cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кузнецов Григорий Ильич
Кузнецов Григорий Ильич (1907-1974)—сержант,  Совет Союзĕн Паттăрĕ. Вăл Самар облаçĕн Самар облаçĕн Шунтал районĕ Тăварăм ялĕнче çуралнă. Чăваш.
Кун-çулĕ
Ялти шкула пĕтернĕ хыççăн тимĕрçĕ пулса ĕçленĕ. 1941--мĕш çулта ăна Хĕрлĕ çара илеççĕ. Çав çултанах фронтра.
1944 çулхи утă уйăхĕнче Григорий Кузнецов сержант 331-мĕш стрелоксен дивизин 1106-мĕш стрелоксен полкĕн отделени командирĕ. Белорусин Минск облаçне ирĕке кăларнă чухне палăрнă.
1944 çулхи утă уйăхĕн 1-мĕшĕнче Кузнецов отделенийĕ Борисов хули патĕнче Березина урлă каçса плацдарм ярса илсе тĕп вăйсем пыриччен тытса тăнă.
Çапăçусенче харсăр çапăçнăшăн ăна 24.03.1945 Совет Союзĕн Паттăрĕн ятне тивĕçтернĕ.
1974 çулхи кăрлачăн 28-мĕшĕнче Самар облаçĕн Шунтал районĕ Тăварăм ялĕнче вилнĕ.
Каçăсем
Категори:1907 çулта çуралнисем Категори:1974 çулта вилнисем
Гайдаш Александр Никитович
Гайдаш Александр Никитович Гайдаш Олександр Микитович — (27.08.1916(14)-17.01.2008), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 09. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 27-мĕш çарĕн 7-мĕш татса тухакан артиллери корпусĕн 17-мĕш артиллери дивизин 92-мĕш йывăр гаубица артиллери бригадин çулăм взвочĕн командирĕ, кĕçĕн лейтенант.
Гончаровка (Федоровка районĕ)
Гончаровка  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 971 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453284, ОКАТО кочĕ — 80254817001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
1440
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тенюшев Иван Яковлевич
Тенюшев Иван Яковлевич (1923, 19, кӑрлач, Патӑрьел районӗ, Алманчӑ - 2016, 14, нарӑс, Шупашкар) - журналист, çыравçă.
Каберне фран
thumb|200px|right|Каберне фран Каберне фран ( Cabernet franc ) - паллă хĕрлĕ иçĕм сорчĕ.Тăван енĕ : Бордо ( Франци ).
Ампелографи
Каберне фран сивĕ тӳсекен сорчĕ.Çырлисем ирех пиçеççĕ.
Тенюшев Иван Яковлевич
Кун-çулĕ
1939-мĕш çулта Патăръел педагогика училищине пĕтерет. 1939-1940 - мĕш çулсенче Елчĕк районĕнчи Аслă Пăла Тимеш пуçламăш шкулĕнче, 1940-1942- мĕш çулсенче
Каберне фран
Чаплă эрехсем
thumb|250px|left|Шеваль блан Чи паха, чи хаклă Каберне фран сортран Бордо енре "Cheval Blanc" ( 50 % ытла Каберне фран ) эрехĕ тăваççĕ.
Тенюшев Иван Яковлевич
Кун-çулĕ
Шăмалакри 7-çул вĕренмелли шкулта вĕрентнĕ.
Каберне фран
Чаплă эрехсем
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Тенюшев Иван Яковлевич
Кун-çулĕ
Хĕрлĕ Çара 1942 çулта кайнă. Виçĕ хут аманнă. Хастар çапăçнăшăн Конев И.С. маршалтан тав сăмахĕ илтнĕ.
1962 -1964- мĕш çулсенче Мускаври Аслă парти шкулĕнче журналистика факультетĕнче вĕренет.
1963 çулта вăл Чăваш патшалăх университетĕнче чăваш журналисчĕсене хатĕрлеме тытăннă.
Истори ăслăхĕсен кандидачĕ, доцент. Ӑслăлăх енĕпе декан çумĕ, литература тӳрлетӗвӗпе стилистика кафедрин пуçлăхĕ пулнă.
Вуннă çул хушши Чăваш республикин пĕрлĕх корреспонденчĕсен университетне ертсе пынă. Чăваш патшалăх университетĕнче нумай çул хушши вăрçă ветеранĕсен пĕрлешĕвне ертсе пынӑ.
Ӗ
Ӗĕ, — чăваш алфавитĕнчи саккăрмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «ĕ». Кивĕ чӑваш çырулăх палăкĕсенче тĕл пулмасть. Хальхи чăваш çырулăхне И.Я. Яковлев кĕртнĕ (1873).
Чăваш сăмахĕсенче ку сас палли пур позицисенче те тĕл пулать: пĕлĕт, ĕмĕр, кивĕ. Хăй умĕнче тата хыçĕнче тăракан хупă сасăсем яланах çемçе пулнине кăтартать.
Категори:Чăваш саспаллисем
Атлантикăшăн çапăçу
Атлантикăшăн çапăçу — Пĕрремĕш тата Иккĕмĕш Тĕнче вăрçисенчи Атлантика океанĕн акваторинче пулса иртнĕ çапăçусен пĕрлехи палăртăвĕ.
Битва за Атлантику
Эрнест Хемингуэй
|thumb|right|200px|Эрнест Хемингуэй border|180px|right Эрнест Миллер Хемингуэй (Ernest Miller Hemingway) (1899—1961) америка çыравçи. Нобель преми лауреачĕ (1954).
Ачалăхĕпе çамрăклăхĕ
Эрнест Хемингуэй 1899 çулхи утă, 21 ]], АПШ-н Иллинойс штатĕнчи Чикаго тулашĕн Оук-Парк хулинче çуралнă. Унăн ашшĕ, Кларенс Эдмонт Хемингуэй, тухтăр пулса ĕçленĕ, амăшĕ, Грейс Холл, килте ачасене вĕрентсе ӳстернĕ. Эрнест çемйере асли пулнă, унăн 5 шăллĕпе йăмăкĕ пулнă. Ача чух вăл кĕнеке вулама, пулă тытма, сунара çӳреме кăмалланă. Нумай çул иртсен те, ачалăхран асра юлнă хумханусене Ник Адамс — Эрнестăн alter ego — сăнарĕнче çырса кăтартать. Çутçанталăкран кĕрĕ сывлăхлă яш пулнипе, Хемингуэй бокспа, футболпа хастар тăрмашать.
Литература йыхравĕ Эрнестăн чун-чĕринче шкул çулĕсенчех палăрнă, вăл шкул хаçатĕнче маттур ĕçленĕ, спорт ăмăртăвĕсем, концертсем çинчен чылай репортаж хайланă.
Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи
Вăл кашни кунах фронтăн малне çитес сăлтав шырать, салтаксем валли окопсенех апат-çимĕç турттарать. Эрнест итали офицерĕсемпе салтакĕсемпе туслашать, вĕсем ăна çамрăккишĕн «Пĕчĕк Американо» тесе чĕнеççĕ.
1918 çулхи утă, 8 вăл австри-итали фронтĕнче, Фоссальто ди Пьяве патĕнче суранланать. Унăн кĕлеткине минăн 200 ытла ванчăкĕ лекет, чĕркуççи чешĕкне пульă шăтарать. Хоспитăльре Эрнест Агнесс фон Куровски медицина акăшне юратса пăрахать. Çамрăкри çак чи вĕри туйăм астăвăмĕсене Хемингуэй ĕмĕрех чĕрере упрать.
1919 çулхи кăрлачра Эрнест АПШ-на паттăр евĕр таврăнать – ун пирки пур хаçат çырать. Итали патши ăна «Хăюллăхшăн» кĕмĕл медальпе тата «Çар хĕресĕпе» чыслать.
Парис тата çырав ĕçĕн пĕрремĕш ăнăçăвĕ
thumb|200mpx|left|Хемингуэй хăйĕн ĕçĕнче, [[1930-мĕш çулсем.]] Вăрçă чарăнсан Эрнест Хемингуэй каллех литературăра тăрмашать, журналист вырăнĕнче Чикагопа Торонтора вăй хурать. Çавăн чухнех авланать – Хедли Ричардсона качча илет. 1921 çулта Эрнест «Toronto Star» хаçачĕн ирĕк ĕçлĕ корреспонденчĕ пулса Париса каять.
Арăмĕпе пĕрле вăл хула тарăх киленсе çӳрет, Ф. С. Фитцджеральдпа, Г. Стайнпа тата Эзра Паундпа паллашать, вĕсем çамрăк Эрнест хевтелĕхне мухтаççĕ.
1927 çулта Эрнест Хемингуэй «Хĕрарăмсăр арçынсем», 1933 çулта - «Çĕнтерӳçĕне нимĕн те юлмасть» калавсен пуххине çутта кăларать. Çак калавсем Хемингуэй кĕске калавсен хăй евĕр ăста пулнине витĕмлĕ кăтартаççĕ. Урăх паллă калавĕçем: «Вĕлерекенсем», «Френсис Макомберăн кĕске телейĕ» тата «Килиманджаро юрĕ».
1928 çулта Хемингуэйăн пĕрремĕш ывăл çуралать, темиçе уйăхран çыравçăн ашшĕ – Кларенс хăй çине ал хурса вилĕме каять.
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи
thumb|250mpx|right|Çыравçăн ĕç сĕтелĕ, Ки-Уэст
Ӗçĕсем
thumb|250mpx|right|Çыравçă ал пусни
Каçăсем
Категори:Пулитцер премин лауреачĕсем Категори:Утăн 21-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1899 çулта çуралнисем Категори:Утăн 2-мĕшĕнче вилнисем Категори:1961 çулта вилнисем Категори:АПШ çыравçисем
1441
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕртме, 10
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Хиспăлла
Пуш уйăхĕн 8-мĕшĕн альянсне кĕрет, Ливан парламентĕнче 12 вырăн йышăнать. Çавăн пекех Ливан правительствинче те юхăм çыннисем пур. Укçапа хĕç-пăшал енчен Иранпа Сири пулăшаççĕ.
Юхăм ертӳçи — Хассан Насрăлла ших. АПШра, Аслă Британире, Нидерландсенче, Канадăра, Израильте тата Австралире ăна террористла йĕркеленӳсен йышне кĕртнĕ.
2006 çулхи утă уйăхĕн 12-мĕшĕнче Хиспăлла çыннисем Израиль салтакĕсене тыткăна илнĕ хыççăн Израиль вĕсене хирĕç вăрçă пуçланă.
Каçăсем
Категори:Ливан Категори:Çывăх Тухăçри террор йĕркелĕвĕсем Категори:Шиитсем Категори:Ислам партисем Категори:Ливан политика партисем Категори:Хиспăлла
Тун
thumb|300px|Тун хули çине кӳлĕрен пăхсан Тун — (Thun) — Швейцарири хула, Тун тăрăхĕн центрĕ. Берн кантонне кĕрет.
Тун тăрăхне кĕрет. 42 319 çын (2007) пурăнать. Официаллă код — 0942.
Каçăсем
Категори:Берн кантонĕн хулисем
Ж
Жж, — чăваш алфавитĕнчи вуннăмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «жă». Кивĕ чӑваш çырулăх палăкĕсенче Жж саспаллине усă курнă. Ăна икĕ уçă сасă хушшинчи янăракан шавлă хупă сасса палăртма çырнă (алзажи «алсиш», кусьхаржи «куç харши»).
Çĕнĕ чăваш çыруллахне 1933 çулта кĕртнĕ. Вырăс чĕлхинчен йышăннă сăмахсенче кăна çыраççĕ: жираф, баржа, жакет, багаж.
Категори:Саспаллисем
Атлантика çапăçăвĕ
Атлантика çапăçăвĕ — Пĕрремĕш тата Иккĕмĕш Тĕнче вăрçисенчи Атлантика океанĕн акваторинче пулса иртнĕ çапăçусен пĕрлехи палăртăвĕ.
Битва за Атлантику
Кăнтăр-Урал чукун çулĕ
Кăнтăр-Урал чукун çулĕ — УАО «РЖД» филиалĕ, Ăренпур, Челепи, Курган тата Свердловск облаçĕсен, Пушкăртстанпа Казахстан çĕрĕсем витĕр пыракан чукун çул. Çул управленийĕ Челепире вырнаçнă.
Ертӳçлĕхĕ
Паянкуна Кăнтăр-Урал чукун çулĕн пуçлăхĕ — Владимир Ильич Молдавер
Çулăн тытăмĕ
Çул шутĕнче Златоуст, Челепи, Курган, Петропавловск, Картали, Орск, Ăренпур уйрăмесем. Çул тăсăлăвĕ 1991 çулĕ тĕлне 4934,9 км. Çулăн паллă çыхă чарăнăвĕсем: Челепи, Курган, Петропавловск, Троицк, Карталы, Магнитогорск, Орск, Ăренпур, Бердяуш.
Кăнтăр-Урал чукун çулĕ кăнтăрта Казахстан чукун çулĕсемпе, кăнтăр-анăçра Атăлçи, анăçра Куйбышев, çурçĕрте Свердловск, тухăçра Анăç-Çĕпĕр чукун çулĕсемпе чикĕ тытать.
Çулăн кун-çулĕ
Çула 1934 çулхи кăрлач уйăхĕнче Пермь чукун çулне пайласа, Кăнтăр Урал районĕсен çĕрĕсемпе пыракан çул йĕрĕсене пĕрлештерсе йĕркеленĕ. Çул шутне халĕ ватă XIX ĕмĕрĕн 60-80-меш çулсенче хывнă  чукун çул йĕрĕсем кĕреççĕ. 1877 çулта Ăренпур — Самар йĕрне ĕçе кĕртнĕ, 1892 çулта Самар-Златоуст чукун çулне туса пĕтернĕ, 1891 çулта кăнтăр çулне хывма пуçланă, вăл каярах Трансçĕпĕр магистралĕн пайĕ пулса тăрать. 1882 çулта Челепирен Кургана (Транссибăн анăç вырăнĕ) çити — тума тытăннă. 1895 çулта Челепи — Екатеринбург йĕрне ĕçе янă.
Çул XX ĕмĕрĕн 30-мĕш çулĕсенче хăвăрт аталанса пынă. Ун чухне Челепи — Каменск-Уральский, Карталы — Акмолинск йĕрсене хута янă. Челепи — Макушино йĕрне иккĕмĕш çул хунă, автоблокировка лартнă. Çул çине хăватлă ФД, СО, ИС пăравуссене кăларнă. Çул реконструкцине 1940 çулта вĕçленĕ, çакна пула 2,4 хутчен япала турттарасси ӳснĕ.
1945 çулта тӳрĕ юхăмпа Челепи — Златоуст, 1949 çулта Златоуст — Кропачево, 1957 çулта Курган — Макушино тата Челепи — Курган, 1961 çулта Макушкино — Исилькуль пайĕсене электрофициленĕ. Челепи — Свердловск, Челепи — Троицк — Карталы — Магнитогорск пайĕсенче XX ĕмĕрĕн 70-мĕш çулсен пуçламăшĕнче тепловуссене ĕçе кĕртнĕ.
1980 çулта эксплуатацие Сакмарская — Мурапталово йĕрне, 1981 çулта Красногвардеец — Новоперелюбская йĕрне ĕçе янă.
Локомотив хуçалăхĕ
Çулăн локомотив паркĕнче магистраль 2ТЭ10В, 2ТЭ10М тепловуссем, ЧМЭ3 маневр тепловусĕсем, ВЛ10, ЧС7 тӳрĕ юхăм электровусĕсем, ВЛ80С улшăну юхăм электровусĕсем,  ЭР2, ЭР9П, ЭР9Е электропуйăссем.
Кăнтăр-Урал çулĕн локомотив деповĕсем: Златоуст, Челепи, Троицк, Петропавловск, Орск, Ăренпур, Бузулук.
1442
Вилнĕ
Категори:Çулсем
З
Çĕнĕ чăваш çыруллахне 1933 çулта кĕртнĕ. Вырăс чĕлхинчен йышăннă сăмахсенче кăна çыраççĕ: завод, газ, задача.
Категори:Саспаллисем
Глаголица
right|thumb|250px|Глаголическое «[[Зограф евангелийĕ», X—XI ĕмĕрсем.]] Глаго́лица — славянсен пĕрремĕш азбукисенчен (кириллицăпа танах) пĕри.
Глаголицăн кун-çулĕ
Чылай кăтартăва шанса ĕненсе глаголица кириллицăран маларах пулнине çирĕплетме юрать. Авалтан упранса юлнă глаголицăпа çырни 893 çулхи Преславри полхар патши Симеон I çырăвĕ шутланать. Авалхи ал çырăвĕн палăкĕсем (çав шурта X ĕмĕрти «Кейӳ хут çулçисем») глаголица çырăвĕнче, вĕсене фонетика йышĕпе кăнтăр славянсене çывăх сĕм авал чĕлхепе çырнă.
---
Глаголицăпа вăрттăн çырура усă курнă.
Таблицăсем
(«Ӳкерчĕк» çырнă тĕлте «çавра глаголицăн» сас паллисене кăтартнă.)
Глаголица Юникодра
Юникодра (4.1 версинчен пуçласа) глаголица валли çак диапазона кăтартнă:  ….
Каçăсем
Категори:Алфавитсем Категори:Славян чĕлхисен çырулăхĕсем Категори:Ватă славян чĕлхи Категори:Аслă Морави
Сыр-Яга-Вож
Сыр-Яга-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кĕçĕн Сыр-Яга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 14 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Хазар чĕлхи
Xəzər dili Хазарски език Chasarische Sprache Khazar language Ĥazara lingvo Kasaarin kieli כוזרית Хазар тілі Хазарски јазик Khazarisk Хазарский язык ภาษาคาซาร์ Hazarca Xäzär tele
Кутерем (Калтаси районĕ)
Кутерем  — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1192  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452878, ОКАТО кочĕ — 80233830000.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Алешкино (Федоровка районĕ)
Алешкино  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 286 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453284, ОКАТО кочĕ — 80254817002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Сайта
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Щ
Щщ, — чăваш алфавитĕнчи вăтăр пĕрремĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «щă». Вырăс çыруллăхĕнчен илнĕ. Кивĕ чӑваш çырулăх палăкĕсенче тĕл пулмасть.
И.Я. Яковлев хатерленĕ алфавита та кĕртмен. Çĕнĕ чăваш çырулăхне вырăс чĕлхинчен йышăннă сăмахсене палăртма 1938 çулта кĕртнĕ: ещĕк, щётка, плащ.
Категори:Саспаллисем
1443
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гайдуков Владимир Николаевич
Гайдуков Владимир Николаевич — (04.01.1923-01.07.2006), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 03. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 47-мĕш çарĕн 206-мĕш перевçĕсен дивизин 737-мĕш перевçĕсен полкĕн артиллери пуçлăхĕ, аслă лейтенант.
Якутар
Якутар, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Гайдуков Владимир Николаевич
Каçăсем
Категори:Мускавра пытарнисем
Якутар
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пĕр урам — Сад урамĕ. Ялта 98 çын (2006) пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕн Шупашкар вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Типĕ çулçă
Типĕ çулçă — футбол вăййинче пӳскине тайăлчăк тĕнĕл тавра çаврăнуллă куçăм панă хăтлану. «Типĕ çулçă» тапăн тĕп кăтартăвĕ — пӳскен вĕçев траекторийĕ. Малтан пӳске кăткăс пĕкепе — вертикаллĕ тата урлă тĕнĕл тавра çаврăнуллă куçăмсен суммипе — вĕçет те траекторин юлашки пайĕнче (çакă паллă!) аялла чăнкăн ӳкет. Пӳске çакăн евĕр траекторипе ура сăмсипе тапсан вĕçет, анчах та классикли ура тупань тулашпе тапни шутланать. Совет Союзĕнче «типĕ çулçăна» икĕ çынпа — Дидипе тата Лобановскипе — асăнаççĕ.
Тĕнчере пĕрремĕш
«Типĕ çулçăна» пĕрремĕш (ун чухне касăнчăк тапă тенĕ) Григорий Федотов ĕçе кĕртнĕ — тавлашуллă верси.
«Folha seca» Диди (Валдир Перейра) бразил футболистне пула вăййа кĕнĕ — анлăрах сарăлна верси.
Кĕтесрен тӳрех хапхана
Типĕ çулçăна кĕтесрен тапса кĕртес меслете паллă футбол вылявçи Валерий Лобановский пĕрремĕш пурнăçланă. Çак хăтланăва пӳскен вĕçевĕ вичкĕн çаврăнуллă та кăткăс пулнинчен «типĕ çулçă» ята тивĕçтернĕ. Вăл çапларах курăнать: Лобановский пӳскене чăнкă траекторипе янă — вара пӳске хапхаçăн хыçĕнче хапха урлашки айне чăмать. Çак тапăва чылай хушă урăх никам та тăвайман. Валерие çӳлти пӳскене пуçпа чышма пултарнă ăста Олег Базилевич пулăшнă — вăл çӳле сиксе пӳскене кăштах тӳрлетсе хапхана кĕртнĕ. Иккĕшĕ ĕнтĕ чылай çĕнтерӳ туптанă.
Каçăсем
Категори:Футбол терминĕсем
Çĕртме, 12
Уявсем
Раççей кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Хула евĕр паçулкă
Хула евĕр посёлок (х.е.п.) — СССР тата РФ хула тăвас политикинче пурăну вырăнĕн тĕсĕ. Хăйĕн калăпăшĕпе хулапа ял хушшинче шутланать. Халăх йышĕ унта хуларан сахалтарах, ялтан ытларах. Паçулкăра вăтамран 5-50 пин çын пурăнать.
Критерисем
Ялпа танлаштарсан, çак паççулкăсенче пурăнакан халăх (85 % сахал мар) ял хуçалăх ĕçĕнче пулмалла мар. Х.е.п. совет тапхăрĕнче 3 пин çынтан сахал мар пурăнмалла, хулара — 12 пин çынтан сахал мар тесе палăртса хунă. Час-часах х.е.п. пĕр тĕп («хула тăвакан») завод пулнă. Çав хушăрах «рабочи паççулки» палăрту та пур. Чылай çĕрте çак ăнланусем (Раççей, 1991 çулччен — РСФСРта) пĕр пекех. Çав чухнех пурнăçра тĕрлĕ çĕрте усă кураççĕ. Х.е.п. — паçсулкă тĕсне кăтартакан географи терминĕ, рабочи паççулки (р.п.) — административлă-хуçалăх ăнланăвĕ.
ХЕП Раççейре
Хальхи вăхăтра хăш пурăну вырăнне посёлок шайне кĕртмелли пирки йĕрке çук. Ку ыйтăва вырăнти администраци татса парать. 2006 çул пуçламăшĕ тĕлне Раççейре пурĕ 1359 хула евĕрлĕ посёлок шутланнă. 2002 çулхи çырав тăрăх Раççейри чи пысăк посёлок Краснодар Енĕнчи Пашковски пулнă. Унти халăх йышĕ 43,0 пинпе танлашнă. 104 пĕчĕк посёлокра пĕр пинрен кая çын пурăнать. Тата вунпĕррĕшĕнче — 100 çынран та сахалтарах.
ХЕП Чăваш Енче
Çĕнĕ Лапсар, Вăрнар, Вăрмар,
ХЕП постсовет урăх çĕршывĕсенче
Çак тĕс СССР йышĕнчи урăх республикăсенче те сыхланса юлнă. Белорусире «Гарадскі пасёлак» терминологипе усă кураççĕ.
ХЕП Польшăра
Польшăра, совет хула тăвас моделĕпе, çакăн евĕр пурăну вырăнĕсем 1954—1972 çç. пулнă. Халĕ унта пур пурăну вырăнĕсем икĕ категорине çеç уйрăлаççĕ: хулапа ял.
Вуламалли
Категори:Пурăну вырăнĕсем *
Çăмăллăх
Çăмăллăха укçалатни
Çăмăллăха укçа парса тивĕçтерессине льготăна монетăлани çине куçарни.
Категори:Социаллă хӳтĕлĕх
Гарлем
thumb|Гарлем касси Гарлем ( Harlem ) - нью-йоркри Манхэттен округĕн çурçĕрти касси.
Кун-çулĕ
Ку тăрăхра пĕрремĕш çуртсем 1637 çулта тума тытăннă.Ячĕ голлански хуларан - Харлем панă. 1880 çултан Гарлем кассире Африкаран тухни çынсем вырнаçма тытăнчĕç.1920 çулта Гарлем кассинчи çинсем чылайăш афроамериканецсем пулнă.
Архитектури
Гарлем кассинче паян та нумай виççĕ-ултă хутлă çуртсем.
Категори:Нью-Йорк кассисем
Еккан-Еган
Еккан-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Котыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
К-114 «Тула»
К-114 «Тула» — 667БДРМ «Дельфин» (Delta-IV в терминологии НАТО) проекчĕпе тунă ракетăллă стратеги тĕллĕ шывай атом крейсерĕ, атомлă шывай киммисен иккĕмĕш ăрăвĕ йышне кĕрет.
Командир: пĕрремĕш рангри капитан А.А. Храмов
К-114 шывай крейсерне 1987 çулта Северодвинск хуличе, ФГУП «Севмашпредприятинче» тунă, савутри номерĕ 382. К-114 1984 - 1992 çулсенче туса кăларнă çак тĕслĕ 7 шывай крейсерĕ йышĕнче тăваттăмĕш пулать.
Кун-çулĕ
1984 çулхи нарăсăн 22-мĕшĕнче карапа стапельсенче шывай ракета крейсерĕ тĕспе тума тытăннă. 1985 çулхи кăрлачăн 12-мĕшĕнче ТÇФ карапĕсен ят-йышне çырса хунă. Спуск на воду состоялся Шыва 1987 çулхи кăрлачăн 22-мĕшĕнче антарнă. Пушăн 28-мĕшĕнче йĕтре реакторĕсене чĕртнĕ, çĕртме-чӳк уйăхĕсенче карап шварт, куçăм тата патшалăх тĕрĕслевĕсене ирттернĕ, Юпан 30-мĕшĕнче илĕм акчĕ çине алă пуснă. 1987 çулхи чӳкĕн 5-мĕшĕнче К-114 çинче мăнаçлăн ялава çĕкленĕ те карап Çурçĕр флотне кĕнĕ. Çак кун карапăн уявĕ шутланать.
1995 çулхи акан 18-мĕшĕнче Тулă облаçĕн администраципе шефлă çыхăнусене тăвас килĕшĕве алă пуснă, çав çулăн акан 21-мĕшĕнче кимĕне «Тулă» ята тивĕçтернĕ.
Модернизаци
2000 çулхи çĕртме уйăхĕнче «Тулă» Северодвинск хулинчи «Звёздочка» савута юсава тата модернизацие пынă. 2004 çулхи çу уйăхĕнче эллингран кăларса шыва антарнă. Ремонта 2006 çулхи кăрлач уйăхĕнче вĕçленĕ. Юсаса çĕнетсе, савутра пĕтĕмпех тĕрĕсленĕ хыççăн «Тулă» ТÇФ Çурçĕр флочĕн карапĕсен йышне кĕнĕ, хăйĕн тĕп базине — Сайда тутине — çитнĕ. «Тулă» хăйĕн серинчи модернизациленĕ виççĕмĕш кимĕ шутланать. Шывай киммин 83 позицине модернизациленĕ, маскировка пахалăхне лайăхлатнă, тĕлсене шыраса тупас системине çĕнетнĕ, живучесть системипе йĕтре хăрушсăрлăхне çӳллĕ шая хăпартнă. «Тулă» çине «Синева» çĕнĕ ракета комплексне лартнă.
Малалли хĕсмет
2007 çулхи раштавăн 17-мĕшĕнче «Синева» баллистика ракетине Баренц тинĕсĕнчен Камчаткăри Кура полигонне ăнăçлă персе çитернĕ.
2007 çулхи раштавăн 25-мĕшĕнче континент хушши вĕçекен Р-29РМУ2 «Синева» баллистика ракетине  Камчаткăри Кура полигонĕ çине ăнăçлă персе янă.
2008 çулхи юпан 11-мĕшĕнче Баренц тинĕсенче Тăнăçлăх-2008 вĕренĕвĕнче çӳрекен «Тулă» «Синева» ракетăпа пенĕ. Çирĕплетнĕ вĕçев инçелĕхĕ — 11 547 километр — çак тĕслĕ ракетăсемшĕн чи инçе вĕçни пулнă. 2008 çулхи чӳкĕн 17-мешĕнче Дмитрий Медведев Раççей президенчĕн хутайĕпе «Тулă» атомлă шывай крейсерĕн командирне I рангри капитана Степан Кельбаса «Синева» баллистика ракетине шыв айĕнчен инçете персе янăшăн Хăюлăх орденĕпе чысланă. «Вăрçăри хастарлăхшăн» орденăн медальне «Тулă» АШК ракетăлла çапăçу пайĕн командирĕ II рангри капитан Сергей Заболотный тивĕçнĕ. Ушаков медалĕсемпе «Тулă» шывай крейсерĕн тĕрлĕ пайĕсен командирĕсене палăртнă.
2010 çулхи пушăн 4-мĕшĕнче, 7:50 МСК вăхăчĕпе Баренц тинĕсĕн акваторинчен «Синева» ракетăна ăнăçлă пенĕ.
2010 çулхи çурлан 6-мĕшĕн каçĕнче Р-29РМУ2 «Синева» 2 ракетине Баренц тинĕсен акваторинчен Камчаткăри Кура полигонĕ çине ăнăçлă персе янă. Ракеты были запущены в залпе. МСЯС России выполнили такую задачу после длительного перерыва.
2011 çулхи авăнăн 29-мĕшĕнче штатри режимпе Р-29РМУ2.1 «Лайнер» ракетине Баренц тинĕсĕн акваторинчен Камчаткăри Кура полигонĕ çине пенĕ.
Каçăсем
Категори:Çурçĕр флочĕн вăрçă карапĕсем Категори:«Севмаш» савутĕнче тунă карапсем
1444
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гарт
Гарт, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 166 çын,  çав шутра 74 арçын, 92 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Гарт
Бриенц (кӳлĕ)
300px|thumb|Бриенц кӳллин тавралăхĕ Бриенц, — Берн Альпĕнче вырнаçнă кӳлĕ. Тинĕс шайĕнчен 564 метр çӳллĕшĕнче сарăлса выртать. Кӳлĕ лаптăкĕ — 29,2 км2, тăршшĕ — 14 çухрăм, сарлакăшĕ — 2,5 км патнелле, тарăнăшĕ — 259 метр таран.
Бриенц урлă Ааре юханшыв юхса иртет. Бриенц кӳллин çурçĕр-хĕвеланăç çыранĕ тăрăх Бриенц-Интерлакен чукун çулпа шоссе иртет.
Категори:Швейцари кӳллисем
Саввина Ия Сергеевна
Ия Сергеевна Саввина (1936 пушăн 2-мĕшĕ, Воронеж — 2011 çурлан 27-мĕшĕ, Мускав) — совет тата раççей театрпа кино артисчĕ, СССР халăх артисчĕ (1990).
Карл Бенц
Карл Фридрих Михаэль Бенц (нем. Carl (Karl) Friedrich Michael Benz, 25 чӳк 1844, Мюльбург (Карлсруэ) — 4 ака 1929, Ладенбург) — нимӗҫ инженерӗ, тӗнчери пӗрремӗш ШҪМ-лӗ автомобильсенчен пӗрне шутласа кӑларнӑ ăслайçӑ. Унӑн фирминчен каярах Daimler-Benz AG (халӗ Daimler AG) концерн пулса тӑнӑ.
Саввина Ия Сергеевна
Кун-çулĕ
Ия Саввина Воронежра 1936 çулхи пуш, 2 çуралнă. МПУ-н журналистика факультетĕнче (1958) вереннĕ.
Карл Бенц
Каҫӑсем
Категори:Ăслайçăсем, алфавитпа Категори:Германи ăслайçисем Категори:1844 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1929 çулта вилнисем Категори:Акан 4-мĕшĕнче вилнисем
Саввина Ия Сергеевна
Кун-çулĕ
Артист ĕçне Саввина МПУ-н студент театрĕнче туптать, унта вăл 1957 çулта янăранă Павел Когоутăн пьесипе лартнă «Такая любовь» спектаклĕнче саттур вылять.
1960 çулта «Ленфильмра» И. Е. Хейфицăн «Дамы с собачкой» фильмĕнче тĕп рольне вылянă.
1960 çултанпа — Моссовет ячĕллĕ академи театрĕн артисчĕ, 1977 çултанпа— М.Горький ячĕллĕ МХАТ (1989 çултанпа — А. П. Чехов ячĕллĕ МХАТ) артисчĕ.
Кинорольсем
«Винни-Пух…» (1969—1972) мультфильмĕнче Пятачок рольне сасă панă.
Каçăсем
Категори:1936 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 2-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Çурлан 27-мĕшĕнче вилнисем Категори:2011 çулта вилнисем Категори:СССР артисчĕсем Категори:Раççей артисчĕсем Категори:СССР халăх артисчĕсем
Шăхаль (Вăрмар районĕ)
Шăхаль, — Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи ял. Вăрмартан 19 çухрăмра вырнаçнă.
Ялта культура çурчĕ, виçĕ лавкка, ача-пăча сачĕ, çыхăну уйрăмĕ, шкул пур. Шкулĕ 2007-мĕш çултан пуçласа тăхăр класлă шутланать. Кунтах икĕ яла пĕрлештерекен администраци центрĕ вырнаçнă.
Халăх йышĕ
Ялта 562 хуçалăх. Ытларах енĕпе чăвашсем пурнаççĕ. Пĕтĕмĕшле халăх йышĕ 1600 çывхарать.
Кун-çулĕ
Ял ячĕ тутарла: Шах Алей тенинчен пулнă. Ял пилĕк ĕмĕр каялла чăтлăх вăрманти шурлăхлă вырăнта йĕркеленнĕ. Тĕпчевçĕсем каланă тăрăх, ял районта чи ваттисенчен пĕри.
1927 çулчен Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1926 çулхи юпа уйăхĕн 29 тарин Кавал вулăсне кĕнĕ, кайран вара, районсене туса хуриччен, Вăрмар вулăсне.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрмар районне кĕрет.
Паллă çынсем
Çак ялтан тухнă чăваш культурин ĕçченĕсем:
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
1445
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Явăш
Явăш, — Чăваш Республикин Шупашкар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Ч
Чч, — чăваш алфавитĕнчи çирĕм тăххăрмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «чă». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ çырулăх палăкĕсенче тĕл пулать. Çĕнĕ чăваш çырулăхне 1933 çулта кĕртнĕ, унччен ч сасса (хӳреллĕ) ђ саспаллипе палăртнă.
Чч саспалли чăваш сăмахĕн пур вырăнĕнче те тĕл пулма пултарать: чăваш, хачă, кăрлач.
Трог
Трог, — валашка евĕрлĕ айлăм, сăртсем хушшинчи пăрлăх вырăнĕнче йĕркеленет. Пысăк троглă айлăмсем вуншар çухрăма тăсăлма пултараççĕ, чи пысăккисем вара — çĕршер çухрăма та çитме пултараççĕ.
Категори:Айлăмсем
Змеевка (Пижма юппи)
Змеевка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Офшор
Офшор (offshore — «çыран тулашĕнче») — вырнаçнă ютçĕр кампанисене ятарлă налук тата урăх çăмăллăхпа илентерсе ютçĕр капиталне ĕçе хутшăнтаракан финанс центрĕ. Офшорсемпе усă курни — один из самых известных и эффективных методов налогового планирования, однако у правоведов нет единого мнения о том, что можно считать офшором.
Офшор компанийӗ-ҫӗршывӑн официаллӑ центрӗнче регистрациленӗ, уйрӑмах ҫӑмӑллӑх паракан ют ҫӗршыв компанийӗ. Ҫавӑн пек компанисем чикӗ леш енче кӑна, регистраци тунӑ вырӑнтах ӗҫлеме пултараҫҫӗ. Пысӑках мар ҫӗршывсем ҫав ҫӗршывсене хушма тупӑш кӳрекен офш компанийӗсен территорийӗнче йӗркелеме хавхалантараҫҫӗ.
1446
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Офшор
Офшорсемпе усӑ курни-налукран е т.ыт. те налук планламалли чи паллӑ тата тухӑҫлӑ меслетсенчен пӗри. Налук тӳлевӗсен оптимизацийӗ раҫҫей фирмисем урлӑ кӑна мар, чылай хӗвеланӑҫ компанисем те тӑваҫҫӗ, сӑмахран, Apple, Google, Microsoft, General Electrical Pfiper, BMW тата General Motors.
Раççей
2002 çулта Налук пуçтаракан министерстви офшор территорисен ят-йышне кăларнă (РФ МНС РФ 2002 çулхи пушăн 27-мĕшĕнчи çырăвĕ, №С-6-26/360 «Информаципе паллаштарни»).
АПШ
АПШ президент суйлавенче çĕнтерсен Барак Обама, тĕнчери финанс кризисне шута илсе, 2007 çулхи нарăсăн 17-мĕшĕнче «Налук гаванĕсене усалла усă курассине чарас» саккун проектне тӳрлетӳсене кĕртнĕ (Bill S. 681 ‘Stop Tax Haven Abuse Act’).
Европа пĕрлешĕвĕ
Офшор схемисене усă куракан криминал яваплăхне лекме пултарать (офшор импорт схемисене пула 200 евро парса илнĕ япалана 100 евро хакпа сутаççĕ, Европăра çак криминаллă операци шутланать). Европа Пĕрлешĕвĕ йышне кĕрекен хăшпĕр патшалăхсем офшорсем пулаççĕ.
Оншор
«Офшора» хирĕçле «оншор» акăлчан чĕлхинче «çыран çывăхĕнче», «чикĕ варринче» тенине пĕлтерет.
Панамагейт
2016 ҫулхи апрелӗн 3-мӗшӗнче "пӗтӗм тӗнчери журналист-тӗпчевҫӗсен консорциумӗ" тӗпчев материалӗсене пичетлесе кӑларнӑ, вӑл 11,5 млн документ пичетлесе кӑларнӑ, унта ҫапӑҫакан тата тӗнчери хӑш-пӗр лидерсен офшор счечӗсем ҫинчен ҫырнӑ даннӑйсемпе пичетленсе тухнӑ. Статьясене Офшорта компанисене регистрациленӗ чухне юридически пулӑшу паракан Mossack Fonseca панам компанийӗнчи информаци устечки ҫинче никӗсленӗ. Ыттисен хушшинче Раҫҫей президенчӗн Владимир Путинӑн ҫывӑх пӗлӗшӗсен йышӗ офшор компанийӗсемпе ҫыхӑннӑ. Списоксенче ҫапла ҫырнӑ: Николай Патрушев, Дмитрий Песков, Игорь Зубов, Максим Ликсутов, Андрей Турчак, Сергей Ролдугин, Олег Гордин, Александр Плехов, Алексей Улюкаев, Иван Малюшин, Борис Дубровский, Виктор Звенчук, Михаил Геремеев, Александр Бабаков.
Вуламалли
Категори:Тĕнчери суту-илӳ Категори:Уйрăм экономика зонисем Категори:Офшор зонисем
Ъ
Ъъ, — чăваш алфавитĕнчи вăтăр иккĕмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «хытăлăх палли». Ăна хупă сасă хыççăн, е, ё, ю, я-ччен кăна лартаççĕ. И.Я. Яковлев хăйĕн малтанхи алфавитне кĕртнĕ пулнă, вăл ă сасса пĕлтернĕ. 1872 çулта ăна алфавитран кăларнă. Апла пулин те çынсем унпа çырура çав йÿнпе усă курма пăрахман. Типографисенче çеç ялан çĕнĕ йĕркепе туса пынă.
Çĕнĕ чăваш çырулăхне 1938 çулта кĕртнĕ. Çырура нимĕнле сасса та пĕлтермест, тĕрĕсрех ăна уйрăлу палли те тему пулать. Чăваш сăмахĕсенче е, я саспаллисем умĕн çырнă: тухъя, кĕсъе (кăçа), Патăръел. Орфографин çĕнĕ правилисем (1994) тăрăх ъ палла чăваш сăмахĕсенче çырмаççĕ, вăл вырăс чĕлхинчен йышăннă сăмахсенче çеç тĕл пулать: съезд, подъезд, разъезд.
Категори:Саспаллисем
Анастасово
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Рейс (юханшыв)
thumb|300px|Рейс [[Люцерн хулинче]] Рейс, — Швейцаринчи юханшыв, Ааре шывĕн сылтăм юппи. Юханшыв таршшĕ 159 çухрăм, шывĕ 3 425 км2 лаптăкран (вĕсенчен 134 км2 çинче пăрлахсем вырнаçнă) пухăнать.
Рейс Сен Готард сăрт каççи патĕнче пуçланать те троглă айлăм тăрăх юхать. Малалла çулĕ Фирвальдштет кӳлли урлă иртет. Кайран Швейцари Малальпĕпе сăртлăхсем урлă юхса тухать.
Юханшыв хĕрринче Люцерн хули ларать.
Категори:Швейцари юханшывĕсем
Тури Тыхтем
Тури Тыхтем — Пушкăрт Республикин Калтаси районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 298  çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452877, ОКАТО кочĕ — 80233830006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Калтаси районĕ
Сэлэм-Ю
Сэлэм-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кожим юханшывăн сылтăм çыранĕпе 152 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Гайдуков Семён Васильевич
Гайдуков Семён Васильевич Гайдуков Семен Васильович — (1925-06.06.1996 ), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Беларуç фрончĕн 43-мĕш çарĕн 26-мĕш перевçĕсен дивизин 349-мĕш перевçĕсен полкĕн пулемёт ротин пулемётчикĕ, ефрейтор.
Çĕртме, 16
Пулса иртнĕ
Джеймс Джойса чыслакансем пĕтĕм тĕнчере Блум кунĕ, Блумсдэй (Bloomsday) тесе палăртаççĕ,— Ирландири Блумсдэй
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Дедово (Федоровка районĕ)
Дедово  — Пушкăрт Республикин Федоровка районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 331 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
Салазан (Акăш юппи)
Салазан (Акăш юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики Турочак районĕн территорипе юхать. Лебедь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Бия. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Бия тата Катунь. Юханшыв бассейнĕ - Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Республикин юханшывĕсем Категори:Тури Обь бассейн округĕн юханшывĕсем
Мăн Явăш (пĕлтерĕшĕсем)
Мăн Явăш:
Илле Тукташ
Тукташ Илья Семёнович (паспортри хушамачĕ Семёнов) (1907 çул, утă, 29, Чăваш Ен, Элĕк районĕ, Мăн Тукташ ялĕ — 1957 çул, кăрлач, 20 Шупашкар) — пĕрлĕх ĕçченĕ, чăваш сăвăçи, тăлмачĕ, фольклорисчĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1934), Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн председателĕ (1945-46), Тăван Атăл журнала йĕркелекенсенчен пĕрри тата унăн тĕп редакторĕ.
Биографи
1907 çулхи утă уйăхĕн 29-мĕшĕнче Хусан кĕпĕрнине кĕнĕ Етĕрне уесĕнчи Элĕк вулăсĕн Мăн Тукташ ялĕнче çуралнă.
Ялти пуçламăш тата Хĕрлĕ Чутайри сакăр çул вĕренмелли шкулсенче вĕреннĕ. Вуннă пиллĕкрех çамрăксен юхăмне хастар хутшăнма тытăннă.
1925 çулта Элĕк вулăсĕнчи комсомол комитечĕн секретарĕ пулнă. 1926-1928 çулсенче И.Тукташ совпартшкулта вĕреннĕ. Ун хыççăн «Çамрăк хресчен» хаçатпа «Хатĕр пул» журнал редакцисенче ĕçленĕ.
1930-1932 çулсенче вăл Самар хулинчи «Колхозник» хаçат редакцин яваплă секретарĕ. Исаев Мĕтрипе, И.Викторовпа тата Иванов-Пайменпа пĕрле «Вăтам Атăл» ятлă альманах кăларас тĕлĕшпе нумай тăрăшнă. Каярах Чăваш кĕнеке издательствинче, чăваш ăслăлăх тĕпчев институтĕнче ĕçленĕ.
1942-1944 çулсенче фронтри хаçатсенче çар корреспонденчĕ пулнă. Вăрçăран таврăнсан ăна Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн председателĕ пулма суйланă.
Антиохий
Авалхи Антиохи́ (Антиох ятĕнчен) ячĕллĕ 16 хуларан чи палли Антиохи́-Оро́нт-çинчи, (Антиохи-Дафна-çинчи, Аслă Антиохи; Ἀντιόχεια ἡ ἐπὶ Ὀρόντου, Ἀντιόχεια ἡ ἐπὶ Δάφνῃ, Ἀντιόχεια ἡ Μεγάλη) авалхи Сири (хальхи Турци территоринчи хальхи Антакья). «Антиохи» сăмах тĕрĕслемесĕрех çак хулана палăртать.
Илле Тукташ
Биографи
Вăрçăран ӳпке чирĕпе (туберкулёз) таврăннă, сывалма май килмен.
Антиохий
Антиохи Селевкидсен патшалăхĕн тĕп хули шутланнă. Ăна Селевк I Никатор Оронт сулахай çыранĕнче (халĕ вăл Аси ятлă) пирĕн эрăччен 300, диадох вăрçисен тапхăрĕнче, Ипса патĕнчи çапăçу хыççăн никĕсленĕ.
Илле Тукташ
Биографи
1957 çулхи кăрлачăн 20-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Литературăри ĕçĕсем
И.Тукташ — лирика сăвăçи. Унăн «Шур кăвакарчăн», «Ӳс, çĕршыв, хăватлан», «Тăван çĕршыв» сăввисем чăваш литературин ылтăн пуянлăхне кĕнĕ. «Тăван çĕршыв» сăвăпа Г. Лебедев хывнă юрă Чăваш Енĕн патшалăх гимнĕ пулса тăнă.
Антиохий
Каярах Антиохи кĕске вăхăта Эрмени шутне кĕрет, кайран (пирĕн эрăччен 64) романсен Сири провинцинчи тарăмĕн резиденцийĕ пулнă. Антиохи Роман империн пысăккăшĕпе виççĕмĕш, Римпа Александри хулисем хыççăн, хула шутланнă. Селевк керменĕнче Гней Помпей тата кунта Олимп вăййисем ирттернĕ Коммод пурăннă.
Çĕнĕ Халалпа килĕшӳллĕ, Христос йăлине пăхăнакансем хăйсенене христиансем теме Антиохире  тытăннă. Каярах Антиохие христиансен турă сăмахĕн сăпки тенĕ, кунта Антиохи турă сăмахĕн шкулĕ ĕçленĕ. Кунта Иоанн Ылтăн чĕлхе çуралнă, вĕрентӳ ĕçĕсене туса пынă. Антиохире авалхи автокефаль чиркĕвĕсенчен пĕри — Антиохи чиркĕвĕ (хула мăнаçлăхĕ ӳкĕнме пуçласан патриархатăн центрне Дамаска куçарнă) вырнаçнă пулнă. Авалхи чиркӳ çыравçисен упранса юлнă хăшпĕр чăнлавсенче (Евсевий Кесар., Иероним, Феофилакт, Евфимий Зигабен тата ур.) çырнипе Евангели хайлавçи Лука Антиохире çуралнă.
Илле Тукташ
Литературăри ĕçĕсем
Вăл пухнă чăваш фольклорĕ 1941, 1949 çулсенче «Чăваш фольклорĕ» ятпа тухнă.
Антиохий
VI—VII ĕмĕрсенче Висанти йышĕнче. Çĕр чĕтренĕвĕ хыççăн питĕ ишĕлнĕ хулана VI ĕмĕрте иран шахĕ Хосров I Ануширван ярса илет те аркатать. Юстиниан I астулра чухне Антиохие юсаççĕ.
Илле Тукташ
Асăнмалăх
thumb|Элĕкри музей. Илья Тукташ çыравçă кĕтесĕ.
Антиохий
Роман IV Диоген император висанти çарĕ Манцикерт патĕнче çапăçăва выляса ярсан 1071 çулта хăй ирĕкре юлас тесе сельджук-турккăсене Антиохие парать. Çапах та хулана вĕсем пĕтĕмпех 1084 çулта кăна çĕнтерсе илеççĕ.
Илле Тукташ
Каçăсем
Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем, алфавитпа Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР тăлмачĕсем Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:1907 çулта çуралнисем Категори:Утăн 29-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1957 çулта вилнисем Категори:Кăрлачăн 20-мĕшĕнче вилнисем
Антиохий
Чылай хушă хупăрласа тăнă хыççăн хĕрес хӳтĕлевçисем Антиохие 1098 çулта каялла тавăраççĕ; анчах та хулана Висантие памаççĕ, хăйсен 1268 çулчен тытăнса тăнă патшалăхне — Антиохи кнеçлĕхĕ — йĕркелеççĕ. Ăна аркатнă хыççăн хула хăйĕн сĕмне çухатать.
Хальхи вăхăтра Антиохи Антакья хули, турккăсен Хатай вилайечĕн центрĕ (1516 çултанпа).
Каçăсем
Категори:Авалхи хуласем Категори:Авалхи Роман хулисем Категори:Селевксен патшалăхĕ Категори:Турци историĕ Категори:Сири историйĕ Категори:Хĕрес харçисем *
Тар (сирпĕнекен хутăш)
thumb|N110 Нитроцеллюлоза тĕтĕмсĕр тарĕ thumb|тĕтĕмсĕр тарлă патрон Тар — йӳçамăш пымасăр çунма пултаракан нумай компонентлă сирпĕнекен хутăш.
Кунçул
Чи малтан тĕтĕмлĕ тар шутласа кăларнă. Ăна кали селитрине, йывăç кăмрăкне тат кӳкăрте пăтраштарса тăваççĕ (75:15:10 пайсемпе). Авалхи вăхăтранах çунтарма тата сирпĕтме усă курнă тесе калани йăлана кĕне. Анчах кăна çирĕплетекен материалсемпе документсене тупман.
Селитра çутçанталăкра питĕ сайра пулать, кали селитрийĕ, стабиллă хутăшсене тума кирли, пачах та тĕл пулмасть. Тĕп тар йышшисен характеристики
Каçăсем
Категори:Тар хатĕрлени Категори:Çунни Категори:Технологисен историйĕ Категори:Патрон тытăмĕн пайĕсем Категори:Çулăм кăларакансем Категори:Сирпĕнекен япалалăхсем Категори:Китайра ăслайланисем
1447
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Р
Рр, — чăваш алфавитĕнчи çирĕммĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «рă». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ çырулăх палăкĕсенче тĕл пулать. Çĕнĕ чăваш çырулăхне 1871 çулта И.Я. Яковлев кĕртнĕ.
Рр саспалли чăваш сăмахĕн пур вырăнĕнче те тĕл пулмаасть, чăваш сăмахĕсем р сасăпа пуçланмаççĕ. Ытти чĕлхерен кĕнĕ сăмахсем вăл сасăпа пуçланнă пулсан, чăвашланнă вариантĕнче ун умĕн урăх сасăсем кĕрсе ларнă. Тĕслĕхрен, русский — вырăс.
Вуламалли
Категори:Саспаллисем
Сэрата-Ты-Вис
Сэрата-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кайта-Шор юханшывăн сылтăм çыранĕпе 1 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Екон-Игол
Екон-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Полька юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Пар
Литература
Категори:Органсем (биологи)
Салазан
Салазан - Алтай Республикинчи тата Алтай Енри юханшывсен ячĕ
Комор утравĕсем
Комор утравĕсем, официаллă Комор утравĕсен пĕрлĕхĕ, ( 2002-мĕш çулччен — Комор утравĕсен Федераллă Ислам Республики) — Инди океанĕнчи патшалăх. Мозамбик тинĕс пырĕн çурçĕр пайĕнче Мадагаскар утравĕпе çурçĕр Мозамбик хушшинче вырнаçнă. Ячĕ арап челхинчи 'al-qamar'' (аль-камр) сăмахран (уйăх) самахран тухнă. Уйăх патшалăх ялавĕ çинче пур. Официаллă чĕлхесем — комор чĕлхи (суахили) чĕлхипе тăванлă), франци тата арап чĕлхисем.
Авалхи кун-çулĕ
Археологи тĕпчевĕсем тарăх Анжуан утравра пирен саманан V-мĕш ĕмĕрĕнчех çынсем пурăннă. XII-меш ĕмĕрте архипелаг Килва султанат аллине лекнĕ. Утравсем çинчен чи малтан голланди çул çӳревçи К. Хаутман çырса кăтартнă. Инди кайакан португалсем 1610-мĕш çулсенче утравсенче йăва çавăрма тытăнни выранти çынсем хирĕç танипе ăнман. Килва салансан кунта пĕр перинпе çăпăçакан нумай султанат йĕркеленнĕ, ислам вăй илнĕ. 1600-мĕш çулсенче Африка, Мадагаскар утрав çыннисем, арапсем çĕнĕрен куçса килнĕ. Кунта пиратсем индипе китай çыннисене плена илсе килнĕ. 1785-мĕш çултан Мадагаскар утравĕнчен чурасем ярса илме тапанма тытаннă, çавăнпа XIX-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче Майотта утраве çынсăр юлнапа пĕрех. Вăл Мохели утравĕпе пĕрле Мадагаскар влаçне лекнĕ.
Колони тапхарĕ
1841-меш çулта Франци Майотта утравне ярса илнĕ хыççăн вăл 1843 ун протекторачĕ пулса тарать. 1886—1892 -мĕш çулсенче Анжуан, Гранд-Комор тата Мохели утравĕсем те Франци протекторачĕсем пулса тăраççĕ. 1909 архипелага официаллă франци колонийĕ тесе пĕлтереççе,  1912-мĕш çултан Мадагаскар па перлештереççĕ. Колонистсем ваниль, гвоздика тата кофе ӳстернĕ. 1947-мĕш çулта франци тинĕс лешен территори статусне илнĕ. 1974-мĕш çулти референдумра Анжуан, Гранд-Комор тата Мохели утравсенчи 96% Францинчен уйралассине суйланă, Майотта утравен 64% уйрăлма килешмен. 1975-мĕш çулта депутатсен палати Анжуан, Гранд-Комор тата Мохели утравĕсенчен тăракан никама пăхăнман Комор утравĕсен республикине (КОР) тунине пелтернĕ. Правительство канашĕн председатĕлĕ Ахмед Абдаллах Президент пулса ларнă. 1975-мĕш çулта КОРа ООН пайташне йышăннă. Франци КОР никама та пăхăнманнине йышанса Майотта утравне хăйен территори статусне хăварнă.
Географи
Комор утравĕсен вулкан архипелагенче 4 тĕп утрав: Нгазиджа (Гранд-Комор), Ндзуани (Анжуан) тата Мвали (Мохели) Комор  патшалăхне кĕреççе, Майотта утрав Францин тинĕс лешен территори шутланать. Чи çӳлле вырăн - вулкан Картала (2361 м). Утравсем тавра коралл рифĕсем. Тропик климачĕ, шăрăх тата нӳрĕ. Çумăр çулталăкра 1100-3000 мм яхăн çăвать. Тусен çулти тăвайкисенче тропик варманĕсем ӳсеççĕ, аялларах саваннăпа тĕмсем саралнă. Çулталăкĕпех малярипе чирлес харушлăх пур.
Çутçанталăк
Флора Сахар тростникĕ, кокос пальми, банан, кофе, гвоздика ĕрчет.
Фауна Коморти икĕ утравра çеç Левингстон крыланĕ тĕл пулать.
Каçăсем
Категори:Франци чĕлхиллĕ патшалăхсем Категори:Утрав патшалăхĕсем Категори:Франци колони пулнисем Категори:Хĕвелтухăç Африка
1448
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пелакор Хуттăрĕ
Демографи
Халăх йышĕ:
Тавралăхĕ
Район центрне — Тулпасăна çитме: 23 çм , Пишкайăн ялне - 3; Белое Озеро станцине 7 çх.
Румянцева Надежда Васильевна
Наде́жда Васи́льевна Румя́нцева — (1930, авăн, 9, Смулен облаçĕ, Потапово чиркӳ ялĕ — 2008, ака, 8, Мускав) — совет тата раççей театрпа кино артисчĕ.
Кун-çулĕ
1930 çулхи авăнăн 9-мĕшĕнче, Смоленск облаçĕнчи Потапово чиркӳ ялĕнче çуралнă. 2008 акан 8-мĕшĕнче Мускавра çĕре кĕнĕ.
Фильмсене сасă кĕртни
Частный детектив, или Операция «Кооперация»]] — Лена Твин Пикс]] — Лора Палмер, Донна Хэйворд, Одри Хорн, Люси Моран, Мэдлин Фергюссон, Шелли Джонсон, Джози Пэккард, Энни Блэкберн и др.
Базелево
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Федоровка районĕ
1449
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Реализм (литература)
Реализм — пурнӑҫ пулу-иртӗвӗсене чӑнлӑн сӑнарласа кӑтарас тӗллӗ литературари тата ӳнерти юхӑм. Реализм романтизм тапхӑрӗ хыҫҫӑн тата символизм умӗн (натурализма уйрӑм илмесен) хуҫаланнӑ.
Каҫӑсем
Категори:Литература пĕлĕвĕ
Т
Тт, — чăваш алфавитĕнчи çирĕм виççĕмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «тă». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ çырулăх палăкĕсенче тĕл пулать. Çĕнĕ чăваш çырулăхне 1871 çулта И.Я. Яковлев кĕртнĕ.
Тт саспалли чăваш сăмахĕн пур вырăнĕнче те тĕл пулма пултарать: тăван, ытла, пушăт. И, е, ĕ, ӳ саспаллисем çумĕнчи т саспалли т' сасса пелтерет: типĕ, пĕлĕт, хитре.
Категори:Саспаллисем
Сарин (юханшыв)
Сарин, — Швейцарири юханшыв, Ааре сулахай юппи. Таршшĕ 128 çухрăм, шывĕ 1 892 тăваткал çухрăм лаптăкран пухăнать.
Пайăк
Пайăк, Pajăk — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕнчи пурăнан вырăнсем
Çурçĕр чукун çулĕ
thumb|ÇЧÇ схеми
Çурçĕр чукун çулĕ (УАО «РЖД» филиалĕ) — Раççейĕн çурçĕр тата çурçĕр-тухăçĕнчи çак облаçсенче выртать: Чукун çул çаплах кăштах Ямал-Ненец автономи тăрăхĕн, Карелин, Тĕвер тата Киров облаçĕсен территорипе пырать.
Çулăн кун-çулĕ
1959 çулта Печора чукун çулĕ Çурçĕр чукун çулĕ шутне кĕрет
Çул тытăмĕ
thumb|right|ÇЧÇ правлени çурчĕ (Ярославль, Алăл çыранĕ, 59) thumb|right|Правлени çурчĕн кĕрĕвĕ Çул шутĕнчи уйрăмсем:
Локомотив хуçалăхĕ
Çул шутĕнче локомотив деповĕсем: Данилов, Вологда, Коноша, Буй, Исакогорка, Няндома, тата ур.
Каçăсем
Категори:Раççей чукун çулĕсем Категори:СССР чукун çулĕсем  Категори:Ярославль облаçĕн компанисем
Чăваш республикинчи вĕренӳ институчĕ
Чăваш Республикинч вĕренӳ институчĕ, — Чăваш Енри хушма пĕлӳ паракан патшалăх аслă вĕренӳ шкулĕ.
Пĕрлехи хыпарсем
1993 çулхи авăн уйăхĕн 9-мĕшĕнче ЧР Министрсен Кабинечĕ поставновлени кăларса Чăваш республикин халăх вĕрентĕвĕн ĕсченĕсен пĕлĕвне ӳстерекен институт вырăнĕнче йĕркеленĕ. Института йĕркелекенĕ — Чăваш Енĕн Вĕрентӳ Министерстви.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен вĕренӳ заведенийĕсем
Фирвальдштет
thumb|300px|Кӳлĕ тавралăхĕ Фирвальдштет, — Швейцаринчи кӳлĕ, Альп тăвĕсем çумĕнче вырнаçнă. Тинĕс шайĕнчен 434 метр çуллĕшĕнче вырнаçнă. Кӳлĕ тăватă пайран тарать, пер-пĕринпе вĕсем çинçе шыв пырĕсемпе çыхăннă. Вăл пырсен сарлакăшĕ пĕр çухрăм патнелле. Кӳлĕ урлă Рейс юханшыв юхса иртет.
Кулĕ системин тăршшĕ 38 çухрăм, пĕтĕмĕшле лаптăкĕ — 113,8 км2. Чи тарăн вырăн — 214 метр.
Çыранĕсем хĕрринче канмалли вырăнсем питĕ нумай. Çав шутра Люцерн хули те.
1450
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Фирвальдштет
Çул-йĕр
Кӳлĕ тăрăх карапсем ишеççĕ, тĕп пайĕнче паромлă çыхăну пур.
Пурлăх
Категори:Швейцари кӳллисем
Ш
Шш, — чăваш алфавитĕнчи вăтăрмĕш саспалли. Унӑн ячĕ — «шă». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ çырулăх палăкĕсенче тĕл пулать. Çĕнĕ чăваш çырулăхне 1871 çулта И.Я. Яковлев кĕртнĕ.
Шш саспалли чăваш сăмахĕн пур вырăнĕнче те тĕл пулма пултарать: шурă, кăшкар, сывлăш.
Категори:Саспаллисем
Салазан (Сия юппи)
Салазан — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Республики, Алтай Ен территорипе юхать. Сия юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.