cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шафаревич Игорь Ростиславович
Асăрхавсем
Категори:СССР публицисчесем Категори:СССР математикĕсем Категори:РĂА пайташĕсем
Мамка
Мамка, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Мăйрака
thumb|250px|Качака мăйраки Мăйрака – пăлан, жираф, носорог йышшисен пуçĕ çинче ӳсекен орган.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсен анатомийĕ
8-мĕш çар (Итали)
8-мĕш çар (8 Armata, çаплах 8-мĕш итал çарĕ, Раççейри итал çарĕ, Armata Italiana in Russia, ARMIR, 1942 çулхи акан 1-мĕшĕнченпе— «Раççейри итал экспедици корпусĕ», Corpo di Spedizione Italiano in Russia, CSIR) — Иккĕмĕш Тĕнче вăрçине хутшăннă итал çарĕ. Çар СССР территоринче çапăçусене хутшăннă, Сталинград çапăçăвĕнче ăна аркатнă.
1-мĕш йĕркелĕвĕ
8-мĕш çара 1940 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче йĕркеленĕ, 9 уйăхран ăна 1940 çулхи юпан 31-мĕшĕнче салатнă.
2-мĕш йĕркелев
8-мĕш çара Тухăç фронтне ярас тĕллевпе 1942 çулхи акан 1-мĕшĕнче йĕркеленĕ. 1942 çулхи утă уйăхĕнче 8-мĕш çарĕ фронта çитнĕ, унăн шутне 1941 çултанпа вăрçакан Раççейри итал экспедици корпусне (CSIR) кĕртнĕ.
1942 çулхи утă уйăхĕнче çар Танăн сылтăм çыранĕпе пыракан касăк йĕре тухнă. Çурлара 3-мĕш пехота дивизийĕн чаçĕсем совет çарĕсен Серафимович патĕнчи плацдармне аркатнă. Çав уйăхрах нимĕç танкĕсен пулăшăвĕпе совет çарĕсен атакине сирсе янă.
1942 çулхи кĕр кунĕсен вĕçенче ARMIR нимĕçсен 6-мĕш çар сулахай флангĕнче, венгерсен тата румынсен çарĕсем хушшинче вырнаçăннă. Италсем 250 çм ытла тăршшĕ фронта тытса тăнă. Касăк йĕрĕ Тан çыранĕпе пынă, 2-мĕш венгер çарĕсен позицисенчен пуçласа в Вёшенскинчи 3-мĕш румын çарне çитиччен. Италсем хӳтĕлев йĕрне хавшак тунă: траншейсене чавман, кирлĕ хӳтĕлев позицисене туман. Итал пайĕнче тăнă дивизисем: 298-мĕш нимĕç, «Пасубио», «Торино», «Амедео тиккĕ, д’Аосты херцăкĕ яч.» тата «Сфорцеска»; сылтăм фланга хӳтĕленĕ: «Равенна» тата «Коссерия», сулахай флангĕнче: «Юлия», «Кунеэнзе» тата «Тридентина».
1942 çулхи раштав уйăхĕнче совет Кăнтăр-Анăç фрончĕн Вăта Тан операцинче 8-мĕш çар хаяр çапăçусенче пулнă, анчах та раштавăн 24-мĕшĕ тĕлне Алексеево-Лозовский — Верхнечирская патĕнче ăна пĕтĕмпех тенĕ пекех аркатнă. Çарăн юлашкисем нимĕç тата румын çарĕсемпе пĕрле чакнă. 1943 çулхи ака уйăхĕнче çăлăнса юлнă салтаксене Италие канăва тата çĕнĕрен йĕркеленме тавăрнă. Итали авăнăн 8-мĕшĕнче капитуляциленнине пула çара çĕнĕрен йĕркелеймен.
1942 çулхи çурлан 20-мĕшĕнчен пуçласа 1943 çулхи нарăсăн 20-мĕшне çитиччен 8-мĕш çар вилнисемпе пĕр хыпарсăр çухалнисемпе 87 795 çынна, суранланнисемпе тăм илнисемпе 34 474 çынна çухатнă.
Совет çарĕсем Сталинград патĕнче тапăнăва пуçласан пурĕпе 130 000 яхăн итал хупăрлава лекнĕ. Итал çăлкуçĕсемпе 20 800 яхăн салтак çапăçусенче пĕтнĕ, 64 000 тыткăна лекнĕ тата 45 000 тарма ĕлкĕрнĕ. 1943 çулта, Муссолинине çапса антарсан, çĕнĕ итал ертӳлĕхĕ Германи çине вăрçăпа тухнă. Львовра вырнаçнă нимĕç çарĕсене тревогăпа тăратнă, вĕсем малтан тăмăр пулнисен казармисене хупăрланă, хĕçпăшалне туртса илнĕ, кайран темиçе кун хушшинче Цитадельре тата Ян лагерĕнче персе пăрахнă.
Тухăçри кампанире пĕтĕмпе, 30 000 яхăн итал çапăçусенче вилнĕ, 54 000 совет тыткăнĕнче пĕтнĕ.
Йышĕ
СССРа çиччĕ çĕнĕ дивизи (4 пехота тата виççĕ альп, Alpini — итал ХВ туçи стрелокĕсен элита пĕрлештерĕвĕсем): вара çапла, Тухăç фронтĕнчи итал дивизисен шучĕ вунна çитнĕ.
Итал дивизисемсĕр пуçне, ARMIR шутне кĕнĕ:
1942 çулхи чӳк уйăхĕ тĕлне ARMIR шутĕнче 235 000 çын 12 дивизире тата тăваттă бригадăра тăнă тата 988 кĕпçепе, 420 миномётпа кăралланнă, çаплах 25 000 лаша, 64 самолёт тата 17 000 транспорт хатĕрĕ пулнă. Танксем сахал шутланнă тата хĕллехи тум-тир çитмен.
Вуламалли
Категори:Итали çарĕсем Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче
Каракол (Неня юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Алтай Енĕн юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Неня юпписем
Сителлĕ
Сителлĕ  — Самар облаçĕнчи Чаллăпуç районĕн ялĕ. Çарăмсан хĕрринче вырнаçнă. Ялта вăтам шкул, Чаллăпуç райповĕн пекарни пур. thumb|left|300px|Сителлĕ ялĕ Çарăмсан енчен
Кун-çулĕ
XVIII ĕмĕр пуçламăшĕнче ку тăрăха Чĕмпĕр облаçĕнчи чăвашсемпе мăкшăсем куçса килнĕ. Халь ялта Михаил Архангел ячĕллĕ чиркӳ тăваççĕ.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Чаллăпуç районĕн ялĕсемКатегори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Нарăс, 22
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Сена — Сен-Дени
Сена — Сен-Дени (франц. Essonne) — Францин тĕп облаçĕн çурçĕр енче вырнаçнă, Иль-де-Франс регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 93. Администрациĕ Эври хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 1,134 млн (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 1 804 км² танлашать. Департамент Парижран хĕвелтухăçнелле тата çурçĕр-хĕвелтухăçнелле вырнаçнă.
Департамент шутне 3 округ, 42 кантон тата 196 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Сена — Сен-Дени департаментне 1968 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Сенăпа Сена тата Уазăн пĕр пайĕнчен йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Кузнецов
Кузнецо́в (чăвашла — тимĕрçĕ) — анлă сарăлнă вырăс хушамачĕ.
Паллă çынсем:
Ай-Еккан-Еган
Ай-Еккан-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Еккан-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Ватерлоо патĕнчи çапăçу
Ватерло́о патĕнчи çапăçу — XIX ĕмĕрти чаплă çарпуçсенчен пĕрин Наполеон I франци императорĕн юлашки çапăçăвĕ. Наполеон Францире Бурбон ăрăвĕнчен хăйĕн влаçне тавăрас тĕллевпе Европăри пысăк патшалăхсен коалицине хирĕçле тапратнă çапăçу («Çĕр кун çапăçăвĕсем»). Наполеона хирĕçле европа монархĕсен Çиччĕмĕш коалицийĕ хирĕç тăнă.
Ватерлоо (Waterloo) — хальхи Бельги территоринчи пурăнан вырăн, Брюссельрен 20 çм, Шарлеруаран тухакан çул çинче ларать. Çапăçу иртнĕ тапхăрта хальхи Бельги çĕрĕ Нидерландсен Патшалăхĕ йышĕнче шутланнă. Çапăçу 1815 çулхи çĕртмен 18-мĕшĕнче пулса иртнĕ. Пруссем ăна çаплах Бель-Альянсе патĕнчи (Schlacht bei Belle-Alliance), франчсем Мон-Сен-Жан патĕнчи çапăçу тенĕ.
Каçăсем
Ватерлоо Ватерлоо Ватерлоо Ватерлоо Ватерлоо Ватерлоо Ватерлоо Ватерлоо Ватерлоо Категори:Ватерлоо патĕнчи çапăçу 1815 18
Мельхиор (хутăш)
thumb|200px|right|Швейцар пиллĕк франкĕМельхиор (Melchior, пăснă Maillot-Chorier) — пăхăрпа никкĕлĕн хутăшĕ, хăш чухне тимĕрпе марганец хушаççĕ. Мельхиор коррозие хирĕçле çирĕп, пусăмпа, сивĕлле те, хĕртсе те лайăх туптама пулать.
Яланхилле мельхиор шутне 5—30 % никкĕль, ≤0,8 % тимĕр тата ≤1 % марганец, уйрăм тĕсĕхсенче палăртнă ĕлкесенчен урăхла пулать. Тĕслĕхрен, резисторсем тунă чухне 55 % пăхăр тата 45 % никкĕль кирлĕ.
Мельхиорсăр пуçне, пăхăрпа никкĕлĕн урăх хутăшĕсем пулаççĕ: монель, никкĕль шучĕ 67 %, çаплах нейзильбер, унта цинка та хушаççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Вак укçасем Категори:Пăхăр хутăшĕсем Категори:Вак укçа металлĕсем тата хутăшĕсем
Чăваш Сурăм ял тăрăхĕ
Чăваш Сурăм ял тăрăхĕ — Чăваш Енĕн Элĕк районĕн администрациллĕ пайĕ.
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ял тăрăхĕнче 1758 çын (2006) пурăнать. Администрацийĕ Чăваш Сурăм чиркӳллĕ ялĕнче вырнаçнă. Район тĕпне çитме 12 çухрăм.
Çутçанталăк
Чылайрахăшĕпе вăрман тăприллĕ сăрă çĕр, вĕсем районăн 85% таран территорине йышăнаççĕ. Халĕ пур çĕре тенĕ пекех сухаласа усă кураççĕ.
Ял тăрăхĕнче климат вăтам континентлă. Хĕлле сивĕ, çилсем вĕреççĕ, çуллв ăшă. Хĕллехи вăтам температура — -12,9 °C тан, çуллахи — +18,3 °C. Палăртса юлнă чи сивĕ температура — -44 °C, чи ăшши — +37 °C.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем Категори:Элĕк районĕнчи муниципалитетсем
Джеймс Мэдисон
Джеймс Мэдисон (James Madison; Конуэй портĕ, колони Виргини Пуш, 16 1751 - Монтпелиэр, Вирджини штачĕ Çĕртме, 28 1836) — американ патшалăх ĕçченĕ, АПШ-сен тăваттăмĕш президенчĕ, АПШ Конституцин тата Билль правасен тĕп авторĕсенчен пĕри.
Вуламалли
Категори:АПШ президенчĕсем Категори:Президентсен шучĕсем Категори:Америка ертӳçисен шучĕсем Категори:Пайăр çынсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Ялтаран
Ялтаран — Пушкăрт Республикин Ишимпай районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 24 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Причасти
Причасти — глаголăн сăпатланман форми. Глаголсем шутне кĕрет пулин те грамматика тĕлĕшĕнчен паллă ятне çывăх, анчах япалана е глагола ĕç енчен кăтартать.
Кокша (Лаж юппи)
Кокша — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Лаж юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Матикасси
Матикасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
СылтăмКечь-Пель
СылтăмКёчь-Пель — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кечь-Пель юханшывăн сылтăм çыранĕпе 44 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Соловьёв Александр Иванович
Алекса́ндр Ива́нович Соловьёв (1952 çулхи çурла, 19 — 2000çулхи кăрлач, 1, Мускав) — раççей киноактёрĕ.
Кун-çулĕ
Александр Иванович 1952 çулхи çурлан 19-мĕшĕнче вĕрентӳçсен çемьинче çуралнă.
Шкултан вĕренсе тухсан Мускаври ГИТИСа пĕлӳ пухма кĕрет. Андрей Гончаров курсĕнче, Игорь Костолевскипе тата Александр Фатюшинпа пĕр курса вĕреннĕ. Виççемĕш курсра пĕрле вĕреннĕ Людмила Радченкăна качча илет.
ГИТИСран 1973 çулта веренсе тухсан Гончаров чĕннипе Соловьёв Маяковский ячĕллĕ театара ĕçе кĕрет. Тепĕр çултан вăл Ачасен тĕп театрне куçать те унта 1986 çулчен тăрăшать. Сцена çинчи юлташĕ, Людмила Гнилова, унăн иккĕмĕш арăмĕ пулса тăрать.
90-мĕш çулсен варринчен пуçласа Соловьёв алкоголь пăхăнăвĕнчен тухассипе кĕрешет, тĕрлĕ наркологи клиникисенче сипленет. Çакăн пек пĕр клиникăра, Феодосире, Александр Ирина Печерниковăна тĕл пулать, вĕсем вара пĕрлешеççĕ.
Александр Иванович пуç шăммипе миме травмине пула 2000 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Склифософский ячĕллĕ институтĕнче çут тĕнчерен уйрăлса каять, унта ăна 1999 çулхи раштавăн 26-мĕшĕнче, çĕрле илсе пынă пулнă. Пулса иртнин официаллă версипе, Александăра урамра иртсе пыракан асăрхать, вăл милицин 68-мĕш уйрăмне евитлет, унта актёра «паллă марскер» тесе çырса института яраççĕ. Кĕлеткене кăрлачăн 21-мĕшĕнче кăна паласа илеççĕ, 2000 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче çунтарса пытараççĕ.
Каçăсем
Категори:СССР актёрĕсем Категори:ГИТИС-ре вĕренсе тухнисем Категори:XX ĕмĕрти актёрсем Категори:Пайăр çынсем:РАÇТ Категори:Раççейри уçайман вĕлерӳсем Категори:Ваганьково çăвинче пытарнисем
Эрзурум (ил)
thumb|right|290px Эрзурум (туркк.: Erzurum), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Эрзерум. Илте 937 389 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 24 741 çм².
Категори:Турци илĕсем
Кăтарту тайăмĕ
Кăтарту тайăмĕ — ятарлă морфологи паллисем çук. Ытти наклоненисенчен вăл вăхăт формисем пуррипе уйрăлса тăрать.
Хальхи вăхăт -ат(-ет),-аç(-еç),  -т  аффиксемпе пулать.
Пĕрре иртнĕ вăхăт -р, -т, -ч аффиксемпе пулать.
Темиçе иртнĕ вăхăт -атт(-етт),-тч -атч(-етч), -т  аффиксемпе пулать.
Пулас вăхăтăн вăхăт тăвакан аффиксĕ çук, пулас вăхăта сăмах тĕпĕ çумне тӳрех сăпат аффиксĕ хушса тăваççĕ.
Категори:Грамматика Категори:Кăтарту тайăмĕ
Балачка
Бала́чка (балакати — калаçас, палкас ) — Дон тата Кубань таврашĕнчи украин тата вырăс чĕлхисем хутăшнипе пулнă идиомсен (калаçу чĕлхисен) ушкăнĕ[ĕнентермелле].
Балачка вăл — украин чĕлхин уйрăм диалекчĕ.
Балачкăн виçĕ тĕрлĕ тĕп ушкăнĕсем пур : — Кубань балачки — Дон балачки — Ту-сăрт балачки.
Раççей куçĕпе пăхсан, балачка вырăс чĕлхин диалекчĕ шутланать [ĕненмелле мар], Украина енчен пăхсан — украин чĕлхин диалекчĕ. Çапла вара асăннă ыйтăвăн политикăлла пĕлтерĕшĕ пур.
Литература
Категори:Раççей чĕлхисем Категори:Касак йăли Категори:Хутăш чĕлхесем Категори:Вырăс чĕлхин диалекчĕсем Категори:Украин чĕлхин диалекчĕсем
Валь-де-Марн
Валь-де-Марн (франц. Val-de-Marne, тӳррĕн куçарсан «Марна айлăмĕ») — Францин тĕп облаçĕн çурçĕр енче вырнаçнă, Иль-де-Франс регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 94. Администрациĕ Кретей хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 1,256 млн (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 245 км² танлашать. Парижран кăнтăралла тата кăнтăр-хĕвелтухăçнелле вырнаçнă департамент тăрăх Сена тата унăн юппи Марна юхаççĕ.
300px|
Департамент шутне 3 округ, 49 кантон тата 47 коммуна кĕреççĕ.
Ягудино (Наурузовский сельсовет)
Ягудино  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 21 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453747, ОКАТО кочĕ — 80253850005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Туртăм категорийĕ
Туртăм категорийĕ е камăнлăх категорийĕ — асăннă япала камăнне, мĕнĕнне, камсенне, мĕнсенне аффикспа палăртакан категори (форма).
1-мĕш сăпат        (ман) кĕрĕк-ĕм, лаша-м             (пирĕн) кĕрĕк-ĕм-ĕр, лаша-м-ăр
2-мĕш сăпат        (сан)  кĕрĕк-ӳ, лаш-у                    (сирĕн)кĕрĕк-ĕр, лаш-ăр
3-мĕш сăпат        (ун)   кĕрĕк-ĕ, лаш-и                     (вĕсен) кĕрĕк-ĕ, лаш-и
Асăннă япалан туртăмне палăртнă чух умĕн тивĕçлĕ ылмаш (3-мĕш сăпатра — тепĕр япала ячĕ те) пуласса та, пулмасса та пултарать. Анчах та çав ылмаш пур чухне хайхи туртăм аффиксĕ 1-мĕш е 2-мĕш сăпатра пит кирлех те мар иккен. Ытти (чăваш мар) тĕрĕк чĕлхисенче туртăм аффиксĕ çавăн пек тухса ÿкме пултараймасть.
Туртăм аффиксĕ чăваш чĕлхинче 3-мĕш сăптара та тухса ÿккелет. Анчах та вăл пуламăн сăлтавĕсем урăхларах.
Каракопша
Каракопша — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин, Чой районĕн территорипе юхать. Саракокша юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 49 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Нарăс, 24
Пулса иртнĕ
right|80px|Фидель Кастро
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Мемеш
Мемеш, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Альфонс Муха
Каçăсем
Категори:Ӳнер Категори:Модерн
Эскишехир (ил)
thumb|right|290px Эскишехир (туркк.: Eskişehir), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Эскишехир. Илте 706 009 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 13 904 çм².
Категори:Турци илĕсем
Хушнă тайăлни
Хушнă тайăлни глаголсем ĕçе тума хушнине, хистенине, чĕннине тата канаш панине пĕлтереççĕ. Хушнă тайăлнин пĕреллĕ хисепри 2-мĕш сăпат форми глагол тĕпĕ шутланать. Словарьсенчи глаголсене шăпах çак формăра çыраççĕ. 1-мĕш сăпатри форма (пĕр.х.) аффиксĕ -ам (-ем), 3-мĕш сăпатри форма (пĕр.х.) аффиксĕ -тăр (-тĕр). Хушнă наклоненийĕн хирĕçлев форми мар, ан татăксемпе пулать. Хушнă тайăлнин нумайлă хисепри пĕлтерĕшне 1-мĕш сăпатра -ар(-ер), 2-мĕш сăпатра -ăр (-ĕр),  3-мĕш сăпатра  -чăр (-чĕр) тата  -ччăр(-ччĕр) аффикссем палăртаççĕ.
Категори:Грамматика
Шевле Антип Николаевич
Шевле Антип Николаевич (паспортри хушамачĕ Николаев), — чăваш çыравçи. 1924 çулхи утă уйăхĕн 24-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи Кăмпал ялĕнче çуралнă. 1990 çулта çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.
1978 çултанпа СССР ÇП пайташĕ. 1984 çулта Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ ятне тивĕçнĕ.
Биографи
Çар училищинче вĕреннĕ. 1945 çулта Инçет Тухăçра яппун милитарисчĕсене хирĕç çапăçнă. Вăрçă хыççăн 1970 çулчен çар журналисчĕ пулса ĕçленĕ. 1972 çултанпа, çар речĕнчен тухсан, Чăваш Енĕн журналистсен пĕрлешĕвĕн яваплă секретарĕ пулнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Вăл çырнă очерксемпе новеллăсем Мускавра, Шупашкарта, Çĕн Çĕпĕрте, Барнаулра тухнă темиçе автор пуххисенче тата журналсенче пичетленнĕ.
Вăл Чăваш Ен паттарĕсем çинчен питĕ нумай çырнă. «Память солдатского сердца» (Салтак чĕрин астăвăмĕ) ятпа кăларнă 8 томлă документлă очерксем нихçан тĕксĕмленми палăк пулса тăраççĕ. Ку ĕçе шута илмесĕр унăн тата 20 патнелле кĕнеке тухнă:
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕсем
Ялова (ил)
thumb|right|290px Ялова (туркк.: Yalova), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Ялова. Илте 168.593 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 839 çм².
Категори:Турци илĕсем
Ливерморий
Ливермори (Livermorium), Lv, е эка-полони - 116-мĕш хими элеменчĕ. Унунгекси— питĕ радиохастар искуствелла синтезланă элемент. CAS=54100-71-9 200px|Электрон конфигурацийĕ)
Пахалăхĕсем
Радиохастар/ 298 K (25 °C) хытă метал пулас. Тĕсĕ паллă мар.
Мерешпуç
Мерешпуç, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Ливерморий
Ячĕ
Ячĕ Калифорнири Ливермор хулине асăна панă. Унта Ливермор наци лабораторийĕ вырнаçнă. Вăхăтлăх ячĕ латинла 116 хисепрен тунă. Дубнăри элемента синтезланă тĕпчевçĕсем Москови ят сĕннĕ. , ). Ытти вариантсем: Бутлерови (Bu), россии (Ro, Rs). Анчах Америкăри партнерсем Леонардо да Винчи, Галилео Галилей е Ливермор наци лабораторине ячĕсене асăнма сĕннĕ.
Мерешпуç
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Ливерморий
Ячĕ
Раççей тата Америка тĕпчевçисем килĕшӳ процедурисем ирттернĕ хыççăн 1.12.2011 ИЮПАК комиссине ливермори ят пама сĕннĕ. Ятне 31/5/2012 çирĕплетнĕ.
Кун-çулĕ
116па 118-мĕш элементсене 1999-мĕш çулта Берклири Калифорни университечĕ синтезлани çинчен пĕлтерÿ суя тата фальсификаци пулнă. Палăртнă меслетпе раççей, нимĕç, яппун, каярах америка тĕпчевçисем синтеза тăвайман. Унунгексие 2000-мĕш çулта Дубнари ОИЯИ синтезланă. Çак ĕçе тата Ливермор наци лабораторийĕ (АПШ), Димитровградри НИИАР, Электрохимприбор (Лесной, Раççей) хутшăннă. 19.6.2000 116-мĕш элементăн тĕшĕн α-аркануне пĕрремĕш хут сăнанă. Элемента уçни çинчен 2000-мĕш çулхи раштавра пĕлтернĕ. Ку еçре 292Uuh изотопа синтзлани çинчен пĕлтернĕ пулсан та, малалла 293Uuh изотоппа çыхăнтарнă. . Каярах çав институтрах аркану вăчăрин юлашки элементна химилле идентификацилесе çирĕплетнĕ.
Туса илни
Унунгекси изотопĕсене çак реакцисемпе синтезленĕ:
,
, Унсăр пуçне 294Uuo изотопĕнчен альфа-арканупа пулать. :
.
Усă курни
Ливермори — искусствела синтезланă элемент, çутçанталăкра тĕл пулмасть. Ниçта та усă курмаççĕ.
Ĕмĕт тайăмĕ
Ĕмĕт тайăлни — глагол ĕçе тума ĕмĕтленнине пĕлтерет. Наклонени аффиксĕсем – -ăтт(-ĕтт), -ĕчч. Вĕсем глагол тĕпĕ çумне хутшăнаççĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Грамматика Категори:Ĕмĕт тайăмĕ
Кастамону
Кастамону (турккăла: Kastamonu, грекле: Κασταμόνου) Турцири Кастамону илĕн тĕпхули. Хулара 103 340 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 1482 тăваткăл çухрăм. Илĕн кăнтăрĕнче вырнаçнă. Мэрĕ Турхан Тончуоглу.
Кунçулĕ
Кастамону пирĕн эрăнчченхи 18 ĕмĕренче никĕсленĕ. Рим империйĕнчи вăхăтра ăна Тимонион та тенĕ.
Тĕрĕк Тĕнчин Кунĕсем
Кастамону хулинче çулсеренех Тĕрĕк Тĕнчин кунĕсем иртеççĕ. Унта черетлесе тĕнчери тĕрĕк халăхĕсен представителĕсене чĕнеççĕ.
2007 çулта чăвашсене йыхравланă. Чăваш центрĕн ертӳçи Илле Иванов журналист, сăвăç ертсе пыраканччĕ. Çавăн пекех Патăрьелĕнчи Николай Николаев юрăçпа Шупашкар районĕнчи Çĕньялти пултарулăх çурчĕн ушкăнĕ хутшăннă.
ХI Тĕрĕк Тĕнчин Кунĕсем Кастамону хулин тĕп лапамĕнче уçăлнă. Ют çĕр-шывсенчен килнĕ делегацисенчен чи малтан Илле Иванова сăмах пачĕç. Вăл турккă чĕлхипе чăваш халăхĕ, Чăваш Ен çинчен каласа панă, чăваш фольклорисчĕсем хăйсен ăсталăхне кăтартнă.
Тепĕр кунне Тĕрĕк Тĕнчине аталантарас ыйтусемпе симпозиум иртрĕ. Унта Турцин патшалăх деятелĕсемпе, паллă ăсчахĕсемпе пĕрле ЧР культурин тава тивĕçлĕ ĕçченĕ, Тĕрĕк Тĕнчин Абдулхак Хамид Тархан ячĕллĕ поэзи премийĕн лауреачĕ Илле Иванов сăмах каланă.
Каçхине чăваш фольклор ансамблĕ Кастамону хулин тĕп паркĕнче гала-концерта хутшăнчĕ.
Каçăсем
Категори:Турци хулисем
Нарăс, 25
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ибраево (Макаровский ял тăрăхĕ)
Ибраево  — Пушкăрт Республикин Ишимпай районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 87 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453232, ОКАТО кочĕ — 80231850003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Кӳтахья (ил)
thumb|right|290px Кӳтухья (туркк.: Kütahya), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Кӳтухья. Илте 656 903 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 12 119 çм².
Категори:Турци илĕсем
Попова Елена Кимовна
Кун-çулĕ
1979 çулта Ленинградри театр, мусăк тата синематограф патшалăх институтĕнчен (А. И. Кацманпа Л. А. Додинăн курсĕ) вĕренсе тухнă. 1978 çултанпа — Санкт-Петербургри Пысăк драма Г. А. Товстоногов ячĕллĕ театрĕн актриси.
Театрти ĕçсем
Ттетăрăн тĕп спектаклĕсенче паллă сăнарсене ĕнерленĕ:
ХалĕАПДТ репертуарĕнчи спектаклĕсенче тăрăшать:
Урăх сцениăсем çинче:
СылтăмЛагорта
СылтăмЛагорта — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лагорта юханшывăн сылтăм çыранĕпе 16 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Нолька (Лаж юппи)
Нолька — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Лаж юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Студи-54 радио эрешĕ
Студи-54 радио эрешĕ харпăр итал Локрире йĕркеленĕ радио компанийĕ. Студи-54 кăларăмĕсем тăтăшлăх модуляцийĕпе Кăнтăр Италин тăххăр провинцине (Мессина, Реджио Калабрия, Вива Валентия, Катандзаро, Кротоне, Лечче, Потенца, Салерно) çитсе янăраççĕ.
Кун-çулĕ
Студи-54 радио эрешне 1985 çулхи çĕртмен 6-мĕшĕнче Пьетро Пареттăпа Франческо Массара Radio DJ Studio Club 54 ятпа йĕркелесе янă.
Унăн йыхравĕ: "Мусăкăн илемлĕхĕ тивретсен те чуна ыраттармасть" / Боб Марли. thumb|200px|Studio 54 Angels
Каçăсем
Категори:Локри Категори:Калабри МИХ
Габдуллин Малик
Габдуллин Малик Ғабдуллин Мәлік — (15.11.1915(2)-02.01.1973), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 30. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Калинин фрончĕн 3-мĕш тапăнакан çарĕн И. В. Панфилов генерал-майор ячĕллĕ 8-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 23-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн батальонĕн çар комиссарĕ, гварди аслă политрук.
Новобайрамгулово
Новобайрамгулово — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 499 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453743, ОКАТО кочĕ — 80253855001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Сталин ывăлĕ Якку (фильм)
«Сталин ывăлĕ Якку» (ომი ყველასთვის ომია) — совет 1990 çулăн илемлĕ фильмĕ, Грузи-фильм киностудире Деви Абашидзе режиссёр Бадри Чохонелидзепе пĕрле çырнă сценарийĕпе ӳнерленĕ вăрçă драми.
Çак фильма урăх ятпа та пĕлеççĕ — «Вăрçă пуриншĕн те вăрçă». Фильмри тĕп рольсене Заза Колелишвили, Евгений Джугашвили, Герберт Шторм, Александр Медзмариашвили и Лев Гаврилов сăнарланă. Фильм премьери Совет Союзĕнче 1990 çулта Тбилисире иртнĕ.
Каçăсем
Категори:1990 çулăн СССР фильмĕсем Категори:Иосиф Виссарионович Сталин Категори:Фильмсем:Пайăр çын:Сталин Категори:СССР биографи фильмĕсем Категори:СССР драма фильмĕсем Категори:Вăрçă фильмĕсем Категори:Грузия-фильм Категори:Деви Абашидзе фильмĕсем
Валь-д'Уаз
Географи
Департамент лаптăкĕ 1 246 км² танлашать. Департамент тăрăх Сена, тата унăн юппи Уаза юхаççĕ.
Департамент шутне 3 округ, 39 кантон тата 185 коммуна кĕреççĕ.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Зайцев
Зайцев — вырăсла заяц - мулкач сăмахран пулнă самай тĕл пулакан хушамат.
Категори:Хушаматсем
Ай-Колик-Еган
Ай-Колик-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 120 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Омограф
Омографсем - пĕр пек çырăнакан, анчах тĕрлĕрен илтĕнекен сăмахсем. Ытларах чухне ку пулăм сăмахри сасă пусăмĕпе çыхăннă: карта’ - ка’рта,  атла’с - а’тлас.
Мерсин (ил)
thumb|right|290px Мерсин (туркк.: Mersin), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Мерсин. Илте 1 651 000 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 15 853 çм².
Категори:Турци илĕсем
Омофон
Омофонсем - пĕр пек илтĕнекен, анчах тĕрлĕрен çырăнакан сăмахсем.
Килĕшÿ тайăмĕ
Килĕшÿ тайăмĕ — глагол хормисен пĕр тĕсĕ.
1-мĕшпе 2-мĕш сăпатĕнчи хормăсемпе кулленхи калаçура сайра усă кураççĕ. 3-мĕш сăпат хормипе вара тăтăшрах усă кураççĕ: курĕçин, илтĕçин, вулин.
Килĕшнĕ тайăлнин пĕлтерĕшне 1-мĕшпе 3-мĕш сăпатсенче -ин, иккĕмĕш сăпатра вара – -ăсă(-ĕсĕ) аффикс палăртать.
Тата тепĕр тайăм?
Глаголăн эпир пăхса тухакан форми çумне маллалла тата тепĕр аффикс хушăнма пултарать: кайинччĕ, пулинччĕ. Çавна май пĕлтерĕшĕн сĕмĕ те улшăнать. Хальхинче сăмах килĕшсе тăнине мар, ĕмĕтленнине, суннине палăртма пуçлать. Ку чăнах та çапла. Анчах та чăваш чĕлхе пĕлĕвĕ халлĕхе глаголăн сунăм тайăмĕ пуррине "официаллă майпа" йышăнман-ха.
Каçăсем
Категори:Грамматика Категори:Килĕшӳ тайăмĕ
Теннесин
Теннесин (Tennessine е эка-астат - 117-мĕш хими элеменчĕ. Теннесин — питĕ радиохастар юрилле синтезленĕ элемент. CAS=87658-56-8.
Туса илни
Дубнăри ОИЯИ 2009-2010-мĕш çулсенче синтезленĕ. Реакцине америкăри Окридж наци лабораторинчен илнĕ беркли-249 изотопне кальци-48 ионĕсемпе У-400 хăвăртлатакнта пенĕ. .
Усă курни
Теннесин — искусствела синтезланă элемент, çутçанталăкра тĕл пулмасть. Ниçта та усă курмаççĕ.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Галогенсем Категори:Радиохастар элементсем Категори:Синтезланă хими элеменчĕсем Категори:Трансактиноидсем
Уильям Джон Берчелл
Уильям Джон Берчелл (тата Вильям Бурчелл е Бёрчелл, акӑлч. William John Burchell, 23.7.1782, Фулем, Лондон, Англи — 3.3.1863, Фулем, Лондон, Англи) — британ ботаникӗ, натуралисчӗ (ҫутҫанталӑк тӗпчевҫи).
Кун-ҫулӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ
Ӑна чысласа Burchellia ӳсентӑрансен йӑхне тата Бурчелл зебрине унӑн ятне панӑ.
Каҫӑсем
Категори:Ботаниксем, алфавитпа Категори:Аслă Британин ботаникĕсем Категори:Ăслăха саракансем Категори:Эволюционистсем Категори:1781 çулта çуралнисем Категори:Утăн 23-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1863 çулта вилнисем Категори:Пушăн 3-мĕшĕнче вилнисем
Çĕçлĕх
Çĕçлĕх (крымскотат. шишлик, русское шашлык) - чи малтан сурӑх ашĕнчен вак какай туранӑ, ӑна вара çĕçĕ ҫине витĕрнӗ, йывӑҫ кӑмрӑкӗ ҫинче çавăра-çавăра пӗҫернӗ; халь вара маринадпа тăваççĕ, ахаль специсенчен (тӑвар, хура пӑрӑҫ, уксус), нумай компонентлӑ кӑткӑс составсене тума пулать. Каярахпа вырӑсла "шашлык" ят тухнă, сысна какайӗнчен, кайӑк-кӗшӗкрен, пулӑран, пахчаҫимӗҫрен, кӑмпа апачӗ ҫине те ҫав меслетпех сарӑлнӑ. мини|Çĕçлĕх
Этимология
Чăваш чĕлхинче çĕç - нож, вертел, шпажка, крым тутарĕсен шиш — вертел, тÿрĕксен şiş - вертел и окончание -лĕх/-лăх тутарсан -лык. Хăшпĕр тутарстанри чăвашсем шыçлăх теççĕ, вĕсен диалекчĕпе шыçă - вертел.
Вырăссен «шашлык» сăмах (тĕрĕксен şışlıq — вертел), тенинчен пулса кайнă, «мангал» сăмахĕ (арабсен mankal — жаровня) чăвашсем кăвар çинче пĕçернĕ.
Прудникова Елена Иосифовна
Пайăр çын
Елена Прудникова Андрей Смирнова, актёра, режиссёра, Раççей тава тивĕçлĕ артистне качча кайнă.
Асăрхавсем
Категори:Раççей актрисисем Категори:Пайăр çынсем:Ростоври М. Горький ячĕллĕ драма театрĕ Категори:Пайăр çынсем:Моссовет ячĕллĕ театр Категори:Пайăр çынсем:Кĕçĕн Бронная урамĕнчи театр
Конвой (фильм, 1978)
«Конвой» (Convoy; тĕрĕсрех куçару — «Автоколонна») — Сэм Пекинпа режиссёрăн илемлĕ фильмĕ. Премьера 1978 çулхи çĕртмен 28-мĕшĕнче иртнĕ.
Сюжет
Инçевçĕ-водительсем шерифпа хирĕçĕве кĕрсе каяççĕ. Хирĕç тăнине кăтартас тесе вĕсем конвой — нумай грузовик колоннине — йĕркеленеççĕ те Америкăри пĕтĕм çулсем тăрăх чупаççĕ. Конвоя Резина Кăвакал Чĕппи ертсе пырать. Майĕпен çак куçăм анлă социаллă пулăм пулса тăрать.
Мусăк
Фильм валли мусăка Си Даблъю Маккол (C. W. McCall) çырнă. «Автоколонна» («Convoy») юрра вăл 1975 çулта, кĕркунне, хайланă.
Каçăсем
Категори:АПШ приключени фильмĕсем Категори:Водительсем пирки фильмсем
Арнольд Владимир Игоревич
Влади́мир И́горевич Арнóльд (1937, çĕртме, 12, Одесса — 2010, çĕртме, 3, Парис) — чаплă раççей математикĕ.
Мускав университечĕн ирĕклĕ попечительсен канашĕн ертӳçи, Раççей ăслăлăх академийĕн В. А. Стеклов ячĕллĕ математика институчĕн ăслăх тĕп ĕçтешĕ, Парис-Дофин университечĕн профессорĕ.
АПШ Наци ăслăлăх академийĕн, Франци Ăслăлăх Академийĕн ютçĕр юлташĕ, Лондонри патшалăх пĕрлĕшĕвĕн хисеплĕ пайташĕ. Пьерпа Мари Кюри Университечĕн (Парис), Варвик Университечĕн (Ковентри), Утрехт Университечĕн, Болонья Университечĕн, Торонто Университечĕн, Complutense (Мадрид) Университечĕн хисеплĕ тухтăрĕ.
ММЭП президенчĕ (1996).
1995—1998 çç. Мĕнпур тĕнчери математика пĕрлешĕвĕн президенчĕн çумĕ.
Биографи
Мускав патшалăх университечĕн (МПУ) механика-математика факультетĕнче пĕлӳ илнĕ.
А. Н. Колмогоров академик патĕнче вĕреннĕ. . Физика-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ (1963). 1965—1986 çулсенче — МПУ профессорĕ. СССР ĂА академикĕ (1990).
Ăслăх ĕçĕсем
Топологи, дифференциаллă танлаштарусен теорийĕ, сехметсен теорийĕ (математика) тата теориллĕ механика.
Каçăсем
Категори:Раççей математикĕсем Категори:РĂА академикĕсем Категори:Вольф преми (математика) лауреачĕсем Категори:Математиксем Категори:1937 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 12-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Одессăра çуралнисем Категори:2010 çулта вилнисем Категори:Çĕртмен 3-мĕшĕнче вилнисем Категори:Парисра вилнисем Категори:МПУ
Чукша (Лаж юппи)
Чукша — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Лаж юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Квант физики
Квант физики (квантăллă физика)— çапла физикăн тĕрлĕ уйрăмĕсен пĕрлешлĕхне палăртаççĕ. Çав уйрăмсенчи ĕç-пуçсене квант механикин микротĕнче шайĕнче пулакан эффекчĕсем тытса пыраççĕ.
Каипкулово
Каипкулово — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 119 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453743, ОКАТО кочĕ — 80253855002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Учала районĕ
Теориллĕ механика
Теориллĕ механика релятивиллĕ мар та — ун чух вăл классикăллă механикăна каçса каять, çаплах релятивиллĕ те пулма та пултарать. Теоретиллĕ механикăн принципĕсем çав тери анлă пĕрлĕ пулаççĕ, çавăнпа та релятивизаци йĕркисенче тĕплĕхлĕ йывăрлăхсене аякранах иртет.
Теориллĕ механикăн йĕркисене (саккунĕсене) опытлă механикăра куллен тĕпчесе тупнă, чăнлăха кĕртсе хунисем — аксиомисем. Çак аксиомăсем тишкерӳллĕ механикăн индуктивлă чăнлăхсем вырăнĕнче ĕçлеççĕ. Теориллĕ механикăн дедуктивлă хаклăхĕ пур. Паллă тата куллен экспериментсенче тĕрĕсленĕ аксиомăсен тĕпĕ çине таянса, теориллĕ механика хăйĕн малашнехи утăмĕсене математика меслечĕсемпе тытса пырать.
Теориллĕ механика моделĕсем
Теориллĕ механика, математика меслечĕсемпе усă курать, материаллă объектсен моделĕсемпе ĕçлет. Теоретиллĕ механика çак модельсене тĕпчет:
Яланхиллĕ теориллĕ механикăра çак уйрăмсем:
Теориллĕ механикăра анлă çак меслетсемпе ĕçлеççĕ:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Теориллĕ механика Категори:Физика
Нарăс, 27
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Исакаево
Исакаево — Пушкăрт Республикин Ишимпай районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 265 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ишимпай районĕ
Apple Inc.
Apple Inc. (, Эпл) — американ корпорацийĕ,  пайăр тата планшет компьютерĕсене, аудиоплеерсене, телефонсене, программа хатĕрĕсене тăваканĕ. Пайăр компьютерсен тата хальхи нумай шутлавлă график интерфейсĕллĕ операци системисен облаçĕнчи облаçĕн пионерĕсенчен пĕри. Штаб-хваттерĕ — Калифорни штатĕнчи Купертино хулара.
Каçăсем
Категори:АПШ программа хатĕрне тăвакансем Категори:АПШ компьютер тăвакансем Категори:АПШ компанисем
Каурчак
Каурчак — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республикин Турочак районĕн территорипе юхать. Лебедь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Лебедь юпписем
Габлия Варлам Алексеевич
Габлия Варлам Алексеевич — (12.11.1902(30.10)-28.12.1982), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 46-мĕш çарĕн 83-мĕш тинĕс перевçĕсен бригадин 144-мĕш тинĕс пехоти батальонĕн миномёт расчёчĕн командирĕ, аслă сержант.
Мускав ячĕллĕ канал
240px|thumb|1-мĕш №-лĕ паром каççи хĕлле‎ 240px|thumb|Тĕрмене хупнă çынсем канала тунă çĕртре вăй хураççĕ‎
Мускав ячĕллĕ канал́ (МЯК) — Мускавпа Атăла çыхăнтарать. Мускавпа Тĕвер облаçĕсем (Раççей), кăштах Мускав, урла юхать. Тăсăлăвĕ —128 км. Канал анлăшĕ (шыв тĕкĕр çийĕпе) — 85 м, тĕпĕпе — 45 м, тарăннăшĕ — 5,5 м
Кун-çулĕ
1937 çулти утă, 15 Мускав — Атăл каналĕ ятпа ĕçе янă.
Пĕвесем
Мускав ячĕллĕ каналăн тĕп çурт-йĕрĕ, кирек епле пысăк гидротехника комплексĕн пекех, — пĕвесем. Канал çинче пурĕпе 10 пĕве, вĕсенчен çиччĕшне çĕртен, виççĕшне бетонран, тунă.
Шлюзсем
thumb|220px|3-мĕш №-лĕ шлюз камеринчен пăхсан Канал çинче 11 шлюз: пĕрри — Атăл, пиллĕккĕшĕ — каналăн çурçĕр айăккинче, иккĕшĕ — кăнтăр айăккинче тата виççĕшĕ — Мускав шывĕ çинче. Каналăн пур шлюзне те автоматикăланă. Камерăн ĕçлев габаричĕ — 290х32 метр калăпăшлĕ.
Кăсăклă фактсем
Пётр I Мускав-шывне Атăлпа çыхăнтарасшăн çуннă, çакăнпа вăл Мускавăн суту-илӳ тата промăçлăх центрне хăпартасшăн пулнă. Мускав—Атăл канала тăвас ĕмĕт Аслă Петĕрĕн юлашки çулĕсенче (1721—1722) çуралнă.
Каçăсем
(файл меток KMZ для Google Earth)
Вуламалли
Категори:Раççей каналĕсем Категори:ГУЛАГ Категори:Мускав облаçĕн транспорчĕ Категори:Мускав юханшывĕсемпе каналĕсем Категори:Химки
СылтăмФома-Ю
СылтăмФома-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Фома-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 7 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Галибин Александр Владимирович
Александр Владимирович Галибин — совет тата раççей театрпа кино актёрĕ, театр режиссёрĕ, РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1991),.
Кун-çулĕ
Александр Галибин 1955 çулхи авăнăн 27-мĕшĕнче Ленинградра çуралнă.
1973 — 1977 çулсенче Н. Черкасов ячĕллĕ ЛГИТМиК актёр факультетĕнче (Р. С. Агамирзян прфессор ăста лаççи). 1977 — 1979 çулсенче — Академи драма В. Ф. Комиссаржевская ячĕллĕ театрăн актёрĕ, 1981 çултанпа — «Ленфильм» киностуди çумĕнчи киноактёр студин актёрĕ.
Каçăсем
Категори:Санкт-Петербургра çуралнисем Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Пайăр çынсем:Станиславский ячĕллĕ театр
Хăвăрт утни
Хăвăрт утни, — çăмăл атлетика пайĕ.
Шупашкарта 2003 çулта Хăвăрт утакансен Европа кубокĕ иртрĕ. 2006 çулта Раççей кубокĕ. 2008 çулхи çу уйăхĕн 9-11-мĕшĕсенче Хăвăрт утакансен XXIII тĕнче кубокĕ иртĕ.
Каçăсем
Категори:Спорт
Тарни (фильм, 1972)
«Тарни» (The Getaway) — Сэм Пекинпа режиссёрăн 1972 çулта экран çине тухнă илемлĕ фильмĕ. Джим Томпсон романĕпе ӳнерленĕ. Ачасен ашшĕ-амăшĕпе пĕрле пăхмалла.
Каçăсем
Категори:Гангстер фильмĕсем Категори:АПШ драма фильмĕсем
Ай-Колын-Еган
Ай-Колын-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Мăн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Нарăс, 28
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Карна (Лебёдка юппи)
Карна — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Лебёдка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Кăмпал
Кăмпал, — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. Хирлеп хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Чăваш Енĕн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕ хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Моççакасси
Моççакасси, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Кузнецов Иван Данилович
Иван Данилович Кузнецов (1906 çулхи çĕртме, 11, Вырăскасси ялĕ, Теччĕ уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ) — 1991 çулхи нарăс, 1, Шупашкар, Чăваш Республики) — чăваш литературин тишкерӳçи, чăваш çыравçи.
Профессор, истори ăслăлăхĕн тухтăрĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1934 ç.). Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ăслăлăх ĕçченĕ (1970 ç.).
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1906 çулхи çĕртме уйăхĕн 11-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Вырăскасси ялĕнче çуралнă.
Шупашкар рабфакĕнче, Мускав хĕрлĕ профессура институтĕнче пĕлӳ пухнă. Парти обкомĕн культурăпа пропоганда пайĕн пуçлăхĕн ĕçĕсене туса пынă. Чăваш кĕнеке издательствин ертӳçи вырăнĕнче ĕçленĕ.
Чăваш патшалăх университечĕн СССР истори кафедрин пуçлăхĕ, профессор пулнă. ĂТИ ăслăлах ĕçтешĕ вырăнĕнче ĕçленĕ.
1991 çулхи нарăсăн 1-мĕшĕнче Шупашкарта çĕре кĕнĕ)
Ӗçĕсем
Рабфакра ĕçленĕ чухнех тишкерӳ статьисене çырма пуçланă. Г. Келипе тупăшса çырнă. К. Иванов, Çеçпĕл Мишши, П. Хусанкай, е Н. Шелепи пултарулăхне тĕрĕс мар хаклакансен йăнăшĕсене тӳрлетсе те çырма тивнĕ. «Чăваш культурипе литературин хăш-пĕр ыйтăвĕсем» кĕнекере паллă çыравçăсен пултарулăхне тĕплĕн тишкерсе тухнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш литературин тишкерӳçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Хĕрлĕ профессура институтĕнче вĕренсе тухнисем Категори:1906 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 11-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Нарăсăн 1-мĕшĕнче вилнисем Категори:1991 çулта вилнисем Категори:Шупашкарта вилнисем Категори:Чăваш Енре вилнисем
Пыж-Шор
Пыж-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. 418 юханшывăн сылтăм çыранĕпе км вăрринчен Уса юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Миснер
Миснер (Миснеры), — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Кунта Чăваш республикин пĕрремĕш президенчĕ Фёдоров Николай Васильевич хайĕн ачалăхĕпе яшлăхне ирттернĕ.
Кунçул
19-мĕш ĕмĕрте Ахтанай (Пĕчĕк Пÿкасси) ялĕн пĕр кĕтесси пулнă. Анчах та Пĕчĕк Пӳкасси хăй те, кăшт маларах, 19-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче, Мăн Пӳкассирен уйрăлса тухнă.
Вуламалли
академия (Чебоксары), Совет ветеранов войны и труда Чебоксарского района ; сост. В. Ф. Виноградов. – Чебоксары : Новое время, 2010. – 245, [2] c. + [18] л. ил. Чебоксары : [б.и.], 2010. – 84 с. : цв. ил.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Хресчен сасси
Хресчен сасси — Чăваш Енре тухакан хаçат. Чĕлхи — чăваш.
Каçăсем
Категори:ССРП журналĕсем Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Периодикăллă кăларăмсем
Мартынов
Марты́нов — вырăс хушамачĕ. Самар, Сарăту тата Пенза облаçĕсенчи ирçĕсем хушшинче саралнă.
Паллă çынсем:
Хушамат
Сăмах пулăвĕ
Ку сăмах чăн-чăн чăваш сăмахĕ. Вăл икĕ пайран тăрать: хушма тата ят. Вĕсем пĕрлешнипе хушамат сăмах пулса кайнă.
Хушма ятсен кулленхи сăн-сăпачĕ
Вырăссен йĕркипе йышăннă хушаматсем вырăнне кулленхи калаçура кулленхи хушаматсемпе (е хушма ятсемпе) усă кураççĕ. Вĕсене тĕпрен илсен çакăн пек ушкăнлама пулать:
Хут çинчи хушаматсен историйĕ
Хут çинчи хушаматсен историйĕ чăвашсене тĕне кертме пуçласан аталаннă. Вырăс переписчĕкĕсене вырăсла хушаматсем çывăх пулнă пирки вĕсем ытти халăх çыннисене те вырăсла вариантлă хушаматсемпе çырнă. Тĕне кĕртнĕ чухне те православи ятнех хунă. Малтанхи вăхăтра чăвашсем икĕ ятпа пурăннă, пĕри хут çинче, тепри – ял-йыш хушшинче. Хут çинчи ят тĕрлĕ налук тӳллеме, салтак кайма, Кантур ĕçĕсемпе çӳреме кирлĕ пулнă. Ялта хут ята ыттисем нумай чухне пĕлмен те. Ку йăла паянхи куна та чăваш ялĕсенче упранать. Ял варринче пĕр-пĕр çынтан хут çинчи ятпа ыйтсан сире тӳрех хуравлаймасан та пултараççĕ, анчах та ялти ятпа ыйтсан кирек кам та тӳрех калать.
Каçăсем
Категори:Генеалоги терминологийĕ Категори:Çынсен ячĕсем
Тихонов Виктор Николаевич
Ви́ктор Никола́евич Ти́хонов — украин политикĕ, вырăнти хăй тытăмлăх ĕçченĕ. Украинăн вице-премьер-министрĕ.
1968 - 1991 - ССКП пайташĕ
1949 çулхи кăрлач, 31 (Щетовое, Антрацит районĕ, Ворошиловград облаçĕ) çуралнă; вырăс.
Вырăскасси автоматлă телефон станцийĕ
Вырăскасси автоматлă телефон станцийĕ, — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Вырăскасси ялĕнче вырнаçнă телефон станцийĕ. Пурĕ 50 номер. Çуткӳль тата Вырăскасси ялĕсене телефонпа тивĕçтерет.
Вырăскассин культура çуртĕнче вырнаçнă.
Категори:Чăваш Ен телефон станциĕсем
Каяшкан
Каяшкан — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики Турочак районĕн территорипе юхать. Сия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Агни
Агни — (тĕн тулашĕнче мĕнле ятпа çÿрени паллă мар, 1956 - 2004 ç.)Çĕрпӳри хĕрарăмсен Тихвин монастырĕн настоятельници. Ардатоври медицина училищинчен вĕренсе тухнă. 15 çул хушши республикăри сывлăх управĕн учрежденийĕсенче медсестра пулса вăй хунă. 1992 çулта Шупашкарти Спас-Переображени монастырьне Поликсени ятпа вырнаçать. Митрополит Варнава пехилĕпе Улатăрти хĕрарăмсен Киевпа Николаевск монастырьне тепĕр хут çĕкленĕ, Агни ятпа унăн настоятельници пулса тăрать. 1998-2004 çулсенче - Çĕрпӳри хĕрарăмсен Тихвин монастырĕн настоятельници. Ку монастыре çĕклес тесе мĕнпур вăйран тăрăшнă. Хальхи вăхăтра монастырь Çĕрпӳри – чи паллă вырăнсенчен пĕри шутланать.
Каяшкан
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Мусино (Учала районĕ)
Мусино  — Пушкăрт Республикин Учала районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 91 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453743, ОКАТО кочĕ — 80253855003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Мăн Лекма (Лекма юппи)
Мăн Лекма — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Лекма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Платка
Платка, — Шупашкар районĕнчи ял. 1927 çулччен Ямпарускасси ятлă пулнă.