cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мальта (патшалăх)
Истори
Авалах утравпа финикиецсем хуçаланнă, кайран вара грексен аллине куçнă. Пирĕн эрăччен IV ĕмĕртен пуçласа пирĕн эрăри XIII ĕмĕрчен ăна е карфагенянсем, е римлянсем, е Византи, е арабсем, е норманнсем, е испанецсем тытса тăнă. 1530 çулта Карл V император Мальтăна иоаннитсен тĕнлĕ рыцарсен орденне парнеленĕ. Çакăнтанпа çĕр Мальта орденĕн ячĕпе палăрма тытăнать. 1798 çулта Мальтăна французсем туртса илнĕ. 1800 çулта — вăл акăлчансене лекнĕ, вĕсем вара кунта хăйсен колонине тата çар-тинĕс никĕсне тунă. 1921 çулта Мальтăна хăйне май патшалăх тытăмне панă. Иккĕмĕш тĕнче вăрçи вăхăтĕнче Мальта паттăррăн итали тата нимĕç авиацине хирĕç çăпăçнă. 1964 — Мальта Аслă Британирен ирĕклĕхе çĕнтерсе илнĕ; 1974 республика шутне кĕнĕ, анчах та 1979 çулчен, Мальтăра акăлчансен тинĕс-çар никĕсне хупиччен, патшалăх пуçлăхĕ малтанхи пекех Англи Майра патши шутланнă. 2004 çулта Мальта референдум ирттерсе (2003) Европа Пĕрлешĕвĕ шутне хутшăннă.
* Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Австри гербĕ
Австри гербне пĕрремĕш хут ХV ĕмĕрте йышăннă. Паянкуна упранса çитнĕ питлĕх çинчи пĕр пуçлă ăмăрткайăка пĕрремĕш хут Фридрих Барбароссăн кĕмĕл вак укçи çине ӳкерсе çапнă.
Гербăн кун-çулĕ
XV ĕмĕртенпе 1806 çула çитиччен икĕ пуçлă ăмăрткайăк — авлхи империсен палли, паттăрсен çул-юлташĕ, аслă истори пулăмĕсене кураканĕ — был гербом объединяющей многие центрально-европейские государства Таса Рим империйĕн Габсбург ăрăвĕ ертсе пынă тĕп-европăн чылай патшалăхĕсене пĕрлештерекен гербĕ пулнă.
Анчах та Германипе пĕрлешсе, прусс монархĕсен айне лекнипе германи гербĕ çине каллех пĕр пуçлă ăмăрткайăк сăнĕ таврăнать. Хале те, темиçе хут çĕнетнĕ-улăштарнă хыççăн та, вăл çавăн пекех юлать. Икĕ пуçлă ăмăрткайăк австри гербĕнчен те çухалать. Ку 1918 çулта Австри-Венгри империйĕ арканнă хыççăн пулса тăрать. Австри Республикин çĕнĕ гербĕ çине пĕр пуçлă ăмăрткайăка ӳкернĕ, унăн пуçĕнче турул кăшăлĕ, урисенче çурлапа мăлатук, кăкăрĕ çинче австри наци тĕсĕсмлĕ питлĕхĕ. Татса янă сăнчăра вара çĕршыва фашисăмран хăтăлтарсан хушса ӳкернĕ.
Planned
Çавăн пекех пăхăр
Австри Категори:Австрин патшалăх паллисем
Маслов Александр Спиридонович
Александр Спиридонович Маслов (22.11.1907 - 26.06.1941) - çар вĕçевçи, Раççей Паттăрĕ (вилнĕ хыççăн). Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче пĕрремĕш сывлăш таранĕ тунă, темеллле.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем
Чечен Республики
thumb|250px Чече́н Респу́блики (Чечня́; Нохчийн Республик, Нохчийчоь) — Раççей Федераци шутĕнчи республика, Раççей Федераци субъекчĕ, Çурçĕр Арамаçи федераци тăрăхне кĕрет.
Тĕп хули — Грозный.
Ялавăр (Чĕмпĕр облаçĕ)
Ялавăр, — Чĕмпĕр облаçĕнчи Сенгилей районĕн ялĕ.
Чечен Республики
Ингушетипе, Çурçĕр Осетипе, Ставрополь Енĕпе, Дагестанпа тата Грузипе чикĕ тытать.
Ялавăр (Чĕмпĕр облаçĕ)
Ялта вăтам шкул, культура çурчĕ, фельдшер пункчĕ, вулавăш, спортзал пур.
Чечен Республики
1922 çулхи чӳк, 30 йĕркеленĕ.
Ялавăр (Чĕмпĕр облаçĕ)
Тавралăхĕ
Ялавăр юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Чечен Республики
Тавралăхĕ
Чечен Республики Çурçĕр Кавказра вырнаçнă.
Ялавăр (Чĕмпĕр облаçĕ)
Кунçул
Яла 1672 çулта хальхи Куславкка тата Вăрмар районĕнчи чăвашсем никĕсленĕ.
Чечен Республики
Тавралăхĕ
Паллă юханшывсем: Терек, Сунжа, Аргун.
Тĕн
Тĕп тĕнĕ — суннит тĕслĕ ислам.
Ялавăр (Чĕмпĕр облаçĕ)
Кунçул
Çапах та тепĕр версипе, авал çак вырăнта пăлхар ялĕ пулнă. Çав ялта Ялавăр сăвăç-юрăç çуралса ӳснĕ.
Чечен Республики
Патшалăх тытăмлăхĕ
Республикăн тĕп саккунĕ — Чечен Республикин конституцийĕ.
Ялавăр (Чĕмпĕр облаçĕ)
Халăх йышĕ
1859 çулта 245 килте 1577 çын, 1897 455 килте 2474 çын. Çав вăхăтра ялта шкулпа чиркӳ пулнă.
Чечен Республики
Каçăсем
*
Ялавăр (Чĕмпĕр облаçĕ)
Халăх йышĕ
1913 çулта 601 килте 4373 çын, ытларах чăвашсем. 1996 çулта ялта 1321 çын, тĕпрен илсен чăвашсем.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи Сенгилей районĕн ялĕсем
Çеçмер (Муркаш районĕ)
Çеçмер, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Хĕрт-сурт
thumb|Хĕрт-сурт Хĕрт-сурт — кашни кил-çуртра, çемйере пурăнакан чун-чĕм.
Мăн Адакъю
Мăн Адакъю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 175 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Дундук
Дундук — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Удряк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Çатракасси (Муркаш районĕ, Турай ял тăрăхĕ)
Çатракасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Паллă çыннисем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Чургулды
Чургулды — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 495 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452844, ОКАТО кочĕ — 80250805003.
Илтерек
Тавралăхĕ
Хусантан 200 яхăн çухрăмра вырнаçнă.
Чургулды
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Илтерек
Кун-çулĕ
1703-мĕш çулта никĕсленĕ. Кунта патша панă ярлыкпа пĕр чăваш килнĕ. Çакăнти çыран хĕррисене кăмăлланипе вăл хăйĕн виçĕ ывăлĕпе пурăнма юлнă. Ывăлĕсенчен пĕри Аксупай, тепри Илтерек, виççĕмĕшĕ Енрус ятлă пулнă. Вĕсем виççĕшĕ те пĕр-пĕринчен 5-6 çухрăмран çĕр лаптăкĕсем йышăнса хăйсем валли çурт-йĕр çавăрнă, сунарпа утар, çĕр ĕçĕпе пурăна пуçланă. Ял ячĕсем те вара вĕсен ячĕсенченех тухнă: Аксу (Аксубаево), Илтерек (Ильдеряково), Енрусьел (Енорускино). ,.
Чургулды
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Илтерек
Кун-çулĕ
Ялта тухăçалла Çĕнĕ Илтерек вырнаçнă.
Паллă çыннисем
Ял спортсменсемпе паллă. .
Асăрхавсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Çурла, 14
Уявсем
Пыл Сăпасĕ, Успени типĕ тытни пуçламăшĕ.
