cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хирти Пикшик
Истори
Яла XIV- меш ĕмĕр вĕçĕнче е XV ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче никĕсленĕ тесе калаççĕ. Хирти Пикшик вырăнĕнчи çĕр Товтовка Тюгашевпа Шупашкар уесĕнчи Шурут ялĕнчи хĕсмет татарĕсем (Курайка Денеев, Утейка Малеев, Уразбахты Борисов, Мамалейка Томаев) тата Чикме уесĕнчи Чукчай ялĕнчи хесмет тутарĕсем (Уразка Сулаев, Мамаска Алкаев, Сюбейка Понаев) çинче шутланса тĕнĕ. 1780 çулта ялта пĕррĕмĕш мечеть тунă.
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Гара-Аузу-Су
Гара-Аузу-Су — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Чегем 1-мĕш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем
Çил энергетики
мини|Эстонири çил паркĕ
Крещенское
Крещенское — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 32 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452346, ОКАТО кочĕ — 80243860002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Тĕнче правительстви
Тĕнче правительстви —
Вăрттăн тĕнче правительстви
Тĕрле авторсем вăрттăн тĕнче правительстви масонсенчен пулса тухна теççĕ. Александр Зиновьев шухăшĕпе, «Российская Федерация сегодня» журнала, N 18, 2000, каласа кăтартнинче:
''«…Существует не мировое правительство, наподобие правительств отдельных стран, а мировое сверхобщество. В него уже входят от 50 до 80 миллионов человек, десятки тысяч мировых экономических империй, некоммерческих предприятий, СМИ и т. д. У него своя структура, своя пирамида, своя иерархия. Вот оно и управляет планетой. США суть метрополия этого сверхобщества. Оно имеет представителей по всему свету. Одной Россией занимаются многие тысячи экспертов. На самом верху есть, конечно, небольшой круг лично знакомых людей, определяющих общую стратегию. Это не значит, что они где-то постоянно заседают и думают. Они вообще могут не заседать и не думать. Их средства управления — детально разработанная и апробированная система манипулирования массами, народами, правительствами…» В верхушку этой системы составляет 300 самых богатых и влиятельных семей и кланов.''
Вăрттăн тĕнче правительстви теорин тĕп шухăшĕ — ылтăн миллиард принцĕпе туса хунă этем пĕрлĕхĕ. Çак шухăшпа, çакăн пек «ылтăн миллиарда» аслă гильдисен пайташĕсем тата чи «тивĕçлĕ тата аталаннă» нацисем кĕреççĕ. Урăх нацисен (африкансен, азиатсен) хура ĕç тума, çĕр айĕнчи минералсене кăларма, инфраструктурăн хĕсмет ĕçсене тыса пыма çеç тивĕç пур. Çак «усăллă пайĕ» пĕр миллиард çурă шутланать, пурăнакан ытти халăхĕ (4 млрд. ытла), теорие ĕненекенсен шухăшĕпе, «ытларахăш» пулнипе ăна алкоголь, чĕлĕм, наркăмăш, тĕрлĕ эпидеми (сысна гриппĕ, атипичлă пневмони, кайăк гриппĕ, СПИД) тата вăрçă-харçă кăларса пĕтереççĕ.
«Тĕнче правительстви» пирки, ыттисем пекех, Н.Е. Марков çырнă «Войны тёмных сил» тата Джон Колеман хайланă «Комитет 300» кĕнекисенче каласа кăтартнă. Пĕрремĕш кĕнекинче тĕнче правительствин кун-çулне, XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнчен пуçласа. Иккĕмĕш кĕнекере «тĕнче правительстви» тытăмĕн XX ĕмĕрти конспирологи теорине ăнлантарса панă.
Хăш чухне вăрттăн тĕнче правительствине тĕнчери финансă институчĕсемпе çыхланса пĕтĕрĕнсе кайнă теççĕ.
Тĕрлĕ патшалăхсен инфраструктурине алла илес тĕллевне Йоханнесбургри 2002 çулхи саммитра пĕлтернĕ.
Каçăсем
Категори:Кавар теорийĕ
Катар
Катар (قطر‎‎, вуланать: ˈqɑ̱.tˁɑ̱r) — Азире вырнаçнă патшалăх.
Халăхĕ
Вырăнти арабсем шучĕ 40 %. Çапла та Пакистанран (18 %) те, Индирен (18 %), Иранран (10 %), тата ытти араб çĕршывĕсенчен тухса килнисем пурăнаççĕ. Официаллă чĕлхи — араб чĕлхи, анлă сарăлнă акăлчан чĕлхи. Патшалăх тĕнĕ — ислам, суннит енлĕ, иранецсем — шиитсем. 90 % яхăн халăхĕ шĕкĕр хулара тата унăн тулашĕнче пурăнать. Кунта нефть промыçлине килекен иммигрантсем халăх шутне питĕ ӳстереççĕ.
Истори
Тулашри политикăра Саудсен Арави енне пăхать. Катар — одно из самых «открытых» арабских сообществ. Кунта вырăнти телеканал «Аль-Джазира» ĕçлет. Укçа — Катар риалĕ. Наци уявĕ — авăн, 3 (Ирĕклĕх Кунĕ).
Çутçанталăкĕ
Çĕршывăн пĕтĕм çĕрĕ тенĕ пекех пушхир. Çурçĕрте — лутра хăйăрлă сайра оазиссемлĕ айлăм, куçса çӳрекен хăйăрсемлĕ(эолсем); çурутравăн варринче — чуллă пушхир, тăварлă вырăнĕсемпе; кăнтăрта — çӳллĕ хăйăр сăрчĕсем. Климачĕ континентлă тропиклă, типĕ. Çулла температура сайра мар +50 °C çити хăпарать. Çурутрав шыв енчен чухăн. Пĕрмай юхан шывсем çук, чылай шывне тинĕсрен кăларса тăварне уйăрса илеççĕ. Çĕр айĕнчи шыв çăлкуçĕсем тата оазиссем çурçен енче пулаççĕ. Чĕрчунсем енчен чухăн.
Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
230-мĕш çулсем
Пулнисем
Категори:Вунăçуллăхсем
Османие (ил)
Категори:Турци илĕсем
Грибовка (Ĕпхӳ районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Катĕркасси
Катĕркасси — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Ризе (ил)
thumb|right|290px Ризе (туркк.: Rize), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Ризе. Илте 366 000 çын пурăнать (2000).
Категори:Турци илĕсем
Алманчăк
Алманчăк — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи вырăс ялĕ. Кушлавăш юхан шывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Малтан, районсене туса хуриччен, Етĕрне уесĕн, Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Чăваш Енĕн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Шаммет
Шаммет — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 260 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Кĕçĕн Пайсо-Шор
Кĕçĕн Пайсо-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Пайсо-Шор юханшывăн сулахай çыранĕпе, 1 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Саркайăк
thumb|250px thumb|250px|Саркайăк ареалĕ Саркайăк - шăнкăрчран пысăкрах кайăк. Çутă вăрмансенче, парксемпе садсенче вăрттăн пурăнать. Сасси тăрăх кăна тупма пулать. Çăмартисем (4-5) хура пăвăр пăнчăсемлĕ, шурă тĕслĕ. Çырласем пиçсе çитнĕ вăхăтра çырласем çине тапăнаççĕ. Çу уйăхĕн пуçламăшĕнче вĕçсе килеççĕ. Çурла уйăхĕн вĕçĕнче каяççĕ. Вăта тăрăхра пур çĕрте те тĕл пулать.
Вĕçен кайăксен асăннă уйрăм тĕсне поэзири «саркайăк» сăнарпа пăтраштармалла мар. thumb|left|250px|Саркайăк ами thumb|right|300px|Саркайăк йăви thumb|right|300px|Саркайăк апат шырать
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Саркайăк йышшисем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
Кириллов Кирилл Демьянович
Кириллов Кирилл Демьянович (1962, кăрлач, 2, Кăтаймас ялĕ, Авăркас районĕ,, РСФСР, ССРС — 1996, авăн, 9, , , РФ) — литература пĕлевçи, театр пĕлевçи, критик. .
Филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ
Биографи
1962 çулхи кăрлачăн 2-мĕшĕнче Пушкăрт Республикин Авăркас районĕнчи Кăтаймас ялĕнче çуралнă.
1986 çулта Чăваш патшалăх университетĕнче вĕренсе тухнă, 1991 çулта Тĕнчери А.М. Горький ячĕллĕ литература институчĕн аспирантурине ăнăçлă вĕçленĕ.
К.Д.Кириллов ертсе пынипе çамрăксен ятарлă редакцийĕ "Ялав" журналăн 1988-мĕш çулхи 10-мĕш номерне кăларнă.
ЧПГĂИре ăслăлăх ĕçтешĕ пулса ĕçленĕ. Чăваш наци ăслăлăх академийĕн секретарĕнче тимленĕ. Çавăн пекех Чăваш телекуравĕнче литература-драма кăларăмĕсен редакторĕ пулнă. ЧПГĂИ ун ĕç-хĕлĕ çинчен каласа паракан кĕнеке (2006) хатĕрленĕ. Вăл кĕнеке 2006 çулта Чăваш кĕнеке издательствинче "Чун кирлĕ, чун!" ятпа тухнă.
1996 çулхи авăн уйăхĕн 9-мĕшĕнче Нукасак ялĕнче çĕре кĕнĕ.
Ăслăх ĕçĕсем
Кирилл Кириллов чăваш театр культури çинчен нумай статья, эссе çырнă. К. Ивановăн, Çеçпĕл Мишшин, Ф. Павловăн, И. Максимов-Кошкинскийĕн, тата ыттисен драмăллă ĕçĕсене тĕпченĕ.
Асăрхавсем
Категори:Пушкăртстан Категори:Театр Категори:Литература пĕлевçисем Категори:Театр пĕлевçисем
Юеш Кызыл
Юеш Кызыл — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
240-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Сакарья (ил)
thumb|right|290px Сакарья (туркк.: Sakarya), — Турци илĕсен пĕри, çурçĕр-анăçра вырнаçнă. Тĕпхули Адапазары (Adapazarı). Ил тăрăх Сакарья юханшыв юхать. 1967 тата 1991 çулсенче пысăк землетрясени пулса иртрĕ.
Сакарья илĕ 15 района пайланать, вĕсенчен 3-шĕ Адапазары хула (Сакарья меркези — Сакарья илĕн тĕп администраци районĕ шутланать) районĕсем пулаççĕ.
Категори:Турци илĕсем
Штранкă
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем :
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Вылă юпписем
Самсун (ил)
thumb|right|290px Самсун (туркк.: Samsun), — Турци илĕсен пĕри. Хура тинĕс хĕрринче вырнаçнă. Тĕпхули Самсун. Илте 1 209 137 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 9 474 km².
Категори:Турци илĕсем
Кĕçĕн Накаряк
Кĕçĕн Накаряк — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 508 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452346, ОКАТО кочĕ — 80243860001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Чӳк, 18
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Гильотина
мини|справа| 1577 çулхи гравюра, 1307 çулта Ирландире вĕлерни мини|справа|Гильотен тухтăр сăнарĕ мини|справа|1819 çулхи акăлчан гравюри — карикатура. Гильотина (guillotine) — чи малтанхи пĕлтерĕшĕ — айăпланă çынна пуç касса вĕлермелли хатĕр.
Кун-çулĕ
Вăл вăхăтра хăрушă та тискер меслетсемпе вĕлернĕ: кăвайт çинче çунтарнă, çакнă, ал-ура татнă. Гильотинăпа усă курма 1791 çулта тухтăр тата Наци Ассамблеин пайташĕ Ж. Гильотен сĕннипе пуçланă. Ку хатĕре Ж. Гильотен шутласа кăларман, вăл япала ĕлĕк-авалах пулнă имĕш. Ăна Шотланд хĕрĕ тесе ят хунă.
Гильотинăпа пуç касни. Франц революцийĕ
Францире ку мелпе пуяннипе чухăннине уямасăр шутсăр нумай çын вĕлернĕ. Вĕсен шутне Мария-Антуанетта та кĕрет. Гильотинăпа пуç касни франц революцийĕ умĕн шутласа кăларнă хатĕр меслечĕ. Унпа асапсăр тата хăвăрт вĕлерес тĕлпе усă курнă.
Каçăсем
Категори:Истори Категори:Францин Аслă революцийĕ Категори:Эпонимсем
Герхожан-Су
Герхожан-Су — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Баксан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Баксан юпписем
250-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Арап çырăвĕ
thumb|200px|Хальхи арап каллиграфийĕ
Арап алфавичĕ — арап чĕлхин çырăвĕн алфавичĕ, çаплах урăх чĕлхесенче те (ытларах çĕнетнĕ тĕсĕпе), тĕслĕхрен, перси тата хăш тĕрĕк чĕлхисенче, усă кураççĕ.
Алфавичĕ 28 сас паллинчен тытăнса тăрать, сылтăмран сулахаялла çыраççĕ. Арап алфавичĕ финики алфавитне арап ятарлă сасĕсене палăртакан паллăсене хушăнса пулса тухнă. Çак сас паллисем - са, ха, заль, дад, за, гайн.
Хупă сасăсене палăртни
28 сас паллисенчен кашни, алиф сас паллисĕр пуçне, пĕр хупă сасса палăртать. Сас паллисене кăтартасси сăмахра хăш тĕлре пулнинчен килет. Сăмахăн пур сас паллине, ултă сас паллисĕр пуçне (алиф, даль, заль, ра, зай, вав) пĕрле çыраççĕ.
Алиф — арап алфавичĕн пĕртен-пĕр нимĕнле сасăна кăтартакан мар хупă сас палли. Пĕр чух тăсăмлă уçă сасăна (аяларах пăхăр), е хăйĕн сассисĕр пулăшу орфографи паллине кăтартма пултарать.
Перси алфавитĕнче (унран пулнисенче те) сас паллисен йĕрки кăшт урăхларах — малтан пулать, хыççăн —.
Уçă сасăсене кăтартни
Арап чĕлхин тăсăмлă виçĕ сасăна алиф, вав, йа сас паллисемпе çыраççĕ. Çырури кĕске уçă сасăсем пуплевре илтĕнмеççĕ те. Сасăна сăмахра илтĕнмелле каламалла пулсан (тĕслĕхрен, Коранра тата сăмахсарсенче), уçă сасăна кăтартма йĕркен çийĕнчи тата айĕнчи уçăмламалине (харакат) çыраççĕ.
Хушма сас паллисем
Çӳлерех кăтартнă 28 сасă паллине хуруф (حروف, ед.ч. харф) теççĕ. Вĕсемсĕр пуçне, арап çырăвĕнче алфавит шутне кĕмен хушма виçĕ паллăпа усă кураççĕ.
Транслитераци
Кириллицăллă тата латтинлă арап çырăвĕсен транслитерацин таблици, çаплах Интернетре сарăлнă арап çырăвĕн çирĕп йĕркеллĕ мар латтин транслитерацийĕ Арап çырăвне латтинлес йĕрке ISO 233 тĕнче стандарчĕпе килĕшӳллĕ.
Арап алфавичĕ, латтиница никĕсĕпе
1930-мĕш çулсен пуçламăшĕнче СССР-та Вăтам Азире пурăнакан арапсем валли латтинланă алфавита туса хатĕрленĕ, йышăннă. Анчах та ăна кулленхи пурнăçа кĕртеймен.
Юникод
.......
Аялтарах никĕс арап паллисене таблицăна пухнă.
Каллиграф стилĕсем
thumb|right|220px|[[Иерусалимри çул кăтартакан икĕ паллă. Çӳлтине «Сион тăвĕ» паллине куфа аллипе çырнă, аялтине — насх аллипе]]
Арап цифрисем
VIII ĕмĕртенпе хисепе çырма модифициленĕ индии цифрисемпе вуннăллă тăрăмлă шутлав йĕркипе усă кураççĕ. Хисепе цифрăсемпе сулахайран сылтăмалла çыраççĕ.
Вуламалли
*
Омсталь
Омсталь (Ohmstal) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
324 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1138’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Сивас (ил)
thumb|right|290px Сивас (туркк.: Sivas), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Сивас. Илте 755 091 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 28 129 km².
Категори:Турци илĕсем
Сиирт (ил)
thumb|right|290px Сиирт (туркк.: Siirt), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Сиирт. Илте 263 676 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 5465 km².
Категори:Турци илĕсем
Тауш (Уфимский район)
Тауш  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 64 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450069, ОКАТО кочĕ — 80252825004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
260-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Çĕньял (Кунер ял тăрăхĕ)
Çĕньял — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи Кунер ял тăрăхĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Куцыпин Петр Егорович
Кун-çулĕ
Чăваш Республикин Патăрьел районĕнчи Алманчă ялĕнче 1890 çулта çуралнă. Унтер-офицер, пулеметчик.
Революци хыççăн Чемпĕрте ЧК-ра ĕçленĕ.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнче колхозра председатĕль вырăнĕнче ĕçленĕ.
Каçăсем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:1890 çулта çуралнисем Категори:Георгий хĕресĕн кавалерĕсем Категори:1968 çулта вилнисем Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Вепс чĕлхи
thumb|Вепс букварĕ
Вепс чĕлхи (вепсле: vepsän kel' ), — вепссем калаçакан чĕлхи. Балтика-финн ушкăнне кĕрекен финн-угор чĕлхи.
2002 çулхи перепись тăрăх вепс чĕлхипе калаçма пĕлекенсен шучĕ 5800. 3 дилекчĕ пур: çурçĕрри, вăррăммипе кăнтăрри.
Тĕпчени
Вепс чĕлхине тĕпчеме Эллиас Лённрот пуçланă. Вăл 1853 çулта пĕрремĕш вепс чĕлхи çинчен кăтартса паракан статьине çырнă. Август Альквист 1850 çулсенче вепс пурăнакан çĕрĕ тăрăх çӳренĕ, фольклор материалне пухса шведле-вепсле сăмахсарне хатĕрленĕ. 1913 çулта пĕрремĕш вепсле-вырăсла сăмахсар тухнă. 1930 çулсенче вепс çырулăхне аталантарма пуçласан, латиница çинчен никĕслекен алфавитне усă курнă. Лениннград облаçĕнчи Видла, Ошта, Капша, Шола тата Оята хулисенче 49 пуçламăш тата 5 вăтам вепс шкулĕ уçнă. 1937 çулччен 19 шкул кĕнеки, вепсле-вырăсла сăмахсар, вуламалли кĕнекесем пичетлесе кăларнă.
Вăрçă хыççăн вепс шкулĕсем хупалнă, телленмелле мар вепс чĕлхи пĕтсе кая пуçланă. Вепс чĕлхи çĕмьере калаçни валли çĕç пулса тăнă.
1990 çулсен пуçламăшĕнче лару-тăрăвĕ кăштах лайăхланнă: Карелире вепс чĕлхине аталантаракан программа ĕçлесе пырать. Вепс чĕлхипе «Kodima» ("Тăван çĕршыв") хаçат тухать.
Алфавичĕ
1937 кирилица çине куçтарма тăрăшнă пулин те, вăл сарăлма кайман. Паян кун диакритика паллисене усă курса латиницăпа çыраççĕ.:
Пĕтĕм историнче вепс чĕлхипе 70 кĕнеке пичетленĕ. Чылайăшĕ - вĕренӳ вуламалли. Вепс чĕлхи хальхи чи паллă литература ĕçченĕ Николай Абрамов сăвăçă. Вепс чĕлхине Петразаводскри Лённрот ячĕллĕ гимназире вĕрентеççĕ, тата факультатив майĕпе Ленинград облаçĕнчи хăш-пĕр шкулсенче вĕренме май параççĕ. Çавăн пекех ăна виçĕ институтра вĕрентеççĕ: Петразоводскри университетре, Карели педагогика институтĕнче, Санкт-Петербургри патшалăх университетĕнчи Çурçĕр халăхĕсен институтĕнче.
Каçăсем
Категори:Вепс чĕлхи Категори:Финн-угр чĕлхисем Категори:Раççей чĕлхисем
Синоп (ил)
thumb|right|290px Синоп (туркк.: Sinop), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Синоп. Илте 225 574 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 5 858 km².
Кĕçĕн Пиярга
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Çăхан
Ан пăтраштарăр ула куракпа
Çăхан (Corvus corax) - куракран самаях пысăк вĕсен кайăк, йывăрăшпе 1,5 килограма çитет.
Вăрманлă вырăнта çӳллĕ йывăçсем çине вырнаçаççĕ, çынсем пурăнакан вырăнсене те кăмăллаççĕ.
