cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стратеги авиацийĕ
Кун-çулĕ
thumb|right|300px|Американ [[B-2 Спирит (1997).]]
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Самолёт классификацийĕ
Хура карас
thumb|справа|250|Хура карас Хура карас та карп йышши пулă. Тĕксĕмрех ылтăн тĕслĕ, анчах та шывран кăларсан часах хура пăнчăланса каять. Çавăнпах пулла чăвашсем хура карас тенĕ те пулас. Хăш çĕрте арман пулли тесе каланине тĕл пулатăн.
Хура карас 30 сантиметр тăршшĕ çитĕнме пултарать. Йывăрăшĕ 2 килограмран сайра иртет. Çу уйăхĕнче вăлча сапма пуçлать. Унта 300-400 пин тĕвĕ пулать.
Ку пулă питĕ лӳппер, майĕпен, васкамасăр ишсе çӳрет, пĕр вырăнтан тĕпĕр вырăна куçса кайма юратмасть. Çулла вăлтана кĕменпе пĕрех. Çуркуннепе кĕркунне те пĕр вăхăт кăна туртать. Ытларах ăман çине кĕрет. Туртма та ку пулă лӳппер туртать. Пуçĕпех хыпиччен хăш чух 5 минут таран иртме пултарать.
Хура карас, ытти карас пекех, хĕлле вăлтана кĕмест, юшкăн ăшне кĕрсе выртать.
Каçăсем
Категори:Карп йышшисем
Батырбай (Перĕм Ен)
Батырбай (Батырбай) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Брюзли ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 105 çын, çав шутра 47 арçын тата 58 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 174 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 14 км майлă вырнаçнă.
Майск (Пушкăртстан)
Майск — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 80 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452838, ОКАТО кочĕ — 80250855002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Вомлесъю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Третьяков Пётр Николаевич
Третьяков Пётр Николаевич, — совет археологĕ. 1909 çулхи юпа уйăхĕн 30-мĕшĕнче Кострома хулинче çуралнă. 1976 çулхи çĕртме уйăхĕн 12 Ленинградра вилнĕ.
1958 çултанпа СССР Ăслăлăх Академиĕн член-корреспонденчĕ. 1952 çулта СССР Патшалăх премиĕн лауриачĕ пулнă. Ленин орденне тата 3 ытти ордена тивĕçнĕ пулнă.
Пурнăçĕ
1940 çултанпа КПСС партин членĕ пулнă. 1950-1953 çулсенче «Вопросы истории» (Истори ыйтăвĕсем) журналăн тĕп редакторĕ пулнă. 1951-1959 çулсенче СССР ĂА славяноведени инститечĕн директорĕ, СССР ĂА археологи институчĕн тĕп ăслăлăх сотрудникĕ.
Ӗçĕсем
Тĕп ĕçĕсене славянсен археологипе историĕ тăрăх çырнă. Çавăн пекех авалхи вырăссен халăхĕ ăçтан пулса кайни çинчен çырнă.
Çырнисем
Категори:Совет археологĕсем
Шыв çи
thumb|left|250|Шыв çи
Шыв çи - таса шыва юратакан, карп йышне кĕрекен пулă. Кĕлетки унăн вăрăм, çинçе, çурăмĕ тӳрĕ. Пĕтĕмĕшле илсен, çутă тĕслĕ, çурăмĕ çеç сăрă симĕс тĕслĕ курăнать. Ку пуллăн хуппи шултăра, хăвăрт тăкăнать. Шыв çи 20 сантиметра çити ӳсме пултарать. Йывăрăшĕ 18 грама çитет.
Шыв çи ытларах чи вак организмсемпе тата çип евĕрлĕ ӳсен-тăрансемпе тăранать.
Ку пулă шерĕхшĕн тата шăлашăн чи тутлă апат шутланать. Çавăнпа шыв çипе çăткăн пулăсене тытнă чухне усă кураççĕ.
Вуламалли
Категори:Карп йышшисем
Анаткасси (Муркаш районĕ, Тимеш ял тăрăхĕ)
Анаткасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Зеравшан (юханшыв)
Зеравшан (, куçарсан «ылттăн салатакан» пулать) — Вăтам Азири юханшыв, Амударьян авалхи юппи. Тури юхăмра Матча ятлă.
Юханшыв хĕрринче авалхи пурăну вырăнĕсем чылай. Сăмахран, кунта Хура Кӳлĕ хуларан 27 çухрăмра вырнаçнă Заманбобо авалхи çынсен пурăну вырăнĕ пур. Çавăн пекех Хазарасп (II-III ĕмĕрсем), Кумушкент (I-V ĕмĕрсем) хулашсене асăнма пулать. Авалхи Самарканда та пирĕн эрăчченхи 700-мĕш çул тĕлнелле çак юханшыв хĕрринче никĕсленĕ.
Çăлкуçĕ Заравшан сăрт хырçинче вырнаçнă, кунти пăрлăхăн юрпа пăр шывĕпе тулать. Таджикистан çĕрĕ тăрăх Пенджикента çити 300 çухрăм анăçалла юхать. Узбекистан чикки урлă каçнă хыççăн çурçĕр-хĕвеланăçнелле пăрăнать. Кунта вăл Самарканд вырнаçнă чаплă оазиса йĕркелет. Малалла чылай хушă типĕ çĕрсемпе юхать. Навои хуларан иртсен кăнтăр-хĕвеланăçнелле пăрăнать. Бухарапа Хура Кӳлĕ хуласене иртсен Амударьяна çитеймесĕр типсе ларать.
Вуламалли
Категори:Узбекистан юханшывĕсем Категори:Таджикистан юханшывĕсем
21 (хисеп)
21 (çирĕм пĕрре) — 20-пе 22 хушшинчи натураллă хисеп.
Асăрхавсем
Категори:Тулли хисепсем
Хура Кӳлĕ
Хура Кӳлĕ (Qorako‘l) — Узбекистанăн Бухара вилоятĕнчи хула. Бухараран 60 çухрăмра, Зеравшан юханшывĕн анат юхăмĕнче вырнаçнă Хура Кӳлĕ оазисĕнче ларать. Хура Кӳлĕ районĕн тĕпĕ.
1980 çулччен посёлок пулнă.
Халăх йышĕ
1975 çулта кунта 5,6 пин çын пурăннă. 1991 çулта халăх йышĕ 17,6 пине çитнĕ. Хальхи вăхăтра хулара 2 пин те 162 çын кăна пурăнать.
Категори:Узбекистан хулисем
Амстердам-Рейн
Амстердам-Рейн-канал (Amsterdam-Rijnkanaal) — Нидерландсенчи Амстердама Рейн шыв çулĕпе çыхăнтаракан канал. Канал Амстердам порчтне Германири Рур облаçĕпе çыхăнтаракан кирлĕ шыв артерийĕ шутланать, çаплах унпа çĕр-шывăн анăç пайне шыв янттипе тивĕçтерме усă кураççĕ.