Çуралнă
''Çав. пекех: Категори:Çурлан 14-мĕшĕнче çуралнисем''
Вилнĕ
''Çав. пекех: Категори:Çурлан 14-мĕшĕнче вилнисем'' Категори:Кунсем
HTML
thumb|Чи ансат HTML документ
HTML — (HyperText Markup Language — гипертекстăн палли) — разметкăн стандартлă чĕлхин палли. HTML чĕлхене 1991-1992 çулта Женевăра (Швейцари) британ ăсчахĕ туса йĕркеленĕ. HTML чĕлхе паллине версткăпа ĕçлеме пĕлмĕн çын валли тунă. Вăл SGML йывăрлăхĕсенчен çăмăллăн тухать. HTML-па хитре, йĕркеллĕ документ хатĕрлеме пулать.
HTML-па çырнă текстăн сарăлакан функци пур: html е htm. Çак ĕçсем валли хушма йĕркеленнĕ, вăл хăш документа форматлаччиенех кăтартать. Кун пек „браузер” е „интернет-обозреватель” теççĕ.
Паянхи куна çынсем тăтăшах усă куракан браузерсем: Internet Explorer, Mozilla Firefox, Safari, Google Chrome тата Opera (пăх.: Браузер#Пасарти вырăнĕсем).
Версисем
Официаллă HTML спецификацйĕ çук. 1995 çулчен чылай официаллă мар HTML стандартсем пулнă. Çавăнпа та стандартлă версине уйрăммăн палăртас тĕллевпе ăна иккĕмĕш номер панă. Çакă вара тĕрлĕрен веб- тата браузер ĕçтешĕсемшĕн питĕ ансат шутланать.
Браузерсен вăрçи
1990 çул варринче Netscape тата Microsoft компанисем браузер йĕркелекенсем хăйсен элеменчĕсене HTML – разметкăна, паллăна хушма тытăннă. Çав вăхăтрах браузер хăйĕн кирлĕлĕхне çухатнă пулнă, халĕ вара чи вăйлăраххи те паллăраххи пулать. Вĕсем çаксем: Mozilla Firefox Gecko; Safari, Google Chrome WebKit; Presto.
Каçăсем
Категори:Интернет стандарчĕсем Категори:ISO стандарчĕсем
Прайм (паллă)
Прайм (Prime) — типографи палли: 30^\prime.
Палли юмĕ
Иккеллĕ, виççеллĕ, тăваттăллă прайм паллисен те хăйсен юмĕ пур.
Прайм евĕрлĕ паллисем
Прайм евĕрлĕ курăнаççĕ:
Каçăсем
Категори:Математика паллисем Категори:Типографи Категори:Пунктуаци
Васильев
Васильев, — вырăсла «Василий» ячĕнчен пулса кайнă питĕ сарăлнă арçын хушамачĕ.
Васильева, — вырăсла «Василий» ячĕнчен пулса кайнă питĕ сарăлнă хĕрарăм хушамачĕ.
Категори:Хушаматсем
Артаулово
Артаулово — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 209 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452832, ОКАТО кочĕ — 80250810002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Талалихин Виктор Васильевич
230px|thumb|||[[Почтă марки СССР 1943 ç. Талалихинăн каçхи таранĕ]] Виктор Васильевич Талалихин (авăн, 8 1918 — юпа, 27 1941 — çар вĕçевçи, Совет Союзĕн Паттăрĕ . Тăшманăн 6 вĕçев машинине персе антарнă, каçхи таран тунă.
Кун-çулĕ
Сарă ту кĕпернин Тепловка чиркӳ ялĕнче çуралнă. 1933 çулта Мускаври аш-какай комбинатĕнче ĕçлеме пуçлать. 1934—1937 çулсенче комбинат çумĕнчи професси паракан техника училищинче вĕренет.
1938 çулта Борисоглебскри вĕçевçĕсен аслă çар авиаци училищин чен вĕренсе тухать. Çамрăк кĕçĕн лейтенант совет-финн вăрçинче çапăçать. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче 177- мĕш истребитель авиаполкĕн авиаэскадрилья командирĕн çумĕ пулса тăрать.
1941 çулхи çурла, 7 каçĕнче çĕрлехи çапăçура Мускав çине вĕçсе пыракан бомба пăрахакан самолёт çине таранпа каять.
1941 çулхи чӳк, 27 Подольск патĕнче сывлăшри çапăçура паттăррăн пуçне хурать.
Мускавра, Новодевичье çăвине пытарнă.
Чысĕсем
Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин вĕçевçисем Категори:СССР вĕçевçисем
Мăн Анорога-Шор
Мăн Анорога-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Воркута юханшывăн сулахай çыранĕпе, 171 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Евбаза N2556
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Мăн Анорога-Шор
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Евбаза N2556
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Нидерландсен патшалăх гимнĕ
Хет Вильгельмус (Het Wilhelmus, Вильгельм юрри), — Нидерландсен патшалăх гимнĕ, тĕнчери чи ватă гимнăсенчен пĕри. Ку юрă Орански Вильгельм I çинчен, вăл Орански тиккĕ тата XVI ĕмĕрти нидерландсен революци ертӳçи. Унăн нĕсĕлĕсем — Орански ăрăвĕ — 1815 çултан пуçласа Нидерландсен патша ăрăвĕ шутланать.
Тексчĕ
Тулли тексчĕ вăрăм. Акă ахаль чухне официаллă вырăнта юрлакан пĕрремĕш строфи: ''Wilhelmus van Nassauwe
ben ik, van Duitsen bloed,
den vaderland getrouwe
blijf ik tot in den dood.
Een Prinse van Oranje
ben ik, vrij, onverveerd,
den Koning van Hispanje
Каçăсем
Категори:Нидерландсем
И.Я. Яковлев уçнă Аслă Арапуç шкулĕ
1897 çулта Аслă Арапуç çыннисем пухăнса ялта училище уçмалли çинчен хут çырнă. Пулас икĕ класлă училищĕне хупартмалли сметăна И.Я. Яковлев хатĕрленĕ. Вăл çав вăхăтра Хусан пĕлӳ округĕнчи чăваш шкулĕсен инспекторĕ пулнă.
Училище çуртне 1912 çулта купаласа пĕтернĕ.
Паллă çыннисем
Ку шкулта нумай паллă ăсчах пĕлӳ илнĕ. Вĕсен шутĕнче Т.М. Матвеев (1884-1939), чăваш чĕлхине тĕпчекенĕ; К.И. Еремеев — ăслăлăх тухтăрĕ, нумай кĕнеке авторĕ, Раççей тĕпчевпе ăслăлăх ял хуçалăх экономикин институчĕн ăсчахĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Аслă Арапуç Категори:Шкулсем
Кивьял (Самар облаçĕн Пайрак районĕ)
Кивьял (Неприк), — Самар облаçĕнчи Пайрак районĕн ялĕ. Ялта пуçламăш шкул пур.
Кунçулĕ
2002-мĕш çулхи çырсатухупа килĕшÿллĕн, ялта ялта мĕнпурĕ 262 çын; чăвашсем (55 %) тата вырăссем (39 %) пурăннă. Анчах та ку цифрăсене çапах та тĕплĕн тĕрĕслесе вĕсем хыçĕнче чăннипе мĕн тăнине тишкермелле пуль.
Ван Гог Винсент
Винсент Виллем Ван Гог (Vincent Willem van Gogh, 1853-мĕш çулхи пуш уйăхĕн 30-мĕшĕ, Грот-Зюндерт, Нидерланд - 1890-мĕш çулхи утă уйăхĕн 29-мĕшĕ, Овер-сюр-Уаз, Франци) — пĕтĕм тĕнче пĕлекен нидерланд-француз ÿнерçи, импрессионизм хыçалхи тапхăрĕн элчи.
