cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Раççейри граждан вăрçин 1-мĕш тапхăрĕ
Хĕрлисен пĕрремĕш ăнăçăвĕсем
Туркестан енĕн вăта хулинче — Ташкентра большевиксем влаçа темиçе кун хулари хаяр çапăçусем хыççăн (европа пайĕнчи, «çĕнĕ» хулара) ярса илеççĕ. Большевиксем майлă чукун çул ăста лаççисен хĕçпăшалланнă ĕçтешĕсен йĕркелĕвĕсем пулаççĕ, вĕсене хирĕçле — Ташкентри вырăс çарĕн офицерĕсем тата кадет корпусĕнче тата прапорщиксен шкулĕнче вĕренекенсем тухаççĕ. 1918 çулхи кăрлач уйăхĕнче большевиксем Зайцев полковник ертсе пынă Самаркандри тата Чарджоури касак йĕркелĕвĕсен пăлхавне пусараççĕ, нарăсра Коканд автономине, пуш уйăхĕн пуçламăшĕнче — Верный хулинчи Çичĕ шыври касак правительствине салатса яраççĕ. Мĕнпур Вăтам Азипе Казахстан, Хива ханлахĕпе Бухар эмирачĕсĕр пуçне, большевиксен енне куçать. 1918 çулхи акара Туркестан АССРне туса хураççĕ. 1918 çулăн варринче Ташкент хулинче офицерсен ушкăнĕ, вырăс интеллигенципеТуркестан Енĕн администрацинче ĕçленĕ чиновниксемпе пĕрле большевиксемпе кĕрешме вăрттăн йĕркеленеççĕ. 1918 çулхи çурла уйăхĕнче ăна малтанхи ятне — «Туркестанри большевизмпа кĕрешӳ пĕрлешĕвĕ» — параççĕ, каярах вăл «Туркестанри вăрçă йĕркелĕвĕ» — ТВЙ пулса тăрать, вăл Туркестанра совет влаçне хирĕçле пăлхава хатĕрлеме тытăнать. Çапах та, 1918 çулхи юпа уйăхĕнче Туркестан республикин ятарлă хĕсмечĕсем каварçăсен хăшпĕр ертӳçсене ареслеççĕ. ТВЙ сĕмĕпе ĕнтĕ 1919 çулхи кăрлач уйăхĕнче Константин Осипов Ташкентри большевиксене хирĕçле пăлхава. Çак пăлхава сӳнтерсен, Ташкентран тухса кайнă офицерсем Ташкент офицерĕсен партизан отрядне (100 çын) туса хураççĕ, вăл 1919 çулхи пуш-ака уйăхесенче большевиксемпе Ферганара большевиксене хирĕçле вырăнти националистсен йĕркелĕвсенче кĕрешнĕ. Туркестанри офицерсем çаплах Каçпи лешьен правительствин çарĕсенче тата большевиксене хирĕç урăх йĕркелӳсенче çапăçнă.
Атăлçин промăç хулисенче большевиксем влаçа Петроградпа Мускаври хыççăн тӳрех çĕнтерсе илеççĕ. Хусанра çар тăрăхĕн çарпуçлăхĕ социаллă партисемпе тутар националисчĕсемпе большевиксем майлă артиллери запас бригадине хĕçпăшалсăр хăварасшăн пулнă, анчах та «хĕрлĕ гварди» вокзала, почтăна, телефона, телеграфа, банка йышăнать, Кремĕле хупăрласа хурать, çар тăрăхĕн çарпуçне Вăхăтлă ертӳлĕхĕн комиссарне ареслет, 1917 çулхи чӳк, 8 пĕтĕм хула большевиксен аллине куçать. 1917, чӳк — 1918, кăрлач уйăхĕнче большевиксем хăйсен влаçне Хусан кĕпернин уес хулисенче кĕреççĕ.
1918 çулхи кăрлачăн 28-мĕшĕнче совет правительстви Хĕрлĕ Çара йĕркелеме, нарăсăн 11-мĕшĕнче — Хĕрлĕ флота ирĕклĕ (тара тытса) принципсемпе йеркелеме хутай кăларать. Совет правительствине пăхăнакан районсене хĕрлĕ гвардейсене яраççĕ. Кăнтăр Раççейпе Украинăра вĕсене Антонов-Овсеенко, Кăнтăр Уралта — Кобозев, Беларуçре — Берзин ертсе пынă.
1918 çулхи çăвăн 29-мĕшĕнче пĕтĕмĕшле çар тивĕçлĕхне хута кĕртнипе (мобилизаципе) Хĕрлĕ çарăн пĕрмайхи чаçĕсене йĕркелеме тытăнаççĕ. Вĕсен йышĕ 1918 çул тĕлне 800 пин çына çитет, 1919 пуçламăшĕ тĕлне — 1,7 млн, 1919 çулхи раштавра — 3 млн, 1920 çулхи чӳк уйăхĕн 1-мĕшĕнче 5,5 млн пулать.
Большевиксем тата çапăçакан çар
thumb|150px|А. Керенский тухса тарсан Аслă çарпуç вырăнне генерал [[Духонин Николай Николаевич|Н. Духонин йышăнать]]. Балтфлотра большевиксем майлă Центробалт пĕтĕм влаçа ярса илет, флотăн пур хăватне Петроградри Вăрçă-революци комитетне (ВРК) пăхăнтарать. 1917 çулхи юпа уйăхĕн вĕçĕнче — чӳк уйăхĕн пуçламăшĕнче Çурçĕр фронтĕнчи çарсенче большевиксем, çар ВРК туса хураççĕ, вĕсен аллине çарти пĕтĕм пайĕ кĕрсе ӳкет. 5-мĕш çарăн большевиксен ВРК Двинскри çар штабне тĕрĕслеве илет те Керенский — Краснов тапăнăвне пулăшма васкакан çар ушкăнĕсене чарса лартать. Ленин енне 40 пин латыш стрелокĕсем куçаççĕ, вĕсем Раççейре большевиксене влаçе ярса илнĕ чух паллă ĕç тăваççĕ. 1917 çулхи чӳк, 7 Çурçĕр-Анăç облаçĕпе фрончĕн ВРК йĕркеленĕ, унăн хушăвĕпе фронт ертӳçне ĕç вырăнĕнчен кăлараççĕ, раштавăн 3-мĕшĕнче Анăç фронт элчисен съезчĕ уçăлать, вăл А. Ф. Мясникова фронт çарпуçĕ вырăнне лартать. Большевиксем Çурçĕр тата Анăç фрончĕсене хăйсен аллине илсен, Аслă Çарпуçĕн Ставкине пĕтерсе хума ансат вăхăт пулса тухать. Совнарком (СНК) аслă çарпуç пулма большевик пулнă Н. В. Крыленко прапорщика хушать. Вăл раштавăн 3- (16)мĕшĕнче хĕрлĕ гвардисемпе тата матроссемпе Ставкăна, Могилёв хулине çитет. Духонин генерал нимĕçсемпе калаçу тапратма килĕшмест, вара ăна Крыленко персе пăрахать те çарсене тытса пымалли тĕп аппаратне ярса илет, фронтра çапăçусене чарса лартнă пирки хыпарлать.
Кăнтăр-Анăç, Румын тата Кавказ фрончĕсенче ĕçсем урăхларах шуçса пынă. Кăнтăр-Анăç фрончĕн ВРК туса хураççĕ (ертӳçи — большевик Г. В. Разживин), вăл хăй çине çарпуçлăха илет. Румын фронтĕнче чӳк уйăхĕнче СНК фронт комиссарĕ пулма С. Г. Рошале хушать, анчах та шуррисем фронтри вырăс çарĕсен çарпуçĕ генерал Д. Г. Щербачёв ертсе пынипе хастар ĕçлесе фронтăн тата темиçе çарăн ВРК пайташĕсене ареслеççĕ, Рошале вĕлереççĕ. Çарсенче влаçшăн пынă хĕçпăшаллă кĕрешӳ икĕ уйăха тăсăлать, анчах та герман оккупацийĕ  большевиксен Румын фронтĕнчи ĕç-хĕлне пăсса хурать.
Раштавăн 23-мĕшĕнче Тбилисире Кавказ çарĕн съезчĕ уçăлать, вăл Совнаркома пăхăнни пирки резолюци йышăнать, Кавказ лешьен комиссариачĕн ĕç-хĕлне хурлать. Съезд Кавказ çарĕн Канашне (ертӳçи — большевик Г. Н. Корганов) суйлать.
Вăхăт лăпкăлăх. Германи интервенцийĕ. Брест мирĕ. Антанта интервенцийĕ
thumb|150px|Лев Троцкий и германская делегацияthumb|right|150px|Брест лăпкăлăхĕ хыççăн герман çарĕсем йышăннă территориthumb|right|150px|Герман интервенчĕсем Кейӳне кĕреççĕ. Пуш,1 [[1918.]] 1917 çулти раштав, 15 Брест-Литовскра совет ертӳлĕхĕ Германипе тата унăн тамăрĕсемпе вăхăта уйрăмлă лăпкăлăх тума килĕшет.
Нимĕç çарĕ пĕр тĕкĕшӳсĕрех Балтиçумне, Белорусине, Украинăна хупăрлать. Çак çĕршывсен территоринче Германие майлă ертӳлĕхсем йĕркелеççĕ. Украинăри Тĕп радăна, оккупантсен шанăçне тивĕçтерейменнине пула, салатса яраççĕ, унăн вырăнне ака, 29 Скоропадский гетьманĕн çĕнĕ ертӳлĕхне туса хурать.
Антанта Брест мирне йышăнманнине хуравлать, анчах та большевиксене хирĕç вăрçă ĕçĕсене тапратмасть, Германие хирĕç кĕрешĕве тăсма хистет. Пуш, 6 сахал йышлă акăлчансен десанчĕ, тинĕспехĕсен икĕ ротти, тамăрсем Раççее турттарнă вăрçă хатĕрĕсене нимĕçсем ярса илесрен сыхлама Мурманска кĕрет, совет влаçне хирĕç тăшманлă ĕç-пуç тумасть.
Японин икĕ гражданне вĕлернĕ пирки ака, 5 Владивостока яппун икĕ рота салтакĕпе британ çурма-рота пырса кĕреççĕ, тепĕр икĕ эрнерен карапсене тавранăççĕ.
Пуш уйăхĕн вĕçĕнче Тан çинчи касаксем Краснов ертсе пынипе большевиксене хирĕç пăлхава çĕкленеççĕ, çу уйăх варрринелле Тан облаçне пĕтĕмпех большевиксенчен тасатаççĕ. Çăвăн 10-мĕшĕнче касаксем, Румынирен пынă 1-пинлĕ Дроздовский ушкăнĕпе пĕрле Тан касаклăхĕн тĕп хулине, Новочеркасска, çĕнтерсе илеççĕ. Çакăн хыççăн Краснова Аслă пур Тан çарĕсен атаманне суйлаççĕ. Тан çарне йĕркелеме тытăнаççĕ, утă уйăхĕ варринелле унăн йышĕ 50 пин çынна çитет.
Волковица
Волковица — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Великая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Устье Яман-Елги
Устье Яман-Елги — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 13 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452431, ОКАТО кочĕ — 80245816003.
Гафиатуллин Газинур Гафиатуллович
Гафиатуллин Газинур Гафиатуллович (Гафиятуллин Газинур Гафиятович ) Гафиатуллин Газинур Гафиатулла улы — (13.01.1913(31.12.1912)-14.01.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Балтиçум фрончĕн 22-мĕш çарĕн 37-мĕш перевçĕсен дивизин 20-мĕш перевçĕсен полкĕн отделени командирĕн çумĕ, сержант.
Устье Яман-Елги
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
1768
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кивĕ Вĕренер
Кивĕ Вĕренер, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Тăнăç, Туçи, Çĕнĕ, Тĕп урамсем.
Мăн Шельмас
Мăн Шельмас — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Лала юханшывăн сулахай çыранĕпе, 117 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Кивĕ Вĕренер
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Çĕрпӳ уесĕн Кавал вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Мăн Шельмас
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çĕнĕ Бердяш
Çĕнĕ Бердяш — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 304 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452372, ОКАТО кочĕ — 80234816002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Оккын-Игол
Оккын-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Пьюкин-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Ахметьянов Рифкат Газизянович
Рифкат Газизянович Ахметьянов (Әхмәтьянов, 1933-2018) — тутар филологи ăслăлăхĕсен тухтăрĕ, профессор.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Пушкăртри Иглин районĕнчи Турпаслă ялĕнче 1933 çулхи утă уйăхĕн 10-мĕшĕнче çуралнă. Пушкăрт патшалăх университетĕнчен вĕренсе тухнă хыççăн вырăс чĕлхипе литератури тата акăлчан чĕлхи вĕрентӳçинче, 1963 - 1995 çулсенче Тутарстанăн Ăслăлăх акдемийĕн чĕлхепе литература тата истори институтĕнче ĕçленĕ.
1969 çулта "Этимологические основы лексики татарского языка" темăпа кандидат дисертацине, 1933 çулта "Татарский язык в Волго-Камском языковом союзе" доктор тĕпчевне хӳтĕленĕ. 3 томпа тухнă "Тутарла-вырăсла пысăк словарĕ" пухса хатĕрлекенсенчен пĕри шутланать. Тĕпрен илсен, унăн ĕçĕ-хĕлĕ лексикологипе историллĕ фонетикăпа çыхăннă.
Чĕлхеçĕ чăваш чĕлхине тишкерсе тĕрлĕ тĕпчев ĕçĕ çырнă. Стерлитамакри педагогика институтĕнче чăваш чĕлхипе фольклорне вĕрентнĕ.
Хальхи вăхăтра Пушкăрстанри Бирск хулинчи патшалăх педагогика институтĕнче тĕрĕк тата финн-укăр филологийĕн кафедрин пуçлăхĕ.
Статйисем
Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Курск облаçĕн Советски районĕ
Советски районĕ, — Курск облаçĕн çурçĕр-тухăç енче вырнаçнă район. Район администрацийĕ Кшенски посёлокĕнче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 1 150 км2. Район чикки облаçĕн Черемисиново, Тим, Горшечнăй, Касторнăй районĕсемпе тата çавăн пекех Липецкпа Орёл облаçĕсемпе юнашар иртет.
Пысăк юханшывĕсем: Кшень (район тăрăх 12 çухрăм юхать), Расховец (25 км), Пыльчăк (26км), Крестище (17 км), Переволочнăй (13 км), Хулаш (10 км), Грайворюнка (19 км), Ивица (17 км). Вĕсем пурте тенĕ пекех ăшăх.
Истори
Района 1928 çулта йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 23 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 7 пин çын. Пурĕ 117 хула-ял шутланать.
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
Салихово (Алкинский сельсовет)
Салихово  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 282 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452144, ОКАТО кочĕ — 80257805006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
1769
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Виноградов Юрий Михайлович
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Пушкăрт Республикин Ишимпай районне кĕрекен Йĕкенпуç ялĕнче 1946 çулхи кăрлач, 1 çуралнă. 1960 - 1964 çулсенче Пелепей педагогика училищинче пĕлу пухнă. 1965- 1970 çулсенче Чăваш патшалăх педагогика институчĕн вырăспа чăваш уйрăмĕнче вĕреннĕ.
Институт хыççăн Вăрмар районĕн Тупах шкулĕнче ĕçленĕ, каярахпа (1970 - 1074) Чăваш патшалăх университечĕн чăваш чĕлхипе литература кафедри çумĕнчи аспирантурăра вĕренннĕ. 1974 - 1977 çулсенче Чăваш Республикин Министăрсен Канашĕ çумĕнчи наука тĕпчев институтенче тăрăшнă.
1975 çулта "Конструкции с прямой и косвенной речью и несобственно прямая речь в современном чувашском литературном языке" темăпа кандидат дисертацине хӳтĕленĕ. 1977 - 1996 çулсенче Чăваш патшалăх университетĕнче чăваш чĕлхи пĕлĕвĕн кафедринче ĕçленĕ.
1995 çултанпа Чăваш Республикинчи вĕрентӳ институчĕн чăваш чĕлхипе литератури кафедрин пуçлăхĕнче ĕçлет.
Статйисем
Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Дурная (Сестра юппи)
Дурная  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Сестра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
110
Пулăмсем
Китай:
Курск облаçĕн Солнцево районĕ
Солнцево районĕ, — Курск облаçĕн варринче, кăнтăр-тухăçалларах вырнаçнă район. Район администрацийĕ Солнцево посёлокĕнче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 1 052 км2. Район чикки Щигрă, Тим, Пристень, Мантурово, Курск, Медвенка районсемпе юнашар иртет.
Пысăк юханшывĕсем: Сейм, Лещинка, Донецкая, Сеймица, Ивица, Хан.
Истори
Района 1928 çулхи çĕртме уйăхĕн 16-мĕшĕнче йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 18 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 4 пин çын. Пурĕ 89 хула-ял шутланать.
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
Хантер Томпсон
Хантер Томпсон (Hunter Stockton Thompson — американ паллă çыравçи тата журналисчĕ. 1937 çулхи утă уйăхĕн 18 АПШан Кентукки штатĕнчи Луисвиллте çуралнă. 2005 çулхи нарăсăн 20 АПШан Колорадо штатĕнчи Вуди Крикре вилнĕ.
Каçăсем
Категори:АПШ журналисчĕсем Категори:АПШ çыравçисем Категори:Акăлчан чĕлхиллĕ çыравçăсем Категори:1937 çулта çуралнисем [Категори:Утăн 18-мĕшĕнче çуралнисем]] Категори:Нарăсăн 20-мĕшĕнче вилнисем Категори:2005 çулта вилнисем Категори:Хăй çине алă хунă çыравçăсем Категори:Перĕнсе вилнисем
Венера
Венера — Хĕвел системин Хĕвелтен иккĕмĕш утăмри планета.
Венера — шалти планета, çĕр тӳпинче Хĕвелтен 48° ытларах тармасть. Венера — тӳпере чакăрлăхпа виççĕмĕш объект; ялкăшăвĕпе унтан çутăраххи — Хĕвелпе Уйăх. Этемлĕхе вăл авалтанах паллă пулнă.
Чăвашла ăна Шурăмпуç çăлтăрĕ теççĕ.
Пĕрлехи хыпарсем
Венерăпа Хĕвел вăтам хушă 108 млн км (0,723 а. в.). Унăн орбити çаврашка патнелле — эксцентриситечĕ 0,0068 тан çеç. Хĕвел тавра çаврăнав тапхăрĕ 224,7 талăка çитет; орбитăри вăтам хăвăртлăхĕ — 35 км/с. Эклиптика лаптăклăхĕпе орбита тайлăкĕ хушши — 3,4°.