Шыв çулĕ
Эй амстердам гавăнĕнчен пуçласа Брёкелена çити канал кăнтăралла каять, кайран кăнтăр-тухăçалла пăрăнать те Утрехт витĕр тухать. Кун хыççăн канал Мерведе-каналпа çыхăнать те Лек урлă Вейк-бей-Дюрстеде патĕнче, кайран Линге урлă каçса каять те Тил хули çумĕнче Ваал патнелле юхса пырать. Канал анлăшĕ: 100 - 120 метр, тарăнăшĕ — 6 м çити.
Кун-çулĕ
1892 çулта тунă Мерведе-каналпа (Амстердамран Горинхема çити) карапсене куçарма хĕнрех пулма пуçласан, çĕнĕ канал тума йышăннă. Çакăн пек саккуна 1931 çулта кăларнă, анчах Иккĕмĕш Тĕнче вăрçине пула тӳрех пуçлайман. Амстердампа Утрехт хушшинчи шыв çулне анлăлатнă, каналăн кăнтăр енчи пайне çĕнĕрен чавса илнĕ.
Канала 1952 çулхи çăвăн 21-мĕшĕнче уçнă, 1965 - 1981 çулсенче канала лайăхлатнă.
Кĕперсем
Амстердамра, канал айĕпе Пит-Хейн (Piet Heintunnel) тоннель пырать, унсăр пуçне канал урлă темĕн чухлĕ кĕпер хунă, тĕслĕхрен:
Каçăсем
Категори:Нидерландсен каналĕсем
Пелепей районĕ
Пелепей районĕ (Бәләбәй районы, Белебеевский район Башкортостана) — Пушкăрт Республикин кăнтăр-анăçĕнче, ытларах çӳллĕ çĕкленнĕ Пăкăльма-Пелепей возвышенности вырнаçнă. Района 1930 çулта йĕркеленĕ. Çĕр лаптăкĕ
Тавралăхĕ
Район тĕпĕ — Пелепей хули, Ĕпхӳне çитме. Ял çыннисен шучĕ (1995) 17.1 пин çын. Районта 106 пурăнан вырăн.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Халăх йышлăхĕ вăтамран — 9 çын/тв.çм. Район çĕрĕсенче хула евĕр посёлок Аксаково(2.9 пин çын) шутланать. Пурăнакансен чылайрахăшĕ вырăссем, тутарсем тата чăвашсем.
Çутçанталăк
Ик юханшыв (юпписем Уçен, Ря), Дёма (юпписем Менеуз, Слак, Курсак) тата Белая (юппи Чермасан).
Çĕр айĕнче кунта нефть (Пелепей, Уçен-Йăван, Илькино, Елизавета упранăвĕсем), акшар (Хĕрлĕ-Шуçăм, Тухушши упранăвĕсем), хăйăр (Алексеево, Сысуй, Пелепей упранăвĕсем), хăйăрлă-грави хутăшĕ (Тузлукуш упранăвĕ), кирпĕч тăмми (Пелепей упранăвĕ) пур.
Кунта тĕксĕм тата хура-тĕксĕм вăрман тăприллĕ çĕрсем, йӳçĕ мар, карбонатлă тата пĕрпеклĕ хура çĕрĕсем. Районăн 39% лаптăкне вĕрене, çăка, юман, хурăн, ăвăс вăрманĕсем хупланă, тата хушăран хырсем те пур. Пелепей тата Уçен-Йăван вăрман хуçалăхĕсенче горицвет çурхи ту чечекĕн, çу ландышĕн тата ботаника палăкĕсен (300-çулхи тата 90-125-çулхи хырĕсен) çутçанталăк управĕсене йĕркеленĕ.
Ял хуçалăхĕсем тырă çитĕнтерессипе, сĕт-çу тата аш-какай выльăх-чĕрлĕхĕ, сысна, кайăк-кăвакал ĕрчетессипе палăраççĕ.
Транспорт
Район урлă чукун Самар- Ĕпхӳ -Челепи тата Аксаково-Туймаçи автомобиль çулĕсем иртеççĕ.
Çутĕç
Ялсенче 36 пĕтĕмĕшле пĕлӳ паракан шкул пур, вăл шутра вăтам шкулсен шучĕ 15; 24 вулавăш, 42 культура керменĕ, 3 пульницă. Чăвашла тухакан Урал сасси хаçат пур.
Планета тĕшĕ
Планета тĕшĕ — планетăн чи шалти сийĕсем. Çав вăхăтрах тĕш хăй те темиçе хытă е шĕвек сийсенчен тăма пултарать ; пĕтĕмпех шĕвек е пĕтĕмпех хытă та пулма пултарать. Хĕвел тытăмĕнчи планетăсен тĕшĕн радиусĕ плпнетăн хăйĕн радиусĕнчен  20 процентран пуçласа (Уйăх)  85  процент таран (Меркурий) пулать.
Каçăсем
Категори:Планетăсем Категори:Планета
Дмитриевка (Мелеуç районĕ)
Дмитриевка  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 26 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453874, ОКАТО кочĕ — 80241870004.
22 (хисеп)
22 (çирĕм иккĕ) — 21-пе 23 хушшинчи натураллă хисеп.
Дмитриевка (Мелеуç районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
22 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Дмитриевка (Мелеуç районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Кичинка
Кичинка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Сюзянь
Сюзянь (Сөҗән) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Брюзли ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 375 çын, çав шутра 182 арçын тата 193 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 420 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 14 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Н
Нн, — кириллица тата латиница çинче никĕсленекен алфавитсен, чăваш алфавитĕнчи вун çиччĕмĕш саспалли. Унăн ячĕ — «нă». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ чăваш çырулăхĕн палăкĕсенче те усă курнă.
Нн саспалли чăваш сăмахĕсен пур позицийĕсенче те тĕл пулать: нăрă, кантăр, аван. И, е, ĕ, ӳ сас паллисем çумĕнчи н сас палли çемçе н' сасса пĕлтерет: мĕн [м'ĕн], нимĕр [н'им'ĕр'], кин [к'ин'].
