cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Францине тапăнса кĕни
1939 çулхи авăн уйăхĕн 3-мĕшĕнче Германи Польша çине тапăнсан Франци Германипе вăрçă пуçлани çинчен пĕлтернĕ. Германи Франци çине тапăнма тăхтанă, 1940 çулхи çу уйăхĕн 10-мĕшĕнче çеç хăйсен çарĕсене Франци çине янă. Нимĕç çарĕсем хăвăрт майпа çапăçмалли тактикăна (блицкрига) усă курнине пула утă уйахĕн 21-мĕшĕнче Франци парăннă. КУ вăхăт тĕлне унăн самай пайĕ нимĕçсен аллинче пулнă, çарĕнчен ним юлманнипе пĕрех пулнă.
Çав вăхăтрах нимĕçсен çарĕсем Бельги, Нидерланд çине тапăнса вĕсене хăй аллине илнĕ.
Çапла вара Германи çав вăхăтри хăйĕн тĕп тăшманне çĕнтернĕ, Аслă Британи çĕрĕ çине çитмелли вырăн тытса илнĕ.
Германи
Çу уйăхĕ пуçламăшĕ тĕлне Германин анăç енче 104 пехоттăллă, 9 моторлă тата 10 бронетанклă дивизи пулнĕ, вĕсенчи халăх шучĕ пурĕ 2,5 млн. çынпа танлашнă. Ку пĕтĕм вăя нимĕçсем виçĕ çар ушкăнне пайланă. Фёдор фон Бок генерал-фельдмаршал ертсе пыракан B çар ушкăнĕ 2 арминчен тăнă. Вăл ушкăн Çурçĕр тинĕсĕнчен пуçласа Аахен çити вырнаçнă. Герд фон Рундштедт генерал-фельдмаршал ертсе пыракан A çар ушкăнĕ 4 арминчен тата бронетанк ушкăнĕнчен тăнă. Ку ушкăн Аахенпа Саарбург хушшинче вырнаçнă пулнă. Бронетанк ушкăнĕнче нимĕç танкĕсен ытларах пайĕ пулнă. Вăл ушкăнра ытларах пайĕпе РZ-III тата PZ-IV çăмăл танксем пулнă. Çавăн пекех вăта танксем те пулнă: РZ-III 329 штук,  PZ-IV 280 штук. Пурĕ бронетанк ушкăнĕнче 2574 машин пулнă. Вильгельм Йозеф фон Лееб генерал-фельдмаршал ертсе пыракан C арми ушкăнĕ 2 арминчен тăнă. Вăл арми ушкăнĕ хĕвелтухăç енчи Лотарингинче тата Рейн хĕррипе вырнаçнă пулнă.
Сывлăшран çарсене 3500 самолёт хӳтĕленĕ. Самолётсен шутне Мессершмит BF-109 истребитель, Фокке-Фульф FW-200 «Кондор» тата Юнкерс JU-87 «Штука» бомбардировщиксем кĕнĕ. Вĕсем нимĕçсене хирĕç тăракан пĕрлешӳллĕ çарти самолётсенчен лайăхрах пулнă. Çарсене пĕтĕмĕшле хушусем Гитлер хăй парса тăнă. Штаб начальникĕ Вильгельм Кейтель, çарсене ертсе пыраканĕ Генрих Альфред Вальтер фон Браухич генерал пулнă.
Франци тата унăн юлташĕсем
Франци çарĕнче 2 млн. ытла халăх, 3609 танк пулнă. Танксен шутĕнчен 3 пин ытла Франци танкĕсем пулнă. Танксен шутне S-35 «SOMUA» вăта танк, B1 йывăр танк кĕнĕ. Вĕсем нимĕçсеннинчен лайăхрах пулнă. Франци çарĕ 3 бронетанк тата 100 ытти тĕрлĕ дивизинчен тăнă. Дивизисем виçĕ çар ушкăннĕ пайланнă. Пĕрремĕш çар ушкăннĕ Гастон Бийот генерал ертсе пынă, вăл Ла-Маншпа Монменди хушшинче вырнаçнă пулнă. Ку çар ушкăнне 5 арми кĕнĕ. Ун шутнех Британин экспедици корпусĕ (генерал — Джон Верекер) те кĕнĕ. Иккĕмĕш çар ушкăнне Андре Гастон Претелаа генерал ертсе пынă. Виçĕ арминчен тăракан ушкăн Мажино йĕрĕ хĕррипе Монмендипе Эпиналь хушшинче вырнаçнă пулнă. Виççĕмĕш çар ушкăнне Бессон генерал ертсе пынă — вăл Мижино йĕрне хӳтĕленĕ.
Тĕп командир А. Дж. Джорджес генерал пулнă. Вăл хăй пĕрлешӳллĕ çарсен тĕп камандирне, Морис Гюстав Гамелен генерала пăхăнса тăнă.
Бельги çарĕсене III-мĕш Леопольд патша ертсе пынă, çарта пурĕ 600 пин çын пулнă. Голланд çарĕсене Генри Викельман генерал ертсе пынă, çарта пурĕ 400 пин çын пулнă. Ку икĕ çарта та хĕç-пăшал кивелнĕскер пулнă, салтакĕсем лайăх çапăçма пĕлмен. Анчах ку икĕ çарăн та хĕтĕленӳ систеи вăйлă пулнă, голландсен вара темиçе тăрăха шыв айне тума пултаракан каналсен системи пулнă.
Бельгин те Голландин те хӳтĕлев планĕсем пулман.
Германи
Франци, Бельги тата Нидерланда тапăнса кĕмелли операцине нимĕçсем «Гельб» (сарă) ят панă. Ăна Эрихом фон Манштейн шутласа кăларнă пулнă. Нимĕçсем Мажино йĕрĕ урлă кĕрес тесе шутламан, Бельгипе Голландине тытса илсе вĕсен çĕрĕ урлă Францине çитме шутланă. Нимĕçсен B çарсен ушкăнĕ Голландине тытса илмелле пулнă. А ушкăн вара Бельгине кĕмелле пулнă. Бельгине кĕрсен вĕсене хирĕç тăракан патшалăхсене Бельгине пулăшу кӳмешкĕн вăхăт парса чи малтан вăраххăн çапăçмалла пулнă. Кайран вара Арденн вăрманĕпе Стене ущельи урлă хăвăрттăн иртсе Францине кĕмелле пулнă. Унтан вара Кале патне тата Атлантика океанĕ енне тухмалла пулнă. Бельгинче юлнă акăлчансемпе французсен тата бельгиецсен çарĕсем ункăна лексен вĕсем çине B çар ушкăнĕ пырса çапмалла пулнă. А ушкăн каярахпа Мажино йĕрĕ патĕнчи Франци çарĕсене çĕмерсе тăкса C çар ушкăнĕпе пĕрлешмелле пулнă.
Нимĕçсен планĕсем кăштах авантюристла та пулнă — вĕсем нумай танксене Арденн сăрчĕсем урлă илсе тухасшăн пулнă.
Франци тата унăн юлташĕсем (тамăрĕсем)
Франци çарпуçĕсем нимĕç çарĕсем 1914 çулхи пекех тапăнса кĕмелле тесе шутланă — Бельги урлă Франци çарĕсене айăккинчен иртсе кайĕç тесе шутланă. Çавăнпа та вĕсен планĕ тăрăх тĕп хӳтĕлĕнĕвне Диль юханшыв хĕрринче йĕркеленĕ, Мажино йĕрĕ çинче сахал çар кăна хăварнă.
