cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нотр-Дам-де-Лорет
Кун-çулĕ
XIX ĕмĕрĕн 20-мĕш çулĕсенче Парисăн IX тăрăхĕн территоринче çĕнĕ çуртсем тăваççĕ, халăх йышĕ ӳсет. Кварталра пĕр чиркӳ те пулманнипе (çывăхри Сент-Тринитре 1867 çулта кăна тăваççĕ), 1823 çулта Лоретона асăнса (Лорето (Италири хула — чăнлавпа унта Назаретран куçарса килнĕ Турă амăшĕн килĕ пур) Мари хĕр чиркĕвне тума конкурс йĕркеленĕ). Конкурса неоклассицизм стилĕпе тунă проектпа Луи Ипполит Леба (Louis-Hippolyte Lebas) архитектор выляса илнĕ. Темăпа чиркӳ Италипе çыхăннă, çавăнпа та, архитектор ĕмĕчĕпе унăн сăнĕн ĕлкине итал классици йăлин кăтартăвĕсене кĕртмелле, уйрăм архитектура хăтлавĕсемпе вăл Санта-Мария-Маджоре рим базилики евĕр курăнмалла.
Чиркĕве 1823 1836 çулсенче тунă. Архитектор ятарласах Лаффит урамне хӳхĕмлĕрех вĕçлес ĕмĕтпе, çамкине çурт калăпăшĕпе танлаштаруллă мар курăнать. 1919 çулта Монмартр тăрринче çав тери пысăк Таса Чĕре базиликине хăпартнă хыççăн, вăл пĕтĕмпех çак перспективăна улăштарнă, вара Нотр-Дам-де-Лорет унăн таврашĕнче çухалнă пекех туйăнать.
Кăсăк фактсем
XIX ĕмĕрте Норт-дам-де-Лорет чиркĕвĕн таврашĕнче ал ĕçĕпе укçа тăвакан чухăн хĕр (гризетка) пурăннă. Нумайăшĕ çамăлттай кăмăллă пулнă, хăшĕ-пĕри проституципе укçа тукаланă. Çакна пула Парисра «лорет» (lorette) сăмах тухать, унăн ячĕ Нотр-Дам-де-Лорет пĕлтерĕшĕнчен килет, «çăмăлттай тыткалăрăшлă хĕрарăм, кокотка» тени пулать.
Каçăсем
Категори:Парисăн католици храмĕсем Категори:Парис храмĕсем Категори:Парисăн IX тăрăхĕ
Сĕнтĕкçырми
Сентĕкçырми — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Сĕнтĕкçырми ялĕнче пурăнакан 82 çулхи Серафима Григорьевна Яруткинăран 2009 çулта Светлана Яруткина çырса илнипе çапла пулнă:''Хаяр Йăван Хусана çĕнтерсе иличчен Шупашкар таврашĕнчен Сĕнтĕк ятлă арçын хăй çемйипе çак çĕрсене килсе вырнаçнă. Вăл малтан пурăннă вырăна вырăссем тапăннă. Вĕсем пурăнакан кашни çыннăн пӳрт алăкне каштапа тĕкĕленĕ те вут тĕртнĕ. Питĕ хăвăрт хыпса илнĕ çуртсенчен хăтăлайманнисем чылай пулнă. Çар çынни пулнă Сĕнтĕк хĕçпе çапăçса çемйипе тарма пултарнă, анчах хăваласа çитнĕ вырăссем икĕ ывăлне вĕлернĕ. Çăлăнма пултарнă Сĕнтĕкпе арăмĕ хăйсене килĕшнĕ вырăна суйласа илсе пӳрт-çурт çавăрнă, выльăх-чĕрлĕх усрама пуçланă. Кăштах вăхăт иртсен Сĕнтĕке вырăссем шыраса тупнă та ăна вĕсем Хусана вăрçса илме чĕнеççĕ. Анчах вăл вĕсемпе кайма килĕшмен. Çавăнтанпа Сĕнтĕк çынсемпе ытлах хутшăнман. Хăй вăл питĕ чарусăр, харсăр пулнă. Сĕнтĕк çутă сăнлă, сарă çӳçлĕ, тăрăхларах пуçлă, лутраскер. Вĕсен икĕ ывăл çуралнă. Пĕрне — Ярутти, теприне Яртуш тенĕ. Сĕнтĕк йăхĕ йышлансах пынă. Çапла майпа пуçланса кайнă та Сĕнтĕкçырми ялĕ''
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Хосантай
Хосантай, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Хосантай, Тухăç урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Çĕнтăр вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Хозандайкино
Тури Качмаш
Тури Качмаш — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 160  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452876, ОКАТО кочĕ — 80233845004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Камышлы (Мияки районĕ)
Камышлы  — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 47 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452094, ОКАТО кочĕ — 80244815005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Тройная
Тройная — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 39 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
1501
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сона тата Луара
Сона тата Луара (франц. Saône-et-Loire) — Францин анăç енче вырнаçнă, Бургунди регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 71. Администрациĕ Макон хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 544,9 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 8 575 км² танлашать. Департамент тăрăх Сона тата Луара юханшывсем юхаççĕ. Вăл юханшыв ячĕсенчен департамент ятне панă.
Истори
Сона тата Луара — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Бургунди тата Бресс провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Авăн (пĕлтерĕшсем)
Авăн:
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Кăтрак
Кăтрак, (вырăсла историлле литературăра Котраг, VII ĕмĕрте пурăннă), тĕрлĕрен чăвашла беллетристикăлла литературăра Кăтра Паттăр е Кăтра — Çурçĕр Кавказри аслă пăлхарсен пĕр пайне Атăл тата Шуратăл тăрăхĕ еннелле илсе килнĕ çын, Кубратăн иккĕмĕш ывăлĕ; авалхи пăлхарсен (авалхи чăвашсен) патши.
Купрат патша вилнĕ хыççăн пăлхар йăхĕсен пĕр пайĕн ĕмпĕвĕ (патши) пулса тăнă теме пулать.
Историлле çăлкуçра Феофан Пĕлтеревçĕ (Θεοφανής Ομολογητής, Theophanes Confessor, 760 тĕлĕ —818) ун пирки çапла каланă .:
Тепĕр ывăлĕ, Котраг ятлăскер, Танаис урлă каçса аслă пиччĕшне хирĕçле вырнаçнă.
Асăннă пулăм 671-мĕш çулта пулса иртнĕ. Атăлпа Шуратăл тĕлне хăçан пырса тухни тĕп-тĕрĕссĕн паллă теме май çук. Çапах та, «Танаис урлă» тени хăш еннелле кайнине уçăмлăн кăтартать.
Çапла вара, Кăтрак пирки, ун çинчен çăлкуçсенче асăнни шутсăр нумай теме çук пулин те, халапри сăнар мар, чăн-чăн историлле çын темелле. Асăннă пулăм пирки Феофан Пĕлтеревçĕ çеç мар, тата Никифор патриарх та (Πατριάρχης Νικηφόρος; 758 тĕлĕ — 828) хăйĕн "Бревиария" ятлă ĕçĕнче шăп та шай çапла пĕлтерет.
Кунсăр пуçне малтанхи автор, Феофан Пĕлтревçĕ, "котраг" тесе пăлхарсен пĕр йăхне те асăнать. Палăртас пулать, Никифор та, Феофан та Котраг Дон урлă каçса вырнаçни пирки çеç калаççĕ, Атăлпа Шуратăл патнех çитни пирки калани çук кунта (тен, хроникăсен урăх тĕлĕсенче пур пуль). Çапах та ку пурпĕрех çурçĕрелле тунă пĕрремĕш утăм пулать.
Çапла вара, Византире пурăннă Никифор патриарх тата Феофан Пĕлтеревçĕ, иккĕшĕ те, Котраг пирки пĕлмелли тата пĕр-пĕринпе тачă çыхăннă  тĕп историлле çăлкуçсем пулса тăраççĕ.
Кăсăклă хыпарсем
Кăтра паттăр ертсе пыракан йăхсем: сăкăтсем, шăхальсем, уписем, сăварсем, элшелсем, эссекелсем, чăвашсем тата ыттисем те çурçĕрелле кайса тапăнса пыракан хасарсенчен хӳтĕленме Танаис хĕрринче Саркел хулине туса хураççĕ. Анчах та хасарсем тапăнса килнине чăтма питĕ йывăр пулса пырать. Вара Кăтра паттăр ертсе пыракан йăхсем тата çурçĕререх кайса тăватă Атăл — Чулман Атăл, Шурă Атăл, Нухрат Атăл, тата Аслă Атăл — тăрăхне вырнаçаççĕ те хăйсен шĕкĕр хулине никĕслеççĕ. Ку — Аслă Пăлхар хули. Ытарайми хитре те пуян çĕршыв пулнă ку тăрăх: "... виçĕ тĕслĕ çĕршыв пулнă, — çырса кăтартать Тинехпи Петĕр Михалкки. — Чăн кăнтăрта — пуш-уйла хирсем, варринче — çеçенхирсем, Самартан çурçĕрелле тата вăрманлăхсем... Кай енче — Мăн Атăл, мал енче —Ейĕк. Çурçĕр енчерехрен Мăн Атăла чалăшăн Чулман Атăл юхса кĕрет. Варринче тата урлă та пирлĕ юхакан пĕчĕкрех шывсем пит нумай. Вĕсенĕ хушшинче чи паллăраххисем: Ирхис, Самар, Кинел, Сук, Çарăмсан — кусем Атăла юхса кĕреççĕ. Шуçăм (Шешма), Сай, Ах (Ик), Шурă Атăл хăйĕн Тимпе йӳппипе Чулмана юхса кĕреççĕ. Сакмарпа Салмаш тата Ейĕке шыв туртараççĕ. Купрат патша ывăлĕ Кăтра паттăр хăйĕн халăхне чунтан-вартан юратнă. Тăван халăхĕ çĕнĕ хăтлă çĕршывра лайăх ĕрчесе-хунаса телей курса пурантăр тенĕ ĕнтĕ вăл.
Асăнмалăх
2022-мĕш çулхи июлĕн 30-мĕшĕнче  Чăваш Енĕн  Шăмăршă районĕнче (Тутарстанăн   Çĕпрел районĕпе чикĕленнĕ тĕлте) Атăлçи Пăлхар никĕслевçи Кăтрак ячĕпе палăк лартнă.
16 января 2023-мĕш çулăн январĕн 16-мĕшĕнче  Самар облаçĕнчи   Ширяево ялĕн территорийĕнче  Атăлçи Пăлхар никĕслевçи Кăтрак ячĕпе палăк лартнă.
Каçăсем
Категори:Аслă Пăлхар Категори:Атăлçи Пăлхар Категори:Истори Категори:Авалхи истори Категори:Чăваш историйĕ
Уйăлка
Уйăлка Верхнеулу-Елга — Пушкăрт Республикинчи Йермекей районĕнчи чăваш ялĕ.
Кун-çулĕ
Н. Николаев ертсе пыракан чăвашсем Байляр вулăсĕн пушкăрчĕсенчен Улу-Елга ятлă вырăн илеççĕ. 1811-мĕш çулта Улу-Елга Эрехĕррипе Уйăлка ялĕсенчен тăнă ..
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (93%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Йермекее çитме: 7 çм, Эрехĕрри ялне 3çх, Приютово станцине 22 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Йермекей районĕ
Ален Робер
Ален Робер, — çӳллĕ çуртсем çине ятарлă хатĕрсене усă курмасăр хăпарнипе чапа тухнă франци çынни. 1962 çулхи çурла уйăхĕн 7-мĕшĕнче çуралнă. Çӳллĕ çуртсем çине хăпарнăшăн час-часах вăл тĕрмене лекет.
1982 çулта Таиландра вăл 15 метр çӳллĕшĕнчен чулсем çине персе аннă. 6 кун хушши тăна кĕмесĕр вырăн çинче выртнă. Анчах та çур çул иртсен каллех хăйĕн юратнă ĕçĕпе ĕçлеме тытăннă.
Пĕр страхлакан компани те унăн пурнăçне страхлама килĕшмест.
Каçăсем
Категори:Франци альпинисчĕсем
Тури Макаç
Тури Макаç, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Сюга (Сюга №3916 юппи)
Сюга — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Сюга №3916 юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Авăр (пĕлтерĕшсем)
Авăр:
Сюга (Сюга №3916 юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Авăр (пĕлтерĕшсем)
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем Категори:Авăр
Сюга (Сюга №3916 юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1502
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Русский-Сухой-Изяк
Русский Сухой Изяк — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 95 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453293, ОКАТО кочĕ — 80254840005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Тирана
Тира́на (Tiranë, Tirana) — Албани тĕп хули, Тирана ретин административлă тĕпĕ, паллă политика, экономика тата культура тĕпĕ.
Хула хăй тĕллĕ администрациллĕ виçе шутланать.
Лаптăкĕ 30 çм2.
Сĕренкасси
Серенкасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Тирана
Тавралăхĕ
Тусем хушшинчи айлăмра (тинĕс шайĕнчен 89 м çӳллĕшĕнче) Ишм юханшыв çинче Албан тӳремĕн варринче, Круя-Дайти ту хысăкĕн умĕнче, Адриатика тинĕсĕнчен 40 çм, вырнаçнă.
Климат
Климачĕ субтропиклă, вăтаçĕр тинĕслĕ; çулла шăрăх, типĕ сывлăш (утăри вăтам температура 24 °С), хĕлсем çемçе, нӳрĕк (кăрлачăн вăтам температури 4—5 °С); нӳрĕк çулта 1376 мм ӳкет.
Халăх
Тирана халăх йышĕ, официаллă хыпарпа, 2003 çулта 353 400 çын пулнă, официаллă маррипе — 1 миллиона яхăн çын (11 пин çын 1923 çулта; 40 пин çын 1939 çулта; 108 пин çын 1955 çулта; 136,3 пин çын 1960 çулта, 200 пин çын ытла 1975 çулта).
Кун-çулĕ
1614 çулта никĕсленĕ, 1920 çултанпа патшалăхăн тĕп хули.
Çутĕç, культура
none|thumb|600px|Тирана панорами Дайти тăвĕнчен
Тиранăра пур: Тирана Университечĕ, ял хуçалăх институчĕ, институт изящных искусств, физкультура институчĕ; Албани ĂА, тĕп ăслăх-тĕпчев зоотехника станцийĕ, Ветеринари ăслăх-тĕпчев институчĕ; Наци библиотеки; Археологипе этнографи музейĕ, Наци ирĕклĕх кĕрешĕвĕн музейĕ, Çутçанталăк ăслăхĕн музейĕ, Ленинпа Сталин музейĕ.
Тăванлă хуласем
Категори:Албани * Категори:ПНЙ патшалăх-пайташсен тĕп хулисем
Сабинов районĕ
Сабинов районĕ — Словакин Прешов енĕн районĕ.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Наци йышĕпе:
Конфесси йышĕпе:
Категори:Прешов енĕ
Утă, 29
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Назарет ирисӗ
Назарет ирисӗ е Бисмарк ирисӗ (лат. Iris bismarckiana) — Ирис йӑхӗн тӗсӗ. Израиль, Ливан, Иордани тата Сири сӑрт-туллӑ шӑрӑх вырӑнӗсенче ӳсет. Илем тӗлӗпе ӑна Европара Америкара ӳстерме питӗ йывӑр, мӗншӗн тесен ӑна питӗ вӑйлӑ шӑрӑх кирлӗ.
Каҫӑсем
Категори:Пахчари ӳсентăрансем Категори:Ирис йышшисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Евразири флора Категори:Ирис (ӳсентӑран)
Трансçĕпĕр магистралĕ
thumb|200px|Транссиб, [[1903]] thumb|200px|[[Пермьри Чулман Атăл урлă чукун çул кĕперĕ (1910)]] Трансçĕпĕр чукун çул магистралĕ (Трансси́б), Аслă Çĕпĕр Çулĕ (историлле ячĕ) — Еврази крнтиненчĕ витĕр пыракан чукун çул, Мускава Раççейĕн паллă тухăç-çĕпĕрпе инçет-тухăç промăçлăх хулисемпе çыхăнтарать. Магистраль тăсăлăвĕ 9288,2 км — тĕнчири чи вăрăм чукун çул.
Транссиб ячĕпе магистралĕн тухăç енне çеç, Челепирен (Кăнтăр Урал) Владивостока çити, асăнма пулать. Унăн тăршшĕ — 7 пин км. Çак пайне ĕнтĕ 1891 - 1916 çулсенче хывнă.
Хальхи вăхăтра Трансси́б Европа пайне, Урала, Çĕпĕре тата Инçет Тухăçне, анлăрах каласан — анăç тата кăнтăр раççей порчĕсене, çаплах Европăна чукун çулпа тухмалли порчĕсене (Санкт-Петербург, Калининград, Новороссийск), пĕр енчен, лăпкă океан порчĕсемпе тата чукун çулпа Азие тухмалли порчĕсемпе (Владивосток, Находка, Ванино, Байкал Лешьен) шанăçлă çыхăнтарать. Уйрăм пĕлтерĕшлĕ, паллах, Екатеринбург транспорт çыхăвĕ шутланать - вăл Европăна Азипе çыхăнтарать, çакăнта кирлĕ мĕнпур пысăк транспорт тата логистика юхăвĕ Азирен Европăна тата тепĕр еннелле те (Расçей территорипе) пырать.
Çурт тăвăм кун-çулĕ
thumb|Транссиба тунă чухне. Официаллă çул-йĕр тăвăма 1891 çулхи çăвăн 19-мĕшĕнче (çу, 31) Владивосток çывăхĕнче (Куперовская падь) тытăннă, пĕрремĕш чула хунă çĕре Николай Александрович, пулас император Николай II хутшăннă. Тĕрĕссипе, çула маларах, 1891 çулхи пуш уйăхĕн пуçламăшĕнчех (Миасс — Челепи пайĕ) тума пуçланă.
Аслă Çĕпĕр Çулĕн рельсисене 1901 çулхи юпан 21-мĕшĕнче (чӳк, 3 ) Китай-Тухăç чукун çулне тăваканĕсем, анăçпа тухăç енчен рельсăсене çыхăнтарса тĕл пулнă. Çурт-йĕр тăвăм ертӳçисенчен пĕрри Свиягин Николай Сергеевич инженер пулнă, унăн ячĕпе Свиягино чарăнăвне тивĕçтернĕ.
Раççей империн территоринче çул-йĕре 1916 çулхи юпан 5-мĕшĕнче (юпа, 18) близ Хабаровск çывăхĕнчи Амур урлă кĕпере хута ярса çак кĕпер витĕр пуйăссен куçăмне уçнипе туса пĕтернĕ.
Транссиба тума 1891 - 1913 çулсенче 1 455 413 тенкĕ тăкакланă.
Малашлăхĕ
2008 çулхи кăрлач, 11кăрлачăн 11-мĕшĕнче Китай, Монголи, Раççей, Беларуç, Польша тата Германи Пекин—Гамбург япала турттарав проекта лайахлатав килĕшĕвне алă пуснă.
Трансçĕпĕр тĕлĕсем
300px|thumb|Транссиб [[Екатеринбург районĕнче.]]
Кӳршĕсем
thumb|right|300px|Транссиб картти. Хĕрлĕ йĕрпе карттă çинче Трансçĕпĕр магистральне, симĕспе — Байкал-Амур магистральне палăртнă Вăтам-Çĕпĕр чукун çулĕ Павлодар — Кулунду — Чул-Обь-çинчи урлă Çурçĕр Казахстана Алтай Енĕпе тата Кемĕр облаçĕпе çыхăнтарать. Раççей территоринче унăн пайĕ Анăç-Çĕпĕр чукун çулне кĕрет. Çĕн Çĕпĕртен кăнтăралла, Барнаул витĕр, Вăтам Азине Турксиб пырать. XX ĕмĕрĕн вĕçĕнче Инçет Тухăçра, Транссибран çурçĕререх Байкал-Амур магистралĕ выртать.
Кăсăк фактсем
thumb|300px| «100 лет Транссибирской магистрали», [[Раççей почтă блокĕ, марккă çинче, Панулми йывăççи ту хысакĕнчен (Байкал лешьен) пăравус тухакан тоннеле ӳкернĕ, 2002, 12 тенкĕ (ИТЦ 728, Скотт 6683)]]
Асăрхавсем
Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем Категори:Раççейĕн историллĕ чукун çулĕсем Категори:Çĕпĕр Категори:Инçет Тухăç кун-çулĕ Категори:Тĕмен облаçĕн транспорчĕ 1891 31 1916
1503
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хисеп
Хисеп — виçнĕ чухне усă курнă абстрактлă япала, шухăш, ăнлава. Шутлама тата нумерацилеме усă кураççĕ.
Хисепсене натураллă, тулли, рационаллă.... çине пайлаççĕ.
Категори:Хисепсем
Турикасси (Шупашкар районĕ)
Турикасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Радиус
Радиус (radius — йĕпсе, пайăрка) — çавракăшăн (сферăн) тĕпне çавракăшăн (е сфера çинче) кирек епле пăнчипе çыхăнтаракан татăк, çаплах çав татăкăн вăрăммăшĕ. Радиус диаметрăн çурри шутланать.
Этимологи
«Радиус» сăмах пĕрремĕш хут 1569 çулта франци ăслăхçă П. Рамуса ĕçĕсенче, каярах Франсуа Виетăн ĕçĕсенче те тĕл пулать. Анлă усă курма XVII ĕмĕрĕн вĕçĕнче çеç пуçлаççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Геометри
Ульмень
Ульмень — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Бия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 48 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Çавракăш
frame|Çавракăш тата унăн варри Çавракăш, Çавăрăш, çавăн пекех Çаврак, Çаврака е Çавра (анчах та çаврашка мар!), — Евклид геометрийĕнче: унăн варри, центрĕ шутланакан  пăнчăран  тан инçĕшре вырнаçнă пăнчăсен  ггеометрилле вырăнĕ. Центртан çав пăнчăсем патне çитмелли хушăк çак çавракăшăн радиусĕ пулать.
Декарт координачĕсем
тĕпĕллĕ пăнчăллă тата r радиуслă çавракăша çакăн пек танлаштарупа палăртса хураççĕ:
Поляр координачĕсем
Эхер çавракăш тĕпĕн полярлă координачĕсем, ĕнтĕ r радиуслă çавракăш танлаштарупа:
эхер M координатсен пуçламăшĕ, ĕнтĕ танлаштару çапла пулать:
Çыхăнуллă тӳрем
Çыхăнуллă тӳремре çавракăша çак хормула кăтартать:
е параметрăллă
График евĕр
Координатсен декарт йĕркинче çавракăш функцин графикĕ пулсан, ăна икĕ функцисен пĕрлештернĕ графикĕсем: ??????????!!!!!! тĕрĕсле!!! эхер y_M = x_M=0, функцисем çапла пулаççĕ:
Параметăрлă кăтартни
Çавракăша координатсемпе параметăрлă çырса кăтартни:
кунта x тата y координачĕсене \varphi диапазонри пĕтĕм хисеп паллисене йышăнма пултаракан параметрпа кăтартаççĕ.
Япони ирисӗ
Япони ирисӗ (лат. Iris japonica) —  ирис йышшисен (Iridaceae) Ирис (Iris) йӑхӗн нумай ҫуллӑ курӑклӑ ӳсентӑран тӗсӗ.
Каҫӑсем
Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Ирис йышшисем Категори:Азири флора Категори:Пахчари декоративлă ӳсентăрансем
Ильчибай
Ильчибай — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 38  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452876, ОКАТО кочĕ — 80233845005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Гагаузи
thumb|250px|Гагаузи ялавĕ thumb|250px|Гагаузи Молдави карти çинче Гагаузи, Гагауз çĕрĕ — Молдавин кăнтăрĕнчи автономлă çĕр. Ку автономине референдум ирттернĕ хыççăн çурри ытла гагаузсенчен тăракан ял тăрăхĕсенчен никĕсленĕ. Референдумпа вăл ялсенчи халăх автономине кĕме килĕшнĕ. Тĕпхули Комрат.
Сарт
Сарт (франц. Sarthe) — Францин анăç енче вырнаçнă, Пеи-де-ла-Луар регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 72. Администрациĕ Ле-Ман хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 529,9 пин (1999) çын.
Гагаузи
Халăх йышĕ
2004 çулхи çырав тăрăх Гагаузире 155 700 çын пурăннă, вĕсенчен 58 300 — хуласенче, 97 500 ялсенче пурăнать.
Сарт
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 206 км² танлашать.
Департамент шутне 3 округ, 40 кантон тата 375 коммуна кĕреççĕ.
Гагаузи
Вĕрентӳ
Гагаузире 55 шкул, педагогика коледжĕ, Комрат патшалăх университечĕ пур. Турци Тĕрĕк культура центрне (Türk İşbirliği Ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı) тата Тĕрĕк вулавăшне туса хунине тӳленĕ.
Сарт
Истори
Сарт — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Мэн провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Гагаузи
Çул-йĕрĕ
Гагаузин 451 çухрăм çул пур, унтан 82 % асфальтланă. Турци Гагаузи çул-йĕрне йĕркелемешкĕн Молдавине 35 миллион доллар кивçĕн панă.
Сарт
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Гагаузи
Политики
Гагаузи автономине Молдави конституцийĕпе гарантланă, ăна 1994 çулхи Гагауз Автономийĕ саккунĕпе йĕркеленĕ. Молдави Румынипе пĕрлешес тейĕç пулсан, Гагаузи хăй шут тытне тăвас ирĕк пама сăмах панă Молдави. Гагауз халăхĕн пухăвĕн (Adunarea Populară; гагаузла: Halk Topluşu) гагаузсем пирки саккун тăвас мандат пур. Ăна вĕрентӳ, культура, вырăнти аталану, бюджет, налук, социллă хăрушсăрлăх, территори администрацийĕ енчен ыйтăвĕсем йышăнаççĕ. Тата Халăх пухăвĕн икĕ ятарлă вăй пур: Молдавин шалтипе тулти политикине тăвассине хутшăнма пултарни тата енчен килĕшӳсĕр пулсан, вăл Молдави Конституци Судне тӳррĕн пыма пултарать.
Чи çӳлли Гагаузи кĕппĕрнаттăрĕ (молд: Guvernatorul Găgăuziei; гагаузла: Bashkan). Ăна тăватă çуллăха суйлаççĕ. Кĕппĕнаттăрĕ майĕпе пур уççăнлăх кĕлеткесем ĕçлеççĕ. Вăл Молдави республики правительстви чĕленĕ. Гагаузи кĕппĕрнатарĕ пулас тесен гагаузла лайăх пĕлмелле, молдави гражданинĕ тата 35 çул е ытларах пулмалла.
Каçăсем
Категори:Гагаузи Категори:Молдави
Рубка (Сюзюм юппи)
Рубка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Сюзюм юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Тамарислу
Тамарислу — массакетсен пике-патши.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Пирĕн эрăччен VII ĕмĕрчен сăкăтсем пурте пĕрле пурăннă. Пархисемпе вăрçă тухсассăн сăкăтсен пĕр пайĕ татăлса тухăçалла кайнă пулас. Тепĕр пайĕ вара пархисемпе питĕ хытă çапăçнă. Кайран пархисене митисем тапăннă. Вара пархи йăхĕсем те, сăкăт йăхĕсем пекех, авалхи чăваш йăхĕсем патне чакса кайса вĕсемпе хутшăннă. Кайран тата митисем çине перси йăхĕсем тапăнма тытăннă. Ку вăл пирĕн эрăччен VII ĕмĕр вĕçĕнче — пирĕн эрăччен VI ĕмĕр пуçламĕшĕнче пулнă. Перссем те, митисем те, пархисем те, сăкăтсем те, авалхи чăвашсен йăхĕсем те авалхи Эламран (паянхи Иран патшалăхĕн Хузистан çĕрĕ) тухса Вăтам Азинелле куçса пынă. Сăкăтсене çĕнтернĕ пархи йăхĕсем те, пархи йăхĕсене çĕнтернĕ митисем те каярахпа массакетсем патне тарнă, пĕрле пурăнма тытăннă (Хальхи Чăваш Енре Шупашкартан инçе мар Пархикасси ялĕ пур). Перси патши Кир пархисемпе митисене çĕмĕрнĕ хыççăн Хĕрлĕ тинĕсрен Каспи тинĕсĕ таран, Палестинăран пуçласа Памир тăвĕсем таран хуçаланма тытăнать. Вăл вара ирĕклĕ пурăнакан массакетсене пăхăнтарма шухăшланă. Пирĕн эрăчченхи 530 çулта питĕ пысăк çарпа массакетсем çине тапăнать. Ун чухне массакетсене Тамарислу амаçын пике патша ертсе пынă.
Игол 1-й
Игол 1-й — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Асес-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Утă, 30
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Суккул (Ермеккей районĕ)
Суккул Суккулово — Пушкăрт Республикинчи Йермекей районĕнчи  чăваш ялĕ.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çыравпа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (52%), пушкăртсен 28%.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Йермекей районĕ
Бардейов районĕ
Бардейов районĕ — Словакин Прешов енĕнчи район. Польшăпа юнашар.
Статистика хыпарĕсем (2001)
Наци йышĕпе:
Категори:Прешов енĕ
Аксарин
Аксарин , — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял. Районăн кăнтăр-хĕвелтухăç пайĕнче, Атăлтан аякра мар вырнаçнă. 1927-мĕш çулччен Аксаринкасси ятлă пулнă.
Кун-çулĕ
1917-мĕш çултан Шупашкар уесĕн Кĕчкей вулăсне, 1927 çулхи юпа уйăхĕн 27 ял Сĕнтĕрвăрри районне, 1928 çулхи чӳк уйăхĕн 24 Куславкка районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 Октябрьски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн каллех Куславкка районне, Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен ял Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет. 1927-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 1 - Аксарин ял канашĕ, 1954-мĕш çулхи утă уйăхĕн 4- Çатракасси ял канашĕ Халĕ Çатракасси ял тăрăхне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Султтанпике
Султтанпике — XIX ĕмĕрти чăваш сăвăçĕ-юрăçĕ. Вăл Эçеркке (халĕ тутарланнă Белые Озерки) чăваш ялĕнче çуралса пурăннă.
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Старониколаевка
Старониколаевка — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 71 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453293, ОКАТО кочĕ — 80254840006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Турунесьтывис
Турунесьтывис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колвавис юханшывăн сулахай çыранĕпе, 135 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
1504
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1504 çулта çуралнисем пăхăр
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:1504 çулта вилнисем пăхăр
Категори:Çулсем
Савойя (департамент)
Савойя (франц. Savoie) — Францин тухăç енче вырнаçнă, Рона — Альп регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 73. Администрациĕ Шамбери хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 373,3 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 028 км² танлашать.
Департамент шутне 3 округ, 37 кантон тата 305 коммуна кĕреççĕ.
Истори
1792-1815 çулсенче Савойя çĕрĕ Монблан департаментне, 1798-1814 çулсенче Леман департаментне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Бамберг
Бамберг (Bamberg, mittelalterlich: Babenberg, fränkisch: Bambärch) — Германин Бавари федераллă çĕрĕн тăрăхăн пăхăвĕнчи хула.
Каçăсем
Категори:Бавари Категори:Германин тĕнче еткерĕ
1505
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Туктамăш
Туктамăш — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Утă, 31
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Хуняçа
Хуняçа - упăшкан е арăмăн ашшĕ. Анчах та ку сăмахпа виççĕмĕш сăпатра асăннă чухне тата ытларах пачах ют çын пирки чухне кăна усă кураççĕ. Тÿррĕн каланă чухне арçын арăмĕн ашшĕне ати тет, хĕрарăм упăшкин ашшĕне пăятам тет. Е тÿрех "атте" тени те тĕл пулать.
Тÿррĕн "хуняçа" теесси — пулма пултарайман япала.
Каçăсем
Категори:Тăванлăх Категори:Арçын Категори:Килйыш
Карлик планета
Карлик планета, Тĕнче астрономи пĕрлĕхĕпе килĕшӳллĕ — тӳпери кĕлетке, вăл:
Карлик планетăсен йышĕ
МАС официаллă карлик планета классификацине кĕнĕ виçĕ кĕлеткене тӳрех асăннă — Церера, Эрида тата Плутон. Каярах карлик планета йышне тепĕр икĕ объект хушăннă. «Карлик планета» термина «кĕçĕн планета» (астероид) палăртуран уйăрмалла.
* Пĕлтерĕшсем, Çĕрпе танлаштарса.
Плутона планета йышĕнчен карлик статусне куçарнă.
Каçăсем
Категори:Астрономи объекчĕсем
Уруна
Уруна — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Неня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 47 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Неня юпписем
Галимзянов Салимзян Галимзянович
Галимзянов Салимзян Галимзянович Галимҗанов Сәлимҗан Галимҗан улы — (25.09.1915(12)-12.07.2005), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 26. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çеçенхир фрончĕн 7-мĕш гварди çарĕн 78-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 225-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн 1-мĕш перевçĕсен ротин перевçи, гварди красноармеец.
Байройт
Байройт (Bayreuth) — Германири, Бавари федераллă çĕрĕн пăхăнăвĕнчи хула.
Этеплĕх
Хулара пĕрмаях Вагнер Фестивалĕсем ирттереççĕ.
Каçăсем
Категори:Бавари
Тутаркасси
Тутаркасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытамĕ
Ештак ывăлĕсен, Максимов генерал, Çамрăксен, Шкул, Совхоз, Вăрман урамĕсем.
Кунçулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шешмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Малые-Каркалы
Малые-Каркалы — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 239 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Кокуш
Кокуш — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 369  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452876, ОКАТО кочĕ — 80233845006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Орья (Толмань юппи)
Орья — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Толмань юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Шуккасси
Шуккасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Валинке
Валинке — Чăваш Енри Элĕк районĕнчи чăваш халăхĕн юрăпа ташă пултарулăхĕн ушкăнĕ.
Тури чăвашсен юрри-ташшине, йăли-йĕркине упракан фольклор ушкăнĕ утмăла яхăн çынран тытăнса тăрать.
Ертӳçĕ — Лидия Васильевна Филиппова.
Валинке тытăмĕ
Чăваш ташă-юррин пĕрлешĕвĕ çул ӳсĕмĕпе виçĕ ушкăна пайланать: аслисен, вăтаммисен, тата ача-пăчасен. Пурĕпе «Валинккере» 60 яхăн çын — вĕрентӳçсем, шкул ачисем, тухтăрсем, пенсионерсем, культура ĕçченĕсем тăрăшаççĕ.
Мусăкçăсем авалхи чăваш инструменчĕсемпе, çав шутра палнай, най, хупху, тутут, кавал, параппан, усă кураççĕ.
Ача-пăча ушкăнĕ
"Çеçпĕлсем" ача-пăча ушкăнĕн репертуарĕнче сăпка юррисем, вăйă юррисем, ташăсем, такмаксем, вăйасем, юмахсем. Вĕсем уява, йăла-йĕркене хутшăнаççĕ. Ачасен ушкăнĕ «Черчен чечексем» («Цветы Чувашии») тата ««Пĕчĕк çеç путене»» («Перепелочка») фестивалĕсен лауреачĕ ятне тивĕçнĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Валинке ушкăна 1970 çулта Элĕкри культура керменĕн директорĕ Любовь Михайловна Константинова тăрăшнипе пуçтарнă.
1995-2001
1995-2001 çулсенче коллектива Шупашкарти Ф. П. Павлов ячĕллĕ мусăк вĕрентĕшĕнчи фольклор уйрăмĕнче пĕлу илнĕ Алина Афанасьева ертсе пынă.
1995 çулта Волгоград хулинче иртнĕ «От Волги до Дона» (Атăлпа Тан хушшинче) фестивале хутшăннă.
2000 çулта Валинке Ăренпур облаçĕнче чăваш культурин фестивалĕнче хăйĕн пултарулăхне кăтартать.
2006-2008
2006 - 2008 çулсенче вĕсем Мускав, Волгоград, Сарăту, Киров хулисенче, Пушкăрт Республикинче, Тутарстанра, Чулхула облаçĕнчи Богородск хулинче ташă-юрăпа савăнтарнă.
2010
2010 çулхи çĕртмен 25-27-мĕшĕсенче паллă вырăс тĕпчевçин, этнографăн тата фольклористăн Д.К. Зеленинăн тăван кĕтесĕнче — Удмурт Республикин Завьялов районĕнчи Люк ялĕнче — регионсем хушшинчи «Окно в небо» (Тӳпе чӳречи) V фольклор фестивальне хутшăннă.
2011
2011 çулта ушкăн Красноярск Енне çак тăрăхра пурăнан чăвашсен Чӳклеме уявне хутшăннă. Инçе çултан каялла таврăнма май Тĕмен тата Екатеринбург хулисенче концертсемпе аякри чăвашсене савăнтарнă.
Çитĕнĕвĕсем
«Валинке» чылай фестивале — «Раççей çăлкуçĕсем», «Сăрпа Çавал çаврисем», «Ĕмĕрсен эрешĕсем» —, çаплах республикăри «Акатуйсене» хутшăннă.
Урал сасси (хаçат)
Урал сасси — Пушкăрт Республикин Пелепей районĕнче 1989 çултанпа пуçласа эрнесерен чăвашла тухакан хаçат. Тĕп редакторĕ тата ертсе пыраканĕ Михайлов Юрий Николаевич. Тиражĕ 3359 экземпляр (1995).
Темисем
Учредителĕ Пушкăртстан правительстви. Хаçатăн темисем чăваш чĕлхипе культурине упрасси тата аталантарасси, йăла-йĕркесем, паллă чăваш тата пушкăрт çыннисем çинчен каласа парасси. Çавăн пекех хаçат Пушкăртстанри Шуратăл чăваш литература пĕрлешĕвĕн ĕçĕсене те пичетлет.
Çыхăну
Редакцийĕ Пелепей хулинче вырнаçнă. Почта адресĕ: 452000, Пелепей х., Малолуговая ур., 53а ç.
Телефон номерĕ: (216) 4-12-78. Электрон адресĕ: URALSassi@mail.ru, Хаçат сайчĕ
Каçăсем
Категори:Пушкăртстан периодикăллă кăларăмĕсем Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал
Китай тăрăмĕсем (Чжоу тапхăрĕ)
Чжоу тапхарĕнчи Китай тăрăмĕсем  — патшасем (вансем), кнеçсем (гунсем), керцăксем (хоу) тата ытти
Скандий
Сканди (Sc), — хими таблицин 21-мĕш хими элеменчĕ, атом йывăрăшĕ 44,95.
Истори
Менделеев Д.И. çак элемент (эка-бор) пулассине палăртнă. 1879-мĕш çулта Швеци химикĕ Ларс Нильсон тупса Скандинавине асăнса ятне панă.
Геохими тата минералоги
Çĕр хуппинче сканди вăтамран г/т. Химипе физика пахалăхĕçемпе сканди иттри, лантан тата лантаноидсене çывăх. Валентноçĕ яланах +3. Сапаланнă элемент пулнă май нумай минералсенче тупма пулать. Скандин икĕ мнералĕ паллă: тортвейтит (Sc, Y)2 Si2O7 (Sc2O3  53,5 % таран) тата стерреттит Sc[PO4] • 2H2O (Sc2O3 39,2 % таран). Сканди тĕл пулакан тĕп минералсем: флюорит ( 1 % таран Sc2O3), касситерит (0,005-0,2 %), вольфрамит (0-0,4 %), ильменорутил (0,0015-0,3 %), торианит (0,46 % Sc2O3), самарскит (0,45 %), виикит (1,17 %), ксенотим (0,0015-1,5 %), берилл (0,2 %), баццит (сканди бериллĕ, 3-14,44 %). Тин7с шывĕнче сканди 0,00004 мг/л.
Люминофорсем
Сканди борачĕ, иттри борачĕ пекех люминофорсем валли матирца тума кирлĕ.
Биологи ролĕ
Скандин нимĕнле биологи ролĕ те çук.
Вуламалли
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем
Çурла, 4
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1507
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Татарский Сухой Изяк
Татарский Сухой Изяк — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 183 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453293, ОКАТО кочĕ — 80254840007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Вульф Виталий Яковлевич
Вита́лий Я́ковлевич Вульф (1930 çулхи çăвăн 30-мĕшĕ, Баку, Азербайджан ССРĕ, СССР — 2011 çулхи пушăн 13-мĕшĕ, Мускав, Раççей) — раççей ӳнер тĕпчевçи, театр тĕпчевçи, кино тĕпчевçи, литература тĕпчевçи, тăлмач, теле- тата радиоертӳç, тишкерӳçи.
Каçăсем
Категори:МПУн юридици факультетĕнче вĕренсе тухнăскерсем Категори:Раççей литература тĕпчевçисем Категори:СССР телеертӳçисем Категори:Раççей телеертӳçисем Категори:Раççей театр тиркевçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Раççей историкĕсем Категори:Троекурово çăвине пытарнисем
Тури Савойя
Тури Савойя (франц. Haute-Savoie) — Францин тухăç енче вырнаçнă, Рона — Альп регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 74. Администрациĕ Анси хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 631,7 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 4 388 км² танлашать. Департамент Альп сăрчĕсенче Италипе тата Швейцарипе юнашар вырнаçнă. Кунта Монблан тăвĕ тата Анси кӳлĕ пур. Ку департаментрах Эвиан хули ларать. Унта тĕнчипе паллă минераллă шыв кăлараççĕ. Кунта тата тарăнăшпе иккĕмĕш вырăнта тăракан Gouffre Mirolda хăвăл вырнаçнă. Унăн тарăнăшĕ 1733 метр.
Департамент шутне 4 округ, 34 кантон тата 294 коммуна кĕреççĕ.
Истори
XIX ĕмĕр варричен ку çĕрсем Савойя герцогстви династиĕн шутланнă. 1860 çулта ăна Франци шутне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Сунчăклă йышшисем
Сунчăк йышшисем (лат. Umbellíferae), е Сельдерей йышшисем (лат. Apiáceae) — Сунчăк чечеклисен (Apiales) йӗркери Икӗ пайлӑ вӑрӑллӑ класӑн ӳсентӑрансен йышӗ.
Сарăлни тата экологи
Планета çинче, ытларах Европăри, Азири тата Çурçĕр Америкăри вăтам климатра сунчăк йышшисенче тăватçĕр ытла йăх тата виçĕ пин çур яхăн тĕс сарăлнă. Кăнтăр çурчăмăрĕнче ытларах Hydrocotyloideae кĕçĕн йышĕ тĕл пулать.
Каҫӑсем
Категори:Сунчăк чечеклисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Ӳсентăрансен йышĕсем Категори:Нумай çуллă курăксем
Турунъель
Турунъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 82 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Тулпайкасси
Тулпайкасси, Tulpajkassi — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Уйкас Ялтăра
Уйкас Ялтăра, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Теплица, Çырмаен, Малтикас, Тĕп урамсем.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Учал
Учал — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Пыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1508
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мускав патшалăх М. В. Ломоносов ячĕллĕ университечĕ
'''Мускав патшалăх М. В. Ломоно́сов ячĕллĕ университечĕ (МПУ''') — Раçейĕн малта пыракан пысăк вĕренӳ аслă шкулĕ, тăван çĕршывăн ăслăхпа культура центрĕ, Раççейĕн ватă университечĕсенчен пĕрри.
Университет паян
thumb|350px| МПУ-н пĕрремĕш вĕренӳ корпусĕ thumb|350px| Моховая урамĕнчи МПУ çурчĕ
2008 çулта МПУ Тĕнчери университетсен академи рейтингĕнче 70-мĕш вырăна хăпарать. Times Higher Education тĕнче рейтингĕпе килĕшӳллĕ, 2009 çулта МПУ тĕнчери университетсен йышĕнче 155-мĕш вырăа йышăнать.
Мускав Университетне 1755 çулта никĕслени
Университета Елизавета патша хушнипе 1775 çулхи кăрлачăн 23-мĕшĕнче Мускав хулинче М. В. Ломоносовпа И. И. Шувалов граф тăрăшнипе никĕсленĕ. Татьяна кунĕ (кăрлачăн 25-мĕшĕ) МПУ çуралнă кунĕ шутланать.
Мускав Университечĕ XVIII ĕмĕрте
XVIII çĕрçуллăхра университет йышĕнче виç факультет: философи факультечĕ, медицина факультечĕ тата право факультечĕ пулнă. 1812 çулта университет çумĕнче пулас студентсене хатĕрлеме колледж уçнă. 1779 çулта Михаил Херасков Ырă кăмăл пансиона уçать, ăна 1830 çулта гимнази тăваççĕ. Университет прессине Николай Иванович Новиков 1780-мĕш çулсенче йĕркелет. Университетре Раççей империн халăх чи кăмăллакан хаçат — Московские ведомости пичетленсе тухать.
Мускав Университечĕ XIX ĕмĕрте
thumb|250px| Университет 1820 ç.
МПУ Тĕп çурчĕ
1940 çулхи çу уйăхĕн 7-мĕшĕнче университета М. В. Ломоносов ятне панă. Университет уйрăмĕсем Севастопольте, Казахстанра, Пущинăра, Черноголовкăра вырнаçнă. МПУн ăслăлах вулавăшĕ — Раççейри чи пысăк вулавăшсенчен пĕри.
Пĕлӳ илнĕ паллă çынсем
Университетрен вĕренсе тухнă çынсем хушшинче Нобель парни, Филдс парни лауреачĕсем, паллă политиксем, çав шутра патшалăх ертӳçисем пур.
Вĕренсе тухайманнисем
Университет çумĕнче ĕçлеççĕ:
Ванеркке Николай Иванович
Ванеркке Николай Иванович, — çӳтĕçпе культура ĕçченĕ, букварь, орфографипе терминологи словарĕсен авторĕ. 1896 çулхи юпа уйăхĕн 11 халĕ Чăваш Енĕн Тăвай районне кĕрекен Енĕш Нăрваш ялĕнче çуралнă. 1929 çулхи авăн уйăхĕн 21 çав ялтах вилнĕ.
Мускав патшалăх М. В. Ломоносов ячĕллĕ университечĕ
Вĕренсе тухайманнисем
1992 çулта МПУ ректор ĕç вырăнне В. А. Садовничий академик йышăнать.
Ванеркке Николай Иванович
Пурнăçĕ
1916 çулта Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнчен вĕренсе тухнă, 1917—1920 çулсенче Çĕрпӳри уезд çутĕç пайĕнче, 1922—1926 çрлсенче Чăваш парти обкомĕн политçутĕç пайĕнче, 1926—1929 çулсенче Чăваш кĕнеке издательствин яваплă редакторĕнче ĕçленĕ. Чĕлхе, культура, наци ыйтăвĕсемпе çивĕч статьясем çырнă, Чăваш облаçĕнче чăваш чĕлхине тĕп чĕлхе туса хурас тĕлĕшпе тĕрлĕ комиссисенче, ĕç хучĕсен чăвашла терминĕсене хатĕрлес енĕпе ĕçленĕ. Чăваш орфографийĕн правилисемпе словарьне пичетлесе кăларнă, чăваш чĕлхин пĕрремĕш орфографи словарĕн (1926) авторĕ шутланать. Унăн «Хресчен букварĕ» тăватă хут çапăнса тухнă (1926—1929). Чăваш кĕнеке издательстви çумĕнчи Наукăпа методика комиссийĕн секретарĕ пулнă. 1926 çулта ăна Чăваш АССР Çутĕç халăх комиссариачĕ çумĕнчи Академи центрне, 1929 çулта Ăслăлăхпа культура канашĕн чăн членне суйланă. 1928 çулта чăваш энциклопедине хатĕрлесси çинчен пуçласа сăмах хускатнă («Канаш», 1928, утă уйăхĕн 18-мĕшĕ).
Мускав патшалăх М. В. Ломоносов ячĕллĕ университечĕ
Факультетсем
1946-1951 çулсем хушшинче Мускав тулашĕнчи Долгопрудный хулинче МПУн физикăпа техника факультечĕ ĕçленĕ. Халĕ вăл — Мускаври физикăпа техника институчĕ (Патшалăх Университечĕ) ятлă.
Ванеркке Николай Иванович
Ӗçĕсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Мускав патшалăх М. В. Ломоносов ячĕллĕ университечĕ
Каçăсем
Категори:МПУ Категори:М. В. Ломоносов ячĕллĕ вĕренӳ шкулĕсем Категори:Университетсем Категори:Вĕренӳ аслă шкулĕсем Категори:Вĕренӳ шкулĕсем
Игол-Его
Игол-Его — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Котыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Ян (Тужа юппи)
Ян — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Тужа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
1509
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бьеф
Бьеф — юханшыври, каналти е шыв управĕнчи пĕвелекен сооружени çумĕнчи шыв шайĕн çӳллĕшне кăтартакан палăрту.
Бьеф çӳлти тата аялти пулма пултарать. Çӳлти бьеф — шыв управĕнчи шыв шайĕ.
Галимов Вахит Газизович
Галимов Вахит Газизович Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы — (1921-28.10.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 6-мĕш çарĕн 35-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 100-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн снайперĕ, гварди аслă сержант.
Урикасси
Урикасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Хĕрлĕ Чутай районĕнчи пурăнан вырăнсем
Илай
Илай — чăвашсен паллă сăвăçĕ, юрăçă.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Илай — тĕне кĕмен чăваш ячĕ. Пушкăртри чăвашĕсенчен пулнă вăл, теççĕ чĕлхеçĕсем.
Вуламалли
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
1510
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кишӗр (йӑх)
Кишӗр (лат. Daúcus) — сунчăк йышшисен (Apiaceae) ӳсентӑрансен йӑхӗ.
Кишӗр — икӗ ҫуллӑ ӳсентӑран (сайра пӗр- е нумай ҫуллӑ), пӗрремӗш ҫулта ҫулҫӑсемпе тымар-ҫимӗҫ ӳссе пулать, иккӗмӗш ҫулта — вӑррисен тӗммипе вӑррисем.
Каҫӑсем
Категори:Сунчăк йышшисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Кишӗр Категори:Африкăри флора Категори:Австралири тата Океанири флора Категори:Евразири флора Категори:Çурçĕр Америкăри флора
Хĕрлĕту
Хĕрлĕту, Hĕrlĕtu — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Байройт фестивалĕ
thumb|350px|right|Байройт фестивалĕсен çурчĕ, 2004 çулхи çулла. Байройт фестивалĕ (ним. Bayreuther Festspielehaus) — кашни çуллахи фестиваль, Рихăрт Вакнĕрăн кĕввисене шăрантараççĕ. Кĕвĕçĕ хăй йĕркелесе янă. Баварин (Германия) Байройт хулинче ятарласа тунă театăрта иртет.
Каçăсем
Категори:Академиллĕ кĕвĕ фестивалĕсем Категори:Германи фестивалĕсем
Тинĕс-шывайçин кунĕ
«Тинĕс-шывайçин кунĕ» — Раççей Федерацин шывай флочĕн çар çыннисем кашни çул, пушăн 19-мĕшĕнче ирттерекен професси уявĕ.
Каçăсем
Шывай флочĕ Категори:Раççей ТÇФ шывай киммисем Категори:Пушăн 19-мĕшĕнчи уявсем Шывай флочĕ Шывай флочĕ Шывай флочĕ Шывай флочĕ
Радиус-вектор
Радиус-вектор (яланах палăртни \vec r е ахаль \mathbf r ) — уçлăхра пăнчăн вырăнне хаш-пĕр хытарса лартнă пăнчăран — координатсен пуçламăшĕнчен — кăтартнă чух усă кураççĕ.
Векторла уçлăхри кирек мĕнле пăнчăн радиус-векторĕ — координатсен системин пуçламăшĕнчен тухса çак пăнчăна çитекен вектор.
n-виçеллĕ уçлăх
Категори:Векторсем Категори:Координатсен системи
Шĕпекеч
Шĕпекеч — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял. Пысăк Упакассинчен кăнтăраллаб Кушлавăш хĕрринче вырнаçнă.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
2004 çулăн кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне ялта 87 çын пурăннă, вĕсенчен 42 арçын, 45 хĕрарăм. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 88 çын, çав шутра 40 арçын, 48 хĕрарăм пурăннă.
Ял кун-çулĕ
Ял 1695 çулта никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Шайкилт
Шайкилт, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Совхоз урамĕ
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Сунтăрь вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Чăваш Кăпавĕ
Чăваш Кăпавĕ Чуваш-Кубово — Пушкăрт Республикинчи Иглин районĕнчи  чăваш ялĕ. Кăпавĕ юханшывĕ хĕринче вырнаçнă. Ялта шкул, ача сачĕ, культура çурчĕ, фельдшер пункчĕ, вулавăш, çыхăну уйрăмĕ, сбербанк уйрăмĕ, лавккасем пур.