Категори:Саспаллисем
Вак-Ногуш
Вак-Ногуш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ик юпписем
Хирти Ĕнел
Хирти Ӗнел, Hirti Ӗnel — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Япала (тивĕç-ирĕк)
Каçăсем
Категори:Япала Категори:Япала тивĕç-ирĕкĕ
Лезгинка (пĕлтерĕшсем)
Лезгинка:
Мереçен
Мереçен, — Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 47 çын, çав шутра 25 арçын, 22 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
23 (хисеп)
23 (çирĕм виççĕ) — 22-пе 24 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Вора-Вож
Вора-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Харута юханшывăн сулахай çыранĕпе, 27 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 47 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
24 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Анаткасси (Муркаш районĕ, Катькас ял тăрăхĕ)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Кĕçĕн Бальзуга
Кĕçĕн Бальзуга — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 267 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452838, ОКАТО кочĕ — 80250855003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Киев
Киев (Киів) — Украина патшалăхĕн тĕп хули. Днепр юханшыв хĕрринче ларать.
Епархи
Епархи (ἐπαρχία) - христос тĕн чиркĕвĕн пайĕ. Епархи ертӳçи - епископ, архиепископ е митрополит.
Кайнлăк
Кайнлăк,' Kajnlăk' — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Епархи
Каçăсем
Категори:Экклезиологи Категори:Православи
Киев
Хула кун-çулĕ
Археологи тĕпчев ĕçĕсем кăтартнипе Киев облаçĕнчи пурăну вырăнĕсем 15 000—20 000 çул каяллах пулнă.
Бронза ĕмĕрĕ тапхарĕнче кăнтăр-анăç территоринче шурă грудов культури ? пулнине кăтартнă. Энеолитпа (пăхăр ĕмĕрĕ) неолит тапхăрĕсене триполи культури палăкĕсем кăтартаççĕ, çак саманана тĕпчевçĕсем виççе пайлаççĕ: малти пирĕн эрăччен (4 500 — 3 500), вăтам (3 500—2750) тата кайри (2 750 — 2 000) çулсем.
Пирĕн эрăччен I пинçуллăхăн иккĕмĕш пайĕнче — I пинçуллахан пĕрремĕш пайĕнче Киевçумĕн çурçĕр-анăçĕнче Зарубинĕç культури аталанса пынă.
Хальхи Киев (хулипе облаçĕ) вырăнĕнче Тимĕр ĕмĕрĕнче чернях археологи культури (ăна çаплах «кейӳ культури» тесе палăртаççĕ) пулни паллă, унăн ӳсĕмĕ II—V ĕмĕрсенче анăç енчен Анат Потанавçи çеçенхирлĕ-вăрманлă çĕрĕсенчен пуçланса тухăçра Днепрăн сулахай çыранĕсемпе Чернигов çĕрĕсене çитиччен сарăлнă.
Хулана никĕслени çинчен пĕр халап çӳрет. Вăл халап тăрăх хулана Кий, Щек, Хорив тата вĕсен аппăшĕ Лыбидь V ĕмĕрте никĕсленĕ. Вăл полянсен тĕп вырăнĕ пулса тăмалла пулнă. Хула ятне аслă пиччĕшĕн ячĕпе панă.
Хулана никĕсленĕ çул шутне 482 çула усă кураççĕ. Пĕрремеш хут вара хулана хут çинче 862 çулта асăннă. Вăл хут тăрăх хулана 854 çулта никĕсленĕ тенĕ.
882 çултанпа вăл Киев Руçĕн тĕп хули пулса тăрать. 1240 çулта хулана тутар-монголсем аркатнă. 1362 çултан пуçласа Аслă Литва Кнеçлĕхне тата Посполит Речне кĕрет.
1654 çултан пуçласа Раççей Империйĕ шутне кĕнĕ. 1934 çултанпа Украин ССРĕн тĕп хули. 1941 çулхи авăн уйăхĕн 19-мĕшĕпе 1943 çулхи чӳк уйăхĕн 6-мĕшĕ хушшинче нимĕçсемнимĕçсен аллинче пулнă.
1917 çулхи чӳк — 1920 Киев алран ала куçнă, тăрăмĕ пĕрмаях улшăнса тăнă:
1918, кăрлач — 1919, ака — ирĕклĕ Украинăн (Тĕп Рада, Скоропадского Хетьмăнлăхĕ, Петлюрăн Директорийĕ) тĕп хули. Çав хушăрах, 1918 ç., совет Украина ССРĕн тĕп хули Харьков пулнă. 1934 ç. Совнарком йышанăвĕпе Украинăн тĕп хули ятне Харьковран Киевне куçараççĕ
left|thumb|200px|Нимĕç оккупации тапхăрĕ. Киев хулинчи наци демонстарцийĕ
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче Киев нимĕçсен тытăмĕнче авăн, 19, 1941 — чӳк, 6 1943 пулнă. 1941 çулта, çурла-авăн уйăхĕсенче Киев çумĕнче Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин чи пысăк çапăçăвĕсенчен (Киев çапăçăвĕ (1941))пĕри пулса иртнĕ.
Хӳтĕлев тапхăрĕнчи паттăрлăх кăтартнăшăн, 1961 çулхи çĕртме, 21 СССР Аслă Канашĕн Хушăвĕпе Киев хулине паттăр хула чыслăх ретне кĕртнĕ; 1965 çулхи çу, 8 СССР Аслă Канашĕн Президиумĕ çирĕплетнĕ. 1991 раштав уйăхĕнчен Киев — ирĕклĕ Украина тĕп хули.
1991 çултанпа Украина патшалахĕн тĕп хули.
Халăх йышĕ
XVIII ĕмĕрĕн вĕçĕнче 30 000 яхăн çын пурăннă. Халăх çырăвĕпе (2001) Киевра 2 611 300 пурăнакан пулнă.
Тĕнĕ
thumb|250px|Киев, [[Энтри чиркĕвĕ]]
Çутĕç
thumb|250px|[[Украина наци техника университечĕ «КПИ».]]
Промăçлăх
Киев Украинăн пысăк промăçлă тĕпĕ шутланать. Хулара халăх хуçалăхĕн пур отраçлĕсем ĕçлеççĕ, апат-çимĕç те, самолёт тăваканĕ те.
Транспорчĕ
thumb|250px|Киев, [[Киев метрополитенĕ.]] thumb|250px|Киев, [[Кăнтăр кĕперĕ (Киев метрополитенĕ).]]
Пысăк транспорт çыххи (чукун çулпа шоссе çулĕсем; юханшыв порчĕ; Борисполе тĕнче аэропорчĕ тата çĕршывăн шалĕнчи Жуляны аэропорчĕ). Машинă тăвакан пысăк тĕпĕ; металлурги, çăмăл, полиграфиллĕ промăçлăхсем. 1960 ç. 3 йĕрлĕ, 56,5 çм тăсăлăвлĕ метрополитен (çавăн пекех Киев метрополитенĕ вулăр).
Этеплĕх, кану вырăнĕсем
thumb|250px|Киев трамвайĕ.
