cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Никитин Ефим Никитич
Пурнăçĕ
2000 çулхи юпа уйахĕн 26-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Ӗçĕсем
«Кукша Иван» — унăн пĕрремĕш нумай пайлă пьеса. Ăна 1940 çулта «Сунтал» журналта пичетленĕ.
Сувар (парк)
Экскурси
Этнопаркра туристсен валли экскурси иртереççĕ.
Никитин Ефим Никитич
Ӗçĕсем
Çавăн пекех вăл «Хуняма» пьесăн авторĕ.
Сувар (парк)
Кĕперсем
Категори:Шупашкар паркĕсем Категори:Чăваш культури
Никитин Ефим Никитич
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:ССРП çыравçисем Категори:ССРП драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕсем Категори:1912 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 22-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2000 çулта вилнисем Категори:Юпан 26-мĕшĕнче вилнисем
Проф-Медиа
«Проф-Ме́диа» — раççей медиахолдингĕ. Тытăмлăх компанин тулли ячĕ — ООО «Проф-Медиа Менеджмент». Штаб-хваттерĕ — Мускавра.
1997 çулта никĕсленĕ.
Харпăрçăсемпе ертӳçĕсем
Холдинг «Проф-Медиа» «Интеррос» ушкăна кĕрет. Тĕп директор — Рафаэль Акопов. Унчен çак ĕç вырăнне Юлия Соловьева йышăннă.
«B2B Media» компани
Çаплах компани сайтсене тытса тăрать:
Кăларакан çурт «Афиша»
«Афиша журнала кăларать.
Торинкасси
thumb|200px|Торинкасси ялĕ
Проф-Медиа
Кăларакан çурт «Афиша»
Afisha.ru, BG.ru, Afisha-Mir.ru сайтсене тытса тăрать.
Торинкасси
Торинкасси, — Муркаш районĕнче вырнаçнă ял. Ял Шупашкартан 61 çухрăмра, Муркашран 8 çухрăмра ларать.
Хиврелĕх (пĕлтерĕшсем)
Хиврелĕх, мĕн те пулин карăнса, туртăнса тăнине кăтартать, çавăн пекех:
Çавăн пекех
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Электрокуçтару вăйĕ
Электрокуçтару вăйĕ (ЭДС) — улшăнакан е улшăнман электро токлă квазистационарлă вăчăрасенче пур  электростатикăлла тата диссипативлă мар айккинчи вăйсен ĕçне кăтартакан   скалярла  физикăлла кап. Ярăшлă хупă контурта ЭДС плюслă пĕрчĕлле каплама куçарса çав вырăнах илсе çитерекен вăйсен ĕçĕпе тан.
Проф-Медиа
Кино
Холдинг шутне «Синема Парк» кинотеатăрĕсем кĕреççĕ, вĕсен залĕсем Мускав, Санкт-Петербург, Тĕмен, Челепи, Чаллă тата Ĕпхӳ хуласенче вырнаçнă.
Çаплах холдинг «Централ Партнершип» — кино- тата кинопродукцие тăвакан тата диверсифицилекен дистрибьюци компание — тытса тăрать.
Инçекурав
«Проф-Медиа» инçеканалсене тытса тăрать:
Тетел
Холдинг «Рамблер Медиа» компание харпăрлать, унăн тĕп ресурсĕ — Rambler.ru порталĕ.
ĔÇлĕх кăтартăвĕсем
МСФО йĕркипе компанин 2009 çулти тупашĕ 16,1 млрд тен., EBITDA йĕркипе — 5,7 млрд тен.
Торинкасси
Ял ячĕ авалхи чăвашсен Торин ятĕнчен тата касси сăмахĕнчен пулнă.
Кун-çулĕ
1859 çулхи хыпар кĕнекинче Теринкасси пек çырса хăварнă. Вал вахăтра ялта 23 кил шутланнă.
1926 çулхи çурла уйăхĕн 4-мĕшĕччен Етĕрне уесĕн Чăваш Сурăм вулăсне, каярах Шупашкар уесĕн Шурча вулăсĕнче шутланнă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Тутаркас районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Ишлей районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 8 хыççăн Тутаркас районне, 1939 çулхи кăрлач уйăхĕн 16 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1944 çулхи пуш уйăхăн 30 хыççăн Муркаш районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
1924 çулта 46 килте 192 çын пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Электрокуçтару вăйĕ
Электро уйăн хиврелĕхĕ тенипе аналоги курса айккинчи вăйсен хиврелĕхĕ ăнлав \vec E_{ex} кĕртеççĕ, вăл — тĕслĕхле каплама тивекен  айккинчи вăйа çав вăйăн шутлавлăхĕ çине пайланипе тан. Вара хупă L контурти  ЭДС çапла пулать: кунта d\vec{l} — контур элеменчĕ.
Ăнлавра «вăй» текен сăмах пулин те, электрокуçтару вăйĕ чăннипе физикăран паллă нимĕнле  вăй та мар тата унăн хапалăхĕ те вăй хапалăхĕ мар.
Асăрхавсем
Категори:Электро Категори:Физикăлла капсем
Ясный (Уфимский район)
Ясный  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 49 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450512, ОКАТО кочĕ — 80252815005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Сарă пăрчăкан
right|thumb|250px|Сарă пăрчăкан Сарă пăрчăкан - çерçирен пĕчĕкрех кайăк.
Çерçи йышне кĕрет. Шыв хĕррисемпе пурнать, ялсемпе хуласене кĕмест. Йăвине çĕр çинче тăвать, унта тĕксĕм пăнчăллă симĕсрех шурă 5-6 çăмарта пулать. Ами 13 талăка пусса ларать. Аçи ами йăвара ларнă вăхăтра ăна питĕ хытă сыхлать, кăшт хăруш пулсанах кăшкăрашма тытăнать. Ами вара йăвинчен тухса пĕр 20 метр чупса каять те аçи патне вĕçсе хăпарса унпа пĕрле кăшкăрма тытăнать.
Ака уйăхĕнче вĕçсе килеççĕ, утă уйăхĕнчех вĕçсе кайма пуçлаççĕ. Чăвашра йышĕпе нумайăн пурăнаççĕ.
Литература
Бутурлин С. А. и другие «Птицы. Животный мир СССР» Москва — Ленинград, Детиздат, 1940
Ишевкке
Истори
Ишевккене пĕрремĕш хут 1625-мĕш çулта, — "хĕсметри тутарсемпе" çыхăнтарса, — асăннă. Вырăссем вара 1648-мĕш çулта, Карсун-Чĕмпĕр чикĕллĕ йĕре майлаштарнă майăн, кунта килсе лекеççĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕ Категори:Чĕмпĕр облаçĕн Чĕмпĕр районĕн ялĕсем
Геттнау
Геттнау (Gettnau) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
974 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1130’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Hotmail
MSN Hotmail — Microsoft компанин веб-интерфейс тата POP3 мелĕсемпе электронлă почтăн тӳлевсĕр сервисĕ. Конкуренчĕсем: AIM Mail, Gmail тата Yahoo! Mail. Халĕ хатĕрлекен Windows Live сервис Hotmail вырăнне пулать.