Кивьял (Самар облаçĕн Пайрак районĕ)
Асăрхавсем
Категори:Самар облаçĕнчи Пайрак районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Ван Гог Винсент
Ачапа яшлăх çулĕсем
Винсент Ван Гог Бреда çывăхĕнче, кăнтăр Нидерландăн Çÿрçĕр Брабант пайĕнче, Бельги чиккипе юнашар вырнаçнă  Грот-Зюндерт (нидерл. Groot Zundert), ялĕнче çуралнă. Кил-йышĕ пысăк пулнă. Ашшĕ, Теодор Ван Гог протестант пасторĕ пулнă. Амăшĕ, Анна Корнелия Карбентус, Гаагари хисеплĕ кĕнеке сутавçин хĕрĕ пулнă. Анна Корнелия çемçе кăмăллă, илемлĕхе ăнланакан хĕрарăм, хăй те ÿкерме юратнă; пур ачисем те унран илемлĕх туйăмне еткерсе илнĕ. Винсент хăйне май кăмăллă ача пулнă, малтанах килти çутĕç илнĕ.
1864-мĕш çулта Зевенбергенти шкул-интернатра вĕренме пуçлать. Тăван килтен уйăрăлни унăн чунне йывăр амантнă.
1866 -1868-мĕш çулсенче Тилбургри II-мĕш Виллем ячĕллĕ колледжра вĕренет. Винсента франц, анкăл, нимĕç чĕлхисене вĕренме çăмăл пулать. Кунта вăл ÿкерме те вĕренет.
1869 - 1876-мĕш çулта Винсент Гаагари Goupil & Cie ятлă илемлĕ ÿнер ĕçĕсене сутса-илекен вырăна сутуçă пулса ĕçлет. Пĕр вăхăт хушши ун ĕçĕсем тăвалла пыраççĕ. Ĕç енĕпе Лондонра пулать, унти музейсенче Жан-Франсуа Милле тата Жюль Бретон ĕçĕсемпе киленет. Парижра Салонпа Луврти куравсене çÿрет. Вăл илемлĕ сĕçĕсен шайне ăнкаракан пулать. Суту-илÿ ĕçĕпе кăсăкланми пирки ĕçĕсем япăхса каяççĕ. Ырă ĕçсем тăвас шухăш-кăмăл ăна тĕн ĕçченĕ пулма хавхалантарать.
1876 - 1878-мĕш çулсенче тĕрлĕрен ĕç-пуç туса аппаланать, ниçта та чун туртакан ĕç тупса лăпланаймасть.
Ӳнерçĕ пулса тăни
1880-мĕш çулсенче ÿнерçĕ пулас тесе çирĕп шухăш тытать. 1880-1881-мĕш çулсенче Брюссельти, 1885-1886-мĕшĕсенче Антверпенри Илем академине вĕренме çÿрет, Антона Мауве ÿнерçĕ канашĕсемпе усă курать, кăмрăк чавса кăларакансене, хĕресченсемпе тĕрлĕ ĕç çыннисене ÿкерет. «Хĕресчен хĕрарăмĕ» (1885), Крёллер-Мюллер музейĕ, Оттерло; «Çĕрулми çиекенскем» (1885), «Нюэненри кивĕ чиркÿ тăрри» (1885), «Пушмаксем» (1886), Винсент ван Гогăн Музейĕ, Амстердам). Ку ĕçсенче ÿнерçĕ тĕттĕм сăрăсемпе усă курать, ĕç халăхĕн йывăр пурнăçне кăтартать.
1886-1888-мĕш çулсенче Парижра Ван Гог Европари паллă вĕрентекен П. Кормонăн ĕç лаççине çÿренĕ, импрессионизм юхăмĕн ÿнер ĕçне, япони гравюрине, Поль Гогенăн хайлавĕсене тишкернĕ. Çак тарантан ÿнерçĕн сăрă тĕссисем çуталса пыраççĕ, сенкер, ылтăн-сарă, хĕрлĕрех тĕссем хушăнаççĕ, вăл хăвăрт та вĕтĕ, юхса пынă пек мелĕпе сĕрме пуçлать «Агостина Сегатори «Тамбурин» кафере» (1887-1888), «Сена урлă кĕпер» (1887), Винсент ван Гогăн Музейĕ, Амстердам; «Танги атте» (1887), Роден музейĕ, Париж, «Париж çине Лепик урамĕнчи Тео хватерĕнчен пăхни» (1887), Винсент ван Гогăн Музейĕ. Париж тапхăрне «Мольберт умĕнчи хăйĕн сăнарĕ» вĕçлет.
Юлашки çулсем. Пултарулăхĕ ÿссе аталанни.
1888-мĕш çулта вăл Арль хулине çитет. Халĕ вăл тинех хăйĕн меслечĕпе алне тупса палăртнă. Кăвар чĕреллĕ илем туйăмĕ, телей патне ăнтăлни, çав вăхăтрах çына хирĕç тăракан вăйсенчен шикленни, хĕвеллĕ тĕссемпе çуталса тăракан кăнтăрти çутçанталăк сăнарĕсенче те («Сарă çурт» (1888), «Гогенăн Кану пуканĕ» (1888), «Вырни. Ла-Кро лапамĕ» (1888), Винсент ван Гогăн Музейĕ, Амстердам), те çĕрлехи шиклĕ туйăма асаилентерекен («Каçхи кафе» (1888), Крёллер-Мюллер музейĕ, Оттерло); чун кĕртсе пурнăçпа тултарат: («Арлти хĕрлĕ виноград сачĕсем» (1888), А. С. Пушкин ячĕллĕ Патшалăх илемлĕ ÿнер музейĕ, Мускав), («Ван Гогăн Арлти çывăрмалли пÿлĕмĕ» (1888), Винсент ван Гогăн Музейĕ, Амстердам). Пурнăçĕн юлашки эрнинчеВан Гог паллă ĕçне: «Улакураклă тулă уйĕ» ÿнерет...
1890-мĕш çулхи кăрлач кăларăмĕн «Меркюр де Франс» журналта Ван Гогăн «Арлти хĕрлĕ виноград сачĕсем» çинчен пăрремĕш тишкĕрÿллĕ Альбер Орье хăпартланса хайланă çыравĕ тухнă.
Шутсăр нумай та йывăр ăçлени тата хăйне тĕрĕс тытманни (абсент ĕçсе супнă), Ван Гога юлашки çулсенче чун чирĕ аптратма пуçлать. Унăн сывлăхĕ япăхланать, вăл чун чирĕпе аптракансене сиплекен Арлти çурта лекет, унтан Сен-Реми-де-Провансри (1889-1890), каярах Овер-сюр-Уазри çуртсенче сипленет, кунта вăл Гаше докторпа (ÿнерçĕ), паллашать. Унтах вăл утă уйăхĕн 1890-мĕш çулхи 27-мĕшĕнче перĕнет, хăйех больницана çитет, аманнă хыççăн 29 сехет иртсен, юн çухатнинчен вилсе каять. Винсент Ван Гога Овер-сюр-Уаз çăвинче пытарнă.
Каçăсем
Категори:Нидерланд ӳкерçисем Категори:Франци ӳкерçисем Категори:Постимпрессионизм Категори:Ӳнер Категори:Пайăр çынсем:Франци Категори:Францин сӳретлĕ ӳнерĕ Категори:Ӳкерçĕсем, патшалăхсемпе Категори:Гравюра пухакансем Категори:Валь-д’Уаз департамĕнче пытарнисем Категори:Натюрморт ăстисем Категори:Францире перĕнсе вилнисем
Сан-Марино
Сан-Марино, ҫутăран та çутă Сан-Марино Республики (Serenissima Repubblica di San Marino) — Çĕр çинчи пĕчĕк патшалăхсенчен пĕри, Кăнтăр Европăра выраçнă, йĕри-тавра Итали çĕрĕсемпе хупăрланнă.
301 çулхи авăнăн 3-мĕшĕнчен пуçласа Сан-Марино ирĕклĕ патшалах. Унăн пуçлăхĕсем - икĕ капитан-регентсем (Capitani Reggenti), вĕсене çур çуллăха суйлаççĕ. Республикăн Хĕçпăшаллă çарĕсем пур.
