cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баранников Василий Фёдорович
Баранников Василий Фёдорович — ( 26-24), 4-мĕш Украина фрончĕн 1-мĕш гварди çарĕн 129-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 299-мĕш гварди артиллери полкĕн батареин артиллери разведкин отделени командирĕ, гварди аслă сержанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24.
941
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чăваш Енĕн историйĕ
Чăваш Ен кун-çулĕ, — Чăваш Енпе çыхăннă истори, унăн территорийĕнче тĕрлĕ вăхăтра пулса иртнĕ пулăмсен ярăмĕ. Ăна темиçе пая уйăрма пулать.
Малтанхи вăхăтсенче
Ку тăрăха çынсем 80 пин çул каялла пурăнма килнĕ. археологсем Чăваш Енре апаш, анань, хулаш культурин вырăнĕсене тупса палартнă.
Атăлçи Пăлхар
Чăвашсен мăн аслашшĕсем ку тăрăха VII ĕмĕрте çитнĕ. Кунта вĕсене Кăтра Паттăр ертсе килнĕ. Атăлпа Чулман Атăл хушшинчи çĕрсем çине çитнĕ хыççăн çĕнĕ патшалăх йĕркеленме тытăнать — вăл историре Атăлçи Пăлхар ятпа юлнă. Атăлçи Пăлхар питĕ вăйлă патшалăх пулнă. Унăн çĕрĕсем хальхи Чулхулапа Урал тăвĕсем таран çитнĕ.
Патшалăх нумай çĕрсемпе суту-илӳ тунă. Китай, Инди, анăçри патшалăхсемпе çыхăну тытнă.
Малтан патшалăхра авалхи тĕнпе пурăннă. Каярах вара христианлăх, ислам тĕнĕсем сарăлма пуçланă. Чи малтан ислам тĕнне Алмас патша вăхăтĕнче йышăннă. Вăл вăхăтра хасарсен ханлăхĕ питĕ вăйлă пулнă. Вĕсемпе кĕрешес тесе Алмас патша арапсенчен пулăшу ыйтать, Багдадран ятарлă елчĕсем ярса пама ыйтать. 922 çулта вара Пахтатран арапсен елчисем килнĕ. Вĕсен шутĕнче Ахмед ибн-Фадлан çулçыравçă та пулнă. Атăлçи Пăлхарти пĕр йăхĕсенчен пĕри ислам тĕнне хирĕç пулса пăлхав çĕкленĕ.
Тутар-монголĕсем пырса кĕни
XIII ĕмĕрте монголсем Мускавăн историпе пĕтĕм тĕнчене чĕтретме тытăнаççĕ, пĕр халăх хыççăн тепĕр халăха хăйсене пăхăнтараççĕ. 1223 çулта Атăлçи Пăлхар тапăнса кĕнĕ монголсене чи малтан çапса аркатнă. 1229, 1232 çулсенче вĕсем каллех Атăлçи Пăлхара тытса илес шухăшпа килеççĕ, анчах та вĕсене çăпса аркатаççĕ. Темле вăйлă патшалăх пулсан та 1236 çулта Атăлçи Пăлхар тутар-монголсене парăнать. Çапах та вĕсем ку тăрăхра канлĕ хуçаланайман — çăлăнса юлнă халăх темиçе хут та пăлхав çĕкленĕ. 1241 çулта вара тутар-монголĕсем ку çĕрсене иккĕмĕш хут çĕнтерсе илнĕ. 1242 çулта Ылтăн Урта йĕркеленет, ку çĕрсем вăл патшалăха кĕреççĕ. 1361 çулта ку çĕрсем çине Ылтăн Уртапа хирĕçсе кайнă Уксак Тимур килсе кĕрет — нумай халăха касса тухать.
Хусан ханлăхĕ
1437—1445 çулсенче ку çĕрсем çинче Хусан ханлăхĕ йĕркеленет, Чăваш Ен çĕрĕсем унта кĕреççĕ. 1552 çулта Мускав патшалăхĕ Хусана илеть. Чăвашсана та вăсанпа пĕрле илнĕ.
Раççей патшалăхĕнче
Раççей шутĕнче пурăннă вăхăтра Чăваш Ен çĕрĕсем çинче темиçе вăрçă тухать — пурте вĕсем хĕрĕçченсене пусмăрланинчен хăтарассипе çыхăннă. Степан Разин, Емельян Пугачёв ертсе пыракан вăрçăсене чăвашсем уйрăмах анлăн хутшăнаççĕ.
Совет тапхăрĕ
1917 çулта Раççей империйенче революци пулса иртет — хура халăх влаçе хăй аллине илет, совет тапхăрĕ пуçланать. Совет тапхăрĕнче чăвашсен автономлă облаçне туса хураççĕ, каярахпа автономлă республики йĕркеленет.
Автономлă облаçе туни хыççăн экономика ыйтăвĕсене та татса пама вăхăт çитнĕ. Граждан вăрçи хыççăн Чăваш Енĕ экономика тĕлĕшĕнчен самай арканса пĕтнĕ пулнă. Акмалли çĕрсен лаптăкĕ пĕчĕкленнĕ, вăрман сахалтарах каснă, тур-пулĕ те япăх пулнă. Çапах та ку йывăрлăхсем çине пăхмасăр Чăваш çĕрĕ 1920/1921 çулсенчи продразвесткăна 108% таран пурнăçланă. Чăвашсем унччен те хăйсене пусмăрланине чăтса тăман, халĕ те, хăйсене ытла вăйлă хĕснĕрен совет влаçне хирĕç кĕрешме пуçланă.
Пăлхав йĕр хăвармасăр иртмен. 1921 çулăн çуркунне РКП(б) продразвестка вырăнне çĕнĕ экономика политики çине куçать, ирĕклĕ суту-илӳ тума май параççĕ.
Хальхи вăхăчĕ
1992 çулхи нарăсăн 19-мĕшĕнче Чăваш Республики пулса тăнă.
942
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Литосара
Литосара — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Вонгуда юханшывăн сулахай çыранĕпе, 38 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Мирёнки
Миренки, — Чăваш Енĕн Улатăр районĕн ялĕ. Миролейка юханшыв хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 665 çын, çав шутра 310 арçын, 355 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Морак (Кукарча районĕ)
Мраково  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 8333 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453331, ОКАТО кочĕ — 80238850001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
943
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Изгар
Изгар  — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан территорипе юхать. Кĕçĕн Çарăмсан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Горохов Юрий Иванович
Горохов Юрий Иванович — (01.08.1921-01.01.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Анăç фронтăн 1-мĕш сывлăш çарĕн 309-мĕш пĕтерекен авиаци дивизин 162-мĕш пĕтерекен авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ, капитан.
Васильевский (Кукарча районĕ)
Васильевский  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 14 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
944
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Войвож (Безволосная юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Безволосная юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Иштуган (юханшыв)
Иштуган  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ, Самар облаçĕ территорипе юхать. Аслă Çарăмсан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Нукус
Нукус (каракалпак Нөкис, Nukus) — Узбекистан хули, Каракалпакстан Республикин тĕп хули. Амударья айлăмĕнче, Арал тинĕсĕнчен аяка мар вырнаçнă. Хулана 1932 çулта никĕсленĕ. Вăл вăхăтра ку пĕчĕк поселок кăна пулнă.
Каçăсем
Категори:Узбекистан хулисем Категори:Каракалпакстан
Мосиха (юханшыв)
Мосиха — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
945
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хусан (юханшыв)
Хусан — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан территорипе юхать. Юханшыв Куйбышев шыв усравĕ (Атăл) юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 140 км, бассейн лаптăкĕ 2600 км2.
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Эна (департамент)
Эна (франц. Aisne) — Францин çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă, Пикарди регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 02. Администрациĕ Лаон хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 535,5 пин (1999) çын.
Çутçанталăк
Чĕрĕ çутçанталăк
= Чĕрĕ мар çутçанталăк =
Эна (департамент)
Географи
Департамент лаптăкĕ 7 369 км² танлашать. Департамент Эна юханшыв тăрăхĕнче вырнаçнă. Юханшыв департаменат урлă тухăç енчен анăç енелле юхать.
Çутçанталăк
Чĕрĕ çутçанталăк
*
Эна (департамент)
Географи
Департамент шутне 5 округ, 42 кантон тата 816 коммуна кĕреççĕ.
Междуречье
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 415 çын, çав шутра 185 арçын, 230 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Эна (департамент)
Истори
Мозель — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче чи пĕрремеш йĕркеленĕ департаментсем шутне кĕрет. Иль-де-Франс, Пикарди тата Шампань провинцисен çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Провинци ятне Эна юханшыв ячĕпе панă.
Ремовка (юханшыв)
Ремовка — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Эн (департамент)
Эн (франц. Ain) — Францин хĕвелтухăç енче вырнаçнă, Рона — Альп регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 1. Администрациĕ Бург-ан-Бресс хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 535,5 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 762 км² танлашать. Департамент Ронăпа Сона юханшывсен хушшинче Юра тăвĕсен кăнтăр айăккинче вырнаçнă.
Департамент шутне 4 округ, 43 кантон тата 419 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Эн — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче чи пĕрремеш йĕркеленĕ департаментсем шутне кĕрет. Бресс, Бюже, Домбр тата Жез провинцисен çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Провинци ятне Эн юханшыв ячĕпе панă.
Категори:Франци департаменчĕсем
Сельверстрова Надежда Аркадьевна
Сельверстрова Надежда Аркадьевна (1971, раштав, 9, Каншел ялĕ, Патăрьел районĕ, Чăваш АССР) — чăваш сăвăçи.
Биографи
1993-1994 çулсенче Хусанта тухса тăракан «Сувар» чăваш хаçатĕнче корреспондентра, каярахпа Шупашкарта «Сурпан» курав залĕнче ĕçленĕ.
Хальхи вăхăтра Чăваш наци музейĕн этнографи пайĕнче ăслăлăх ĕçтĕшĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Авторăн сăввисем республикăри хаçат-журналта, Чăваш патшалăх кĕнеке издательстви кăларнă ятарлă сăвă пуххисенче кун çути курнă.
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Пайăр çынсем:Патăрьел районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:1971 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 9-мĕшĕнче çуралнисем
Кузьминовка (Кукарча районĕ)
Кузьминовка  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 78 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453331, ОКАТО кочĕ — 80238850003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
947
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хĕвелтухăç (Бердыш юппи)
Хĕвелтухăç — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Бердыш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ловзеньга
Ловзеньга (Ловзанга) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. ВОлышка юханшывăн сулахай çыранĕпе, 172 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Баранов Ардальон Вениаминович
Баранов Ардальон Вениаминович — ( 28-20), 1-мĕш Беларуç фрончĕн 47-мĕш çарĕн 76-мĕш перевçĕсен дивизин 93-мĕш перевçĕсен полкĕн миномёт батареин командирĕ, лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ , ,. Указ дати - 31.
Моховое-Болото
Моховое Болото (Моховое Болото) — Пушкăрт Республикинчи Пелепей районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Ку ял Пушкăртстанри чăваш ялĕсен ятарласа хатерленĕ йышĕнче пур.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (100%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Пелепее çитме: 14 çм ,
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Кăратмас
Кăратмас Семено-Макарово — Пушкăрт Республикинчи Йермекей районĕнчи  чăваш ялĕ.
Кун-çулĕ
1795-мĕш çулта çĕнĕрен тĕне кĕнĕ чăваш Семен Макаров Кыр-Елань вулăсĕн пушкăрчĕсемпе килĕшӳ туса 10 килпе 50 çуллăха вырнаçса ларма ирĕк илнĕ. Çулталăкра пĕр килтен 20 пус тӳлеме килĕшнĕ. ..