Атмосфера
Венера атмосфери ытларахăшпе углекислый газпа (96 %) азотран (4 % яхăн) тытăнса тăрать. Шыв пăсĕпе йӳçлек шучĕ питĕ сахал (0,02 % тата 0,1 %). Çийĕнчи пусăмĕ 93 атм, температури — 737 К. Çапла вара унта Хĕвел патне иккĕ хутчен çывăхрах Меркури çийĕнчи температурăран хĕрӳрех. Сăлтавĕ — тачă углекислотлă атмосфера тăвакан парник эффекчĕ. Венера атмосферин тачăлăхĕ шыв тачăлăхĕнчен 14 хутчен сахалтарах. Планета мăран çаврăнать пулин те кăнтăрлахипе каçхи енĕсен температура уйрăмлăхĕ çук  — атмосферăн ăшă инерцийĕ çав тери пысăк.
Мăн Шелюг (Пушма юппи)
Мăн Шелюг — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Пушма юханшывăн сулахай çыранĕпе, 86 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Чăрăшçырма
Чăрăшçырма, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Совет, Ленин урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Сĕвĕ уесне кĕнĕ.
1770
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хыркасси (Йĕпреç районĕ)
Хыркасси — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял. Йĕпреç-Улатăр тата Йĕпреç-Патăрьел çулĕсем çинче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 190 çын, çав шутра 96 арçын, 94 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Волманга
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Протвино
Протвино, — Мускав облаçĕнчи хула. Хула Мускавран 120 çухрăмра Протва Окана юхса кĕнĕ çĕрте вырнаçнă. Серпухова çити 15 çухрăм.
Халăх йышĕ — 36,8 пин çын (2005).
Категори:Мускав облаçĕн хулисем
Яман-Порт
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Окум-Нюрлики
Окум-Нюрлики — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Нюрлики юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Çиçтĕпе
Çиçтĕпе, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Гахокидзе Михаил Леванович
Гахокидзе Михаил Леванович გახოკიძე მიხეილ — (19.04.1909(6)-31.12.1972), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 20. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çурçĕр-Кавказ фрончĕн Тинĕсçум çарĕн 386-мĕш перевçĕсен дивизин рота политрукĕ, кĕçĕн политрук.
Звенигород
Звенигород, — Мускав облаçĕнчи хула. Мускавран 50 çухрăмра, Мускав юханшыв хĕрринче вырныçнă. Пĕр ятлă чукун çул чарăнăвне çитме 3,5 çухрăм.
Халăх йышĕ 13,7 пин çын (2005).
Тавралăхĕ
Хуларан 3,5 çм пĕр ятлă чукун çул чарăнăвĕ пур. Юнашар Мускав шывĕ юхать. Хула Смулен-Мускав çӳллĕшĕн Клин-Дмитров сăртлăхĕ çинче ларать. Хула витĕр Кĕçĕн Мускав Унки (А107) тухать.
Кун-çулĕ
left|thumb|100px|Герб (1781) Звенигород хулине 1781 çулта никĕсленĕ.
МИХ
Хулара этем пĕрлĕхĕпе политика 1991 çулта пуçарса янă хаçачĕ «Звенигородские ведомости» пичетленет.
Каçăсем
* Категори:XII ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем Категори:Авалхи Руç хулисем Категори:Мускав облаçĕн хулисем
Хушпу
мини|Хушпу Хушпу — хĕрарăмсен авалхи калпакĕ. Авал вăрçă хирне тухмалли тумтир пулнă тесе шутлаççĕ.
Хушпу сăран кăшкарĕ çине нухратсем, шăрçасем çĕлесе илемлетсе тунă пуç хуппи. Анат, анат енчи чăвашсем хушпу тӳпине хупмаççĕ, уçă хăвараççĕ. Пурте хушпу хыçне, хӳрине, хушпу çумне çĕлеççĕ. Ăна та нухратсемпе çĕлесе илемлетеççĕ. Хушпуна херарамсем кăна тăхăнаççĕ.
Хушпу сумĕ темиçе лаша илме çитнĕ.
Этимологи
Каҫӑсем
Категори:Чăвашсен авалхи тумтирĕ Категори:Пуçа тăхăнмаллисем Категори:Хушпу
Дюртюли (Хура Атăл районĕ)
Дюртюли  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 29 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452394, ОКАТО кочĕ — 80234852003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Россошь
Россошь — Раҫҫей Федерацийӗн Воронеж облаҫӗнчи хула (1923 ҫултанпа). Россошь районӗн административлӑ центрӗ. Россошь хули ун йышне пӗртен пӗр хулапа муниципаллӑ хула тӑрӑхне йӗркелет. Ҫар хастарлӑхӗн ял-хули. Россошь чукун ҫул станцийӗ (1871).
Халӑх йышӗ — 62 625 ҫын (2020).
Географи
Хура Калитва (Дон юханшывӗн бассейнӗ) юханшывӑн сулахай ҫыранӗ хӗрринче, Типӗ Россошь юхса кӗнӗ вырӑнта ларать. Пысӑк ҫыхӑну станцийӗ шутланакан Кӑнтӑр-тухӑҫ чукун ҫулӗн Россошь чукун ҫул станцийӗ Воронеж–Ростов чукун ҫултан 214 ҫухрӑм кӑнтӑралла вырнаҫнӑ, кунта Ольховатка станцине чукун ҫул пӑрӑнса каять.
Ҫанталӑк
Ҫанталӑк кунта виҫеллӗ континентлӑ шутланать, хӗлӗсем ытла сивӗ мар, ҫулла шӑрах тӑрать.
Чӗрчунсем
Хула таврашӗнче никам тӗкӗнмен вӑрмансем пуррине пула паянхи кун та хир сыснипе хир качаки пек тискер кайӑксене курма пулать. Шултра вӗҫен кайӑксенчен аистсене, хурчкасене сӑнама пулать. Хулара кӑвакарчӑнсем, чӗкеҫсем тата вӗршӗнсем тӗл пулаҫҫӗ.
Истори
Россоше XVII ӗмӗр варринчи слобода пек никӗсленнӗ. XVIII ӗмӗрте вӑл Тевяшовсен, унтан Чертковсен пулнӑ. Хула статусне 1923 ҫулта РСФСР-та административлӑ-территориллӗ реформа пынӑ чухне панӑ.
Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи вӑхӑтӗнче Россошь станцийӗ урлӑ итальянсен альп корпусне тата нимӗҫсен 24-мӗш танк корпусне таварсемпе тивӗҫтернӗ. Кунтах альп корпусӗн штабӗпе резервӗн пӗр пайӗ пулнӑ, унӑн дивизийӗсем Донӑн сылтӑм ҫыранне хӳтӗленӗ: Ҫӗнӗ Калитвӑран пуҫласа Тури Карабута ҫити. Россоше ҫухатни тӑшманшӑн 250 пин ытла салтакпа офицер шутланакан нимӗҫ, венгр тата итальян ҫарӗсен ушкӑнӗн сылтӑм флангне ҫӗмӗрнипе тан пулнӑ. Станципе хулашӑн пынӑ ҫапӑҫусем стратеги тӗлӗшчен пӗлтерӗшлӗ пулнӑ; 1943 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче хулана Острогожск-Россошь операци вӑхӑтӗнче совет ҫарӗсем ирӗке кӑларнӑ.
1954 ҫулта хула шутне Евстратовски ятлӑ хула евӗр посёлока кӗртнӗ.
Экономика
Хулари тӗп промышленность предприятийӗсем:
2007 хушшинче кунта вырнаҫнӑ производствӑра туса кӑларнӑ таварсен, тирпейлекен производствӑра хӑйсен вӑйӗпе тунӑ ӗҫсемпе кӳнӗ пулӑшу калӑпӑшӗ 12,7 млрд тенкӗпе танлашать.
Архитектура
Паллӑрах кивӗ архитектура ҫурчӗсен хушшинче чукун ҫул вокзалне (1871 ҫулта туса лартнӑ) тата Александр Невский чиркӗвне (1876 ҫулта сӑвапланӑ; патшалӑх сыхлакан XIX ӗмӗрти архитектура палӑкӗ) палӑртма пулать.
2006 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче прихут ҫыннисем валли кивӗ чиркӳ ҫумӗнче ҫӗнӗ Сӑваплӑ Ильински храма уҫнӑ. Унӑн никӗсӗ 42х30 метр, ҫӳллӗшӗ — 30 метр ытла. Храма пысӑках мар тӑватӑ куполпа звонница ҫинчи тепӗр купол илемлетеҫҫӗ. Храмӑн кашни 9 чанӗ 4 килограммран пуҫласа тонна ҫурӑ таран таяҫҫӗ. Храма П. В. Дудинпа В. М. Захаров паллӑ архитекторсем проектласа туса лартнӑ.
2008 ҫулта ҫӗнӗ Сӑваплӑ Ильински храма кивӗ Александр Невский храмӗпе пӗрлештерсе пӗрлехи храм комплексне йӗркеленӗ.
Вӗренӳ
1931 ҫулта кайӑк-кӗшӗк техникумне йӗркеленӗ, 1950 ҫулта вӑл ашпа сӗт техникумӗ пулса тӑнӑ, хальхи вӑхӑтра вӑл «Россошьри аш-какайпа сӗт промышленноҫӗн колледжӗ» ятлӑ.
Хальхи вӑхӑтра хулара вӑтам професси пӗлӗвӗ паракан ҫак вӗренӳ учрежденийӗсем ӗҫлеҫҫӗ:
Культура
Россошьре темиҫе профессиллӗ театр пур: «РАМС» камера театрӗ, Морозовкӑри халӑх театрӗ. Ҫавӑн пекех театр ӗҫне кӑмӑллакансен темиҫе театр пур, театр фестивалӗсем иртеҫҫӗ.
Вырӑнти музейсен хушшинче таврапӗлӳ музейӗн ялан ӗҫлекен экспозицийӗ тата вырӑнти художниксем курав залӗнче тӑтӑш ирттерекен куравсем кӑсӑклӑ.
Категори:Россошь Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа
1771
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ангара (юханшыв)
Ячĕ
ячĕ бурят чĕлхинчи  анга (уçă тата çурăк) сăмахран тухнă. Документсенче XIII ĕмĕртен Анкара-Мурэн ятпа асăнаççĕ. Маларах Илим юханшывĕнчен аялларах  Çӳлти Тунгуска тесе каланă.
Юпписем
Ангаран чи пысăк юппи - сулахай енчи Тасеева Ытти пысăкрах юпписем: сылтăмра - Илим, Чадобец, Иркинеева, Каменка; сулахайра — Иркут, Китой, Белая, Ока, Ия, Кова, Мура. Байкалăн пĕтĕм шывĕ Ангара витĕр кайнă май, Селенга Ангаран тĕп юппи шутланма пултарать. а
Хуçалăхра усă курни
Ангарах вăрăмах пулмасан та 1 779 км, 380 м таран çӳллĕшне ылмаштарать. Çавăнпа гидроэнергетика валли пысак потенциаллă. Юханшыв çинче виçе ГЭС туса хунă: Иркутск ГЭСĕ, Братск ГЭСĕ тата Усть-Илимск ГЭСĕ. Халь Богучар ГЭСне тăваççĕ. Малалла тата Анатри Ангара ГЭСĕсен каскадне тума планлаççĕ.
КАçăсем
* Тĕп юпписем Категори:Иркутск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Красноярск Енĕн юханшывĕсем
Санатория Алкино
санатория Алкино — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 475 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — 80257805007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Жестянка (юханшыв)
Жестянка  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Мăн Чалыкла юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 44 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
1773
Вилнĕ
Категори:Çулсем
112
Пулăмсем
Хань тата Хунну:
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Курск облаçĕн Суджа районĕ
Суджа районĕ, — Курск облаçĕнчи район. Район администрацийĕ Суджа хулинче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 995 км2. Район чикки облаçĕн Коренево, Льгов, Мăн Солдатски, Белăй районĕсемпе тата çавăн пекех Украинăпа юнашар иртет.
Пысăк юханшывĕсем: Суджа (район тăрăх 46 çухрăм юхать), Псел (34 çх), Снагость (22 çх), Воробжа (28 çх), Ивница (23 çх), Локня (26 çх), Кĕçĕн Локня (24 çх), Смердица (17 çх), Ржава (9 çх), Олешня (12 çх), Конопелька (16 çх).
Истори
Района 1928 çулта йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 30 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 7 пин çын. Пурĕ 82 хула-ял шутланать.
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
Чандар
Чандар — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 250 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452431, ОКАТО кочĕ — 80245816005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Мускав Энергетика Институчĕ
Мускав энергетика институчĕ (техника университечĕ), — Раççейри пысăк техника университечĕсенчен пĕри, 1930-мĕш çулта никĕсленĕ. МЭИ энергетика, электротехника, электроника тата информатика енĕпе ăстаçăсене хатĕрлет.
Мăн Шолга
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Мускав Энергетика Институчĕ
Каçăсем
Категори:Мускав университечĕсем
Мăн Шолга
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Волмисная
Волмисная — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Соз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Варвитти
Варвитти е диарея (διά-ρροια) — патологически лару-тӑрӑва чирлӗ ҫын талӑкра 2 хут ытла дефекаци ирттерет, ҫав хушӑрах пукана шывлантарать, 200 мл ытла калӑпӑшлӑ, час-часах хырӑм, экстреннӑй позывсемпе тата анализ тӗлӗшпе чирлӗ туйӑмсемпе ҫыхӑнтарать. Виҫҫӗмӗш тӗнчери ҫӗршывсенче дарей ача вилнин сӑлтавӗ час-часах пулса тӑрать: 2009 ҫулта 1,5 миллион ытла ача (5 ҫул таран) ҫак патологи тӑрӑмне пула вилнӗ. Диарея вилӗм патне илсе пыракан вуннӑмӗш сӑлтава кӗрет [4]. Ҫивӗч те вӑрах диарейӑна уйӑрса илеҫҫӗ. Икӗ эрне хушши шӗвӗр диарея пырать, кайран ӑна нумайлӑха классификацилеме, унтан вӑрах[5] вӑраха кайнӑ кассификацилеме пулать. Тӗрлӗ генезӑн ҫивӗч диарийӗнчен ҫулталӑкра 1,7 миллиард ҫын[6] яхӑн асапланать. Вӑрах диарея, тӗрлӗ хаклав тӑрӑх, ҫитӗннӗ халӑхӑн 7-14 проценчӗ[7] тӗл пулать.
Вуламалли
Категори:Гастроэнтерологи амакĕн симптомĕсем Категори:Апата шăрантарни Категори:Чир-амаксем, алфавитпа Категори:Экскрементсем
Санжаровка
Санжаровка — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 187 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452170, ОКАТО кочĕ — 80257805008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Рябчиков Владимир Иванович
Рябчиков Владимир Иванович — Социалла Ĕç Паттăрĕ, Раççей Федерацийĕн тава тивĕçлĕ машин тăваканĕ. 1934 çулхи раштавăн 4-мĕшĕнче Вăрмар районĕнчи Çĕнĕ Кинчерте çуралнă.
Пурнăçĕ
Уйри бригадăна ертсе пынă. Кайран Шупашкарти электроникăпа механика заводĕнче токарь пулса ĕçленĕ.
Депутата суйланнă. Чăваш АССРĕн Тĕп Канаш Председателĕн çумĕ пулнă.
Чысĕсем
Ĕçре пысăк çитĕнӳсем кăтартнăшăн, обществăлла ĕçе хастар хутшăннăшăн ун ятне Чăваш АССРĕн Ĕç Чысĕпе Паттăрлăхăн Хисеп Кĕнекине кĕртнĕ.
Вуламалли
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем Категори:Ленин орден кавалерĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Раштавăн 4-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1934 çулта çуралнисем Категори:Социалла Ĕç Паттăрĕсем
1774
Вилнĕ
Категори:Çулсем
113
Вилнĕ
Категори:Çулсем Категори:113 çул
Окурненко
Окурненко — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Курск облаçĕн Тим районĕ
Тим районĕ, — Курск облаçĕн енче вырнаçнă район. Район администрацийĕ Тим посёлокĕнче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 882 км2. Район чикки облаçĕн Черемисиново, Мантурово, Щигрă, Солнцево, Советски тата Горшечнăй районĕсемпе юнашар иртет.
Пысăк юханшывĕсем: Тим
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 14 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 4 пин çын. Пурĕ 69 хула-ял шутланать.
Вĕсенчен чи пысăккисенчен çаксене асăнма пулать:
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
Ăнсăрт çырав
Ăнсăрт çырав — çырнă чухнехи йăнăш, ăнсăртран пулнăскер, урăхла каласан,   юри туманскер.
Психологи енчен пăхсан парапраксис тĕсĕ шутланать. Рецензиленĕ чухне е/тата корректура тунă чухне тупăнмасан, вăл ăнсăрт пичетлеве куçать.
Каçăсем
Категори:Çырав Категори:Йăнăшсем
Мăн Яг-Лель
Мăн Яг-Лель — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Соль юханшывăн сылтăм çыранĕпе 17 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Фейзханов Хусейн
Фейзханов Хусейн 1828 çулта Чĕмпĕр кĕпĕрнине кĕрекен Кăрмăш вулăсĕн Сафаджай (Сабачай) ялĕнче (вырăс. Собачий Остров) çуралнă (хальхи Чулхула хутлăхĕ, Пильна районĕ, Красная-Горка ялĕ.). 1866 çулхи утă уйăхĕн 28-мĕшĕнче çĕре кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхин тĕпчевçисем Категори:1828 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 28-мĕшĕнче вилнисем Категори:1866 çулта вилнисем
Журавлиха (Мăн Иргиз юппи)
Журавлиха (Юханшыв)  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ, Самар облаçĕ территорипе юхать. Мăн Иргиз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Кĕçĕн Чак
Кĕçĕн Чак, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
114
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кадыси
Кадыси — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 35 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452394, ОКАТО кочĕ — 80234852004.
Курск облаçĕн Фатеж районĕ
Фатеж районĕ, — Курск облаçĕн çурçĕр енче вырнаçнă район. Район администрацийĕ Фатеж хулинче вырнаçнă.
Кадыси
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Курск облаçĕн Фатеж районĕ
Географи
Район лаптăкĕ 1 300 км2. Район чикки облаçĕн Конышевка, Золотухино, Курчатов, Курск районĕсемпе тата çавăн пекех Орёл облаçĕпе юнашар иртет.
Пысăк юханшывĕсем: Свапа, Руда, Усожа.
Кадыси
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Курск облаçĕн Фатеж районĕ
Истори
Района 1928 çулта йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
1776
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вома
Вома — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Воя юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Никольское (Нуриман районĕ)
Никольское  — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 679 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452444, ОКАТО кочĕ — 80245820001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Спорт
мини|Спорт Спорт (акăл. sport, малтанхирен кĕскен disport — «вăйă», «канмалла выляни») — пĕрре çирĕплетсе йышăннă йĕркесем тăрăх пуç çивĕчĕпе тата ал-çурăм хăвачĕпе çынсем хушшинче иртерекен ăмăрту. Вĕсем шутне ăмăртусене хатĕрленни те, çав вăхăтри çынсен хутшăнăвĕсем те кĕреççĕ.
Спорт ал-çурăм тата пуç çивĕч ĕçĕ пулать. Ăна ăмăртас, сывлăха çирĕплетес, чуна лăплантарас, пурлăх пухас, чапа тухас тесе тăваççĕ. Ăмăртăва хутшăнакансене спортсменсем теççĕ. Вăйăсене спортсменсене тренер хатĕрлет, ертсе пырать.
Кашни хăйĕшĕн вылякан вăйăсем
Ку вăйăсенче икĕ спортсмен пĕр-пĕринпе ăмăртаççĕ. Вăл шута çавăн пекех иккĕн иккĕне хирĕç выляни те кĕрет. Тĕслăхрен, теннис, бадминтон.
Ушкăнпа вылямалли вăйăсем
Ку вăйăсенче спортсменсен икĕ ушкăнĕ ăмăртать. Кашни ушкăнăн ăмăртура пĕр тĕллевĕ пур. Вăйă вăхăтĕнче вылякансене улăштарма юрать.
*
Гашева Руфина Сергеевна
Гашева Руфина Сергеевна — (14.10.1921-01.05.2012), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 23. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Беларуç фрончĕн 4-мĕш сывлăш çарĕн 325-мĕш каçпа бомблакан авиаци дивизин 46-мĕш гварди каçпа бомблакан авиаци полкĕн эскадрилья штурманĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Ҫырав
Çырав — шухăша тата пуплеве сасăпа мар, тĕрлĕрен символсемпе мĕн çине те пулин çырса палăртни.
Каçăсем
Категори:Вербаллĕ мар хутшăну Категори:Хутшăну Категори:Чĕлхе
Алкин (Чышма районĕ)
Алкин — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 285 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452154, ОКАТО кочĕ — 80257805009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Хĕвел тавраш тытăмĕ
мини|upright=1.5|Хĕвел систем (масштаба пăхăнмасăр) Хĕвел системи — Хĕвелтен тата планетăсен системинчен тăракан çăлтăр системи, унăн йĕркине çутçанталăкри хĕвел тавра çаврăнакан космос объекчĕсем: планетăсемпе планетăсен спутникĕсем, карликлă планетăсемпе спутникĕсем, çаплах Хĕвел системин пĕчĕк кĕлеткисем — астероидсем, метеороидсем, кометăсем, космослах тусанĕ кĕреççĕ.
Хĕвел системи йĕркеленсе кайни
Хальхи тĕпчевлĕ курăмсемпе, Хĕвел системи 5 миллиард çул каялла газлă-тусанлă пĕлĕтлĕх пăчăртаннипе пулса тăнă.
Планетăсен тĕп параметăрĕсене танлаштарни
Пур параметăрĕсене Çĕрпе танлаштарса кăтартнă :
Галактикăри орбита
thumb|upright=1.25|right|Пирĕн галактикăра Хĕвелĕн вырăнĕ
Каçăсем
Категори:Хĕвел системи Категори:Астрономи объекчĕсем
Олгы
Олгы — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Гамби
Гамби (Gambia ) - хĕвеланăç Африкăри тинĕс патне тухакан çĕршыв. Çурçĕр, хĕвелтухăç тата кăнтăр енчен Сенегал вырнаçнă. Хĕвеланăç чики Атлантика океанĕ çыраннне тухать.
Географическое положение
thumb|right|200px|Гамби картти
Административла пайлану
350px|right|Гамби районĕсем Гампи пĕр хулапа 5 округа пайланать (Division) (скобкăра администраци тĕпĕсем) :
Вĕсем малалла тата 37 района (district) пайланаççĕ. Вĕсенчен пĕри, Çурçĕр Комбо (Комбо Сент Мэри) Пысăк Банжул агломерацин пайĕ пулса тăрать.
Халăхĕ
thumb|right|Гамби ачисем шыва кĕреççĕ thumb|left| [[Серекунда хулинчи кулакан хĕрача]] Халăх йышĕ 1 700 000 (2007) çын, вĕсенчен 99 % афиканецсем: 42 % — мандинка, 18 % — фульбе, 16 % — волоф, 10 % — диола, 9 % — сонинке.Çĕршывра тата аку креолсем пурăнаççĕ. Хуласенче халăх йышĕн 26,2 % пурăнать (2003).
Массăллă иформаци хатĕрĕсем
Телевидени:
Радиостанцисем:
Интернет-издания:
Вуламалли
* Категори:Тинĕс патне тухакан çĕршывсем Категори:Унитарлă патшалăхсем Категори:Акăлчан чĕлхиллĕ патшалăхсемпе территорисем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
1777
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Радлов Василий Васильевич
Василий Васильевич Радлов — философи тухтăрĕ, Раççей Ăслăлăх академийĕн чăн членĕ. Вăл 1837 çулта çуралнă, 1918 çулта çĕре кĕнĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Берлинта офицер кил йышĕнче çуралса ӳснĕ. 1854 çулта гимназирен вĕренсе тухнă хыççăн Берлин университечĕн философи факультетне вĕренме кĕнĕ, чĕлхе пĕлĕвпе интересленме пуçланă, В. Шотт патĕнче пĕлӳ илнĕ. Йенăран философи тухтăрĕн ятне илнĕ хыççăн алтай çемйине кĕрекен чĕлхесене тĕпчес тĕллевпе пуçĕпех Раççее (1858 ç.) куçса килнĕ.
Чăваш чĕлхипе кăсăкланасси чĕлхеçĕ 1871 - 1884 çç. Хусанта пурăннă вăхăтпа çыхăннă. Шăпах та ку тапхăрта тĕпчевçĕн чăваш авалхи кун-çулне уçса паракан ĕçĕсем пичетленсе тухнă.
Кĕнекисем
Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Хоккей
Хоккей, — (акăл. hockey, авал фр. hoquet сăмахран — кукăр вĕçлĕ кĕтӳç туйи ), — икĕ ушкăн хытă пӳскепе е шайбăна (пĕчĕк лаптак çаврăшка) клюшкăпа хирĕç ушкăн хапхине çапса кĕртес тĕллевпе ăмăртакан вăйăсен пĕрлĕхĕ. Кашни ушкăнра пĕр хоккеисчĕ хăйсен хапхине сыхлать.
Хоккеист — хоккей вăййине вылякан спортсмен. Вăйăна хоккеистсене тренер хатĕрлет. Хоккеистăн вăйă тумтирĕ (аммуници) пур. Çав тумтир вăйă вăхăтĕнче хӳтĕлет. Пуçа çĕлем тăхăнаççĕ. Чавсасем, чĕркуçсем çине хӳтĕлевсем çыхса хураççĕ. Хоккей тумтирĕсене тăхăнсан, хоккеист ĕлĕкхи Рим империнчи гладиатор пекех курăнать. Пăр çинче чупма, ярăнма урасене тăркăч тăхăнаççĕ. Кашни вылякан хоккеистăн хăйĕн клубĕ пур. Хоккетстпе спорт клубĕ хушшинче килĕшсе çырнă хут пур. Хоккей вылянине халĕ Раççейре ĕç вырăннех шутлаççĕ. Клуб хоккеиста шалу (ĕç укçи) тӳлет. Вăйă вăхăтĕнче е хатĕрленнĕ чухне хоккеист амансан е чирлесен клуб хăйĕн укçа шучĕпе ăна сиплесе ура çине тăратать. Тепĕр клуба куçнă чухне виçĕ енлĕ килĕшӳ хучĕ çыраççĕ: икĕ клуб тата хоккеист хушшинче. Хоккеистăн юридици ĕçĕсене агент тытса пырать, пăтăрмахсенче суд тăрăх хӳтĕлет.
Хоккей тĕсĕсем
Категори:Хоккей Категори:Спорт Категори:Ушкăнпа вылямалли вăйăсем Hockey
Кантон (Хура Атăл районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
115
Пулăмсем
Китай:
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бурбей
Бурбей — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Тулом юханшывăн сулахай çыранĕпе, 33 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Аслă Чак
Аслă Чак, Aslă Cak — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Аслă Чак ялĕ Вăрмар посёлăк район центрĕн хĕвел анăç енче вырнаçнă. Яла район центрĕпе асфальтлă çул çыхăнтарать. Тăршшĕ – 10 çухрăм. Аслă Чак Кĕçĕн Энĕш юханшыв çыранĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2006 çул тĕлне ялта 408 çын пурăннă.
МУ СХП "Чакинское", Пĕтĕмĕшле пĕлӳ паракан шкул, ача-пăча сачĕ "Пилеш", медицина пункчĕ, çыхăну уйрăмĕ, культура керменĕ, ял вулавăшĕ, лавкка.
Урамсем
Тухăç, Комсомол, Ленин, Тăнăç, Çамрăксен, Пĕрьен, Асамат, В.И.Чапаев, Шкул урамĕсем.
Кун-çулĕ
Аслă Чак ялĕ 150 яхăн çул каялла никĕсленнĕ. Тĕрлĕ музейри архив хыпарĕсепме çăлкуçĕсем тăрăх, ватă çынсем каласа хăварнипе ял пуçланса кайнине тĕрлĕрен ăнлантарма пулать. Анчах та чи тĕрĕсси вĕсенчен ял 1875 çулта никĕсленни çинчен палăртать.
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Çĕрпӳ уесне кĕнĕ.
Этимологи
Аслă Чак ялĕ ячĕ акă çапла пулса кайнă: малтанах ял тăрăхĕнче вăрман кăна пулнă. Çак вăрмансенче çĕр ĕçтешĕсем патша çыннисенчен налук тӳлеме май çуккипе тарса çӳренĕ. Пĕр çĕр ĕçтĕш çăл патĕнче чарăнса тăнă та çак вырăнтах пурăнма юлнă. Çак çын Чак ятлă пулнă, вăл Аслă Чак ялне никĕсленĕ теççĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Волейбол
Олимп Вăййисен парне тивĕçекенсем
Категори:Волейбол Категори:Спорт Категори:Ушкăнпа вылямалли вăйăсем
Жвания Зураб Виссарионович
Зураб Виссарионович Жвания, — Грузи политикĕ. 1963 çулхи раштавăн 9 Тбилиси хулинче çуралнă. 2005 çулхи нарăсăн 3 вилнĕ.
Авланнă, виçĕ ача пулнă. Чĕлхесенчен акăлчан, нимĕç тата вырăс чĕлхисене пĕлнĕ.
Пурнăçĕ
Зураб Виссарионович çар çыннин çемьинче çуралнă. Ашшĕпе амăшĕ Грузин ăслăлăхпа тĕпчев институчĕнче ăслăлăх енĕпе ĕçленĕ. 1985 çулта Тбилисин патшалăх университечĕн биологи факультетне вĕренсе пĕтернĕ. Университетра вĕреннĕ чухне вăл Нино Бурджанадзепе паллашнă. Ун хыççăн 1992 çулчен вĕренсе пĕтернĕ факультетăн этемĕн тата чĕрчунсен физиологиĕн кафедринче ĕçленĕ.
1993 çулта вăл Эдуард Шеварднадзе политикине пулăшмашкăн туса хунă «Грузи гражданĕсен пĕрлешĕвĕ» (ГГП) ятлă çĕнĕ пĕрлешӳ партин тĕп секратарĕ вырăнне йышăннă. 1995 çулхи чӳкĕн 25 çак парти суйлавра çĕнтернĕ хыççăн ăна Грузи парламĕнчĕн председателĕ вырăнне суйласа илнĕ. 4 çул иртсен ăна каллех çав вырăна суйласа илнĕ, анчах та 2001 çулхи чӳкĕн 1 вăл ку вырăнтан Эдуард Шеварднадзе политикипе килĕшменнипе хай ирĕкĕпе кайнă.
2002 çулхи çĕртме уйăхĕнче вăл ГГП партиĕнчен тухасси çинчен пĕлтернĕ. 2002 çулхи çĕртме уйăхĕн 6 Зураб Жвания «Демократсем» ятлă парламент фракцине туса хурса ăна ертсе пыма пуçланă. 2002 çулхи çĕртме уйăхĕн 17 хыççăн «Пĕрлешӳллĕ демократсем» политика организациĕн председателĕ.
2003 çулта парламента суйланнă чухне «Бурджанадзе-Демократсем» суйлава хутшăнакан блокăн ертӳçи вырăнĕнче хутшăннă. «Роза революциĕ» ятлă пулăмсен иртнĕ хыççăн ăна Грузи патшалăх министрĕ шутне лартнă. 2004 çулхи нарăсăн 17 Зураб Виссарионовича Грузи парламенчĕ республикăн премьер-министрĕ вырăнĕнче çирĕплетнĕ.
Экзопланета
Экзопланета (εξω, exo — «тулаш»; çаплах Хĕвел тулаш планета extra — «тулаш») — Хĕвел системине кĕмен урăх çăлтăр тавра çаврăнакан планета.