cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буркина-Фасо
Халăхĕ
thumb|200px|right|1960- 2010 çулсенче халăх йыше ылмашни (Статистикăпа демографи наци институчĕн катартăвĕсем, 2012). Йышĕ пин çынпа Буркина-Фасон вырăнти халăхĕ икĕ тĕп этник ушкăнне кĕрет: гур, кунта патшплăхри чи нумай шутлă халăх моси (48,6 % ), тата сисала, мбуин, га, бобо (6,8 %), лоби (4,3 %), гурунси (6 %), гурма (7 %), сенуфо (2,2 %); тата манде, вĕсен шутĕнче буса (биса), само (сану) 6,5 %, хауса, сонинке, диула, фульбе; çурçерте сонгай тата туарегсем пурăнаççĕ. Тĕнсем - мусульмансем 50 %, вырăнти тĕнсем 40 %, христиансем (тĕпрен илсен католиксем) — 10 %. Хулара халăхăн 20% пуранать.
Çулталăкри ӳсĕм:
Çул шучĕпе тытăм:
Вăтам çул шучĕ:
Ача çуратни:
Фертильность — 6,2 ача çуратни 1 хĕрарăма (тĕнчере 6-мĕш вырăн)
Вилеслĕх:
Пĕчĕк ачасен вилеслĕхĕ:
Ватамран пурăнаççĕ:
ВИЧ вирусĕ 1,6 % ернĕ (2007 хаклав) Арçынсен 29%, хĕрарăмсен 15% хутла пĕлет (2007 хаклав).
Культура
Буркина-Фасо Африкара кинематограф енчен малтисен шутĕнче. Идрисса Уэдраого «Закон» фильмпа (1990) Канн кинофестивалĕнче Гран-при илме пултарнă пĕртен-пĕр африка кинорежисcёрĕ. Мăшарлă мар çулсенче Африка пашалăхĕсен кинопа телевидени фестивалĕ иртет. Фестиваль лауреачĕсем хушшинче Буркина-Фасо режиссёрĕсем: Гастон Каборе тата Уэдраого.
Каçăсем
Burkina Faso
Нигери патшалăхĕн гимнĕ
Arise O Compatriots, Nigeria's Call Obey, Нигери патшалăхĕн гимнĕ. 1978 çултанпа.
Малтанхи гимн
1978 çулччен ку текст гимн пулнă.
Категори:Нигери Категори:Патшалăх гимнĕсем
Ишмухаметово (Бала-Четырманский сельсовет)
Ишмухаметово  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 88 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453295, ОКАТО кочĕ — 80254805004.
Норкино (Калегинский ял тăрăхĕ)
Норкино  — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 121  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452872, ОКАТО кочĕ — 80233815005.
Ишмухаметово (Бала-Четырманский сельсовет)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Норкино (Калегинский ял тăрăхĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Ишмухаметово (Бала-Четырманский сельсовет)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Норкино (Калегинский ял тăрăхĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Ака, 29
Уявсем
Ташăн тĕнчери кунĕ; Пĕтĕм тĕнчери кăмăл кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ложа (Уймень юппи)
Ложа (Уймень юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Уймень юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Карчăк
Карчăк сăмах пĕлтерĕшĕсем:
Фонтан
Фонтан (fontis) — шĕвек (ытларах чухне шыв) çутçанталăкра е ӳнерле тунă меслетпе пусăм айĕпе çӳлелле е аяккалла юхса тухакан пулăм.
Каçăсем
*
Радио
Ра́дио (radio — пайăрка саратăп ← radius — луч) — пăралуксăр çыхăнун урăхла тĕсĕ. сигнала куçаракан вырăнĕнче уçлăхра ирĕклĕ саралакан радиохумсемпе усă кураççĕ.
"Радио" Термин акӑлчан физик-химикне Уильям Крук 1873 ҫулта, урӑхла каласан, электромагнит хумӗсемпе усӑ курса телеграф ҫыхӑнӑвӗн пӗрремӗш опычӗсене электромагнит хумӗсемпе усӑ курса 20 ҫул маларах тата ҫак терминпа техника енӗпе усӑ курмалли пӗтӗм тӗнчери рекомендацисем киличчен пӗрремӗш хут хута янӑ.
Рет тата тĕс хушшинчи рангсем
Рет тата тĕс хушшинчи рангсем — таксономилле иерархире ретрен аяларах, тĕсрен çÿлерех тăракан рангсем.
Радио
Подкастинг-сасӑ е видеофайлсем тӑвас тата сарӑлас ӗҫ. Кӑтарту формипе радио - е телепередачӑсем евӗрлех, анчах та файлсем е юхӑм мультимедиа евӗр пур, вӗсем итлекеншӗн меллӗ вӑхӑтра тата кирек хӑш вырӑнта та интернет пулӑшнипе выляса яма пулать.
Ӗҫ принципӗ
мини|220x220пкс Малти енче (радиопередатчикра) пысӑк хӑвӑртлӑхпа паллӑ сигнал йӗркеленет (йӑтса пыракан сигнал, "хальхи хӑвӑртлӑх"). Ун ҫине информаци сигналне ҫырса хумалла (сасӑ, ӳкерчӗк тата ытти те) — информаци сигналӗпе тӑтӑшах усӑ куракан модуляци пулса иртет. Модулированиллӗ сигнал радио хумӗсем евӗр антина антралине тухса тӑрать.
Рет тата тĕс хушшинчи рангсем
Биологилле номенклатурăн кодексĕсенчен тĕрлисенче рангсен йышĕ те, вĕсен ячĕсем те тĕрлĕрен.
Радио
Ӗҫ принципӗ
Радиоприемник ӑҫтан килнине приемнӑй антеннӑра модулировани сигналне тӑратаҫҫӗ. Кунта фильтрсен системи тӗрлӗ радиопередатчиксенчен тата радиопередатчиксенчен тӗрлӗ радиопередатчиксенчен килекен сигналпа палӑрать, детектор ун ӑшӗнчен информаци (усӑллӑ) сигналне юсать. Ҫак сигнал илнӗ радиопередатчик тӗрлӗ чӑрмавсем витӗм кӳнипе уйрӑлса тӑма пултарать.
Рет тата тĕс хушшинчи рангсем
Ботаникăра рет тата тĕс хушшинчи ултă рангпа усă кураççĕ, вĕсене шайĕ чакнă май черетлесе тухатпăр:
Зоологире тата бактериологире асăннă рангсенчен пĕринпе çеç, айрет текеннипе, усă кураççĕ. Зоологире çавăн пекех  тĕссен комплексĕ ăнлав пур, вăл пĕр-пĕрне çывăх темиçе тĕсе пĕрлештерсе тăрать.
Радио
Ӗҫ принципӗ
Сасса пӑснӑ тата практикӑра усӑ курма юрӑхсӑр пулнӑ пулин те ҫак эксперимент сасӑ сигналӗн передачине лайӑхлатма пултарнине кӑтартса панӑ. Малалла экспериментсенче Улӑштарнӑ токӑн Электромашина генераторӗпе Эрнс Александерсона (альтернатор Александерсона) час-часах 50 пгса яхӑн усӑ курнӑ. Унччен Брант-Рокра (массачусетс штатӗнчи атлантика ҫыранӗнчи пысӑках мар поселение) туса лартнӑ 128 ҫулхи декабрӗн 24-мӗшӗ, 1906 ҫулхи декабрӗн 24-мӗшӗнче вӑл тӗнчери радиовеществӑллӑ сигнал пӗрремӗш передачине пурнӑҫланӑ.
