтар Францине те çитнĕ, анчах каялла таврăннă. Французсем Пьемонт патăннă, анчах та ку ĕç вĕсен ăнăçлă вĕçленмен. Французсен Австри Нидерландĕнчи ĕçĕсем ăнăçлăрах пулнă. Саксони Морицĕ граф ертсе пыракан çар самай çĕнтерӳ тунă. 1745 çулхи çу уйăхĕн 12-мĕшĕнче вăл Фонтенуа патĕнчи çапăçура, 1746 çулхи юпа уйăхĕн 11-мĕшĕнче Року патĕнчи çапăçура, 1747 çулхи утă уйăхĕн 2-мĕшĕнче Лафельд патĕнчи çапăçура çĕнтернĕ. Вăл пĕтĕм Австри Нидерландне кăна мар, голландсен Берген-оп-Зоомпа Маастрихт хӳтлĕхсене та тытса илнĕ.
Ку вăхăртах акăлчан астулĕн претенденчĕ, Стюартсен йăхĕнчен тухнă Карл-Эдуард французсене итлесе Англин çыран хĕррине тухма шутланă. 1746 çулхи ака уйăхĕн 27-мĕшĕнче Куллоден патĕнчи çапăçура вăл выляса янă. 1747 çулхи çĕртмен 2-мĕшĕнче Раççей те Австри майлă пулса тăнă — Рейн патне пулăшу çарне янă. Франци мирлĕ килĕшӳ шырама тытăннă.
Аахен килĕшĕвĕ. Вăрçă пĕтĕмлетĕвĕсем
1748 çулхи ака уйăхĕнче Аахенра конгресс уçăлнă. Ака уйăхĕн 30-мĕшĕпе çу уйăхĕн 25-мĕшĕнче прелиминарлă никĕсе хывнă, Юпа уйăхĕн 18-мĕшĕнче вара килĕшĕве алă пусса çирĕплетнĕ.
Чикĕсем пур çерте те вăрçă умĕнхи тĕле таврăнмалла пулнă. Австри çеç ăна пăхăнакан Парм, Пьяченц тата Гуасталл герцоглăхĕсене Испани Хĕлипне памалла пулнă. Уншăн Австрине Прагматикăллă санкцине çирĕплетсе панă.
Каçăсем
Категори:Австри эткерĕшĕн çапăçни
Мăн Юнко-Шор
Мăн Юнко-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Пятомбой-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 27 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Улăх Мари Википедийĕ
Улăх Мари Википе́дийĕ — улăх мари виçиллĕ мари чĕлхиллĕ Википедин уйрăмĕ.
Улăх Мари Википедин ĕç-хĕлне МарПУ суденчĕсем хастар хутшăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Википеди уйрăмĕсем Википеди
Кола (хула)
Кола, — Раççейĕн çурçĕр енче вырнаçнă хула, Мурманск облаçĕн Кола районĕн административлă тĕпĕ. Мурманскран 12 çухрăмра ларать. Хула вырнаçнă çĕртре Колăпа Тулома юханшывĕсем пĕрлешеççĕ. Кола заливĕ те аякрах мар.
Каçăсем
Категори:Мурманск облаçĕн хулисем
Пуртă
Кун-çулĕ
thumb|[[Чул пуртӑ]] Аваллăхра пуртă вырăнне шĕвĕрлетнĕ чулпа алăра тытса ĕçленĕ. Ăна 400-800 пин çул каяллах усă курма тытăннă. Çак чула пĕр вăхăтрах пуртă, мăлатук, ийĕ тата хĕçпăшал вырăнне усă курнă.
Хальхи евĕрлĕ пуртăсене мезолит тапхăрĕнче тупнă. Малтанхи пуртăсен касакан пайне шăмăран е мăйракаран тунă.
Каярахпа пуртăсене пăхăртан е йĕсрен тунă.
Каçăсем
Категори:Ялхуçалăх ӗҫ хатӗрӗсем
Çăтмах
Çăтмах — тĕнре тата философире: Турăпа тата çутçанталăкпа (тĕнче тытăмĕпе) гармонире тата ырлăхра пулас ĕмĕрлĕ, вилĕм тивеймен шеплĕ пурнăç тăрăмĕ (вырăнĕ).
Кальтяевка
Кальтяевка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Юг старица юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Кола (юханшыв)
Кола, — Мурманск облаçĕнчи юханшыв, Баренц тинĕсĕн Кола заливне юхса кĕрет. Тăршшĕ 83 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 3 850 км2. Колозерăран юхса тухса Пулозеро витĕр юхать. Кайран, Кала заливне Кола хули патĕнче юхса кĕрет.
Тĕрлĕ шывпа тулать, ытларах енĕпе юр шывĕпе. Çу уйăхĕпе çĕртме уйăхĕнче шывĕсем çыранран тухаççĕ. Хăш-пĕр вырăнта кимĕсем ишме пултараççĕ.
Категори:Мурманск облаçĕн юханшывĕсем
Апат-çимĕç
thumb|250px|пахчаçимĕçпе чăкăт салачĕ Апат-çимĕç (çавăн пекех çимĕç е çиме) - питĕ кирлĕ япала. Тĕрĕс апата организм лайăх ирĕлтерсе йышăнать. Çавăнпа пĕрлех илемлĕ хатĕрлесе хунă тата тутлă шăршăллă апат çиес кăмăла çĕклет те, çын организмĕнче хырăмлăх сĕткенĕ ытларах тухма пуçлать.
Чĕрĕ организмсен апачĕ
Чĕрĕ организмсене апатланăвне кура икĕ ушкăна пайлама пулать: автотрофсем тата гетеротрофсем. Органикăлла мар япаласем - CO2, H2O тата ытти – автотрофлă организмсен (ӳсентăрансен) тĕп апачĕ шутланать. Фотоситез тата химоситез пулăшнипе органикăллă мар япаласене органикăллисене куçараççĕ: белок, çу, углевод. Çак виçĕ органикăллă япала вара гетеротрофлă организмсен ( хăш-пĕр ӳсентăрансен, чĕрчунсен, çынăн) тĕп апачĕ пулса тăраççĕ. Унсăр пуçне чĕрĕ чунсене витаминсем, тĕрлĕ кислотасемпе микроэлементсем кирлĕ.
Апат хаклӑхӗ
Апат хакӗ-апат-ҫимӗҫ продукчӗн усӑллӑ енӗсене туллин кӑтартса паракан ӑнлану, ҫын апат-ҫимӗҫпе энерги тӗлӗшӗнчен физиологи тӗлӗшӗнчен мӗн кирлине тивӗҫтермелли степеньне кӗртет. Апат-ҫимӗҫ продукчӗн химически составне обществӑлла йышра мӗн кирлине шута илсе йӗркелеҫҫӗ. Апат-ҫимӗҫ продукчӗсен апат хакне чи малтан унӑн компоненчӗсен энергетикӑпа биологи хаклӑхӗпе, ҫавӑн пекех уйрӑм компонентсен пропорцийӗсемпе палӑртаҫҫӗ. Апат-ҫимӗҫ продукцийӗн апат хакӗ, ӑна маркировкӑра кӑтартаканскер, ҫак кӑтартусене кӗртет:
Апат — ҫимӗҫ продукчӗсен энергетикӑлла хакӗ (калорионизм) - ҫисе янӑ продуктсене (калорисенче е джоулясенче виҫекен ӑшӑ энерги шутне (калорире) шута илни, ӑна ҫын е выльӑх-чӗрлӗх организмӗ (катаболизм) илнӗ чухне туса кӑларать. Хими составӗнчен (белоксен, ҫусен, углеводсен тата ытти япаласен шучӗ) килет. Энергетика хаклӑхне промышленноҫ хатӗрлекен кирек мӗнле продуктсене те чӗркесе хума палӑртнӑ.
Апат-çимĕç тĕсĕсем
thumb|Гуляш — венгерсен апачĕ Тĕпрен илсен, апат-çимĕçе темиçе тĕсе уйăрма пулать.
Хатĕр апат
Хатĕр апат – пĕçерсе е урăхла майпа çиме юрăхлă тунă апат-çимĕç. Вĕсем тĕрлĕрен пулаççĕ: ача-пăча апачĕ, диета апачĕ, кĕленчеленĕ шыв, эрех-сăра, тутлă шывсем, чăмлаксем, çавăн пекех хатĕр апатсем шутне çурма хатĕр апатсем, тĕхĕм хутăшĕсем, биологи тĕлĕшĕнчен активлă хушăмсем кĕреççĕ.
Апат пĕçересси
thumb|Ăшаланă апат
Ялан тенĕ пекех апата малтан çиме хатĕрлеççĕ. Хăш-пĕр апата пĕçермесĕрех çиме пулать. Апат хатĕрлемелли майсем: пĕçересси, ăшаласси, пăшăхласси, хăпартусем. Хатĕр апатсен тĕсĕсем: яшка, нимĕр, салат, соус, çăмарта хăпартни, ăшаланă какай, пудинг тата ытти те.
Асăрхавсем
Категори:Апат-çимĕç Категори:Диетологи Категори:Гастрономи
Катăкуй
Кăтукуй, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Фанга
Фанга — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452834, ОКАТО кочĕ — 80250835005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Тĕлĕсене кăтартакан тата хыпар-кăтарту паллисем
thumb Тĕлĕсене кăтартакан тата хыпар-кăтарту паллисем — Çул паллисемпе сигналĕсен Вена конвенцин «G»  уйрамĕпе татăçуллă çул паллисем.
Санкт-Петербург метрополитенĕ
Санкт-Петербург метрополитенĕ — Санкт-Петербургăн метрополитенĕ.
Йĕрĕсем
Таблицăри тĕс йĕр тĕсĕпе пĕр пек.
Каçăсем
Категори:Санкт-Петербург метрополитенĕ
Серять
Серять — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 12 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453871, ОКАТО кочĕ — 80241845006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Лиепая
Лиепая (латыш. Liepāja) — Латвири хула, Балтика тинĕсĕ хĕрринче вырнаçнă.
Истори
1253 çулта пĕрремĕш хут асăннă. 1917 çулчен Либава ятлă пулнă.
Климат
Тинĕс шывĕ çурла уйăх пуçламăшĕнче çеç ăшăнать.
Çĕртме, 20
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Анат Туçа
Анат Туçа (вырăс. Старые Тойси), — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял.
Ялта вăтам шкул, ял вулавăшĕ, фельдшер-аккушер пункчĕ, культура çурчĕ вырнаçнă.
Истори
1620 çулта Атăлăн сулахай çыранĕнчен тата халĕ Йĕпреç районне кĕрекен Кăшмас ялĕнчен куçса килнĕ çынсем ял никĕсленĕ. Мăн Пăла таврашĕнчи чи пысăк ялсенчен пĕри шутланнă. Пурĕ 11 кил-йыш куçса килнĕ. Анчах та каярах пĕр-пĕринпе хирĕçсе кайнă хыççăн 5 кил-йыш аяларах анса çĕнĕ вырăна куçнă. Ку выранта вара Анат Туçа пулса ларнă. Шăпах çак вăхăтран пуçланать те ĕнтĕ ялăн историйĕ. Ун умĕн пулса иртнĕ пулăмсене умистори теме пулать. Паллах, асăннă хыпарсем пурте тĕрĕс пулсан.
Малтан кунта темиçе вырăс кил-йышĕ те пулнă: Кудрявцевсем, Сурковсем. Анчах каярахпа вĕсем, ытти йышсемпе тăванлашнă май, паллах чăвашланса кайнă; халĕ вĕсен тăхăмĕсем нихăшĕ те хăйсене вырăссем шутне кĕртмест.
1920 çулхи çурла уйăхĕн 3 Пăва уесне, ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕртнĕ. 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-пе 1927 çулчен Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм вăхатра ял çак пайланусен Патăръел вулăсне кĕнĕ.
Электростанци
Анат Туçара колхоз электростанцине 1947-мĕш çулта, ноябрьте, йĕркелесе янă. Йĕркеле яракансем — Торговцев Сергей Дмитриевич (1898-?) тата Кошкин Павел Леонтьевич. Электростанцийĕн хăвачĕ — 35кВт.
Карманкасси
Карманкасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Алла-Елга
Алла-Елга — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ территорипе юхать. Ай юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 48 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори: Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Котёночкин Вячеслав Михайлович
right|Котёночкин Вячеслав МихайловичКотёночкин Вячеслав Михайлович, — вырăс режиссёр, ӳнерçĕ, аниматор. 1927 çулхи çĕртме уйăхĕн 20 Мускавра çуралнă. 2000 çулхи чӳк уйăхĕн 20 Мускаврах вилнĕ.
1987 çулта Раççейĕн халăх артисчĕ ятне тивĕçлĕ пулнă. 1988 çулта СССРăн патшалах премиĕн лауриачĕ пулнă.
Пурнăçĕ
Вячеслав Котёночкин ӳкерес енĕпе питĕ кăсăкланнă, çавăнпа та хăй каласа панă тăрăх ăна пурнăç çулĕ «Союзмульфильм» студине илсе килнĕ. 1947 çулта вăл студи çумĕнчи мультипликаторсен курсĕсене вĕренсе пĕтернĕ те ӳнерçĕ-мултипликатор пулса ĕçлеме пуçланă. Каярахпа ӳнерçĕ-постановщик вырăнĕнче ĕçленĕ. 1962 çултанпа вара режиссёр ĕçне пикеннĕ.
Унăн аллисем урлă 80 ытла картин тухнă.
1999 çулта паллă аниматорăн «Ну, Котеночкин, погоди!» ятлă аса илĕвĕсен кĕнеки пичĕтленсе тухнă.
Категори:Категори:СССР мультипликаторĕсем
Ырату
Категори: Физиологи
Архитектор
мини|Пуласлăх артитекторĕ, Франци, 1910 Архитектор – талккăш организаторĕ. Архитектор ăсталăхĕ Авалхи Египетра çуралнă, уйрăм илсен Египет пирамитасен тунă ăстасен.
XX ĕмĕрте архитектор профессиĕ икке пӳлĕннĕ: аслăшпа ĕслекеннисен тата хуласе валли проект тăваканнисен. XX ĕмĕр вĕçнелле хулапроектированирен урбанистика çуралчĕ, предмет вырĕнĕнче хула тата хула аталану принципĕсен выртнă.
Архитектор профессийӗ (сарлака пӗлтерӗшпе) шутне кӗреҫҫӗ:
Архитектор профессийӗ пултарулӑх шутланать тата ирӗклӗ ҫын шутланать, урӑхла каласан, архитектор хӑй ӗҫӗнче никама пӑхӑнмасӑр пурӑнать тата хӑйӗн шалти шухӑшӗсемпе ҫеҫ илемлӗх ҫинчен калаҫать. Чикӗсем нормативлӑ актсенче усӑ кӳресси тата ҫирӗплӗх ҫинчен калакан объективлӑ условисене, ҫавӑн пекех заказчиксене (проект тума заданире палӑртакан) объективлӑ условисемпе тултарма пултараҫҫӗ.
Мăн Яр-Вож
Мăн Яр-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кайта-Шор юханшывăн сулахай çыранĕпе, 112 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Хушма табличкăсем
Хушма табличкăсем — Çул паллисемпе сигналĕсен Вена конвенцин H уйрăмĕпе татăçуллă çул паллисем.
Малтан каласа кăтартнă категорисенчи паллăсен хушми шутланать. Уйрăммăн усă курмаççĕ. Тĕп паллăсен ĕçлĕхне вăхăтпа тĕрĕс тутарать (тĕслĕхрен, ĕç кунĕсенче кăна) е транспорт хатĕрĕсен палăртнă категорисем валли кăна (тĕслĕхрен, грузовик валли кăна), е урăх хушма хыпара кăтартать. Ӗлки — тӳрĕ кĕтеслĕ, фон тĕсĕ — шурă, ӳкерчĕк тĕсĕ — хура, окантовка — хура.
Каçăсем
Категори:Çул-йĕр çинчи паллăсем
Ачмизов Айдамир Ахмедович
Ачмизов Айдамир Ахмедович — ( -02), Воронеж фрончĕн 27-мĕш çарĕн 71-мĕш стрелоксен дивизин 367-мĕш стрелоксен полкĕн рота командирĕ, гварди казак (звание)|казакĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31.
Кармăш
Кармăш, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Тури Кудаш
Тури Кудаш — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 749 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452841, ОКАТО кочĕ — 80250840001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Хăсăк
Инфекци ([скарлатина], [тиф] тата т.ыт. те], [наркӑмӑшланни], [наркӑмӑшланни|наркӑмӑшланни|, апат-ҫимӗҫ, медикамент, эрех-сӑра, наркотиксен), токсица продукчӗсен юнне пухни (Пӳре [Анатоми), ҫавӑн пекех[Ацетонеми] чухне ачасен тата аслисен (сайрарах), йывӑр ҫынсен, вӗчӗрхенсе, вар-хырӑмӗсем (Пӳресен), ҫавӑн пекех [Ацетонеми] чухне, ачасен тата аслисен (сайрарах), ҫие юлнисен, ҫие юлнисен, ҫие юлнисен (пӳресен] юнне пухса пырсан (пӗве[Анатоми), ҫавӑн пекех [Ацетонеми] чухне, ҫавӑн пекех[Ацетонеми] чухне, аслисен (сайрарах), ҫие юлнисен, вӗчӗрхенсе кайнӑ чухне брюшинсем, [гастрит] ах, [мур чирӗ] чирпе чирленӗрен]тата ыттисем те. Хӑш-пӗр чухне ӳт организма сиенлӗ япаласенчен хӑтарать, анчах час-часах ытти чирсен япӑх симптомӗ кӑна пулса тӑрать. Ҫавӑн пекех [вӑйлӑ пӑлханусем], [фоби], япӑх характерлӑ туйӑмсем, [фоби], нерв системин центрӗсем пӑсӑлни палӑрма пултарать ([мимине пӑсни], пуҫ мими кисренни], [менингит] тата ытти те), [[вестибулярлӑ аппарат] [вестибулярлӑ аппарат], [вестибулярлӑ аппарат], [вестибулярлӑ апарат] ҫилленни [сӑмахран, [тинӗс чирӗ] тинӗс чирӗ] чухне] алхасма пултарать.
Кӑмӑл пӑтраннине тата хырӑмне тӗпчекен медицина ҫӗрне [Эмологи] эмологи] теҫҫӗ.