cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шаръю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Гальперн Владимир Иванович
Гальперн Владимир Иванович — (15.07.1919-25.12.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 46-мĕш çарĕн 2-мĕш гварди моторланă корпусăн 30-мĕш гварди йывăр танк полкĕн танк взвочĕн командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Пимĕрсел
Пимĕрсел, — Тутарстанăн Пăва районĕнчи ял. Хальхи вăхăтра юнашарти Шемекпе пĕрлешсех кайнă, чылайăшĕ çак ик яла пит уйăрсах та каймасть. Апла пулин те Тăхăрьял ушкăнăн никĕсри йышне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Пăва районĕн ялĕсем
Чӳк, 28
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Церий
Цери — Элементсен периодикăллă системин 58-мĕш элеменчĕ.
Хими пахалăхĕсем
Сывлăшра цери 150 °C çулăмсăр çунса цери (IV) оксичĕ пулать:
Цери сивĕ шывпа майĕпен, вĕри шывпа питĕ хăвăрт реакцие кĕрсе цери гидроксичĕ пулать:
Цери металлĕ пĕтĕм галогенсемпе çыхăнать:
Изотопĕсем
Çутçанталăкра цери 4 стабиллă изотпсен хутăшĕнче тĕл пулать: 136Ce (0,185%), 138Ce (0,251%), 140Ce (88,450%) тата 142Ce (11,114%). Вĕсенчен иккĕшĕ (136Ce тата 142Ce) йĕкĕр бета арканупа пайланма пултараççĕ, анчах вĕсен радиохасталăхне халичен палăртман. çавах çурма аркану тапхăрĕн аялти шайне палăртнă (3,8×1016 çул тата 5,0×1016 çул). Церин 26 радионуклидне пĕлеççĕ. Вĕсенчен чи стабиллисем 144Ce (çурма аркану тапхăрĕ 284,893 кун), 139Ce (137,640 кун) тата141Ce (32,501 кун). Ытти изотопĕсен çурма аркану тапхăрĕ 4 кунран сахал, нумайĕшĕн -10 минутран сахалрах.
Церий-144 (çурма аркану тапхăрĕ 285 кун) урана-235 пайланнă чухне пулать, çавăн пирки атомла реакторсенче нумай пухăнать. Радоизотопла ток çăлкуç пек усă кураççĕ (CeO2). Ун хават кăларасси 12,5 Вт/см³ яхăн.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Лантаноидсем
1606
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Миякитамак
Миякитамак — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 771 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452084, ОКАТО кочĕ — 80244835006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Мияки районĕнчи пурăнан вырăнсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Мияки районĕ
Ниагара (шыв сикки)
right|thumb|300px|Ниагара шыв сиккисенчен пĕри - "Такан" шыв сикки thumb|300px|right|Ниагара шыв сикки умĕнчи карап, канада енчен ӳкернĕ thumb|300px|right|Амарика шыв сикки тата «Фата» шыв сикки (сылтăмра), Канада енчен ӳкернĕ
Ниагара шыв сикки Niagara Falls — Америкăн Çĕнĕ Йорк (штат)Çĕнĕ Йорк штачĕпе Канадăн Онтарио провинцине уйăрса тăракан Ниагара çинчи виççĕ шыв сиккин пĕрлехи ячĕ. Ниагара шыв сиккисем — такан» (Horseshoe Falls), хăшпĕр чухне Канади шыв сикки теççĕ (Canadian Falls), Америка шыв сикки (American Falls) тата «Фата́» шыв сикки (Bridal Veil Falls). Ӳкекен çӳллĕшĕ нумай пулмасан та, шыв сиккисем питĕ сарлака, шыв тăкакĕпе Çурçĕр Америкăри чи пысăкки. Ӳкекен çӳллĕшĕ 53 м, анчах аялта нумай чул выртнă май 21 м кăна курăнать. Америка шарлакĕн сарлакăшĕ 323 м, Таканăн - 792 м. Шыв такакĕ 5700 м³/с е пысăкрах. Шыв сиккине курма пĕтĕм тĕнчерен нумай турист пырать, çавăнпа юнашар вырнаçнă хуласем: Ниагара-Фолс (Niagara Falls), Нью-Йорк штачĕ, АПШ тата Ниагара-Фолс, Онтарио провинцийĕ, Канада самай аталанаççĕ. Канеада çыранĕнчен шыв сикки хитререх курăнать. Шыв сиккинчен темиçе çĕр м аяларах Ниагара урлă çăмăл машинăсемпе çуран çынсем каçмаллли çĕршывсем хушши "Асамат кĕперĕ" (Rainbow Bridge) хывнă. thumb|290px|Ниагара шыв сикки космосран, 2001 ака уйăхĕ.
Кун-çулĕ
thumb|left|150dpi|Шыв сикки, йывăç çинчи гравюра, 1837 ç., Etats Unis d’Amerique by Roux de Rochelle. Ниагара ячĕ ирокез чĕлхинчи «Onguiaahra» (Шыв кĕмсĕртетни) сăмахран пулнă. Ку вырăнта ирокĕзсен Онгиара (Ongiara) йăхĕ пурăннă. Вĕсене ытти вырăнти йăхсемпе калаçса татăлма пултарнăшăн Нейтралсем (Neutrals) тесе ят панă.
left|thumb|300px|[[Лич Бобби|Бобби Лич Ниагара шыв сиккинчен сикнĕ хыççăн хăйĕн пичкипе, 1911]]
Каçăсем
Категори:Çĕнĕ Йорк географийĕ Категори:Онтарио Категори:Канада шарлакĕсем Категори:АПШ шарлакĕсем Категори:Мăн кӳлĕсем
Чишма-Каран
Чишма-Каран — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 28 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452221, ОКАТО кочĕ — 80256825010.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Коляльки
Коляльки — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Амачкин
Амачкин, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Сентĕрвăрри районĕн ялĕсем
Пертеш (юханшыв)
Пертеш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики Залаир районĕн территорипе юхать. Мăн Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
1607
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Каспиçум айлăмĕ
thumb|Анат [[Атăл, Каспиçум айлăмĕ, Каспи тинĕсĕн çурçĕр пайĕ, космосран сăнасан.]] Каспиçум айлăмĕ — Каспи тинĕсне çурçĕр енчен хупăрлакан айлăм.
Ирка (Шуда юппи)
Ирка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Шуда юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Малти Кăкшăм
Малти Кăкшăм,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕнчи пурăнан вырăнсем
Яштуга
Яштуга, — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
159 çын (2014) пурăнать.
Тавралăхĕ
Яштуга Чикме — Яштуга — Етĕрне çулĕ çинче, район центрĕнчен 45 çухрăмра вырнаçнă, 3 км Засурье чăваш ялĕ пур. Ял çумĕпе, 5,5 км çеç, «Атăл» автотрасса иртет.
