cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шумга 1-мĕш
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Куса юпписем
Пĕрсалатлă шотланд вискисем
Паллă пĕрсалатлă шотланд вискисем : Категори:Виски
Чупай ял тăрăхĕ
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ял тăрăх шутне Патти, Чупай ялсем, Патти разъезчĕ кĕрет.
Ялсенче пĕтĕмпе çын (2006) пурăнать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Вăрмар районĕн ял тăрăхĕсем
Николаевка (Туймазă районĕ)
Николаевка  — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 722 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452785, ОКАТО кочĕ — 80251840001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Пысăк Енккасси ял тăрăхĕ
Пысăк Енккасси ял тăрăхĕ — Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи ял тăрăхĕ.
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ял тăрăх шутне Пысăк Енккасси, Карăк çырми, Урнар, Саруй ялсем кĕреççĕ.
Ялсенче пĕтĕмпе çын (2006) пурăнать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Вăрмар районĕн ял тăрăхĕсем
Пекенеш
Пекенеш (Ильтеряково) — Пушкăрт Республикинчи Кармаскалă районĕ кĕрекен ирçе тата чăваш ялĕ.
Кунçул
Чĕмпĕр уесĕнчи Çĕнĕ Чертанлă ялĕнчен килнĕ тĕне кĕмен чăвашcем Пекенеш ялне пуçарса янă. А.З.Асфандияров пĕлтернĕ тăрăх‚ çак çĕрсем (Пекенеш) ĕлĕк Минск вулăсне кĕнĕ. Ку вырăна Байтеряк Январов чăваш (ун пек ятлă çын çырав хучĕсем çинче çук,  ватăсем ăнлантарнă тăрăх‚ ĕлĕк халăх юриех çакăн евĕр пăтраштарнă имĕш: влаçсем ан тупайччăр тесе) тата ун юлташĕсем пушкăртсемпе килĕшÿ туса 30 çула илнĕ. Кашни çул çав лаптăкшăн 10-шар тенкĕ тÿлеме килĕшсе татăлнă. 1795 çулта 5-мĕш çырав хучĕсенче (ревизская сказка) 30 арçын‚ 35 хĕрарăм пулни курăнать
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем 47% тата мордва.
Тавралăхĕ
Район центрне — Кармаскалăна çитме: 11 çм , Пиштекке ялне 6 çх, Кабаково станцине 15 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Кармаскалă районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Пуш, 4
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Курьяв-Йоль
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Розов Анатолий Сидорович
Анатолий Сидорович Розов (1933 çулхи юпан 14-мĕшĕ, Тăрваш ялĕ Çĕрпӳ районĕ, Чăваш АССР — 2010 ç.) — чăваш ӳкерçи, Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ӳнерçи (1994).
Кун-çулĕ
Анатолий Сидорович Шупашкарти ӳнер училищинче, Ленинградри патшалăх театр, музыка тата киномотографи институтĕнче пĕлӳ илнĕ. Чăваш пукане театрĕнче, Новокузнецкри тата Псковпа Кисанти пукане театрĕсенче ĕçленĕ.
1998 çултанпа Чăваш патшалăх университетĕнче студентсене вĕрентнĕ. Анатолий Розов Çĕрпӳ хулин стеллине хатĕрленипе паллă.
2010 çулхи çĕртмен 6-мĕшĕнче вăл пирĕнтен уйрăлса кайрĕ.
Пултару ĕçĕсем
Паллăрах ӳкерчĕкĕсене илес пулсан, çаксене асанма пулать: «Моя Чувашия» (1978), «Вечер в Торвашах» (1981), «Моя мама» (1983), «Чувашские потешки» (1991), «Музыка детства» (1996), «Вечность» (2002), «Надежда детства» (2003) тата ыттисем.
Каçăсем
Категори:Чăваш ӳкерçисем
Сыльна
Сыльна — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мәнәвез юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Вăтам Европа
Вăтам Европа, — Европа материкĕн варринче пулать. Унăн çĕрĕсенче çак патшалăхсем вырнаçнă:
Çутçанталăкĕ
Категори:Европа
Балкан çурутравĕ
Балкан çурутравĕ — Европăн кăнтăр-тухăç енче вырнаçнă.
Географи
Лаптăкĕ — 505 пин тв. çм. яхăн. Кăнтăр-анăç, кăнтăр тата кăнтăр-тухăç енĕсенчен Вăтаçĕр, Адриатика, Ионик, Мрамор, Эгей тата Хура тинĕсĕсен шывĕсемпе çăвăнать. Çурутравăн çуранĕнĕсем хытă пайланнă, уйрăмланнă. Рельефĕ нумайрах туллă (Стара-Планина, Родопы, Динар туçи, Пинд). Çурутравăн çурçĕр енĕн чиккисем Дунай, Сава тата Купа шывсем тăрăх пыраççĕ, Купа пуçĕнчен вара Кварнер заливне çитеççĕ. Балкан çурутравĕ çинче Албани, Болгари, Босни тата Герцеговина, Греци, Македони, Румыни, Серби, Черногори, Турци, Хорвати, Греци, Кипр, Румыни, Болгари çĕршывĕсем вырнаçнă. Вĕсем пурте Европа Пĕрлелĕхне кĕреççĕ. Турци, Греци, Болгари тата Румыни НАТО (ÇАПУ) Çурçĕр Атлантика Патшалăхĕсен Ушкăнне хутшăннă. Балкан çурутравĕн çĕрĕсенче транспорт магистралĕсем выртаççĕ, вĕсем Анăç Европăна Кăнтăр-Анăç Азипе (Кĕçĕн Ази тата Çывăх Тухăç) çыхăнтараççĕ. Кунта чылай авалхи культурăсем тата цивилизацисем пуçланса аталаннă.
Климачĕ
Çурçĕрте тата çутутравăн тĕп çĕрĕсенче — тӳлеклĕ континенталлĕ климат (юрлă хĕлсем, шăрăх та типĕ çусем, вăтам температура утăра — 22°С, кăрлачра — -1 °C, тӳремре -5 °C тусем çинче), кăнтăрта тата анăçра — вăтамçĕр тинĕс субтропикĕ, çемçе хĕл (вăтам температура утăра — 26°С, кăрлачра — 10°С). Тусем çинче çӳллĕлĕхлĕ уйрăмлăхсем. Анăç енче питĕ нӳрĕклĕ (пĕр çулта нӳрĕк ӳкни — 5000 мм), тухăçра тата кăнтăрта нӳксем чылай сахал, хăш чухне вĕсем пĕр çулта 500 мм та çитмеççĕ).
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Балкан çурутравĕ
Балкан историллĕ тăрăхĕсем
Ку статьяра Балкан çурутравĕнчи историллĕ тăрăхсене илсе кăтартнă. Ку тăрăхсем тĕрлĕ саманара йĕркеленнĕ — Антика вăхăтĕнчен пуçласа хальхи вăхăт таран. Çавна кура вĕсен çĕрĕсем пĕр пек те пулма пултараççĕ. Балканра нумай хут чикĕсем улшăннă пирки çĕрсем хăш халăхăн пулнине тĕп тĕрĕс калама май çук.
Списокра Балкан çурутравĕ çинче пулнă историллĕ тăрăхсене илсе кăтартнă, скобкăсенче вăл тăрăх хальхи хăш патшалăх çĕрне кĕнине кăтартнă.
Пăван
Пăвансем (Tabanidae) — икçунатлисен çемьинчи хурт-кăпшанкăсем. Халĕ тĕнчере 3500 яхăн тĕс тĕл пулать. Пысăк шăна пек, килти выльăхăн, ĕнен юнне сăвăрма юратаççĕ.
Ареалĕ
Пăвансем пур континентра, Антарктидăсăр пуçне пурăнаççĕ. Исландире, Гренландире тата океансенчи хăшпĕр утравсенче вĕсем çук.
Пăван çын пурнăçĕнче
Пăвансем хăрушăлă чирсем сараççĕ: çĕпĕр язви, туляреми, трипаносомозсене, филяриозсене ертме пултараççĕ, çаплах шултра мăйракаллă выльăха, тĕвесене, тата лаша çине тапăнаççĕ. Пăван çыртни те ыраттарать.
Паллăрах тĕсĕсем
Вăкăр пăванĕ (Tabanus bovinus) — Европăра пур çĕрте те (10-20 мм)
Дождёвки (Haematopota) — мрамор ӳкерчĕклĕ çунатлă пĕчĕк шăна (9-12 мм)
Златоглазики (Chrysops) — Хура, хырăм айĕнче сарă; аçин çуначĕ хура, амин çуначĕ — витĕр курăнан хура ӳкерчĕклĕ(10-12 мм)
Каçăсем
Категори:Паразитологи Категори:Икçунатлисем
Бальвиль
Бальвиль (Ballwil) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
2649 çын (2014, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1023’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Деткино
Деткино — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Рябки ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 42 çын, çав шутра 23 арçын тата 19 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 60 çын шутланнă.
Петров Юрий Филиппович
{{Ăсчах {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{«Тăван çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕхĕн» 2 степеньлĕ орденĕ}} {{!!}} {{!}}} {{Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕ}} {{!}}} }} Юрий Филиппович Петров — (Красноармейски районĕн Упи ялĕ, 1936 çулхи ака, 19 - Иваново, 2012 çулхи çурла, 24) — Ветеринари ăслăхĕсен тухтăрĕ (1981), профессор (1982), Раççейри ялхуçалăх ăслăхĕсен академийĕн академикĕ (2005), паразитологи, паразитоценологи, выльăхсен пĕрлехи чирĕсем тата экологи енĕпе паллă ăсчах.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Юрий Филиппович 1936 çулхи акан 19-мĕшĕнче Красноармейски районĕнчи Упи ялĕнче çуралнă.
Вăрнарти совхоз-техникумĕнче вĕреннĕ, 1960 çулта Ленинградри ветеринари институчĕнчен вĕренсе тухнă.
Ивановори ялхуçалăх академийĕнче ассистент (1974–1976), доцент (1976–1977).
Ивановори ялхуçалăх академийĕн паразитологи кафедрин заведующийĕ (1977) пулса ĕçлет, институтри паразитологипе выльăхсен пĕрлешӳллĕ чирĕсем енĕпе ăслăлăх шкулĕн ертӳçи.
Куш-Вож (Мăн Нядэйт юппи)
Куш-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Нядэйта юханшывăн сулахай çыранĕпе, 35 км вăрринчен Мăн юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Петров Юрий Филиппович
Çемье
Петров Вениамин Филипповичăн шăллĕ.
Хĕрĕ - Гудкова Алла Юрьевна, ветеринари ăслăхĕсен тухтăрĕ, профессор.
Куш-Вож (Мăн Нядэйт юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Петров Юрий Филиппович
Ăслăх ĕçĕсем
Паразитсене хирĕç ĕçе кĕртнĕ 12 препарат тунă çĕре хутшăннă.
Куш-Вож (Мăн Нядэйт юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Айтактамак
Айтактамак — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 69 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452785, ОКАТО кочĕ — 80251840002.
Петров Юрий Филиппович
Ăслăх ĕçĕсем
500 ытла ăслăлăх ĕçĕсем пичетленĕ, çав хушăра 15 монографипе вĕренӳ кĕнеки. 30 автор свидетельствипе патент пур.
Айтактамак
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Петров Юрий Филиппович
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1936 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 19-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2012 çулта вилнисем Категори:Çурлан 24-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:РФ ăслăхсен тава тивĕçлĕ ĕçченĕсем Категори:РЯĂА академикĕсем
Aberfeldy (виски)
Категори:Виски
Дмитриевка (Кармаскала районĕ)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Пушкăрт Республикинчи Кармаскала районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатерленĕ йышĕнче пур.
Пурăнакан вырăнăн чăн-чăвашла вырăнти ячĕ пулма пултарать. Анчах та ăна тупса палăртман. Тупăнсан — статья ятне улăштарма тивет. Шырав малалла пырать.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (93%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Кармаскалăа çитме: 15 çм , Тазларово станцине 8 çх.
Массачусетс
Массачусетс, — енче вырнаçнă АПШ штачĕ. Администраци Бостон хулинче вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Штат лаптăкĕ — 27 360 км2.
Каçăсем
Категори:Массачусетс Категори:АПШ штачĕсем
Мальта утравĕ
Географи
Мальта Вăтаçĕр тинĕсĕнче, Италирен кăнтăр еннелле, Африкăран çурçĕр енче вырнаçнă. Лаптăкĕ — 246 çм². Çавах та, архипелагăн чи çӳллĕ вырăнĕ (253 м) Гозо утравĕ çинче пулать, унăн ячĕ Та Дбиеги тăвĕ.
Категори:Мальта Категори:Вăтаçĕр тинĕсĕн утравĕсем
Туçи Мăрат вăтам шкулĕ
Истори
1902 çулта шкула чиркӳ прихочĕн шкулĕ туса хунă. 1933 çулта вăл тулли мар вăтам шкул (çичĕ класлă) пулса тăнă. 1960 çулта сакăр клас вĕрентме тытăннă. 1988 çулта вăтам шкул шайне çитернĕ. 2002 çӳлта никĕс шкулĕ туса хунă. 1980 çутанпа шкулта краеведени музейĕ ĕçлеть. Музейре питĕ интереслĕ экспонатсем пур. Экспонатсене вĕрентекенсемпе вĕренекенсем, ял çыннисем хушсах пыраççĕ.
Категори:Чăваш Енĕн Вăрнар районĕ
Aberlour (виски)
Aberlour - пĕрсалатлă шотланд виски
Категори:Виски
Райн (Люцерн)
Райн (Люцерн) (Rain LU) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
353 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1037’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
ШКИД республики (фильм)
«Респу́блика ШКИД» — Григорий Белых тата Л. Пантелеев хайланă пĕр ятлă повеç ĕнерĕпе 1966 çулта Геннадией Полока режиссёр ӳнерленĕ совет фильмĕ.
Каçăсем
Категори:ССРП фильмĕсем Категори:Геннадий Полока фильмĕсем Категори:Литература ĕçĕсене экранлани Категори:Шурă-хура фильмсем Категори:Ленфильм
Фельдшер пункчĕ
Фельдшер пункчĕ, — чирлĕ çынсене хăвăрт çăмăл пулăшу паракан вырăн. Чăваш Ен ялĕсенче 1940-1950 çулсенче йеркеленнĕ.
Категори:Ял тытăмĕнчи çуртсем
Сырой Аталям
Сырой Аталям — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зигаза юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Balblair (виски)
Balblair - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Тайăш (Юнус ял тăрăхĕ)
Тайăш — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 335 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452563, ОКАТО кочĕ — 80242850004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Чапаев дивизийĕ
25-мĕш стрелок диви́зийĕ — Граждан тата Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçисен тапхăрĕнчи Хĕрлĕ Çарăн çар пайĕ.
Николаевск, халĕ Пугачёв хулинче ирĕк кăмăлпа Николаевск полкĕсен дивизийĕ ятпа йĕркеленĕ, 21.09.1918-па — 1-мĕш Николаевск совет пехота дивизийĕ, 25.09.1918-па — 1-мĕш Самара пехота дивизийĕ, 19.11.1918-па — 25-мĕш стрелок дивизийĕ, 04.10.1919-па — 25-мĕш стрелок В. И. Чапаев ячĕллĕ дивизийĕ.
Раççейри граждан вăрçи
1918 — 1919 çулăн пуçламăшĕнче Атăл лешьенче шурă чехсемпе тата урал шурă касакĕсемпе кĕрешнĕ.
1918 çулхи юпан 7-мĕшĕнче Самара, 1919 çулхи кăрлачăн 24-мĕшĕнче — Уральска, пушăн 11-мĕшĕнче — Лбищенска — туртса илнĕ.
1919 çулти Бугуруслан, Пелепей тата Ĕпхӳ операцисене хутшăннă.
1920 çулхи кăрлачăн 5-мĕшĕнче дивизи Гурьева çĕнтерсе илнĕ. 1920 çулхи çу уйăхĕнче совет-поляк фронтĕнче çапăçусем хĕрсе пынипе Кăнтăр-Анăç фронтне куçарнă, 1920 çулта Киев операцинче çапăçнă. 1920 çулхи çурлара Ковель хулине ирĕке кăларать, кайран Анăç Буг çинче вăрçать. 1920 ç., ака — 1921 ç., ака бандăсене хирĕç кĕрешет.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи
Вăрçакан çарсен йышĕнче: 22.06.1941 — 30.07.1942.
Шумга 2-мĕш
Шумга 2-мĕш — Раççей территоринчи юханшыв. Челепи облаçĕ] территорипе юхать. Куса юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Чапаев дивизийĕ
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи
22.06.1941 çул тĕлне Болградра (Кагул, Румыни чиккинче, Прут юханшывĕ çинче) тăнă. Çак касăна 18.07.1941 çулчен тытса тăнă, кайран Днестр лешьенне каçма тивнĕ. 19.08.1941 ç. Одесса хӳтĕлев районĕ шутне кĕртнĕ. Одессăн хӳтĕлевне салатсан юлашкинчен ăна Севастополь хулине эвакуациленĕ.
Севастополь хӳтĕлевĕн 3-мĕш секторĕнче çапăçнă. 25.12.1941 тĕлне дивизин сулахай енче: анăç Инкерман çуткăчĕ — Камышлă ялĕ — Биюк-Отаркой пулнă. Хайĕн йышĕнче 7117 çын çапăçнă, 145 пулемёт, 90 миномёт, 152-мм тата 122-мм 10 кĕпçе, 76-мм 18 кĕпçе, 45-мм 14 кĕпçе.
Шумга 2-мĕш
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Куса юпписем
Чапаев дивизийĕ
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи
Дивизи Севастополь хӳтĕлевĕнче юлашки кунченех кĕрешнĕ. 1942 çулхи утă уйăхĕнче пĕтет .Официаллă 1942 çулхи утăн 30-мĕшĕнче салатнă.
Тулли ячĕ
Стрелоксен Ленин орденĕллĕ, Хĕрлĕ Ялавлă Чапаев ячĕллĕ 25-мĕш дивизи
Каçăсем
Категори:Граждан вăрçи вăхăтĕнчи совет стрелок дивизисем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи стрелок дивизисем Категори:СССР дивизисем Категори:Василий Чапаев
Петĕр Хусанкай
Петĕр Хусанкай (чăн ят Хусанкай Пётр Петрович, çуралнă чухнехи хушамат Казанков) (1907, кăрлач, 22  Сиктĕрмe (халĕ Сиктĕрме-Хуcанкай ялĕ, Тутарстанăн Элкел районĕ), Хусан кĕпĕрни — 1970, пуш, 4 Шупашкар, Чăваш АССР)  — сăвăç, литература тĕпчевçи, публицист, тăлмач.
СССР ÇП пайташĕ (1934 ç.), Чăваш АССР халăх сăвăçи (1950). К.В.Иванов ячĕллĕ Чăваш АССР патшалăх парнин лауреачĕ (1967), Чăваш çамрăкĕсен Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ парнен лаурeачĕ (1969).
Чăваш АССР тата РСФСР Аслă Канашĕсен депутачĕ пулса ĕçленĕ. Çавăн пекех РСФСР тата СССР ÇП правленин пайташĕ пулнă.
Вера Кузьминична Кузмина мăшăрĕ, Атнер Петрович Хусанкай ашшĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1970 çулхи пуш уйăхĕн 4-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Паллă ĕçĕсем
Петĕр Хусанкай пурĕ 50 кĕнеке ытла пичĕтлесе кăларнă. Вĕсенчен 15 вырăсла çутта тухнă. Ют çĕрсенче те нумай кĕнеке калапланнă. Чи паллисен шутĕнче унăн «Аптраман тавраш» сăвăллă романĕ тăрать. Сăмах май каласан, романăн ячĕ афоризма та кĕнĕ. Петĕр Хусанкай А. С. Пушкинăн «Евгений Онегин» романне ăнăçлă куçарнă. Çавăн пекех вăл куçарнă А. Грибоедовăн «Горе от ума», В. Шекспирăн « Ромеопа Джульетта », А. Блокăн «Двенадцать» пултару ĕçĕсене асăнмалла. К. В. Ивановăн «Нарспи» поэмине вырăсла куçарни чи ăнăçли шутланать.
Унăн сăввисемпе поэмисенe вырăс, украин, пăлхар, акăлчан, франс, нимĕç, итал, чех, арап, грузин, тутар тата ытти чĕлхесене куçарнă.
Асăнмалăх
= Петĕр Хусанкай урамĕ =
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш халăх сăвăçисем Категори:1907 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 22-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1970 çулта вилнисем Категори:Пушăн 4-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Тутарстанăн паллă çыннисем Категори:Репрессиленисем Категори:Хаçат редакторĕсем
Совет Союзĕн Паттăрĕсен ят-йышĕ (Гречаный — Губанов)
Каçăсем
Гречаный
Auchentoshan (виски)
Пахалăх уйрăмлăхĕ — виççĕ хутчен дистилляци тăваççĕ, салатра кăшт кăна торф юлать.
Кун-çулĕ
Эрех лаçĕ шотланд айлăмĕнче вырнаçнă, çавăнпа ĕнтĕ «Auchentoshan» вискийĕ айлăмри шутланать, шывне Тури ту çинче çăлкуçран илеççĕ пулин те.
Куш-Вож (Кĕçĕн Роговая юппи)
Куш-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Роговая юханшывăн сылтăм çыранĕпе 36 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Auchentoshan (виски)
Кун-çулĕ
Эрех лаçне 1823 çулта никĕсленĕ, унченхи пулăмсене никам та каласа кăтартман. Сыхланса юлнă документсем тăрăх, 1825 çулта Торн хуçа аллинче тăнă. XIX ĕмĕрте Глазго патĕнче, Ватă Килпатрик сăрчĕсен умĕнче хирте ларнă пулнă. Auchentoshan кельт чĕлхинче «хир кĕтесĕ» пулать.
Иккĕмĕш тĕнче вăрçи тапхăрĕнче, 1941 çулхи пушăн 13-мĕшĕнче, эрех лаçне люфтваффе питĕ варвăрла бомбăланă, ампарĕсене ишĕлтернĕ.
Куш-Вож (Кĕçĕн Роговая юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Auchentoshan (виски)
Кун-çулĕ
1984 çулта «Auchentoshan» виски лаçне «Morrison Bowmore Distillers» сутăн илнĕ те вăл вара «Suntory» япун концернĕ йышне кĕнĕ.
Куш-Вож (Кĕçĕн Роговая юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ardbeg (виски)
thumb|right|280px| Ardbeg - пĕрсалатлă шотланд виски.Ардбег виски Айла утравра (Аслă Британи) тăваççĕ.
Пупăлькасси
Пупăлькасси, (Бобылькасы) — Чăваш Республикин Етĕрне районĕнчи ял.
Balvenie (виски)
Balvenie e The Balvenie - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Пупăлькасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Ardbeg (виски)
Ассортиментчĕ
Ardbeg 10 YO
Каçăсем
Категори:Виски
Ben Nevis (виски)
Ben Nevis - пĕрсалатлă шотланд виски.
Benriach (виски)
Benriach - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Знаменка (Туймазă районĕ)
Знаменка  — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452785, ОКАТО кочĕ — 80251840003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Зверево (Перĕм Ен)
Зверево — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Рябки ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 518 çын, çав шутра 266 арçын тата 252 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 205 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Сюдан
Сюдан — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. База юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Клементьев Пётр Андреевич
Пётр Андреевич Клементьев (27.01.1955, Саплăк ялĕ, Çĕпрел районĕ, Тутар АССР — 26.7.2021, Шупашкар, Чăваш Республики) — чăваш актёрĕ, Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1987), Чăваш Республикин халăх артисчĕ (2005).
Биографи
1955 çулхи кăрлачăн 27-мĕшĕнче Тутарстанри Çĕпрел районне кĕрекен Саплăк ялĕнче çуралнă.
1973 çултанпа Чăваш патшалăх пукане театрĕнче хăйĕн пултарулăхĕпе халăха илентернĕ.
2021 çулхи утă уйăхĕн 26-мĕшĕнче Çĕр çинчи пурнăçран уйрăлса кайнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш артисчĕсем Категори:Чăваш халăх артисчĕсем Категори:Пайăр çынсем:Çĕпрел районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1955 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2021 çулта вилнисем Категори:Утăн 26-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш патшалăх пукане театрĕ
Матросовка (Кармаскала районĕ)
Матросовка (Матросовка) — Пушкăрт Республикинчи Кармаскалă районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатерленĕ йышĕнче пур.
Пурăнакан вырăнăн чăн-чăвашла вырăнти ячĕ пулма пултарать. Анчах та ăна тупса палăртман. Тупăнсан — статья ятне улăштарма тивет. Шырав малалла пырать.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (92%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Кармаскалăна çитме: 16 çм , Тинĕскӳл ялне - 3 çх, Тазларово станцине 14 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Кармаскалă районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Ханкăр
Ханкăр (канкăр), — çĕр ăшне чакаласа тунă кирпĕч е чӳлмек хĕртмелли кăмака. Кирпĕч купаласа хĕртмелли, кăрчака чӳлмекĕ пек хырăмлă (23 м), тарăн шăтăклă (3 метр) кăмака. Кăмака айĕнче — вучах. Вут хыпса çунтармалли пырĕ (0,5:1 м) çĕре май çыран хĕррине тухса тăрать. Алпа çапса туса типĕтнĕ кирпĕче ханкăр кăмакине хушăксем хăварса шăтăклă хывса купалаççĕ. Çӳлте тӳпе тăваççĕ. Тӳпинчен тĕтĕм тухмалли мăрье, шăтăк хăвараççĕ. Малтанхи кун вучаха вăйлă çунтармаççĕ, кирпĕчне типĕтеççĕ. Кирпĕч типсе çитсен вучахсенчи вутта пĕр виçĕ кун вăйлă çулăмпа çунтараççĕ. Вучаха çунтарма, вут тума пĕр-пăр кивĕ пӳртĕн пурине илеççĕ. Вучах çулăмпа хĕрсен çулти, тӳпери кирпĕчĕсене (0,5 м) тăпрапа сапса хуплаççĕ. Марйине хупламаççĕ. Кирпĕч пиçсе çитнине мăрьери шăтăкран турчкапа шаккаса пĕлеççĕ. Кирпĕч пиçсе çитсен мăрьене те, вучахăн пырне те хупаççĕ. Кăмака сивĕниччен ханкăра уçмаççĕ, кирпĕче салатмаççĕ.
Категори:Ял тытăмĕнчи çуртсем
Bladnoch (виски)
Bladnoch - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Çĕнĕ Йĕкĕт
Çĕнĕ Йĕкĕт, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял. Мăн Çавал юханшывĕ хĕрринче ларать.
Кун-çулĕ
1922 çулхи утă уйăхĕн 1 тарин Етĕрне уесĕн Упи вулăсне кĕнĕ. Ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесĕн Упи вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Вăрнар районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Трак районне, 1940 çулхи çурла уйăхĕн 16 хыççăн Красноармейски районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Кушар ял канашне, 1954 çулхи çĕртме 14 хыççăн Упи ял канашне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Гольфстрим
thumb|right|Гольфстрим юхăмĕ. thumb|right|Гольфстримăн Çурçĕр Америка патĕнчи термо картти. Çăлкуçĕ: [[НАСА.]] Гольфстри́м (кӳлмекрен юхни) — Атлантика океанĕн ăшă тинĕс юхăмĕ.
Пулса кайни, ăçталла юхни
Гольфстрим юхăмĕн кун-çулĕнче темиçе ĕç-хĕл вылять. Çавсен шутне атмосферăн циркуляцийĕ тата çурçĕрелле куçнă сĕм хăватланса пыракан Кориолис вăйĕ те кĕрет. Гольфстримăн тăхăмĕ — Флорида юхăмĕ — экватортан Мексика кӳлмекне Кубăпа Юкатан хушшинчи тинĕс пырĕпе шуçса пырать. Сехет сăни шунă евĕр, Флорида юхăмĕ тата Кубăпа Флорида хушшинчи татах хĕсĕртерех тинĕс пырĕпе Атлантика океанне кĕрет.
Мексика кӳлмекĕнче ăшă шывпа тулнă Флорида юхăмĕ Пахам утравĕсем патĕнче Антиль юхăмĕпе пĕрлешĕнет те Гольфстрим ятне кĕрет, малалла çăтă ярăмлăн Çурçĕр Америкăн çыранĕпе юнашар юхать. Çурçĕр Каролина тĕлĕнче Гольфстрим материкран уçăмлă океана тарать. Тепĕртак 1500 çухрăмран вăл сивĕ Лабрадор юхăмĕпе тĕл пулать, çавна пула тухăçалла, Европа еннелле тайăлать. Тухăçалла ăна Кориолис вăйĕ хăвалать. Европа çулĕнче пăсланнипе, сивĕннипе тата уйрăлса каякан юхăмĕсене пула Гольфстрим чылай хăватне çухатать, çапах та вăл ватă Европăна самаях çемçе çанталăк парнелет. Мăн Ньюфаундленд банкинчен иртсен Гольфстримăн çурçĕр-тухăç малашлăхне Çурçĕр-Атлантика юхăмĕ теççĕ.
Каçăсем
Категори:Тинĕс юхăмĕсем Категори:Атлантика океанĕ
Эш (Люцерн)
Эш (Aesch LU) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
931 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1021’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Хăвал
thumb|1-мĕ ӳкер. Хăва - лаборатори моделĕ. Хăвал, çавăн пекех Кăвак хуппи, Çурçĕр шевли — атмосферăн çӳлти сийĕсен çуталăвĕ.
Хăвалсен çутçанталăкĕ
thumb|Аляскăри хĕллехи хăвал thumb|Мыс Раханиеми. 2003 çулхи çурла, 18 хăвалĕ.
Çĕрĕн хăвалĕсем
thumb|Рис. 3. Южное полярное сияние, снимок с борта [[Многоразовый транспортный космический корабль|МТКК Space Shuttle, 1991]]
Урăх планетăсен хăвалĕсем
thumb|250px|left|4-мĕш ӳкер. Юпитер хăвалĕ, ультрафиолет ӳкерчĕкĕ (Hubble Space Telescope) thumb|right|[[Сатурн (планета)|Сатурн хăвалĕ (Hubble Space Telescope)]]
Каçăсем
Категори:Астрофизика Категори:Планетологи Bxxxxxx,
Кывтан
Кывтан — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 279 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Род Айленд
Род-Айленд, — енче вырнаçнă АПШ штачĕ. Администраци Провиденс хулинче вырнаçнă.
Bowmore (виски)
thumb|right|250px|Bowmore Bowmore - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Bruichladdich (виски)
thumb|right|250px|Bruichladdich
Bruichladdich - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Хурал пӳрчĕ
Хурал пӳрчĕ, — хурал тăмалли çурт.
XVI ĕмĕрте анлă сарăлнă. XX ĕмĕр пуçламăшĕнче йăларан тухнă. Ял çыннисем хурал пӳртĕнче черетпе хурал тăнă. Яла вут-çулăмран, ют çынран, вăрă-хурахран сыхланă. Хурал пӳрчĕ çумĕнче авал "янракан" хăвăл каскасем, каярахпа чан е янракан тимĕр çакăнса тăнă. Вĕсене пушар вăхăтĕнче çапса сас кăларнă. Тата хурал пӳрчĕ çумĕнче пĕр-пĕрин çине тайăнса тăракан виçĕ ураллă вышкă çĕкленсе тăнă. Çăвăн çинчĕн ял таврашĕ ал тупанĕ çинчи пек курăннă. Хурал пӳртне ваттисем канашлама, пĕр-пĕринпе тĕл пулса калаçма пуçтарăннă.
Категори:Ял тытăмĕнчи çуртсем
Тимĕрçĕ лаççи
Тимĕрçĕ лаççи — пурана кĕлетлесе тунă лаç, çĕре чавса пура лартса, тăррине çĕр хупласа тунă лаç. Çавăн пекех хуп тăратса тунă лаç та пулма пултарать.
Авал тимĕрçĕ ĕçлекен вырăн сăрт-ту айĕнчи хӳтĕре, чăнкă çыран çумĕнчи çĕре чавса лакăмлатнă хӳшĕре, ту, е çĕр хăвăлĕнче пулнă. Чăвашсем XIX ĕмĕрте тимĕрçĕ лаççине çĕр пӳрт майлă тунă. Лаç пурине виçĕ еннелле çĕре чавса лартнă. Пура тăррине пĕренесем хурса çĕрпе витнĕ. Лаçăн тăваттăмĕш (урамалла тухаканне) енне пураламан, хуппа витнĕ.
XX ĕмĕрте лаçсене кĕлет пек пураласа тунă. Вĕсен пура маччийĕ пулман, тăррине чăнкăрласа хăма хуп витнĕ. Хĕвелтухăç енче анлă алăк, кăнтăрта — чӳрече (е икĕ чӳрече), урайĕ — çĕр. Лаптăкĕ 3x5 м2, 4х5 м2 пулнă.
Ялтан яла куçса çӳресе тимĕрçĕ ĕçне тăвакансем йывăç айне хуп тăратса хӳшĕ тунă. Вĕркĕч, кăмака, сунтал лартса уçă çĕрте ĕçленĕ. Чикан тимĕрçисем те пĕр 30-50 çул каялла çапла ĕçлетчĕç.
Хулара, почта, ямшăк салисенче вырăссем тимĕрçĕ лаççисене чулран, кирпĕчрен купаласа тунă. Каçхине вара çăрапа питĕрнĕ. Тимĕрçĕ лаççисен лаптăкĕ 6x9 м2 пулнă. Вырăнĕ-вырăнĕпе темиçе тимĕрçĕ лаççи ларнă.
Тимĕрçĕ лаççи вырăнĕ
Тимĕрçĕ лаççи çумĕнче ятарлă вырăн, лаптăк, карлăк, стан, савăт пулнă:
Хальхи вăхăт
Хальхи трактор-машина ларакан парксенчи тимĕр лаççинче кăткăс япаласем шаккаса хатĕрлеççĕ.
Категори:Ял тытăмĕнчи çуртсем
Bunnahabhain (виски)
Bunnahabhain - пĕрсалатлă шотланд виски
Категори:Виски
Балти тинĕсĕ
thumb|right|Балтика тинĕсĕ Балти тинĕсĕ (море Варяжское, Morze Bałtyckie, Ostsee, Oostsee, Östersjön, Østersøen, Itämeri, Läänemeri, Baltijas jūra, Baltijos jūra) е Балтика тинĕсĕ, е Балтика, — Скандинави çурутравĕпе Çурçĕр Европа континенчĕ хушшинче вырнăçнă тинĕс. Тинĕс хĕрринче Швеци, Финлянди, Раççей, Эстони, Латви, Литва, Польша, Германи, Дани патшалăхĕсем вырнăçнă.
Тинĕс ячĕ
Тинĕсе тĕрлĕ ят нумай:
Тавралăхĕ
Балти тинĕсне юхса кĕрекен юханшывсем: Неман, Нева, Нарва, Преголя, Висла, Одер, Вента тата ыттисем.
Дани тирĕс пырĕсемпе Çурçĕр тинĕсĕпе çыхăнать.
Портсем
Пысăк порты: Балтийск, Вентспилс, Выборг, Гданьск, Калининград, Киль, Клайпеда, Копенгаген, Лиепая, Любек, Рига, Росток, Санкт-Петербург, Стокгольм, Таллин, Щецин.
Каçăсем
Категори:Балтика тинĕсĕ Категори:Атлантика океанĕн тинĕсĕсем
Тутарстан
250px|thumb|right
Тутарста́н Респу́блики (Татарстан Республикасы, Tatarstan Respublikası; Тутарста́н ) — Раççей Федерацин субъекчĕ, республика (патшалăх). Атăлçи федераци тăрăхĕ йышне кĕрет, Атăлçи экономика районĕн пайĕ пулать. ВЦИК тата СНК 1820 çулхи çăвăн 27-мĕшĕнчи декречĕпе Тутарсен Автономиллĕ Совет Социализм Республики ячĕпе туса хунă.
1992 çулта йышăннă Тутарстан Республикин Конституцийĕн 1-мĕш статьин 2-мĕш пункчĕпе килĕшшӳллĕ, «Тутарстан Республики» тата «Тутарстан» тан пĕлтерĕшлĕ шутланаççĕ.
Чи пысăк хули — Хусан.
Киров, Чĕмпĕр, Самар тата Ăренпур облаçĕсемпе, Пушкăртстан Республикипе, Мари Эл Республикипе, Удмурт Республикипе тата Чăваш Республикипе чикĕ тытать.
Патшалăх чĕлхисем - тутар чĕлхипе вырăс чĕлхи. Çаплах чăваш чĕлхипе те калаçаççĕ.
Халăх йышĕ
2010 çулта Респуликăра 3 779,8 пин çын пурăннă. Вĕсенчен 73,8% хулара пурăнаканнисем. Ытларах пайĕпе кунта тутарсемпе (53,2%) вырăссем (39,7%) пурăнаççĕ.
Чăвашсем пур халăхсенчен 3,8% шутланаççĕ. Пуринпе 135 пин çынна çитеть, вĕсенчен 12,5 пин çын Хусанта пурăнать.
Чăвашсем тахçантанпах Нурлат (15,8 пин), Аксу (14,6 пин), Çĕпрел (12,3 пин), Пăва (10,3 пин), Теччĕ (6,1 пин), Çарăмсан (4,8 пин), Элкел (4,9 пин) районĕсенче пурăнаççĕ. Чăваш ялĕ 170 яхăн, çавăнпа пĕрлех вĕсем нумай халахлă 130 ял-хулара тĕл пулаççĕ.
Нумайах мар Хусан, Пăва, Теччĕ хуллинче те пурăнаççĕ, иртнĕ ĕмĕрĕн иккĕмĕш çӳрринче вара Чаллă, Анат Кама, Нурлат, Лениногорск хулисене тата Аксу посёлокĕнче йышланнине палăртмалла.
Истори
Çак территорире çынсем пирĕн эрăччен VIII ĕмĕрте тĕпленсе пурăнма тытăннине палăртнă. Каярах кунти çĕрсене вăтам ĕмĕрсенче атăлçи пăлхарĕсен патшалăхĕ тытăмланнă. XIII ĕмĕрте Пăлхара монголсем аркатнă, Чингисхан империйĕ пĕтсе ларсан, Джучи улусне (Ылтăн Уртана) кĕнĕ.
XV ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Ылтăн Урта вырăнне Улу-Мухаммед хан Хусан ханлăхне туса хуни пирки пĕлтерет. Çĕнĕ патшалăх хăй тĕллĕнех ют çĕрсемпе, çав шутра Мускав патшалăхĕпе те, хутшăнма тытăнать. XVI ĕмĕрĕн варринче, IV Йăван Хаярскер астула йышăннă тапхăрта, 1552 çулта Мусав Хусана çĕнтерсе илнĕ те Мускав патшалăхне кĕртнĕ.
Раççей йышĕнче Хусан ханлăхĕ малтан Хусан патшалăхĕ, Аслă Петĕр реформи хыççăн — Хусан кĕперни (Аçтăрхан тата Хусан ханлăхĕн çĕрĕсене пĕрлештернипе, тепĕртакран унăн территоринчен хăшпĕр çĕрсене касса илнĕ хыççăн хальхи Тутарстан пысăкăшне çити) ятлă пулнă. Территори император лартнă кĕпернетĕр ертсе пынă. 1920 çулчен хальхи Тутарстан Республикин территорине официаллă та, официаллă мар та нихăçан та «Татари» те, «Тутарстан» та темен. Революци хыççăн, В. И. Ленин инициативипе, 1930 çулхи çăвăн 27-мĕшĕнче РСФСР шутĕнчи Тутар АССР (Хусан тата Ĕпхӳ кĕпернисен çĕрĕсенче) туса хумалли декрете кăларнă. 1990 çулхи çурлан 30-мĕшĕнче республикăн официаллă ячĕ — Тутар Совет Социализм Республики (Тутарстан Республики пекех), 1992 çулхи нарăсăн 7-мĕшĕнче — Тутарстан Республики (Тутарстан) пулса тăнă. 1992 çулхи акан 21-мĕшĕнче раççей влаçĕсем çакна çирĕплетнĕ.
Интернет
Кабельисем: Летай (Таттелеком)
Пысăк хуласенче WAN, Дом.ru
Кабельсĕррисем: Летай - 4G*
Мегафон - 3G
Билайн - GPRS
МТС - GPRS
Каçăсем
Категори:Раççей *
Ибрагим разъезчĕ
Ибрагим разъезчĕ (Деревня разъезда Ибрагимово) — Пушкăрт Республикинчи Кармаскалă районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (100%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Кармаскалăа çитме: 14 çм , [[Савалей ] ялне - 3 çх, Ибрагимово станцине 0 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Кармаскалă районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Кандрыкуль (Туймаçи районĕ)
Кандрыкуль  — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 519 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452788, ОКАТО кочĕ — 80251840004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Caol Ila (виски)
thumb|right|250px|Каол Ила Caol Ila - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Часавай
Часавай, — чăвашсене Христос тĕнне йышăнтарнă хыççăн, ял Туррине асăнакан, ял, ăрат чӳкне ирттерекен тĕле юпа лартса турăш çакнă вырăн.
Часавай — ял лаптăкне, çĕнĕ çăва, масар çине, çул юппине, çăлкуç умне, кӳлĕ çумне, юханшывăн паллă çыранĕ çине, авал чуксем ирттернĕ асамлă вырăна лартнă. XX ĕмĕр пуçламăшĕнче часавайсене кирпĕчрен купаланă. Революци хыççăн, 1940-мĕш çулсем тĕлнелле, вĕсене ватса пĕтернĕ.
Категори:Ял тытăмĕнчи çуртсем
Тимиряк
Тимиряк — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 115 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452563, ОКАТО кочĕ — 80242850005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Сюльзи
Сюльзи — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Сибирган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Янмурçин
Янмурçин, — (Четверти Упи 23, Çинче-Кĕпер Упи 31) Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял. Ял ятне мĕншĕн улаштарни паллă мар. Мăн Çавал юханшывĕ хĕрринче ларать.
Кун-çулĕ
1922 çулхи утă уйăхĕн 1 тарин Етĕрне уесĕн Упи вулăсне кĕнĕ. Ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесĕн Упи вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Вăрнар районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Трак районне, 1940 çулхи çурла уйăхĕн 16 хыççăн Красноармейски районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет. 1927 çулхи çулхи çĕртме 14 хыççăн Упи ял канашне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Юпа, 8
Пулăмсем
120px|right|Арканнă çуртăн ишĕлчĕкĕсене тасатни
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Кывтанвож
Кывтанвож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кывтан юханшывăн сылтăм çыранĕпе 26 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 37 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Clynelish (виски)
Clynelich - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Dalmore (виски)
Dalmore - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Пенсильвани
Пенсильвания, — енче вырнаçнă АПШ штачĕ. Администраци Харрисбург хулинче вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Штат лаптăкĕ — 119 283 км2.
Dalwhinnie (виски)
Dalwhinnie - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Ял администрацийĕн çурчĕ
Категори:Ял тытăмĕнчи çуртсем
Эшенбах (Люцерн)
Эшенбах (Eschenbach LU) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
3266 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1026’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Истори
мини| Истори, (1892). Николаос Гизис ӗҫӗ
Истори, — аваллăха тĕпчекен ăслăлăх. Тĕпченĕ çух çырусене (кĕнекесем, хутсем), авалхи палăксене, ĕç хатĕрĕсене, тата ытти япаласене усă кураççĕ.
Истори тапхăрĕсем
Историн тапхăрĕсене çынсем çырулăха шутласа кăларнă вăхăтран пуçлаççĕ. Унченхи вăхăта Истори тапхăрĕччен вăхăчĕ тесе шутлаççĕ.
Истори ăслăлăхĕн уйрăмĕсем
*
Edradour (виски)
Edradour - пĕрсалатлă шотланд виски.
Пĕрремĕш Выççăлкă
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 19 çын, çав шутра 10 арçын, 9 хĕрарăм пурăннă.
Edradour (виски)
Кун çулĕ
Категори:Виски
Пĕрремĕш Выççăлкă
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Хусанкай Атнер Петрович
Хусанкай Атнер Петрович (1948, юпа, 8, Чăваш Ен, Шупашкар çур.) — филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ (1977), профессор, чĕлхеçĕ, литература тишкерӳçи, публицист, пĕрлĕх ĕçченĕ, ЧНК пĕрремĕш президенчĕ, ЧНК хисеплĕ президенчĕ.
Чăваш çамрăкĕсен Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ преми лауреачĕ (1989), Митта Ваçлейĕ ячĕллĕ преми лауреачĕ (1998), Латви журналисчӗсен Союзӗн премийӗн лауреачӗ (1987), «Дружба народов» журнал лауреачӗ (1987), И.Я. Яковлев ячӗллӗ преми лауреачӗ (2002).
Пурнăçĕ
1948 çулхи юпа уйăхĕн 8-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Шупашкар хулинче çуралнă.
Амăшĕ - чăваш халăх артистки Вера Кузьмина, ашшĕ - чăваш халăх сăвăçи Петĕр Хусанкай.
1966-1972 çулсенче Атнер Хусанкай Ленинград патшалăх университечĕн тухăç факультетĕнче, 1973-1976 çулсенче СССР Ăслăх Академин Тухăç пĕлĕвĕн институчĕн аспирантуринче вĕреннĕ. 1978—1990 çулсенче Атнер Хусанкай Чăваш патшалăх университечĕнче ĕçленĕ. 1990 çултанпа Чăваш патшалăх гуманитари ăслăхĕсен институчĕнче чĕлхе пĕлĕвĕ пайĕн пуçлăхĕ.
Атнер Петрович Хусанкай чăваш тата вырăс чĕлхисемсĕр пуçне акăлчан, арап, франс, нимĕç, турккă чĕлхисене аван пĕлет, арап чĕлхин диалекчĕсенчи пĕр тата икĕ хутăш йышлă сĕнӳсене, сĕнĕвĕн тĕп пайĕсене, чăваш чĕлхинчи арап-перс элеменчĕсене тишкерет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш филологĕсем Категори:Раççей филологĕсем Категори:ССРG филологĕсем Категори:Филологсем, алфавитпа Категори:Юпан 8-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:ССРП тăлмачĕсем Категори:Чăваш Енĕн ăсчахĕсем Категори:ЧНК
Glen Scotia (виски)
Glen Scotia - пĕрсалатлă шотланд виски.
Категори:Виски
Кандра-Тюмекей
Кандра-Тюмекей — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 127 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452788, ОКАТО кочĕ — 80251840005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Югуз
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Томас Гёртин
Томас Гёртин (англ. Thomas Girtin; 18 нарӑс 1775 — 9 чӳк 1802) — акӑлчан ӳнерҫи, Англи акварелӗн шкулне никӗслекенсенчен пӗри.
Югуз
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Юханшыв юпписем
Томас Гёртин
Биографи
Томас Гёртин 1775 çулта Саутуаркре çуралнă. Ашшĕ енчен еткерĕсем — Францирен тарса килнĕ гугенотсем. Томас ача чухнех ашшĕ çĕре кĕнĕ. Амăшĕ вара Воан-модельере качча тухнă. Тёрнер пекех, Томас Молтон патĕнче, кайран Эдуард Дейес патĕнче, вĕреннĕ.
Тёрнерпе туслă пулнăскер, Гёртин унпа пĕрле кивĕ гравюрăсене сăрласа укçа тунă. 1794 çултанпа Гёртин ĕçĕсене Королĕн ӳнер академинче кăтартма тытăннă. Унăн пейзаж тата архитектура çурчĕсен ĕçĕсем паллăха тухнă.
Каҫӑсем
Категори:Ӳкерçĕсем, алфавитпа Категори:Аслă Британин ӳкерçисем Категори:Туберкулёзпе вилнисем Категори:1775 çулта çуралнисем Категори:Нарăсăн 18-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1802 çулта вилнисем Категори:Чӳкĕн 9-мĕшĕнче вилнисем
Пурăш
thumb|right|250px thumb|right|250px|Пурăш ареалĕ Пурăш, ахаль пурăш (Meles meles) — вăрман чĕр чунĕ. Пурăшсем типĕ çырмасене, шыв çывăхнерех, йышăнаççĕ. Шăтăкĕсем 3 метр таран çĕр айĕнче пулаççĕ. Тăршшĕ 15 метра çитет. Тĕрлĕ пÿлĕм нумай. Пĕр 4 пÿлĕм — йăва валли. Вĕсене пурăшсем питĕ тирпейлĕ тытаççĕ. Унта яланах таса. Çутта килĕштерсех каймасть. Кĕр енне 20 килограма çити самăрланать. Ӳчĕ айĕнче 6 сантиметр хулăнăш çу пуçтарăнать. Юр çусан пурăш ыйха путать, унччен йăвине кĕмелли шăтăксене тĕплĕн питĕрсе лартать. Пурăш ами ака уйăхĕнче  6 çура таран тăвать. Çуралсанах çурасем илтмеççĕ те, курмаççĕ те. 3 уйăхра хăйсем тĕллĕн апат шырама тытăнаççĕ. Кĕр енне амăшĕнчен уйрăм пурăнма тытăнаççĕ.
Пирĕн республикăра пурăш йышĕ вăтамран 500 пуçа яхăн шутланса тăрать.
Glenkichie (виски)
Glenkinchie - пĕрсалатлă шотланд виски.
Табульдак
Табульдак — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кармасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Glenkichie (виски)
Категори:Виски
Пурăш
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чĕрчунсем Категори:Сăсар йышшисем
Мордва Республики
thumb|250px|right
Караморка
Караморка — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Рябки ял тăрăхне кĕрет.
Çĕнĕ Лапсар
Çĕнĕ Лапсар — Шупашкарăн Ленин районне кĕрекен паççулкă.
Караморка
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 35 çын, çав шутра 17 арçын тата 18 хĕрарăм пулнă.
Мордва Республики
1930 çулхи нарăсăн 10 Мордови автономи облаçне йĕркеленĕ, 1934 çулхи раштавăн 20 Мордови АССР ятне панă, 1990 çултанпа вара Мордови Республики ятлă.
Çĕнĕ Лапсар
Паçулкă тытăмĕ, халăх йышĕ
Çĕнĕ Лапсарта икĕ урам — Совхоз урамĕ тата Станци çум урамĕ. Халăх йышĕ — 7800 çын (2008 ç.), 6955 çын (2010 ç.).
Караморка
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 16 çын шутланнă.
Андорра
Андорра кнеçлĕхĕ (Principat d'Andorra, Principauté d'Andorre, Principado de Andorra), — кăнтăр хĕвелтухăç енчи Европăра вырнаçнă пĕчĕк патшалăх. Пиреней сăрчĕсенче Испанипе Франци хушшинче ларать. Çакăн пек географиллĕ вырнаçу пирки унта тĕп бизнес шучĕнче туризм шутланать. Ăна Европăри налук çăтмахĕ теççĕ.
Мордва Республики
Мордва Республики Чулхула, Ульяновск, Пенза, Кисан облаçĕсемпе тата Чăваш Енпе юнашар вырнаçнă.
Çĕнĕ Лапсар
Паçулкă тытăмĕ, халăх йышĕ
Паçулкăра «Акаци» КК, икĕ шкул, ача пахчи, бассейн, ӳнер шкулĕ, ача-çамрăк спорт шкулĕ тата темиçе лавкка вырнаçнă.
Андорра
Андоррăн хăйĕн çарĕ çук. Çавăнпа та вăрçă пулас пулсан унăн Испанирен те Францирен пулашу ыйтма тивĕ.
Çĕнĕ Лапсар
Каçăсем
Категори:Шупашкарăн Ленин районĕ
Мордва Республики
Халăхĕ
Халăх йышĕ — 840 400 çын (2008)(856 800 çын 2006) (866 600 — 2005). Йышлăхĕ — 32,2 çын/çм² (2008)(32,7 çын/çм² 2006), хулара пурăнакансем —59,8 % (2008)(59,2 % 2006) (58,9 % — 2005).
Андорра
Каçăсем
Категори:Андорра Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Мордва Республики
Наци шучĕпе
Мордвасем, — экзоэтноним, çак палăртупа Мордва Республикинче пурăнакан халăхсене кăтартаççĕ. Тĕрĕссипе, республикăра пурăнакан халăх мăкшăсем ирçесем çине пайланать.
Кашни йышĕн хăйĕн чĕлхи пур, хăйĕн йăли-йĕрки тата ытти уйрăмлăхĕсем. Вĕсем хушшинче тата икĕ пĕчĕк юшкăн пур. Ку терюхансем тата каратайсем. Пĕрремĕшсем XIX ĕмĕртех вырăс чĕлхине вĕреннĕ хыççăн вырăссем хушшинче çухалнипе пĕрех. Теприсем Тутарстанра Атăлăн сылтăм енчи çыран хĕрринчи виçĕ ялта пурăнаççĕ, тутарла тата вырăсла калаçаççĕ.
Мурсили II
Мурсили II Хетт патшалăхĕн чи пултаруллӑ ертӳҫисенчен пӗри, пирӗн эрӑччен 1321—1295 ҫулсенче астулта пулнӑ. Суппилулиума I патшан кӗҫӗн ывӑлӗ.
Каҫӑсем
Категори:П. эрч. XIII ĕмĕрте вилнисем Категори:Азири п. эрч. XIV ĕмĕрти тытăмçăсем Категори:Хеттсен патшисем
Атте
thumb|Ача ашшĕ
Атте (ати, аттей, аçу, аçи, ашшĕ) - ачашăн юнпа чи çывăх ар тăван, ăна пăхса, хӳтĕлесе ӳстерекен. Ытти чĕр чунсемпе танлаштарсан ача ашшĕ хăйĕн пепкисене пăхса ӳстерес ĕçе тӳрремĕнех хутшăнать, вăй-хал, кăмăл тĕрекне аталантарас ĕçре хăйĕн пысăк тӳпине хывать.
Каçăсем
Категори:Тăванлă хутшăнусем Категори:Килйыш тата ачасем
Glenfarclas (виски)
Glenfarclas - пĕрсалатлă шотланд виски.Вискитăвакан эртелĕ Фарклас айлăмра (Спейсайд тăрăхĕ, Шотланди) вырнаçнă.Гленфарклас ячĕ "Эшĕл курăклă айлăмĕ" паллать.
Ассортименчĕ
Пĕрсалатлă вискисем (усранă çул) : 10, 12, 15, 21, 30.