Голландине тапăнса кĕни
Çу уйăхĕн 13-мĕшĕ тĕлне нимĕçсен тĕп вăйĕ парашютистсем тытса тăракан кĕперсем урлă каçса «Голлад хӳтлĕхне» штурмлама пуçланă. Нимĕçсем Анверпенпа Роттердам патне çитнĕ. Çу уйăхĕн 14-мĕшĕнче вĕсем Роттердамăн ĕçлĕ районне ним шеллемесĕр аркатса тăкнă. Çак кунах Надерланд хăй парăнни çинчен алă пуснă. Надерланд патша майри Англине тарнă.
Бельгине тапăнса кĕни
Альберт каналĕ çинчи голландсемпе бельгиецсен хĕтĕлевне татса кайнă хыççăн Бельги çарĕсем Диль юханшывĕ патне чакнă. Кунта вĕсем юлташла патшалăхсенчен (ытларах пайĕпе акăлчансенчен) 35 дивизирен тăаркан пулăшу илнĕ. Нимĕçсен 6-мĕш арми (Вальтер фон Рейхенау генерал-фельдмаршал) хĕспине пула вĕсем Антверпен-Лувен йĕрĕ патне чакнă. Сулахай енчи фланг çинче вара вĕсене 18-мĕш арми (Георг фон Клюхер генерал) хăратса тăнă. Çу уйăхĕн 13-мĕшĕнче Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинчи чи пĕрремĕш пысăк танксем хушшинчи çапăçу пулса иртнĕ — Гапнер генералăн 16-мĕш танк корпусĕ 3-мĕш çăмăл механизациленĕ дивизипе çăпăçнă. Нимĕçсем пурĕ 164 танк çухатнă, французсем — 104. Пĕрлешӳллĕ çарсем хăйсем ункăна лекнине тавçăрса илнĕ.
Тепĕр темиçе кунтан 18-мĕшпе 6-мĕш армисем çумне Ганс фон Клюге ертсе пыракан 4-мĕш арми хушăннă. Франци армийĕ Аррас патĕнче хирĕç тапăнас тенĕ, анчах та Эрвин Роммель ертсе пыракан 7-мĕш танк дивизийĕ вĕсен шухăшне пăснă. Çу уйăхĕн 23-мĕшĕнче Гудерианăн танк корпусĕ 1-мĕш французсен армине, Британин экспедици корпусне тата Бельги çарĕсенчен ыттисенчен уйăрса Булонь хулине тытса илнĕ. Ункăна лекнĕ çарсене нимĕçсем майĕпен пĕтерме тытăннă. Пĕрлешӳллĕ çарсен ытти пайĕ вара Шильда юханшывĕ патне чакнă. Çу уйăхĕн 26-мĕшĕнче Бальги патши капитуляци хутне алă пуснă. Акăлчансем вара Дюнкерк патне чакнă.
Анчах сасартăк Гитлер Дюнкерк çине тапăнма чарса хунă. Дюнкерк çине тапăнакан тĕп вăй 4-мĕш армин пехота пайĕнчен тата Люфтвафферен тăнă, моторлă тата танк дивизисем вара хыçалтан пымалла пулнă. Ку йышăну пирки Дюнкерк патĕнчи вырăна кăштах çирĕплетмешкĕн вăхăт тупăннă.
Ку йышăну пирки хальхи куна çитиех тавлашусем пыраççĕ. Галдер çирĕплетсе каланă тăрăх Гитлер вăл вăхăтра Париж енчен 400-500 пинлĕ çар килессинчен хăранă. Теприсем каланă тăрах кунпа Гитлер ырă ĕç тунă имĕш. Çапла туса вăл каярах Аслă Британипе мирлĕ килĕшӳ тунă вăхăтра хăйне валли ыръен хатĕрленĕ. Темле пулсан та люфтваффе ĕçĕ ăнăçман, тапăнăвĕсен ытларахăш пайне Кăнтăр Англире вырнаçнă  Спитфайр истребителĕсем сирсе янă: акăлчансен 106 самолёт пĕтнĕ пулсан нимĕçсен вара — 140. Ку вăхăтпа усă курса пурĕ 338 пин çына эвакуациленĕ. Британин экспедициллĕ çарĕнче пурĕ 68 пин çын вилнĕ.
Çĕртме уйăхĕн 4-мĕшĕ тĕлне Бельгипе Нидерланд çĕрĕсене нимĕçсем тĕппипех тытса илнĕ.
Çурçĕр Франци
Çу уйăхĕн 10-мешĕнче А çар ушкăнĕ Арден урлă çул тытнă хыççăн Маас патне çитнĕ. Ку икĕ кун хушшинче пĕрлешӳллĕ çарсем Бельгине кайса ункăна лекнĕ. А çар ушкăнĕн авангардĕнче танк ушкăне (5 бронетанкпа 3 моторлă дивизи) пынă. Çурçĕр енче 2 бронетанк дивизирен тăракан Терман Готăн танк корпусĕ пынă. Французсем нимĕçсене Арден тăвĕсем урлă кĕтмен пирки нимĕçсем 9-мĕшпе (Андре Жорж Корап генерал ертсе пынă) 2-мĕш (Шарль Юнцер генерал ертсе пынă) армисене хăвăрт çапса аркатнă. Нимĕçсене чарас тесе Франци утлă çар янă, анчах нимĕçсем вĕсене çăмăллăн çапса аркатнă. Авиаци пулăшнипе Готăн пĕр танк дивизийĕ Шо юханшыв урлă каçнă. Клейст танк ушкăнне кĕрекен Георг Рейнхардпа Ганс Гудераин танк корпусĕсем вăл юханшывах Монтермепе Седан патĕнче каçнă. Çу уйăхĕн 15-мĕшĕнче Францин икĕ армийĕ те пĕтнĕ. Нимĕç танкĕсем çуран çартан уйрăлса хăварттăн Франци ăшне кĕрсе кайнă.
Францишĕн çапăçни
Нимĕçсен çарĕ пĕр уйăх хушшинче Бельгипе Нидерланд çарĕсене, çавăн пекех Британин экспедициллĕ çарĕсемпе Франци чи лайăх çарĕсене çапса аркатнă. Фландрипе Çурçĕр Франци нимĕçсен аллинче пулнă. Франци çарĕн хăюллăхĕ пĕтнĕ, нимĕçсем вара хăйсене çĕнтереймен çар пек туйма пуçланă. Францине çитес вăхăтра аркатасси паллă пулса тăнă.
Çĕртме уйăхĕн 5-мĕшĕнче нимĕçсем хăйсен çарĕсене вăрçă пуçланичен калаçа татăлнă пек йĕркеленĕ. B çар ушкăнĕ хĕвеланăç енче Соммăпа Буржуа хушшинче вырнаçнă, А çар ушкăнĕ — Буржуапа Мозель хушшинче. А çар ушкăнăн сулахай енчи флангĕ Швейцари чикки таран çитнĕ. Вĕсене хирĕç вара французсен 3 çар ушкăнĕ тăнă: 3-мĕш (Бессон генерал ертсе пынă) çар — океан çыранĕнчен пуçласа Ремс хушшинче тăнă; 4-мĕш (Юнцигер генерал ертсе пынă) — Мааспа Монменди хушшинче; 2-мĕш (Претелаа генерал ертсе пынă) — Мажино йĕрĕ тепĕр енче тăнă. Пур Франци çарĕнче 65 аманса пĕтнĕ тата япăх хатĕрленнĕ дивизи шутланнă.