Кун-çулĕ
1920 çулта ялта коммуна йĕркеленĕ, 1920-мĕш çулĕсен вĕçĕнче саланнă. 1930 çулта «У ылымаш» («Çĕнĕ пурнăç») колхоз йĕркеленĕ. 1933 çулта Яштугăра 360 çын пурăннă. 1934 çулта пуçламăш классен шкулне туса лартнă.
Асăрхавсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Комсес-Еган
Комсес-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 54 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
32 çул
Пулнисем
Авалхи Рим Вăтам Ази:
Вилнĕ
Антония Асли — Марк Антонийпе Октавия Кĕçĕннин хĕрĕ, Неронăн мамаккăшĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
30er
Кипеккасси (Пăва районĕ)
Кипеккаси, (Чураково, Чурак)— Тутарстанăн Пăва районĕнчи ял.
Менделеев Дмитрий Иванович
{{Ăсчах {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Сăваплă Александр Невский орденĕ}}{{!!}}{{Сăваплă Улатимĕрĕн 1 степеньлĕ орденĕ}}{{!!}}{{Сăваплă Улатимĕрĕн 2 степеньлĕ орденĕ}}{{!!}}{{Сăваплă Аннăн 1 степеньлĕ орденĕ|}}{{!!}}{{Сăваплă Аннăн 2 степеньлĕ орденĕ|}} {{!}}- {{!}}{{Сăваплă Станиславăн 1 степеньлĕ орденĕ}}{{!!}}{{Шурă ăмăрткайăк орденĕ (Раççей империйĕ)}} {{!!}}{{Хисеплĕ легион орденĕн кавалерĕ}}{{!}}} {{!}} {{!}}} }}
Дми́трий Ива́нович Менделе́ев — Раççей вĕрентекенĕ тата пĕрлĕх ĕçченĕ. Вăл 1834 çулхи нарăсăн 8 Тобольскра çуралнă. 1907 çулхи нарăсăн 2 Санкт-Петербургра вилнĕ. Химик, физикăллă химик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, педагог, сывлăш тăрăх вĕçекен, хатĕрсен ăсти, энциклопедист. Вăл 1869 çулта Элементсен периодикăллă системи йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей педагогĕсем Категори:Раççей ăсчахĕсем Категори:Ăсчахсем, алфавитпа Категори:Раççей химикĕсем Категори:Химиксем, патшалăхсемпе Категори:Пайăр çынсем:Раççей Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Химиксем
Упа курăк йышĕ
thumb|Упа курăк çулçи Упа курăк йышĕ (Polypodióphyta) – Çĕр çинче 400 миллион çул каяллах ĕрчеме пуçланă курăк. Ун чухне вĕсем чи çӳллĕ ӳсентăрансем шутланнă, планета çинче чи сарăлнисем пулнă. Хальхи вăхăтра йывăç евĕрлĕ упа курăкĕсем юлманпа пĕрех. Паянхи упа курăк йышне кĕрекен ӳсентăрансем пысăк мар. Çĕр çинче 300 яхăн йăхра 20 пин ытла упа курăк евĕрлĕ ӳсентăран çитĕнет. Упа курăк йышĕнчи ӳсентăрансен çулçи кăткăс йĕркеленнĕ. Ӗрчеме тусанпа ĕрчет.
Классификацийĕ
Упа курăкӗсене тӑватӑ класа пайлама йышӑннӑ:
Усăлăхĕ
Экономика тĕлĕшĕнчен, калăпăр, тырă йышĕнчисемпе танлаштарсан, ку ӳсентăрансенчен пайти сахалтарах. Упа курăк йышĕнче кашăк аври тата хура упа курăкĕ апата юрăхлă. Хаш-пĕр йăхри ӳсентăрансем наркăмăшлă. Пирĕн тăрăхра йĕплĕ упа курăкĕ çавăн пек наркăмăшлă курăк шутланать, унăн тымарĕсенче флороглюцин тытăмĕнчи япаласем пур. Çавăн пекех хура упа курăкĕ]] тата шурлăх упа курăкĕ сывлăхшăн хăрушă.
Вуламалли
Категори:Упа сарри йышшисем
Шер-Вож (Лек-Елц юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ален Бомбар
Ален Бомбар(фр. Alain Bombard; 27 юпа 1924, Париж — 19 утӑ 2005, Тулон) — Франци тухтӑрӗ, биологӗ, ҫулҫуревҫи тата политикӗ. 1952 ҫӳлта — ӑслӑх тӗпчевӗ вырӑнне тата карап уҫӑ тинӗсре арканса путсан чӗрӗ юлнӑ ҫынсем пулӑшу пыриччен е урӑх сӑлтавпа епле тытӑнса тӑрса ҫӑлӑнассин хӑй шутласа тупнӑ методӗсен пропагандине ҫирӗплетме — пӗччен Атлантика океанӗ урлӑ, Канар утравӗсенчен Барбадос утравӗсене ҫити каҫнӑ, 65 кун хушшинче (19 юпа - 22 раштав) 2375 тинӗс миле (4400 км) каҫнӑ. Ҫула май тытнӑ пулӑпа тата планктонпа тӑранса пурӑннӑ. Эксперимент вӗҫленнӗ тӗлне хӑйӗн сывлӑхне хытӑ хавшатнӑ. Бомбар 25 кг-а ҫити начарланнӑ, эритроцитсепе гемоглобин шайӗ вилес пек шая ҫитнӗ, унӑн куҫӗсем япӑхрах курма пуҫланӑ, урисен чӗрнисем ӳкнӗ, ӳчӗ ҫине вӗтӗ шатра тухнӑ. Пӗтӗмӗшле илсен унӑн организмӗ нумай шыв ҫухатса типнӗ тата начарланнӑ, анчах та вӑл ҫырана чӗррӗн ҫитме пултарайнӑ.
Кун-ҫулӗ
Аленбар — аан дойдуга бастакы киһи Атлантик океан паарсатын аннынан туораан, бэйэтин кэмин быыһыыр тэрилинэн хааччыллыбыт, хараабыллары алдьатарга аналлаах стандартнай наборунан хааччыллыбыт, сойутар тэрилинэн хааччыллыбыт.
Бомбар номнуо плаваний уопуттаах - Монаколияттан о. Менорка (ыам ыйын 25-11 күннэрэ), Тандертан Касабланкаҕа (атырдьах ыйын 13-20 күннэрэ), уонна Лас- Пальмас (атырдьах ыйын 24 — балаҕан ыйын 3).