Йăвари çăмартисем (4-6) симĕс кăвак тĕслĕ. Пуш уйăхĕнче тума пуçлать, вĕçĕнче чĕпписем тухма пуçлаççĕ. Çу уйăхĕнче çитĕнсе çитсе йăваран тухса каяççĕ. Ытларах вилнĕ чĕрчунсемпе тăранса пурнаççĕ. Этемсем ӳстерекен кайăк-кĕшĕк чĕпписем çине тапăнма пултараççĕ. Вилнĕ пулăсене те тиркемест.
Хĕл каçма ниçта та вĕçсе каймасть. Чăвашра тăтăшах тĕл пулакан кайăк.
Каçăсем
Категори:Кураксем Категори:Калаçакан вĕçен кайăксем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:Библири вĕçен кайăксем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем
Çичçуллăх вăрçă
Çичçуллăх вăрçă (1756—1763) — XVIII ĕмĕрти чи пысăк вăрçă хирĕçĕвĕ, Çĕнĕ Саманари чи мăнă хирĕçӳсенчен пĕрри. Çичçуллăх вăрçă Европăра та, океан лешьенче те: Çурçĕр Америкăра, Кариб бассейненче, Ĕнчĕре, Филиппинсенче пынă.
Çичçуллăх вӑрҫă (1756—1763) — XVIII ӗмӗрти вӑйлӑ вӑрҫӑ, Ҫӗнӗ саманара пулса иртнӗ чи аслӑ хирӗҫӳсенчен пӗри. Ҫичçуллăх вӑрçăн ӗҫӗсем Европра кӑна мар, Çурçĕр Америкре те, Караиб тӑрӑхӗнче те, Индире те, Филиппинра та пынӑ.
Каçăсем
Категори:Истори Категори:Вăрçă историйĕ Категори:Хирĕçӳсем Категори:Вăрçăсем Категори:Вăрçă
Категори:Британ-франц хутшăнăвĕсем Категори:Германи историйĕ *
Цинк
Физика уйрăмлăхĕсем
Тап-таса тĕсĕнче — тăсăлăвлă кĕмĕл-шурă металл. Пӳлĕмри температурă чух мăртăк, хуçнă чух кристаллитсем сĕрĕннипе çăтăртатать. 100—150 °C цинк тăсăлăвлă. Хутăшăвĕсем цинка хытă патраклантараççĕ.
Хими пахалăхĕсем
Кăтартуллă амфотерлă металл. Çирĕплетнĕ тĕслĕхлĕ электрод потенциалĕ −0,76 В, стандартлă потенциалсен ĕретĕнче тимĕртен маларах вырнаçнă.
Сывлăшра цинк хăйĕн оксичĕн (ZnO) çинçе витĕмĕпе пĕркенет. Питĕ вĕрентерсен çунса каять, шурă амфотерлă оксид ZnO çеç юлать:
2Zn + O2 = 2ZnO.
Цинк оксичĕ кислота шĕвекĕсемпе хутшăнать:
ZnO + 2HNO3 = Zn(NO3)2 + H2O
Çаплах сĕлтĕсемпе те:
ZnO + 2NaOH = Na2ZnO2 + Н2О,
Яланхиллĕ таса цинк хастар кислотасен шĕвекĕсемпе хутшăнать:
Zn + H2SO4 = ZnSO4 + H2↑
Тата сĕлтĕ шĕвекĕсемпе:
Zn + 2NaOH + 2H2O = Na2[Zn(OH)4] + H2↑,
Гидроксоцинкатсене тăвать. Кислотасемпе сĕлтĕсен шĕвекĕсемпе çав тери таса цинк хутшăнмасть. пăхăрăн сульфачĕн CuSO4 шĕвекĕн темиçе тумламне ярсан тин хутшăнăва кĕрсе каять.
Вĕрилентерсен цинк галогенсемпе галогенидсем ZnHal2 туса хутшăнать. Фосфорпа цинк фосфидсене куçать Zn3P2 и ZnP2. Серăпа тата унăн аналогĕсемпе — селенпа тата теллурпа — тĕрлĕ халькогенидсем, ZnS, ZnSe, ZnSe2 и ZnTe тăвать.
Водородпа, азотпа, углеродпа, кремнипе тата борпа цинк тӳррĕнех хăй хутшăнмасть. Нитрида Zn3N2 цинка аммиакпа хутăштарса 550—600 °C вĕри чухне çитереççĕ.
Шыв шĕвекĕсенче цинк ионĕсем Zn2+ аквакомплекссем туса хураççĕ [Zn(H2O)4]2+ тата [Zn(H2O)6]2+.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металcсем
Кивĕ Накаряк
Кивĕ Накаряк — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 62 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452346, ОКАТО кочĕ — 80243860004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Кембридж университечĕ
Ке́мбридж университечĕ (University of Cambridge, Universitas Cantabrigiensis) — никĕсленĕ çулĕпе Аслă Британин иккĕмĕш, Оксфорд хыççăн, тĕнчере тăваттăмĕш университет; Аслă Британипе Ирландин «ватă университетсенчен» пĕри, тĕнчери паллă университечĕсен йышне кĕрет, элита Рассел ушкăнĕн пайташĕ.
Кивĕ Накаряк
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Кембридж университечĕ
Университет Кембридж хулинчи ăсчахсенчен йĕркеленĕ, кунта вĕсем, çул çӳревсене шĕкĕлчесен, 1209 çулта Оксфордран унти студент хулара пурăнан хĕрарăма вĕлернĕ хыççăн куçса килнĕ. 1214 çулта университет йĕрке-йăлине çирĕплетнĕ. Çав йĕркелĕхпе аслă пĕлӳ керменĕн ректорĕ, вĕренӳ программи тата вĕçĕнче экзаменсем пулнă. Вăтам ĕмĕрсенче çут тĕнчери мĕнпур пĕлĕве мăнастирсенче пухнă. Мăнастир танлаштарсан, университетра ăслăха, философие, логикăна, математикăна вĕрентнĕ. Кембриджпа Оксфорд университечĕсене пĕрле тăтăшах «Оксбридж» теççĕ. Çак иккĕ университет пĕр-пĕринпе питĕ ăмăртса пурăнаççĕ. Кембридж университечĕпе çыхăннă çынсем хушшинче 2020 ҫ. 121 Нобель парнин лауреачĕ — çак кăтартупа вăл аслă пĕлӳ шкулĕсем йышĕнче малти вырăнта шутланать.
Кембридж университечĕн колледжĕсем
Хальхи саманта Кембридж университечĕ йышне 31 колледж, вĕсенчен виççĕшне хĕрарăмсене кăна илеççĕ (Нью Холл, Ньюнхэм тата Люси Кавендиш). Ытти 28 колледжĕ — хутăш. Магдалена колледжĕ юлашки арçын колледжĕ шутланнă, хĕрарăмсене 1988 çулта кăна илме пуçлаççĕ. Икĕ колледжа аспирантсене (post-graduate students) кăна (Клэр Холл тата Дарвин), тепĕр тăваттăшне ытларах çула çитнĕ студентсене е аспирантсене (graduate) (Хью Холл, Люси Кавендиш, Тс. Эдмунд тата Вулфсон) илеççĕ. Ытти 25 колледжа студентсене те, аспирантсене те йышăнаççĕ.
Матрицăллă оптика
Матрицăллă оптика тени оптикăлла тытăмсене «матрица» текен математикăри объектсем пулăшнипе тишкернине пĕлтерет. Эппин, ку вăл хăйне майлă математика аппрачĕ. Çавăнпа та вăл, оптикăн çак уйрăмĕ, геометриллĕ оптика тата хумлă оптика тенисемпе пĕр ретре тăрать теме çук.
Кембридж университечĕ
Кембридж университечĕн колледжĕсем
Кембриджра темиçе теологи колледжĕ, тĕслĕхрен университетпа çыхăннă Кембриджри теологи федерацийĕ урлă Вестминстер тата Ридли Холл колледжĕ.
Матрицăллă оптика
Асăннă математика аппаратне оптикăри тĕрлĕ тытăма шутлама усă кураççĕ.
Кембридж университечĕ
Кембридж университечĕн колледжĕсем
Колледжсен ят-йышĕ тата вĕсене никĕсленĕ çулсем:
Матрицăллă оптика
Каçăсем
Категори:Геометриллĕ оптика Категори:Хăвăртлатăшсен физики
Кембридж университечĕ
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Англи университечĕсем
Александр III (пĕлтерĕшсем)
Александр III:
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Митико
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Митико Сёда 1934 çулхи юпан 20-мĕшĕнче, 07 сех. 43 мин. (JST) Токиора интеллигент çемьинче çуралнă. Унăн ашшĕ, Хидэсабуро Сёда, — çăнăх авăртакан пысăк компани президенчĕ. Унăн иккĕ тăванĕ «Культура облаçĕнчи хастарлăхшăн» ордена — аслă академи чыславне — тивĕçнĕ.
Чун кăмăлавĕсем
Митико фортепианопа арфа çинче вылять, çаплах тĕрлет тата çыхать. Унсăр пуçне, ăна литературăпа чечексем кăсăклантараççĕ.
Асăрхавсем
М
Хура Çырма (Вăрнар районĕ)
Хура Çырма,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял. Путавăш хĕрринче вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Юханшывăн терĕр çыранĕнче Кушлавăш ялĕ вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Вулăсри кĕнекесснче тата чиркӳри метрика кĕнекисенче те вĕсене пĕр ятпа Огилино ялĕ тесе çырнă. XIX ĕмĕр варринелле çак икĕ касă пĕтĕçсе пĕр ял пулса тăнă та, ăна Хураçырма (Хора-сирмы) теме пуçланă.
Ухилькассисем Кушлавăш çĕрне Шупашкар çывăхĕнчи Ишек патĕнчен 1710 — 1715 çулсем тĕлнелле килсе ларнă. Ишек патĕнче вĕсен тĕп ялĕсенчен пĕри, Хураçырма тени, халĕ те пур. Малтан Етĕрне уесĕн, районсене туса хуриччен Нурăс вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Юланда
Юланда — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Андреевка (Эльшей районĕ)
Андреевка  — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 918 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452271, ОКАТО кочĕ — 80230808001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Çăл Атăк
Çăл Атăк, — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Яла 1637 çулта хальхи Сĕнтĕрвăрри районĕнчи çĕр ĕçтешĕсем никĕсленĕ. 1868 çулта ялта 26 кил пулнă, вĕсенче 78 арçынпа 85 хĕрарăм пурăннă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Мăн Патăръел районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Турхан районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 7 хыççăн Первомайски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Граждан вăрçи
Граждан вăрçи —пĕр патшалăхри политика вăйĕсем хушшинчи çак çĕршыврах пурăнакан чылай халăх хутшăннă вăрçă.
Каçăсем
* Категори:Вăрçă тĕсĕсем
Гижгит
Гижгит — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Баксан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Баксан юпписем
Рождественский (Уфимский район)
Рождественский  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 84 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450069, ОКАТО кочĕ — 80252825005.
Стамбул (ил)
Категори:Турци илĕсем
Йывăç
Йывăç виçĕ пайран тăрать: тымарĕ, вулă тата турат кÿлепи.
Йывăç тымарĕ — ӳсен-тăранăн çĕр айĕнчи пайĕ. Унăн тĕп функцийĕ — йывăçа çӳлелле (вертикаллă) тытса тăрасси, тăпраран сĕткенсене çăтса илсе вулла куçарасси. Йывăç вулли туратсен тĕрĕкне тытать тата тымартан усăллă япаласене çÿлелле куçарать. Хĕлле тата нӳрĕке, пулăхлă миниралсене упрать.
Йывăç турат кÿлепи тесе ӳсен-тăранăн турачĕсемпе çулçисен çӳлти пĕтĕмлĕхне калаççĕ. Вăл вулăн аялти пĕрремĕш турачĕнчен пуçласа ытти мĕнпур турачĕпе çулçăсен пĕрлехĕ. Турат кÿлепи хăйĕн ĕлкипе чан евĕрлĕ колонна евĕрлинчен пуçласа аркаланса кайни тарин, Турат кÿлепи тачăлăхĕпе — çат тачăллисем те, йăпăш эрешлĕ тĕслисем те тĕл пулаççĕ. Хĕвел çутипе çулçăсенче фотосинтез пулса иртет.
Ӗмĕр симĕс йывăçсем
чăрăш, хыр, кипарис,
Категори:Йывăçсем
270-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Авдеев
Авдеев — Авдей  арçын ячĕнчен  пулса кайнă хушамат. Паллă çынсем
Авдеева
Категори:Хушаматсем
Текирдаг (ил)
Текирдаг (туркк.: Tekirdağ), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули Текирдаг. Илте 623 591 çын пурăнать (2000). Лаптăкĕ 6 345 km².
Категори:Турци илĕсем
Александр III
мини|справа|Н.Г. Шильдер ĕçĕ мини|справа|И.Крамской ĕçĕ Александр III Александрович — Пуш, 10 1845, Аничков керменĕ, Санкт-Петербург — Чӳк, 1 1894, Ливади керменĕ, Крым) — Пĕтĕм Раççей патши, Польша патши тата Финлянди аслă кнеçĕ 1881 çулхи пуш, 13. Александр II патшан ывăлĕ, Николай I патшан мăнукĕ; Раççейĕн юлашки патшин, Николай II-мĕшĕн мăнукĕ.
Александр III астулта ларнă вăхăтра Раççей пĕр вăрçă та пуçламан. Тăнăçлăха упранăшăн ăна Тăнăçлăх-Патши тесе ят панă.