Киевра 27 музей, 25 театăр тата театров-студи (сăмахран, Украинăн Т. Г. Шевченко ячĕллĕ наци опера театăрĕ).
Киев хули этеплĕхпе ӳнерлĕх палăкĕсемпе пуян. Вĕсенчен чи чаплисем: Ылтăн хапха, Софи соборĕ (XI ĕмĕр), Выдуб мăнаçтырĕ (XI в.), комплекс сооружений Киев-Печерă лаври (XI—XVIII ĕмĕрĕсем), Михайлов Ылтан тăрăллă мăнаçтăр, Берестари Спас чиркĕвĕ (XII ĕмĕр), Чĕрĕлӳ барокко, Энтри, Покров, Троица чиркĕвĕсем, Кловпа Мариин керменĕсем.
Вăрман, парк тата сад лаптăкĕ хулан лаптăкĕн çурри ытла пулать. Хула картинче икĕ ботаника сачĕ.
Киевне тĕрĕсех тĕнчери чи симĕс хулисенчен пĕри теççĕ (тахçан вăл чи симĕсси шутланнă). Çу уйăхĕнче, хăш çул кĕр кунĕсенче те, капăр чечекленекен Киев каштанĕсем хула симвăлĕсем пулаççĕ.
Пысăк кинотеатрсем: «Жовтень», «Киев», «Украина», «Баттерфляй».
Пайланăвĕ
thumb|left|450px| Сылтăм çыранĕнчи Киев. thumb|250px|Киевăн административлă пайĕсем
Киев хули 10 районтан тăрать: thumb|right|250px|Днепр Киевра Днепрăн сылтăм енче: Днепрăн сулахай енче:
Днепрăн сулахай çыранĕ:
Киев кнеçĕсем
Кий (кнеç), Çек и Хорив
Аскольдпа Дир — 864—882
Олег Вещий — 879—912
Игорь Рюрикович — 913—945
Ольга (Киев арăм кнеç) — 945—957
Святослав I — 957—972
Ярополк Святославич — 972—978
Владимир I Святославич (Креститель) — 978—1015
Святополк I Окаянный — 1015—1016,1018—1019
Ярослав I Мудрый — 1016—1018,1019—1054
Изяслав Ярославич — 1054—1068,1069—1073,1077—1078
Всеслав Полоцкий — 1068—1069
Святослав II Ярославич — 1073—1076
Всеволод Ярославич — 1076—1077,1078—1093
Святополк II Изяславич — 1093—1113
Владимир Всеволодович Мономах — 1113—1125
Мстислав Владимирович Великий — 1125—1132
Ярополк II Владимирович — 1132—1138
Всеволод II Ольгович — 1139—1146
Вячеслав Владимирович — 1146—1155 (только номинально, фактически — Изяслав)
Изяслав II Мстиславич — 1146—1149,1151—1154
Юрий Владимирович Долгорукий — 1149—1151,1155—1157
Ростислав Мстиславич — 1154—1155
Изяслав III Давыдович — 1157
Хулан пуçлăхĕсем
Хулан пĕрремĕш пуçлăхне 1835 çулта суйласа лартнă. 1919 — хула пуçлăхĕн вырăнне «хула канашĕн ертӳçи» пулать. Совет тăрăмĕ (1943—1991) Совет тапхăрĕ хыççăн (1992 çултанпа)
Шупашкар хулин урамĕсем
'''Шупашкар хулин урамĕсен, тăкăрлăкĕсен, бульварĕсен проспекчĕсен шоссесен, çыранхĕррисен, проездсен тата хула администрацине пăхăнакан пурăнан вырăнсен ят-йышĕ (Чăваш Республикин Шупашкар хула администрацин 2008 çулхи акан 21-мĕшĕнчи 111 № «Об утверждении реестра наименований улиц, площадей с допустимыми наименованиями в г. Чебоксары» йышăнăвĕ).
Çавăн пекех пăхăр
* Шупашкар
Улакӳлĕ
Улакӳлĕ — Балхашпа Улакӳлĕ айлăмĕнче вырнаçнă тăварлă кӳлĕ. ХII-пе XIX ĕмĕр хушшинче Турге-Нор (монг. «кĕпер-кӳлĕ»), Алакта кӳлли, Алатениз, Алакта ятсемпе паллă пулнă.
Пулăсем
Кӳлĕре уланкă, сазан, хура пулă тытаççĕ. Кӳлĕ хĕрринче губач ятлă упа пурăнать.
Категори:Казахстан кӳллисем
25 (хисеп)
25 (çирĕм пиллĕк) — 24-па 26 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Киязы
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Бильтен
Бильтен (Bilten) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
1973 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1602.
Каçăсем
Категори:Базель-Ланд хулисем
Ворга-Вож
Ворга-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Таврота-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 7 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Елпачиха
Елпачиха (Үдик) — Перĕм Енри Барда районĕнчи чиркӳ ялĕ. Елпачиха ял тăрăхне кĕрет.
Ворга-Вож
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Елпачиха
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 1341 çын, çав шутра 645 арçын тата 696 хĕрарăм пулнă.
Ворга-Вож
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Елпачиха
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 1422 çын шутланнă.
Ворга-Вож
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Елпачиха
Барда ялĕн варринчен 18 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Нарăс, 6
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Янкасси
Янкасси, Jankassi — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Ураскилт (Татăшла районĕ)
Ураскилт — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 496 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452838, ОКАТО кочĕ — 80250855004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Тайăм
Тайăм, — глагол кăтартакан ĕç е тăрăм чăнлăхпа еплерех çыхăннине кăтартакан грамматика категорийĕ. Тайăм форми глагол тĕпĕ çумне ятарлă аффикс хушăннипе пулать.
Чăваш чĕлхинче
Чăваш чĕлхинче тăватă тайăм: кăтарту, хушу, ĕмĕт тата килĕшÿ.
Кăтарту тайăмĕ
Кăтартса калани хорми ĕç каличчен пулса иртнине, халь пулса пынине тата каланă хыççăн пулассине пĕлтерет (Эпĕ кĕнеке вуларăм. Ача çыру çырать. Ыран эпир кинона каятпăр). Çавăнпа кăтартса каланин виçĕ вăхăт — иртнĕ, хальхи тата пулас вăхăчĕ — хорминче пулать.
Кăтартса каланин ятарлă морфологи палли (аффиксĕ) çук, унăн пĕлтерĕшне вăхăт тата сăпат аффиксĕсем кăтартаççĕ: вула-т-ăп, вĕрен-ет-ĕп, çыр-т-ăм, кай-ăп, итл-ĕп-ĕр.