Ален Атлантиканы бастаан яхтменнаах Джеком Палмеры (Герберт Мьир- Палер, Англия, панама гражданина) - атас монаковскай устууга бииргэ үлэлэһэр табаарыһа, ол түмүгэр биир — Палермер өрөгөйдөөх кэмҥэ кэлбэтэҕэ. Сарсыарда 19 күнүгэр, 1952 сыллаахха, саҥа төрөөбүт кыыспын көрөн- истэн, Атлантиканан устан, «Еретик»диэн 4,5 миэтэрэ уһуннаах оҥочоҕо устан барбыта. Кинигэтигэр маннык ааттары талыы төрүөтүнэн элбэх киһи «еретическэй» курдук сыһыана кини бигэргэтэллэринэн «киһи эрэ олоруон уонна туустаах ууну иһиэн сөп», ону тэҥэ оҥочоҕо «туһата суох» сытар пууну ситиһиэн сөп диэн суруйар.
Ааллаах Үнүгэс кэмигэр балыгы аһыыр аһылык быһыытынан уонна тууһа суох уунан хааччыйара. Урут оҥоһуллубут уонна тус бэйэтэ оҥорбут ручной прессатынан балыктан тууһа суох ууламмыт. Кыра сылдьан пилалаах муора уута диэн аан дойду дакаастаабыта, кыра дозаларыгар туус уута баар буоларын барытын тууһа суох ууну кытта дьүөрэлэһэн иһэр кыахтааҕын дакаастаабыта. Аленбар 65 хонук иһигэр 25 киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах убаһаны аччыктааһын уонна организмы куттала суох хаалларыы буолла.
Каҫӑсем
Категори:Ҫулҫӳревҫӗсем, алфавитпа
Данте Алигьери
thumb|right|200px|Андреа дель Кастаньo, Данте сăнарĕ, Карддуччо çурчĕн фрески çинче ([[Уффици|1450 çул, Уффици галерейи)]] Да́нте Алигье́ри (Dante Alighieri) (1265— 1321 авăн, 13/14) — итали сăвăçи. «Турăллă камит» автăрĕ («Турăллă» эпитетне (Джованни Боккаччо кĕртнĕ), кайри вăтам ĕмĕрĕсен этеплĕх синтезĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1265 – Данте çуралнă
1274 – Беатричепе пĕрремĕш хут тĕл пулнă
1283 – Беатричене иккĕмĕш хут курать
1295 – «Çĕнетнĕ пурнăç» («Vita Nuova») çырать
1296/97 – пĕрремĕш хут Данте пирки этем пĕрлĕх ĕçченĕ тесе асăнаççĕ
1298 – Данте Джемме Донатине качча илет
1302 – Флоренцирен кăларса янă
1304-1307 – «Ӗçкĕ-çикĕ»
Хăваласа кăларса янă çулĕсем
мини|справа|Э.Пацци, Данте палăкĕ, 1865 çул
Миди чĕлхи
Миди чĕлхи' — авалхи Миди патшалăхĕн индоевропа чĕлхиллĕ халăхĕн чĕлхи. Çырнисем упранса юлман, перси тата авалхи грексен глосĕсен тексчĕсене хайланă миди чĕлхине шанăçлăнах çурçĕр-анăçри иран чĕлхисен шутне хураççĕ, çав шутрах вăл архаикă йĕрĕ-турчĕсене пула хăш-пĕр аспектсенче авести чĕлхине çывăхрах пулса тăрать. Çапах та чĕлхе пирки уçăмлă кăтартусем çук: тĕслĕхрен, пулнă-и пĕрлĕхлĕ миди чĕлхи е вăл авалхи тапхăртах тăванлă диалетсен пĕрлешĕвĕ çеç пулнă, мĕншĕн тесен миди чĕлхин хальхи несĕлĕсем —азери чĕлхи, курд чĕлхи, талыш чĕлхи, зазаки чĕлхи — питĕ уйрăлса тараççĕ.
Каçăсем
Категори:Иран чĕлхисем Категори:Авалхи чĕлхесем
Чӳк, 30
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Нерятăв
Нерятăв, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Старые Балгазы
Старые Балгазы — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 98 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452084, ОКАТО кочĕ — 80244835007.
Нерятăв
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Сентĕрвăрри районĕн ялĕсем
Старые Балгазы
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Малави (кӳлĕ)
Мала́ви (Нья́са) — тĕп-хĕвелтухăç Африкăри кӳлĕ. Çурçĕртен кăнтăралла 560 çхтăсăлать, тарăнăшĕ 706 м таран. Сарлакăшĕ 75 çх. Лаптăкĕ 29,6 пин çх2. Çурçĕр тата хĕвелтухăç çыранĕсем чăнкă, кăнтăр тата хĕвеланăç çыранĕсем сĕвек. Кӳлле Рухуху юхса кĕрет, Шире юхса тухать. Шывăн нумайрах пайĕ (80 %) пăсланса пĕтет, ыттии Шире юханшывĕпе юхса каять. Икĕ сезон палăрать: çумăрлă (чӳк-çу) тата типĕ (çу-чӳк). Тĕнчере пулăсен тĕсĕсемпе чи пуян кӳлĕ тата аквариумра тытакан темçе теçетке пулăсен тĕсĕсен тăван çĕршывĕ. Малави шывĕнче ионсен концентрацийĕ сахал, 6 мг-экв/л таран. Çакă кӳлле юхса кĕрекен юханшывĕсем сахал минерализациллĕпулнипе çыхăннă.
thumb|250px|left|Ликома утравĕнчен сăнани
Каçăсем
Категори:Малави кӳллисем Категори:Мозамбик кӳллисем Категори:Танзани кӳллисем Категори:Чикĕ кӳллисем
Чияликулево
Чияликулево — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 37 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452221, ОКАТО кочĕ — 80256825011.
Талыш чĕлхи
Талыш чĕлхи — иран чĕлхисен çурçĕр-анăç ушкăнĕнчи чĕлхе. Чĕлхепе калаçакан халăх — талышсем. Вĕсем Талышстанра (Азербайджанăн кăнтăр çĕрĕсем тата Иранăн юнашар районĕсем) пурăнаççĕ. Халăх йышĕ — 200 пине яхăн çын (официаллă), хăйсем шутланипе — 1 млн. яхăн.
Чияликулево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Талыш чĕлхи
Истори
Талыш чĕлхи ватă аербайчжан чĕлхин (азари е азери) несĕлĕ шутланать, вăл Азербайчжан территорине сельджуксем киличчен анлă сарăлнă пулнă. Каярах Азербайчжанăн чылай халăхĕ азербайчжан чĕлхине куçаççĕ. Чĕрĕ чĕлхесенчен талышсен чĕлхине çывăххи — зазаки. Тăванлă чĕлхе килит чĕлхи, унпа Нахичевань облаçĕнчи Ордубад районĕнче вырăнти халăхĕ хальхи азербайчжан чĕлхине куçичченех калаçнă. 1929 çулта талышсем латтин тĕпĕпе çыруллăх йĕркеленĕ. 1938çулта ăна кириллицăна куçарнă, анчах вăл пурнăçа кĕреймен. Халĕ талышсем пурĕ тенĕ пекех тăван челхипе калаçаççĕ. Хуларисем çеç кая юлса пыраççĕ.
Чияликулево
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Талыш чĕлхи
Истори
Хальхи талыш алфавичĕ
Каçăсем
Категори:Иран чĕлхисем Категори:Азербайджан чĕлхисем Категори:Талышстан
Тушей
Тушей, — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Шукшин Василий Макарович
Васи́лий Мака́рович Шукши́н (утă, 25 1929, Сростки сали, Бийск районĕ, Алтай ен — юпа, 2 1974, Волгоград облаçĕнчи Клетская станици) — совет çыравçи, кинорежиссёр, артист.
Кунçул
Василий Макарович Шукшин 1929 çулти утăн 25-мĕшĕнче çĕр ĕçтеш çемйинче çуралнă. Ашшĕне, Макар Леонтьевич Шукшина (1912—-1933) коллективизаци тапхăрĕнче 1933 çулта аресленĕ те персе пăрахнă. Çемйери пĕтĕм ĕç амăшĕ — Мария Сергеевна (хĕр чухне Попова хушаматлă) (1909 - 1979, кăрлач, 17) çине ӳкет. Иккĕмĕш хут качча тухать, хушамачĕ - Куксина. Пурнăçра нушапа тертленнĕ пулин те, ватăлăха çитичченех пурăннă. Йăмăкĕ - Наталья Макаровна Шукшина (1931 çулхи чӳк, 16 -  2005 çулхи утă, 10).
1943 çулта Шукшин Сростки ялĕнчи 7 класла шкултан вĕренсе тухса Бий автомобиль техникумне пĕлӳ пухма кĕрет. Икĕ çул çурă вĕренет, çапах та вĕçлемест. 1945 çулта Сросткине колхозра ĕçлеме таврăнать. Колхозра та чылаях ĕçлемест: 1946 Шукшин тăван кĕтесрен ирĕке тухса каять. 1947—1949 çулсенче Шукшин Союзпроммеханизация тресчĕнче: турбина заводĕнче (Калуга), Улатимĕрти трактор заводĕнче слесарь пулса вăй хурать.
Тăван ялĕнче Василий Макарович экстерн мелĕпе экзамен тытса аттестат илет. Сростки ял çамрăкĕсен шкулĕнче вырăс чĕлхи вĕрентӳçи пулса тăрăшать. Пĕр хушă шкул директорĕ пулать.
1954 çулта Шукшин режиссёр уйрăмне ВГИКран 1960 çулта Ромм ăста патĕнче вĕренсе тухать.
1956 çулта Шукшин пĕрремĕш хут кинора сăнарланать: С. Герасимовăн «Тихий Дон» (иккĕмĕш серийĕ) фильмра вăл пĕчĕк эпизодра – çатан хыçĕнче пăхса илекен матроса — вылять. Çакăнтанпа Шукшин-артистăн синематографи шăпи аталанма тытăнать.
ВГИКра вĕреннĕ чух, 1958 çулта Шукшин М. Хуциевăн «Два Фёдора» фильмĕнче хăйĕн пĕрремĕш тĕп рольне вылять, «Смена» журналра хăйĕн пĕрремĕш «Двое на телеге»калавне пичетлет.
Хăйĕн диплом ĕçĕнче «Из Лебяжьего сообщают», Шукшин сценарист, режиссёр пулса тĕп рольне вылять.
1965 çулта Шукшин Степан Разин ертсе пынă халăх пăлхавĕ пирки киносценари çырма пикенет, анчах та СССР Госкомкино сĕнĕве ырласа йышăнмасть. Каярах сценарие «Я пришёл дать вам волю» романра хайлать.
1969 çулта совет синематографинче пысăк çитĕнӳсем тунăшăн Василий Шукшина РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ ятне параççĕ.
Нумай вăхăт Макар Ваççи фильмсенче ĕçленине çыравçă хевтелĕхĕпе пĕрлех туса пынă. Вăл каçсерен пысăк тетраде чернилпе çырнă.
Шукшин Ваççине çамрăкранах хырăмлăх çĕрни асаплантарнă, эрех сыпма пуçласан çав амак хĕрсех пынă.
1974 çулхи юпа, 2 Василий Макарович Шукшин «Они сражались за Родину» фильма ӳкернĕ тапхăрта, «Дунай» теплоход çинче сарăмсăр çут тĕнчерен уйрăлса каять. Виллине унăн çывăх тусĕ Георгий Бурков тупать.
Мускавра, Новодевичье çăвинче пытарнă. Шукшин ячĕпе Барнаулта урама тата Драма театрне тивĕçтернĕ. 1976 çултанпа унăн тăван кĕтесĕнче, Сростки ялĕнче Шукшин вулавĕсем ирттереççĕ.
Ӳнер тупсăмĕ
Шукшинăн фильмĕсемпе кĕнекисенчи çынĕсем — кашни хăй евĕр характерлĕ, çивĕч чĕлхеллĕ раççей ял ĕçченĕсем. Пĕри, Пашка Колокольников (Живёт такой парень) — ял шофёрĕ, ахаль пурнăçра та «паттăрлăх кăтартма пултарать». Хăшĕсене тĕлĕнтермĕш, «çак тĕнчерен мар» этем («Микроскоп», «Чудик» калавсем) теме пулать, теприсем — тĕрмере ларса тухнисем (Егор Прокудин, Калина красная).
Шукшин хайлавĕсенче раççей ялне тарăн та анлă кăтартнă, унăн пултарулăхĕнче халăх калаçуне, кулленхи пурнăçне питĕ тимлĕ сăнани курăнать, пĕрремĕш вырăна часах кăмăл-туйăм тупсăмĕсене тата этем пĕрлĕхĕн хаклавĕсене тишкерсе тĕпчени тухать («Охота жить», «Космос, нервная система и шмат сала» калавсем).
Çемйи
Пĕрремĕш арăмĕ — Шумская Мария Ивановна;
Иккĕмĕш арăмĕ — Федосеева-Шукшина Лидия Николаевна, артист;
Каçăсем
Категори:СССР артисчĕсем Категори:СССР сценарисчĕсем Категори:РСФСР ӳнерлĕх тава тивĕçлĕ ĕçченĕ Категори:Пайăр çынсем:Алтай ен Категори:Утăн 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Юпан 2-мĕшĕнче вилнисем Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР кинорежиссёрĕсем Категори:1929 çулта çуралнисем Категори:XX ĕмĕрти вырăс çыравçисем Категори:Вырăс совет çыравçисем Категори:1974 çулта вилнисем Категори:Алтай Енре çуралнисем
Пăваялĕ
Пăваялĕ,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
1609
Вилнĕ
Категори:Çулсем
33 çул
Пулнисем
Хань тата Хунну:
Мăсăльман çĕршывĕсем
350px|right|Мăсăльман çĕршывсем Мăсăльман çĕршывĕсем
33 çул
Çав. пекех
Категори:Çулсем
Мăсăльман çĕршывĕсем
Мăсăльман енсем
Категори:Ислам
33 çул
Çав. пекех
30er
Çĕнĕ Яш
Çĕнĕ Яш — Пушкăрт Республикин Калтас районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 173  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452870, ОКАТО кочĕ — 80233852004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтас районĕ
Раштав, 2
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Гальцев Иван Сергеевич (Совет Союзĕн Паттăрĕ)
Гальцев Иван Сергеевич — (17.09.1925-02.01.1982), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 8-мĕш гварди çарĕн 88-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 266-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн взвод командирĕ, гварди лейтенанчĕ.
Антипинка
Антипинка, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял. Малтан Выползово ятлă пулнă.
Меня юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 360 çын, çав шутра 160 арçын, 200 хĕрарăм пурăннă.
Истори
Малтан Кăрмăш уесне кĕнĕ, кайран, 1922 çулхи çу уйăхĕн 30-мĕшĕ хыççăн — Улатăр уесне. Вăл уес шутне районсене туса хуриччен кĕнĕ. Ку тапхăрта малтан Анастасово вулăсне кĕнĕ, кайран, 1924 çулхи ака уйăхĕн 24-мĕшĕ хыççăн — Пăрачкав вулăсне кĕме тытăннă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Пăрачкав районне кĕме пуçланă. 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕнче ăна Улатăр районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Пăрачкав районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
1610
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Уракăва
Уракăва, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Сентĕрвăрри районĕн ялĕсем
Пелепей-Пăкăльма сăртлăхĕ
Пелепей-Пăкăльма сăртлăхĕ — Уралçумĕнчи сăртлăх,
Тавралăхĕ
Юханшывсем: Шур Атăл, Чулман Атăл тата Атăл. Уваллă-сăртлă плато. Акшар, хăйăрлăх тăпраллă. Карст путлăхĕсемпе тĕпсĕр çырма чылай, чул хăвăлĕсем (хăш çĕрте чул çине каснă ӳкерчĕксем).
Вăрман-çеçенхирсене, çеçенхирсене сухаласа хунă.
Каçăсем
Категори:Раççей сăртлăхĕсем Категори:Тутарстан рельефĕ Категори:Пушкăртстан рельефĕ Категори:Самар облаçĕн географийĕ Категори:Ăренпур облаçĕн географийĕ
Мăн Азакла
Мăн Азакла — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республикин Зианчур районĕн территорипе юхать. Кĕçĕн Сурень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
34 çул
Пулнисем
Перси:
Китай:
Çав. пекех
Категори:Çулсем
30er
Раштав, 4
Пулса иртнĕ
right|100px|Венера Хĕвел дискĕн тĕлĕпе иртни
Вилнĕ
Раштав, 04 *
Шуй (Шукша юппи)
Шуй — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Шукша юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Шер-Нядэйта
Шер-Нядэйта (Нядейта-шор) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Адзьва елгасының сул жагалауынан191 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 81 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
1611
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тукмак-Чишма
Тукмак-Чишма — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 0 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452084, ОКАТО кочĕ — 80244835008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанри пурăнан вырăнсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Мияки районĕ
Нижние Карьявды
Нижние Карьявды — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 149 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Комтун-Еган
Комтун-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 49 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Дмитриева-Солонтаи Юдит
Юдит Дмитриева-Солонтаи — чăваш чĕлхи тĕпчевçи, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Венгри Республикин тĕп хулинче Будапештра 1953 çулхи юпан 6-мĕшĕнче çуралнă.
1972 çулта Эгерти вăтам шкултан вĕренсе тухсан Хо Ши Мин ячĕллĕ Эгер педагогика институтне венгр чĕлхипе литератури тата вырăс чĕлхи факультетне веренме кĕнĕ.
1974—1975 çç. Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче пĕлӳ пухнă.
1978—1979 çулсенче Хусан университетĕнче стажировкăра пулнă. Çав çулах вырăс чĕлхи вĕрентӳçи, 1979 çулта тĕрĕк чĕлхеçи дипломне алла илнĕ.
1996 çулта "Опыт сравнительно-исторического и ареально-типологического изучения флористической лексики чувашского языка (Названия высших растений)" темăпа джиссертаци хӳтелесе филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ ятне тивĕçнĕ.
2003 çултанпа Хантă-Манси университетенче вĕрентӳçĕре ĕçлет.
1612
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дмитриева-Солонтаи Юдит
Каçăсем
Категори:Чăваш чĕлхе тĕпчевçисем
Янгос
Янгос, — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
35 çул
Пулнисем
Перси:
Вилнĕ
Категори:Çулсем
30er
Альберт (кӳлĕ)
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Уганда кӳллисем Категори:Конго Демократилле Республики кӳллисем Категори:Чикĕ кӳллисем
Раштав, 14
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1613
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Крылов Алексей Николаевич
Крылов Алексей Николаевич, (1863, çурла, 3, Хусан кĕперни (Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕ), Висяга (халĕ Крылово) ялĕ — 1945, юпа, 26 Ленинград хула) — математик тата механик, карапсем тăвакан, академик, флот генералĕ,  çыравçă-мемуарист.
Пурнăçĕ
1863 çулхи çурла уйăхĕн 3-мĕшĕнче Хусан кĕпернине (Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕ) кĕнĕ Висяга (халĕ Крылово) ялĕнче çуралнă.
1943 çулта Социаллă Ӗç Паттăрĕ ятне, 1941 çулта 1-мĕш степеньлĕ Сталин парниине тивĕçнĕ. Виççĕ хутчен ăна Ленин орденĕпе чысланă.
1945 çулхи юпа уйăхĕн 26-мĕшĕнче Ленинградра çĕре кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Ăсчахсем, алфавитпа Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1863 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 3-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1945 çулта вилнисем Категори:Юпан 26-мĕшĕнче вилнисем Категори:Математиксем
Семенкино (Старояшевский ял тăрăхĕ)
Семенкино  — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 130  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452870, ОКАТО кочĕ — 80233852005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Пуканкасси
Пуканкасси,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Шукăль
Шукăль — Самар облаçĕн хули, Атăлçи Пăлхарăн авалхи хули.
Тавралăхĕ
Хула Атăлăн вăтам юхăмĕн сылтăм çыранĕнче, «Самар Луки» наци паркĕн Шукăль тăвĕн айлăмĕсенче вырнаçнă.
Халăх йышĕ — 55,5 пин çын (2005).
Хула гербĕ
left|thumb|100px|Кивĕ герб
Шер-Се
Шер-Сё — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Юн-Яга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 19 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шукăль
Кун-çулĕ
Хула Атăлан сылтăм çыранĕнче, çӳллĕ сăртсем çинче капланса ларнă пулнă. Çав Шукăль тăвĕсем хулана ташманран сыхланă. Халĕ вĕсене Шукăль тăвĕсем теççĕ. 800 çул каялла питĕ çӳллĕ, чуллă та хысаклă пулнă.
Шер-Се
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шукăль
Кун-çулĕ
1236 çулта Атăлçи Пăлхарăн шĕкĕр хулине — Пӳлере — тутар-монголсем çĕмĕрсе тăксассăн Пачманпа Ылттăнчеч Шукăльре çирĕпленсе лараççĕ. Вĕсем кунта пĕр çулталăка яхăн тăшманпа кĕрешеççĕ. 1237 çул вĕçĕнче урса кайнă тăшмансем Шукăль хулине çунтарса яраççĕ.
Шер-Се
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Шукăль
Кун-çулĕ
Хула ретне 1952 çулхи нарăсăн 21-мĕшĕнче РСФСР Аслă Канаш Президиумĕн хушăвĕпе Жигулёвск ĕçтĕш паçулкинчен туса хураççĕ.
2006 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне муниципаллă йĕркеленӳ — Шукăль хула тăрăхне — туса хунă. Хула тăрăхĕ шутне — Бахилова Поляна, Зольное, Солнечная Поляна, Богатырь тата Ширяево — ялсем кĕнĕ. Çак ялсем 25 км тăршшĕ Атăлăн сылтăм çыранĕ хĕрринче Самар лукин çав тери хӳхĕм вырăнĕнче лараççĕ.
Шер-Се
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Шукăль
Кун-çулĕ
Шукăльтен Атăлăн сылтăм çыранĕнче, 5 çм турирех, хулана кĕрекен Панулми Çырми микрорайон (малтан — хула евĕр паçулкă) вырнаçнă.
Промăçлăх
thumb|240px|[[Çĕнтерӳ урамĕн архитектура комплексĕ шутĕнчи Нефть-газ тупăçлакан управлени çурчĕ.]]
Каçăсем
Категори:Атăлçи Пăлхар хулисем Категори:Атăлçи хулисем Категори:Самар облаçĕн хулисем * Категори:Атăл çинчи хуласем Категори:XX ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем
Гальченко Леонид Акимович
Гальченко Леонид Акимович Гальченко Леонід Якимович — (2.04.1912(20.03)-26.09.1986), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 06. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Карели фрончĕн 14-мĕш çарĕн СССР сывлăш-çар вăйĕсен 1-мĕш хутăш авиаци дивизин 145-мĕш пĕтерекен авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ, капитан.
Самохина Анна Владленовна
Анна Владленовна Самохина (1963 çулхи кăрлачăн 14-мĕшĕ, Гурьевск — 2010 çулхи нарăсăн 8-мĕшĕ, Санкт-Петербург) — совет тата раççей театрпа кино артисчĕ.
Кун-çулĕ
Анна Самохина (хĕр чухне Подгорная) 1963 çулхи кăрлач, 14 Кемĕр облаçĕн Гурьевск хулинче çуралнă. Хĕрача çуралсанах çемье Череповеца пурăнма куçать.
Вун пиллĕк çулти Анна Ярославль театр училищине вĕренме кĕрет, кунтах пĕр курсри Александр Самохин йĕкĕте качча тухать. Училищăна 1982 çулта вĕçлесен вĕсене Ростоври çамрăксен театрне ĕçе яраççĕ.
1987 çулта Анна Самохина Александр Дюма «Граф Монте-Кристо» романĕпе Георгий Юнгвальд-Хилькевич ӳнерлекен «Узник замка Иф» (1988) фильмĕнче Мерседес хĕрарăм тĕп рольне сăнарлама тивĕçет. Çак кинодебют актрисăшăн питĕ ăнăçлă тухать, 1988 çулта вара Юрий Кара режиссёр Анна Самохинăна хăйĕн «Воры в законе» фильмĕнче ĕçлеме чĕнет. Фазиль Искандер калавĕсемпе хайланă ĕçре чылай паллă артист пулнă, ăна куравçă питĕ хĕпĕртесе кĕтсе илет — тиркевçĕсем апла мар.
Ăнăç анлă çӳрет ĕнтĕ, çавăнпа та çĕнĕ рольсем те килеççĕ. Актрисăн кăсăк ĕçĕсем хушшинче Ян Фридăн капăр тумтирлĕ «Дон Сезар де Базан» лентинче вылять, унта Самохинăнăн партнёрăсем Михаил Боярский тата Юрий Богатырев пулнă, çаплах Виталий Мельников ӳкернĕ «Царская охота» истори драминче княжна Таракановăна сăнарлать. 1990-мĕш çулсенче Анна Самохина — тĕрлĕ жанрти— комедисенче, детективсенче, боевиксенче, истори лентисенче — темиçе вун роле ӳнерлет.
Чир-амак
2009 çулхи чӳк уйăхĕнче Анна Самохина хырăмлăх ракĕн тăваттăмĕш шайĕн амакĕпе асапланни пирки хыпар тухать.
Çакăн пирки МИХ 2010 çулхи нарăсăн 1-мĕшĕнче пĕлтерчĕç.
Юлашки уйăхсенче чир питĕ хăвăрт саралса пынă. Тăванĕсем Аннăна ют çĕре чиртен сиплеме ăсатма ĕлкĕреймерĕç. Анна Самохинăна васкасах Раççей тава тивĕçлĕ артисчĕ ята параççĕ.
2010 çулхи нарăсăн 8-мĕшĕнче Анна Санкт-Петербургăн 3-мĕш №-лĕ хосписĕнче куçне ĕмĕрлĕхе хупать.
Каçăсем
Категори:СССР артисчĕсем Категори:Раççей артисчĕсем Категори:Кемĕр облаçĕнче çуралнисем Категори:Кăрлачăн 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1963 çулта çуралнисем Категори:Нарăсăн 8-мĕшĕнче вилнисем Категори:2010 çулта вилнисем Категори:Пайăр çынсем:Череповец Категори:Ярославльти театр училищинче вĕренсе тухнисем
Мăн Саришла
Мăн Саришла — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Сурень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Кавал вăтам шкулĕ
Кавалти вăтам тĕп пĕлӳ паракан шкул, — Кавал ялĕнче вырнаçнă шкул.
Шкул адресĕ: Капитоновсен урамĕ, 5 çурт.
Шкулта çавăн пекех «Хĕвел» ятлă ача-пăчасен организацийĕ ĕçлет.
Кун-çулĕ
Шкул Чăваш Енри чи ватă шкулсем шутне кĕрет. Ăна 1847 çулта уçнă. Пĕрремĕш вĕрентекенĕ А.Я. Лебедев пуп пулнă. Шкулăн çурчĕ истори енчен питĕ паха. Ăна 1912-1924 çулсем хушшинче тыткăна лекнĕ австрсем хăпартнă.
Веренсе тухнăскерсем
Шкултан пурĕ ултă пин ытла ача вĕренсе тухнă. Вĕсенчен чи паллисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Вăрмар районĕн шкулĕсем Категори:Чăваш Ен шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Шкулсем
Зарянка (Юма юппи)
Зарянка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Юма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Кор-Еган
Кор-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мăн Асес-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
1614
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шота Руставели (пĕлтерĕшсем)
Шота́ Руставе́ли:
)
Яматайки
Яматайки, — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Яшасен
Яшасен — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452084, ОКАТО кочĕ — 80244835012.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
37 çул
Пулнисем
Перси:
Çав. пекех
Категори:Çулсем
30er
1615
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бикмет (Чекмакуш районĕ)
Бикмет — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 150 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452212, ОКАТО кочĕ — 80256835002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
1616
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шульгин
Шульгин, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Сентĕрвăрри районĕн ялĕсем
Ылтăн Уртан Пăлхар Улусĕ
Ылтăн Уртан Пăлхар улусĕ, (Пăлхар çĕршывĕ) — Атăлçи Пăлхарăн, ăна 1236-мĕш çул хыççăн аркатнă хыççăн, XIII - XIV - XV ĕмĕрсенчи тăрăмĕ. Çав вăхăтра вăл Ылтăн Урта пайĕ пек шутланнă.
Истори
1222—1236 çулсенче Атăлçи Пăлхар çине монгол çарĕсем тапăнса кĕнĕ (вĕсен хĕвел анăç экспансинче ку пĕрремĕш патшалăх пулнă), пăлхарсен патшалăхне аркатнă, çаратнă, тĕп хулипе шĕкĕр хуласене çĕмĕрсе çунтарнă, çĕр-шывăн чылай (70 % çити) халăхне пĕтернĕ.
1240 çулта çĕр-шыв Ылтăн Уртана кĕрет, халăхĕ ислам тĕнне йышăнать.
1340—1380 çулсем
XIV ĕмĕрĕн 40-мĕш çулĕсен вĕçĕнче Ылтăн Уртара амак сарăлнипе ял-хулара çын сахалланса юлать. 1357 - 1379 çулсенчи тапхăра историксем «мăн пăлхав», «мăн кĕрешӳ» тесе палăртаççĕ. 20 çул хушшинче астулра 25 хан улшăннă пулнă. Эмирсем, пиксем, нойонсем хана пăхăнасшăн пулман, хăйсене ирĕклĕ тытнă. Эмирсем хăйсен çарĕсемпе тустару харçисемпе вырăнти халăхсен çĕрĕсене çӳренĕ, хăш чухне куçса çӳрекен улуссем çине тапăннă, халăха çаратнă, çынсене чуралăха сутма тытса кайнă, пурăнан вырăнĕсене вут-кăвар тĕртнĕ. Пăлхар çĕрне те пĕрмаях тапăннă.
Çĕр управĕ
Çĕр управĕ (çĕр айĕнчи усăллă пуянлăх) — геологи ĕç-пулăмĕпе пулса çитнĕ, калăпăшĕпе, пахалăхĕпе тата вырнаçнипе, промăçлăх енĕпеусă курмаллипе кирлипе çĕр çийĕнчи е ăшĕнчи минерал япалан капламĕсем.
Ылтăн Уртан Пăлхар Улусĕ
1340—1380 çулсем
1361 - 1366 çулсенче Атăлçире выçлăх çулĕсем пулнă, чир мурĕ сарăлнă, халăх питĕ пĕтнĕ.
Çĕр управĕ
Каçăсем
Категори:Геологи
Ылтăн Уртан Пăлхар Улусĕ
1340—1380 çулсем
1366 çулта новгород вăрă-хурахĕсем, тури вырăс хулисене çаратса, каллех Атăлçи Пăлхар çĕрĕсене çитсе тустару ĕçĕсемпе алхаснă. 1367 çулта Пăлат Тимур хăйĕн çарĕпе Суздаль-Чулхула çĕрне хушса хурас шутпа харçăна тухнă, анчах унăн çак ĕç-пуçра ăнăç тухман, вăл вара Сарайа тарать, унта унăн пуçне касаççĕ. 1369 çулта Шурă Атăл тăрăх пынă шыв аскăнчăкĕсене Аслă Пăлхар патĕнче çапса çĕмĕрнĕ.
Çĕр управĕ
Каçăсем
Родовище
Ылтăн Уртан Пăлхар Улусĕ
1340—1380 çулсем
1370 çулта Пăлхар çĕрĕнче пăлхар кнеçĕ Хусан (чăваш ăратĕнчен тухнăскер) тăрăмра пулнă, вăл Ылтăн Уртаран уйрăлать. В. Л. Егоров тĕпчесе кăтартнă тăрăх, çак чăваш кнеçĕ Хусан хулин никĕсне хывать. Мамай тĕмен хушăвĕпе Ачи-Ходжи элчĕ, суздаль-чулхула кнеçĕ Дмитрий Константинович 1370 çулта Хусана хирĕç çарсемпе каяççĕ, анчах та чăваш кнеçĕ вĕсене парнесемпе кĕтсе илет те эткерсем çапăçăва пуçламасăрах Чулхулана таврăнаççĕ.
Чулхула вырăсĕсем Пăлхар çине Мамай хушнипе 1376 çулта тепĕр хут тапăнса пынă, анчах та Мамайăн элчи Махмат-Салтан тата пăлхар кнеçĕ Хасан пĕр чĕлхеллĕ пулса килĕшӳ тунă, иккĕшĕ малашнелле те тăрăмра юлнă. Мамай тĕмен XIV ĕмĕрĕн 60-мĕш çулĕсенчех Ылтăн Уртан пайне (Мамай Уртине) хăй тытăмне илнĕ, унăн тĕп хули Крымра пулнă. Ылтăн Уртан Атăлтан тухăçалла çĕрĕсем 1380 çулта Сарай Уртинче шутланнă. Мамай Пăлхар çĕрне Сарай Уртине парасшăн пулман.
1374 тата 1375 çулĕсенче новгород шыв аскăнчăкĕсем Пăлхар çĕрĕсене харçăпа пыраççĕ, Пăлхар хулинче тыткăна лекнĕ вырăссене сутаççĕ. Мамай та, вырăс кнеçлĕхĕсене пăхăнтарса ясак пуçтарас шутпа, пăлхарсем çине пĕрмаях тапăннă. Пăлхар çĕрне Мамай лартнă Махмат-Салтан тытса тăнă, çакăнпа, пулас, пĕрлешĕннĕ вырăс çарĕсем 1376 çулта Атăлçи Палхар çине тапăнаççĕ. Пăлхарсем вăйлă хĕçпăшалланнă пулнă, вырăссене хирĕç хастар çапăçнă, анчах та вырăссем çĕнтерĕве туяннă. Вырăссем пăлхарсенчен пысăк парăм илнĕ, таврăну çулĕнче пăлхарсен, çармăссен ялĕсене тустарнă. 1377 çулта сарайри Урус-хан, хула-яла тустарса, Пăлхар çĕрне Ылтăн Уртари Сарай пайне пăхăнтарать. Çапла, Пăлхар çĕрĕ, Ылтăн Урта пăхăнăвĕнчен тухассишĕн кĕрешӳре тустару тӳсет, чылай халăха çухатать.
1380—1399 çулсем
1382 çулта Тăхтамăш "«посла Татаръ своих в Булгары… и повеле торговци Рускые избити и гости грабити, и суды их с товаромъ отъимати и попровадати к себе на перевозъ»." Пысăк çар пуçтарса (çарта пăлхарсем те пулнă) Тăхтамăш Мускав Руçĕ çĕрĕсене кĕрсе каять, Мускава, урăх вырăс хулисене туртса илсе çунтарса ярать. Вырăс кнеçлĕхĕсем Ылтăн Уртана парăм 1480 çулчен тӳленĕ.
1387 çулта Тăхтамăш Вăтам Азине хăйĕн çарне кĕртсе янă. Анчах та Уксах-Тимур ăна çĕнтернĕ, Ылтăн Уртана кĕрекен Хорезм хулине ярса илнĕ, аркатнă. 1388 çулхи кĕркунне Уксах-Тимура хирĕç тухнă чух Тăхтамăш, монгол-тутарĕсем пуçсăр, «пĕтĕм Улусри вырăссенчен, черкессенченв, пăлхарсенчен, кăпчаксенчен, алансенчен, Крым, Кафа, Азака çыннисенчен, пушкăртсенчен тата мăкшăсенчен пысăк çар пуçтарнă».
1387 çулта Тăхтамăш Вăтам Азине хăйĕн çарне кĕртсе янă, анчах та Уксах-Тимур ăна çĕнтернĕ, Ылтăн Уртана кĕрекен Хоресăм хулине ярса илнĕ, аркатнă. 1388 çулхи кĕркунне Уксах-Тимура хирĕç тухнă чух Тăхтамăш, монгол-тутарĕсем пуçсăр, «мĕнпур Улусри вырăс, черкес, пăлхар, кăпчак, алан çыннисенчен, Крым, Кафа, Азака çыннисенчен, пушкăртсенчен тата мăкшăсенчен пысăк çар пуçтарнă». Харçăра Ылтăн Урта çарĕпе Тăхтамăшран ярлык илнĕ Чулхула кнеçĕ Борис Константинович пынă.
1389 çулта çуркунне Уксах-Тимур Тăхтамăша Сыр-Дарья çинче аркатать. Çапах та Ылтăн Урта ханĕ Хоресăма тавăраймасть. Тăхтамăша 1387 çулта сутнăскер, чее те икĕпитлĕ Етикей кнеç, Уксах Тимура хăй майлă çавăрса Етикее хирĕç харçăна чĕнет.
1391 çул пуçламăшĕнче Уксах Тимур 200-пин эткер çарĕпе çурçĕр-тухăçалла, Тобол шыв патне пырать, унта вăл анăçалла пăрăнать те пушкăртсен çĕрĕсем урлă Пăлхар çĕрне алхасма кĕрсе каять, ялсене çунтарать, лăпкă халăха пĕтерет. Тăхтамăш çак харçă пулса иртнине ака уйăхĕнче çеç пĕлет, хăйĕн çарне пуçтарма ĕлкĕреймест. 1391 çулхи çĕртме, 18 Пăлхар çĕрĕнчи Кондурча шывĕ çинче (халĕ Самар облаçĕ), Уксах Тимур Тăхтамăш çарне çапса аркатать. "«Потери Тохтамыша," — çырать М. Г. Сафаргалиев, — "огромны: поле битвы на протяжении 40 ферсахов было усеяно трупами; по данным Шармау, число погибших воинов доходило до 100 тысяч человек»." Тимур çарĕ Пăлхарта 26 кун тăнă. Çав вăхăтра унăн текĕрçисем вырăнти халăха тустарнă, хăйсем тăнă вырăна «темĕн чуль тупăç — лаша, тĕве, вăкăр, така — хăваласа пуçтарнă, урапасемпе хĕрсемпе каччăсене турттарса килнĕ. Атăл çинчи утравсенче пытаннă çынсене те тыткăна илнĕ». Уксах Тимурпа пынă çыравçăсем çырнипе, çарпуç аллине чылай тупăç лекнĕ. «У отдельных людей скопилось столько лошадей и баранов, что во время возвращения, идя назад, они не были в силах гнать их… Тимур лагерĕнче хури евĕр хитре хĕрсем тата яш кĕрĕмсем çав тери нумай пулнă, Тимур вали уйăрнисен шучĕ 5000 çын ытла пулнă». Мукадшим-Паши асăннипе, çак хулара Тимур аллине тăватă миллион сурăх, 40 пин мăйракаллă выльăх, 500 пин лаша тата 500 пин çын лекнĕ. Çак мăн çарату ĕнтĕ тĕппипех Пăлхар çĕрĕнче пулса иртнĕ. Хăй тăнă вырăнтан, Уртан варрине çитмесĕрех, Тимур таврăну çулне тухать.
Тăхтамăш 1391 çулхи харçăран анчах хăтăлса тухса сывлăш çавăрма та ĕлкĕреймест, 1395 çулхи çуркунне Уксах Тимур йышлă çарĕсемпе Кавказ урлă каçса Ылтăн Уртан кăнтăр чиккине çитет: Тăхтамăш Терек шывĕ çинче хӳтĕленме хатĕрленет. Ака уйăхĕнчи 14-16 кунĕсенчи хаяр та юнлă çапăçусенче, Тăхтамăш чылай çухату тӳссе тарать.
М. Г. Сафаргалиев çырать: "Тăшманăн çарне хăваласа, Тимур Куру шывĕ урлă каçса «тăшман йĕрĕпе» Укеке çитет те «нумайăшне вĕлерет». Тăхтамăш енлисен чылайăшне тыткăна илнĕ; хан тата унăн хăш çум çыннисем «сулăсене шыва антарса Атăлăн тепĕр çыранне каçрĕç». Тимур çарĕ, Атăлăн сулахай енне куçса, Тăхтамăшăн арканнă çарĕсене хăваланă. «Тахтамăш-хан ханлăхне пăрахнă, — çырать Шериф-ад-дин Иезди, — килне, мĕнпур, курăннине те, вăртăннине те, хăйĕн пуçне çăлас тесе, темиçе çынпа Пăлхар еннелле, вăрманлăха, тарать…