280-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Çирĕклĕ (Куславка районĕ)
Çирĕклĕ — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Тури Сурăм
Тури Сурăм, — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесĕн Энтрияль вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Канаш районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Шăхасан районне, 1944 çулхи пуш уйăхĕн 25 хыççăн Чурачăк районне, 1944 çулхи çĕртме уйăхĕн 29 хыççăн Шăхасан районне, 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн Чурачăк районне кĕнĕ. 1956 çулхи раштавăн 19 хыççăн хальхи вăхăтчен Канаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Агеев
Аге́ев — вырăс тата тутар хушамачĕ.
Аге́ева: вырăс|тутар|чăваш
Ула курак
thumb|200px|Ула курак thumb|200px|Ула курак ареалĕ Ула курак - пурте аван пĕлекен кайăк. Çерçи йышне кĕрет. Вăрманта та, ял-хулара та аталанать.
Çăмартисем (4-6) кăвак-симĕс тĕслĕ. Хулара пурнакан ула кураксем пуш уйăхĕн вĕçĕнчех çăмарта тума тытăнаççĕ. Вăрмантисемпе ялтисем кăшт каярах.
Вĕçсе каямаççĕ, сивĕ хĕлсенче кăна ăшăрах вырăнсене кайса шартлама сивĕсене ирттерме пултараççĕ.
Чăваш Енре ула кураксен йышĕ яланах нумай пулнă.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Кураксем Категори:Синантроплă тĕссем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Калаçакан вĕçен кайăксем
290-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Иврит
Иври́т (עִבְרִית — «еврей чĕлхи») — семит çемьин чĕлхи, Израилĕн патшалăх чĕлхи, хăшпĕр еврей диаспора чĕлхи; ивритăн авалхи хорми (хăш чухне ăна Авалхи еврей чĕлхи теççĕ) — иудаизмăн йăла чĕлхи. Хальхи иврита чĕртнĕ те пуплеве кĕртнĕ, XX ĕмĕрте Израиль Патшалăхĕн официаллă чĕлхи пулса тăрать.
Сасă паллисем
Еврей алфавиче 22 сас паллинчен тăрать. Уçă сассисем çук, сăмахĕсем хупă сасăпа кăна тытăнаççĕ. Çырма сылтăм енчен сулахай енне çыраççĕ, пысăкларан çыракан буквисем çук.
Вĕçĕнчи сас паллисем
Пиллĕк сас палли икĕ тĕрлĕ çырăнать — пĕрри сăмах пуçламăшĕнче тата варринче, тепри сăмахăн вĕçĕнче:
Токат (ил)
Каçăсем
Категори:Турци илĕсем
Уфхузен
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Анна Иоанновна
мини|справа|Анна Иоанновна, Луи Каравак ĕçĕ мини|справа|Анна Иоанновнан монограмми Анна Иоанновна — (Анна Иоанновна; 7 нарăс 1693 — 28 юпа 1740) — Романов йăхĕнчен тухнă Раççей хĕрарăм-патши.
Мернептах
мини|Мернептах
Анна Иоанновна
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Истори Категори:Раççей империйĕ
Мернептах
Мернептах — Авалхи Египет фараонӗ, п. эрч 1213—1203 ҫулсенче ҫӗршыва ертсе пынӑ, XIX династирен.
Кун-ҫулӗ
Рамсес II вилнӗ тӗлне унӑн 13-мӗш ывӑлӗ Мернептах 60 ҫулсенче пулнӑ. Мернептах астулта чи нумаййи 9 ҫул ларнӑ.
Ил
Ил (il) — Турци пайлакан пайсен ячĕ. Чăваш чĕлхипе каласан — эл. Малтанхи вăхăтра ăна вилоят тенĕ. Турцире 81 ил.
Мернептах
Каҫӑсем
Категори:Фараонсем, алфавитпа
Вильям Фишер
Рудо́льф Ива́нович А́бель (чăн ячĕ Ви́льям Ге́нрихович Фи́шер; утă, 11 1903, Ньюкасл-апон-Тайн, Аслă Британи — чӳк, 15 1971, Мускав, СССР) — совет разведчикĕ-нелегал, полковник. 1948 çултанпа АПШ-ра ĕçленĕ, 1957 çулта сутăнчăк евичĕпе аресленĕ. 1962 çулхи нарăсăн 10-мĕшĕнче ăна ССРП çийĕн патшалăх чиккине пăсса вĕçнĕ американсен разведка самолёчĕн Ф. Г. Пауэрс вĕçевçĕпе тата Фредерик Прайорпа (Frederic Pryor) американ студенчĕпе «шпион кĕперĕ» çинче (Берлинпа Потсдама çыхăнтаракан Глиник кĕперĕ) улăштарнă.
Ил
縣 도 (행정 구역) 県
Вильям Фишер
Çемье
Англири Ньюкасл-апон-Тайн хулинче, Раççейрен революци ĕç-пуçне хутшăннăшăн 1901 çулта кăларса янă вырăс марксист-политэмигрантсен çемйинче çуралнă. Абелĕн ашшĕ, Генрих Матвеевич Фишер, вырăс пĕрремĕш рабочи-демокраче шутланнă, В. И. Ленинпа тĕл пулнă. Нимĕç, акăлчан, франци чĕлхипе калаçнă полиглот.
Çамрăклăх
Çамрăкранах Вильям питĕ хытă çутçанталăк ăслăхĕсемпе кăсăкланнă. 16 çулта экзамена ăнăçлă тытсан Лондон университетне вĕренме кĕрет.
1920 çулта Фишер çемйи Раççее таврăнать, совет гражданлăхне ыйтса йышăнать. Абель Коммунистсен интернационалĕн ĕçтăвкомĕнче (Коминтернра) тăлмачра тăрăшать.
Разведкăри хĕсмет
1924 çулта Тухăçлăха тĕпчекен институтне ĕçе кĕрет, анчах та тепĕр çултан çара хĕçмете илеççĕ. Çарта радист ăсталăхне алла илет. Демобилизацинсен РККА СÇВ ĂТИ-нче ĕçлет. ОГПУ ютçĕр уйрăмне 1927 çулта ĕçе кĕрет. Европăри икĕ патшалăхра легаллă мар разведкăра тăрмăшать, темиçе резидентура радисчĕ пулса вăрттăн ĕçсене туса пырать. 1938 çулта ăна аслă лейтенант çар хисепĕпе НКВД ретĕнчен хăтараççĕ (Берия «халăх тăшманĕсемпе» ĕçлекенсене шанманнине пула). Пĕр хушă Пур Раççейри сутă-илӳ палатинче, кайран авиаци савутĕнче вăй хурать. Темиçе хутчен те разведкăна таврăнасшăн рапорт çырать.
1941 çултанпа каллех НКВД ретĕнче, нимĕç тылĕнче партизан вăрçине йĕркелекен уйрăмра тăрăшать. Çак тапхăрта вăл Рудольф И. Абельпе паллашать, пĕрле ĕçлет.
1948 чӳк уйăхĕнче ăна АПШ-ра атом объекчĕсенче ĕçлекенсенчен хыпар пуçтарма вăрттăн ĕç-хĕл йĕркелеме хушаççĕ. «Маркăн» (В.Фишерăн суя ячĕ) агент-çыхăвçисем Коэн мăшăрсем пулаççĕ.
Ареслени
«Марка» кулленхи ĕçрен хăтарас шутпа, 1952 çулта пулăшăва вăрттăн разведка радистне Хейханена (суя ячĕ «Вик») янă. «Вик» тăрлавсăр тата хăйне тытма пултарайман çын пулнă, тăватă çул иртсен ăна Мускава тавăрма шутланă. Анчах та «Вик» сутăнать, американ влаçĕсене хăйĕн вăрттăн ĕçĕ пирки каласа парать, «Марка» çинчен каласа кăтартать.
1957 çулта «Марка» Нью-Йоркри «Латам» хăна çуртĕнче ФБР агенчĕсем аресленĕ. ССРП ертӳçисем çирĕплетсе каланипе, пирĕн патшалăх шпион ĕç-пуçĕпе хăтланмасть».
Мускава хăйне тытнине тата хăй сутăнчăк маррине пĕлтерес тесе Вильям Фишер аресленĕ чухне хăйĕн çĕре кĕнĕ Р. Абель ятне илет. Тĕпчевре вăл хăй разведкăра пулнине йышăнмасть, нимĕн те кăтартмасть, американ ятарлă хĕсмет ĕçтĕшĕсемпе пĕрле тăрăшма килĕшмест.
Ирĕке кăларни тата тăван çĕршыва таврăнни
Советсен тулаш разведки Абеля ирĕке кăларас тесе хастар мероприятисене ирттерет. «Юрген Дривс» суя ятпа вăрттăн разведкăн пуçлăхĕ — Юрий Дроздов — Рудольф Абеля АПШ тĕрминчен хăтарса Тăван çĕр-шыва тавăрас операцире пысăк ĕç тунă (Ю. И. Дроздов Абелĕн нимĕç «кузенĕн» рольне йышăннă пулнă). Ĕç-пуçа çаплах шпионсене улăштаракан ăстаçă Вольфганг Фогель та хутшăннă.
1962 çулхи нарăсăн 10-мĕшĕнче Анăç тата Тухăç Берлин чиккинче, Глинике кĕперĕ çинче, Рудольф Абеле  Фрэнсис Пауэрс американ вĕçевçипе, сбитого Свердловск районĕнче 1960 çулхи çу, 1çăвăн 1-мĕшĕнче персе антарнă, шпионаж ĕçĕшĕн совет саккунĕпе айăпласа хупнăскерĕпе, çаплах Фредерик Прайер американ студенчĕпе, улăштарнă. Сывлăха сиплесе, канса илсен Фишер разведкăн тĕп аппарачĕн ĕçне пикенет. Çамрăк вăрттăн пурăнакан разведчиксене хатĕрлеме пулăшать, пушă вăхăтрана пейзаж çырать. Фишер çаплах хăйĕн кун-çулĕнчи хăш-пĕр факчĕсемпе çыхăннă сюжетлă «Мёртвый сезон» (1968) илемлĕ фильма ӳнерленĕ çĕре хутшăннă.
Вилĕм
Вильям Генрихович Фишер 1971 çулхи чӳкĕн 15-мĕшĕнче ӳпке ракĕ амакпа хĕнленсе вилет. Вилтăприйĕ Дон мăнастăрĕн çĕрĕнче (Мускав) ашшĕнпе юнашар.
Чыслани
ССРП патшалăхăн хăрушсăрлăхне çирĕплетнĕ ĕçре пысăк ӳсĕм кӳнĕшĕн В. Фишер полковника виçĕ хутчен Хĕрлĕ Ялав, Ленин, Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав, Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин I степеньлĕ, Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕсемпе тата нумай медальпе чысланă.
Каçăсем
Категори:ССРП разведчикĕсем Категори:Полиглотсем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Утăн 11-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1903 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 15-мĕшĕнче вилнисем Категори:1971 çулта вилнисем Категори:Ленин орденĕн кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕн кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Ялав орденĕн кавалерĕсем Категори:Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕн кавалерĕсем Категори:Марккă çинчи çын сăнĕсем
Озерки (Мишки районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Услăх
Услăх — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Аслан Степан Степанович
{{Çыравçă |Ят                  = Степан Аслан |Ӳкерчĕк             = СА 3.jpg |Çуралнă чухнехи ят  = Степан Степанович Степанов |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Çуралнă вăхăт       = 1917, чӳк, 18 |Çуралнă вырăн       = Тури Сурăм ялĕ, {{ÇВ|Çĕрпӳ уесĕ|Çĕрпӳ уесĕнче}}, Хусан кĕпĕрни ({халĕ Чăваш Енĕн Канаш районĕ) |Вилнĕ вăхăт         = 1980, раштав, 25 |Вилнĕ вырăн         = Çĕнĕ Шăхаль ялĕ, {{ВВ|Канаш районĕ|Канаш районĕнче}}, Чăваш Ен |Пăхăнулăх           = {{Flagicon|USSR}} {{Flagicon|RUS}} |Ĕçлев тĕсĕ          = чăваш прозăçи, сăвăçĕ, тăлмачĕ |Хастар çулсем       = |Тĕлĕ                = |Жанр                = повеç, роман, калав |Ĕçсен чĕлхи         = чăваш |Викиампар           = |Парнесем            = Чăваш АССР Аслă Канашĕн Президиумĕн Хисеплĕ хучĕ |Вконтакте           = https://vk.com/stepanaslan1917 }} Аслан Степан Степанович (Степанов) (18.11.1917, Тури Сурăм ял, Çĕрпӳ уесĕ, Хусан кĕпĕрни (халĕ Чăваш Енĕн Канаш районĕ) — 25.12.1980, Çĕнĕ Шăхаль ялĕ, Канаш районĕ, ) — чăваш çыравçи, Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
ССРП ÇП пайташĕ (1956).
Пурнăçĕ
1917 çулхи чӳкĕн 18-мĕшĕнче Çĕрпӳ уесĕнчи (халĕ Канаш районĕ) Тури Сурăм ялĕнче çуралнă.
Шăхасанти тĕслĕх кăтартакан колхоз çамрăкĕсен шкулĕнче вĕреннĕ. Канаш районĕн хаçатĕнче яваплă секретарĕ пулса ĕçленĕ. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă (1941-1942).
1980 çулхи раштавăн 25-мĕшĕнче Канаш районĕнчи Çĕнĕ Шăхаль ялĕнче вилнĕ.
Ĕçĕсем
Çыравçă пултарулăхĕшĕн уйрăмах çак очерксем паллă:
Ачасем валли калавсем:
'''Степан Асланăн пурĕ 18 кĕнеке пичетленсе тухнă. Кĕнекисем:'''
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:ССРП çыравçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:ССРП сăвăçисем Категори:1917 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 18-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1980 çулта вилнисем Категори:Раштавăн 25-мĕшĕнче вилнисем
Кипарис
Кипарис — (Cupressus L.) — çулталăкĕпех симĕс ларакан йывăç.
Сыхлав-хӳтлĕх статусĕ
thumb|Кипарис. 4500-5000 çуллă йывăç. [[Иран.]] thumb|Кипарис. 4500-5000 çуллă йывăç. [[Иран.]]
Яхмос I
Яхмос I — Авалхи Египет фараонӗ, п. эрч 1550 — 1525 ҫулсенче ҫӗршыва ертсе пынӑ, XVIII династине никӗслекенӗ.
Кун-ҫулӗ
Хӑйӗн тӑван Яхмос аппӑшне качча илнӗ, вара лешне Яхмос-Нефертари тесе чӗнме пуҫланӑ.
Ӗҫӗ-хӗлӗ
Гиксоссене хӑваласа кӑларса янӑ.
Каҫӑсем
Категори:Фараонсем, алфавитпа
Кĕçĕн Попадья-Вож
Кĕçĕн Попадья-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Черпа-Ю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 5 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Дорогино (Ĕпхӳ районĕ)
Дорогино  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 96 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450069, ОКАТО кочĕ — 80252825006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Гунделен
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Баксан юпписем
Хум теориллĕ оптика
Соотношение между волновой и физической оптикой
В англоязычной терминологии по историческим причинам "wave optics" и "physical optics" являются синонимами. В прошлом такое положение проникало и в русскоязычную терминологию: До возникновения квантовой теории света (1905) приходилось отличать два метода рассмотрения оптических явлений. Первым методом пользовалась так называемая геометрическая оптика, вторым - волновая оптика, которую в былые времена ещё почему-то называли физической оптикой.
В современной русскоязычной стандартной физической терминологии волновая оптика и физическая оптика не отождествляются: "ВОЛНОВАЯ ОПТИКА, раздел физ. оптики, изучающий совокупность таких явлений, в к-рых проявляется волн. природа света."
В таких учебниках, как "Физическая оптика" Дитчберна, "Физическая оптика" Ахманова и Никитина, "Основы физической оптики" Шандарова рассматриваются как волновая оптика, так и явления, не входящие в неё (например, квантовые явления).
Приближения волновой оптики
Волновая оптика является лишь приближением по сравнению с более точной квантовой электродинамикой. Слово «physical» в англоязычном названии волновой оптики означает, что она более физическая, чем геометрическая или лучевая оптика, а не то, что это точная физическая теория.
Волновая оптика основана на классических электромагнитных уравнениях - уравнениях Максвелла. В рамках волновой оптики существуют ещё более упрощённые приближения, например, приближение, основанное на принципе Гюйгенса - Френеля. В этом контексте это промежуточное приближение между геометрической оптикой, которая игнорирует волновые эффекты, и электромагнетитной теорией, которая является более точной.
Это приближение состоит в использовании лучевой оптики для оценки поля на поверхности и последующим интегрированием этого поля по поверхности для расчёта прошедшего или рассеянного поля. Это напоминает борновское приближение, в котором детали проблемы рассматриваются как возмущение. В оптике это стандартный способ оценки дифракционных эффектов. В радио физике это приближение используется для оценки аналогичных оптическим эффектов. Это приближение моделирует несколько интерференционных, дифракционных и поляризационных эффектов, но не зависимость дифракции от поляризации. Поскольку это высокочастотное приближение, оно более точно описывает оптику, чем радиофизику.
Чана
thumb|200px|Чана Чана е чавка, чанка (лат. Coloeus monedula) – пурте лайăх пĕлекен кайăк. Çерçи йышне кĕрет.
Хум теориллĕ оптика
Приближения волновой оптики
Задача волновой оптики обычно состоит из интегрирования поля, полученного из геометрической оптики, по всей площади линзы, зеркала или отверстия для расчета прошедшего или рассеянного света.
Чана
Пĕчĕк катасемпе парксене, çынсем пурăнакан вырăнсене килĕштереççĕ. Çăмартисем (4-7) кăвак-симĕс тĕслĕ.
Хум теориллĕ оптика
Приближения волновой оптики
При радиолокационном рассеянии это обычно означает нахождение приближённого тока, который был бы обнаружен на касательной плоскости в геометрически освещенной части поверхности рассеивателя. Ток на затенённых участках принимается за ноль. Рассеянное поле затем получается посредством интегрирования по этим приближенным токам. Это полезно для тел с большими гладкими выпуклыми формами и для поверхностей с потерями (с низким отражением).
Чана
Йăвисене таçта та тăвать: пӳрт маччинче, чӳрече тăрринче, йывăç хăвăлĕнче, пысăк кĕперсем айĕнче. Кураксемпе пĕрле ушкăнпа çӳреме юратать. Çын лартса ӳстерекен тырпула тапăнма пултарать. Уйăрăмах сĕлĕ, тулă тата вир юратаççĕ. Чанасенчен нумайăшĕ ăшăрах вырăнсене куçса каяççĕ, кайманнисем те чылай.
Хум теориллĕ оптика
Приближения волновой оптики
Поле геометрической оптики или ток обычно не точны вблизи краёв или теневых границ, если только они не дополнены расчётами дифракции и моделью ползучей волны.
Чана
Чăваш Енре вĕсен хисепĕ самаях пысăк.
Хум теориллĕ оптика
Приближения волновой оптики
Стандартное приближение волновой оптики имеет некоторые недостатки в оценке рассеянных полей, что приводит к снижению точности в случае отличия задачи от простого отражения. Усовершенствованная теория, введённая в 2004 году, даёт точные решения задач, связанных с дифракцией волн на проводящих рассеивателях .-->
Авăркас районĕ
Авăркас районĕ (Ауырғазы районы, Аургазинский район Башкортостана) — Пушкăрт Республикин варринче вырнаçнă район. Района 1930 çулхи çурла уйăхĕн 20-мешĕнче туса хунă. Лаптăкĕ. Район администрацийĕ Ĕпхӳрен ра ларакан Толбазы ялĕнче вырнаçнă.
Хум теориллĕ оптика
Каçăсем
Категори:Хумлă оптика Категори:Электротехника Категори:Оптика
Чана
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Кураксем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем Категори:Калаçакан вĕçен кайăксем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
Авăркас районĕ
Культура
Районта професси училищи, 57 шкул (вĕсенчен 33 вăтам шкул, 14 пуçламăш шкул), 39 ача-пăча сачĕ, кĕвĕ училищи, ача-пăчасемпе çамрăксен спрот шкулĕ, тĕп район пульници тата 3 вырăнти пульница участокĕсем, 3 ял амбулаторийĕ, 54 клуб, 37 вулавăш, историпе краеведени музейĕ.
«Путь Родины» хаçат тутарла, чăвашла тата вырăсла тухса тăрать.
Каçăсем
Авăркас районĕ
Аначево
Аначево — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 338 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452271, ОКАТО кочĕ — 80230808002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
300-мĕш çулсем
Асăрхавсем
Категори:Вунăçуллăхсем