Кун-çулĕ
Hotmail компанине Джек Смит тата Сабир Бхатия 1995 ç. тунă. Коммерциллĕ шайра 1996 çулхи утă, 4 (АПШн Ирĕклĕх кунĕ), çак тетел-провайдерсенчен ирĕклĕ пулнине кăтартать. Веб-почтăн ĕмĕчĕ Джек Смитăн пуçĕнче çуралнă. Сабир Бхатия бизнес-план шутласа хунă.
Каçăсем
Категори:Microsoft
Вăрман пăрчăканĕ
Вăрман пăрчăканĕ - çерçи пысăкăш кайăк. Çерçи йышне кĕрет. Çăмартисем (4-6) тĕрлĕрен тĕслĕ пулаççĕ: кашни мăшăрăн хăйне йышлă. Тĕттĕм хутăш вăрманта çĕр çинчи лакăмра йăва çавăрать, анчах та çывăхра уçланкăсем, уй-хир пулмалла. Çу каçа икĕ хут йăва çавăрса чĕп кăлараççĕ. Кĕр енне ушкăнсене пуçтарăнса улăх-çаран, уçланкăсем тăрăх апат шыраса çӳреççĕ. Вĕсем ытларах тĕрлĕрен хурт-кăпшанкăпа, эрешменсеме, тĕрлĕрен курăк вăррисемпе тăранса пурăнаççĕ. Ака уйăхĕн пуçламăшĕнчех вĕçсе килет, каясса çурла уйăхĕн вĕçĕнче, авăн уйăхĕн пуçламăшĕнче каяççĕ, Кăнтăр Европăра, Африкăра тата Индире хĕл каçаççĕ. Пирĕн тăрăхра ку йышши пăрчăкансен йышĕ самаях пысăк.
Категори:Кайăксем Категори:Пăрчăкан йышшисем
Раççей Федерацин ТÇФ Çурçĕр флочĕ
Çурçĕр флочĕ (ÇФ) — Раççей Федерацийĕн Тинĕс Çар Флочĕн (РФ ТÇФ). оперативлă-стратегиллĕ пĕрлĕхлĕхĕ.
Паянкунхи ÇФ
Флотăн кану тĕп вырăнĕ — Североморск. Халĕ Çурçĕр флочĕ — Раççейĕн чи хăватлă тинĕс çар вăйĕ.
Çурçĕр флот шутĕнче:
Флот çарпуçĕ: адмирал Высоцкий Владимир Сергеевич.
Каçăсем
Категори:Раççей Федерацин тинĕс çар флочĕ Категори:СССР тинĕс çар флочĕ
Нуклонсаpла хĕçпăшал
Нуклонсар хĕçпăшалĕ, Нуклонсарла хĕçпăшал çавăн пекех: Ядерлă хĕçпăшал (е Атомлă хĕçпăшал) —  нуклонсарла е термонуклонсарла сирпĕнӳ çинче никĕсленнĕ хĕçпăшал.
Биологи тата хими хĕçпăшалĕ пекех, массăллăн пĕтерекен хĕçпăшал шутне кĕрет.
Термина ăнлантарни. Нуклонсем тесе протонсемпе нейтронсене калаççĕ. Вĕсен пуххи вара нуклонсар пулать. Атомăн варринче вара шăпах çакăн пек тăрăм.
Пĕтерекен факторсем
Нулонсарла хĕçпăшала хута ярсан, нуклонсарла сирпĕнӳ пулса тухать, унăн пĕтерекен факторĕсем:
Каçăсем
* Категори:1945 çул ăслăхра Категори:Нуклонсар Категори:Нуклонсарла хĕçпăшал
Кивĕ Тенĕм
Кивĕ Тенем, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 51 çын, çав шутра 21 арçын, 30 хĕрарăм пурăннă.
Псекабе
Псекабе — Раççей территоринчи юханшыв. Краснодар Ен, Адыгей территорипе юхать. Шебш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Афипс, çав шутра Шапсуг шывуправĕ. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Адыгейăн юханшывĕсем Категори:Шебш юпписем
Арапуç
Арапуç, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял, Арапуç ял тăрăхĕ тĕпĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта 2052 çын (2007) пурăнать
Тавралăхĕ
Ку ял патĕнче Ара юханшыв пуçланать.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1926 çулхи юпа уйăхĕн 29 тарин Арапуç вулăсне кĕнĕ, вулăс тĕпĕ шутланнă. Кайран вара, районсене туса хуриччен, Вăрмар вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрмар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Кĕçĕн Инта
Кĕçĕн Инта — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Косью юханшывăн сылтăм çыранĕпе 29 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Шалтык
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Жуково (Уфимский район)
Жуково  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1631 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450570, ОКАТО кочĕ — 80252818001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Çĕнĕ Çăлкуç
Çĕнĕ Çăлкуç — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 175 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452355, ОКАТО кочĕ — 80243850008.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Санар (юханшыв)
Санар, — Чăваш Енри (Вăрнар районĕ тăрăх юхать) юханшыв, Сунарăн юппи. Санарпуç патĕнче пуçланать те Хирпуç хĕррипе юхса иртсе Сунара юхса кĕрет.
Категори:Чăваш Енĕн Вăрнар районĕ Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Дионис
thumb|right|200px|Дионис Дионис Dionysus), Ва́кхос, Ба́хус (Βάκχος, Bacchus) - авалхи грексен халапăсенче <rf>[Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.380-382, Любкер Ф. Классикăри аваллăхсен пурнăçри сăмахсарĕ. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.454-457 олимпсенчен кĕçĕнни, ӳсентăрансен, эрех тăвассин, çутçанталăк тăвăмла вăйĕсен, тĕн экстазĕн, çаплах театр турри. «Одиссейĕре» (XXIV 74) асăннă. Дионис уявне кĕркунне (иçĕм çырлана пуçтарнă хыççăн) иртернĕ. Дионис уявĕн йĕркисемчен малтан грек театрĕ пулсă кайнă. Дионис уявне тăвакансем ӳсĕрĕлсе алхасма тытăннă. Çакăн пирки Дионис е Вакх уявĕ "вакханали" сăмах çуралнă.
Каçăсем
Категори:Вилекен тата чĕрĕлекен турăсем Категори:Ӳсĕрĕлтеркен турăсем Категори:Турăсем, алфавитпа * Категори:Олимп вуниккĕ турри Категори:Олимп туррисем Категори:Авалхи Грецин халаплăхĕ
Дубровник
Дубровник (Dubrovnik, историллĕ ячĕ Ragusa — Рагуза) — Хорватин кăнтăр енче, Адриатика тинĕсĕн Далмаци çыранĕнче вырнаçнă хула. Вăл Дубровник-Неретва округăн администраци тĕпĕ, паллă тĕнче курорчĕ, кунтах тинĕс порчĕ.
Истори
Дубровник — пуян историллĕ авалхи хула. Вăтам ĕмĕрсенчен пуçласа хула тинĕсри сутă-илӳпе аталанса пынă, вара Дубровник республики Венеципе тан Тухăç Адриатикăри пĕртен-пĕр хула-патшалăх пулса тăнă. Хăйĕн пуянлăхне тата пултаруллă дипломатине пула хула XV тата XVI ĕмĕрсенче самай аталанса кайнă. Дубровникра ӳнерлĕхпе тĕпчев, хула хорват чĕлхин культурин тĕпĕ пулса тăнă. Чылай хушă Дубровникра çухалнă далмац чĕлхипе те усă куркаланă. Элĕкхи нĕсĕлсем Дубровнике тĕлĕтермĕшле архитектура кăнарне хăварнă, хулана вара çутçанталăк илемлĕхĕсемпе пĕрле «Адриатика Мерченĕ» тенĕ. Халĕ авалхи хула вырăнĕнче историллĕ палăкне — Ватă хулана — упраса хăварнă.
Хула историн паллă тапхăрĕсем
Малтанхи кун-çулĕ (VII ĕмĕр — 1358)
Дубровника VII ĕмĕрте çыран çумĕнчи пĕчĕк утрав çинче никĕсленĕ. XII ĕмĕрте утрава çыранран уйăракан шыв юхăмне çĕр хурса хăпартнă, вара утрав çурутрав пулса тăнă, çĕр хăпартнă вырăнта хулан тĕп урамĕ — Страдун вырнаçать. Урама 1468 çулта чул хунă. Хула йĕри-тавралăх чул хӳтлĕхне XI — XVII ĕмĕрсенче темиçе хутчен юсаса çирĕплетнĕ.
Малтанхи вăхăтсенче Дубровник тĕрлĕтĕслĕ, романсен тата славянсен йăхĕсен нĕсĕлĕнчен тухнăсскерсем пурăннă, вĕсем далмаци чĕлхипе калаçнă пулас. Хула йăлисене йĕркеленĕ чухне антик сĕмĕ вăйлă хутшăннă. 1022 çулта хулара католиксен архиепископлăхне никĕсленĕ.
VII — XII ĕмĕрсенче Дубровник Висантие пăхăнăвĕнче пулнă, çапах та хулана кăштах общество тата политика пурнăçĕнче ирĕклĕх панă, анчах та XII ĕмĕртен пуçласа Дубровникпа вырăнти кнĕç хуçаланнă (ăна суйласа лартнă). Çав вăхăтрах хула коммунисем тата коммуналлă Ертĕвне туса хунă : Мăн тата Кĕçĕн канаш, кнеç-приор. Висанти ӳкĕннĕ майĕн Дубровникăн сĕмĕ хăпарса кайнă.
IX ĕмĕрте хула арабсен хупăрлавне чăтса ирттернĕ. Тепĕр пилĕк ĕмĕрсенче хула Балкан çурутравĕнче тата Европăн ытти çĕрĕсенче, Хура тинĕс çыранĕсене таранах, Константинополе çитичченех тинĕс тата типçĕрсем урлă сутă-илӳ ĕçĕсем тунипе аталанса кайнă. Уйрăмах Дубровник сутă-илӳ çыхăнăвĕсене юнашар кнеçлĕхĕсемпе — Сербипе, Боснипе тата Болгарипе тытнă, унта Дубровник сутĕçĕсене сутă-илӳ тума тата çĕр айĕнчи упранăвĕсене (тăвара тата хаклă металлсене) кăларма нумай ирĕклĕх панă.
1205 çулта Дубровник Венеци çĕнтерсе илнĕ, 150 çул хула ун айĕнче шутланнă. Дубровник кнеçĕ, çапла та Мăн канаша çынсене Венеци республики хăй уйăрса лартнă, вĕсем ăнах пăхăнса тăнă. Дубровник епископне те Венеци пăхса лартнă.
Ватă хула
Категори:Хорвати хулисем
Патăрьел
Патăрьел (Батыр, Батырево ) — Чăваш Енри Патăрьел районĕн администраци центрĕ. Ял район тытăмĕнче хăйне уйрăм ял тăрăхĕ шутланать.
Тавралăх
Пăла юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ял витĕр Кепе шывĕ юхать. Çавăн пекех ялĕн çурçĕр-хĕвеланăç хĕррипе Юхма шывĕн пĕр кивĕ туратти иртет. Ялпа юнашар А151 çул иртсе каять. Канашран 56 км. Хирлĕ вырăн, чат çывăхра вăрман тавраш çук.
Ялта Батыревское ХАУ, "Корма" СХПК, тĕп район пульницци, икĕ вăтам шкул (1№ тата Талвир ячĕллĕ 2№), ÿнер шкулĕ, чиркӳ, 3 ача сачĕ, район культура çурчĕ, ФСК "Паттăр", "Çăкăр" - таврапĕлÿ музейĕ, 3 вулавăш, ветеринари станцийĕ, Чăваш патшалăх университечĕн филиалĕ пур. Пасар ĕçлет, нумай суту-илӳ лавкки.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 5431 çын, çав шутра 2527 арçын, 2904 хĕрарăм пурăннă.
Истори
Йăлана кĕнĕ тăрăх, Патăрьеле 1570-1580 çулсенче никĕсленĕ тесе шутлаççĕ. Чăннипе вара, çакна çирĕплетекен историлле çăлкуçсем çук темелле. Çĕрпӳ районĕнчи Патăрьелпе ку тĕлĕшпе çыхăну пурри е çукки те çав тери кăткăс ыйту пулса тăрать. Çапах та çыхăну пур пуль теме май паракан хăшпĕр историлле халапсем пуррине те йышăнмалла.
Тепĕр енчен, халапсем мар, чăн-чăн документах яла Йĕпреç районĕнчи Хумпуç Патăрьел çыннисем никĕслеме е никĕслессине хутшăнма пултарнине çирĕплетет. Документ "Переписная книга ясачных татар, чуваш и мордвы Симбирского уезда за 1723 год" (Чĕпмпĕр уесĕнчи ясак тÿлекен тутарсен, чăвашсен мордвасен 1723-мĕш çулхи çырсатуху кĕнеки) ятлă. Унта çавăн пек çырни пур  :
<Куçару: Ясак тÿлекенсен Хумпуç Патăрьел ялĕ ясак тÿлекенсен Çĕнĕ Ахпÿрт чăваш ялĕнчен виçĕ çухрăмра, Пăла шывĕн сылтăм енче вырнаçнă. Ялта 123 кил.> Географилле самантсене шута илсен, кунта шăпах ку статьяри Патăрьел пирки иккенни курăнать. Илсе кăтартнă документранах ял ячĕ чăнах та "паттăр" сăмахран тухни те паллă. Мĕншĕн тесен асăннă çырсатуху кĕнекинчи Богатырево çавăн пĕлтерĕшлĕ. Çын ятĕнчен е урăх сăмахран тухнă пулсан апла каламан пулĕччĕç.
1780-мĕш çулта, Чĕмпĕрти енлĕх йĕркеленĕ чухне, Типĕ Пăла çинчи тĕне кĕнĕ чăвашсен  Хумпуç Патăрьелĕ (оригиналта — Хонбуси Батырева)   Чĕмпĕр уесĕнчен тухса    Пăва уесне кĕнине палăртнă
"Юхма" сăмахăн унчченхи тата паянхи пĕлтерĕшĕ мĕнре-ха?
"Юхма" тесе Шăнкăртам ялĕ витĕр тухса унтах Пăлана кĕрекен çырмана калаççĕ. Çавна май ыйту тухса тăрать: мĕншĕн-ха "Юхма" тенине час-часах Патăрьелпе çыхăнтараççĕ (Юхма Патăрьел тенисене илтме пулать)? Тупсăмĕ акă мĕнре. Тахçан Юхма çырмиин анат енче тепĕр туратти те пулнă, вăл вара хĕвелтухаç еннелле — Патăрьел патнелле — пăрăнса тепĕр ик-виçĕ çухрăмран Кепе çырмине юхса кĕнĕ. Чăннипе каласан ку турат паянхи кун та пур, анчах та вăл Шăнкăртамри çырмапа çыхăнăвне çухатнă, вырăнти çăлкуçсемпе çеç "тăранса" пурăнать. Ячĕ те унăн халĕ çаплах сыхланса юлнă — Юхма çырми. Е, уйăрса илес тесе, ăна Кивĕ Юхма теме пулать.
Çак япаласене паянхи Патăрьел çыннисем пĕлмессе те пултараççĕ. Мĕншĕн тесен кунта, ытти ялсемпе танлаштарсан, вырăслану процесĕсем хăвăртрах пыраççĕ, тепĕр енчен, пурнаканнисенчен те чылайăшĕ вырăнти çынсем мар, урăх тĕлсенчен куçса килнисем.
Патăрьелĕнчи "Юхма" текен урам — çав çырма ячĕпе. Çырми чăнах та урамăн çурçĕр хĕррипе иртсе каять. Çавăн пекех Патăрьелĕнче çак ятлă пасар пур (ытларикун тата эрнекун пухăнать). Вăл каллех хайхи çырмаран кăшт кăна çÿлерех вырнаçнă. Юхма çырмин тăрăхĕнче çавăн пекех сĕт-çу савучĕ, "Паттăр" стадион, мунча, "Робинзон" çырса карта тытса çавăрнă темĕнле лаптăк пур.
Патăрьел — вулăс центрĕ
1920-мĕш çулхи çурла уйăхĕн 3-мĕшĕччен Пăва уесне, ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 5-мĕшĕ хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕртнĕ. 1921-мĕш çулхи çĕртме уйăхĕн 22-мĕшĕнчен 1927-мĕш çулччен Патăръел уесне кĕнĕ. Ку асăннă пĕтĕм вăхăтсенче ял çак пайланăвсен Патăръел вулăсĕн центрĕ (вулăс ялĕ) пулнă. Кун хыççăн администраци пайланăвĕнче "вулăс" сăмахпа усă курма пăрахнă, вăл шайри тытăмсене ытти ятсемпе палăртнă.
Патăрьел хăçан вулăс центрĕ пулса тăни паллă мар.
Патăрьел — уес тата район центрĕ
1921-мĕш çулхи çĕртме уйăхĕн 22-мĕшĕнчен 1927-мĕш çулччен Чăваш Енре Патăръел уесĕ пулнă, унăн центрĕ — Патăрьел. Кун хыççăн, "уес" сăмах та, "вулăс" пекех, пурнăçран çухалнă.
1927-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшенчен Аслă Патăръел районне кĕнĕ. 1935-мĕш çулхи çу уйăхĕн 19-мĕшĕ хыççăн Патăръел районне, 1939-мĕш çулхи нарăс уйăхĕн 22-мĕшĕ хыççăн Чкаловски районне, 1957-мĕш çулхи чӳк уйăхĕн 20-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет. Çак асăннă пур тапхăрта та Патăрьел, 1939-1944-мĕш çулсемсĕр пуçне, район центрĕ пулнă, вăл шутра район "Чкаловски районĕ" ятпа çÿренĕ чухне те.
Патăрьел гербĕ тата ялавĕ пирки
1990-мĕш çулсенче вырăнти "Авангард" хаçатра çакăн пек статьясем пичетленсе тухнă. ъъ
Иккĕшĕнче те Патăрьел ялĕ валли герб ăсталас тата çирĕплетес ыйтăва хускатнă. Çав вăхăтрах вĕсенче пулас герб мĕнлерех пуласси пирки хăшпĕр сĕнÿсем те пур. Сăмахран, тĕпре "паттăр" сăнарĕ пулмаллине те палăртнă.
Хальхи вăхăтра Патăрьел ялĕн хăйне уйрăм герб çук. Районăн вара — пур. . Гербăн геральдика регистрĕнчи номерĕ — 3655. Йышăннă кун — 25.10.2007 Анчах та ку герб район центрĕн (ялăн) мар. Районăн тата тĕпри ялăн гербĕсене пĕр пек тăвас текен ятарлă йышăну çук.
Кăсăклă фактсем
Елĕкренпех Патăрьел ялĕнче ирçесем пурăнакан ятарлă урам пулнă, ăна, каллех ĕлĕкренпех, Ирçе касси теççĕ (Ленин урамĕ, Ленин проспекчĕпе пăтраштармалла мар).
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Шурă пăрчăкан
right|thumb|250px|Шурă пăрчăкан Шурă пăрчăкан пысăкăшпе çерçи пекрех. Çерçи йышне кĕрет. Çăмартисем (5-6) шурă, сăрă пăнчăсемлĕ. Çу каçа икĕ пуслăх кăларать. Ытларах шыв хĕрринче, этем пурăнакан çĕрте пулма юратать. Ăна уйрăмах уçă, çăра курăк ӳсмен, çара çулсемпе таптаса хытарнă вырăнсем килĕшеççĕ. Хуласенче шăваракан газонсем хĕрринчи уйрăм чăрăшсем вĕсемшĕн çăтмах пекех. Апат шыраса таçта çити вĕçмеççĕ пуса вăхăтĕнче, мĕн кирлине йăва çывăхĕнчех тупаççĕ. Кĕр енне кăна куçса çӳреме пуçлаççĕ. Пирĕн пата питĕ ир, пăр кайсанах килет, авăн уйăх пуçламăшĕнче кăнтăралла каять. Тухса кайиччен яланах хăйсен йăвипе сыв пулашаççĕ. Пирĕн тăрăхра чи йышлă кайăксенчен пĕри шутланать.
Галерея
Категори:Пăрчăкан йышшисем
Садальский Станислав Юрьевич
Станисла́в Ю́рьевич Сада́льский (1951 çулхи çурла, 8, Шăнкăртам, Патăрьел районĕ, Чăваш АССР-ĕ, РСФСР, СССР çуралнă) — совет тата раççей актёрĕ; РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ, Чăваш Грузи халăх артисчĕ.
Кунçул
Станислав Садальски 1951 çулта Патăрьел районĕнчи Шăнкăртам тутар ялĕнче çуралнă. Унăн ашшĕн, Юрий Александрович Садальскийĕн, сăнне Чкалово районĕн волейбол командин пайташĕсен 1951-мĕш çулхи фотоÿкерчĕкĕнче курма пулать. ГИТИСа вĕренме кĕриччен Ярославльти мотор савутĕнче токăрь ĕçне вĕренсе ĕçленĕ, çав хушăрах мотортăвакансен Культура керменĕнче драма ӳнер ăсталăхне ӳстернĕ.
1968—1973 çулсенче ГИТИС-ра вĕреннĕ. 1973—1981 çулсенче Мускаври «Современник» театăрĕнче ĕçлет. Çак театăртан тухса кайсан пĕр хушă «На Юго-Западе» театăрĕнче вылять.
1971 çултанпа кинематографипе питĕ тăтăш çыхăну тытать. Камитлă тата характерлă сăнарсене («Небеса обетованные» Эльдар Рязановăн, «Две стрелы» Алла Суриковăн т. ыт. те) вылять. Станиславăн чи ăнăçлă ролĕсем: «Кирпĕч» (телефильм «Место встречи изменить нельзя»), … («О бедном гусаре замолвите слово» фильм).
«Король скандала» кунçулĕллĕ кĕнеке çырнă.
Журналистикăпа тăрмашать. «Скандальские новости» ярăма (рубрикăна) «Экспресс-газета» хаçатра ертсе пырать.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, Мускав Категори:ГИТИСран вĕренсе тухнисем Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Блог@mail.ru-па усă куракансем Категори:Раççей артисчĕсем
Вырслапай
Вырслапай - калаканнишĕн: Христос тĕнне кĕртнĕ чухне хăйне турăш умĕнче тытса тăнă хĕрарăм.
Степхим Михаил Степанович
Степхим Михаил Степанович (паспортри хушамачĕ: Степанов), — чăваш драматургĕ, сăвăçи, çыравçи. (1921 çул, Шăпачав ялĕ, Шупашкар районĕ, Чăваш АССР —1942 çул, Сталинград патĕнчи çапăçу) — чăваш драматургĕ тата сăвăçĕ.
Пурнăçĕ
1921 çулта Шупашкар районĕнчи Шăпачав ялĕнче çуралнă.
Ишек шкулĕнче вĕреннĕ. Культура ĕçченĕ пулса ĕçленĕ. Ӗçĕсене хаçатсемпе журналсенче пичетленĕ.
1942 çулта Сталинград патĕнчи çапăçура пуçне хунă.
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Çамрăкла вăрçăра вилнĕ çыравçăсем
Каялла çул çук
Каялла çул çук:
Кум
Кум - ашшĕ-амăшшĕн: ачине турăш умĕнче тытнă арçын. Ку арçын тата унăн арăмĕ ача ашшĕне кум сăмахпах хисеплет.
Урман (Урманский ял тăрăхĕ)
Урман  — Пушкăрт Республикин Иглин районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2661 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452405, ОКАТО кочĕ — 80228874001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Иглин районĕ
Гросдитвиль
Гросдитвиль (Grossdietwil) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
782 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1131’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Кĕнчеле
мини|Арлакан хӗр. Н.В.Неврев ӗҫӗ мини|XIX ӗмӗрти капӑрлатнӑ ал кӗнчели, Анат Тойма (Архангельск облаҫӗ) мини|Ҫўм арлакан хӗр. Ж.-Ф.Милле ӗҫӗ
Кĕнчеле — кукăр кĕтесленнĕ йывăç е кĕтеслесе касса чиксе тунă юпаллă, хăмаллă ларкăчлă хатĕр.
Этимологи
В.И. Даль словарĕнче кынчала ятлă. Ăсчахсем вырăсран чăваша е хирĕçле куçнă сăмах тесе тавлашаççĕ.
Пайĕсем
Кĕнчеле çак пайсенчен тарать:
Каларăш
Тĕнчере тĕрлĕрен кĕнчеле.
Каҫӑсем
Категори:Пир-авăр хатĕрĕсем
Кума
Кума - ашшĕ-амăшшĕн: ачине турăш умĕнче тытнă хĕрарăм. Ку хĕрарăм тата унăн упăшки ача амăшне кума сăмахпах хисеплет.
Каялла çул çук (фильм)
«Каялла çул çук» (Обратной дороги нет) — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки Виктор Смирновпа Игорь Болгарин хайланă пĕр ятлă повеçпе Григорий Липшиц режиссёр 1970 çулта ӳнерленĕ виçсериллĕ илемлĕ телефильм.
Сюжет
Концлагерьтен тарнă Топорков партизансем патне пăлхава çĕкленме хатĕрленнĕ тыткăнри çынсем валли хĕç-пăшал илсе çитерме пырать. Тĕп обоза шыракан нимĕçсенчен çухатас тесе, тата, питĕ кирли, сутăнчăка тупас тĕллевпе, партизансен отрядĕнче чулпа вăрçа хатĕрĕсен апăр-тапăрне тиенĕ хушма суя обоз яраççĕ. Тăххăр çын хушшинче пĕрри тăшман…
Каçăсем
Категори:СССР 1970 çулти фильмĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки фильмсем Категори:А. Довженко ячĕллĕ киностуди Категори:Григорий Липшиц фильмĕсем
Çурла, 5
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ишек (юханшыв)
Ишек — Раççей территоринчи юханшыв. Удмурт Республики, Тутарстан, Киров облаçĕ территорипе юхать. Умяк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Афиша (журнал)
«Афиша» — раççей журналĕ, специализирующийся на освещении городских событий в сфере развлечений. Выходит с апреля 1999 года с периодичностью раз в две недели. Тираж — свыше 90 000 экземпляров. Учредитель и издатель — ООО «Компания Афиша». Сайт газеты получил премию РОТОР-2007.
Тĕп рубрикăсем: «Две недели в городе», «Вещи», «Рестораны», «Клубы», «Концерты», «Музыка», «Кино», «Книги», «Игры», «Выставки», «Театр и балет», «Опера и классическая музыка», «Спорт», «Дети».
Каçăсем
Категори:Раççей журналĕсем, алфавитпа
Португал чĕлхи
Португа́л чĕлхи (língua portuguesa) — индии-европа чĕлхе çемьине кĕрекен роман ушкăнĕнчи чĕлхе. Вăтам ĕмĕрсенчи галиси-португал чĕлхинчен аталанса пулнă. Çырулăхне латин алфавичĕн никĕсĕпе хатĕрленĕ.
Чĕлхе сарăлнă çĕр-шывсем
Португали, Бразили, Анголы, Мозамбика, Кабо-Верде, Гвиней-Бисау, Сан-Томе тата Принсипи, Хĕвел Тухăç Тимор (австронези тетум чĕлхипе пĕр танах) тата Макао (китай чĕлхипе пĕр танах) патшалăхсенче официаллă чĕлхе шутланать. Хальхи португал чĕлхипе калаçакансен 80 % йышĕ Бразили Федеративлă Республикинче пурăнать.
Каçăсем
* Категори:Португали чĕлхисем Категори:Бразили чĕлхисем Категори:Ангола чĕлхисем Категори:Мозамбик чĕлхисем Категори:Кабо-Верде чĕлхисем Категори:Гвинеи-Бисау чĕлхисем Категори:Сан-Томе тата Принсипи чĕлхисем Категори:Тухăç Тимор чĕлхисем Категори:Макао чĕлхисем
Этнер
Этнер, — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Авăн, 14
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Çĕлен утравĕ
thumb|Çĕлен утравĕ
Çĕлен утравĕ (Острів Зміїний, Insula Şerpilor), — Румыни территорийĕн шывĕсенче вырнаçнă Хура тинĕсри утрав. Украина хăйĕн пăхăнманлăхĕ çинчен пĕлтернĕ хыççăн ку утрав кама пăхăнни çинчен Румынипе тавлашу пуçланнă.
Ку ыйтăва Тĕнчери суд пăхса тухнă, компромисла йышăну тунă.
Географи
Утрав Тăнай шывĕн дельти анлăхпа пĕр тан вырнаçнă, унран 35 çухрăм тухăçнелле ларать. Утравăн географи координатисем: 45°15’18’’ ç.ан., 30°19’15’’ т.в. Утрав форми хĕрес пек, унăн лаптăкĕ 0,17 км2.
Утрав çыранĕсем чăнкă, анчах та çăв енченех кунта темиçе пляж пур: «Дамски», «Дергач», «Ылтăн» тата «Бандитсен».
Экологи
Ку утрава вĕçен кайăксем кăнтăралла вĕçнĕ чухне канмашкăн усă кураççĕ. Çурхи кайăксен вĕçевĕ вăхăтĕнче кунта 234 тĕс тупма пулать.
Утрав çумĕнчи шывсенче 41 тĕрлĕ тĕслĕ пулă, 6 (вĕсенчен 4-ăшне Хĕрлĕ кĕнекене кĕртнĕ) тĕслĕ краб пурăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Украина утравĕсем Категори:Тавлашуллă çĕрсем Категори:Хура тинĕс
Хăйматлăх анне
Хăйматлăх анне - туй кĕрекине хĕрĕн е каччăн вăхăтсăр çĕре кĕнĕ тăван амăшĕ вырăнне лартнă хĕрарăм.
Убинка (юханшыв)
Убинка (Юханшыв) — Раççей территоринчи юханшыв. Краснодар Ен, Адыгей территорипе юхать. Афипс юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 63 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Афипс, çав шутра Шапсуг шывуправĕ. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Адыгейăн юханшывĕсем Категори:Афипс юпписем
Мармылево
Мармылево — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 190 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450014, ОКАТО кочĕ — 80252818004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Микушка
Микушка (Новые Турмыши), — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял.
Кунçулĕ
Хучел ял тăрăхĕн официаллă сайтĕнче çапла çырнă :
<Куçару:>
Хальтерехри вăхăтсем пирки те çырнă çав сайтра:
Тата ак çакăн пек хыпарсем пур унта:
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Шăллăм тус
Шăллăм тус - калаканнишĕн: сĕт амăшĕн кĕçĕн ывăлĕ
Пичче тус
Пичче тус - калаканнишĕн: сĕт амăшĕн аслă ывăлĕ
Шанская
Шанская — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кана юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Аппа тус
Аппа тус - калаканнишĕн: сĕт амăшĕн аслă хĕрĕ
Никитин Николай Никитич (çыравçă)
Пурнаçĕ
Советски вăтам шкулĕнче вĕреннĕ, кайран Шупашкарти вăтам парти шкулĕнче пĕлĕвне ӳстернĕ. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
«Капкăн» журнал редакцийĕнче вăй хунă.
Ӗçĕсем
Кулăшла калавсем, сăвăсем, пĕр пайлă пьесăсем çырнă. Ун сăввисемпе нумай кĕвĕç шӳтлĕ юрăсем кĕвеленĕ.
Унăн çак кĕнекесем пичетленсе тухнă:
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем
Балтийск
Балтийск (1946 çулччен ним.: Pillau), — Калининград облаçĕнчи хула. Калининград заливне Балтика тинĕсĕпе пĕрлешлекен пролив хĕрринче ларать. Балтийск Раççейĕн чи хĕвеланăç хули.
ОКАТО кочĕ 27405. Телефон кочĕ 840145.
Каçăсем
Категори:Калининград облаçĕн хулисем
Райден
Райден (Reiden) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
5912 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1140’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Çĕр чĕкеçĕ
right|250px|thumb|Çĕр чĕкеçĕ Çĕр чĕкеçĕ — çерçи пысăкăш кайăк. Çерçи йышне кĕрет. Юханшывсен чăнкă çыранĕсенче пурăнаççĕ.
Çăмартисем (4-6) шурă, амипе аçи улшăнса 14-15 кун пусса лараççĕ. Çу уйăхĕнче вĕçсе килеççĕ, çурла уйăхĕнче хуллен кăнтăралла куçма тытăнаççĕ. Чăвашра вĕсен йышĕ пысăк.
Асăрхавсем
Категори:Вĕçен кайăксен йăхĕсем Категори:Чĕкеç йышшисем Категори:Çыранхĕр чĕкеçĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Евразири вĕçен кайăксем
Маяк (ял)
Маяк, — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Ассирисем
Ассирисем (ассирийсем, ассир. ܐܵܬܘܿܪܵܝܵܐ, аккад. 𒀸𒋗𒊏𒈬) — Малти Азин авалхи халӑхӗсенчен пулса тухнӑ халӑх. Хальхи ассирийсен аслашшӗ-асламӑшӗсем Месопотамире пурӑннӑ I ӗмӗрте христианлӑх йышӑннӑ авалхи ассирийсем ытти халӑхсем пулнӑ. Хӑйсене хӑйсем — атурая, сурая теҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Кивĕ Халалри халăхсем Категори:Семит халăхĕсем Категори:Ирак халăхĕсем Категори:Иран халăхĕсем Категори:Сири халăхĕсем Категори:Турци халăхĕсем Категори:Грузи халăхĕсем Категори:Эрмени халăхĕсем Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Малти Азири халăхсем Категори:Кавказ халăхĕсем Категори:Çывăх Тухăçри халăхсем Категори:Ассири Категори:Иракри христианлăх Категори:Этнос ушкăнĕсем, алфавитпа
Кигазытамак
Кигазытамак — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 204 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452355, ОКАТО кочĕ — 80243850007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Сартунккă
Сартунккă (Астрадамовка) — Чĕмпĕр облаçĕн Сăр районĕнчи ял. Чĕмпĕр хулинчен 120 километрта.
Истори
1647-мĕш çулта никĕсленĕ.
Яла чăвашсем мĕншĕн "Сартунккă" тени паллă мар.
Кăсăклă фактсем
Сартунккă ялĕнче Çеçпĕл Мишшипе (1899-1922) çыру çÿретнĕ Анастасия Александровна (Петровна) Червякова (качча кайичченхи хушамат Спрыгина, 1889-1960) çуралнă, — чăн та, каярахпа вăл Чĕмпĕрте пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕ Категори:Сăр районĕнчи пурăнан вырăнсем
Çĕнĕ Кубай
Çĕнĕ Кубай — Пушкăрт Республикин Иглин районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 275 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Иглин районĕ
Кĕçĕн Исак-Шор
Кĕçĕн Исак-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Исак-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 13 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Йăмăк тус
Йăмăк тус - калаканнишĕн: сĕт амăшĕн кĕçĕн хĕрĕ
Иçеккей
Ишеккасси, — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Еркĕн
Еркĕн:
Любовник
Мысовцево
Мысовцево — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 261 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450570, ОКАТО кочĕ — 80252818005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Ял чĕкеçĕ
right|250px|thumb|Ял чĕкеçĕ Ял чĕкеçĕ - çерçи пысăкăш кайăк.
Çерçи йышне кĕрет.
Çынсемпе юнашар пурăнать.
Çăмартисем (4-6) шурă, хĕрлĕрех пăнчăллă.
Ами 14 -15 кун пусса ларать. Çу каçа икĕ хутчен чĕп кăлараççĕ.
Çу уйăхĕнче вĕçсе килеççĕ, авăн-юпа уйăхĕсенче вĕçсе каяççĕ.
Чăвашра яланах йышлă пулнă.
Каçăсем
Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чăн чĕкеçсем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:Кăнтăр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Синантроплă тĕссем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
Тантăш (ӳсĕм)
Тантăш (ӳсĕм) - пĕр вăхăтарах çуралнă çынсем.
Шебш
Шебш — Раççей территоринчи юханшыв. Краснодар Ен, Адыгей территорипе юхать. Афипс юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 100 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Афипс, çав шутра Шапсуг шывуправĕ. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Адыгейăн юханшывĕсем Категори:Афипс юпписем
Лапракасси (пĕлтерĕшĕсем)
Лапракасси, — Чăваш Енри темиçе ял ячĕ:
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Ылтăн
Ылтăн — Хими элеменчĕсен периодикă таблицин 79-мĕш элеменчĕ, сарă паха металл.
Истори
Ылтăн — калăпăр, этем паллашнă пĕрремĕш металл.
Ылтăна тупăçлани пирки: Çĕпĕрти ылтăн амаклăхĕ, Аляскăри ылтăн амаклăхĕ статьясенче вулăр.
Физика уйрăмлăхĕсем
Тап-таса ылтăн — сарă тĕслĕ туптăнакан çемçе металл.
Тупăшлани
thumb|300px|Çутçанталăкри ылтăн шăранчăкĕ
Хими пахалăхĕсем
Ылтăн — чи сӳрĕк металл, напряженисен ĕречĕнче урăх пур металсенчен сылтăмарах тăрать, тивĕçлĕ майсенче вăл чылай кислотасемпе хутшăнмасть, çавна пула ылтăна пархатарлă металсем  шутне кĕртеççĕ. Каярах патша водки ылтăна аркатма пултарнине тĕпчесе уçнă.
Ылтăн çамăллăн тенĕ пекех йӳçлĕкпе тата ытти йӳçĕлекенсемпе при участии комплексобразователей. Çапла, цианид йӳçлĕклĕ шыв шĕвекĕсенче ылтăн ирĕлсе, цианоаурат тăваççĕ:
Ылтăн çăмăллăн шĕвек бромпа тата унăн шыв шĕвекĕсемпе, органикăллă ирĕлтерекенсемпе хутшăнса, трибромид AuBr3 пулса тухать.
Фторпа ылтăн 300−400 градусĕсенче хутшăнать, сивĕрех чух реакци пулса иртмест, хытă вĕрирех температурăсенче ылтăн фторичĕсем арканаççĕ.
Ылтăн çаплах ртутьре ирĕлет, çăмăл шăрануллă хутăш (амальгама) пулса тухать.
Физиологи ĕçлĕхĕ
Ылтăнăн хăшпĕр çыхăнăвĕсем токсикăллă, Пӳресенче, пĕверте, сулара тата гипоталамусра пухăнса юлаççĕ,çак вара дерматит, стоматит, тромбоцитопени чирне кĕртет.
Ылтăн шăранăвĕсем шăл сиплев ĕçĕнче (стоматологире)
Хăйĕн хăватлă тутăхманлăхне тата ĕçре çăмăл пулнине кура, ылтăна тахçанах шăл протезĕсен материалĕ вырăнне усă кураççĕ. Çирĕплĕх пахине çитерме япалана ятарлă шăрантаççĕ.
Британи каратлă йĕрки
Тĕрлĕ ĕçсем валли ылтăн хаклăхĕн пахисене улăштарас тесен (тĕслĕхрен, хытарас тесе) ăна хутăштарса шăратаççĕ. Сăмахран, 18-каратлă ылтăн (18K) шăранчăкĕнче ылтăнăн 18 пайне 6 хутăш пай рулать.
Раççейĕн янтă пурлăхĕ
Раççейĕн патшалăх резервĕнчи ылтăн янтă пурлăхĕ 2006 ç. пуш уйăхĕнче 386,6 тоннă (swap операцисенчи ылтăна шута илмесĕр) пулнă. Раççейĕн мĕнпур ылтăн-валюта резервĕн калăпăшĕ 2006 ç. пуш уйăхĕнче 3,8 % çитнĕ. Раççей тĕнчере патшалăх резервĕнчи ылтăн калăпăшĕпе 14-мĕш вырăнта.
Раççей пробăсен йĕрки
Раççейре йышăннă йĕрке пĕтем тĕнчеринчен уйрăм тăрать. Раççейре ылтăнăн тасалăхне пробăпа виçеççĕ.
Вуламалли
Категори:Ылтăн
Шаранка
Шаранка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Механикăлла хиврелĕх
Хиврелĕх — татти-сыпписĕр талккăшсен механикинче: татăлми талккăшри юнашар пĕрчĕсем пĕрне-пĕри витерекен   шалти  вăйсене кăтартакан физикăлла кап. Деформаци — унăн, талккăшăн, геометрилле хаписем улшăннине систерет. Сăмахран, татти-сыпписĕр вертикаллĕ штанга  çĕклеме тытса тăнă чухне, çав штангăн кашни пĕрчи аяларахри пĕрчĕсем çине пусать. Енчен те шĕвек хупă контейнерта  пусăм витĕмĕпе тăрать пулсан, кашни пĕрчĕ юнашарти мĕнпур пĕрчĕсен витĕмне тÿсет. Контейнер чакăлĕсем тата  пусăм çуратакан çий (сăмахран, поршень) çавсем патнелле Ньютонăн виççĕмĕш сакунĕпеле килĕшÿллĕн (вăй реакцине кура) тĕршĕнеççĕ. Ку макроскопла вăйсем, чăннипе каласан, питĕ йышлă молекулăсен хире-хирĕç вăйăмĕн тата вĕсем пĕр-пĕринпе çапăннин результачĕ пулаççĕ. Механикăлла хиврелех е, кĕскен каласан, хиврелĕх, час-часах, вăл шутра ку статьяра та, грекла сигма σ саспаллипе паллă тăвăнать.
Асăрхавсем
Категори:Тензорсем Категори:Татти-сыпписĕр талккăшсен механики Категори:Тензор Категори:Пиçĕлĕх теорийĕ Категори:Физикăлла капсем Категори:Материалсен чăтăмлăхĕ
Шурлăхвар
Шурлӑхвар — Чăваш Енри паллă юханшывсенчен пĕpри.
Канаш вăрман лесничинстве пуçланать, [[Алшик, Мереçен, Çиçĕмкасси ялĕсем çумĕпе юхать. Кушлавăш кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Кĕçĕн Çавал бассейнĕ
Тури Вылă
Тури Вылă, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1920 çулхи авăн уйăхĕн 7 тарин Кăрмăш уесĕн Атикасси вулăсне, кайран, районсене туса хуриччен, Етĕрне уесĕн Атикасси вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Хĕрлĕ Чутай районне, 1939 çулхи нарăсăн 22-мĕшĕ хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕ хыççăн Çĕмĕрле районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Титан (элемент)
Титан (Ti), — хими таблицин 22-мĕш хими элеменчĕ 22, атом йывăрăшĕ 47,88. Хытă кĕмĕл тĕслĕ металл, шăрану температури 1675 °C, вĕрев температури 3262 °C, тачăлăхĕ 4540 кг/м³, атом тачăлăхĕ 5,71•1022 ат/см³
Усă курни
left|200px|thumb|Титан хутăшĕнчен тунă ал сехечĕ
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем
Альбалате-де-Синка
мини Альбалате-де-Синка - Испанири муниципалитет, Уэска провинцине кĕрет. 44,2 тăваткал çухрăм çĕр лаптăкĕ йышăнать. 2007 çулта 1131 çын пурăннă.
Раççей Федерацин ТÇФ Лăпкă океан флочĕ
Лăпкăокеа́н флочĕ (ЛОФ) — Раççей Федерацийĕн Тинĕс Çар Флочĕн (РФ ТÇФ). оперативлă-стратегиллĕ пĕрлешĕвĕ.
Паянкунхи ЛОФ
РФ ЛОФ-ĕ, Раççей Федерацин тинĕс-çар флочĕпе Хĕçпăшаллă вăйĕсен пайĕ пулнă май, Раççей патшалăхĕн Ази-Лăпкă океан регионĕнчи вăрçă хăрушсăрлăхне упраса тăрать.
Хăйĕн хĕсмет явăплăхĕсене океанра тата çывăхри тинĕс зонисенче пурнăçлама Лăпкăокеан флочĕн шутĕнче стратегиллĕ ракетăллă шывай крейсерĕсем, нумайтĕллевлĕ атомлă тата дизеллĕ шывай киммисем, шывçи карапĕсем, ракетăллă шывай кимисене хирĕçлĕ тата истребитель тинĕсçар авиацийĕ, тăнăççĕр тата çыранхӳтлĕх çарĕсем çителĕклĕ.
ЛОФ çарпуçĕн хĕсмет вырăнне 2007 çулхи авăн 13-мĕшĕнчен пуçласа В. С. Высоцкий адмирал йышăнать.
Лăпкă океан флочĕн штаб-хваттерĕ Владивосток хулинче вырнаçнă.
2008 чӳк уйăхĕнче Лăпкă океан флот шутĕнче пиллĕк стратеги тĕллĕ ракета шывай кимми, 18 нумай тĕллĕ шывай кимми (вуннăшĕ атомлă), океанпа тинĕс тăрăхĕнче вăрçма хатĕр 13 карап тата çырана çывăх 43 карап пулнă.
thumb|ЛОФ штаб-хваттерĕ
thumb|ЛОФ карапĕсем штаб-хваттер умĕнче
Кун-çулĕ
ЛОФ умĕ — Çĕпĕр Çар Флотилийĕ. 1922 çулта Аякри Тухăçăн Тинĕс çарĕсене 1935 çулта ТОФ-а куçарнă. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнче ЛОФ-ăн чылай вăйĕсем Çурçĕр флочĕ шутĕнче Баренц тата Японие хирĕç вăрçăн урăх тинĕс çапăçăвĕсене хутшăнса ЛОФ 1-мĕш Инçет Тухăç фрончĕн çарĕсемпе пĕрле Çурçĕр Корейăна ирĕке кăларнă, Кăнтăр Сахалин тата Курил десант операцисенче кĕрешнĕ.
1947 çулхи кăрлач — 1953 çулччен организаци йĕркипе 5-мĕш тата 7-мĕш флотсенчен пуçтарăннă.
ЛОФ 1965 çулта Хĕрлĕ Ялав орденĕпе тивĕçтернĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей Федерацин тинĕс çар флочĕ
Хиврелĕхлĕх (пĕлтерĕшсем)
Физика
Хиврелĕхлĕх, уйсене кăтартма усă куракан сăмах, векторла ăнлавсене палăртать.
Асăрхавсем
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Кĕçĕн Кейнъю
Кĕçĕн Кейнъю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 59 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Басаев Шамиль Салманович
Басаев Шамиль Салманович, — Çавăн пекех ăна хăш-пĕр çĕршывсенче чечен халăх ирĕкĕшĕн кĕрешекенсен ертӳçи теççĕ. 1965 çулхи кăрлачăн 14-мĕшĕнче Чечня реуспубликин Веден районĕнчи Дышне-Ведено хуторĕнче çуралнă. 2006 çулхи утă уйăхĕн 9-мĕшĕнче ăна спецопераци иртерсе Раççей çар салтакăсем вĕлернĕ.
Пурнăçĕ
Шамиль Басаевăн ашшĕ чечен, амăшĕ авар пулнă.
Виçĕ хутчен Шамиль Мускав патшалăх университечĕн юридици факультетне кĕме тăрмашнă, анчах та конкурс тăрăх кĕреймен. 1987 çулта вăл вара Мускаври çĕр тытăмĕн инженерĕсен институтне вĕренме кĕнĕ, анчах та 1988 çылта вĕренме пăрахнă. 1991 çулта Чечняна каялла таврăннă.
1991 çулта Минераллă Шывсенчен Турцине вĕçекен самолёта вăрланă. Турцине çитсен парăннă хыççăн вĕсене Турци каялла Чечняна ăсатнă.
2000 çулхи кăрлач уйăхĕнче Шамиль мина çине лексе урасăр тăрса юлнă.
Сăтăрла ĕçсем
Шамиль Басаев хăй çине илнĕ, е ăна айăпланă сăтăрла ĕçĕсем:
Категори:Террористсем
Хватукасси
Хватукасси, — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутайнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Лапракасси (Етĕрне районĕ)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Лапракасси (пĕлтерĕшĕсем) статьяра пăхăр.
Лапракасси, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Хурашаш юханшывĕ хĕрринче ларать. . Шупашкартан 79 км, Етĕрнерен - 34 км, чукун çул станцинчен 67 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 263 çын, çав шутра 124 арçын, 139 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
Лапракасси ялĕ 1927 çулчен Етĕрне уесне кĕнĕ. Малтан Хучаш вулăсне кĕнĕ, 1926 çулхи авăн уйăхĕн 22-мĕшĕ хыççăн Шăмат вулăсне кĕме пуçланă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Етĕрне районне кĕртнĕ.
1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Советски районне кĕме пуçланă. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхатчен Етĕрне районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Сергеевка (Ĕпхӳ районĕ)
Сергеевка  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 469 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450014, ОКАТО кочĕ — 80252818008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Чăваш тата тухăç чĕлхе пĕлĕвĕн кафедри (ЧПУн Чăваш филологийĕпе культура факультечĕ)
Чăваш тата тухăç чĕлхе пĕлĕвĕн кафедри - 1973-мĕш çулта йĕркеленнĕ
Песчано-Лобово
Песчано-Лобово — Пушкăрт Республикин Иглин районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 48 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452429, ОКАТО кочĕ — 80228880004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Иглин районĕ
Уй тăри
right|250px|thumb|Уй тăри Уй тăри - çерçирен кăшт пысăкрах кайăк. Çерçисен йышне кĕрет. Уй-хирте пурăнать. Çăмартисем (4-5) сăрă тĕслĕ е хĕрлĕрех пулаççĕ, хĕрлисен тĕксĕм пăнчăсем пур. Пуса вăхăчĕ 12-14 талăк пырать, ами вăл вăхăтра çын пырсан та вĕçсе тармасть. Юлашки çулсенче тăрисен йышĕ пирĕн тăрăхра тепĕр хут ӳсме пуçларĕ.