Çĕртме уйăхĕн 9-мĕшĕнчех нимĕçсен B çар ушкăнĕ французсен 10-мĕш çар хӳтĕлевне çĕнтерсе Сена патне тухнă. Шотландсен 51-мĕш хайлендерсен дивизипе франуцузсен 10-мĕш корпусне хĕссе нимĕçсем çыран хĕрне çул тытнă. Нимĕçсен атакине чăтаймасăр шотландсен 51-мĕш дивизи тата французсен 10-мĕш корпусĕ çĕртме уйăхĕн 12-мĕшĕнчех парăннă. 3 çар ушкăнĕн тухăçри пайĕсем çирĕпрех тăнă, анчах та çĕртме уйăхĕн 8-мĕшĕнче вĕсен те Сена патне чакма тивнĕ. Нимĕçсен A ушкăнĕ, B ушкăнĕнчи танксемпе çирĕпленнĕскер, Шарлон-сюр-Марна патĕнче Францин 4-мĕш çар хӳтĕлевне сирсе ярса кăнтăралла çул тытнă. Клейст танкĕсем вара Шато-Тьери патĕнче Марна урлă каçнă. Утă уйăхĕн 14-мĕшĕнче нимĕç çарĕсем Парижа кĕнĕ. Франци правительстви Бордо хулине тарнă.
Çĕртме уйăхĕн 10-мĕшĕнче Франци парăнмаллине курса Итали диктаторĕ Бенито Муссолини Франципе вăрçă пуçлани пирки пĕлтернĕ. Италин Вест çар ушкăнĕ Францине çул тытнă. Вест ушкăна Умберт принц ертсе пынă, унта пурĕ 323 пин салтак пулнă. Çавăн пекех вăл çарта 3 пин тупăпа миномёт пулнă. Вест çар ушкăнĕ 22 дивизирен тăнă. Италсен 7-мĕш армипе танк дивизийĕсем сапасра юлнă. Вĕсене хирĕç тăракан Ольдри генералăн альп çарĕ 175 пин салтакран тăнă. Вĕсем лайăхрах вырăнта ларнă пирки италсен атакисене сирсе янă. Италсем кăнтăр енче çеç кăштах Франци çĕрĕ çине кĕме пултарнă. Çĕртме уйăхĕн 21-мĕшĕнче, Франци парăну хучĕсене пуснă кунхине, виçĕ колоннăпа пыракан 32 дивизине французсем чарма пултарнă. Италишĕн ку пысăк путланăвĕ пулнă.
Францин çурçĕр енче ĕçсем вара ун пекех лайăх пулман. Океан енчи пĕтĕм çыранĕ, Шербур çитиех, тăшман аллинче пулнă. Çĕртме уйăхĕн 14-мĕшпе 15-мĕшĕсенче нимĕçсен C çар ушкăнĕ те Францине тапăнса кĕнĕ. Çĕртме уйăхĕн 17-мĕшĕнче вĕсем Луара урлă каçнă, хăш-пĕр çар пайĕсем Франци Альпĕ таран çитнĕ. Мажино йĕрĕ хыçĕнче татăлса юлнă Франци пайĕсем çĕртме уйăхĕн 22-мĕшĕнче парăннă. Хĕвеланăç енче нимĕçсем Бордо таранах çитнĕ.
Франци парăнни
Çĕртме уйăхĕн 17-мĕшĕнче Франци правительстви Уинстон Черчиль сĕннĕ Аслă Британипе Франци хушшинчи татăлми пĕрлешĕве тытса пырасси, вĕçне çити çапăçмалли пирки килĕшмен. Çĕртме уйăхĕн 21-мĕшĕнче вара Компьен вăрманĕнче Гитлерпа Юнцигер генерал тĕл пулса Франци парăнни çинчен хут алă пусса çирĕплетнĕ. Хута 1918 çулхи мирлешĕве пуснă вагонрах пуснă. Официаллă майпа вара çапăçусем çĕртме уйăхĕн 25-мĕшĕнче вĕçленнĕ.
Парăну хутсемпе килĕшӳллĕ Францин 3/5 пайĕ Германине пăхăнма пуçланă. Франци çарĕсене салатнă, нимĕçсене вара французсем хăйсем тăрантарса пурăнмалла пулнă. Итали вăл килĕшӳ тăрăх 832 тв. çх. çĕр илнĕ. Франци флотне те пĕтермелле пулнă. 7 линкортан, 48 эсминецран, 18 крейсертан, 71 шывай кимминчен тăракан флота пĕтернине Франципе Итали пĕрле тĕрĕслесе тăмалла пулнă.
Çухатусем
Франци çарĕ вăрçăн ку тапхăрĕ вăхăтĕнче 84 пин çын вилнисемпе, çур миллион ытла тыткăна лекнисемпе çухатнă. Флочĕ, сывлăш çарĕпе танк çарĕсен пĕр пайне пĕтерме тивнĕ, тепĕр пайĕ нимĕçене лекнĕ.
Нимĕçсем пурĕ 27 074 çын вилнисемпе çухатнă. Çавăн пекех 18 384 çын хыпарсăр çухалнă, 111 043 çын аманнă.
Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи
Шайтанка (Ягыл-Ях юппи)
Шайтанка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Ягыл-Ях юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 49 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Темпранильо
thumb|250px|Темпранильо Темпранильо - ( исп.-Tempranillo ) - испан хĕрлĕ иçĕм сорчĕ. Тăван çĕр: Риоха тăрăхĕ. Темпранильо тĕнчере тĕрлĕ ятпа палăрнă:
Ампелографи
Темпранильо каярах чечекленет, ирех пиçет. Темпранильо шăрăха та, сивве те тӳсекен сорт.
Сарăлни
Темпранильо иçĕмĕн тĕнчере сахал сарăлнă сорчĕ. Испани çĕр-шывĕнче чи паха хĕрлĕ сорчĕ ( 113 000 га ). Португалире Темпранильо Тинтă Рăриш ячĕпе паллă пулнă. Дору тăрăхĕнче Тинтă Рăриш портвейн туса усă илеççĕ.
Чаплă эрехсем
Чи чаплă, хаклă эрехсем Риберо-дель-Дуэро тата Риоха тăрăхĕсенче тăваççĕ:
Кимăвăрсем
Кимăвăрсем, кимпăрсем (лат. Cimbri), — чи малтан Ютланд çурутравĕнче пурăннă герман йăхĕ.
Пирĕн эрăчченхи 120 çул тĕлнелле вĕсем тевтонсемпе тата амбронсемпе пĕрле кăнтăралла куçма пуçланă. Танай айлăмĕнче вара римлянсемпе тĕл пулнă. Пирĕн эрăчченхи 113 çулта Норей патĕнчи çапăçура римлянсене çапса çĕмĕрсе çурçĕрелле, Галлине куçнă. Галлинче вара пирĕн эрăчченхи 109, 107, 105 çулсенче каллех римлянсене темиçе хут çапса çĕмĕрнĕ. Испанине çитсен вара кельтиберсене çĕнеймен.
Пирĕн эрăчченхи 102 çулта вĕсем Рим çине харçăпа кайнă, анчах та ку чухнехи ĕç вĕсен ăнăçлă пулман, Верцелл çывăхĕнче Рим çарпуçĕ Гай Марий вĕсене çĕмĕрнĕ.
Хăш-пĕрисем кимăвăрсен пĕр пайĕ Ютландирен Балтика тинĕсĕ хĕррипе кайса хальхи Прусси çĕрĕсем çине çитнĕ тесе шутлаççĕ.