Рет тата тĕс хушшинчи рангсем
Çавăн пекех
*
Радио
Ӗҫ принципӗ
thumb|200px|[[1955 çулхи япон радиоприемникĕ.]]
Каçăсем
Категори:Информаци сармалли хутлăхсем
Хĕрарăм
thumb|100px|right|Хĕрарăм ӳкерчĕкĕ, ăна «[[Пионер-11» зондпа космоса янă.]] Хĕрарăм – этемĕн ама енĕ, тепĕр енĕ – ар. Ама паллисем палăриччен хĕрарăмсене хĕрача теççĕ, мăшăр тупса ĕрчеве хутшăниччен – хĕр, мăшăрлансан – хĕрарăм. Хĕрарăмсен шутне çавăн пекех çулĕпе мăшăрлă пулмаллисене те кĕртеççĕ. Ачи-пăчи мăшăрланса ачаллă пулсан хĕрарăмсене час-часах тата кукамай е асанне тесе те чĕнеççĕ. Хĕрарăмпа тачă çыхăннă ытти сăмахсем: инке, кинеми, инкӳ, карчăк, кин, хĕрупраç, пике, арăм, хуньама тата ытти те.
Каçăсем
*
Карчăк (хĕрарăм)
Карчăк (хĕрарăм) – ватăлса çитнĕ хĕрарăм. Чăвашсем хушшинче карчăк тени туллии вăйпа ĕçлеме пултарайман хĕрарăма пĕлтерет.
Сейда
Сёйда — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 438 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 131 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса юпписем
Корчаков Николай Васильевич
Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1992), Чăваш халăх артисчĕ (2001)
Пурнăçĕ
1949 çулхи çу уйăхĕн 17-мĕшĕнче Шăмăршă районĕнчи Асанкасси ялĕнче çуралнă.
1967 – 1972 çулсем хушшинче Ленинградри театр, мусăк тата кинематографи институтĕнче пĕлӳ пухнă. Хĕсметре пулнă хыççăн Шупашкара таврăннă, К.В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрне вырнаçать. Пĕр вăхăт Чăваш çамрăкĕсен театрĕнче ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ Категори:Чăваш артисчĕсем Категори:Чăваш режиссёрĕсем Категори:1949 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 17-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2010 çулта вилнисем Категори:Акан 6-мĕшĕнче вилнисем
Ангола
Ангола республики (порт. República de Angola), - Африкăн кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă патшалăх.
Чĕлхисем
Патшалăх чĕлхи - португал чĕлхи. Çакăн пек 6 африка чĕлхи усă кураççĕ: киконго, кимбунду, умбунду, чокве, мбунда, оксикуаньяма.
Кун-çулĕ
Категори:Ангола Категори:Африка патшалăхĕсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Карчăк (арăм)
Карчăк (арăм) – тиркевлĕ сăмах. Хăш чухне шӳт туса та хăй мăшăрĕ пирки çапла калаççĕ арçынсем.
Сăмах (пĕлтерĕшсем)
Сăмах сăмахăн пĕлтерĕшĕсем:
Эрнесто Че Гевара
thumb|300px|Че Гевара ялавĕ [[Сьенфуэгосри çуртра: Tu ejemplo vive, tus ideas perduran. (Сан тĕслĕх пĕтмĕ, сан шухăшусем юлĕç)]] Эрнесто Че Гевара (тулли ячĕ Эрнесто Гевара, Ernesto Guevara); 1928 çĕртме, 14, Аргентина — 1967 юпа, 9, Боливи) — латин-америка революционерĕ, 1959 çулхи Куба революцийĕн команданте. Латин Америка континентĕнче, Конго республикинче кĕрешнĕ. Прозвище Че Мексикăра çыпçăнать, Аргентинăри испан чĕлхипе междомети che ТУСа пĕлтерет.
Чăнкасси ял тăрăхĕ
Чăнкасси ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Сĕнтĕрвăрри районĕн ял тăрăхĕ. Районăн кăнтăр пайĕнче вырнаçнă. Ял тăрăхĕ витĕр Мăн Енĕш юхать.
Эрнесто Че Гевара
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Эрнесто Гевара президент Х. Арбенс праительствине хӳтĕленĕ ĕçсене хутшăнать, вĕсене тăшмансем çĕнтерсен арăмĕпе пĕрле Мексикăра пурăнать. нарăс, 9 1959 — президент декречĕпе Че Кубăра çуралса ӳснĕ гражданинĕ пулса тăрать. Çак саманта ăна пĕтĕм тĕнчери студент çамрăк ăру хăйĕн кумирĕ вырăнне хурать.
Чăнкасси ял тăрăхĕ
Администраци адресӗ: Чăнкасси ялӗ, Çамрăксен урамĕ, 7.
Эрнесто Че Гевара
Каçăсем
Категори:1928 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1967 çулта вилнисем Категори:Юпан 9-мĕшĕнче вилнисем Категори:Марксистсем Категори:Куба революционерĕсем Категори:Боливи революционерĕсем Категори:Куба политикĕсем Категори:Куба коммунисчĕсем Категори:Вĕлернĕ политиксем Категори:Хушма ятсем Категори:Партизансем
Чăнкасси ял тăрăхĕ
Телефон:        +783542 3-12-22
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Баринов Геннадий Прохорович.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Халăх йышĕ — 1177 çын.
Ялсем
Ял тӑрӑхӗ Шупашкар Сĕмĕл, Чăнкасси, Тури Кушмара, Çĕнĕ Куснар, Анатри Кушмара, Шанарпуç ялĕсенчен тăрать.
Каçăсем
Категори: Чӑваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районӗ Категори: Чӑваш Республики
Тĕнчери ача-пăча кĕнеки кунĕ
Тĕнчери ачасен кĕнеки кунĕ — акан 2-мĕшĕнче, Г. Х. Андерсен çуралнă кунĕнче ирттерекен уяв. 1967 çулта коммерциллĕ мар Тĕнчери ача-пăча кĕнеки канашĕ (IBBY) йĕркеленĕвĕ пуçарса янă.
Тĕнчери ачасен кĕнеки кунне палăртас ĕмĕт нимĕçсен Йелла Лепман çыравçă пуçĕнче çуралнă.
Çулсерен Тĕнчери çак кун IBBY наци йĕркеленĕвĕсенчен пĕрри пулăшăвĕпе иртет.
Каçăсем
Категори:Тĕнчери уявсем Категори:Акан 2-мĕшĕнчи уявсем Категори:Ачасен литератури
Гавриш Павел Иванович
Гавриш Павел Иванович Гавриш Павло Іванович — (30.12.1917(17)-31.01.1968), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 65-мĕш çарĕн 106-мĕш перевçĕсен дивизин 12-мĕш уйрăм сапёр батальонĕн командирĕн çумĕ, аслă лейтенант.
Ака, 30
Уявсем
Хĕрарăм патша кунĕ (Нидерландсем), Вут-кăвартан сыхлакансен кунĕ (Раççей)
Орья (Немда юппи)
Орья — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Немда юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Ака, 30
Пулса иртнĕ
right|110px|Нидерландсен хĕрарăм патша Беатрикс
Орья (Немда юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Ака, 30
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Орья (Немда юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Поляковка (Федоровка районĕ)
Поляковка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453295, ОКАТО кочĕ — 80254805005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Раççей Федерацин федераци хăрушсăрлăх хĕсмечĕ
Федераци хăрушсăрлăх хĕсмечĕ — Раççей Федерацийĕн ĕç тăвакан влаçĕн федераци органĕ.
Каçăсем
Категори:ФХХ Категори:Раççейĕн право сыхлакан органĕсем Категори:Раççейĕн федераци хĕсмечĕсем
Фонтан (фильм, 1988)
Пĕрхĕнчĕк (Фонтан) — Юрий Мамин режиссёрăн илемлĕ фильмĕ, камит жанрĕ, драма, фарс.
Чилибеево
Чилибеево — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 123  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452872, ОКАТО кочĕ — 80233815006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Мощёная
Мощёная (Мощена), — Украинăн ялĕ. Волынь облаçĕн, Ковель районĕн Мощёная рада администрациĕ вырнаçнă. Лаптăкĕ 3,43 км2. 2010 çулта кунта 581 çын патнелле пурăннă.
Кун-çулĕ
Авал Мощёная вырăнĕнче çынсем 1543 çулта никĕсленĕ.
Категори:Украина Категори:Волынь облаçĕ Категори:Украина ялĕсем
Кĕçĕн Кузя
Кĕçĕн Кузя — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Кузя юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Эрнст Генрих Геккель
Эрнст Генрих Филипп А́вгуст Геккель (ним. Ernst Heinrich Philipp August Haeckel; 1834—1919) — нимӗҫ ҫутҫанталӑк тӗпчевҫи тата философӗ. «Питекантроп», «филогенез» тата «онтогенез» терминсен авторӗ, тата ӑна часах «экологи» терминӗн авторлӑхне параҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Эволюционистсем
Вашики-Игол
Вашики-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сарм-Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Ангола патшалăхĕн гимнĕ
Angola Avante (Малалла, Ангола), Ангола патшалăхĕн гимнĕ.
Сăмахĕсем
Категори:Ангола Категори:Патшалăх гимнĕсем
Серьер
Серьер — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 440 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Вăта Тимĕрçен
Вăта Тимĕрçен, Văta Timĕrşen (Средние Тимерсяны) — Чĕмпĕр облаçĕнчи Чăнлă районĕн ялĕ.
Тавралăхĕ
Тимĕрçен шывĕн вăта тăрăхĕнче, тĕпрен илсен, унăн сулахай çыранĕнче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Вăта Тимĕрçенте ак çапла вырăсла ятсемлĕ урамсем пур: улица Зеленая, улица Клубная, улица Корнилова, улица Ленина, улица Молодежная, улица Набережная, переулок Набережный, улица Овражная, переулок Охотничий, улица Охотничья, улица Полевая, улица Садовая, улица Центральная, улица Школьная, улица Южная. Асăннă урамсен чăвашла ячĕсем епле пулни паллă мар, весене халлĕхе тупса палăртайман. Куратпăр ĕнтĕ, кунта мĕнпурĕ 15 урама асăнса тухнă.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи Чăнлă районĕн ялĕсем Категори:Аякри чăваш ялĕсем
Хасар хаканлăхĕ
Хасар хаканлăхĕ (е Хасар хаканачĕ, е Хасарсен патшалăхĕ) (650—969) —вăтамĕмĕрсенчи хасарсен патшалăхĕ. Малтан Анăç Тӳркит хаканлăхĕ шутĕнче пулнă. Кавказъум, Аялти тата Вăтам Атăлçи çĕрĕсене, паянкунхи Казахстанăн çурçĕр-анăç пайне, Азовçумĕн, Крымăн çурçĕр енне, çапла татах та Тухăç Европăн çеçенхирĕсемпе вăрманхирĕсене Днепр шывĕ таранах тытса тăнă.
Патшалăхăн тĕпĕ малтан хальхи Дагестанăн çурçĕр енче (тинĕс çумĕнче) пулнă, каярахпа ăна Атăлăн аялти юхăмне куçарнă. Хаканлăха ертсе пыракансен (элитăн) чылайăшĕ иудаизм тĕнне йышăннă. Çав вăхăтра тухăçславян йăхĕсен ушкăнĕсен пĕр пайĕ политика шучĕпе хасарсене пăхăнса пурăннă.
Хасарсем VI ĕмĕрте
Чи малтанах хасарсем куçса çӳрен темтĕрлĕ халăх-йăхĕсенчен пĕри пулнă. Халăхĕсем ун чухне Азирен Европа еннелле куçса пынă. Хасарсем малтанхи тӳрк чĕлхисен ушкăнĕнчи чĕлхепе калаçнă, вĕсем огур йăх ушкăнне кĕнĕ пулас теççĕ. Европăна 463 çулта персе çитнĕ. Историри хасарсем пирки çырнă пĕрремĕш чăнлăхĕсем VI ĕмĕрте курăнаççĕ. Вĕсен Европăри тăван вырăнĕ тесе хутсенче хальхи Дагестанри Берсили таврашĕнчи çĕрсене палăртаççĕ.
VI ĕмĕрĕн 1-мĕш çурпайĕнче хасарсем савирсен пĕрлĕхĕн сĕмĕпе пурăннă, çарĕсемм пĕрле Кавказлешъенне вăрçăсемпе çӳренĕ. Çав тапхăрта кунта Сасанид Иранĕ хуçаланнă, вĕсем аран-аран тапăнусене тытса чарса пынă. Хосрой шах (531—579) вăхăтĕнче персисем Каспи тинĕсĕпе Кавказ тăвĕсен хушăкне питĕрме вăйлă Дербент хӳтлĕхĕсене туса лартнă, анчах та çак чарак çеçенхир куçаканĕсенчен пулăшу ытлах парайман. Хосрой хан Дагестанра Беленджерпе Семендер хулисене никĕсленĕ теççĕ, кайран çав хуласене хасарсен аллине кайнă.
562 çулта сăварсене тăшманĕсем çапса аркатнă, вара вĕсем хасарсен пĕр пайĕпе Кавказлешьенне пурăнма куçнă. Сăварсен пĕрлĕхĕ Дагестанра малалла тăсăлнă, ун чухне вĕсене «хунсем» тесе чĕннĕ.
Хасарсем историре çӳле хăпарни Тӳркит хаканлăхĕпе çыхăннă. Тӳркит хаканлăхне тытса тăнă ăрусемпе хасарсен ертӳçĕсем тăванланнă пулас. Алтай тӳркĕсем, Ашин ăрăвĕ хаканĕсем ертсе пынипе, 552 çулта аслă импери йĕркеленĕ, каярахпа ăна иккĕне пайланнă. VI ĕмĕрĕн 2-мĕш çурпайĕнче Анăçтӳркит хаканлăхĕ каспи-хуратинĕс çеçенхирĕсене ярса илнĕ.
Хасарсем VII ĕмĕрте
Хасарсен сулăм çар вăйне пĕрремĕш хут 602—628 çулхи иран-висанти вăрçи асăнаççĕ, хасарсен пуçлăхĕ Джебукаган Ирана хирĕçле тӳрк-висанти пĕрлĕхне хистерсе тăвакан пулнă. 626 çулта хасарсен çарĕ Кавказри Албание çапса çĕмĕрнĕ те, висантисемпе пĕрлешсе, Тбилисине туртса илнĕ.
630 çултан пуçласа, нумай хутчен пĕр-пĕринпе тытăçни Анăç-Тӳрк хаканлăхне аркатнă. Çапла вара Тухăç Европăн айкинчи çеçенхирсенче çĕнĕ патшалăх тытăмлăхĕсем тĕрекленнĕ. Хура тинĕс çумĕнчи çĕрсенче 632 çулта Купрат йĕркеленĕ Аслă Пăлхар, Каспи тинĕс çĕрĕсенче — Хасар ханлăхĕ тымар янă.
Хасарсем малтан хăйсене нимпе те палăртман. Ун чухне Пăлхар пĕрлĕхĕн политики хăватланса пынă, анчах та пăлхарсен ӳсĕнӳ тапхăрĕ кĕске пулнă. Купрат çĕре кĕнĕ хыççăн, Пăлхар патшалăхне Купратăн пиллĕк ывăлĕ пайланă. Хасарсем çак ансатпа усă курса пăлхарсемпе вăрçма тытăннă. Пăлхарсем кар тăрса пĕрле хӳтĕленме пултарайман.
Хасар хаканлăхĕ: VIII—IX ĕмĕрсем
Çак тапхăрта хаканлăхăн тимлĕхĕ Тухăç Кавказлешьенне тĕлленĕ, унти çĕр ĕç-хĕлĕпе пурăнакан патшалăхсем юркăн халăхшăн чылай тупăçĕпе илĕртсе тăнă. Çав çĕре хасарсем икĕ йĕрпе: Дербент урлă — Албание, Армение, малалла Çурçĕр Ирана е сайра Дарьял ту хушăкĕпе, алан çĕрĕсем витĕр Грузие кĕрсе кайнă. Регионра хасарсен сĕмĕ çав тери вăйлă пулнипе Каçпи тинĕсĕ хăш тĕрĕк чĕлхисенче Хасар тинĕсĕ ята тивĕçнĕ пулнă.
Сасан Иранĕ вырăнĕнче йĕркеленнĕ Арап халифачĕ хасарсен экспансине хирĕçле вăй пулса тăрать. Сирипе Месопотамие пăхăнтарсан, арапсем Кавказлешьенне вĕркĕнеççĕ. 653 çулта Халифат çарĕсем Армени, Грузи тата Албании çĕрĕсене кĕрсе йышăнаççĕ, хыççăн Дербент витĕр тухса хасар Пĕленçер хулине тапăнаççĕ. Çакăнта пырса çапăнни арапсен çарĕшĕн аркату тата Салман ибн Раби çарпуçĕшĕн вилĕм пулса тухать.
Хыççăнхи вунçуллăхсенче Халифат хăйĕн шалти асар-писере пула вăхатлăха региона тĕллĕ сăнавран çухатать. Хасарсем çак самантра Албанирен парăм пуçтарнă, темиçе тапăну-харçă ирттернĕ, чи пысăкки 685 çула лекет.
Беккерель (виçев пĕрчи)
Беккерель (палăртни: Бк, Bq) СИ системăри радиохастар япаласен хастарлăхне виçмелли виçе.
Беккерель 1 çеккунтра 1 радиохастар арканупа пĕр тан.
Хасар хаканлăхĕ
Хасар хаканлăхĕ: VIII—IX ĕмĕрсем
Омеят ăрăвĕ çӳле тухсан арапсем каллех харçăсене темиçе еннелле пуçлаççĕ: анăç готсене хирĕç анăçра, тĕрĕксемпе висантисене хирĕç тухăçра тата хасарсене хирĕç çурçĕрте. Кун чухне арапсем Кавазлешьенче çирĕп вырнаçаççĕ, VIII ĕмĕр пуçламăшĕнчех вĕçĕмсĕр арап-хасар вăрçисем тапранса каяççĕ. Вăхăчĕсемпе пĕр-пĕрин çине тарăн рейд тунă. 716 —718 çулсенче арапсем Константинопăле хупăрласан, хасарсем Азербайджана тапăнса кĕрсе халифатăн вăйĕсене хăйсем çине туртса илеççĕ. 730/731 çулта хасарсен чи хăват тапăнăвĕ пулса иртет. Иранри Ардебиль хулишĕн кĕрешӳ пырать. 25-пинлĕ арап çарне çапса аркатнă, Халифатăн çарпуçĕ — Джеррах — вилĕм тĕлне пулать. Хасарсен хăш текĕрчисем Мосул таврашне çитеççĕ.
Беккерель (виçев пĕрчи)
Виçе ятне Франци физикĕ Антуан Анри Беккерель ячĕпе панă.
Хасар хаканлăхĕ
Хасар хаканлăхĕ: VIII—IX ĕмĕрсем
Çапах та кĕрешекен енсен вăй хăвачĕсем пĕр тан пулман. 737 çулта арап çарпуçĕ Мерван ибн Мухаммед (пулас халиф) 120-пинлĕ çара ертсе пырса сасартăк Хасар хаканлăхне пĕр харăс Дербентпа Дарьял урлă тапăнать. Çарсем хасар Сементер тĕп хулине туртса илет те хакана йĕрлесе пырать. Хасарсене хăваласа арапсем çурçĕре çити Тана е Атăла таран пынă. Хасарсен çарне çапса аркатнă, вара хакан лăпкăлăх ыйтать. Астула сыхласа хăварасшăн вăл ислама йышăнма килĕшет.
Беккерель (виçев пĕрчи)
КАçăсем
Категори:СИ Категори:Радиобиологи
Хасар хаканлăхĕ
Хасар хаканлăхĕ: VIII—IX ĕмĕрсем
Арапсем Çурçĕр Кавказра çирĕпленсе юлма шутламан, çапла ĕнтĕ вĕсем каялла тухса кайсан Хасар хаканлăхĕ хăйĕн ирĕклĕхне тавăрать.
Часах Халифата шалти хирĕçӳ çитет, тăрăма Аббас ăрăвĕ ярса илет, вĕсем çурçĕрелле сарăлас ĕмĕте пăрахăçлаççĕ. Çапла вара, Хасар хаканлăхĕ пĕр енчен, арапсене Тухăç Европăна каймалли çула хупса хурать, тепĕр енчен, Висантие сывласа илмеллĕх пулăшу парать. VIII ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче çирĕм çул чăтса тăнă хыççăн хасарсем Кавказ леш енне икĕ харçă йĕркелеççĕ, 762—764 тата 799 çулсенче, кун хыççăн вĕсен регион ĕçĕсене хутшăнасси пăчланать.
Арапсем хĕстерсе пынипе Хасар хаканлăхĕн халăхĕ кавказри чикĕ çум çĕрĕсенчен шалти районĕсене — Тан тăрăхĕпе (кунта алан йăхĕсем вырнаçаççĕ), Атăлçине куçаççĕ. Атăлăн анат юхăмĕнче çĕнĕ хасар тĕп хули — Атăл никĕсленет, часах вăл чаплă сутă-илӳ вырăнне хăпарса çитет. Дагестанăн хăйĕн Сементер тĕп хулипе хасарсен аякри çĕрĕ шайне куçать. Çак пулăмсен юхăмĕсенчех Вăтам Атăлпа Чулман Атăл тăрăхĕсенче пăлхарсемпе сăварсем тымар яраççĕ те VIII ĕмĕрĕн варринче Атăлçи Пăлхар патшалăх çуралать.
740 çулта, пулас, хасар ханĕ — Пăлан — Иуда тĕнне йышăнать. Çак унăн ăрачĕн сумлăхне хăпартать, çав вăхăтрах халăх тĕнĕпе пурăнакан тытăм ăрăвĕн тăрăмĕ харçă тупăçĕ сахал пулнипе, вăрçă тума май çуккипе начарланма пуçлать. IX ĕмĕр пуçламăшĕнче Палан несĕлĕ — Обади — патшалăхри иккĕмĕш сумлă вырăна йышăнса хăйĕн аллине чăн влаçа ярса илет. Çак самантран хаканлăхра патшалăха иккĕллĕ тытса пымалли йĕрке вăя кĕрет: йĕрке паллисемпе хаканлăха патша ăратĕнчи хакансем ертсе пынă пулин те, ĕç-пуç тăрăмне Пăлан ăратĕнчи пиксем тытса тăнă. Çĕнĕ йĕркене çирĕплĕхе кĕртнĕ чух шалти хирĕçӳ ĕçĕсем хĕрсе кайнă, пулас. Хасарсен пĕр пайĕ — каварсем — пăлхава тухаççĕ, лăплантарсан вĕсем венгрсем патне каяççĕ. Обади ывăлĕ (Еçеки), мăнукĕ (Манасси) сахал хушă тăрăмра пулнă май астула Обади шăллĕне — Хануккене — парса хăварайман.
Иуда тĕнне йышăнни
740 çулта, пулас, хасар ханĕ — Пăлан — Иуда тĕнне йышăнать. Çак унăн ăрачĕн сумлăхне хăпартать, çав вăхăтрах халăх тĕнĕпе пурăнакан тытăм ăрăвĕн тăрăмĕ харçă тупăçĕ сахал пулнипе, вăрçă тума май çуккипе начарланма пуçлать. IX ĕмĕр пуçламăшĕнче Палан несĕлĕ — Обади — патшалăхри иккĕмĕш сумлă вырăна йышăнса хăйĕн аллине чăн влаçа ярса илет. Çак самантран хаканлăхра патшалăха иккĕллĕ тытса пымалли йĕрке вăя кĕрет: йĕрке паллисемпе хаканлăха патша ăратĕнчи хакансем ертсе пынă пулин те, ĕç-пуç тăрăмне Пăлан ăратĕнчи пиксем тытса тăнă. Çĕнĕ йĕркене çирĕплĕхе кĕртнĕ чух шалти хирĕçӳ ĕçĕсем хĕрсе кайнă, пулас. Хасарсен пĕр пайĕ — каварсем — пăлхава тухаççĕ, лăплантарсан вĕсем венкăрсем патне каяççĕ. Обади ывăлĕ (Еçеки), мăнукĕ (Манасси) сахал хушă тăрăмра пулнă май астула Обади шăллĕне — Хануккене — парса хăварайман.
Çав. пекех
Категори:Çухалнă патшалăхсем
ממלכת הכוזרים
Шуршăл ял тăрăхĕ
Шуршăл ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Сĕнтĕрвăрри районĕн ял тăрăхĕ. Районăн хĕвеланăç пайĕнче вырнаçнă.
Администраци адресĕ: Шуршăл ялĕ, Çĕнтерӳ 30 çул, 18.
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Григорьев Владимир Иванович.
Тавралăхĕ
Ял тăрăхĕ витĕр Çавал шывĕ юхать.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Халăх йышĕ — 1970 çын.
Ялсем
Ял тӑрӑхӗ Шуршăл, Анаткас, Уплер, Лапри Чăрăшкасси, Кĕтĕквар, Кайри Шĕнерпуç ялĕсенчен тăрать.
Каçăсем
Категори:Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕ Категори:Чăваш Республикин ял тăрăхĕсем
1400
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çу, 1
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Руйка (Немда юппи)
Руйка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Немда юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Хусах-хурах
Хусах-хурах — паллă ача вăййи.
Каçăсем
Категори:Картишри вăйăсем Категори:Урамри вăйăсем Категори:Ача вăййисем
Янашкасси
Юханшывъен, Кӳльхĕрри, Тӳрĕ, Общежити урамĕсем.
Старый Четырман
Кивĕ Чăтăрман — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 302 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453295, ОКАТО кочĕ — 80254805006.
Янашкасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Старый Четырман
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Гавришко Николай Иосифович
Гавришко Николай Иосифович Гавришко Микола Йосипович — (18.10.1912(5)-07.06.1976), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 26. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 1-мĕш танк çарĕн 8-мĕш гварди моторланă корпусăн 1-мĕш гварди танк бригадин танк батальонĕн командирĕ, гварди майорĕ.
Кĕçĕн Каурчак
Кĕçĕн Каурчак — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин, Турочак районĕн территорипе юхать. Каурчак юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Калмиябаш
Калмиябаш — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 444  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452866, ОКАТО кочĕ — 80233820001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Иплеç
Иплеç (إبليس) — Шуйтанăн ячĕ Исламра. Куранпа килĕшӳллĕ, Турă ăна тĕтĕссĕр вутран тунă.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Ислам Категори:Шуйттан
Элĕк районĕн культура керменĕ
Элĕк районĕн культура керменĕ (ЭРКК) — Чăваш республикинчи Элĕк районĕн культура керменĕ. Элĕк ялĕнче вырнаçнă. Юнашар шкул, музей, почтамт, автовокзал. Çурт умĕнче — тĕп лапам, лапамăн лешьенче — Турăна Çуратнă Таса Амăшĕн Элĕкри Асăну чиркĕвĕ.
«Виръял шевлисем» фестивале ирттерни
Вирьял шевлисем — регионсем хушшинче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Элĕк ялĕнче кашни çул çу пуçламăшĕнче ирттерекен чăваш эстрада юррине кăмăллакансен мусăк фестивалĕ.
Йĕркелевçĕсем: Чăваш Республикин культура, наци, информатика политикин тата архив ĕçĕн министерстви, Элĕк районĕн администрацийĕ.
Эстрада мусăк пултарулăхĕн уявĕ хăйĕн картине çултан çула чылайрах конкурсанта пуçтарать. Хăйĕн кун-çулĕнче фестивале 5 - 40 çулсенчи 2500 ытла артист хутшăннă.
«Виръял шевлисем» фестиваль - конкурс енĕпе çеç мар, хăйĕн пултарулăхĕн тарават атмосферипе палăрса тăрать.
Валинке халăх ансамблĕ
Валинке — Элĕк районĕнчи чăваш халăхĕн юрăпа ташă пултарулăхĕн ушкăнĕ. Тури чăвашсен юрри-ташшине, йăли-йĕркине упракан фольклор ушкăнĕ утмăла яхăн çынран тытăнса тăрать.
Валинке ушкăна 1970 çулта Элĕкри культура керменĕн директорĕ Любовь Михайловна Константинова тăрăшнипе пуçтарнă.
Чăваш ташă-юррин пĕрлешĕвĕ çул ӳсĕмĕпе виçĕ ушкăна пайланать: аслисен, вăтаммисен, тата ача-пăчасен.
Мусăкçăсем авалхи чăваш инструменчĕсемпе, çав шутра палнай, най, хупху, тутут, кавал, параппан, усă кураççĕ.
Пĕтĕм Раççейри фольклор ушкăнĕсен "Хрусталь çăлкуçĕ" 5-мĕш фестивалĕнче, (2008, çурла, Чулхула облаçĕ, Богородск) Иккĕмĕш Диплома çĕнтерсе илнĕ.
Фольклор ушкăнĕ «Раççей çăлкуçĕсем», «Сăрпа Çавал çаврисем», «Ĕмĕрсен эрешĕсем» фестивальсене, çаплах республикăри «Акатуйсене» хутшăннă.
Ача-пăча ушкăнĕн («Çеçпĕлсем») репертуарĕнче сăпка юррисем, вăйă юррисем, ташăсем, такмаксем, вăйасем, юмахсем. Вĕсем уява, йăла-йĕркене хутшăнаççĕ. Ачасен ушкăнĕ «Черчен чечексем» («Цветы Чувашии») тата ««Пĕчĕк çеç путене»» («Перепелочка») фестивалĕсен лауреачĕ ятне тивĕçнĕ.
Валинкесем Мускав, Волгоград, Сарăту, Киров, Красноярск, Тĕмен, Екатеринбург, Ăренпур, Богородск (Чулхула облаçĕ) хулисене, Пушкăрт Республикинче, Тутарстанра, Удмурт Республикине çитсе халăха ташă-юрăпа савăнтарнă.
Элĕкри халăх театрĕ
1933 çулта Элĕк салинче вулав çурчĕ уçăлнă. Унта Синерте пурăнакан Василий Илларионович Волков ĕçлеме пуçланă.
1934 çулта В. И. Волков пĕрремĕш хут драма кĕтесне йĕркелесе янă, çавăнтан пуçланнă ĕнтĕ Элĕкре спектакăльсем лартса кăтартасси.
Вăрçă хыççăнхи çулсенче драма коллективне Кузьмин, Еремеев ертсе пынă. Аллăмĕш çулсенче ку ĕçе Тавăт ялĕнче пурăннă Иван Георгиевич Георгиев çирĕппĕн аталантарса янă, ун чухне вăл районти культура çурчĕн директорĕ пулнă. Çав çулсенче клуба яланах çӳрекенсем культура çурчĕн сцени çинче Иван Георгиев хатĕрлесе лартнă «Айтар», «Нарспи» спектакльсене халĕ те ырăпа асăнаççĕ.
1967 çулта А. Эсхель çырнă "Виçĕ туй" камита сценă çинче пултаруллă кăтартаççĕ. Ку кăтартăва пăхма ятарласах Шупашкартан килеççĕ, вара драма ушкăнне "Халăх театăрĕ" ятне тивĕçтерме сĕнеççĕ.
Элĕкри халăх театăрĕн пĕрремĕш ĕçĕ — çармăс драматургĕ А. Волков çырнă "Туй икерчи" камит тăрăх ӳнерленĕ спектакăль. Унăн премьери 1968 çулта, чӳк, 20 пулса иртнĕ.
1992 çулта театр ушкăнĕ "Юрату — хăпарту мар" мыскарана сцена çинче кăтартать, çак ĕçпех республикăри халăх театăрĕсен фестивальне хутшăнать. Спектакăле икĕ хутчен Чăваш инçекуравĕпе кăтартаççĕ.
Театăр темиçе ăстрăм та республикăри тата пĕтĕм раççейри фестивальсенче лауреат ятне тивĕçнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен Категори:Элĕк районĕ Категори:Культура керменĕсем
Çĕнĕ Тăмлай
Çĕнĕ Тăмлай, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял.
Истори
1920 çулхи утă уйăхĕн 24 Чикме уесне, каярах Шупашкар уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Сĕнтĕр вулăсĕнче шутланнă.
1401
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕнĕ Тăмлай
Истори
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Тутаркас районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Ишлей районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтчен Муркаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Бенин
Бенин (фр. République du Bénin), хĕвеланăç Африка енче вырнаçнă патшалăх. Гвиней заливĕ хĕрринче ларать. Буркина Фасо, Нигер, Нигери, Того патшалăхĕсемпе юнашар вырнаçнă.
Халăхĕ
Бенин патшалăхĕнче 6,1 миллион çын, 60 тĕрлĕ халăх пурăнать.
Тĕн
Категори:Либери Категори:Африка патшалăхĕсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Лазарева Александра Назаровна
Лазарева Александра Назаровна (качча кайнă хыççанхи хушамат Агакова, 1917, çу, 5, Çĕнĕ Тăмлай ялĕ, Чикме уесĕ, Хусан кĕпĕрни (халĕ Чăваш Ен, Муркаш районĕ — 1978, чӳк, 24, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш прозăçи.
Пурнăçĕ
1917 çулхи çу уйăхĕн 5-мĕшĕнче Муркаш районĕн Çĕнĕ Тăмлай ялĕнче çуралнă.
Анат Кĕнер колхоз çамрăкĕсен шкулĕнче, Балашоври авиаци техникумĕнче вĕреннĕ. Анчах сывлăх çитейменнипе пилот ĕçне хăварма тивнĕ. Ленин çулĕпе журналăн литература ĕçтешĕ вырăнĕнче вăй хунă. Вăрçă çулĕсенче Чăваш радиокомитĕнче литература кăларăмĕсен редакторĕ пулнă.
1978 çулхи чӳк уйăхĕн 24-мĕшĕнче Шупашкарта çĕре кĕнĕ.
Ӳнерлĕ ĕçĕсем
«Пурнăçланнă ĕмĕт» калавĕ «Сунталта» 1938 çулта пичетленнĕ. Ун хыççăн 15 кĕнеке тухнă:
Унăн кĕнекисем мари, мăкшă, удмурт, вырăс тата ытти чĕлхесемпе пичетрен тухнă.
Чăваш чĕлхи çине Карим Мустай, В. Осеева, В. Розов ĕçĕсене куçарнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:ССРП çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1917 çулта çуралнисем Категори:Çăвăн 5-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1978 çулта вилнисем Категори:Чӳкĕн 24-мĕшĕнче вилнисем
Çу, 2
Пулса иртнĕ
right|120px|1808 çулхи çăвăн 2-мĕшĕ Гойăн сăнар ĕçĕнче
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Сăмах çаврăмĕ
Сăмах çаврăмĕ – калаçăва е унăн уйрăм пайĕсене çĕнĕ сĕм памалли мел. Вăл калаçу еккине, унăн çаврăнăçулăхне кăтартать. Сăмах çаврăмĕсемпе сăвăçсем, çыру ăстисем тăтăшах усă кураççĕ.
Каçăсем
Категори:Сăмах çаврăмĕсем
Сивая-Маска-Шор
Сивая-Маска-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 355 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Чӑн хамелеонсем
Чӑн хамелеонсем (лат. Chamaeleo) — хамелеонсен йышӗнчи калтасен йӑхӗ. 1988 ҫулта вӗсен шутне 70 тӗсе яхӑн кӗнӗ, ҫӗнӗрех ҫӑлкуҫсем тӑрӑх, халь вӗсен шучӗ чылаях чакнӑ (14 тӗс).
Вуламалли
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Хамелеонсем Категори:Мадагаскарти çĕрти-шыврисем Категори:Африкăри çĕрти-шыврисем Категори:Азири çĕрти-шыврисем Категори:Европăри çĕрти-шыврисем
Çыру (пĕлтерĕшсем)
Çыру (пĕлтерĕшсем):
Çавăн пекех
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем
Йĕпреç районĕ
thumb|300px|Йĕпреç районĕн картти
Йĕпреç районĕ (Йĕпреç районĕ) — Чăваш Енĕн (РФ) администрацилле-территориллĕ виçи тата муниципаллă йĕркеленӳе (муниципаллă район). Чăваш Енĕн варринчен кăнтăралла вырнаçнă.
Администраци центрĕ — Йĕпреç паçулăкĕ.
Лаптăкĕ — 1201,2 км² (пĕтĕм республикăран 6,5%). Хăйĕн лаптăкĕпе вăл Улатăр районĕнчен анчах пĕчĕк. Çӳрçĕр енче Вăрнарпа Канаш районĕ вырнаçнă, хĕвелтухăç енче — Комсомольски районĕ, кăнтăр енче — Улатăрпа Патăръел районĕсем, хĕвеланăç енче вара Пăрачкавпа Çĕмĕрле районĕсем.
Район администрацине Шупашкар хулинчен 114 çухрăмра тăракан Йĕпреç поçолăкĕнче вырнаçтарнă.
Район пуçлăхĕ — Петров Анатолий Иванович. Район хаçачĕ "Çĕнтерӳшĕн" ятлă.
Пурăнан залăх
1991 çулăн кăрлачăн 1 районта 28, 5 пин çын пурăннă, вĕсенчен хула çыннисем — 11,5 пин (40%), ял çыннисем — 17,0 пин (60%). Хула çыннисем Пăвакассипе Йĕпреç поселокĕсенче пурăнаççĕ, ял çыннисем — 56 ялта, хăшĕсенче вăтамран 327 çын пурăнать. Халăх плотносĕ 1 тăваткал çухрăм çине 22,9 çын килеть. 83% — чăвашсем. Çынсем сарăлас енĕпе ку район сахал çынлисем шутне кĕреть.
Çутçанталăк
Йĕпреç районĕ Чăваш платойĕн тăрăхĕнче вырнаçнă. Çӳрçĕр енче 30-80 метрпа вылякан сăртлă плато. Юханшывсемпе çырмасем питĕ нумай. Ытти лаптăк — пăр кайнă хыççăн пулнă сăртлă тӳремлĕх. Йĕпреç районĕнче кирпĕч чĕр таварне кăлараççĕ, тата çунакан сланецсемпе фосфоритсене тупкалаççĕ.
Йĕпреç районĕнче вăтам континент климачĕ. Температура вăтамран кăрлач уйĕхĕнче -13°С, утă уйăхĕнче — 18,7 °C. Чи пĕчĕк палăртнă температура -42 °C, чи пысăкки — 37 °C. Вăтамран юр-çумăр 500 мм таран ӳкет, ытларах енĕпе çулла.
Район тăрăх пĕчĕк юханшывсем юхаççĕ: Хĕр (Сăрăн сылтăм юппи), Кушлавăш (Кĕçĕн Çавалăн сылтăм юппи), Кĕтне (Сĕвен сулахай юппи), Хум (Кĕтнен юппи). Çавăн пекех Пăлапа Вăрăм юханшывсем юхаççĕ, вĕсен район тăрăхĕнчи вăрăмĕшĕ кĕске. Кӳлĕсем районта сахал, пуррисем те пĕчĕк. Халăха ĕçмелли шывпа тивĕçтерме Хĕр юханшывĕ çинче шывпуххи тунă.
Истори
Района 1927 çулхи авăн уйăхĕн 5 туса хунă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн районĕсем
Сурья (Немда юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Силиго
Силиго (Siligo) — Италин Сардини регионĕн Сассари провинцинчи хула.
Юнашар коммунăсем: Ардара, Банари, Бессуде, Боннанаро, Кодронджанос, Флоринас, Морес тата Плоаге.
Паллă вырăнсем: висанти базилики тата рим акведукĕ.
1402
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сементер Юрий Семёнович
СССР ÇП пайташĕ (1973 ç.), Чăваш халăх сăвăçи (1999 ç.), Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1988 ç.).
Пурнăçĕ
Юрий Семенов Красноармейски районĕнчи Танăш ялĕнче 1941 çулхи кăрлачăн 2-мĕшĕнче çуралнă. Кĕçĕн Шетмĕри çиччĕ çул вĕренмелли, Красноармейскинчи вăтам шкулсенче пĕлӳ пухнă.
1964 çулта Чатукассинчи клуб заведующийĕ вырăнĕнче, 1964-1966 çулсенче Çĕрпӳ комсомол райкомĕн пай пуçлăхĕнче, 1966-1969 çулсенче Çĕрпӳ район хаçачĕн ĕçтешĕ пулса ĕçленĕ. 1971-1973 çулсенче Чăваш кĕнеке издательствин илемлĕ литература редакторĕ, аслă редакторĕ, редакцисен пуçлăхĕ пулнă. 1974 çултанпа — «Ялав» журналăн тĕп редакторĕ.
Литература ĕçне шкул çулĕсенче тытăннă, малтанхи сăввисене хаçатсенче тата «Ялав» журналта (1958) пичетленĕ. Унтанпа Ю. Сементер çирĕм пиллĕк кĕнеке пичетлесе кăларнă. Вĕсенчен паллăраххисем: «Тупа» (1972), «Аван-и, салтак» (1981), «Чĕнтĕрлĕ кĕпер» (1998), «Хуркайăк çулĕ» (2002).
1975-1980 çулсенче — РСФСР çыравçисен пĕрлешĕвĕн ревизи комиссин пайташĕ, Шупашкар хула канашĕн депутачĕ.
Ялав журнал тĕп редакторĕнче ĕçленĕ.
Пултару ĕçĕсем
Ю.Сементер сăвă, юрă, поэма, либретто тата илемлĕ куçару ĕçĕнче те палăрнă.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш халăх сăвăçисем Категори:1941 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 2-мĕшĕнче çуралнисем
Федотовка
Федотовка — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453295, ОКАТО кочĕ — 80254805007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Велин-Еган
Велин-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Тарăн Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Карим Мустай
right|Карим Мустай Карим Мустай (Мостай Кәрим, чăн ячĕ Мустафа Сафич Каримов) — пушкăрт халăх сăвăçи. 1919 çулхи юпа уйăхĕн 20-мĕшĕнче Пушкăрт Республикин Чишмин районĕнчи Кляшево ялĕнче çуралнă. 2005 çулхи авăн уйăхĕн 21-мĕшĕнче Ӗпхӳ хулинче çĕре кĕнĕ.
Пурнăçĕ
1941 çулта Пушкăрт педагогика институчĕн чĕлхепе литература факультетне пĕтернĕ. Тăван Çĕршыв Аслă вăрçин пуçламăшĕпе вĕçĕчен фронтра пулнă. Çыхăну начальникĕ, артдивизи штабĕн начальникĕ пулнă. Аманнă хыççăн фронтри хаçатсен корреспонденчĕ пулса ĕçленĕ.
Ӗçĕсем
Чи паллă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Пушкăрт сăвăçисем Категори:Пушкăрт çыравçисем
Çу, 3
Уявсем
Ирĕклĕ пичетĕн пĕтĕм тĕнчери кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Актиний
Актини — 89 атом номерлĕ хими элеменчĕ. Ac тесе паллă тăваççĕ (Actinium), актиноидсен шутне кĕрет.
Истори
1899 çулта А. Дебьерно уран смолкинчен полонипе ради кăларнă чухне пулнă каяшсенче тупнă. Çĕнĕ элемента актини ят панă. Нимĕç радиофизикĕ Ф. Гизель çавăн пекех уран смолкинчен, Дебьернтан уйрăм, радиохастар элемент кăларса ăна эмани ят панă. Каярах тунă тĕпчевсем икĕ элемент пĕрех пулнине кăтртнă. Тĕпчевçĕсем çав вăхăтра актинин шевлисене мар, унтан пулнă 227Th (радиоактини) и 230Th (иони) сăнанă..
Ячĕ пулса тухни
Латинла— Actinium, грекла «актис» — шевле сăмахран.
Çутçанталăкра тупăнни
Актини чи сайра тĕл пулакан радиохастар элементсен шутне кĕрет. Çĕр хуппинче вăл 2600 т сахалрах, çав вăхăтрах ради 40 млн т ытла. Çутçанталăкра актинин 3 изотопне тупнă: 225Ac, 227Ac, 228Ac.
Актини яланах уран тăпринче тĕл пулать. Молибденитсенче, халькопиритсенче, асситеритсенче, кварцсенче, пиролюзитсенче актинин шайĕ пысăкрах. Çутçанталăкра питĕ сахал куçма пултарать, уранран чылай майĕпенрех куçать.
Пахалăхĕсем
Актинин арканман изотопĕсем çук. 24 искуствăлла радиохастар изотопĕсем пур.
Актини - кĕмĕл-шурă тĕслĕ лантан евĕрлĕ металл. Радиохастар пулнипе тĕттĕмре хăйне евĕрлĕ кăвак тĕслĕ çутатать. Лантан евĕрлĕ, 2 критсалл форми пулма пултарать, анчах β-Ac формине кăна уйăрма май пулнă. Пĕчĕк температурăллă α-формине уйăрма май килмен.
Атом радиусĕ лантанăнничен кăштах пысăкрах, 1.88 А.
Хими пахалăхĕсемпе лантан евĕрлĕ. Хими пĕрлешĕвĕсенче +3 окислени шайне йышăнать (Ac2O3, AcCl3, Ac(OH)3). Реакцисене хастартарах хутшăнать.
Уйăрни
Уран тăпринчен уйăрни усăсăр, вĕсенче актини сахал пулнипе тата химилле пахалăхĕсем çайра çăр металлĕсемпе çывăхран.
Изотопĕсем
Актинин хăшпĕр изотопĕсен радиохастар пахалăхĕсем:
227Ac изотопа радие реакторта нейтронсемпе персе тăваççĕ. Малтанхи ради виçинчен 2.15% таран актини пулма пултарать. Çак реакципе актини виçи грамсемпе виçмелĕх пулать. 228Ac изотопа 227Ac нейтронсемпе персе тăваççĕ. Актиние радинчен, торинчен тата вĕсĕн арканăвĕсемпе пулнă изотпсенчен экстракципе е ион ылмаштарнипе уйăраççĕ.
Актини металне актини трифторидне лити пăсĕсемпе çыхăнтраса кăлараççĕ.
Усă курни
227Ac бериллипе хутăштарсан нейтронсен çăлкуçĕ пулать. Ac-Be-çăлкуçĕсем сахал гамма-квантсем тухнипе уйрăлса тăраççĕ. Вĕсене рудасенче Mn, Si, Al шайне виçмă активаци анализĕсенче  усă кураççĕ.
225Ac 213Bi изотоп тума кирлĕ тата радио-иммунотерапи валли.
228Ac изотопа пысăк хăватлă β-пайăркасем пулнипе радиоиндикатор вырăнне усă кураççĕ.
228Ac тата 228Ra изотопсен хутăшне медицинăра γ-шевлесен хăватлă çăлкуçĕ пек усă кураççĕ.
Биологиле пахалăхĕсем
Актини хăрушă радиохастар пысăк α-хастарлăхлă наркăмăшсем шутне кĕрет. Вартан организăма сахал куçсан та вăл организăмра шăмăсен çиелти сиĕнче çирĕп çыхăнать. Малтанах вăл пĕверте пухăнать. Тата актини арканнă май радонăн изотопĕсем пулаççĕ, çавăнпа актинипе ăĕленĕ чухне питĕ сыхланмалла.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Актиноидсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем
Кĕçĕн Куют
Кĕçĕн Куют — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Мăн Куют юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Анатри Тимĕрçен
Анатри Тимĕрçен, Anatri Timĕrşen (Нижние Тимерсяны) — Чĕмпĕр облаçĕнчи Чăнлă районĕн ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулта ялта 1202 çын пурăннă.
Ялти урамсен вырăсла ячĕсем: Архангельская улица, Восточный переулок, Колхозный переулок, Конный переулок, Набережная улица, Овражный переулок, Октябрьская улица, Первомайская улица, Полевая улица, Садовая улица, Северная улица, Советская улица, Труда переулок, Центральная улица, Южная улица. Урамсен чăвашла ячĕсем епле пулни паллă мар.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн ялĕсем Категори:Аякри чăваш ялĕсем
Оринов Вячеслав Николаевич
Оринов Вячеслав Николаевич (01.08.1957, Сĕренкасси, Хĕрлĕ Чутай районĕ, Чăваш Республики çур.), — чăваш актёр, режиссер, Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1999), В. Митта ячĕллĕ преми лауреачĕ (2003), Раççей Федерацин культура министерствин паллине тивĕçнĕ, Хĕрлĕ Чутай районĕн хисеплĕ гражданинĕ (2004)
Пурнăçĕ
Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕнчи Сĕренкасси ялĕнче çуралнă.
1979 çулта Шупашкарти Ф. П. Павлов ячĕллĕ мусăк вĕрентĕшĕнче, 1989 çулта Мускаври А. Луначарский ячĕллĕ театр институтĕнче ((М. А. Захароваа А. А. Васильев курсĕ).) пĕлӳ илнĕ.
1979 - 2005 çулсенче Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Халăхсен туслăхĕ орденлĕ Чăваш çамрăкĕсен патшалăх театрĕн актёрĕ, 1986 çултанпа — режиссёр, тĕп режиссёр, илемлĕх ертӳçинче ĕçленĕ. Хальхи вăхăтра Мускавра чăваш центрĕнче вăй хурать.
1980 — 1990 çулсенче – Чăваш патшалăх И. Н. Ульянов ячĕллĕ университечĕн культорологи кафедринче вĕрентнĕ, 2000 çултанпа – Чăваш патшалăхĕн культурăпа ӳнер институчĕн актёр курсĕн пултарулăх ертӳçи.