Хушу тайăмĕ
Хушу калани хорми ĕçе тума хушнине пĕлтерет (Эсĕ шутла. Эпĕ ĕçлем. Вăл çыртăр). Ку каланин пулăвĕ кашни сăпатра хăйне евĕрлĕ: эпĕ пĕл-е-м, эсĕ пĕл, вăл пĕл-тĕр; эпир пĕл-е-р, эсир пĕл-ĕр, вĕсем пĕл-ччĕр. Хирĕçлев пĕлтерĕшĕ каллех хăйне евĕрлĕ: эпĕ пĕлем мар, эсĕ ан пĕл, вăл ан пĕлтĕр; эпир пĕлер мар, эсир ан пĕлĕр, вĕсем ан пĕлччĕр.
Хушса каланин 2 сăпат хорми чăваш глаголĕн тĕпĕ шутланать (кай, пĕл, вула, итлĕ).
Сăпат формисен хушу пĕлтерĕшĕ пурин те пĕр пек мар: 2 сăпат форми ĕçе тума хушнине тулли, вăйлă палăртать пулсан, ыттисен пĕлтерĕшĕнче хушу сĕмĕ вăйсăртарах.
Ĕмĕт тайăмĕ
Ĕмĕтленсе калани ĕçе тума ĕмĕтленнине пĕлтерет. Вăл глагол тĕпĕ çумне -ăтт (-ĕтт), -ĕчч аффикс хушăннипе пулать (кай-ăтт-ăм, кай-ăтт-ăн, кай-ĕчч-ĕ; кай-ăтт-ăм-ăр, кай-ăтт-ăр, кай-ĕчч-ĕ-ç). Хирĕçлев аспекчĕн хорми глагол тĕпĕпе тайăлу аффиксĕ хушшине -м аффикс кĕрсе ларнипе пулать (кай-м-ăтт-ăм, кай-м-ăтт-ăн, кай-м-ĕчч-ĕ).
Килĕшӳ тайăмĕ
Килĕшсе каланипе усă кураканни пĕр-пĕр ĕçпе килĕшнине, уншăн ĕç вĕçленĕвĕ кирек мĕнле пулсан та пурпĕреххине пĕлтерет. Каланин пĕлтерĕшне тăвакан аффиксĕ -ин тата -ăсă (-ĕсĕ): эпĕ кай-ăп-ин, эсĕ кай-ăсă-н, вăл кай-ин; эпир кай-ăп-ăр-ин, эсир кай-ăсă-р, вĕсем кай-ĕ-ç-ин. Çак каланин хирĕçлев аспекчĕ -м аффикс хушăннипе пулать: эпĕ кай-м-ăп-ин, эсĕ кай-м-ăсă-н, вăл кай-м-ин.
Ку тайăмăн пĕрремĕшпе иккĕмĕш сăпат формисемпе кулленхи калаçура сайра усă кураççĕ.
Вырăс чĕлхинче
Вырăс чĕлхинче виçĕ тайăм: кăтарту, ĕмĕт тата хушу.
26 (хисеп)
26 (çирĕм улттă) — 25-пе 27 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Терекли-Мектеб
Терекли-Мектеб (Йывăçлă тĕн шкулĕ) - Ногай районĕн тĕп сали.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Халăх йышĕ - 7.3 пин çын ( 2010 ), чылайăш ( 85 % ) - ногайсем.
Октябрьски
Октябрьски, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял. 1920 çулччен Çĕн Тукай ятлă пулнă. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕччен Ӗсмел ятлă пулнă. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕнчен пуçласа 1959 çулхи утă уйăхĕн 14-мĕшĕччен Октябрьски районĕн центрĕ пулнă.
Терекли-Мектеб
Каçăсем
Категори:Дагестан
Октябрьски
Истори
Ӗсмел ялĕ малтан Шупашкар уесĕн Воскресенски вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕнче ялăн ятне улăштарса çĕнĕ района туса хунă хыççăн вăл Октябрьски районне кĕрсе унăн центрĕ пулса тăнă. Октябрьски районне пĕтернĕ хыççăн ял Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Çĕнĕ Троевка (Мелеуç районĕ)
Çĕнĕ Троевка — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453881, ОКАТО кочĕ — 80241855004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Ленинкасси (Йĕпреç районĕ)
Ленинкасси, — Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 76 çын, çав шутра 37 арçын, 39 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Пĕрлешӳллĕ Нацисен Организацийĕ
thumb|[[ПНО ялавĕ]] Пĕрлешнĕ Нацисен Организацийĕ, — пĕтĕм тĕнчери мира тытса тăма, çирĕплетме, патшалăхсем хушшинчи çыхăнусене вăйлăлатма йĕркеленĕ пĕтĕм тĕнче шайĕнчи организаци. Организаци никĕсĕсемпе структурине Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи хыççăн Гитлер режимне хирĕç коалицине кĕрекенсем йĕркеленĕ.
ПНО кун-çулĕ
Устава 50 патшалăхран килнĕ çынсем 1945 çулхи çĕртме уйăхĕн 26-мĕшĕнче алă пусса çирĕплетнĕ. 1945 çулхи юпа уйăхĕн 24-мĕшĕнче устав вăя кĕнĕ. 1946-2002 çулсем хушшинче ПНО шутне 140 патшалăх кĕртнĕ.
ПНО структури
ПНО штаб-хваттерĕ Нью-Йорк хулинче вырнаçнă.
Уйрăмĕсем:
Çавăн пекех
Категори:ПНО
Вас-Елга (Мăн Ик юппи)
Вас-Елга ( Мăн Ик юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Мăн Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 49 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик юпписем
Анаткас Хачăк
Анаткас Хачăк (Нижние Хачики) — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял
Шупашкара çитме 43 км, Муркаша - 14 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Москакасси ял тăрăхĕ шутне кĕрет. Ялта 192 çын (2010) пурăнать.
Кунçулĕ
19-мĕш ĕмĕрте Хусан кĕпернине кĕнĕ Чикмĕ уесĕн Тутаркасси вулăсĕнче шутланнă. 1920-мĕш çулта Шупашкар уесне кĕртнĕ. 1929 çулта Тутаркасси районĕнче. 1927–39, 1939–62 çулсенче Сĕнтĕр районĕнче, 1962–64 çулсенче Шупашкар районĕнче. 1964 çулта вара Муркаш районне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Воргаель (Воргашорвис юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Козьмяш
Козьмяш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Хăвăрт Танып юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
The New York Times
The New York Times (Нью-Йорк таймс) — АПШ сарăлăвĕпе виççĕмĕш (The Wall Street Journal тата USA Today хыççăн) хаçачĕ. Ытларахăш американ хаçачĕсем пекех, The New York Times регион кăларăмĕ шутланать. Çапах та, регионăн МИХ концепципе аталаннă пулин те вăл тĕнчери чи сĕмлĕ хаçатсенчен пĕрри пулса тăрать.
Кун-çулĕ
thumb|160px|left|[[The New York Times Building|New York Times Building — хаçатăн Манхэттенри çĕнĕ штаб-хваттерĕ (2007 çул, архитектор Ренцо Пьяно)]]
1851 çулхи авăнăн 18-мĕшĕнче Генри Джарвис Рэймонд журналист тата политик, Республика Наци Комитечĕн иккĕмĕш председателĕ, тата малтан банкир пулнă Джордж Джонсо йĕркеленĕ; ун чухне кăларăма «New-York Daily Times» тенĕ. Код ISSN: 0362-4331. Тираж (2005 çулта) 1 млн 131 пин экземпляр ахаль кунсенче тата 1 млн 681 пин экземпляр — вырсарни кунсенче. Пĕтĕм тĕнчере сарăлать.
Харпăрçă
1896 çултанпа The New York Times харпăрçи Сульцбергер çемьи пулать. Сульцбергерсен аллинче Б класлă акцисен 88 %.
Каçăсем
New York Times Категори:АПШ хаçачĕсем
Чулсăрт
Чулсăрт — чăнкă айăклă чуллă ту. Тӳпи ытларах чухне шĕвĕр. Чулсăртсенче ӳсентăран е пушшех те ӳсмест, е тĕллĕн-тĕллĕн кăшт кăна. Ытларах мăк, мăк курăкĕ тата шыв курăкĕ ӳсет.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Геологи Категори:Çĕр пичĕн тĕсĕсем
صخر (توضيح) Скала Roca Hornina Carreg Klippe (geologi) Gestein Πέτρωμα Rock (geology) Roko Roca Kivim Arroka Kivi Roche Rocha סלע Kőzet Batu Berg Roccia 岩石 암석 Gestengs Uoliena Ieži Карпа Чулуу Batu Rots (steen) Bergart Skała Rocha Piatră Скала Hornina Kamnina Стене Bergart பாறை หิน Kayaç Гірська порода Đá (địa chất) שטיין 岩石
Пантерӑсем
Пантерӑсем (лат. Panthera, ав.-грек. πάνθηρ < παντός «самый из…» + θήρ тискер чӗрчун) — кушаксен йышшисен пысӑк чӗрчунсен йӑхӗ, хальхи пилӗк паллӑ тӗссенчен: ирбис (лат. Panthera uncia), тигр (лат. Panthera tigris), арӑслан (лат. Panthera leo), леопард (лат. Panthera pardus) тата ягуар (лат. Panthera onca), тата авалхи вилсе пӗтнӗ таксонсенчен тӑрать.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Кушак йышшисем
Мукина Ираида Васильевна
Мукина Ираида Васильевна (1957, нарăс, 6 Чăваш АССР, Патăрьел районĕ, Кивĕ Ахпӳрт ялĕ çур.), — филологи ăслăхĕсен кандидачĕ.
Пурнăçĕ
1957 çулхи нарăсăн 6 Чăваш Енĕн Патăръел районĕнчи Кивĕ Ахпӳрт ялĕнче çуралнă.
Тăван ялĕнчи тулли мар вăтам, Тури Туçари вăтам шкулсенче пĕлӳ пухнă. 1974-1979 çулсенче И.Н.Ульянов ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх университечĕн историпе филологи факультечĕнче вĕреннĕ. Аслă пĕлӳ илнĕ хыççăн 16 çул хушши республикăн тĕп хаçатĕнче — «Коммунизм ялавĕ», каярахпа «Хыпар» хаçатра куçару пайĕнче тăлмачра ĕçленĕ. 1994 çултанпа Чăваш патшалăх университечĕн чăваш филологийĕпе культура факультечĕнче вăй хурать. Чĕлхе ыйтăвĕсене тишкерет, Ираида Мукина тĕпчевĕсем И.Я.Яковлев еткерĕпе, унăн куçару ĕçĕсемпе çыхăннă.
Ираида Мукина 20 ытла статья тата «И.Я.Яковлев çинчен хунă чăн сăмах» («Руссика» издательстви, 1998) монографи авторĕ. 1999 çулта «Библин чăвашла куçарăвĕ чăваш литература чĕлхине йĕркелесе çирĕплетес ĕçри вырăнĕ» темăпа диссертаци хӳтĕленĕ.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Чăваш чĕлхин тĕпчевçисем Категори:1957 çулта çуралнисем Категори:Нарăсăн 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Ăсчахсем, алфавитпа Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:Раççей ăсчахĕсем Категори:СССР ăсчахĕсем
Браунвальд
Браунвальд (Braunwald GL) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
346 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1603.
Искирь (ял)
Искирь (Искер) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Елпачиха ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 209 çын, çав шутра 101 арçын тата 108 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 289 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 13 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Шулган
Шулган — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 979 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452843, ОКАТО кочĕ — 80250860001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Эклипс
мини|Эклипс. Джордж Стаббс ӗҫӗ Эклипс (1 ака 1764 г. - 26 нарӑс 1789 г.) XVIII ӗмӗрти Британи таса ӑратлӑ ҫӗнтерейми ӑйӑр, 18 ӑмӑртура ҫӗнтернӗ, 11 хутчен Король куркине, чи ҫӳллӗ парнене илме тивӗҫнӗ. Вӑл хальхи таса юнлӑ лашасен ӑратне пуҫласа ӗрчетнисенчен пӗри.
Каҫӑсем
Категори:Паллӑ лашасем Категори:Паллӑ чӗрчунсем, алфавитпа
ИЛ-96
Ил-96 — вăтам тата инçе хушăна вĕçмелли1980-мĕш çулсен вĕçĕнче КБ Ильюшин проектланă сарлака фюзеляжлă пассажир самолёчĕ. Хайĕн пĕрремĕш вĕçевне 1988 çулта хăпарнă, серине 1993 çулта Воронежри акционерсен самолёт тăвакан пĕрлешĕвĕнче кĕртнĕ. Ил-96 раççейĕн пĕрремĕш тата юлашки инçемагистральлĕ сарлака фюзеляжлă самолёт пулать.
Кун-çулĕ
thumb|right|300px|Ил-96-300
Эксплуатаци
thumb|right|300px|Ил-96-300 [[Гавана|Гаванăри аэропортра]]
Ыттисем
Категори:Воронежри акционерсен самолёт тăвакан пĕрлешĕвĕ Категори:Пассажир самолёчĕсем Категори:Ильюшин самолёчĕсем Категори:Раççей самолёчĕсем
BusinessWeek
BusinessWeek — McGraw-Hill издательствăн ĕçлев журналĕ. 1929 çулта Малькольм Мур йĕркеленĕ, ун чухне вăл McGraw-Hill президенчĕ пулнă. Совокупная читательская аудитория в мире — 5,6 млн человек.
2005 çултанпа Европăри тата Азири хăшпĕр версисене кăларма пăрахнă. 2005 çулхи раштавăн 7-мĕшĕнче издательство хăйĕн пресс-релизĕнче кăларăм пĕрле те пĕтĕм тĕнчĕллĕ пулассине пĕлтерет.
1988 çултанпа BusinessWeek çулсеренхи американ МВА бизнес-шкулĕсен рейтингне пичетлет. В 2006 году началась публикация годового рейтинга обычных бизнес-программ.
2007 çулхи юпан 12-мĕшĕнче журналăн дизайнĕ улшăнать, тытăмĕ те кăшт çĕнелет.
Асăрхавсем
Категори:Экономика журналĕсем Категори:Эрнере тухакан журналсем Категори:Ĕçлев журналĕсем Категори:Çĕнĕ Йорк культури
28 (хисеп)
28 (çирĕм саккăр) — 27-пе 29 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Тенгиз
Тенгиз — Казахстанри Сар хырçăра вырнаçнă кӳлĕ. Тĕнче океанĕпе çыхăнманнине пула вăл тăварлă та ӳçĕ.
Раштавра пăра ларать те ака уйăхĕнче тасалать.
Кӳлĕне Нура юханшыв юхса кĕрет.
Каçăсем
Категори:Казахстан кӳллисем
27 (хисеп)
27 (çирĕм çиччĕ) — 26-па 28 хушшинчи натураллă хисеп.
Асăрхавсем
Категори:Тулли хисепсем
Атăл Паттăр
Атăл Паттăр - чăваш халапĕсенчи хăюллă паттăр.
Атăл юханшыва Атăл Паттăр ятне панă.
Каçăсем
Категори:Чăваш паттăрĕсем Категори:Чăваш халаплăхĕ Категори:Чăваш мифологиĕ
Сар хырçă
Сар хырçă — Казахстанăн тĕп пайĕнче вырнаçнă хир. Тĕллĕн-тĕллĕн сăртсем тĕл пулаççĕ.
Анăçран тухăçалла 1200 çухрăма тăсăлать. Анăçри сарлакăшĕ 900 çх, тухăçра — 400 çх.
Çанталăк
Çанталăкĕ континентлă, кăнтăр енче типĕрех. Çулла типĕ вăхăтсем час-часах пулаççĕ, хĕлле юр нумай çумасть.
Категори:Караканта облаçĕ Категори:Казахстан географийĕ
Канюков Владимир Яковлевич
Канюков Владимир Яковлевич (8.1.1926, Çĕнкас Юнтапа ялĕ, Элĕк районĕ — 18.5.1983, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш филологĕ, литература пĕлевçи, филологи ăслăхĕсен кандидачĕ. Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи (1976), Чăваш АССР К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх преми лауреачĕ (1988).
Арăмĕ — Канюкова Александра Семёновна, филологи ăслăхĕсен кандидачĕ.
Пурнăçĕ
1953-1961 çулсенче Тĕпчев институчĕнче литературăпа ӳнер уйрăмне ертсе пынă, çав вăхăтрах 1950-1976 çулсенче Чăваш патшалăх педагогика университетĕнче чăваш чĕлхипе литератури кафедринче доцент вырăнĕнче ĕçленĕ.
1967 çултанпа Чăваш патшалăх университетĕнче: истори-филологи факультечĕн деканĕ, чăваш чĕлхипе литератури кафедрин ертӳçи.
Буцефал
мини|Буцефала алла вӗрентни. Андре Кастень ӗҫӗ
Канюков Владимир Яковлевич
Пурнăçĕ
1983 çулхи çу уйăхĕн 18-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Буцефал
Буцефал (греr. Βουκεφάλας, «вӑкӑр пуҫлӑ»; лат. Bucephalus) — Македони Александрĕн юратнӑ лашин ячӗ.
Канюков Владимир Яковлевич
Ӗçĕсем
Н. Шупуççынни, Марфа Трубина çинчен, ача-пăча сăмахлăхĕ пирки, фольклора тĕпчесе 10 кĕнеке кăларнă.
Буцефал
Каҫӑсем
Категори:Паллӑ лашасем Категори:Паллӑ чӗрчунсем, алфавитпа
Канюков Владимир Яковлевич
Ӗçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1926 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 8-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1983 çулта вилнисем Категори:Çăвăн 18-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш литературовечĕсем Категори:И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ вĕрентӳçисем Категори:Чăваш патшалăх педагогика университечĕн вĕрентӳçисем
Кокиш
Кокиш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Качмаш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Конюково (Перĕм Ен)
Конюково (Әрәмә авыл) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Елпачиха ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 116 çын, çав шутра 46 арçын тата 70 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 153 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 15 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
29 (хисеп)
29 (çирĕм тăххăр) — 28-па 30 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Сехнер
Сехнер , — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 11 çын, çав шутра 8 арçын, 3 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1930-мĕш çулта Хурамал ялĕнчи вырăссем никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Эрменсем
Эрменсем (Հայ) — эрмен чĕлхипе калаçакан халăх, инди-европа чĕлхе çемйине кĕрет.
Воргаель (Кĕçĕн Сына юппи)
Воргаёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Сыня юханшывăн сылтăм çыранĕпе 32 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Вас-Елга ( Ик юппи)
Вас-Елга (Ик юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Воргаель (Кĕçĕн Сына юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Вас-Елга ( Ик юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Эрменсем
Тĕнĕ
thumb|right|130px| Святитель Григорий Армянский, XIV ĕмĕрти пирĕшти., Греци Эрмен чиркĕвĕ. [[Бангладеш|thumb|right|250 px]]
Воргаель (Кĕçĕн Сына юппи)
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Вас-Елга ( Ик юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Гаплотип
Каçăсем
Категори:Генетика
Швенди (Гларус)
Швенди (Schwändi GL) — Швейцарири коммуна, Гларус кантонне кĕрет.
425 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 1628.
Каçăсем
Категори:Базель-Ланд хулисем
Сергеевка (Мелеуç районĕ)
Сергеевка  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 220 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453870, ОКАТО кочĕ — 80241860003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Салават районĕ
Салават районĕ (Салауат районы, Салаватский район Башкортостана) — Пушкăрт Республикин çурçĕр-тухăçĕнчи районĕ.
Тавралăхĕ
Кăнтăрта Челепи облаçĕпе чикĕленет. Района 1935 çулта никĕсленĕ. Лаптăкĕ Район тĕпĕ — Малояз сали, Ӗпхӳне çитме.
Халăхĕ
1995 çулта 27.3 пин çын пурăнать. Халăх-çын тăвăрлăхĕ 1 тв. çм 12 çын пурăнать, ялсенче — 11 çын/тв.çм. Районта 62 ял-поселок. Пушкăртсем, тутарсем, вырăссем чылаййăн пурăнаççĕ.
Çутçанталăкĕ
Çĕрĕсен нумай пайĕ Юрюзань тата Ай шыв уйрăлăвĕнче вырнаçнă. Кăнтăр-тухăç енче Уралăн анăç айăккинчи ту мал çурăмĕсем (Сулей, Башташ) пуçланаççĕ. Кăнтăр-анăçра Хура ту çурăмĕ тапранса каять, çурçĕр-анăçра — Ӗпхӳ плато. Çӳллĕшĕ 370 м. Çутçанталăк палăкĕсем — Янгантау, Куселяр сероводород çăлкуçĕ, Кургазак çăлкуçĕ, Лаклин пещера. Боксит (Çĕнĕ, Айск), известняк (Мурсалимкин, Чебаркуль, Язги-Юрт), цемент тăмĕ (Çырла), хăйăр-отощитель (Лагеров), хайăр-грави хутăшĕ (Ялан-Куль), агрономи тăпри (Мещегар, Покров) çĕр айĕнчи упранăвĕсем. Торф шурлăхĕсен (Мещегар, Ак-Шишми, Лагеров тата ыттисем те) пĕтĕм çĕр лаптăкĕ.
Климат
Районта вăтам-сулхăн çанталăк, нӳрĕклĕ. Хура çĕрсем, кăштах тăварлă, хура-тĕксĕм тата хура çĕр евĕрлĕ вăрман начарланнă тăпрасем. Вăрмансен лаптăкĕ — (31,6 % районăн çĕрĕсем). Йăвăçлăх пĕтĕм пурлăхĕ — 9 млн. м³ яхăн (çав шутра хурăнсем — 4,5, осины — 1,8, хыр — 1,1, çăка — 0,8 млн. м³). Ялхуçалăх ĕçĕсен шутĕнче çĕр, вăл шутра сухаласа хуни — 66,9 пинĕ, улăх-çырансем — 26,6 пинĕ, утă çулмалли —.
Çутĕç, этеплĕх
Районта 49 анлăпĕлӳ шкулĕсем, çав шутра 18 вăтам шкулсем; кĕвĕ шкулĕ, Малоязри професси училищи, 25 вулавăш, 48 этеплĕх керменĕ, районăн тĕп тата 4 ял пульницисем, Янгантау курорчĕ пур.
Вырăсла «На земле Салавата», пушкăртла «Юрюзань» хаçатсем пичетленсе тухаççĕ.
Ялсемпе посёлекĕсем
Хула евĕр посёлоксем:
Пысăк саласем:
Улăп
Улăп - чăваш халапĕсенчи пысăк та вăйлă паттăр.
Каçăсем
Категори:Чăваш халаплăхĕ Категори:Эпос хайлавĕсем
Категори:Чăваш мифологиĕ
Пурш
Пурш (6 раштав 1952 — 1964) — паллӑ бенгали тигрӗ, кино тата цирк актёрӗ. Маргарита Назарова дрессировщицан юратнӑ чӗрчунӗ пулнӑ.
Пурнӑҫӗ
Пурш 1952 ҫулхи раштав уйӑхӗн 6-мӗшӗнче Рига зоосадӗнче ҫуралнӑ. Амӑшӗ Бенгали тигрӗ Юна, ашшӗ тигр Бенго. Пӗрремӗш хут Пурш «Укротительница тигров» кинохайлавӗнче актёр пулса хутшӑннӑ.
Каҫӑсем
Категори:Паллӑ чӗрчунсем, алфавитпа Категори:Чӗрчунсем-актёрсем
31 (хисеп)
31 (вăтăр пĕрре) — 30-па 32 хушшинчи натураллă хисеп.
30 (хисеп)
30 (вăтăр) — 29-па 31 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Гарибаш
Гарибаш — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 523 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452843, ОКАТО кочĕ — 80250860002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Усть-Тунтор (Барда районĕ)
Усть-Тунтор (Тау авыл) — Перĕм Енри Барда районĕнчи сала. Елпачиха ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 277 çын, çав шутра 115 арçын тата 162 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 336 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 15 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Кормяжка
Кормяжка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Пэл
мини|Пэл
Пэл (4 ҫӗртме 1940, Питомник Глэмис, Ҫурҫӗр Голливуд, Калифорни, АПШ — 18 ҫӗртме 1958, Радда Уэзервокс килӗ, Ҫурҫӗр Голливуд, Калифорни, АПШ) — колли ӑрачӗн йытти, Лесси йытӑ ами рольне кинора тата телевиденире вылянӑ йытӑ.
Каҫӑсем
Категори:Паллӑ чӗрчунсем, алфавитпа Категори:Чӗрчунсем-актёрсем
Ворга-Шор (Пальник-Ю юппи)
Ворга-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Пальник-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 37 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Листьев Владислав Николаевич
Владислав Николаевич Листьев (Çу, 10 1956, Мускав — Пуш, 1 1995, Мускав) — раççей теле-ертӳçи тата тележурналист, ОРТ пĕрремĕш тĕп директорĕ, усламçă.
Кун-çулĕ
Влад спорт енлĕ шкул-интернатра (çăмăл атлетика спорт ăстин кандидачĕ) вĕреннĕ, ун хыççăн «Спартак» спорт пĕрлĕхĕнче физкультура инструкторĕ пулса ĕçленĕ, Мускав тулашĕнче Тамань гварди дивизинче хĕсметре тăнă. Рабфакран пĕлӳ пухса МПУ-н журналистика факультечĕн тĕнче уйрăмĕнчен вĕренсе тухнă.
Каçăсем
Категори:1956 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 10-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1995 çулта вилнисем
32 (хисеп)
32 (вăтăр иккĕ) — 31-пе 33 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Зиляктау
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Гаплоушкăн
Гапло-ушкăн (этемĕн генетикинче, этемлĕхĕн генетика кун-çулне тĕпчекен ăслăхĕнче) — пĕр евĕрлĕ гаплотĕссен ушкăнĕ, вăлах аллельсен ĕречĕ пулать. «Гаплоушкăн» терминпа Y-хромосомлă (Y-ДНК), митохондриллĕ (мтДНК) гаплоушкăнсене тата ГКГ- гаплоушкăнсене тĕпчекен генетика генеалогинче усă кураççĕ. Y-ДНК ашшĕн тӳрĕ йĕрĕ, мтДНК амăшĕн тӳрĕ йĕрĕ (хĕрĕ, амăшĕ, кукамăшĕ, ват кукамăшĕ тата малалла) шутланать.
Зиляктау
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