Категори:Герман йăхĕсем Категори:Çухалнă халăхсем
Эол сăвви
Пусăмлăх тата пусăмсăрлăх никĕсĕсем синче аталаннă поэзие ку сăвă пырсах тивмест. Стилизацисем çеç пулма пултараççĕ.
Мĕншĕн апла ят панă-ха? Авалхи Грецири Сафо тата Алкей сăвăçсем эол диалекчĕпе калаçнă. Асăннă диалекта астуса сăвă меслетне те эол сăвви тенĕ. Мĕншĕн тесен унашкал меслете хайхи Сафо тата Алкей аталантарнă шутланать.
Асăрхавсем
Категори:Авалхи метрика Категори:Метрика Категори:Поэзи * *
Борисовка (Шаран районĕ)
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатерленĕ йышĕнче пур.
Ялăн чăн-чăн чăвашла ячĕ пулма пултатарть. Анчах та ăна халлĕхе тупса палăртман. Тупăнсан — статья ятне улăштарма тивет. Шырав малалал пырать.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Никитиха (Юг юппи)
Никитиха — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сылтăм çыранĕпе 346 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кусково
Куско́во:
Пучинке ял тăрăхĕ
Пучинке ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Йĕпреç районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресӗ: Пучинке ялӗ.
Телефон:         +7(83538)2-48-41.
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Федоров Николай Георгиевич.
Тавралăхĕ
Йĕпреç-Канаш çул хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Чăвашсем пурăнаççĕ. Халăх йышĕ — çын.
Ялсем
Ял тӑрӑхӗ Пучинке, Çирĕклĕ, Шĕпекеч, Çĕнĕ Кĕлĕмкасси, Савкка ялĕсенчен тăрать.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ял тăрăхĕсем
Халикеево
Халикеево — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 407 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453187, ОКАТО кочĕ — 80248860001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Савельев-Сас Александр Сергеевич
Александр Сергеевич Савельев-Сас (1932 çулта Пушкăрт Республикин Авăркас районĕнчи Юламан чăваш ялĕ çур.) — чăваш сăвăçи, çыравçи.
Халăха вĕрентес ĕç отличникĕ. М. Трубина ячĕллĕ тата Авăркас район администрацийĕн Ф.Карим ячĕллĕ парне лауреачĕ.
Люльченка
Люльченка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Савельев-Сас Александр Сергеевич
Раççей ÇП пайташĕ (1994).
Пурнăçĕ
1932 çулта Пушкăрт Республикин Авăркас районĕнчи Юламан чăваш ялĕнче çуралнă. Ялти çиччĕ çул вĕренмелли шкул хыççăн колхозра ĕçленĕ. 1951 — 1954 çулсенче хĕсметре тăнă. Кайран каçхи вăтам шкултан вĕренсе тухнă, Çтерлĕ патшалăх педагогика институтĕнче пĕлӳ илнĕ. Тăван ялĕнче шкулта, район хаçатĕнче ĕçленĕ.
Люльченка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Савельев-Сас Александр Сергеевич
Пурнăçĕ
Ку таранчен Шупашкарти хаçат-журналсенче унăн калавĕсемпе повеçĕсене чылай пичетленĕ. Вĕсенчен паллăраххи, «Ют арăм» повеç. Пурĕпе ултă кĕнеке çырнă.
Унăн сăвви-калавĕсене вырăсла, тутарла, пушкăртла куçарнă. Халĕ Пушкăрт республикинче пурăнать.
Пултарулăх ĕçĕсем
Кĕнекисем: «Кам пысăкрах» (1975), «Ялти сукмаксем» (1981), «Кашкăр сукмакĕ» (1987), «Шăнкăравлă пĕкĕ» (1993), «Сăвăсем» (2000).
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем ,алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:СССР тăлмачĕсем Категори:1932 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 26-мĕшĕнче çуралнисем
Люльченка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Годовиков Сергей Константинович
Годовиков Сергей Константинович — (10.06.1924-28.09.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 61-мĕш çарĕн 356-мĕш перевçĕсен дивизин 1183-мĕш перевçĕсен полкĕн автоматчиксен взвочĕн командирĕ, кĕçĕн лейтенант.
Люльченка
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Остготсем
Остготсем (е грейтунгсем) — готсен хĕвелтухăç енчи пайĕ. Готсем икĕ пая IV ĕмĕр вĕçĕнче пайланса кайнă. Днепр шывĕ вĕсем хушшинчи чикĕ шутланнă. Остготсем (тухăçри готсем) Днепрпа Дон хушшинчи хăйăрлă хирте пурăннă.
Германрих вăхăтĕнчи аталану
Остготсем Германрих вăхăтĕнче самай вăй илнĕ. Германрихĕ хăй Амалсен йăхĕнчен тухнă пулнă. Амалсем вара тахçан ĕлĕк пур готсене тытса тăнă. Германрих остготсен патши пулса тăнă хыççăн каярах хăйне кӳршĕлле вырнаçнă финсемпе славянсен йăхĕсене пăхăнтарнă. Иордан историк çырнă тăрăх унăн çĕрĕсем Тиссăран пуçласа Атăл таран, Хура тинĕсрен Шурă тинĕс таран сарăлнă тесе çырнă.
Кӳршĕсем ăна хастарлăхĕшĕн хисепленĕ. Хунсем килсе кĕнĕ çĕре ăна çер çул ытла пулнă. Икĕ хутчен вăл хунсене хирĕç çарпа тухнă, анчах та икĕ хутĕнче те хунсем ăна çапса çĕмĕрнĕ. 373 çулта вара вăл хунсен аллине лекес мар тесе хăйне вĕлернĕ. Ун хыççăн астул çине ларнă Винитар хунсемпе хастар çапăçнă пулин те лешĕсем ăна çĕнтернĕ. Алатейпе Сафрах сыхланса юлнă остготсене пуçтарса Днестр патне куçнă. Ыттисем вара хунсене пăхăнма пуçланă.
Остготсен патшалăхĕ
Хунсене çĕнтернĕ хыççăн вĕсем хăйсен патшалăхне йĕркеленĕ. Вĕсем час-часах Иллири çине тапăннă, каярах вара ку çĕре, тата Далмацине хăйсен патшалăхĕ шутне кĕртнĕ.
481 çулта остготсен патши Теодорих пулса тăнă. 488 çулта Теодорих ертсе пыракан çар Рима хирĕç харçа тухнă. Вăл вăхăтра Римра Одоакр астул çинче ларнă. Одоакр остготсене хирĕç ăнăçлă хӳтĕленнĕ, çапах та 493 çулта вăл Теодорихпа мирлĕ килĕшӳ алă пуснă. Вăл килĕшӳ тăрăх Рим астулĕ çинче иккĕн лармалла пулнă — Одоакрпа Теодорих патшалăха иккĕн пĕрле ертсе пымалла пулнă. Темиçе çул иртсен Теодорих Одоакра вĕлерсе хăй пĕччен астул тытса тăма пуçланă.
Теодорих хăй 526 çулта вилнĕ.
Вуламалли
Категори:Герман йăхĕсем Категори:Остготсем
Goten
Беринг тинĕсĕ
Бе́ринг тинĕсĕ — Лăпкă океанăн çурçĕр пайĕнче вырнаçнă тинĕс. Окенран Алеут тата Командор утравĕсемпе уйрăлса тăрать. Беринг хушăкĕ ăна Çурçĕр Пăрлă океанĕпе тата Чукча тинĕсĕпе çыхăнтарать. Тинĕс хĕрринче Раççейпе АПШ вырнаçнă.
Географи
Тинĕс çыранĕнче кӳлмексемпе сăмсахсем нумай. Раççей çыранĕнчи пысăк кӳлмексем: Анадырь, Карагин, Олютор, Корфа, Хĕрес; Америка çыранĕнче: Нортон, Бристоль, Кускоквим. Утравсем тинĕс хĕрринче вырнаçнă: Прибылов утравĕсем (АПШ), Алеут утравӗсем, Командор утравĕсем (Раççей), çав шутраБеринг утравĕ, Таса Лавренти утравĕ (АПШ), Диомид утравĕсем, Кинг утравĕ (Аляска, АПШ), Таса Матвей утравĕ, Карагин утравĕ, Нунивак (АПШ).
Промысел
Тинĕсре пулăсем тытаççĕ - лосось, камбала йышшисем, треска, кета, горбуша, минтай, сельдь, сайра), тата камчатка крабне, тинĕс кушакне, тюленсене хатĕрлеççĕ. Çыранĕпе утравсем çинче кайăк пасрĕсем вырнаçнă.
Портсем: Провидения (Раççей), Ном (АПШ).
Каçăсем
Категори:Лăпкă океан тинĕсĕсем
Парнелев тупи
Парнелев тупи (The Giving Pledge) — 2010-мĕш çулхи июньте СШАри Уоррен Баффетт тата Билл Гейтс миллиардерсен пуçарăвĕпе пуçланнă филантропла кампани.
Алă пусса хутшăнавçă пулса тăнисем
• 4
Каçăсем
Категори:Ыркăмăллăх Категори:США Категори:АПШ Категори:Америка
Ножовка (Кĕçĕн Шолга юппи)
Ножовка — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кĕçĕн Шолга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 3 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Варен-Еган (юханшыв)
Варен-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 89 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Хайпула Такирĕ
Хайпула Такирĕ (ТӀагьир ХӀайбулаев) — авар несĕлĕнчи Раççей дзюдо спортсменĕ. Хальхи тренерĕ — Эцио Гамба итальян.
2012 çуллахи Олимп вăййисенче хутшăнса ылтăн медаль çĕнтерсе илнĕ.
Кун-çул
1984 çулхи утă уйăхĕн 24-мĕшĕнче Дагестанри Кизилюрт хулинче çуралнă. Ашшĕ-амăшĕ — Тлондода авар ялĕнчен. Кайран çемйи Самара куçса кайнă. Халĕ Такир Санкт-Петербургра пурăнать.
Самарти патшалăх экономика университетĕнче аслă пĕлĕве илнĕ.
Çитĕнӳсем
Тĕнче (2011) тата Европа (2009) чемпионĕ, тĕнчери класлă спорт ăсти.
Тĕнче кубокне тата Абу-Дабири 2009 çулхи Гран-Прине çĕнтерсе илнĕ.
Каçăсем
Категори:Олимп вăййисем Категори:2012 çуллахи Олимп вăййисем Категори:Раççей дзюдоисчĕсем Категори:Тĕнче дзюдо чемпионĕсем
427
Çавăн пекех
Категори:Çулсем
Ракитовка
Ракитовка — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 12 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453006, ОКАТО кочĕ — 80235850010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Амур облаçĕ
Амур облаçĕ — Раççей Федерацийĕн хĕвелтухăçĕнче Амур тата Зея юханшывĕсен бассейнĕнче вырнаçнă Инçет Тухăç Федераллă Округне кĕрекен область.
Халăх йышĕ
2002 çулхи çырав тăрăх Амур облаçĕнче 902 пин çын пурăннă.
1959—2002 çç. халăх йышĕ{| class="wikitable" ! Халăх !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2002
Каçăсем
*
Виç хурăн
Виç хурăн, — Туктамăшпа Акчикасси уйĕсем хушшинче ларакан тăватă хурăн. Малтан кунта аллея лартнă пулнă, хальхи вăхăтра вара тăватă хурăнĕ çеç тăрса юлнă. Аякран пăхсан вара виçĕ хурăн ларнă пек курăннă пирки вĕсене «виç хурăн» теççĕ.
Гиперкаталектика
Гиператалектика(ὑπερκατάληκτος, ытлашши сыпăксемлĕ) — сăвă теорийĕнче паянхи кун сайра усă куракан термин. Метрикăлла е метрикăлла та мар сăвă йĕркин вĕçĕнчи юлаашки (константăлла) пусăмĕ хыççăн пусăмсăр ытлашши сыпăк пулни.
Ытлах ан юбилейлĕр Ан мухтăр хăвăра. — Çĕн самолёт пропеллерĕ Кĕрлетĕр хытăрах!
Кунта мăшăрлă 1-мĕш тата 3-мĕш йĕркесен вĕçĕнче константăллла пусăм пур, анчах ун хыççăнхи пусăмсен шучĕ тĕрлĕрен. Çапла вара виççемĕш йĕркере "ытлашши" пек пулса тухать. Вăт çакна гиперкаталектика теме пулать те ĕнтĕ.
Чăн та, асăннă тĕслĕхре тулли мар ямбла пĕрремĕш йĕркери  вĕçленĕве акаталектика, тулли  ямбла виççĕмĕш йĕркери  вĕçленĕве каталектика  пек пăхма та пулать. Анчах та, константăлла юлашки пусăмăн пĕлтерĕшне кура, кунта çапах гиперкаталектика пирки калаçни чылай вырăнлăрах.
Булансаз
Булансаз — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 116 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452638, ОКАТО кочĕ — 80258830003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Акчишма
Акчишма — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 54 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453187, ОКАТО кочĕ — 80248860002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Акăяк
Акăяк, — Ураткасси патĕнче вăрмана каснă хыççăн юлнă уçланкă.
Категори:Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕ
Варшава
Варшава тата чӑвашла Варшшав (Warszawa ) — 1596 çултанпа Польшăн тĕп хули. Пĕтĕмпе хулара 1,70 млн. çын пурăнать. Хула лаптăкĕ — 517 км2.
Символика
Варшавӑн тӗп символӗ варшаври вутӑш шутланать. Унӑн сӑнне хула гербӗ ҫинче курма пулать. Пасар площадӗнче фольклор чунне хулари скульптура стилӗпе палӑк лартнӑ. Герб варшава французсен хӗрлӗ щитне, девизлӑ лентӑна, королӗн ҫӳлти чиккинчи коронине Тата Ҫар тивӗҫӗсен орденӗн Кӗмӗл хӗресне (Virtuti Militari) щит чӗлхине пӗлтерет. Варшава ялавӗ икӗ тан тан урайӗнчен хӗрлӗ тата сарӑ сӑрпа сӑрланӑ. Пире 5:8 пропорципе пурнӑҫламалла.
Хула районĕсем
thumb|Варшава районĕсем.
Хуçалăхĕ
Варшавăн пайĕ Польшăн хуçалăхĕнче — 15 % ВВП. Ӗçсĕрлĕх — 3,9% %(VI 2007).
Хулан кун-çулĕ
Хальхи Варшава территоринче пĕрремĕш пурăну вырăнĕсем X ĕмĕр тĕлне йĕркеленнĕ.
Çӳтĕç
thumb|[[Варшава университечĕ]]
Хулара пурĕпе çур миллиоеа яхăн вĕренекен (хаклав шучĕпе, 2002 — хула халăхĕн 29 %), вĕсенчен 255 000 ытла — аслă пĕлӳлĕх студенчĕсем.
Чаплă куравлăх
thumb|400px|Юсаса тунă [[Варшавăри патша керменĕпе умĕнчи лапамĕ.]]
Асăрхавсем
Категори:Мазовецкий воеводствăн хулисем Категори:Польшăн Пур тĕнче кăнарлăхĕ Категори:Virtuti Militari орден кавалерĕсем Категори:Польша хулисем
Октябрь кунĕсенче
«Октябрь кунĕсенче» (В дни октября) — «Ленфильм» киностудинче 1958 çулта Сергей Васильев режиссёр ӳнерленĕ совет сăрăллă истори-революци илемлĕ фильм.
Сюжет
1917 çулхи кĕркунне Петрограда вăрттăн Ленин таврăнать те Фофанова конспираци хваттерĕнче чарăнать. Нева çинче буржуази «нимĕç шпионĕсене» хурлать, Мари керменĕнче американ журналисчĕ Джон Рид Умпарламенĕн тата Вăхăтлă правительстăн ертӳçисене (Лианозов, Алексеев, Авксентьев, Гоц, Керенский) Раççей шăпи пирки ыйтса пĕлет. Вĕсем хăйсен позицисем çирĕппине ăнлантараççĕ. Çав вăхăтрах хула хĕрринчи ĕçтеш районĕсенче хĕрлĕ гвардейсемпе салтаксем «вăхăтлисене» çапса антарма хатĕрленеççĕ.
Совет кинематографĕнче пĕрремĕш хут РСДРП ТК ларăвĕнче пăлхав пирки Троцкий («Манăн шухăш Ленин шухăшĕпе пĕрех, влаçа алла илмеллех»), Зиновьев, Каменев, Урицкий, çамрăк Сталин хыттăн тавлашнине кăтартнă.
Пултарулăх ушкăнĕ
Тепĕр хут кăтартма фильма «Мосфильм» киностудире 1968 çулта хатĕрленĕ.
Каçăсем
Категори:Фильмсем:Пайăр çын:Сталин Категори:1958 çулăн СССР фильмĕсем Категори:Истори фильмĕсем Категори:Драма фильмĕсем
Тевтонсем
Тевтонсем (лат. Teutoni, Teutones), — Ютланди çурутравĕн хĕвеланăç çыранĕ хĕринче тата Эльбăн анат юхăмĕнче пурăннă герман йăхĕ.
Пирĕн эрăчченхи II ĕмĕрте вĕсем Ютланди çурутравне пăрахса кайса кăнтăралла çул тытнă, Галлине пырса кенĕ. Кимăвăрсемпе пĕрлешсе Италин çурçĕр пайне çул тытнă. Ку пулăм Авалхи Рима тапăнма пуçланисен пĕрремĕш хумĕ тесе калаççĕ.
Пирĕн эрăчченхи 102 çулта шучĕпе нумай пулсан та вĕсене Гай Марий ятлă Рим çарпуçĕ çапса аркатнă. Ку çапăçу хыççăн вĕсене асăнни тĕл пулмасть.
Черноголовка (хула тăрăхĕ)
Черноголовка - Мускав облаçри хула тăрăхĕ.Щёлково тата Ногинск районĕсем хушшинче вырнаçнă.
Тевтонсем
Категори:Герман йăхĕсем Категори:Çухалнă халăхсем
Черноголовка (хула тăрăхĕ)
Кун-çулĕ
Хула Черноголовка 1710 çулта никĕсленĕ.
Халăх йышĕ
Хулара 20.5 пин çын ( 2010 ) пурăнать.
Каçăсем
Категори:Ăсчах хулисем
ÇАПУ классификацийĕ
Код палăртăвĕсене (NATO reporting names)
AA
AA — ракеты класса «воздух-воздух».
AS
AS — ракеты класса «воздух-земля».
AT
AT — противотанковые ракеты.
FROG
FROG — тактические ракеты класса «земля-земля».
SA
SA — ракеты ПВО.
SA-N
SA-N — ракеты морских систем ПВО.
SS
SS — ракеты «земля-земля».
SS-N
SS-N — морские ракеты класса «земля-земля».
1962 çултанпа экспериментлă ракетăсене палăртма X сас паллипе усă кураççĕ, тĕслĕхрепн, SS-X-10, SS-NX-25.
Китай техникипе хĕçпăшалне палăртма код пуçламăшĕнче C сас паллине уса кураççĕ, сăмахран, CSS-5, CSS-NX-5.
Категори:ÇАПУ Категори:Вăрçă техники
428
Çавăн пекех
Категори:Çулсем
Ноньлель
Ноньлель — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Соль юханшывăн сылтăм çыранĕпе 43 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Железнодорожный (хула)
Железнодорожный — Мускав облаçĕнчи хула тăрăхĕ.
Тарăн лопашка
Столыпинăн ял хуçалăх реформи вăхăтĕнче ку çĕрсем Ваçкаçырминче пурăнакан çĕрĕçченĕн пулнă, ăна «Китан» тесе чĕннĕ. Хальхи вăхăтра кунта ялти кĕтӳ çӳрет.
Категори:Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕ
Гоков Филипп Антонович
Гоков Филипп Антонович — (20.04.1919-25.02.1993), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 05. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр-Анăç фронтăн 21-мĕш çарĕн 10-мĕш танк бригадин танк ротин командирĕ, аслă лейтенант.
Хурамал ял тăрăхĕ
Администраци адресӗ: Хурамал ялӗ.
Телефон:         +7(83538)2-70-30.
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Евграфов Валерий Витальевич.
Тавралăхĕ
Районăн кăнтăр пайĕнче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Чăвашсем пурăнаççĕ. Халăх йышĕ — 2306 çын.
Ялсем
Ял тӑрӑхӗ Хурамал, Чăрăшкасси, Ленинкасси, Первомайски, Хумри Выçли тата Хумри Ишек ялĕсенчен тăрать.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ял тăрăхĕсем
Мустафина Алия Фаргатовна
Мустафина Алия Фаргатовна — (1994 çулхи авăнăн 30-мĕшĕ, Егорьевск, Мускав облаçĕ çур.) — Раççей спортсменĕ, гимнастика çăмăл атлечĕ.
Биографи
left|thumb|180px|Алия варринче Алия ашшĕ Мустафин Фаргат — тутар спортсменĕ, грек-рим кĕрешĕвĕпе XXI-мĕш çуллахи Олимп вăййисенче (Монреаль, 1976) бронза медалĕ çĕнтерсе илнĕ.
Пĕрремĕш тренерĕ — Дина Камалова; хальхи тренерĕсем: Александр Александров тата Олег Астапенко. Хореографĕ: Бурова Ольга.
Çитĕнӳсем
Алия питĕ ăста çăмăл атлет: Европа чемпионĕ (2010), XXX-мĕш çуллахи Олимп вăййисенче пĕр ылтăн тата иккĕ кĕмĕл медале çĕнтерсе илнĕ.
Каçăсем
Категори:Олимп вăййисем Категори:2012 çуллахи Олимп вăййисем
Булаткин Николай Иванович
Булаткин Николай Иванович (1958, çурла, 6, Чăваш АССР, Хĕрлĕ Чутай районĕ, Хирлӳкасси ялĕ — 2006, нарăс, 3, Шупашкар, Чăваш Ен), — чăваш драма актёрĕ, Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕ.
Пурнăçĕ
1958 çулхи çурла уйăхĕн 6-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕнчи Хирлӳкасси ялĕнче çуралнă. 1975 çулта Пандиковăри сакăр çул вĕренмелли шкула вĕренсе пĕтерсе Çĕнĕ Шупашкарти СГПТУна вĕренме кĕнĕ. Ăна 1978 çулта вĕренсе пĕтернĕ. 1978 çулăн авăн уйăхĕнчен пуçласа 1983 çулччен Мускаври М.С. Щепкин ячĕллĕ театр училищинче пĕлӳ пухнă.
2006 çулхи нарăсăн 3-мĕшĕнче Шупашкар хулинче пурнăçран уйрăлнă.
Пултарулăхĕ
Унăн пултарулăхĕ уйрăмах çак рольсенче паларнă: Чеховăн «Хирургия» пьесинчи фельдшер; Маривăн «Игра любви и случая» пьесинчи Арлекин; Тургенев çырнă «Бирюк» пьесинчи Бирюк. Николай Булаткин кулăшла та драмăлла пьесăсенче те выляма пултарни курăнать. Академи театрĕнче нумай çул ĕçлесе вăл нумай роль вылянă:
Каçăсем
Категори:Чăваш актёрĕсем Категори:М. Щепкин ячĕллĕ театр училищинче вĕренсе тухнисем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ Категори:1958 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2006 çулта вилнисем Категори:Нарăсăн 3-мĕшĕнче вилнисем
Калифорни чарлӑкӗ
Калифорни чарлӑкӗ (лат. Larus californicus) — чарлăк йышшисен вӗҫен кайӑксен (Laridae) тӗсӗ, Ҫурҫӗр тата Вӑтам Америкӑра пурӑнать.
Бальм-Гюнсберг
Бальм-Гюнсберг (Balm bei Günsberg) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
Калифорни чарлӑкӗ
Епле курӑнни
Кӗмӗл чарлӑка аса илтерет. Анчах пуҫӗ ҫаврарах, сарӑ сӑмси хура ункӑллӑ.
Бальм-Гюнсберг
Леберн тăрăхĕ йышĕнчи коммуна. 202 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 2541.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Калифорни чарлӑкӗ
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Чарлӑксем Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:1854 çулта çырнă чĕрчунсем
Соломон Утравĕсем
Соломон Утравĕсем, — Лăпкă океанăн кăнтăр енĕнче, Папуа Çĕнĕ Гвинеяран тухăçалла вырнаçнă патшалăх. Нацисен содружествине кĕрет. Çĕр-шыв пĕтĕмпе 28000 тăваткăл километр йышăнакан 990 утравран тăрать.
Тĕнĕ
Соломон Утравĕсен халăхĕнчен 96% - христиансем (Англикан - 45%, Римла Каттоликсем - 18%, Пĕрлешӳллĕ (United) - 12%, Баптистсем - 10%, Çиччĕмĕш кун адвентисчĕ (Seventh Day Adventist) - 7%, Ытти христиансем - 4%), тата 4% патне - тĕрлĕ ĕненӳсем.
Категори:Океанри патшалăхсем Категори:Соломон Утравĕсем
Таифалсем
Таифалсем (Taifali, Thaifali, Taiphali) — тухăçри готсен шутне кĕрекен герман йăхĕ.
Хунсем пырса кĕнĕ вăхăтра вĕсем остготсен Германрих патшине пăхăнса пурăннă. Вестготсемпе пĕрле Танай урлă каçнă, вĕсемпе пĕрлех Валентин императорпа кĕрешнĕ.
Вуламалли
Категори:Герман йăхĕсем Категори:Çухалнă халăхсем Категори:Остготсем
Вачев (юханшыв)
Вачев — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Данилов Николай Фёдорович (çыравçă)
СССР ÇП пайташĕ (1934). Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ.
Вачев (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Данилов Николай Фёдорович (çыравçă)
«Хĕрлĕ Çăлтар» орденне, медальсене тивĕçлĕ пулнă.
Вачев (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Данилов Николай Фёдорович (çыравçă)
Пурнăçĕ
1901 çулхи раштавăн 10 Чĕмпĕр хулинче çуралнă.
Вачев (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Данилов Николай Фёдорович (çыравçă)
Пурнăçĕ
«Сунтал» журнал редакциĕн секретарĕ, «Канаш» хаçатăн редакторĕн çумĕ пулса ĕçленĕ. Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕнче ĕçленĕ.
1969 çулхи кăрлачăн 28 Шупашкарта вилнĕ.
Ӗçĕсем
— К. Ивановăн, Çеçпĕл Мишшин, И. Яковлевăн, Яков Ухсайĕн, К. Турханăн тата ыттисен пултарулăхĕ çинчен статьясем çырнă.
— К.Иванов, Çеçпĕл Мишши çырнисен пуххисене ăслав хушнă пек майлаштарса кăларнă.
— Ытти халăхсен çыравçисен ĕçĕсене чăвашла, чăвашлисене вырăсла куçарнă.
Вăл пухнă халăх пултарулăхĕсем темиçе кĕнекере пичетленсе тухнă:
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1901 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 10-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1969 çулта вилнисем Категори:Кăрлачăн 28-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш çыравçисем
Зуева Анастасия Валерьевна
thumb|right|220px|Зуева Наçтук Анастасия Валерьевна Зуева -(1990 çулхи çăвăн 8-мĕшĕ, Воскресенск, Мускав облаçĕ, Раççей) - раççей ишев спортсменĕ, тĕнче тата европа чемпионĕ, XXX-мĕш çуллахи Олимп вăййисенче кĕмĕл медале çĕнтерсе илнĕ.
Каçăсем
Категори:Олимп вăййисем Категори:2012 çуллахи Олимп вăййисем
429
Çуралнă
Цу Чунг-чин — китай математикĕ
Çавăн пекех
Категори:Çулсем
Амир (Çтерлĕпуç районĕ)
Амир — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 552 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453187, ОКАТО кочĕ — 80248860003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Сарсаз (Подлубовский ял тăрăхĕ)
Сарсаз  — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 106 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453006, ОКАТО кочĕ — 80235850011.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Данилов Дмитрий Данилович
right|Данилов Дмитрий ДаниловичДанилов Дмитрий Данилович, — литература критикĕ, вĕрентекен. 1902 çулхи чӳк уйăхĕн 6 Çĕрпӳ уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Тăвай районĕ) Енĕш Нăрваш ялĕнче çуралнă. 1966 çулхи ака уйăхĕн 28 Мускавра вилнĕ.
1934 çултанпа СССР ÇП шутне кĕрет. 1934 çултанпа филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ. 1961 çулта Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ ятне тивĕçлĕ пулнă.
Пурнăçĕ
1927 çулта Хусанти хĕвел тухăç педагогика институтне вĕренсе тухнă. 1930-1934 çулсенче Мускаври Хĕрлĕ професура институчĕнче вĕреннĕ. Хусанти чăваш педагогика техникумĕнче чăваш тата вырăс чĕлхине вĕрентнĕ. Пĕр хушă тутарсен пролетари çыравçисен чăваш уйрăмне ертсе пынă. «Утăм» альманаха редакциленĕ, «Хĕрлĕ Чăваш Ен» хаçат редакторĕ пулнă.
1936 çулта Чăваш республикин çыравçисен перлешĕвне ертсе пынă. 1937-1938 çулсенче чăваш ăслăлăхпа тĕпчев институчĕнче ĕçленĕ.
Искусство çыннисем Дмитрий Данилович Данилов ятне аван пĕлеççĕ. Вăл чăваш наци культурине çĕклекенсен малти ретĕнче тăрать. Паллă литератор: талантлă педагог: пултаруллă ертỹçĕ. Нумай-нумай çын асĕнче ун пирки чи ăшă туйăмĕсем юлнă: Чăваш академи драма театрĕн артисчĕсемшĕн вăл ашшĕ вырăнĕнче пулнă.
Д.Д.Данилов 1902 çулхи ноябрĕн 5-мĕшĕнче Енĕш Нăрваш ялĕнче чухăн хресчен çемйинче çуралнă. Ялти икĕ класлă шкултан вĕренсе тухнă хыççăн 1918-1921 çулсенче Канашра педагогика курсĕнче вĕреннĕ. Пĕр çул ялта ачасене вĕрентнĕ те Хусана чăвашсен педтехникумне вĕренме кайса кĕнĕ: 1923-1927 çулсенче Хĕвелтухăç пединститутĕнче литературăпа чĕлхе уйрăмĕнче вĕреннĕ. Ун хыççăн Хусанти педтехникумра вырăс чĕлхипе литературине тата чăваш чĕлхипе литературине вĕрентет?.1930-1934 çулсенче Мускавра Хĕрлĕ профессура институтĕнче литература енĕпе ăс пухать.
Хĕрлĕ профессура институтĕнчен вĕренсе тухсан Д.Данилова Шупашкара “Красная Чувашия” халĕ “Советская Чувашия” хаçатăн яваплă редакторĕнче ĕçлеме яраççĕ. 1936 çулта ăна чăваш писателĕсен союзне ертсе пыма суйлаççĕ. Пĕр вăхăтрах вăл “Илемлĕ литература” журналăн яваплă редакторĕнче ĕçлет: Чăваш педагогика институтĕнче чăваш литературин историне вĕрентет: чĕлхепе литература кафедрин заведующийĕ пулать.
1937-1940 çулсенче Д.Данилов “Чăваш совет литературин историйĕ” очерк çырать: вырăсла “К.В.Ивановăн пурнăçĕпе пултарулăхĕ” кĕнеке кăларать.
1940 çулта Д.Д.Данилова Мускаври А.В.Луначарский ячĕллĕ патшалăх театр искусствин институчĕ "ГИТИС" çумĕнчи чăваш актерĕсен студийĕпе ĕçлеме яраççĕ "вăл преподаватель тата чăваш чĕлхипе литературин консультанчĕ пулнă". Дмитрий Данилович ертсе пынипе ГИТИСран талантлă актерсем вĕренсе тухаççĕ. Вера Кузьмина: Виктор Родинов: Галина Мадеева: Петр Иванов: Николай Степанов: Валерий Яковлев: Николай Григорьев: Нина Яковлева: Нина Григорьева тата ыттисем чăваш наци театрĕн маякĕсем пулса тăчĕç. Д.Данилов ялсенчен тухнă каччăсемпе хĕрсене тăван халăхăмăрăн ăс-хакăлне: шалти тĕнчине: тăван чĕлхемĕр илемне туйма: сăпайлăха: культурăна вĕрентнĕ. Вăлах куçару ĕçĕпе нумай тăрăшнă. Сăмахран: С?Маршакăн “Вуникĕ уйăх”: А.Островскин “Телейлĕ кун” пьесисене: классикăна чăвашла нумай куçарнă. Студентсем ăна ашшĕ пек хисепленĕ. Талантлă педагог: пултаруллă воспитатель çамрăксен чăн-чăн Вĕрентекенĕ пулнă. Унран Тăван çĕршыва: халăхăмăра юратма: сăпай та ĕçчен пулма: пирваях харпăр хăйĕнчен çирĕп ыйтма: туслăха: инкеке лекекене пĕр тăхтамасăр алă тăсса пама вĕреннĕ. 1951 çулта Д.Данилова ГИТИС проректорне лартаççĕ. 15 çул ĕçлет вăл проректорта. Хăйĕн тивĕçне вăй-хала шеллемесĕр туса пырать. 1961 çулта ăна “Чăваш АССР искусствăсен тава тивĕçлĕ ĕçченĕ” хисеплĕ ят парса чыслаççĕ. ăна “Мускава хỹтĕленĕшĕн”: “Тăван çĕршывăн 1941-1945 çулсенчи Асли вăрçă вăхăтĕнче хастар ĕçленĕшĕн” медальсемпе наградăланă. Çак пысăк çынлăхлă: кирек мĕнле ĕçе те пысăк яваплăхпа пурнăçлакан сăпайран та сăпай: ыттисемшĕн тăрăшакан çынна хисеплемесĕр тăма та май çук.
Дмитрий Данилов 1966 çулхи апрелĕн 28-мĕшĕнче вилнĕ. Ăна хăй ыйтнă пек Енĕш Нăрваш ялĕн масарне пытарнă. Ялта Д.Данилов пурăннă çурт сыхланса юлнă: ун çинче мрамор плита. Çав çурт ларакан урам халĕ ун ячĕпе хисепленет.
Пултару ĕçĕсем
Дмитрий Данилов К. Иванов, Çеçпĕл Мишши, С. Элкер, Н. Шелепи, Ф. Павлов, П. Хусанкай, С. Фомин, П. Осипов тата ыттисен пултарулăхĕ çинчен нумай çырнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш АССР ӳнерĕн тава тивĕçлĕ ĕçченĕсем
Люмжа
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Илле Тăхти
Илле Тăхти (паспортра: Ефимов Илья Ефимович), (1889 çул, авăн, 4, Чăваш Ен, Тăвай районĕ, Нӳшкасси ялĕ — 1938 çул, нарăс, 22, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш çыравçи, сăвăçи.
СССР ÇП пайташĕ (1934).
Пурнăçĕ
1889 çулхи авăн уйăхĕн 4-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи Нӳшкасси ялĕнче çуралнă.
1911 çулта вĕсене Хусанта пĕр харăсах иккĕ кĕнеке калапланă: пĕри — «Тавăт, Мĕлĕш, Шураç юррисем», тепри — «Хураç». 1922-1925 çулсенче республикăри Халăх çутĕç комиссариачĕн инспекторĕ пулса тăрăшнă.
1925-1928 çулсенче Мускав литература институчĕнче вĕреннĕ, çав вăхăтрах «Ĕçлекенсен сасси» журналпа «Чăваш хресченĕ» (каярахпа «Коммунар») хаçат редакцийĕсенче ĕçленĕ.
Чылай çул хушши ӳпке чирĕпе асапланнă хыççăн вăл 1938 çулхи нарăсăн 22-мĕшĕнче Шупашкар пульницинче вăхăтсăр вилсе кайнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Автор пурĕпе 10 кĕнекене çутта кăларнă:
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш фольклорисчĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей фольклорисчĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР фольклорисчĕсем Категори:1889 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 4-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Нарăсăн 22-мĕшĕнче вилнисем Категори:1938 çулта вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Чăваш фольклорисчĕсем
Ночная (Куданга юппи)
Ночная — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Куданга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 35 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пĕрремĕш совет-финн вăрçи
thumb|200px|Finnish volunteers arrive in Tallinn Estonia in December 1918 during [[Estonian War of Independence]]
Пĕрремĕш совет-финн вăрçи (финнсем ăна финн çыннисем ирĕклĕн тухнă экспедицисем тесе калаççĕ, heimosodat [хеймосодат]), — советсемпе финнсем хушшинче сиксе тухнă хĕçпăшаллă хирĕçӳ. Вăрçă 1918 çулхи кăрлачăн варринче финн отрячĕсем Финляндире вырнаçнă вырăс çарăн пайĕсем çине тапăннинчен пуçланнă. Официаллă ку вăрçа Финлянди 1918 çулхи çу уйăхĕн 15-мĕшĕнче пуçланă. Варçă пуçлани çинчен пĕлтернĕ хыççăнах Финлянди вăрçа вăйлă пикеннĕ, вырăссен Тухăç Карелине хăй аллине тытса иле пуçланă.