Халăхĕ
Халăхĕ 29 пинĕ çынран ытла (2005). 80% яхăн – санмаринецсем, 19% – итальянсем. 13 пинĕ ытла ют çĕршывсенче пурăнаççĕ, чылайăшĕ - Италире. Официаллă чĕлхе – итали чĕлхи; пурăнакан халăхĕ итали чĕлхин роман диалекчĕпе калаçать. 93% - католиксем.
Истори
Легенда тăрăх, Сан-Марино IV ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурмалăхĕнче тĕн пирки хĕстернĕшĕн Далмацирен тарса тухнă таса Марин никĕсленĕ. Вăл Римини хулинче чул якатакан ĕçпе пурăннă. Вара вăл Титано ту çинче чул катмалли вырăн тупнă, кайран пĕчченлĕх шыраса, хăйне валли пĕчĕк кĕлту пӳрчĕ туса лартнă та çын тĕнчинчен уйрăлса ту çинче пурăнма тытăннă. Унăн чаплă пурнăçĕ турра ĕненекен çынсене хăйĕн патне илĕртнĕ, часах кунта пĕчĕк мăнастырь пулса тăрать. Çак мăнастырь, унăн ячĕпе хисепленекенскер, VI ĕмĕрĕн вĕçĕнче те, кӳршĕсене политика енĕпе пăхăнмасăрах хăйĕн тĕллĕнех пурăннă.
Малашни ĕмĕрсенче унăн ячĕ истори палăкĕсенче темиçе хут та тĕл пулать. 951 çулта герцог Беренгар II "Сан-Маринăра" император Оттонран пытаннă. Италине мадьярсемпе сарацинсем тапăнса кĕрсен, йĕри-тавра валсем стенасем тунă. Иккĕмĕш пинçуллăх пуçламăшĕнче кунта халăх пухăвĕ ертсе пынă. Пуху шутне çемье пуçлăхĕсем кĕнĕ. XIII ĕмĕрте халăх пухăвĕ вырăнне Тĕп Канаш ертсе пырать. XI - XIII ĕмĕрсенче республика кӳршĕсенчен сутăн илнĕ май çĕрĕсем кăштах сарăлнă. XIII ĕмĕрте Сан-Леори Монтефельтро графсем (гибеллинсем майлăскер), Римини хулипе (гвельфсем майлă) хирĕçсе кайнă. Сан-Марино та çак хушша кĕнĕ. С.-Марино Монтефельтро графсемпе килĕшӳ тунă, уншăн вара вĕсене папа Иннокентий IV хытă ятланă. Папсем темиçе хут та Сан-Маринăна тытса илесшĕн тăрмашнă, çапах та ăнăçу тытайман. Малатеста Риминире пуçлăх пулсан республикăшăн пысăк хăрушăлăх пулса тухнă. Унран хӳтĕленес шутпа, Сан-Марино Альфонс V Арагонскипе, Неаполь патшипе килĕшӳллĕ пулнă, вăрçă пуçланса кайсан Малатестăн Фиорентино ятлă питĕ вăйлă замокне çĕнтерсе илнĕ;вăрçă хыççăн замокĕ республика шутĕнче юлнă. Папа Пий II та 1462 çулта, Малатеста хирĕçлĕ вăрçăра та республикăран пулăшу ыйтнă; пулăшу сумлă пулнă, Серравалле, Фаэтано тата Монтеджиардино ялĕсем республикăна кĕнĕ.
XVI ĕмĕрте папăсем темиçе хутчен Сан-Маринăна ют çынсен тыткăна парнеленĕ, анчах та никам та хăй аллине илеймен. 1543 çулта 500 çынлă папа çарĕ, хулана тапăнса кĕрес шутпа çĕрле Титано ту хĕсĕкĕсенче çĕтсе çӳресе ним тăваймасăр каялла таврăннă. Çак юнсăр çĕнтерӳ кунне республикăра паянкун та уявлаççĕ. 1631 çулта кӳршĕ герцогство Урбино папа çĕрĕсем шутне кĕнĕ; çакăнтанпа Сан-Марино йĕри-тавра папа çĕрĕсем çавăрса илнĕ. Папа Урбан VIII республикăн ирĕклĕхĕпе килĕшнĕ, таможня енĕпе çăмăллăх панă (1631). Каярахпа татах хĕрӳçисем тухнă, мĕншĕн тесен С.-Марино Чиркӳ облаçĕнчен таркăнсене пытанса пурăнма вырăн панă. 1739 çулта П. Лолли тата М. Белзоппи санмаринецсем республикăна хирĕç пăлхав çĕклесе халăх пухуне патшалăхăн тĕп ертĕвĕ тума шутланă, анчах та весене вăхăтра аресленĕ. Романьери папăн легачĕ, Альберони кардиналĕ, вĕсене тĕрмерен кăларма хушнă. Республика хушнине каялла тавăрнă. Кун хыççăн Альберони ют çĕршыври санмарин патрициĕсене ареслене, республикăн чиккисене хупнă, çар çыннисемпе Сан-Марино çине кайнă та халăх пулăшнипе ярса илнĕ. Чылай халăхĕ хирĕç пулнă: çынсене собора папăна тупа тума пуçтарнă, килĕшмен пирки темиçе кун хупса лартса выçăпа асапланă хыççăн тупа тунă. Çапах та папа Климент XII кардиналăн ĕçĕсене пăрахăçланă та республикăна ирĕклĕх парнеленĕ.
Сан-Марино революци вăрçисем вăхăтĕнче сыхланса юлнă; Наполеон I те ăна туслах сĕннĕ. Вена конгресĕ республикана пачах тĕкĕнмен. 1831 çулта Сан-Марино политика эмигранчĕсемшĕн пытану вырăнĕ пулать. 1849 çулта австриецсем хăваланă май Гарибальди хăйĕн юлташĕсемпе Сан-Марино чиккисем патнелле çитнĕ. Патшалăх Ертĕвĕ республика çĕрне кĕме ирĕк паман, апат-çимĕçсемпе çеç пулăшнă. Гарибальди çавах хăй тĕллĕнех республика витĕр хăйĕн ушкăнĕпе (250 çын) каç хӳттипе австри çарĕ çумĕнчен вăрттăн иртсе кайнă. Ыттисене республика хĕçпăшалсăрлантарнă та ирĕке кăларса янă. Çакăн хыççăн республика çĕрĕнче темиçе рим парламенчĕн депутачĕсем пытаннă; республика малтан пама килĕшмен, анчах та папа генералĕ Марциани 4000 çар çыннисемпе хула патне пырсан, вĕсене хулана кĕрсе 32 эмигранта ареслеме кансĕрлемен. Тĕплĕнех каласан, С.-Маринăра вăл вăхăтра тĕрлĕ политика партисем хунанă : ирĕклĕх парти, клерикал парти тата Итали çумне пĕрлешесшĕн демократи партийĕ. Çак кĕрешӳре статс-секретарь Бонеллине урамра вĕлернĕ (1853); кайран тата политика енĕпе вĕлернисем пулнă. Папа Пийăн IX, С.-Маринăна хăйĕн çĕрĕ çумне çыпăçтарасшăн шухăш çуралнă; республика хăйĕн ирĕклĕхне Наполеон III хута кĕнипе сыхласа юлнă. 1859—1860 кĕрешӳ театăрĕнчен аякра тăрса, вăл Итали пĕрлешнĕ тапхăрта сыхланнă, 1862 çулта унпа Ырă кӳршĕлĕх Килĕшӳ хучĕ тата сутă-илӳ трактатне алă пусса çирĕплетнĕ.
Каçăсем
Категори:Европа патшалăхĕсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Андижан пăлхавĕ
Андижан пăлхавĕ, — Андижан (Узбекистан) хулинче çĕкленнĕ пăлхав. 2005 çулхи çу уйăхĕн 12-мĕшĕнче пуçланнă.
Истори
Пăлхава пуçарса яракаĕсем Акрамия тĕн юхăмĕ пулнă. 2005 çулхи çу уйăхĕн 12-мĕшĕнче вĕсем Андижан хулинчи тĕрмене тытса илсе хăйсен юлташĕсене ирĕке кăларнă. Вĕсен ĕçĕ питĕ хăвăрт правительствăна хирĕç пăлхав тарин улшăннă. Çынсем пухăнса правительствăна хăй вырăнне пушатма ыйта пуçланă.