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çыравпа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (86%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Йермекее çитме: 11 çм , Приютово станцине 42 çх.
Кученяево
Кученяево (Кученяево, Куцянвеле), — Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕ.
Горошек Павел Антонович
Горошек Павел Антонович (Горощик Павел Антонович ) Павел Антонавіч Гарошак — (10.06.1925-19.10.1994), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 17. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 3-мĕш гварди танк çарĕн 9-мĕш механизăмланă корпусăн 69-мĕш механизăмланă бригадин 1-мĕш мотоперевçĕсен батальонĕн санитарĕ, красноармеец.
Кученяево
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Микологи
мини|Микологи Микологи(грек чĕлхи mýkes — кăмпа), — кăмпасене тĕпчекен ăслăлăх. Микологи кăмпасене мĕнле усă курма пулассине, вăл мĕнрен тăнине, унăн ген тата биохими уйрăмлăхĕсене тĕпчет. Çавăн пекех микологи кăмпасене классификацилес енĕпе ĕçлет.
948
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кученяево
Каçăсем
Кученяево
Микологи
Кăмпасене мĕнле усă курассине тĕпчесси:
Каçăсем
Категори:Микологи
Ломовая (Ковжа юппи)
Ломовая (Перечная) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Ковжа юханшывăн сылтăм çыранĕпе 42 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Бадьяёль (Берёзовка юппи)
Бадьяёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Берёзовка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Тусан Пырши
Тусан Пырши, — 1930-мĕш çулсенче Америкăра алхаснă çил-тăвăлсен ячĕ.
Категори:Çилсем
Ур (юханшыв)
Ур — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 102 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
949
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Алье (департамент)
Алье (франц. Allier) — Францин тĕп облаçĕнчи кăнтăр енче вырнаçнă, Овернь регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 03. Администрациĕ Мулен хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 344,7 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 7 340 км² танлашать. Департамент тăрăх Алье, Луара тата Шер юханшывсем юхаççĕ.
Департамент шутне 3 округ, 35 кантон тата 320 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Алье — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче чи пĕрремеш йĕркеленĕ департаментсем шутне кĕрет. Овернь тата Бурбонне провинцисен çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Провинци ятне Алье юханшыв ячĕпе панă.
1940 çулта Петен маршал правительстви хăйĕн резиденци вырăнне Виши хулине суйласа илнĕ.
Категори:Франци департаменчĕсем
Камышлейка (Кармала юппи)
Камышлейка (приток Кармалы)  — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕн Кушкă районĕ территорипе юхать. Кармала юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Тарасов Арсений Алексеевич
Тарасов Арсений Алексеевич, — чăваш çыравçи, драматургĕ. 1956 çулхи çĕртме уйăхĕн 28-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Патăръел районĕнчи Пăлакассинче çуралнă.
Пурнăçĕ
И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕн филологи факультетĕнче вĕренсе тухсан Чăваш телерадио комитетĕнче, унтан пĕр хушă Чăваш кĕнеке издательствинче ĕçленĕ, кайран каллех Чăваш патшалăх телерадиокомпанине куçнă. Чылай хушă ĕнтĕ тележурналист пулса ĕçлет. «Тавсси» автор передачине йĕркелесе ертсе пырать.
Пултарулăх ĕçĕсем
Унăн малтанхи сăввисем 1975 çулта «Тăван Атăл» журналта кун çути курнă. «Сутнă пӳртри юлашки каç» кĕнеки 1991 çулта пичетленнĕ. Драматургăн пьесисене чăваш театăрĕсен шилĕкĕсем çинче паян та пыраççĕ.
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Чăваш Енре çуралнисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш çыравçисем
Курт-Елга
Курт-Елга — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 34 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Горошко Ярослав Павлович
Горошко Ярослав Павлович — (04.10.1957-08.06.1994), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 05. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Туркестан çар округĕн Афганистан Демократиллĕ Республикăри совет çарĕсен контингенчĕн шутĕнчи 40-мĕш çарĕн рота командирĕ, капитан.
Малаялам
Малая́лам (вĕçленӳсĕр; тăван ят മലയാളം) — дравиди чĕлхи, Индин кăнтăр-анăçĕнче (ытларах малаяли халăхĕ хушшинче) саралнă, Тамил чĕлхипе тăванлă; один из 23 официаллă патшалăх чĕлхисен пĕри шутланать. Малаяламла 35 миллион çын ытла (малаяли) пуплет, чи нумайрах инди Керала штатĕнче.
Этимологи
«Малаялам» сăмах икĕ сăмахран тăрать: «mala»: «ту», тата «aalam» - «вырăн».
Фонологи хыпарĕсем
Уçă сасăсем
Хупă сасăсем
Диалектсем пирки
Çаплах социалла, т.с. кастă, тĕн тата йăх диалекчĕсем пур:
Каçăсем
Категори:Инди чĕлхисем Категори:Дравиди чĕлхисем
Акакан хура тул
Хура тулă (Fagopyrum) — хура тулă йышĕнчи ӳсентăрансен ăрачĕ. Хура тулăран хура тулă кĕрпи́ тăваççĕ. Кĕске вăхăтра калчаланса ешерет (12-16 эрне), вăррисем 3½-7° Р. / 4—9 °C температурине тӳсет, 2-3° С сивлек тулă калчисене пачах пĕтерет.
Истори
Хура тулă ахалли 6 пин çул маларах Кантăр-Тухăç Азире палăрнă, унтан анăçалла саралнă: Европăна, Вăтам Азине, кайран — Тибетпе Китайа.
Тĕсĕсем
The Plant List сайта тĕпе хурса хатĕрленĕ(TPL) :
Ахаль хура тулă
thumb|right|267px|Хура тулă уйĕ, Волгоград облаçĕ 200px|thumb|left|Хура тулă
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Хура тулăллисем Категори:Кĕрпе культурисем Категори:Пыл паракансем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Кăвапа
Çын кăвапи 50 — 70 см тата ытлрах та тăршшĕ пулать, çавăнпа та тĕвĕ пепки матка ăшăнче кăткăс çаврăнусем тума пултарать. Çуралнă пепке кăвапин хулăнăшĕ — 2 см яхăн. Кăвапа çийĕ яка та çиçкĕн; алăра резина пекех пиçĕ.
. 1 — Кăвапа, 2 — Амнион, 3 — Аллантоис, 4 — Желточный мешок, 5 — Аталанакан гематома, 6 — Плацентăн амăш пайĕ.
Асăрхавсем
Категори:Эмбриологи Категори:Акушер ĕçĕ
Арча кун-çулĕ
Арча хулине вырăс çулçӳревçĕсем 1497 çулта асăнаççĕ. Анчах та Арча хули X — XII ĕмĕрсенче пулнă, халĕ Тутарстанри Арча хулин варринче вырнаçнă пулнă. Арча хулине халĕ вырăсла Арск теççĕ. Чылай тĕпчевçĕсем унăн вырăсла ятне кура вăл арсен хули е арсем (удмуртсем) пурăннă вырăнта никĕсленĕ хула тесе шутлаççĕ. Ку вăл пачах та тĕрĕс мар.
Арча — йывăç ячĕ, анчах та вăл, тутар тĕпчевçисем каланă пек, уртăш мар. Арча — уртăш евĕрлĕ урăх йывăç. Вăл, ахăртнех, ĕлĕк Атăлçи Пăлхарстанра чылай çĕрте, уйрăмах туллă-сăртлă çĕрте ӳснĕ пулас. Арча уртăшран çӳллĕрех, хулăнрах. Арчаран чăнласах та тĕрлĕ тумтир упрамалли сунтăх тунă. Кайрантарах ăна йывăççи ячĕпе арча теме тытăннă. Арча йывăç патне хурт-кăпшанкă та, шĕкĕ те пымасть, унта кĕпе-тумтир питĕ аван упранать.
Çапла ĕнтĕ, Арча хулине никĕсленĕ çĕрте арча йывăç нумай ӳснĕ пулмалла. Авалхи пăлхарсем çутçанталăка лайăх пĕлнĕ, юратнă, хисепленĕ, хăйсен темиçе хулине таврара ӳсекен йывăçсен ячĕпе панă — Тупăлхату, Çăкату, Арча...
Авалхи Арча хули Хусан шывĕн çӳллĕ çыранĕнче, ту çинче сарăлса илемленсе ларнă. Пĕтĕмĕшпе вăл 24 пин тăваткал метр лаптăк йышăннă. Ăна никĕслекенсем Хусан çырмипе те, çӳллĕ ту чакăлĕсемпе те усă курнă, хăйсен хулине никам пырса кĕреймесле çирĕплетнĕ. Вăл вырăнта çĕр хăпартса тунă çӳллĕ хӳме пулни халĕ те паллă. Хӳмерен шаларах чултан тунă карман пулни курăнать.
Арча хулине тутар-монголсем çунтарса янă пулмалла. Çапах та кайран вăл çĕнĕрен çĕкленнĕ.
Тĕпчевçĕсемшĕн паллă ĕнтĕ - Хусана илнĕ хыççăн та Арча хули таврашĕнче темĕн чухлĕ чăваш ялĕсем пулнă. Акă 1565-1568 çулсенче çырса илнĕ хăш-пĕр ячĕсем: Пăрнаш (Чăваш Енре халĕ те пур çак ятлă ялсем), Тевлеçер, Кинтĕр, Камай, Кулай, Меметхуçа, Тăлмач, Чура, Кишмет, Кушлавăш, Именкасси, Чăвашли, Шăхаль, Ямпах... Шăхаль ятлă ял вунă ытла та. Е Çемен Элкер çырнине астăвар-ха: "Кушлавăш текен вуникĕ ял уйĕ..."
Хальхи Тутарстана кĕрекен Кушлавăш ялĕнче тутарсен паллă сăвăçĕ Габдулла Тукай çуралса ӳснĕ. Çавăнпа та ăна "чăваш ялĕнче çуралнă" теççĕ.
Кушлавăш та, Чура та, Шăхаль те, Ямпах тата ыттисем те чăваш ялĕсем пулнă-çке!.. Тутар-монголсем киличчен çеç мар, кайран та, Хусана вырăссем илсен те... Ку ялсем пурте Арча таврашĕнче. XVII - XVIII ĕмĕрсенче те унти халăх хăйне чăваш тенĕ. Хусантан Арча хулине каякан аслă çула сĕм авалтан Чăваш тăрăхĕ (Чувашская даруга) тенĕ. Акă Н.Спасский хăйĕн "Очерки по родиноведению" кĕнекинче çырать: "«При царе Иоанне IV московские ратные люди ходили на Казань в 1545, 1547, 1548, 1550, 1552 годах, при чем в 1550 году был основан при Устье Свияги город Свияжск. Тогда горные черемисы и чуваши передались России и получили от государя золотую грамоту, льготы в уплате ясака, а инородческие послы были щедро награждены. Скоро и другие инородцы потребовали от Казани подчинение России. Так, арские чуваши (Арча чăвашĕсем) с оружием явились на ханский двор и стали требовать, чтобы хан покорился Москве»."
XVI ĕмĕрте «Царственная книга» текен хайлав-чăнлавра çакна татах çирĕплетнĕ: "«В Арске жили Чуваши»," — тенĕ унăн 175-мĕш страницинче. Çак çамахсене XIX ĕмĕрте Хусанта пурăннă вырăс тĕпчевçи Карл Фукс хăйĕн «Казанские татары» кĕнекинче питĕ курăмлă çырать.
XIX ĕмĕрте çеç унти чăвашсем ислам тĕнне йышăнса тутарланма тытăннă. XIX ĕмĕр вĕçĕнче ку таврара туп-тулли чăваш ялĕсем пулнине вырăссен паллă хĕрарăм çыравçи Софья Чичерина та хăйĕн «У приволжских инородцев» кĕнекинче кăтартать. Вăл хăй куçепе тутарланса пыракан чăваш ялĕсене курнă. Çирĕм çӳл каялла чăваш ялĕ пулнă вырана пырать те унта тутарсем пурăннине курать. Ваттисем те, çамрăксем те чăвашла пĕлмеççĕ, хăйсене чăнласах тутар теççĕ. "«Эсир тутар мар, эсир чăваш-çке-ха!»" — тесен, ваттисем: "«Çук, эпир ĕлĕк хура тĕнпе пурăннă, халĕ çутă тĕне тухрăмăр!»" — теççĕ.
"«Çутă тĕнпе пурăнакан — тутар. Çутă тĕн чĕлхи — тутар чĕлхи. Çавăнпа чăваш чĕлхине манмалла иккен. Акă мĕн патне илсе пынă ислам тĕнне тухни çӳллĕ культурăлли пăлхар-чăваш халăхне!..»," — çырать чăвашсен паллă çыравçи-тĕпчевçи Юхма Мишши.
Арча хули те йăлтах тутарланса кайнă. Ячĕ çеç авалхи пăлхарсен никĕсĕ пулнине тĕнчене пĕлтерет.
Вуламалли
Категори:Арча Категори:Атăлçи Пăлхар
Пĕр сехетри зона
thumb|400px|Вăхăт тăрăхĕсем Пĕр сехетри зона е пĕр вăхăтлă зона — пĕр вăхăт йĕркине йышăннă Çĕр чăмăрĕн регионĕ.
Пайлав принципĕсем
Пĕр сехетлĕ зонăсен системин хальхи никĕсне ятарласа координациленĕ вăхăта (пĕтĕм тĕнче вăхăтне) тĕпе хунă. Çав ятарлă координатран вăхăт тăрăхĕсене шутлаççĕ. Кашни градуса валли (е кашни градус, минута, çекунтă валли) вăхăт кĕртес мар тесе, Çĕре 24 Пĕр сехетлĕ зонăна пайланă. Пĕр зонăри вăхăт тепĕринчен сехет хисепĕпе çеç уйрăлса тăрать, минутпа çеккунт хисепĕ тĕнчипех пĕр пек пырать. Тĕнчери хăш-пĕр çĕршывсенче вырăнти вăхăт координат вăхăтĕнчен шăп та шай тулли сехет мар, тата 30 е 45 минут чухлĕ ытларах пулма пултарать. Паллах, çакăн пек вăхăт тăрăхĕсем тĕнчипе çирĕп тытса пыракан вăхăт системине тивĕçтермеççĕ.
Çурçĕрпе Кăнтăр полюсĕсенче меридиансем пĕр пăнчăра тĕл пулаççĕ, çавăнпа унта вăхăт тăрăхĕн пĕлтерĕшĕ çук, вырăнти вăхăтăн палăртăвĕ те «çухалать». Полюссенчи вăхăт тĕнче вăхăчĕпе тан шутланать пулин те, Амундсен-Скотт (Кăнтăр полюсĕ) станцинче пурнăç Çĕнĕ Зеланди вăхăчĕпе пырать.
Пĕр сехетлĕ зонин кунçулĕ
Пĕр сехетлĕ зонăсене кĕртиччен кашни хула хăйĕн вырăнти географи вăрăмлăхĕпе çыхăннă хĕвел вăхăчĕпе пурăннă. Чукун çулпа çыхăну хатĕрĕсем аталаннăçем вăхăта шутлассине йĕркелеме тытăннă. Пĕр сехетлĕ зонăсен хальхи системине Çурçĕр Америкăра, Канада инженерĕ Сэндфорд Флеминг 1879 çул тĕлнелле кĕртнĕ, 1929 çул тĕлне ку система тĕнчепех сарăлнă. Раççейре пĕр сехетлĕ зонăсен йĕрки 1917 çулчченех пулман.
Каçăсем
(KMZ тĕллисен файлĕ, Google Earth валли)
*
Лоповица
Лоповица — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Вохтомица юханшывăн сылтăм çыранĕпе 58 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Шаляпин Фёдор Иванович
Шаляпин Фёдор Иванович, — паллă вырăс опера юрăçи. 1873 çулхи нарăсăн 13-мĕшĕнче Хусанта çуралнă. 1938 çулхи ака уйăхĕн 12-мĕшĕнче килнĕ.
Кун-çулĕ
Фёдор вырăс Иван Яковлевич Шаляпин (1837—1901) хресченĕн кил-йышĕнче çуралнă. Ача чухнех юрланă. Пĕтĕмĕшле пĕлӳ илнĕ.
1889 çулта вăл В. Б. Серебряковăн драма ушкăнне лекет. 1890 çулхи пуш уйăхĕн 29-мĕшĕнче вăл чи малтанхи хут пĕччен юрлать — Евгений Онегин оперăра Зарецкий партине юрлать. 1890 çулхи авăн уйăхĕнче вăл Хусантан Ӗпхĕве куçать, С. Я. Семёнов-Самарскийĕн опера труппинчи хорĕнче юрлама пуçлать. Монюшкăн «Галька» оперинче пĕр артист чирлесе кайсан ăна солист вырăнне тăратаççĕ. Çапла вăл хорта юрлаканран солист пулса тăрать.
1893 çулта вăл Мускава, 1894 çулта Санкт-Петербурга çитет. 1918 çулта вăл Республикăн халăх артисчĕ ятне тивĕçĕт. 1921 (1922) çул хыççăн вăл чикĕ леш енче юрлама тухса каять те нумай хушă тăван çĕршывне таврăнмасть. Ку Совет влаçне килĕшмест — вĕсем унăн халăх артисчĕ ятне те каялла илеççĕ, тăван çĕре таврăнма чараççĕ.
1937 çулхи çуркунне вăл лейкемипе чирлени паллă пулса тăрать. 1938 çулхи ака уйăхĕн 12-мĕшĕнче арăмĕ алли çинче вилсе кайнă. Пытарма ăна Батиньоль çăви çинче пытарнă пулнă, анчах та 1984 çулхи юпа уйăхĕн 29-мĕшĕнче ăна Мускаври Новодевичье çăви çине куçарнă.
Ӗçĕсем
Категори:Вырăс опера юрăçисем Категори:Мусăкçăсем, алфавитпа
950
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сум
Сум (So‘m), — Узбекистан валюти. Сума 1994 çулхи утă уйăхĕн 1 Узбекистан президенчĕн указĕпе хута кĕртнĕ. "Узбекистан Республикинче халăх валютине хута кĕртесси çинчен" указа 1994 çулхи çĕртме уйăхĕн 16 кăларнă.
1 сум = 100 тийин.
Калинино (Улатăр районĕ)
Калинино, — Чăваш Енĕн Улатăр районĕн ялĕ.
Сум
Сума хут укçă тата тимĕр укçа пек кăлараççĕ. Укçан номиналĕсем:
Категори:Валютăсем Категори:Узбекистан экономики
Калинино (Улатăр районĕ)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 353 çын, çав шутра 249 арçын, 104 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Болотный (Берёзовка юппи)
Болотный — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Берёзовка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Равка (юханшыв)
thumb|250px|[[Долецко урлă юхакан Равка]]
Болотный (Берёзовка юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Черта (юханшыв)
Черта — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Болотный (Берёзовка юппи)
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Равка (юханшыв)
Равка (пол. Rawka), — Польшăн юханшыв. Тăршшĕ. Бассейн лапакĕ.
Черта (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Кĕçĕн Сĕнчĕ
Кĕçĕн Сĕнчĕ   — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан территорипе юхать. Сĕнчĕ юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 67 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Тури Прованс Альпĕ
Тури Прованс Альпĕ (франц. Alpes-de-Haute-Provence) — Францин кăнтăр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă, Прованс — Альп — Лазур çыранĕ регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 04. Администрациĕ Динь-ле-Бен хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 140 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 925 км² танлашать. Департамент сăртлă-туллă типĕ вырăнта вырнаçнă. Мĕн те пулин çитĕнтерес тесен шыв шыварса тăмалла.
Департамент шутне 4 округ, 30 кантон тата 200 коммуна кĕреççĕ.
Истори
1970 çулхи ака уйăхĕн 13-мĕшĕччен департамен Айлăмри Альп ятлă пулнă.
Категори:Франци департаменчĕсем
Лужега
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
951
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Раштав, 9
Вилнĕ
Категори:Кунсем
952
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Янăшма
Янăшма (Елань-Чишма) — Пушкăрт Республикинчи Йермеккей районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Кун-çулĕ
1788-мĕш çулта Семен Семенов ертсе пыракан 20 чăваш кил-йышĕ Кыр Елань вулăсĕнчи çĕр çинче 100 çуллăха вырнаçма ирĕк илнĕ. Уншăн çĕр хуçисене çулталăка 10 пус тӳлеме килĕшнĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (93%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Йермекее çитме: 16 çм , Приютово станцине 47 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Йермеккей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Киев вокзалĕ
thumb|220px|Киев вокзалĕн çурчĕ Киев вокзалĕ —(малт. Брянский) — Мускавăн 9 чукун çул вокзалĕсенчен пĕри, Мускав-Пассажир-Киев чарăнăвĕн терминалĕ.
Вуламалли
thumb|250px|Киев вокзалĕн [[Шухов Владимир Григорьевич|Шуховский металл-кантăклă дебаркадерĕ, Мускав]]
Каçăсем
Категори:Мускав вокзалĕсем Категори:Мускав палăкĕсем
Анат Майка
Анат Майка — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 4 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453331, ОКАТО кочĕ — 80238850005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Горский Михаил Николаевич
Горский Михаил Николаевич — (10.11.1904(28.10)-07.09.1960), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 52-мĕш çарĕн артиллери командующийĕ, гварди полковник.
953
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Курувка (юханшыв)
thumb|left|200px|[[Хжонхув витĕр юхакан Куровка]] Куровка (пол. Kurówka), — Польшăн юханшыв, Вислăн сылтăм юппи, Люблина сăртлăхĕнче вырнаçнă. Тăршшĕ. Бассейн лаптăкĕ.
Тавралăхĕ
thumb|right|200px|Pedestrian bridge on Куровка Юхса кĕрекен шывсем: Струга Курув (Struga Kurów), Бялкa (Białka), Воднa Струга (Wodna Struga).
Юханшыв çинче никĕсленĕ пурăну вырăнĕсем: Гарбув, Маркушув, Курув, Коньсковольă, Пулавы.
Ичиксы
Ичиксы, — Чăваш Енĕн Улатăр районĕн ялĕ. Ичиксы юханшыв хĕрринче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Утă, 1
Уявсем
Канадăн кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Вой-Вож (Берёзовка юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Берёзовка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Хурамал (Ермеккей районĕ)
Хурамал Средние Карамалы — Пушкăрт Республикинчи Йермекей районĕнчи  чăваш ялĕ.
Кун-çулĕ
Ялти шкула 1891-мĕш çулта уçнă.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çыравпа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (68%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Йермекее çитме: 25 çм , Приютово станцине 30 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем Категори:Пушкăрт Республикин Йермекей районĕ
954
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Калигула
мини|Калигула
Кун-çулĕ
Германикпа Аслă Агриппинăн ултă ача пулнă. Гай виççĕмĕш ачи пулнă. Ачалла ăна ашшĕ германсен çĕрĕ çине харçа кайнă чухне хăйпе пĕрле илсе кайнă. Уринче вара унăн çарти калиг евĕрлĕ ачапча атти пулнă.
33-мĕш çулта вăл Юния Клавдиллана качча илет, анчах та ача çуратнă чухне арӑмӗ те ачи те вилеççĕ.
37 çулхи пуш уйăхĕн 18-мĕшĕнче астул çине ларнă.
Рига вокзалĕ
Рига вокзалĕ — Мускав чукун çул вокзалĕсенчен пĕри, Ригă лапамĕ çумĕнче, Мир проспекчĕпе Сущёв вал урлашнă çĕрте вырнаçнă. 1930 çулчен вокзал «Виндав», 1942 çулчен — «Балти», 1946 çулчен — «Ржев» вокзалĕ ятлă пулнă.
Кун-çулĕ
Вокзалăн çуртне 1897—1901 çулсенче Виндав чукун çулне хунă чух (халĕ МЧÇ Ригă тĕлли) хывнă чух туса лартнă. Проекчĕн авторĕ: петербург архитекторĕ Бржозовский Станислав Антонович, вăлах Витебск вокзалĕн (Санкт-Петербург) эскизне хатĕрленĕ. Çурт-йĕре тунă чухне архитектор Дидерихс Юлий Фёдорович ертсе пынă.
Рига вокзалĕн икĕ çулĕпе инçет пуйăсĕсем (кунне виççĕ), икĕ — хулаçум пуйăсĕсем çӳреççĕ. Темиçе çулĕ çинче чукун çул транспорчĕн истори музейне вырнаçнарнă.
Вокзал çумĕнче метро «Рижская», ОЧÇ «Рижская» платформи вырнаçнă.
Рига вокзалĕпе Савелов вокзалĕ сахал усăллă тесе вĕсене 2000-мĕш çулсем пуçламăшĕнче хупма шутланă.
Тĕлсем
Ригă вокзалĕнчен Великие Лукипе Рига çине пуйăссем çӳреççĕ.
Çаплах вокзалран хулаçум электропуйăссем (кунне 60 яхăн, 2007, юпа) Павшино, Нахабино, Дедовск, Çĕнĕ Иерусалим, Волоколамск, Шаховская çити çӳреççĕ.
955
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кĕçĕн Эврел
Кĕçĕн Эврел  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Эврел юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Белорус вокзалĕ (Мускав)
Тĕлĕсем
Пуйăссен çӳрев йĕркипе 2007 çулхи юпа уйăхĕ тĕлне вокзалран кунсерен 23 инçет пуйăсĕ çула тухса каять:
Каçăсем
Категори:Мускав вокзалĕсем
Томас Мустер
thumb|Томас Мустер Томас Мустер (Thomas Muster, 1967 çулхи юпа, 2, Лейбниц хулинче, Австри çуралнă) — австри профессиллĕ теннисист, тĕнчен пĕрремĕш ракетки пулнă.
Çĕнтерӳ (1)
Категори:Юпа, 2 çуралнисем Категори:1967 çулта çуралнисем Категори:Австри теннисисчĕсем
Чистюнька (юханшыв)
Чистюнька — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 45 км.
Лужма (Икса юппи)
Лужма — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Икса юханшывăн сылтăм çыранĕпе 11 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 48 км.
Чистюнька (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Лужма (Икса юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Чистюнька (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Лужма (Икса юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Кÿлепе
Ко́рпус — (corpus — кĕлетке, пӳ)
Торий
Тори — 90 атом номерлĕ хими элеменчĕ. Атом масси 238,029; Th тесе паллă тăваççĕ(Thorium), актиноидсен шутне кĕрет. Çутçанталăкра анлă сарăлнă радиохастар элементсенчен пĕри.
Истори
Берцелиус 1828 çулта кайран торит (тори сульфатне усрать) ят панă минералтан кăларнă.
Туса кăларни
Тори, ытти сайра çĕр металлĕсем пекех, хлоридсенчен е оксидсенчен металлотермипе е кальцитермипе кăлараççĕ.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Актиноидсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем
Стронций
Стронци' (лат. Strontium) Элементсен периодикăллă системин 38-мĕш элеменчĕ, сĕлтĕ çĕр металлĕсен ушкăнне кĕрет.
Çут çанталăкра тĕл пулни
Çутçанталăкра метал евĕр тĕл пулмасть. 40 минерала кĕрет, вĕсенчен чи пĕлтерĕшли - целестин SrSO4 (51,2% Sr). Унсăр пуçне стронцианит SrCO3 (64,4% Sr) тупăçлаççĕ. Стронци кальци минералĕсенче хутăш пек тĕл пулать.
Çĕр хуппинче сарăлнă тăрăх стронци 23-мĕш вырăнта, ун массăллă пайĕ 0,014% ( литосферăра — 0,045%). Çĕр хуппинчи моль пайĕ - 0,0029%. Стронци тинĕс шывĕнче (8 мг/л) шайра сарăлнă.
Çĕруправĕсем
АПШри Калифорнипе Аризонăра, Раççейре тата ытти çĕршывсенче çĕруправĕсем пур.
Стронций-90
thumb|left|Совет Союзĕнче [[маяка хăватпа тивĕçтерме тунă РИТЭГ]] 90Sr 28.9 çул çурма аркану тапхăрĕллĕ изотоп. Вăл β-арканупа аркансан 90Y (çурма аркану тапхăрĕ 64 сехет) изотоп пулать. 90Sr ядерлда сирпçнусенче тата ядерла реактор ĕçленĕ вăхăтра пулать. Аварисем вăхăтĕнче Çутçанталăка лекет. Ку изотопппа çыхăннă чи пысăк авари Челепи облаçĕнчи "Маяк" ПО 1957-мĕш çулта пулнă.Стронци çутçанталăка варлатнă вырăнта Хĕвелтухăç Урал заповедникне туса хунă.
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем Категори:Сĕлтĕ çĕр металлĕсем
Турикас Тушкил
Тирикас Тушкил, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
956
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Турикас Тушкил
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 607 çын, çав шутра 301 арçын, 306 хĕрарăм пурăннă.
Яла никĕслени
Юмах-халап тăрăх Тушкил ялĕ 500-600 çул каялла пуçланса кайнă. Ӗлĕк-авал ку вырăнта çын кĕрсе тухайми сĕм вăрман пулнă. Çав вăрманта пăч-пач çынсем киле пуçланă. Пĕрремĕш килнĕ çын Тускил ятлă пулнă. Вăл çурт лартма лайăх çĕр суйласа илет, шыв патне лартать. Ун хыççăн татах та çынсем киле пуçлаççĕ. Ял ячĕ вара Тушкил пулса тăрать.
Тушкилпе Ямпулат
Ӗлĕк-авал Шимпулапа Ямпула ятлă çынсем пурăннă. Вĕсем пĕр çемьре туслă, мирлĕ, пĕр-пĕрне пулăшса пурăннă. Пĕррехинче Шимпулапа Ямпула хытă вăрçăнса каяççĕ. Çакăн хыççăн вĕсем уйрăм пурăнма пуçлаççĕ. Шимпулапа Ямпула ятсенчен вара Шимкуспа Ямпулат ялĕсем пуçланса кайнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Сингармонизм
Сингармонизм ăнлав Сингармонизм текен питех те хăйне евĕрлĕ пулăма тĕпчевçĕсем тахçанах, тюркологипе алтаистика малтанхи утăмĕсем тума пуçласассăнах асăрханă. Чăваш чĕлхи пĕлĕвĕнче ку пулăм пирки пуçласа Н.И. Золотницкий сăмах хускатнă. Н.И. Ашмарин, В.Г. Егоров, В.И. Котлеев чĕлхеçĕсем ку ыйтăва самаях анлăн та тарăннăн тишкернĕ, ăслăлăхра сингармонизма чăваш фонетикин тĕп законĕ тесе хакласси йăлана кĕнĕ. Тĕрлĕ тĕпчев ĕçĕнче паян кунчченех «сингармонизм», «уçă сасăсен килĕшĕвĕ», «хупă сасăсен килĕшĕвĕ», «сыпăк сингармонизмĕ» терминсемпе усă кураççĕ. Сингармонизма пула сыпăкри уçă сасăсемпе хупă сасăсем пĕр-пĕринпе хытăлăхпа çемçелĕх тĕлĕшĕнчен килĕшсе тăраççĕ. Сыпăкри сасăсем е пурте хыттисем, е пурте çемçисем пулаççĕ.
Ярославль облаçĕ
Яросла́вль о́блаçĕ — Раççейĕн тĕп пайĕнче вырнаçнă облаçĕ. Тĕп хули — Ярославль.
Искра
Искра (Искра), — Чăваш Енĕн Улатăр районĕн ялĕ. Çĕнĕ Эйпеç чăвашĕсем никĕсленĕ.
Ярославль облаçĕ
Географи
Облаç территорийĕ:. Юнашар çĕрсем: Тверь, Мускав, Иваново, Улатимĕр, Кострома тата Вологда облаçĕсем.
Искра
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 2 çын, çав шутра 1 арçын, 1 хĕрарăм пурăннă.
Ярославль облаçĕ
Истори
Ярославль кĕпернийĕн гербне 1936 çулхи пуш уйăхĕн 11-мĕшĕнче йышăннă.
Каçăсем
Категори:Смулен облаçĕ
Искра
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Горчаков Иван Павлович
Горчаков Иван Павлович Горчаков Иван Павлович — (12.06.1922-26.02.2004), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 21. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 65-мĕш çарĕн 12-тӳпе артиллери дивизин 997-тӳпе артиллери полкĕн батарея командирĕ, аслă лейтенант.
Кыртаёль (Берёзовка юппи)
Кыртаёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Берёзовка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Баранов Виктор Ильич
Баранов Виктор Ильич — (4.01.1906 (22.12.1905)-26.10.1996), Çурçĕр-Анăç фронтăн 7-мĕш çарĕн 10-мĕш танк корпусĕн 13-мĕш çăмăл танк бригадин командирĕ, полковник, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 21.
Тури Альп
Тури Альп (франц. Hautes-Alpes) — Францин кăнтăр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă, Прованс — Альп — Лазур çыранĕ регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 05. Администрациĕ Гап хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 121 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 5 549 км² танлашать. Департамент урлă Дюранс, Бюэш, Кларе, Драк, Севересс юханшывĕсем юхаççĕ.
Департамент шутне 2 округ, 30 кантон тата 177 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Тури Альп — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче чи пĕрремеш йĕркеленĕ департаментсем шутне кĕрет. Дофине провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Категори:Франци департаменчĕсем
Луптега
Луптега — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Мăн Мошенское кӳлĕ - Моша юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Белорус вокзалĕ (пĕлтерĕшсем)
Белорус вокзалĕ:
Мараса
Мараса  — Раççей территоринчи юханшыв. Тутарстан территорипе юхать. Кĕçĕн Çарăмсан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 40 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Аслă Çарăмсан пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Аслă Çарăмсан бассейнĕ
Мартыново (Ярославль облаçĕ)
Мартыново — Ярославль облаçĕнчи ял.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Ярославль облаçĕн ял-хулисем
Юхма Мишши
Юхма Мишши (çуралнă чухнехи ят - Ильин Михаил Николаевич, 1936 çул, акн 10-мĕшĕ, Сăкăт ялĕ, Патăръел районĕ, Чăваш Ен çур.) — чăваш çыравçи, историкĕ, сăвăçи, драматургĕ, Чăваш Республикин халăх çыравçи (1993).
Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн председателĕ. СССР ÇП пайташĕ (1964), Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ, Тутарстанăн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ, Мари Элĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ, Удмурт Республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ.