cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Топинамбур
Усăллăхĕ
thumb|left|150px|Топинамбур улмисемХалăх медицининче вара тĕрлĕ чирсенчен сиплеме усă кураççĕ топинамбура: анеми, диабет, гастрит, ӳт тата чĕре чирĕсенчен, тăвар пухăннинчен. Китайра тухтăрсем паян кун та сив чирĕнчен, энтеритран, варвиттирен, çӳхе пыршăсен лăймакаллă сийĕ шыçсан унпа сиплеççĕ. Шăмă хуçăлсан ӳсен-тăранăн симĕс çулçисемпе тунисене вĕтетсе суран çине хурса çыхаççĕ.
Топинамбурта В тата С витаминсем, тимĕр тăварĕсем, кальци, натри, магни, кремни, фосфор, цинк, марганец, хром, пăхăр тата ӳсен-тăран инсулинĕ пур. Çавăнпа çĕр грушине юн пусăмĕ ӳссен те, чĕрепе юн тымарĕсен системи хавшасан та, юн çаврăнăшĕ пăсăлсан та, нерв системине çирĕплетеме те усă кураççĕ.
Тĕслĕхрен, пысăк йӳçеклĕ апат хуранĕн суранĕ аптратсан çапла сипленмелле: 1 чей кашăкĕ симĕс çулçăсене е улмине вĕтетсе 1 стакан вĕрекен шыва ярса лартмалла, çакна кунне 4-5 хут апат умĕн 15-20 минут маларах ĕçмелле. Кĕркуннепе çуркунне топинамбурпа апатра усă курмаллах, мĕншĕн тесен вăл иммунитета çирĕплетет. Пĕрмай çĕр грушине çини инфарктран, инсультран сыхласа хăварать, хăшĕсем каланă тăрăх рак чирне те çывăха ямасть. Уйрăмах сахăр диабечĕпе аптракансене пулăшать çак ӳсен-тăран.
Çĕр грушин пур пайĕ те усăллă: улми, çулçи, туни, чечекĕ. Ун улмине пĕçерсе çини пирки асăнтăмăр, сипленес тесен ăна пĕçермесĕр çисен усăллăрах пулĕ. Тăвар, тутă кĕртекен ытти япаласем хушма кирлĕ мар: кунне 3 хут апат умĕн 30 минут маларах 50-шар грамм çимелле. Астăвăр, улмана шуратма кирлĕ мар, шывра щеткăпа тăрăшса çуни те çителĕклĕ. Топинамбур улминчен компот та вĕретме пулать, ăна сахăр хушмасăрах ĕçмелле. 1-2 литр шыв çине 5-7 улма ярса 10-15 минут вĕретмелле. Çак компот юн пусăмне чакарать, юнра сахăр шайне чакарать, гемоглобин шайне ӳстерет, апат хуранĕ айĕнчи парсене лайăхрах ĕçлеттерет.
Топинамбур сĕткенĕпе йĕпетнĕ марльăна çăпан çине хурсан суран тасалса ӳт илме пуçлать.
Каçăсем
Категори:Хĕвелçаврăнăш йышшисем
Йыван Кырла
Кун-çулĕ
Купсола ялĕнче (халĕ — Мари Элĕн Çернур районĕ) чухăн çĕр ĕçтеш килĕнче çуралнă. Ашшĕне, Иван Семеновича, кулаксем комбед ĕçне хастар хутшăннăшăн вĕлереççĕ, амăшĕ Матрёна Якимовна вара виççĕ ачапа тăрса юлать. Ялта ӳснĕ, касу пăхнă, тара кĕрсе ĕçленĕ, кĕлмĕçленнĕ.
Литература ĕçĕсем
Вырăсла куçарнисем
Венгр челхине куçарнисем
Чăвашла куçарнисем
Каçăсем
Категори:СССР-та репрессиленисем Категори:МПАТ шкул-студинче вĕренсе тухнăскерсем Категори:Мари çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Мари Элре çуралнисем
Пайтукан ял тăрăхĕ (Самар облаçĕ)
Администраци центрĕ — Вырăс Пайтуканĕ чиркӳ ялĕ.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн ял тăрăхĕсем
Çĕнĕ Балтач (Киги районĕ)
Çĕнĕ Балтач — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 32 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452925, ОКАТО кочĕ — 80237805004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
Нью-Йорк
Нью Йорк (New York City), — АПШ-н чи пысăк хули, тĕнчери чи пысăк агломерацисен шутне кĕрет. Хула йышĕ 8 405 837 çын, агломерацийĕ — 23,9 млн (2013 çулхи шут). Нью Йорк Атлантика океанĕн çыранĕнче, Çĕнĕ Йорк штачĕн кăнтăр-тухăç пайĕнче вырнаçнă. Хулана XVII ĕмĕрте Холланд колонисчĕсем никĕсленĕ. 1664 çулччен хулана Çĕн Амстердам тесе чĕннĕ. 1785 - 1790 çулсенче Пĕрлешӳллĕ Штатсен тĕпхули пулнă.
Нью Йоркра пурĕ 5 район (боро): Манхэттен, Бронкс, Бруклин, Квинс, Статен-Айленд. Тĕп паллă вырăнсем Манхэттен бороĕнче вырнаçнă. Вĕсенчен: историкла тӳпехырсем (Эмпайр-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг), Рокфеллер центрĕ, Вулворт-билдинг, Нью-Йоркри паянкун ӳнер музейĕ. ӳнер Метрополитен-музейĕ, Метрополитен-опера, Соломон Гуггенхайм музейĕ (сăрлавӳнер), Американ çут çанталăк историйĕн музейĕ (динозаврсен скелечĕсем тата планетари), легендарлă хотель «Челси», ПНО штаб-квартирĕ, Харлем.
Нью Йорк — тĕнчери чи пĕлтерĕшлĕ финанс, политика, экономика тата культура центрĕ.
Панорама
thumb|center|750px|[[Манхэттен]]
Каçăсем
* Категори:АПШ порчĕсем
Сердяжка
Сердяжка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Лаж юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Дагестанăн Табасаран районĕ
250px|right|thumb|t Табасаран районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Хучни. Район 3 çу 1929 çулта никесленĕ.Лаптăкĕ 801 çм2.
Халăх йышĕ
Районта 54.2 пин сын ( 2010 ) пурăнать, чылайăш табасарансем ( 82,6 % ) тата азербайджансем ( 16,3 % ).
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
638
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Йăхташ
Йăхташ — ку сăмаха вĕр-çĕнĕ саманара пуринчен малтан Леонтьев Алексей Петрович журналист туртса кăларнă пулмалла. Пушкăртстанри чăвашсем патне кайса килсен вăл "Коммунизм ялавĕ" хаçатра статья çырнă, унта "йăхтеш" тени пулнă. Малашне ку сăмаха çырнă чухне сингармонизм саккунне шута илнĕ, çапла вара "йăхтешрен" "йăхташ" пулса тăнă. Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕнче çапла çырнă:
Ленин проспекчĕ
Ле́нин проспе́кчĕ — Владимир Ленина чысласа панă урам:
Йăхташ
ç.с. 1. Тепринпе (е ыттисемпе) пĕр халăх йышне кĕрекен çын; ăруташлă çын. Йăхташăмăр тĕнче уçлăхне çĕкленчĕ. Я-в, 1990, 6 /, 3 с. Чăн чăвашлăха республика тулашĕнче пурăнакан йăхташăмăрсем упраççĕ. ЧТ, 1998, 5 /, 2 с. Урбино тухтăр ... хăйĕн йăхташĕсен чунĕ хытса мăкланнине хирĕç кĕре-шет. Ă-л, 1998, 4 /, 10 с. Кайнисене — йăхташ хисепĕ, килессине — çемçе минтер. Ю.Сементер //Я-в, 2000, 4 /, 20 с. — тĕнче тăрăх сапаланнă йăхташăмăрсем, чăвашла пĕлмен йăхташăмăрсем (ÇХ, 1998, 5 /, 1 с.); мухтавлă йăхташăмăрсем (Х-р, 18.09.2001, 3 с.); —йăхташсен йыхравĕ (УС, 1999, 46—47 /, 7 с.); йăхташăмăрсен пурнăçĕ (ÇХ, 2000, 27 /, 4 с.); йăхташăмăрсен историйĕ (Х-р, 30.11.2000, 3 с.). 2. Тепринпе пĕр йышши чĕрчун. Выçă кашкăрсем вара юн шăршипе юнăхса, йăхташне [текстра, йăхтешне] çурсах тăкаççĕ. В.Эктел, 1996, 93 с. [Вĕршĕн] хăйĕн йăхташĕсемпе пĕрле каллех чăрлатса вĕçме тытăнать. А.Т.-Ыхра, 2000, 26 с.
Асăрхавсем
Категори:Этнографи
Ленин проспекчĕ
Категори:Урамсем
Казаков
Категори:Хушаматсем
Усăллă тăвăмлăх коэффициенчĕ
Усăллă тăвăмлăх коэффициенчĕ (КПД)  — тытăмăн (машшынăн, хатĕрĕн) энергие трансформацилесси е куçарасси тĕлĕшĕнчи эффективлăхне кăтартакан ăнлав. Пайта курса усă курнă энергие пулнă мĕнпур энерги çине пайланипе танлашать; ытларах чухне η («эта») саспаллипе паллă тăвăнать. КПД — хапасăр кап тата ăна час-часах процентсемпе кăтартаççĕ.
Математикăлла КПД çапла çыырăнать кунта А — пайталлă ĕç (энерги), Q — пулнă мĕнпур энерги.
Енчен КПДна процентсемпе çырас тесен, ку формула урăхла çырăнать
Калас пулать, 100 \% çине хутланин хăйне тĕллĕн пĕлтерĕшĕ (контенчĕ) çук, мĕншĕн тесен 100 \% = 1.
Асăрхавсем
Категори:Термодинамика Категори:Хапасăр параметрсем
Кындара
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
639
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шадеж
Шадеж — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сылтăм çыранĕпе 14 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Исанбай (Ижболдай ял канашĕ)
Исанбай — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 158 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452822, ОКАТО кочĕ — 80259830002.
Лезгин халăхĕсем
Лезгин халăхĕсем пин çын ( 2002 ):
Каçăсем
Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Азербайджан халăхĕсем
Исанбай (Ижболдай ял канашĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Цезий-137
250px|мини|Цези-137 арканăвĕ Це́зи-137, тата радиоце́зи ятпа паллă — цези элеменчĕн 137 виçеллĕ изотопĕ. Атом реакторĕсемпе атомла хĕçпăшалта атăм тĕшĕ пайланнсан пулать.
Цези-137 Биосферăна варлатакан радиохастар изотопсем хушшинче малти вырăнта. Тăпрапа юшкăнра çирĕп çыханать, шывра ион евĕрлĕ тĕл пулать. Тăварсăр шыври ӳсентрансемпе арктикăри ӳсентрансенче, уйрăмах мăк курăкĕнче нумайрах пухăнать. Чĕрчунсен кĕлеткинче нумайрах чухне мускулсемепе пĕверте пуçтарăнать. Çурçĕр пăланĕпе Çурçĕр Америкăри шывçи кайăксен цези пухас коэффициенчĕ чи пысăкки. Кăмпасемпе мăксенче пухăнать.
Ку нуклидăн 1 г радиохастарлахĕ 3,2 Бк яхăн.
Пулнипе арканни
Цези-137 137Xe β−-арканăвĕ хыççан пулать. (Çурма аркану тапхăрĕ 3,818(13) мин):
Цези-137 бета-арканупа салансан (Çурма аркану тапхăрĕ 30,17 çул), стабиллă 137Ba пулать:
94,4 % аркану хыççăн бари-137 изотопăн 137Bam изомерĕ пулать (Çурма аркану тапхăрĕ 2,55 мин), вăл 661,7 кэВ хăватлă гамма-пайăрка çутатса тĕп тăрăма куçать. Цези-137 пĕр тĕшĕ аркансан петĕмĕшле 1175,63 ± 0,17 кэВ хăват тухать.
Радиаци аварийĕсем
Радионуклид тенчипе сарăлнă. çак радионуклидсен çурринчен ытлашши Украина, Белоруç, тата Раççейĕн Тĕп экономпка районĕнче ӳкнĕ. 1986-мĕш çулта атмосферăри цези-137 çулталăкри вăтам концентрацийĕ 1963-мĕш çулхи таран ӳснĕ (1961-1962-мĕш çулсенче атмосферăра нумай ядерла взрывсем тунипе 1963-мĕш çулта сывлăшра радиоцези концентрациĕ ӳснĕ).
Усă курни
Цези-137 изотопне гамма-дефектоскопсенче, виçекен техникара, медицина препарачĕсене, инструментсене тата апат-çимĕçе радиаципе стерилизацилеме,  радиотерапипе сиенлĕ шыçăна сиплеме усă кураççĕ. Тата цези-137 (цези хлоричĕ) радиоизотопла ток çăлкуçĕнче 1,27 Вт/см³ усă кураççĕ.
Асăрхавсем
Категори:Цези изотопĕсем
Промăçлăх
Промăçлăх — халăх хуçалăхĕн тĕп пайĕсенчен пĕри,
Çаплах пăхăр
Категори:Промăçлăх
Диффузи
Диффу́зи ( «саланни, сапаланни, юхса пĕтни; хире-хирĕç вăйăм») — япалалăх (газсенчи молекулăсем тата атомсем, плазмăри ионсем, çурма ярăшсенчи электронсем тата ытти те) пысăк концентрациллĕ тĕлтен пĕчĕкрех концентрациллĕ тĕле куçса çав концентраци пур çĕрте те пĕр пек пулса тăнин шайлашуллă мар  процесĕ.
Кивĕ Тутар Киремечĕ
Кивĕ Тутар Киремечĕ, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи тутар ялĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Дубовка (Çĕмĕрле районĕ)
Дубовка, — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Çĕмĕрле-Пăрачкав çул çинче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 73 çын, çав шутра 34 арçын, 39 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Дагестанăн Хив районĕ
Хив районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Хив.Район 23 пуш 1935 çулта никесленĕ.Лаптăкĕ 620 çм2.
Халăх йышĕ
Районта 23 пин çын пуранать, чылайăш табасарансем ( 58,5 % ) тата лезгинсем( 41 % ).
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
640
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Казакова-Алексеева Анна Григорьевна
Вăл профессионаллă чăваш мусăк культурине пуçарса яраканĕсенчен пĕри шутланать. Вăтăр çул ытла Чăваш патшалăх юрăпа ташă ансамблĕн тĕп солистки пулнă. Уншăн уйрăмах 40-50-мĕш çулсем ăнăçлă иртнĕ. Чăваш патшалăх юрăпа ташă ансамблĕн йышĕнче юрăç Калинин тата Брянск фрончĕсенче юрланă. Вăрçă хыççăнхи çулсенче те Анна Григорьевна нумай вăхăт ансамблĕн тĕп солистки пулнă.
Пуш, 25
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Казакова-Алексеева Анна Григорьевна
Кил-йышĕ
Унăн ашшĕпе амăшĕ И.Я. Яковлев сĕнĕвĕпе килнĕ. Ашшĕ Григорий Алексеевич нумай çул чиркӳре сăваплăхçă пулса тăрăшнă. Ун хыççăн ĕçлекен пулман. Çав чиркĕве хăй вăхăтĕнче Иван Яковлев уçнă, каярахпа ăна хупаççĕ, çĕмĕреççĕ. Григорий Алексеевич çинчен асăнни 1905 çулта пичетленнĕ С.В.Чичеринăн «Приволжские инородцы» кĕнекинче пур, ун çинчен урăх тĕрĕсрех хыпарсем пирĕн çук.
Алексеевсен çав вăхăтри аван хуçалăх пулнă – çурт, пахча, утар. Кулаксене хирĕç кĕрешме пуçлаччинех вăл хăйĕн ирĕкĕпех пĕтĕм пурлăхне шкула парса хăварса ывăлĕ патне Мускава каять. Каяс умĕн пĕтĕм ял çыннисенчен каçару ыйтать.
Анна Григорьевна хăйĕн анкетинче унăн ашшĕпе амăшĕ Кăнна Кушкинчи училищĕре вĕрентекенсем пулса ĕçленĕ тесе палăртнă, ку вăл пĕр енчен тĕрĕс, анчах веçех мар. Вара вĕсем пирĕн патран пачах та ют тĕле, хăйсене никам та палламан çĕре тухса каяççĕ. Алексеевсем Совет влаçĕнчен пытаннă, мĕншĕн тесен ашшĕ чиркӳпе çыхăннă пулнă. Анна Григорьевна çавăнтанпа урăх тăван ялне килмен, ашшĕ-амăшне паллакан çынсемпе тĕл пуласси килмен пулмалла. Вăл вăхăтра уншăн асăрханни пачах та чăрмантарман.
Хăй вăхăтĕнче хаçатсем çырнă тăрăх, сайра тĕл пулакан хитре сасси пур регионта та янăранă, таса çăлкуç пек, юхса пынă.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш юрăçисем Категори:Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ артисчĕсем Категори:1903 çулта çуралнисем Категори:1968 çулта вилнисем
Çĕнĕ Уразай (Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ)
Çĕнĕ Уразай — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 222 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452925, ОКАТО кочĕ — 80237805005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Тени (кӳлĕ)
Тени — Чăваш Республикинчи Элĕк районĕн Тени тăрăхĕнчи кӳлĕ.
Сереньга
Сереньга — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Буй юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Голячков Леонид Дмитриевич
Голячков Леонид Дмитриевич — (08.08.1919-23.02.1993), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 4-мĕш Украина фрончĕн 8-мĕш сывлăш çарĕн 10-мĕш пĕтерекен авиаци корпусĕн 15-мĕш гварди пĕтерекен авиаци дивизин 181-мĕш гварди пĕтерекен авиаци полкĕн штурманĕ, гварди майор.
Кашан кнеçлĕхĕ
Qashan Principality Кашанское княжество Qaşan bäklege
Дагестанăн Цумадин районĕ
thumb|200px|right| Цумадин районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Агвали.Лаптăкĕ 1 100 çм2.
Халăх йышĕ
Районта 22,7 пин çын ( 2002 ) пурăнать, 99,1 % - аварсем.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Каштанов Сергей Михайлович
Сергей Михайлович Каштанов- истори ăслăлăхĕсен докторĕ, профессор. РАН истори уйрăмĕн (Раççей историйĕ) член-корреспонденчĕ (1997).
Кун-çулĕ
1932 çулхи кăрлачăн 29-мĕшăнче Ленинградра çуралнă. Ашшĕ - Каштанов Михаил Филиппович. Ача чухне ашшĕпе пĕрле тĕрлĕ вырăнсене куçса çӳренĕ. Кукамăшĕ нимĕç, акăлчан, франци чĕлхисене лайĕх пĕлнĕ, мăнукнă 3 çултанах вĕрентме тытăннă. Вăтам шкул Хусан кĕмĕл медальпе пĕтернĕ (1949). Мускав истори-архив институтне отличипе пĕтернĕ 1954. Унăн «Очерки по истории феодального иммунитета в России в XVI веке» диплом ĕçне кандидат диссертаци шайĕнче хак парса хӳтĕлеме сĕннĕ (институт пурнăçĕнче пĕртен-пĕр хут). 1958 çулта «Жалованные и указные грамоты как источник по истории феодального иммунитета на Руси в первой пол. XVI в.» темăпа кандидат диссертацине хӳтĕленĕ (СССР Аслăлăхĕсен академин СССР Истори интитучĕ). 1968 çулта «Очерки русской дипломатики» темăпа доктор диссертацине хӳтĕленĕ.
Ăслăлăхпа вĕрентӳ ĕçĕсем
Институт хыççăн СССР Аслăлăхĕсен академин СССР Истори интитутне (халĕ Раççей Аслăлăхĕсен академин Раççей историн институчĕ) ĕçĕ вырнаçнă.Унта 44 çул ĕçленĕ. 1956-мĕш çултан - кĕçĕн ăслăлăх сотрудникĕ, 1967-мĕш çултан - аслă ăслăлăх сотрудникĕ, 1986-мĕш çултан ертсе пыракан ăслăлăх сотрудникĕ, 1992-мĕш çултан тĕп ăслăлăх сотрудникĕ. 1995-2000 çулсенче - Раççей вăтам ĕмĕрсенчи тата ир çĕнĕ вăхăт истори центрĕн ертсе пыраканĕ. 2000 çулта массăллă информаци хатĕрĕсенче институт директорне А. Н. Сахарова критикленĕ. Центр ертсе пырас ĕçсенчен хăтарнă хыççăн 2001 Раççей Аслăлăхĕсен академин пĕтĕмĕшле историн институтне куçнă. Унта вăл ятарлă истори дисциплинăсен, танлаштарас тата теори çăлкуçĕсен вĕрентĕвĕн центрне ертсе пырать. 1972—1975 çулсенче Мускав облаçĕн Н. Крупской педагогика институчĕн профессорĕ пулнă, 1987—мĕш çултан Раççей патшалăх гуманитари университечĕн истори-архив институчĕн профессорĕ. Нумай вăхăта ют çĕршыв университечĕсене кайнă: Сорбонна (Франци)- 10 уйăх, Германи, Австри. Унта вăл нимĕç, акĕлчан, франци чĕлхисемпе студенсем валли "Дипломатика" тата "Хаяр Иван вăхăтĕнчи Раççей историйĕ" дисциплинăсемпе лекцисем иртернĕ. 1977—мĕш çултан Çĕршывсем хушши дипломатика комиссин пайташĕ.
Ӗçĕсем
240 ытла вырăс тата ют чĕлхесемпе ăслăлăх ĕçĕсем тата 200 ытла энциклопеди статьисем. Вĕсем хушшинче:
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Кăрлачăн 29-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1932 çулта çуралнисем Категори:Раççей историкĕсем Категори:РАН член-корреспонденчĕсем Категори:Историксем, алфавит тăрăх
Имсă (юханшыв)
Топографи карттисем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Соколовка (Çтерлĕ районĕ)
Соколовка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 172 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453138, ОКАТО кочĕ — 80249864011.
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатерленĕ йышĕнче пур.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
641
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кюль-Игай
Кюль-Игай — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Кашан
Кун-çулĕ
Кашанăн (Кашан хулашĕн) археологи япалисене Тутарстанăн Лаиш районĕнчи Шуран ялĕ патĕнче тупнă.
Каçăсем
Категори:Тутарстан историйĕ Категори:Раççейĕн çухалнă хулисем Категори:Раççейри археологи вырăнĕсем Категори:Атăлçи Пăлхар
Виçпӳрт (Комсомольски районĕ)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕ
Атлегач
Атлегач — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 399 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452822, ОКАТО кочĕ — 80259830003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Дагестанăн Цунтин районĕ
Цунтин районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп сали - Кидеро.Район 25 раштав 1930 çулта никĕсленĕ.Лаптăкĕ 1 327 çм2
Халăх йышĕ
Районта 17,9 пин çын ( 2010 ) пурăнать, чылайăш - аварсем ( 98 % ).
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Каштанов Михаил Филиппович
Каштанов, Михаил Филиппович - Чăваш Ен комсомолĕн чи малтанхи ертÿçисенчен пĕри, каярахпа техника ăслăлăхĕсен кандидачĕ, инженер-полковник.
Кун-çулĕ
Чăваш косомол активисчĕ. РКСМ III съезчĕн делегачĕ (1920.
Чăваш комсомол обкомĕн секретарĕ (1920, юпа).
1921 çулхи çу уйăхĕнче комсомол обкомĕ ăна Мускаври Я. Свердлов ячĕллĕ хĕвелтухăç халăхĕсен институтне, кайран Ленинградри М.Калинин ячĕллĕ политехника институчĕн электротехника факультатне вĕренме кĕрет университетне 2-çуллăхри курсене ярать.
Ун хыççăн Ленинградри электротехника институтĕнче, С.М.Буденный ячĕллĕ Çар çыхăну электортехника академинче вĕрентет.
1942 çулта кандидат диссертацине хӳтĕлет.
1945-1949 çулсенче Хусанти офицерсен техника бронетанк аслă шкулĕнче вĕрентет.
Ун хыççăн 11 çул Мусквари Ленин орденлĕ бронетанк çарĕсен Çар академинче вĕрентет.
Нимĕç, акăлчан, франци чĕлхисене пĕлнĕ.
Каштанов Сергей Михайловичăн ашшĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Ленин орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орден кавалерĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Çĕртмен 12-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1902 çулта çуралнисем
Абсолютлă хура ĕскер
Абсолю́тлă хура ĕскер — хуть те мĕнле температÿрăра та ун çине ÿкекен мĕнпур диапазонри электромагнитла пайăркалава çăтакан   физикăлла ĕскер.
Каçăсем
Категори:Термодинамика Категори:Физикăри модельсем Категори:Тĕссем Категори:Хура тĕс
642
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дагестанăн Магарамкент районĕ
Магарамкент районĕ - Дагестан районĕ.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Кăрлач, 17
Пулăмсем
right|120px|Кристиансборг
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Халăх хуçалăхĕ
Çак термина нимĕç экономика теорийĕнчен XIX ĕмĕрте куçарнă, унпа раççей ăслăхçисем ĕçĕсенче 1917 çулхи Октябрь революцийĕ тапхăрĕчченех тĕл пулать. Кайран совет экономика ăслахĕнче, статистикăра тата кулленхи ĕçре усă курнă. 1990-мĕш çулсен пуçламăшĕнче ăна çĕршыв экономики палăртăва куçараççĕ, çавăнпа та халĕ ĕçе пачах кĕртмеççĕ.
Каçăсем
Категори:Экономика Категори:Экономика пайĕсем
Шалаевка
Шалаевка — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 37 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
643
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шалаевка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Шалаевка
Васильев Иван Васильевич
Васильев Иван Васильевич (1882, ака, 4, Чăваш Чураппанĕ ял, Хусан кĕперни, (халĕ Теччĕ районĕ — 1974, нарăс, 16, Шупашкар, Чăваш АССР), — чăвашран тухнă чи малтанхи профессионал  юрăçсенчен пĕри(баритон), педагог.
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ вĕрентӳçи (1957).
Пурнăçĕ
1882 çулхи ака уйăхĕн 4-мĕшĕнче (халĕ Тутарстанăн Теччĕ районне кĕрекен Чăваш Чураппанĕĕнче çуралнă.
Иван Васильевич Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕреннĕ, 1901 çулта Хусанта вак халăхсен вĕрентӳçисен семинаринче вĕренсе тухнă. Юрă ăсталăхне Перĕм мусăк вĕрентĕшĕнче туптанă, каярах Питĕр хулинче - И.П. Прянишников тата И.С. Томарс патĕнче. 1938-1940 çулсенче Мускаври мусăкпа педагогика институтĕнче вĕреннĕ. Чăваш композиторĕсен юррисене концертсенче, радиопа анлă сарнă. Шупашкарти Ф. П. Павлов ячĕллĕ мусăк вĕрентĕшĕн вĕрентӳçи пулса тăрăшнă.
1974 çулхи нарăсăн 16-мĕшĕнче çĕре кĕнĕ.
Литература
Категори:Чăваш юрăçисем Категори:1882 çулта çуралнисем Категори:Акан 4-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1974 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 16-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Раççей юрăçисем
Мранькка Никифор Фёдорович
Никифор Фёдорович Мораньков (Никифор Мранькка, 1901, çĕртме, 9, Пилешкасси ялĕ, Хусан кĕперни (халĕ Куславка районĕ, Чăваш Ен, РФ), Раççей империйĕ — 1973 çулхи нарăс уйăхĕн 20-мĕшĕ, Чăваш АССР, РСФСР, СССР) — чăваш прозăçĕ, драматургĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1939).
Кун-çулĕ
1901 çулхи çĕртме уйăхĕн 9-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Куславка районĕнчи Пилешкасси ялĕнче çуралнă. Ялти пуçламăш шкулта, Мускаври киносценарисчĕсен курсĕсенче вĕреннĕ. Граждан вăрçи вăхăтĕнче алла хĕçпăшал тытса Хĕрлĕ Çар ретĕнче çапăçнă, вăрçă вĕçленсен ял канашĕн пуçлăхĕ пулса ĕçленĕ.
1928 çулта унăн «Элнет» ятлă пĕрремĕш драмине Шупашкарти театр сцени çинче лартнă. Ун хыççăнах «Тӳнтерлене хирĕç», «Виççĕшĕ те пĕр калăпран» пьесăсене хайланă.
Вăрçăран таврăнсан 6 кĕнекерен тăракан «Ӗмĕр сакки сарлака» романа çырнă. 6-мĕш кĕнекине çырса пĕтереймен. 1973 çулхи нарăс уйăхĕн 20-мĕшĕнче çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
1971 çулта литературăри пысăк çитĕнӳсемшĕн ăна Чăваш АССР Аслă Канаш Президиумĕн Хисеп хучĕпе хакланă
Вуламалли
Волчков, В. Пирĕн ентешсем – халăха çутта кăларакансем çинчен / В. Волчков // Ялав (Куславкка р–нĕ). – 1998. –21 ака.
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:ССРП çыравçисем Категори:ССРП драматургĕсем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1901 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 9-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1973 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 20-мĕшĕнче вилнисем Категори:Репрессиленисем
Киклĕпуç
Киклĕпуç, — Тутарстанăн Нурлат районĕнчи чăваш ялĕ.
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Юрьев Элли Михайлович
Юрьев Элли Михайлович (1936 çулхи пуш уйăхĕн 25-мĕшĕ, Кĕçĕн Шетмĕ ялĕ, Красноармейски районĕ, Чăваш Ен — 2001 çулхи кăрлачăн 17-мĕшĕ, Шупашкар, Чăваш Ен), — чăваш ӳкерçи, Чăваш Енĕн ялавĕпе гербĕн тата Шупашкар гербĕн авторĕ, Шупашкарăн (1996) тата Пăрачкавăн (1992) чыслă гражданинĕ, Чăваш Республикин К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх парнин (1990) лауреачĕ, Пĕтĕм Раççейри геральдика пĕрлĕхĕн чыслă пайташĕ (1967 ç.), СССР ӳкерçсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ, Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳкерçи (1976 ç.), Чăваш халăх ӳкерçи (1993 ç.).
Кун-çулĕ
1936 çулхи пуш уйăхĕн 25 Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи Кĕçĕн Шетмĕ ялĕнче çуралнă. 1964 çулта Тбилисин патшалăх ӳнер академинче вĕренсе тухнă.
1964 çултанпа тĕрлĕ çулсенче 10 çул хушши Чăваш кĕнеке издательствинче ӳкерçĕ тата аслă ӳкерçĕ вырăнĕнче ĕçленĕ. 1965 - 1967 çулсенче Шупашкарти ӳнер училищинче студентсене вĕрентнĕ. 1973-1977 çулсенче Чăваш патшалăх педагогика институчĕн ӳнерпе графика факультетĕнче ĕçленĕ. 1995 çултанпа çав институтрах доцент ĕс вырăнне йышăннă.
1969-1976 çулсенче Шупашкарăн тĕп ӳкерçи пулнă. 1977-1980 çулсенче ЧТПК ЧФ РСФСР ӳкерçи, 1980-1982 çулсенче Чăваш инçекуравĕн лартакан ӳкерçи. 1997-2000 çулсенче Чăваш патшалăх университечĕн доценчĕ пулнă.
2001 çулта кăрлачăн 17-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1936 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2001 çулта вилнисем Категори:Кăрлачăн 17-мĕшĕнче вилнисем Категори:Шупашкар хулин хисеплĕ гражданĕсем
Сесек
Сесек — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Сырчан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Кивĕуразаево
Кивĕуразаево — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 35 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Вăрман хуçалăхĕ
thumb|300px|right|Вăрман ĕслени. [[Австри]].
Каçăсем
Категори:Вăрман хуçалăхĕ Категори:Халăх хуçалăхĕ
Forstwissenschaft
Бурунди
Бурунди, — Африкăн тĕп пайĕнче вырнаçнă патшалăх. Руанда, Конго тата Танзани патшалăхĕсемпе юнашар вырнаçнă.
Истори
XVII ĕмĕртенпе никама та пахăнман патшалăх пек паллă. 1890-мĕш çулсенче нимĕçсен колонийĕ пулса тăнă. Пĕрремĕш тĕнче вăрçи хыççăн вара Бельгине куçнă.
1962 çулта Бурунди пăхăнман патшалăх пулса тăнă. 1993 çулччен патшалăх влаçĕ тутсисен пĕчĕк ушкăнĕнче пулнă. Пăхăнма пăрахнă хыççăн тĕрлĕ халăхсем пĕр-пĕринпе хирĕçнĕ. Тĕп хирĕçӳсем 1964, 1972 тата 1990-мĕш çулсенче пулса иртнĕ.
1965 çулта хутусем патша йĕркине хирĕç пăлхав çĕкленĕ. Тутсисем астула хăйсен аллинче хăварма вăй тупнă. Анчах та кăшт вăхăт иртсен патша йĕркине хăйсемех пĕтернĕ.
1993 çулта пĕрремĕш демократиллĕ суйлавра Мельхиор Ндадайене суйласа илеççĕ. Вăл хуту халăхĕнчен пулнă, анчах та кăштах вăхăт иртсен ăна тутсисен çар çыннийĕсем персе вĕлернĕ.
2003 çулта патшалăх влаçĕ хутусем патне куçать, патшалăха Домитьен Ндайизейе ертсе пыма пуçлать.
Пайланăвĕ
Патшалăх 17 провинци çине пайланать, кашни вĕсенчен тата 117 коммунăран тăрать.
Хĕрхĕлтĕм тĕс
Хĕрхĕлтĕм тĕс, Фиолет тĕс  — чи кĕске хум тăршшĕллĕ монохромла пайăркалава тивекен тĕс,  (хум тăршшĕсен 380—440 нм чухлĕ диапазонĕ).
Каçăсем
Категори:Фиолет тĕсĕн сĕмĕсем Категори:Тĕссем ru:Категория:Оттенки фиолетового цвета
Паральша
Паральша — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял вырăнĕ.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
2002-мĕш çулта 2 килте 4 çын пурăннă. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта ялан пурăнакан çынсем  çук.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Чăваш патшалăхĕн академи симфони капелли
Чăваш патшалăхĕн академи симфони капелли (Чувашская государственная академическая симфоническая капелла) — Чăваш Республикин, 1967 çулта йĕркеленĕ академи мусăк ушкăнĕ.
Вырнаçавĕ: 9 çурт, Президент бульварĕ, Шупашкар хули.
Телефонсем: (8352) 62-11-47, 62-04-90, 62-10-64
Кун-çулĕ
Чăваш АССР телекуравпа радиокалаçу комитечĕн хорне 1967 çулхи авăн уйăхĕнче Шупашкар хулинче йĕркеленĕ. Хăйĕн пĕрремĕш концертне коллектив çав çулах, чӳкĕн 7-мĕшĕнче кăтартнă. Хора йĕркелекенĕ тата унăн пĕрремĕш дирижерĕ Чăваш АССР халăх артисчĕ, Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ артисчĕ А.Г.Орлов-Шуçăм композитор пулнă. Хора чăваш нацин профессиллĕ мусăкĕпе паллаштарма туса хунă.
Аристарх Гаврилович пуçарса янă йăласене 1974 çулта Чăваш педагогика институчĕн доценчĕ, Чăваш композиторĕсен ассоциацин пайташĕ, ЧАССР ӳнер тава тивĕçлĕ ĕçченĕ П.Г.Федоров малалла тăсать. Пётр Григорьевич ĕçленĕ вăхăтра хор Мускав, Минск, Ĕпхӳ, Ижевск, Хусан, Чулхула тата СССР урăх хулисенче чăвашсен хор ӳнерне кăтартнă.
1986 çулта хора Морис Яклашкин ертӳç йышăнать. 1988 çулта «Советская музыка» журнал çапла асăннă: «Вы располагаете в настоящее время едва ли не лучшим коллективом такого рода в Поволжье и, может быть, в РСФСР, возглавляемым истинным подвижником М.Н.Яклашкиным».
Капелла репертуарĕ
Капелла репертуарĕнче Федор Павлов, Степан Максимов, Анисим Асламас, Владимир Иванишин, Григорий Хирбю, Филипп Лукин, Федор Васильев, Тимофей Фандеев чăваш композиторĕсен классика ĕçĕсем.
Каçăсем
Категори:Раççей хорĕсем Категори:Чăваш мусăкĕ Категори:Чăваш Енĕн мусăкĕ Категори:1967 çулта килнĕ мусăк коллективĕсем Категори:Раççĕй хорĕсем
Дагестанăн Чародин районĕ
Чародин районĕ - Дагестан районĕ.Район 1929 çулта никĕсленĕ.Тĕп сали - Цуриб.Лаптăкĕ 1 010 çм.
Халăх йышĕ
Районта яхăн 11.8 пин çын ( 2002 ) пурăнать, чылайăш - аварсем ( 98,4 % ).Лаксем Шалиб салинче пурăнаççĕ ( 1,1 % ).
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Çăл
Çăл, çавăн пекех пусă — шыв тупăшлама ятарласа хатĕрленĕ гидротехника çурт-йĕрĕ.
Тăрна
thumb|250px|Тăрналлă çăл thumb|250px|Çăл
Каçăсем
Категори:Гидротехника çурт-йĕрĕ
Остеохондроз
Çурăм шăмми остеохондрозĕн тĕп никĕсĕ — тӳррĕн çӳрени.
Ӳснĕ çем çыннăн физиологи енĕпе çурăм шăммисен хушшинчи пăрăх çулĕсем хавшакланаççĕ, çавăнпа вĕсем диффузиллĕ тăранаççĕ.
Йывăрлăха куçни
Остеохондроз шутне çак чирсене кĕртеççĕ: протрузи, диск грыжи (çурăм шăмми сыпăк грыжи), кифоз, çурăм шăмми грыжи, радикулит.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çурăм шăмми чирĕсем
Дагестанăн Шамиль районĕ
Шамиль районĕ - Дагестан районĕ.Район 1929 çулта никĕсленĕ.Тĕп сали - Хебда.Лаптăкĕ 920 çм2.
Кун-çулĕ
Хăвăн кун-çулĕнче район темиçе хут ятна улăштарнă :
Халăх йышĕ
Районта яхăн 26 пин çын пурăнать, чылайăш - аварсем.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Ленин проспекчĕ (Мускав)
Каçăсем
Категори:Ленин ятне чысласа панă объектсем
Кабо Верде
Кабо Верде, — Африкăн çурçĕр-хĕвеланăç умĕнче Атлантика океанĕнчи Кабо Верде утравĕсем çинче вырнаçнă патшалăх. Çĕрĕсене португалсем XV ĕмĕрте тупнă та колониленĕ. Халĕ те патшалăх чĕлхи — португал. Кабо Верде португал чĕлхинчен куçарсан Симĕс Сăмсах пĕлтерĕшлĕ.
Экономика
Кабо Верде пĕчĕк патшалăх пулнă пирки Португалипе тачă çыхăну тытать. Тĕслĕхрен, унăн укçи Португалире усă курнă валютăпа çыхăннă. 1999 çулччен Кабо Верденче Португали эскудипе, ун хыççăн Евро курсĕпе çыхăннă. thumb|left|250px|Питĕ пысăк экспорт таварне - тăвара кăлараканнисем
Каçăсем
Категори:Буркина Фасо Категори:Африка патшалăхĕсем
Масарлă
Масарлă (Октябрьское) – Пенза облаçĕн Çăрттанлă районĕнчи ял. Тутарсем тата вырăссем пурăнаççĕ.
Кун-çулĕ
Çак вырăнта 1712 çынсем пурăнма вырнаçни пирки паллă. Ăçтан вĕсем куçса килнине тĕплĕн калама çук, çапах та ват çынсем каласа панипе çакна пĕлме пулать. Хантемир мурса Аслă Петĕртен çак хутая илнĕ: «за проявленную службу в войнах русского государства (возможно в Крымской войне), 182 татарам пожелавшим вместо своих мест выдать новую землю и их от всех налогов освободить. 52 семьям по 50 четвертей земли в поле, сенных покосов на 1000 копен. Оставшимся (130 хозяйств) по 25 четвертей земли в поле, сенных покосов по 500 копен». Вара ват асаттесем тĕпленме çĕр шырама тытăннă, хальхи Масарлă ятлă ял патне çитеççĕ те çакăнти çĕре килĕштереççĕ. Анчах та кунта Азарка Том чăвашăн ялĕ пулнă. Тутарсем кунта вырнаçнă. Анчах та чăвашсем мурсасене кăларса яраççĕ. Çакăн хыççăн Хантемир мурса хăйĕн юлташĕпе каллех I Петĕр патне çул тытать. Петĕр I вара Хусан тăрăхĕнчи хăйĕн пăхаканне салтаксене, çĕр виçекене илсе тутарсене çĕр касса пама хушать. Хусанри пăхаканĕ кунта Хантимир мурсана салтаксемпе çĕр виçекене парса ярать. Вара çаксем яла çитсе вырăнти чăвашсене хăваласа ярса çĕрне йышăнса юлаççе. Темиçе çул иртсен ял варринче чăваш çăвинчи вырăнĕнче шăмăсем, авалхи тум-тир тухать. Çавăнпа та яла Масарлă ята тивĕçтернĕ. Унтан каярах пурăнакансем уйрăлса тухса Тумă, Сарпай, Тарлаку ялсене никĕсленĕ. Халĕ Масарлăра вырăссемпе тутарсем пурăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕ
Колористика
Колористика — тĕссем çинчен вĕрентекен ăслăх. Вăл, уйрăммăн илсен, çак япаласем çинчен вĕрентет —  тĕссен тата çутăн çутçанталăкĕ, тĕп тĕссем, туллилетекен тĕссем, хутăш тĕссем, психологилле саккунлавсем, тĕссен культури, тĕспе çыхăннă ÿнерсем, гармони, тĕссен тĕрлĕ енĕсем. Кăштах кивелнĕ ят та пур — тĕс пĕлĕвĕ.
Новотроицк (Янаул районĕ)
Новотроицк  — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 123 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452822, ОКАТО кочĕ — 80259830004.
Колористика
Çавăн пекех
Категори:Сӳретлĕ ӳнер Категори:Тĕссем Категори:Сӳретле ÿнер
Новотроицк (Янаул районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Татьяна кунĕ (пĕлтерĕшсем)
Татьяна кунĕ:
Сарпай
Сарпай (Сулеймановка, Сарбай) – Пенза облаçĕн Çăрттанлă районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕ
Лаврентьевская
Лаврентьевская — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Салат юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Симановка
Симановка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кобра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Лаврентьевская
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Симановка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Лаврентьевская
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Çĕньял (Çĕрпӳ районĕ, Туçи ял тăрăхĕ)
Çĕньял (Şĕnjal), — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Сĕве (ял)
{{ПВ-Раççей |статус                  = Ял |чăвашла çĕлĕк           = Сĕве |тăван çĕлĕк             = Зөя Свияжск |герб                    = Coat of arms of Tatarstan.svg |ялав                    = Flag of Tatarstan.svg |lat_deg =55 |lat_min =46 |lat_sec =20 |lon_deg =48 |lon_min =39 |lon_sec =35 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти            = |район карттин пысăкăшĕ  = |регион                  = Тутарстан |регион тапăлра          = Тутарстан |район тĕсĕ              = Муниципаллă район |район                   = Ешĕл Васан районĕ{ |район тапăлра           = Ешĕл Васан районĕ{{!}}Ешĕл Васан |пурăнан тăрăх тĕсĕ      = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх           = |пурăнан тăрăх тапăлра   = {{!}} |шалти пайлану           = |пуçлăх                  = |никĕсленĕ вăхăт         = 1550 |пĕрремĕш асăну          = |малтанхи ятсем          = |статус                  = |лаптăк                  = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ    = |пурăнан халăх          = 252 |халăх çыравĕн çулĕ     = 2014 |йышлăх                 = |агломераци             = |наци йышĕ              = вырăссем |конфесси йышĕ          = православсем |этнохороним            = |вăхăт тăрăхĕ            = |почтă индексĕ           = |почтă индексĕсем        = |телефон кочĕ            = 843хх |автомобиль кочĕ         = 12, 112 |цифрăллă идентификатор  = |категори Commons-ра     = |сайт                    = }} Сĕве (Зөя, Zöyä, Сӱэ, Свияжск) — Тутарстанри Ешĕл Васан районĕнчи ял, Сĕве Атăла юхса кĕнĕ çĕрте вырнаçнă. 1551 çулта Хаяр Йăван никĕс хунă. XVI ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнчен 1932 çула çити Сĕвен хула статусĕ пулнă, вăл тутарсемпе çармăссене Христос тĕнне явăçтарас тĕпĕсенчен пĕри шутланнă.
Тавралăхĕ
Хальхи вăхăтра Сĕве утрав çинче ларать, Васильевăпа, Хусанпа юханшыв транспорчĕ çыхăнтарать. Лаптăкĕ 64.37 га. Чукун çул чарăнăвĕ Сĕве утравран 6 çм анăçалла, Нижние Вязовые хула евĕр паçулкăра.
Кун-çулĕ
Хăйĕн Хусан харçинчен 1550 çулта чакса пынă чух, Хаяр Йăван Атăлăн сылăм çыранĕнче чарăнать те пулас карман вырăнне çакăнта палăртать. 1551 çулта кармана 4 эрне хушшинче Углич патĕнче хатĕрлесе Атăлпа илсе килсе пуçтарнă. И.И.Полосин вырăсла куçарнă çăлкуçран: Великий князь приказал срубить город с деревянными стенами, башнями, воротами, как настоящий город; а балки и бревна переметить все сверху донизу. Затем этот город был разобран, сложен на плоты и сплавлен вниз по Волге, вместе с воинскими людьми и крупной артиллерией. Когда он подошел под Казань, он приказал возвести этот город и заполнить все [укрепления] землей; сам он возвратился на Москву, а город этот занял русскими людьми и артиллерией и назвал его Свияжском.
Хăвăрт туса лартнă хула вырăс çарĕсен 1552 çулта Хусана хупăрланă чух никĕс тĕпĕ пулать. XVI ĕмĕрĕн варринче Сĕве карманĕ хӳтлев территори калăпăшĕпе Новгородран, Псковран, Мускавран та сĕмлĕрех шутланнă. 1932 çулта Сĕве хула статусне çухатать, ял шайне анать.
1957 çулта Куйбышев шыв усравĕ пулса тăнипе Сĕве утрава лекет.
2008 çулта дамба, материкпа çыхăнтаракан автоçул тăваççĕ.
Паллă вырăнсем
Сĕве — Тутарстанăн çулçӳрев чаплă вырăнĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстанăн Ешĕл Васан районĕнчи пурăнан вырăнсем
645
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бажанов Григорий Сергеевич
Бажанов Григорий Сергеевич — ( 1918-), Балти флочĕн Сывлăш-Çăр вăйĕсен 8-мĕш мина-торпеда авиаци дивизин 1-мĕш гварди мина-торпеда авиаци полкĕн штурманĕ эскадрильи, гварди капитанĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22.
Дагестанăн Ахты районĕ
Ахты районĕ - Дагестан районĕ.Район 1929 çулта никĕсленĕ.Тĕп сали - Ахты.Лаптăкĕ 1 120 çм2.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Гоманков Иван Прокофьевич
Гоманков Иван Прокофьевич — (27.02.1919-08.11.1980), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 5-мĕш тапăнакан çарĕн 230-мĕш перевçĕсен дивизин 986-мĕш перевçĕсен полкĕн рота командирĕ, капитан.
Кариево
Кариево — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 563 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452946, ОКАТО кочĕ — 80237810001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Дагестанăн Ботлих районĕ
Ботлих районĕ - Дагестан районĕ.Район 22 чÿк 1926 çулта никĕсленĕ.Лаптăкĕ 500 çм2.
Халăх йышĕ
Районта 53.4 пин çын пурăнать.
Каçăсем
Категори:Дагестан районĕсем
Федоро-Петровка
Федоро-Петровка — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 3 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453138, ОКАТО кочĕ — 80249864012.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Ефремов
Ефремов, — вырăс Ефрем ячĕнчен пулса кайнă хушамат.
Категори:Хушаматсем
Чăрăш кайăкĕсем
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Вĕçен кайăксен йăхĕсем Категори:Чăрăш кайăк йышшисем
646
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Истяк
Истяк — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 492 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452806, ОКАТО кочĕ — 80259835001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Уттекасси
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
647
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Котловка
Котловка, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи чăваш ялĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Жальгирис Вильнюс ФК
Жа́льгирис (Futbolo Klubas Žalgiris) — Вильнюс хулин литва футбол клубĕ. Совет тапхăрĕн чи паллă литва клубĕ.
Кун-çулĕ
2006 çулта литва усламçи Вадим Кастуев клубăн харпăрçи пулса тăрать. 2008 çулта вăл клубăн официаллă президенчĕ. Командăн çулталăкри бюджечĕ 4 миллион лита (1,2 миллион евро) яхăн. 2008 çулхи çу уйăхĕнче Кастуева Мускавра укçана туртса илме хапсăннă пирки аресленĕ. Футболистсене шалу тӳлеме пăрахнă, çапах та «Жальгирис» администрацийĕ клуб сутăнмасть тенĕ. Клуб вылявçăсене укçапа тивĕçтерес çуккине пула вуншар футболист урăх çĕре тухса кайнă.
Каçăсем
Категори:Литван футбол клубĕсем Категори:СССР футбол клубĕсем Категори:Вильнюс *
Дагестанăн Дербент районĕ
200px|right| Дербент районĕ - Дагестан районĕ.Тĕп хули - Дербент.Район 22 çурла 1921 çулта никĕсленĕ.Лаптăкĕ 822 çм2.
Халăх йышĕ
Районта 93.3 пин çын ( 2010 ) пурăнать :
Транспорт
Район урлă аслă çулсем иртеççĕ :
Лесмуровка
Лесмуровка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Ягыл-Ях юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Калентьева Ирина Николаевна
Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ спорт ăсти.
Тренерĕ — Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ тренерĕ, Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ тренерĕ, Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ физкультурăпа спорт ĕçченĕ Владимир Николаевич Краснов.
Кун-çулĕ
1977 çулхи чӳк уйăхĕн 10-мĕшĕнче Чăваш Енри Патăрьел районĕнчи Нăрваш Шăхаль ялĕнче çуралнă.
Сиднейри олимпиадăра резервра пулнă. Афинăпа Пекинри олимпиадăсене хутшăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чӳкĕн 10-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1977 çулта çуралнисем Категори:Олимп вăййисем Категори:Раççей спортсменĕсем Категори:Чăваш спортсменĕсем Категори:Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ спорт ăстисем Категори:Чăваш патшалăх педагогика университетĕнче вĕренсе тухнисем
Тарлаку
Тарлаку (Сулеймановка(?)) – Пенза облаçĕн Çăрттанлă районĕнчи ял. Хăш ял пирки сăмах пыни уçăмлах мар.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕнчи Çăрттанлă районĕн ялĕсем
Вӑрман чăрăш кайăкĕ
Вӑрман чăрăш кайăкĕ (лат. Prunella modularis) — юрлакан пӗчӗк вӗҫен кайӑк, ытларах сахал йышлӑ чăрăш кайăкĕсен тӗсӗ анлӑ сарӑлнӑ. Ытти тӑванлӑ кайӑксенчен уйрӑм, ӑшӑ ҫанталӑклӑ Евразире пурӑнать, сӑртлӑ-тусенче ҫех мар, тӳремлӗ вырӑнсенче те йӑва ҫавӑрать.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чăрăш кайăк йышшисем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
Синярка
Синярка — Раççей территоринчи юханшыв. Удмурт Республики, Тутарстан, Киров облаçĕ территорипе юхать. Люга юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Çĕмĕрле (хула)
Çĕмĕрле, — Чăваш Енри хула, 1916 çулта Мускав-Хусан чукун çулне тунă çухне хывнă. 1930 çултанпа ĕçтĕшсен паççулки, 1937 çулта хула шайне кĕртнĕ. 1935 çултанпа Çĕмĕрле районĕн администраци вырăнĕ. Шупашкартан 110 çухрăмра вырнаçнă.
Синярка
Каçăсем
Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕ юханшывĕсем
Çĕмĕрле (хула)
Хула варринче пилĕк тата икĕ хутлă çуртсем вырнаçнă, хула хĕрринче — пĕр хутлисем.