Узбекистан правительстви пăлхав сарăлса ан кайтăр тесе çу уйăхĕн 13-мĕшĕнче пăлхавçăсене хирĕç ШĔМпе çар çыннисене кăларнă. Вĕсем пăлхава пăшалпа персе пĕтернĕ. Официаллă панă даннăйсем тăрăх пăлхава чарнă вăхăтра 170 çын вилнĕ, 500 патне аманнă. Çын прависене хӳтĕлекен организацисем илсе кăтартакан даннăйсем тăрăх вĕсен шучĕ самай ытла пулнă.
Çу уйăхĕн 14-мĕшĕнче Андижанран тарнисем Узбекистанпа Киргизи чикки патĕнче вырнаçнă Кара-Суу хулинче пухăнма пуçланă. Çу уйăхĕн 15-мĕшĕ тĕлне Киргизипе Узбекистан пĕр-пĕрин хушшинчи чикке уçма калаçса татăлнă. Каярахпа вара тарма тивнĕскерсене ПНО пулăшнипе виççĕмĕш патшалăха, Румынине куçарнă.
Çу уйăхĕн 15-мĕшĕнче, ирхине Хура Суу хулари лару-тăру лăпланнă.
Категори:Узбекистан историйĕ
Енрусьел
Енрусьел — Тутарстанăн Аксу районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Хусантан 200 яхăн çухрăмра вырнаçнă.
Кунçул
1703-мĕш çулта никĕсленĕ. Кунта патша панă ярлыкпа пĕр чăваш килнĕ. Çакăнти çыран хĕррисене кăмăлланипе вăл хăйĕн виçĕ ывăлĕпе пурăнма юлнă. Ывăлĕсенчен пĕри Аксупай, тепри Илтерек, виççĕмĕшĕ Енрус ятлă пулнă. Вĕсем виççĕшĕ те пĕр-пĕринчен 5-6 çухрăмран çĕр лаптăкĕсем йышăнса хăйсем валли çурт-йĕр çавăрнă, сунарпа утар, çĕр ĕçĕпе пурăна пуçланă. Ял ячĕсем те вара вĕсен ячĕсенченех тухнă: Аксу (Аксубаево), Илтерек (Ильдеряково), Енрусьел (Енорускино). .
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Сан-Марино Республикин Хĕçпăшаллă çарĕсем
Сан-Марино Республикин Хĕçпăшаллă çарĕсем. Пĕрмаях хĕсметре тăракан контингентĕнче 75-100 çын. Çар çыннисем наци уявĕсенче, церемониалсенче, ют çĕршыв правительство делегацисене кĕтсе илнĕ ĕçсене хутшăнаççĕ. Çара тытса тăма патшалăх бюджетĕнчен 700 000 доллар (2001) уйăраççĕ.
Зилим
Зилим — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 215 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Айхи Алексей Геннадьевич
Алексе́й Генна́дьевич Айги́ (1971, утă, 11, Мускав, СССР çур.) — раççей композиторĕ, сĕрме купăсçă, 4’33" ансамблĕн ертӳçи . Генадий Айхи сăвăçăн ывăлĕ.
Дискографи
мини|left
Фильмографи
Алексей Айхи мусăкĕ çак фильмсене илемлетет:
Унсăр пуçне, Айхи сасăсăр фильмсем валли çĕнĕ мусăк хайланă:
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Раççей композиторĕсем Категори:Композиторсем, алфавитпа Категори:Раççей кинокомпозиторĕсем Категори:Раççей сĕрме купăсçисем Категори:«Ника» премин лауреачĕсем Категори:«Ылтăн ăмăрткайăк» премин лауреачĕсем Категори:«Ылтăн така» премин лауреачĕсем Категори:XXI ĕмĕрти композиторсем
Люксембург (патшалăх)
Люксембург е Аслă Херцăклăх Люксембург — Анăç Европăри пĕчĕк (карлик) патшалăхĕ. Герцоклăх Бельгипе, Германипе тата Франципе чикĕленет.
Тĕп хули — Люксембург.
Истори
VII ĕмĕр вĕçĕнче Виллиброрд (бенектианецсен орденĕн ертӳçи) хистенипе Люксембург халăхне Христос тĕнне кĕртнĕ. Люксембург вăтам ĕмĕрсенче франксен Австрази патшалăхне, кайран Рим империне, тепĕртакран — Лотарингине кĕрет. 963 çулта Люксембург ирĕклĕх çĕнтерсе илнĕ. Çак çĕрсенче хӳтлĕх карманĕ — Лисилинбург (Пĕчĕк карман) никĕсленĕ пулнă, çавăнтанах патшалăх аталанса пынă. Çак чылаях мар çĕрсене пуçараканĕ Зигфрид пулнă. Унăн аслашшĕсем çĕрĕсене вăрçăсемпе, политика енĕпе авланнипе, (кăнар) хăварнă çĕр пурлăхĕсене пухнипе тата килĕшӳ хучĕсене çырнине пула пуçтарнă. 1060 çулта Люксембургăн пĕрремĕш графĕ тесе Конрада палăртнă. Унăн мăнукĕн мăнукĕ Эрмезиндăн паллă ертӳçĕ тата унăн мăнукĕн ывăлĕ Генрих VII, хăй енчен, 1308 çултанпа Рим Императорĕ пулнă. 1354 çулта Люксембург графлăх шутĕнчен херцăклăха куçнă. Анчах та 1443 çулта Елизавета Герлитц, Рим императорăн Сигизмундăн племянници, çĕрне Филипп III Бургундскине пама тивнĕ.
1477 çулта Люксембург Габсбург династи аллине лекнĕ, Карл V империне пайланă чух Испани айне пулнă. Нидерланды Испани патши Филипп II хирĕç пăлхав çĕклесен, Люксембург никам майлă та пулман, аякка тăнă. Пăлхав вĕçленсен херцăклăха пăлхавçăсем хăйсем çумне хушăнтарнă. Вăтăрçуллă вăрçă (1618—1648) пуçламăшĕн тапхăрĕ Люксембургшăн лăпкă иртнĕ, анчах 1635 çулта вăрçăна Франци хутшăнсан, патшалăхра ахăр-самана пуçланнă. Кунсăр пуçне, Вестфаль мирĕ (1648) Люксембурга танăç пурнăç кӳрмен — 1659 çулта Пиреней килĕшӳ хутне çирĕплетнĕ хыççăн çеç вăл такăр çул çине тухнă. 1679—1684 çулсенче Людовик XIV, Хĕвел-патша, Люксембурга ярса илме пуçланă; кайран, 1697 çулта, Франци ăна Испанине парнеленĕ. Испани пурлăхĕшĕн пынă вăрçă хыççăн Люксембургпа Бельги Габсбургсем патне таврăннă. Франци Революцийĕн улттăмĕш çулĕнче Люксембурга каллех Франци сĕмне лекет. Херцăклăх çĕрне виçĕ департамента (departements) пайланă. Люксембург 1798 çулта пăлханма тăнă, анчах та çĕкленнĕскерсене çапса пусарнă.
1831 çулта Франци, Англи, Раççей, Прусси тата Австри ертӳçисем пĕрле пухăнса çапла килĕшӳ тунă: Люксембурга Вильям I тавăрса панă, Германи конфедерацине кĕртнĕ, франци чĕлхипе калаçаканнисене Бельгие пурăнма куçарнă. 1867 çулчен Люксембург автономи йĕркиллĕ Нидерландсен шутĕнче пулнă.
1842 çулта Вильям II Пруссипе килĕшӳ хучĕ çырнă, Люксембург Таможня Ушкăнне хутшăннă. Çапла вара герцогство хуçалăхĕ аталана пуçланать, кунта чукун çулсем хураççĕ. 1841 çулта халăхран ыйтмасăрах Люксембурга конституци йышăнтарнă. 1848 çулхи Франци революци сĕмĕпе Вильям автономине либераллă конституци парнеленĕ. 1866 çулта конфедераци салансан Люксембург суверенлă патшалăх ретне тухать. Официаллă ку 1867 çулхи авăнăн 9-мĕшĕнче пулса иртет. Кăшт маларах, 1867 çулхи акан 29-мĕшĕнче, Лондонри тĕнчери конференцире Раççей, Аслă Британи,Франци, Прусси тата ретри ытти патшалăхсем Люксембург шайĕ пирки килĕшӳ хучĕ çырнă. Çапла Аслă герцогство Люксембург Нассау династин кил-çурчĕн пурлăхĕ шутне ĕмĕрлĕхех йышăннă, герцогствăна "ĕмĕрлĕхех никам майлăмар" патшалăх тесе çирĕплетнĕ.
1890 çулта, Вильям III вилсен, Нидерландсен патшалăх астулĕ арçынсăр тăрса юлать, çавăнпа вара Аслă херцăклăхăн херцăкне —Нассау Адольф патша пулса тарать, кайран унăн ывăлĕ Вильям та патша пулать. Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи вăхăтĕнче Люксембург никам майлă та пулман, çапах та ăна 1914 çулта Германи оккупацилет. Вильям хĕрĕ — Мария Аделаида — нимĕçсемпе ытлах хирĕçмен.
Версаль мирĕпе Мария Аделаида астулне Шарлотта йăмăкне хăварать. 1940 çулта Германи иккĕмĕш хут Люксембурга хупăрлать. Кун чух Патшалăх Ертӳлĕхĕ нацистсемпе пĕр канашлă пулман пиркипе Херцăк пĕтĕм Кил-çурчĕ эмигрирацие тухса каять, вĕсем вара ют çĕрте пурăнаççĕ. Херцăклăхра нимĕçсем хăйсен «йăлисене» йĕркеленĕ, франци чĕлхипе калаçма чартарнă. Херцăклăха Виççĕмĕш Райх çумне хушнă; 12 пин çынна нимĕç Вермахт ретне тăратнă, вĕсенчен 3 пинĕ хĕсметрен тарса юлнă, çавăн чухлех Кăнтăр фронтĕнче пуçне хунă. 1944 çулхи авăн уйăхĕнче Люксембурга ирĕклĕхе кăлараççĕ. Çак çултах вăл Бельгипе Нидерландсен Экономика Пĕрлĕхĕ (Бенилюкс) тытăçать. 1949 çулта ÇАПУ-на кĕнипе Аслă херцăклăх Люксембург чылай ĕмĕр тытнă вăрçăсăр шайĕнчен тухать (Лондонри Килĕшӳ Хучĕ - 29/04/1867).
1964 çулта Люксембург астулне Жан тиккĕ йышăнать.
Каçăсем
Категори:Люксембург Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Çĕршыв, чĕнсе иличчен (фильм)
«Çĕршыв чĕнсе иличчен» (Земля, до востребования) — 1972 çулта Вениамин Дорман Евгений Воробьёвăн Лев Маневич разведчик сăнарĕпе çырнă пĕр ятлă романĕпе Ленинградри Ленин орденĕпе чысланă «Ленфильм» киностудире хайланă совет илемлĕ драма фильмĕ.
Фильма пĕрремĕш ăстрăм 1973 çулхи пушăн 26-мĕшĕнче кăтартнă.
Сюжет
Фашистсен Италинче Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи тапранииччен совет разведкин хăйĕн резиденчĕ — Лев Маневич — ĕçленĕ. 1936 çулта ăна итал контрразведки ярса илсен те, вăл тĕрмерен тăшман пирки хаклă хыпарсене Мускава парса тăнă.
Каçăсем
Категори:1972 çулхи СССР фильмĕсем Категори:М. Горький ячĕллĕ киностудин фильмĕсем
Мăн Бадья-Шор
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Чечен чĕлхи
Чече́н чĕлхи (Нохчийн мотт) — нахчи чĕлхисенчен пĕри.
Чечен чĕлхи Чечен Республикиинче Дагестанăн Хасавюрт районенче сарална. 2002 çулхи халăх çыравĕпе, калаçакан йышĕ Раççейре 1 360 000 çын пулнă.
Каçăсем
Категори:Чечен чĕлхи Категори:Нахчи-дагестан чĕлхисем Категори:Раççей чĕлхисем Категори:Дагестан чĕлхисем
Нупеди
Нупе́ди (Nupedia) — акăлчанла энциклопеди проекчĕ, статьясене экспертсем çырнă тата Тетелре ирĕклĕ сарнă. Ăна Ларри Сэнгерпа — проектăн тĕп редакторĕ тата йĕркелӳçи, Джимми Уэйлс — ун чухне проекта финансăлакан Bomis компанин ĕç тăвакан директорĕ, никĕсленĕ. Нупеди 2000 çулхи пуш уйăхĕнчен пуçласа 2003 çулхи авăн уйăхĕччен ĕçленĕ, вăл Википедие çуратаканĕ.
2008 çулхи çĕртме уйăхĕнче CNET Networks Нупедие историри халĕ ĕçлемен сайтсенчен мăнаçли тесе пĕлтернĕ.
Илмĕрсел
Илмĕрсел (Ново-Геранькино), — Самар облаçĕнчи Пайрак районĕн ялĕ. Чăвашсем пурăнаççĕ.
Кунçулĕ
В.Д.Димитриев "Илмĕрсе" тени герань ятлă ÿсентăрана пĕлтерет тесе шутлать. Чăнннипе вара ку çын ячĕ (антропоним) пулма кирлĕ — Илмăрса.
Ял йышĕ
2002-мĕш çулхи çырсатухупа килĕшÿллĕн, ялта ялта мĕнпурĕ 388 çын; чăвашсем (26 %) тата вырăссем (66 %) пурăннă. Анчах та ку цифрăсене çапах та тĕплĕн тĕрĕслесе вĕсем хыçĕнче чăннипе мĕн тăнине тишкермелле пуль.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Пайрак районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Лютый Владимир Николаевич
Владимир Лютый — ака, 20 1962, Днепропетровск) — совет тата Украина футболистчĕ, варринчи вылявçи, тапăнакан. Спорт ăсти (1982), СССР тава тивĕçлĕ спорт ăсти (1989). Футбол тренерĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Днепропетровскра (1972) 15 № футбол шкулĕнче выляма пуçланă, «Днепр-75» (1973 тата 1978), «Вихрь» Днепропетровск (1974—1977) ăсталăха вĕреннĕ.
СССР олимп футбол ушкăнь пуххишĕн 12 матч вылянă, 3 пӳске тапса кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:СССР футболисчĕсем Категори:Украина футболисчĕсем Категори:Олимп чемпионĕсем (футбол) Категори:Ака, 20 çуралнисем Категори:1962 çулта çуралнисем Категори:Днепропетровскра çуралнисем Категори:СССР футбол ушкăнь пуххин вылявçисем Категори:ФК «Днепр» Днепропетровск вылявçисем Категори:ФК «Шальке 04» вылявçисем Категори:ФК «Бохум» вылявçисем Категори:1988 çуллахи Олимп вăййисен чемпионĕсем Категори:СССР тава тивĕçлĕ спорт ăстисем Категори:Украина футбол тренерĕсем
Çаранçырми
Çаранçырми, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
949А «Антей» проекчĕн шывай киммисем
949А «Антей проекчĕн» шывай киммисем — Раççейĕн «Гранит» çунат ракетăллă шывай киммисен серийĕ. ÇАПУ классификацийĕпе — «Oscar-II». Çак класлă карапсене авианосецсен пĕрлешнĕ вăйĕсене пĕтерме туса кăларнă.
Каçăсем
Категори:Раççей шывай киммисем Категори:949А «Антей» проекчĕн шывай киммисем
Йĕплĕ хурлăхан
Йĕплĕ хурлăхан (Ríbes úva-críspa) - ӳсентăран.
Каçăсем
Категори:Йĕплĕ хурлăхансем Категори:Çырласем Категори:Улма тĕмисем
Никола Тесла
|мини|255px|Тесла палăкĕ, [[Ниагара Фоллс, АПШ]] Никола Те́сла (Ни́кола Те́сла, Nikola Tesla; утăн 10-мĕшĕ, 1856, Смилян, Австри империйĕ, халĕ Хорватире — кăрлачăн 7-мĕшĕ, 1943, Нью-Йорк, АПШ) — электротехникăпа радиотехника облаçĕсенчи серб кăкĕнчен тухнă ăслайçă, ăсчах, XIX, XX ĕмĕрсенчи американ инженерĕ, физик. Австри империнче çуралнăскер Австро-Венгринче ӳссе çитĕннĕ, малашнехи çулсенче ытларах  Францире тата АПШ-ра вăй хунă. 1891 çулта АПШ гражданĕ пулса тăнă.
Улшăнуллă юхăмпа ĕçлекен хатĕрсене, нумайфазăллă системăсене, синхронлă генератора тата асинхронлă электродвигателе туса паллăха тухнă. Çак çитĕнӳсене пула промăçлăх революциниккĕмĕш этапĕ вĕçленнĕ.
Çаплах вăл çутçанталăкра эфир пур тенипе паллă пулнă — эфир материн уйрăмла форми шутланать тесе, ăна техникăра усă курма юрать тесе нумай эксперимент лартнă.
Ăслайçă ятне магнит юхăмĕ тачăлăхĕн виçине (магнит индукцине) панă.
Çамрăклăхĕ
мини|Милутин Тесла,Никола ашшĕ мини|справа|200px|Тесла çуралнă килĕ. Халĕ музей мини|290px|Австро-Венгри картти. Синим отмечены упоминаемые в статье населённые пункты
Gallery
Категори:Вегетарианлăх Категори:Радио Категори:Радиотехниксем Категори:Электротехниксем
Çĕньял Шурча
Çĕнъял Шурча, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Бизь
Бизь — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 86 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452832, ОКАТО кочĕ — 80250810003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Арча
Арча — сĕтел-пукан шутне кĕрекен хатĕр. Пĕр-пăринпе юнашар вырнаçтарнă арчасем çинче тепĕр чухне çывармалли вăхăтлăх вырăн йĕркелеме пулать (калăпăр, хăнасем нумай килсен)
Каçăсем
Категори:Арча Категори:Сĕтел-пукан Категори:Кил-çурт Категори:Кил
Электронлă сăмахсар
Электронлă сăмахсар — хыпарсен бази, унăн тытăмне сăмахсар статьисем кĕреççĕ, кирлĕ сăмахсене хăвăрт тупса пама пултарать, тăтăшах морфологи ĕлкисене шута илсе тата сăмах майлашĕвĕсене (тĕслĕхсене усă курса) шырама май пур, çавăн пекех куçару тĕлĕсене улăштарма май пур (тĕслĕхрен, акăлчанла-вырăсла е вырăсла-акăлчанла).
Каçăсем
Категори:Информатика Категори:Сăмахсарсем
Эстони чĕлхи
Эстони чĕлхи, — финн-угор чĕлхисен ушкăнне кĕрекен чĕлхе. Эстонире патшалăх чĕлхи шучĕнче шутланать. Эстони чĕлхинче 3 диалект. XVI ĕмĕртен пуçласа икĕ тĕслĕ литература чĕлхи пулнă. XX ĕмĕрĕн пĕрремĕш çур пайĕнче иккĕшĕнчен пĕр литература чĕлхи туса хунă.
Эстони чĕлхинче 9 уçă сасă, 16 хупă сасă, дифтонгсем питĕ нумай.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Финн-угр чĕлхисем Эстонский язык
Мăн Авзян
Мăн Авзян — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 66 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Вяйнямёйнен (карап)
Çырана хӳтĕлекен броненосец «Вяйнямёйнен» (фин. Rannikkopuolustuksen panssarilaiva Väinämöinen) — Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи вăхăтĕнчи Финлянди ТÇВ йышĕнчи çапăçу карапĕ, кайран — СССР ТÇВ. Икĕ броненосец серинчен пĕри. Историре пĕрремĕш шывçи дизель-электрика хатĕрĕллĕ тата дизеле газ-турбиниллĕ çар карапĕ. Финн-укăр эпосĕн паттăрĕ — çут тĕнчене тунă хыççан çуралнă пĕрремĕш çын — ятне панă.
Тунин кун-çулĕ
1918 çулта Финлянди ирĕклĕхе çĕнтерсе илсен, унăн аллине Раççей Императорĕн флочĕн чылай çар карапĕ (200 ытла) — çав шутра чылайрахăшĕпе кивелсе кайнă миноносецсем, миноноскăсем татаитĕ тĕрлĕ катер — лекет. Вĕсенчен нумайăшне РСФСРа 1922—1923 çç. тавăрнă е касса аркатнă. Çапла, финн ТÇВ патшалăха хӳтĕлеме пултаракан хальхи çар карапĕсем кирлĕ пулнă.
1919 çултан пуçласа флот тумалли пиллĕк программа хатĕрленĕ, анчах та пурне те пăрахăçланă. 1927 ç. Финляндире парламент суйлавĕ иртсен, каллех карап тăвас ыйту çивĕчленет. Çав çулах, авăнăн 30-мĕшĕнче Патшалăх сеймĕ наци флоче валли çĕнĕ карапсене тăвас «Тинĕс саккунне» йышăнать. Пĕтĕмпех программăна 1927 ç. раштавăн 22-мĕшĕнче «Çырана хӳтĕлекен флота никĕслес саккунпа» темиçе карап тума тытăнаççĕ, çав шутра — çырана хӳтĕлекен, кашни 3800 т шыв кăларăшлĕ, 100 млн. маркки тăракан икĕ броненосец.
Совет ТÇВ «Вяйнямёйнена» хирĕçле çапăçни
Карапа советсен бомбă пăрахакан авиаци темĕн чухлĕ пĕтересшĕн тăрăшнă.
Хĕллехи вăрçăчченех, 1939 çулхи чӳк, 3 СССР Тинĕс-Çар Флочĕн халкомĕ Н. Г. Кузнецов Балти флочĕ умне #10254сс директивăна лартать, унта çапла хушни пур: «Финляндин çырана хӳтĕлекен броненосецсене тупса пĕтермелле, Швецие кайма памалла мар.
1939 ç. чӳкĕн 23-мешĕнчи КБФ № 5/оп оперативлă планпа финн броненосецĕсем БФ шывай киммисемпе авиацин тĕп тĕллевĕ шутланнă.
Вăрçă пуçлансан пĕрремĕш куннех, чӳкĕн 30-мĕшĕнче, 8-мĕш бомба пăрахакан авиабригадăн 1-мĕш мина-торпеда авиаполкĕн ДБ-3 икĕ ушкăнĕ броненосецсем тăнă вырăна шыврава каяççĕ. Руссало утравĕ патĕнче вĕсене Е. Н. Преображенский майор ертсе пынă ушкăн çеç асăрхать. Бомбăсем броненосеца сиен кӳреймен.
Раштавăн 19-мĕшĕчченех Балтикăри çанталăк авиацине ĕçлеме паман. Раштавăн 19-мешĕнчен пуçласа ВВС КБФ ТÇВ 10-мĕш авиабригадипе 8-мĕш бомба пăрахакан бригади ЛВТ СÇВ пулăшăвĕпе финн броненосецĕсене темиçе хутчен бомбаланă:
БФ авиацийĕ бомбăлани нимле ăнăçусăр пулнă — 63 тонна бомбăран пĕри те тĕле лекмен. Пур бомби те броненосеца 50 м çывăха ӳкмен. Хăйсен вара виçĕ самолёта çухатнă, 9 машина çĕмĕрĕлнĕ.
Каçăсем
Категори:Карапсем, алфавитпа Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинчи карапсем Категори:Финляндин çар карапĕсем
Вионье
thumb|200px|Вионье Вионье - ( Viognier ) - франци паха пĕчĕк тухăçлă иçĕм сорчĕ.Тăван енĕ : Рона айлăмĕ ( Кăнтăр Франци ).
Сарăлни
Вионье - сайра иçĕм сорчĕ.Тăван енре - Рона айлăмĕ ( эрехтăвакан енĕ) айлăмра - Вионье яхăн 120 гектарсемче кăна сарăлнă.чи паха эрехсем Рона айлăмĕн çурçĕр енре тăваççĕ :
Номан Челепиджихан
thumb|220px|Нуман Челебичихан Нуман Челепичихан — Крым тутарĕсен обществăпа политика ĕçченĕ, Крым Халăх Республикин пĕрремĕш правительствин председателĕ. Çураласса вăл Тавр кĕпернийĕн Перекоп уесне кĕрекен Пуюк Сунак ялта 1885 çулта çуралнă. 1918 çулхи нарăсăн 23-мĕшĕнче матруссем асаплантарса вĕлернĕ.
Пурнăçĕ
Унăн ашшĕ ялти мечет имамĕ пулнă. Пуçламăш пĕлĕвне Нуман ялти шкулта илнĕ. Пĕлĕвне малтан Акчора, кайран Сăншăрлă медресĕсенче ӳстернĕ.
1908 çулта Осман империне çитнĕ — кунти университетра вăл тĕн тата юридици тĕлĕшĕпе аслă пĕлӳ (1912 çулта пĕтернĕ) илнĕ. Стамбулта вĕреннĕ вăхăтрах вăл темиçе пĕрлĕх йĕркеленĕ — вĕсенче Крым тутарĕсен çамрăк çыравçисем, вĕренекенсем пухăннă.
Стамбул университетне пĕтернĕ хыççăн Нуман Челепичихан Крыма таврăннă, 1913 çулта Питĕрти психоневрологи институтне вĕренме кĕнĕ.
Пĕрремĕш тĕнче вăрçи пуçланнă хыççăн Крыма таврăннă. Джафер Сетаметпа иккĕш националлă кĕрешӳ стратегийĕ пирки шухăшлама тытăннă.
1918 çулхи кăрлачăн 26-мĕшĕнче Нуман Челепичихана тытса каяççĕ. Нарăсăн 23-мĕшĕнче матруссем ăна асаплантарса вĕлереççĕ, виллине Хура тинĕселле ывăтаççĕ.
Каçăсем
Категори:Крым сăвăçисем Категори:Крым политикĕсем
Çĕньял Очăкасси
Çĕнъял Очăкасси (Синьял-Оточево), — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Шупашкара çитме — 54 км, райцентра — 7 км, ч. ç. станцине — 54 км.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Мăн Бадья-Ю
Мăн Бадья-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кожим юханшывăн сылтăм çыранĕпе 149 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Куç
thumb|250px|Çынăн сылтăм куçĕ
Куç (oculus) — чĕрчунсемпе çынсен çутă туйма пултаракан органĕ. Çын куç витĕр 90 % таран информации илет. [[Ӳкерчĕк:Eye-diagram.svg|thumb|300px| 1. Кайри камера
2. Зубчатый край
3. Куç тĕкин мышци
4. Куç тĕкин ярăмĕ
5. Шлемм каналĕ
6. Куç шăрçи
8. Роговица
9. Радужная оболочка
10. Кора хрусталика
11. Хрусталик йĕтри
13. Конъюнктива
14. Нижняя косая мышца
15. Нижняя прямая мышца
16. Медиальная прямая мышца
18. Суккăр пата
19. Твердая мозговая оболочка
20. Сетчаткăн вар артерийĕ
21. Сетчаткăн вар вени
22. Куру нервĕ
23. Вортикозлă вена
24. Влагалище глазного яблока
25. Сарă пата
26. Вар шăтăкĕ
27. Склера
28. Сосудистая оболочка глаза
29. Çӳлти тӳрĕ мышца
Каçăсем
Категори:Куç
Зиримзи
Зиримзи — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 178 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452832, ОКАТО кочĕ — 80250810004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Çармăскасси
Çармăçкасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Пуплерĕшĕн тĕп пайташĕсем
Пуплерĕшĕн тĕп пайташĕсем, — пуплерĕшри подлежащипе сказуемăй.
Çак пайташсенчен хăшĕ хăшне пăхăнтарни пирки чĕлхе вĕрентĕвĕнче виçĕ шухăш пур: Сказуемăйăн вăхăтпа наклонени формисем предикаци тăваççĕ. Пуплерĕшри сăмахсем сказуемăй енне туртăнса ун тавра пухăнаççĕ. Çак сăлтава пула предложенин пĕртен-пĕр тĕп членĕ тесе сказуемăя пăхмалла. Подлежащине традици тăрăх кăна тĕп пайташ темелле, мĕншĕн тесен унăн сăпатпа хисеп формисем сказуемăйра палăрма пултараççĕ.
Тĕп пайташсене пĕр-пĕринчен формăпа, грамматика пĕлтерĕшпе тата пуплерĕш шухăшĕпе уйăраççĕ. Çак критерисем пĕр-пĕрне саплаштарса тăраççĕ. Акă подлежащи тĕп падежра тăнисĕр пуçне ĕç субъектне пĕлтермелле, мĕншĕн тесен тĕп падежри кашни сăмах подлежащи пулаймасть. Ӗç субъектне кăтартакан сăмах тĕп мар падежра та тăма пултарать. Ăна традици тăрăх дополнени теççĕ. Шухăш критерийĕпе килĕшӳллĕн, темăна кĕрекен тĕп падежри сăмах подлежащи, ремăна кĕрекенни сказуемăй пулать. Пуплерĕшре формипе кашнинчех уйăрса илме май килмесен те сказуемăйăн яланхи форми — сăпатлă форма пур. Вăл пуплерĕшре кирек хăçан та сказуемăй пулать, пуплерĕшре подлежащисĕрех йĕркелеме пултарать. Глагол çук чухне сказуемăя ун çумĕнче çеç пулакан сăмахсем тăрăх та уйăраççĕ. Предикаци паллине кирек мĕнле сăмах та йышăнма пултарать. Çакна шута илсе И.А.Андреев профессор тĕп пайташсене питĕ анлăн пăхма е вĕсене пачах пăрахăçлама тивет тет.
Шухăш тытăмне уçăмлăрах кăтартас тĕллевпе калаçура подлежащипе сказуемăй е вĕсен ушкăнĕсем хушшинче вăрăм тăхтав тăваççĕ. Ăна çырура тире лартса палăртаççĕ. Шухăш пайĕсене ятарласа уçăмлатас тĕллев çук чухне тире лартмаççĕ.
Литература
Категори:Пуплерĕш пайташĕсем
Вăрманкас (Красноармейски районĕн Пикшик ял тăрăхĕ)
Вăрманкас (Вурманкасы) — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 91 çын,  çав шутра 54 арçын, 37 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Тупшанка
Тупшанка (Старая Таволжанка), — Самар облаçĕнчи Пайрак районĕн чăваш ялĕ. Тавăлшан юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ялта шкул, клуб, медпункт пур.
Кунçулĕ
Яла Аслă Алтăрьял ял çыннисем никĕсленĕ.
Халăх йышĕ
1795-мĕш çул - 179 çын.; 1824-мĕш çул - 187 муж.; 1857-мĕш çул - 1711 çын.; 1870-мĕш çул - 2148; 1897-мĕш çул - 2395; 1916-мĕш çул - 3007; 1928-мĕш çул - 597; 1989-мĕш çул - 370; 2002-мĕш çул - 316 çын.
Ял йышĕ
2002-мĕш çулхи çырсатухупа килĕшÿллĕн, ялта ялта мĕнпурĕ 316 çын; чăвашсем (70 %) тата вырăссем (27 %) пурăннă. Анчах та ку цифрăсене çапах та тĕплĕн тĕрĕслесе вĕсем хыçĕнче чăннипе мĕн тăнине тишкермелле пуль.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Пайрак районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем