cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пĕрремĕш совет-финн вăрçи
1920 çулхи юпа уйăхĕн 14-мĕшĕнче Тартура мирлĕ килĕшĕве алă пусса çирĕплетнĕ хыççăн вăрçă вĕçленнĕ. Ку килĕшӳ тăрăх Совет Раççейĕ хăш-пĕр çĕрсене çухатнă.
Вăрçă умĕнхи тапхăр
Тухăç Карели çырса хăварнă истори тăрăх вырăссен çĕрĕ пулнă. Малтан вăл Обонеж пятинине, каярахпа Новгород Руçĕн Вотск пятинин пайне кĕнĕ. Историн тепĕр тапхăрĕнче вăл Лоп погосчĕ шутĕнче пулнă. Мускав Руçĕ вăхăтĕнче Карели уесĕн пайне кĕнĕ. Каярахпа тата Раççей империн Олонецк тата ытти кĕпернисем шутĕнче пулнă. Çак çĕрсене тытса илес тесе вăрçă пуçланă та ĕнтĕ Финлянди.
Анăç Карели малтан Новгород Руçри Вотск пятинин карель çурри пулнă. XV ĕмĕр вĕçĕнчен пуçласа Мускав Руçĕн Карели уесне кĕнĕ. Финляндире ямьпа сумь йăхĕсем пурăннă пулсан Карелире вара карелсемпе вырăссем пурăннă. XII ĕмĕрĕн çурринчен пуçласа шведсем новгордсене кăнтĕр енчи Финляндирен хăваласа янă. Каярахпа вĕсемех темиçе хутчен Карелине хăйсен аллине илес тесе çапăçаççĕ. 1142 çулта, тĕслĕхрен, вырăссен çулçыравĕнче шведсем 60 шнек çинче Финляндин кăнтăр енне çитсе 150 новгород купсисене вĕлерни çинчен çырса хăварни пур. 1164 çулта шведсем 55 шкут çинче килсе Ладога çине тапăннă, анчах вĕсене хирĕç Святослав кнеç хирĕç тăнине пула вĕсен ĕçĕ ăнман. 1240 çулта Ульв Фасси швед ярлĕ шведсенчен, норвегсенчен, тата çавăн пекех сумьпе ямь халăхĕсенчен тăракан çара ертсе пырса Ладогăпа Новгорода тытса илме шутланă. Нева тинĕсе юхса кĕнĕ вырăнта вĕсемпе Александр Невски тĕл пулнă та çапса аркатнă. 1283, 1284, 1292, 1293 çулсенче шведсемпе ямьсем каллех Ладога, Карели тата Ижор çĕрĕсем çине тапăнаççĕ. 1300, 1310, 1313, 1317, 1338, 1348, 1392, 1396, 1411, 1444-1446 çулсенче шведсемпе ямьсем Нева тинĕсе юхса кĕнĕ çĕре, çавăн пекех Анăç Карелине, Ладогăна, Обенеж çĕрĕсем çине хĕçпе кĕреççĕ. Швеци каярахпа та ку çĕрсене (Анăç Карели, Ижор çĕрĕсем) хăйĕн аллине илесси пирки манман. Мускав Руçĕн ливон вăрçи тапхăрĕнчи 1544, 1547, 1554-1557 çулсенче, тата çăвăн пекех 1590-1592 çулсенче вĕсемпе çапăçса илме тивет. 1617 çулта шведсем пĕтĕм Анăç Карелине, тата çавăн пекех Невапа Ладогăн çыранĕсене тытса илнĕ. Вырăссемпе карелсен хăйсен вырăнĕсене пăрахса тарма тивнĕ. Вĕсем Тухăç Карелире тата Тверь тăрăхне пурăнма куçнă. Вырăссемпе карелсем вырăнне кунта вара шведсем, финнсем, тата нимĕçсем килнĕ. Çурçĕр вăрçи вăхăтĕнче I-мĕш Пётр ку çĕрсене каялла тавăрать, вара вăл сĕрсен пĕр пайĕ Выборг, тепĕр пайĕ Петербург кĕпернине кĕме пуçланă.
1809 çулта I-мĕш Александр вырăссемпе шведсен хушшинчи вăрçăра Финляндине хăй аллине тытса илет. Тин çеç туса хунă Финлядни кнеçлĕхĕ шутне вара вăл Выборг кĕпернине те кĕртет. Кнеçлĕх автономи прависене анлăн параççĕ, çавăн пекех нумай çăмăллăхпа вăл усă курма пуçлать. Тĕслĕхрен, Финлянди кнеçлĕхĕнчи çынсене хĕсмете илмен. Полици те Раççее пăхăнман. Ку тапхăрта финн чĕлхипе культури аталанма пуçлать. Финсемпе шведсен наци шкулĕсем вăл тапхăрта Петербургра та уçăлнă. 1897 çулта Раççей империнче çын ĕмĕрĕ финнсен вăтамран 45 çул, вырăссен 29 çул пулнă.
Вăрçă хирĕнче
1917 çулхи раштавăн 18-мĕшĕнче Финлянди Раççейрен тухса çĕнĕ патшалăх туса хурать. Нимĕç çарĕсем пулăшнипе Финляняндире хĕрлисемпе шуррисем хушшинче граждан вăрçи пуçланать. Ку вăрçă вăхăтĕнче вырăссене хĕссе Финляндирен кăларса яраççĕ. 1918 çулхи çуркуннехи уйăхсенче шур финнсем 8400 хĕрлĕ финнсене, вĕсен шутĕнче 364 çула çитмен ачана вĕленĕ. Ку граждан вăрçи вăхăтĕнче пурĕ 20 пин çынна вĕлернĕ пулнă. Шурă финнсем çавăн пекех вырăссен патшалăх пурлăхне 17,5 миллиардлăх ылттăн тенкĕлĕх çаратнă.
1918 çулхи кăрлач уйăхĕнче ыиннсем Аланд утравĕсем çинче тăракан вырăссен çарĕ çине тапăнаççĕ.
Ака уйăхĕн варринче нимĕçсем çарĕсем пулăшнипе Гельсингфорсра финнсем вырăссен суту-илӳ карапĕсене тытса илеççĕ, вырăс офицерĕсемпе матросĕсене тыткăна илеççĕ, вырăс усламçисен пурлăхне çаратаççĕ.
Пуш уйăхĕн 7-мĕшĕнче Финлянди премьер-министрĕ Тухăç Карелине Кола çурутравĕ финнсене памалли пирки калаçу пуçлать, пуш уйăхĕн 15-мĕшĕнче вара финнсен Маннергейм генерал «Валлениус планне» çирĕплетет. Ку планпа финнсем çамрăк совет патшалахĕн çĕрĕсене Печенга-Кола çурутравĕ-Шурă тинĕс-Онеж тинĕсĕ-Свирь юханшывĕ-Ладога кӳлли йĕрĕ таран турса илмелле пулнă.
1918 çулхи çу уйăхĕн варри тĕлне Финлянди кнеçлĕхĕн пур çĕрĕсем те шурă финнсен аллинче пулнă. Тухăç Карелипе Кола çурутравне тытса илес тĕллевпе вăрçă пуçлаççĕ.
Çу уйăхĕн 10-пе 12-мĕш кунсем хушшинче финн отрячĕсем Печенга çине патăнаççĕ, анчах та вĕсене хĕрлĕ гвардеецсем хирĕç тăнипе вĕсен ĕçĕ ăнмасть.
Финнсен тапăнса кĕрнине чарма Совет Раççейне Антанта командованийĕ те пулăшă кӳнĕ.
Çу уйăхĕнче Маннергейм генерал Раççее хирĕç вăрçă пуçлани çинчен хут кăларать, Петербург çине тапăнса кĕме хатĕрленет, анчах вĕсен планĕсемпе нимĕçсем килĕшмеççĕ.
1918 çулхи юпа уйăхĕн 15-мĕшĕнче финнсем Тухăç Карелин Реболь вулăсне тытса илеççĕ.
1918 çулхи раштавăн 30-мĕшĕнче Ветцер генерал ертсе пыракан финнсен çарĕсем Эстонине çитеççĕ те хĕрлĕ унти гвардеецсемпе çапăçма пуçлаççĕ.
Ака уйăхĕн 21-пе 22-мĕшĕсенче финн çарĕсем Тухăç Карели çине Олонецк еннелле пĕтĕм вăйне пухса тапăнса кĕме пуçлаççĕ.
Ака уйăхĕн 21-мĕшĕнче финнсем Видлицăна, ака уйăхĕн 23-мĕшĕнче Толксăна, вăл кунхи каçхинех — Олонец хулине тытса илеççĕ. Тепĕр кунне Вешкелица вĕсен аллине лекет. Ака уйăхĕн 25-мĕшĕнче Пряжа патне çитеççĕ, Сулажгорăна кĕреççĕ, Петрозаводск вĕсен аллине лекме пултарни палăрса тăрать. Çав вăхатрах çурçĕр енчен Петразаводск патне акăлчансемпе Канада патшалахсен çарĕ хăратса тăрать. Анчах та финнсем Петразаводска çитеймеççĕ, вĕсен тапăнăвне Хĕрлĕ Çар ака уйăхĕн вĕçĕнче чарма пуçланă.
Çупа çĕртме уйăхĕсенче Хĕрлĕ Çар Ладога кӳллин хĕвелтухăçпа çурçĕр енчи çыранĕсенче финнсене, лешсем вĕсенчен ытларах пулнă пулин те лайăхрах хĕç-пăшаланнă пулин те вĕсене чарма пултарнă.
1919 çулхи çупа çĕртме уйăхĕсенче финнсем Лодей Уйĕ тăрăхне тапăнса кĕрсе Свирь юханшывĕ урлă каçнă.
1919 çул вĕçĕнче Хĕрлĕ Çар финнсене Видлиц еннелле каялла хăвалама тытăннă. 1919 çулхи утă уйăхĕн 8-мĕшĕнче вара финнсене чикĕ леш енне хăваласа янă.
1920 çулхи çу уйăхĕн 18-мĕшĕнче Хĕрлĕ Çар «Çурçĕр Карели патшалăхне» пĕтернĕ. Ку патшалăхăн центрĕ Ухта паççулкинче вырнаçнă пулнă, çарпа укçа-тенкĕ енчен финн правительсви вĕсене пулăшса тăнă. Тухăç Карелинчи çĕрсен ытларахăш пайне финнсенчен 1920 çулхи утă уйăхĕнче çеç тасатнă. Тухăç Каралире финсен çарĕсем Ребольпе Поросозерск вулăсăсенче çеç юлнă.
1920 çулта Тарту лăпкăллă килĕшĕвне алă пусса çирĕплетеççĕ. Çав килĕшӳпе Финляндине Анăç Карели Сестра юханшывĕ таран территори лекет. Çавăн пекех Поляр лешьенчи Печенга облаçĕ, Рыбачий çурутравĕн анăç енчи пайĕ, Вăта çурутравăн пысăкрах пайĕ Финляндине куçнă.
Каçăсем
Категори:Финлянди кун-çулĕ Категори:СССР кун-çулĕ Категори:Совет-фин вăрçисем Категори:1918 çул хирĕçĕвĕсем Категори:1919 çул хирĕçĕвĕсем Категори:1920 çул хирĕçĕвĕсем Категори:1918 çул Раççейре Категори:1910-мĕш çулсен хирĕçĕвĕсем
Ругсем
Ругсем (Rugier) — виçĕ халăх ку ятпа паллă:
Голдобин Николай Иванович
Голдобин Николай Иванович — (15.10.1921-15.12.1956), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 4-мĕш Украина фрончĕн 8-мĕш сывлăш çарĕн 2-мĕш гварди каçпа бомблакан авиаци дивизин 61-мĕш гварди каçпа бомблакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Йĕкĕтлĕх
Категори:Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕ
Григорьевка (Шаран районĕ)
Григорьевка  — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 7 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452638, ОКАТО кочĕ — 80258830004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Водопойная (юханшыв)
Водопойная — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Птолемейсем
мини
Хушамат йывăççи
{{familytree| | | | |ЭЛ|-|-|v|-|-|I|-|-|v|-|-|БЕР|ЭЛ=Эвридика I|I=Птолемей I Сотер|БЕР=Береника I|boxstyle_I=background-color: #ffff00;|boxstyle_ЭЛ =background-color: #faa;}|boxstyle_БЕР =background-color: #faa;}}
Алжир (хула)
Алжир — Алжир патшалăхăн тĕп хули шутланать.
Беллах
Беллах (Bellach) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
Леберн тăрăхĕ йышĕнчи коммуна. 5137 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 2542.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Янка Купала
Беларус литературин классикĕ. БССР халăх сăвăçĕ (1925). БР ĂНА (1928) тата УĂА академикĕ (1929). Сталин парнин пĕрремĕш степеньлĕ лауреачĕ (1941).
Ачалăх, яшлăх
Чухăна тухнă беларус шляхтичĕсен çемьинче çуралнă, вĕсем помещик çĕрĕсемпе усă курса тупăшланă. Луцевичсен ăрачĕ XVII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнчен пуçласа паллă пулнă. Сăвăçăн маçакĕ Радзивиллсен çĕрне илсе ĕçленĕ, анчах та весем ăна тăван çĕртен хăваласа янă. Каярах çак факта çыравçă «Раскіданае гняздо» хайлавне кĕртет. Ача чухне пулас сăвăç ашшĕне çĕр ĕçĕнче пулăшса пырать. 1902 çулта ашшĕ вилсен килти вĕрентӳç, помещик именинче çыракан, приказчик пулса вăй хурать. Беларуç наци истори архивĕнче тупăннă çар хĕсметне йыхравланă арçын анкетинче Луцевич Иван Доминикович рим-католици тĕнне тытса пынине палăртнă.
Тепĕртакран Йăван эрех тăвакан савутра хура ĕçтĕш вырăнĕнче ĕçлет. Тар юхтарса ĕçленĕ пулсан та, яш каччă кĕнеке вулама та вăхăт тупать, ашшĕн тата помещикăн библиотекинче мĕнпур кĕнекепе паллашать. 1898 çулта вал Беларуч вырăнĕнчи халăх учищинче вĕренсе тухать.
1908—1909 çулсенче Вильнора пурăнать, кунта вăл беларуссен пĕрремĕш «Наша Ніва» хаçачĕн редакцинче тăрăшать. Унтах вăл хайĕн пулас арăмĕпе — Владислава Станкевичпа — тата пĕр вăхăтра кăмăлланă, каярах хăйĕн пĕрремĕш пьесинчи «Паўлінка» камитри тĕп сăнарне панă Павлина Мядзёлка актриссăпа паллашать.
Янка Купала халăх университетне авăн уйăхĕнче вĕренме тытăнать, анчах Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи тапраннипе ăна та пĕтĕмĕшле мобилизаци хумĕ килсе çапать. 1916 çулăн пуçламăшĕнче сăвăç-студента çара йыхравлаççĕ те çул тăвакан отряда яраççĕ, унта вăл Октябрьти революциичченех хĕсметре тăрать.
Каçăсем
Категори:ССРП сăвăçĕсем Категори:Беларуç сăвăçĕсем Категори:Беларуç сăвăçĕсем Категори:Соцреализм çыравçисем Категори:Белоруси ССР халăх сăвăçĕсем Категори:Украина ĂНА академикĕсем Категори:Беларуç
Шăрттан ял тăрăхĕ
Шăрттан ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Йĕпреç районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресӗ: Шăрттан ялĕ, Çурçĕр урамĕ, 17 ç.
Телефон: +7(83538)2-14-14.
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Ефремова Надежда Константиновна.
Тавралăхĕ
Районăн кăнтăр пайĕнче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Чăвашсем пурăнаççĕ.
Халăх йышĕ — ххх çын.
Ялсем
Ял тăрăхĕ Шăрттан, Костёр, Анатриял, Хыркасси, Огонёк тата Тымар ялĕсенчен тăрать.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ял тăрăхĕсем
Люпянка
Люпянка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕн Яранск районĕ территорипе юхать. Ярань юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Тӳрĕлĕх (фильм)
«Тӳрĕлĕх» (Правда) — Александр Корнейчукăн пĕр ятлă пьесипе ӳнерленĕ совет илемлĕ фильмĕ.
Сюжет
1917 çулхи Февраль революцийĕ хыççăн вăрçă лăпланаймасть. Карпатра салтаксем пуçĕсене хураççĕ. Хашпĕр фронтовиксем, вĕсен шутĕнче Тарас Голота та, киле таврăнаççĕ. Çуралнă ялĕнче унăн амăшне гайдамаксем вĕлернĕ, вара вăл пĕр ял çынĕсене пуянăн çĕрне валеçме çĕклет. Гетман влаçĕ Голотăна аресленĕ, çапах та вăл тарма пултарать. Çул çинче вăл Рыжов большевикпа унăн Наташа хĕрне тĕл пулаççĕ, вĕсем Ленин хушнипе Украинăна кайса Голотăна ситуацие çавăрса илме пулашаççĕ. Тарас киле чăн революционер пулса таврăнать…
Каçăсем
Категори:1957 çулăн СССР фильмĕсем Категори:Раççейри граждан вăрçи пирки фильмсем Категори:Фильмсем:Пайăр çын:Владимир Ильич Ленин Категори:Фильмсем:Пайăр çын:Сталин
Ралли Дакар
right|thumb|Грузовик «КАМАЗ» Париж-Дакар раллин юлашки тапхăрĕнче. Ралли-марафон «Дакар» (чылай вăхăт хушши «Ралли Париж — Дакар» ятпа паллă пулнă) — Тьерри Сабинон пуçарса янă тĕрлĕ контитент тăрăх иртекен çулсеренхи ралли-марафон. 1978 çултанпа ирттереççĕ. Яланхиллех, ăмăрту Сенегал тĕп хулинче — Дакарта вĕçленет.
Çăмарта
Çăмарта́, е ооци́т — ытларах, ама тĕвĕ е чĕрчунсен пурнăçĕ тĕвĕленмелли форма. Ама тĕвĕ пысăкăшĕпе питĕ тĕрлĕ пулать: шăши тĕввин диаметрĕ 0,06 мм патнелле, çав хушăрах африкан страусĕн çăмартин диаметрĕ 15—18 см çитме пултарать. Çăмарта яланхилле чăмăр е тăсăк чăмăр евĕр, хурт-кăпшанкăсен, миксинсен е мул пуллин çав тери тăсăлчăк. Çăмарта пахалăхĕпе пысăкăшĕ тăранса пурăнма кирлĕ япалалăх (çăмарта сарри) шутĕнчен тата епле вырнаçнинчен килет, вăл гранула евĕр, е, сайрарах, талккăшĕ масси евĕр пулать. Çавăнпа та çăмартасене тĕрлĕ тĕссене, çăмарта сарри ăшне шута илсе, уйăраççĕ. Оологи — чĕрчунсен, ытларах вĕçен кайăксен, çăмартисене иĕпчекен зоологи уйрăмĕ.
Тофалар чĕлхи
Тофалар чĕлхи — тофаларсен чĕлхи. Ку чĕлхепе калаçакансем Иркутск облаçĕн Нижнеудинск районĕнчи икĕ ял тăрăхĕнче пурăнаççĕ: Тофалар тата Верхнегутарск ял тăрăхĕсенче. 2002 çулхи перепись тăрăх тофалар чĕлхи çинче калаçакансен йышĕ 378 çын (пĕтĕм тофаларсен 45%).
Çăмарта
Вуламалли
Категори:Чĕрчунсен анатомийĕ Категори:Эмбриологи
Ралли Дакар
right|thumb|Трасса пушхир урлă иртет
Тофалар чĕлхи
1988 çулта тофалар чĕлхи валли кириллица çинче çыруллăх тунă:
Ралли Дакар
Чемпионатсем
thumb|Ралли хăйĕн пур кун-çулĕнче пынă патшалахсем (хĕрлĕ сăрă тĕслисем витĕр 1992 çулхи ăмăртури трасса, [[Кейптауна çитиччен)]]
Тофалар чĕлхи
Категори:Тĕрĕк чĕлхисем
Ралли Дакар
Ралли Дакар цифрисем
Ралли Дакар сайтĕнчи цифрăсем:
Каçăсем
*
Хартум
Харту́м (الخرطوم) — Судан тĕп хули. Шурă Нилпа Кăвак Нил пĕрлешĕннĕ çĕрте вырнаçнă. Çакăнтан Нил çурçĕрелле, Икĕпетпа Вăтаçĕр тинĕсĕ еннелле юхать.
Каçăсем
Категори:Судан хулисем Категори:Патшалăх тĕп хулисем
Радий
Ради (Radium), 88 атом номерлĕ хими элеменчĕ. Атом масси 226,0254; Ra тесе паллă тăваççĕ.
Истори
Франци тепчевçисем, Пьер тата Мария Кюри, Чехири Иоахимсталь хули патĕнчи уран тăпринчен уран кăларнă хыççăн юлнă каяшĕсен радиохастарлăхĕ таса уранăн радиохастрлăхĕнчен пысăкрахине сăнанă. Темиçе çул хушши ĕçленĕ хыççăн вĕсем çак каяшран икĕ радиохастар элемент уйăрнă: полони тата ради. 1898-мĕш çулхи раштавăн 26-мĕшĕнче Пьрпа Мари Кюри Франци Ăслăлăхсен академинче ради тупни (барипе хутăш) çинчен пĕлтернĕ. 1902-мĕш çулта Кюрисем тата Андре Дебьерн ради хлоридĕнчен электролизпа таса ради туса илнĕ. Вĕсем ради-226 изотопа уйăрма пултарнă. Радипе полони уçнăшăн Кюрисене Нобель парни панă. Ради çутçанатлăкра уран-238 кил-йышне кĕрет, çавăнпа уран пулнă çĕрте сахал шайра яланах тĕл пулать.
Изотопĕсем
13 изотоп пурри паллă. 223Ra, 224Ra, 226Ra, 228Ra изотопсем çутçанталăкра тĕл пулаççĕ, радиохастар кил-йышсене кĕреççĕ. Ыттисене искуствăлла майпа тума пулать:
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем Категори:Радиохастар элементсем Категори:Сĕлтĕ çĕр металлĕсем
Ношва
Ношва — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Ула юханшывăн сылтăм çыранĕпе 51 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Сары-Елга
Сары-Елга — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 9 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Монетеизм
Монетеизм, — пĕр турăна анчах ĕнентерекен тĕн.
Монетеизмлă тĕнсем
Категори:Тĕнсем
Хĕрлĕ Чутай районĕн гербĕ
Хĕрлĕ Чутай районĕн гербĕ — Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕн символĕсенчен пĕри. Герба 2008 çулхи чӳкĕн 20-мĕшĕнче Херлĕ Чутай районĕн депутатсен пухăвĕнче йышăннă. Герб авторĕ — В. Шипунов.
Герба ăнлантарни
Йăм хĕрлĕ уйĕнче лазурь тĕспе вĕçленчĕк çинче ылтăнпа сăрланă икĕ ура çине тăнă çунатлă ута кĕмĕл чăваш паттăрĕ ылтăн йĕвенпе тытса тăрать. Ытти пайĕнче - Чăваш Республикин саккунĕсемпе çирĕплетнĕ символики.
Истори
1998 çулхи юпан 18-мĕшĕнче Район депутачĕсен Пухăвĕнче йышăннă. Авторĕ - Чăваш Республикин тава тмвĕçлĕ ӳқерӳçи, ентеш Анатолий Данилов.
Гербăн варринчи хĕрлĕ тĕсĕ республикăри администрациллĕ пайланнине, çавăн пекех район ятне сăнласа кăтартать. Ку хĕрлĕ тĕс çинче юман çулçине сăнласа кăтартнă. Юман çулçи район çĕрне вăрман чылай хупланине, унта юман нумай ӳснине палăртать. Юман çулçине сарă тĕспе йĕрлесе тухнă, юман çулçи ăшĕнче сарă тĕслĕ пучах. Пучахĕ вара çăкăра санласа катăртать. Герб тĕпĕнчи кăвак тĕслĕ пайĕ Сăр юханшывне кăтартать. Ун синче 1927 çырнă — çак çулта района туса хунă. Гербăн çӳлти пайĕнче «Хĕрлĕ Чутай» çырса хунă. Çырнин айĕнчен хĕрлĕ тĕспе туртса тухнă. Икĕ йĕр варринче «Пурнăç йывăççине» сăнлакан паллăпа пĕрлешеççĕ.
Голев Леонид Дмитриевич
Голев Леонид Дмитриевич — (12.03.1925 - 20.04.1980), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 37-мĕш çарĕн 110-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 310-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн танксене пĕтерекен батареин 45-мм артиллери орудин тĕллекенĕ, гварди красноармеец.
Ляхово (Кармаскали районĕ)
Ляхово  — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 122 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453002, ОКАТО кочĕ — 80235850006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Пĕр планета çинче
«Пĕр планета çинче» (На одной планете) — совет илемлĕ фильмĕ.
Каçăсем
Категори:1965 çулăн СССР фильмĕсем Категори:Ленфильм Категори:Раççейри граждан вăрçи пирки фильмсем Категори:Фильмсем:Пайăр çын:Сталин Категори:Илья Ольшвангер фильмĕсем
Ислам
Ислам (الإسلام, al-Islām, син-лям-мим сăмах тымарĕнчен пулать) — Пĕр Турăллă тĕнче тĕнĕ, Мăхаммата пӳлĕхçĕ вырăнĕнче чыслаççĕ, Аллахăн элчи теççĕ. Ислам тĕнне тытакансене мăсăльмансем (مسلمون, муслимуна сăмахран, му- çумми тата кясра çурав. Ççк тымартан япалан паллă ятне хормăлать.
Ислам — Турă пĕрре кăна тесе вĕрентекен тĕн. Халĕ ку тĕне ĕненекен çынсен шучĕ 1,3 млрд. (пĕтĕм тĕнченри халĕх йышĕнчен 23%) патнелле. Исламăн тĕп кĕнеки — Коран.
Тасалăх кĕнекисем
Исламăн таса кĕнеки — Коран, çапах та турра хавхалакан шутне Муссан Тауратне, Даудăн Забурне тата Иссан Инджильне кĕреççĕ. Çавăнпа иудейсемпе хресченсене ыр-усал тĕнне тытса пыракансем шутне кĕртмеççĕ, вĕсене Писани çыннисем теççĕ. Теплĕнрех Исламри Таса Писание статьяна вулăр.
Ислам - официаллă тĕнлĕ - çĕршывĕсем
thumb|400px|Ислам тĕнчере сарăлни. Хĕрлисем — [[шиитсем, симĕссисем — суннитсем]] Мăсăльман çĕршывĕсем статьяна вулăр Тенчери 18 % мăсăльман арап çĕршывĕсенче пурăнать.
Вуламалли
Категори:Тĕнсем Категори:Ислам
Тофаларсем
Тофала́рсем (малтан вĕсене карагассем тенĕ, тăван ячĕ — тоъфа, тофа, топа, тоха, тăва, «этем» тени пулать) — Хĕвелтухăç Çĕпĕрти Раççейри вырăнти вак халăх.
Çухалакан халăхсем шутне кĕреççĕ.
Кун-çулĕ
Тофсене пĕрремĕш дубо (туба, туво) йăхĕ ятпа V ĕмĕрти Вэй ăрăвĕн вăхăтĕнче китай çул çыравĕсенче Ениçейрен тухăçалла пурăнакан тесе асăннă. . Тофсем вар Ази империсене парăм панă. XVII ĕмĕрте Тофалар Мускав патшалăхĕ йышне кĕрет. 1757 çул хыççăн, Тăва Маньчжур империне кĕрсен, Тофалар Раççей империнче юлать. Уда çĕрĕ пиллĕк улусран тытăнса тăнă.
1939 çулта РСФСР Иркут облаçĕнче Тофалар районĕ йĕркеленĕ, центрĕ — Алигджер чиркӳ ялĕ, анчах та ăна 1950 çулта хăтарнă, ун вырăнне Иркут облаçĕн Анат Уда районĕнче икĕ тофалар ял канашне — Тофалар (центрĕ — Алигджер) тата Тури-Гутара (центрĕ - Тури Гутара) туса хунă.
ХХ ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче тофаларсем йăх-ăру тытăмĕпе пурăннă, сăмахран 5 патри йĕр ăрата (Каш, Сариг-Каш, Чогду, Кара-Чогду тата Чептей; ăсчахсем пĕлтернипе малтан вĕсен йышĕ 8 çитнĕ) пайланнă, вĕсем татах патроним ушкăнсене пайланнă, кашнин хăйĕн тăмалли вырăн, промăç çĕрĕ пулнă.
Ершовая (юханшыв)
Ершовая — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Тофаларсем
Халăх йышĕ, тытăмĕ
Раççейри халăх çыравĕпе тофаларсен йышĕ çапла пулать:
Ершовая (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Ханалсем
Ханалсем хун тата авалхи албан йăхĕсенчен пулаççĕ. Вĕсем ханал чĕлхипе калаçаççĕ. Ханалсем авалтанах Ханала ялта пурăнаççĕ — вăл Азербайджан республикинче, ту çинче, тинĕс шайĕнчен 2500 м çӳллĕшĕнче вырнаçнă..
Ершовая (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Тофаларсем
Вырнаçăвĕ
Тофаларинче — Иркут облаçĕн Анат Уда районĕнчи Бирюса, Уда, Кан, Гутара тата урăх юханшыв таврашĕнче, çаплах  Хĕвелтухăç Саянăн çурçĕр айăккинче вырнаçнă. Ытларахăшĕ Иркут облаçĕн Анат Уда районĕн Алыгджер, Верхняя Гутара, Нерха паççулкисенче пурăнать.
Ханалсем
"Кăмака" çав чĕлхепе "тенгир" пулать.
Тофаларсем
Чĕлхе
Чĕлхе — тофалар — хĕвелтухăç тĕрĕк чĕлхисен саян ушкăнне кĕрет. 2002 çулхи халăх çыравĕпе Иркут облаçĕнчи 723 тофалартан тофалар чĕлхипе 114 çын (16%) çеç пуплет, вырăсла — 723 çынни те калаçать. (100%).
Этеплĕх
Халăх йăлисене кăтартакан вырăнĕ — "Тальцы" музейĕ.
Тофаларсем сăмах пултарулăхĕпе пуян — халăх каларăшĕ, юмах,халап, чăнлав чылай.
Халăх йăли шутне анимизм, шаманизм тата урăх этепсем кĕреççĕ.
Тофаларсен йăлине тĕпчекен паллă тĕрĕкçĕсем В. Радлов тата Н. Катанов, çаплах çак халăха пĕлме вăй хунă — Б. Петри, В. Рассадин, Р. Шерхунаев т.ыт.
Каçăсем
* Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Çухалакан халăхсем Категори:Иркут облаçĕ Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Тĕрĕк-христиансем
432 çул
Çавăн пекех
Категори:Çулсем
Бетлах (Золотурн)
Бетлах (Balm bei Günsberg) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Хурăн Кăкшăм
Хурăн Кăкшăм — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Етĕрне уесĕн Асакасси вулăсне кĕнĕ. 1927 çулта, юпа, 1 Вăрнар районне кĕрет, 1939 çулта пуш, 17 — Калинин районĕ шутĕнче, 1956 çулта чӳк, 26 — каллех Вăрнар районне таврăнать.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем Категори:Хирлеп юханшыв тăрăхĕ
Семёнов Мангиян Артурович
Семёнов Мангиян Артурович - (1990 çулхи утă уйăхĕн 11-мĕшĕ, Комсомольски паççулки, Хура Тăпри районĕ, Калмыки) - калмăк, раççей спортсменĕ, кĕрешӳçĕ.
Çитĕнĕвĕсем
Категори:Олимп вăййисем Категори:2012 çуллахи Олимп вăййисем
Хӳме
Хÿме — пĕр-пĕр территорие ытти территорирен уйăрма тунă хапав. Вăл çапла майпа территорие пĕтĕмпех е унăн пер пайне çеç уйăрма пултарать. Ăна урăхла карта теççĕ. Çавăн пекех карлăк тени те пур. Картана, хÿмене е карлăка тĕрлĕ материалтан тата тĕрлĕ технологипе тума пултараççĕ. Унăн çÿллĕшĕ те тĕрлĕрен пулма пултарать. Хÿме леш енне куçмалли пĕчĕк алăксен те ятарлă ячĕ пур. Вĕсене калитке теççĕ. Хÿми çÿллĕ пулсан хапха теме пулать çав алăка.
Хÿме архитектурăн пĕчĕк форми шутланать.
Асăрхавсем
Категори:Картасем Категори:Инженерла картасем Категори:Чикĕсем Категори:Хапавсем Категори:Архитектурăлла пĕчĕк формăсем Категори:Архитектура
Тенктерсем
Тенктерсем, — Рим империйĕ вăхăтĕнче Рейн хĕрринче пурăннă герман йăхĕ. Вĕсем Ланпа Виппер хушшинче пурăннă. Тенктерсем чаплă юланутсем пулни паллă.
Пирĕн эрăчченхи 59 çулта вĕсем узипетсемпе пĕрлешсе Рейнăн анат юхăмĕнче хăйсем валли пурăнмалли вырăн йышăннă. Пирĕн эрăчченхи 56-55 çулхи хĕл вăхăтĕнче Рейн урлă каçнă, анчах та Наймеген патĕнче Цезарь вĕсене тĕппипех пĕтернĕ.
Пирĕн эрăри 69-70 çулсенче тенктерсем Цивилис пăлхавне хутшăнни паллă.
Категори:Çухалнă халăхсем
Еланчикбаш
Еланчикбаш — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 76 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452638, ОКАТО кочĕ — 80258830005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
Ирçе Çармăс ял тăрăхĕ
Ирçе Çармăс — Чăваш Республикинчи Йĕпреç районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресӗ: Ирçе Çармăс ялӗ, Евсевьев урамĕ, 41.
Телефон:         +7(83538)2-74-19.
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Карсаков Сергей Николаевич.
Тавралăхĕ
Районăн кăнтăр-хĕвеланăç пайĕнче врнаçнă. Кăнтăр енчен Патăрьел районĕ, Хĕвеланăç енчен Улатăр районĕ.
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Чăвашсемпе ирçесем пурăнаççĕ. Халăх йышĕ — çын.
Ялсем
Ял тӑрӑхӗ Ирçе Çармăс, Чăваш Çармăс, Çăкалăх, Смычка тата Ирçе Малиновки Çармăс ялĕсенчен тăрать.
Алматы
thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]
Алматы, Алма́-Ата́, Алма-Ата́ (; 1921 çулчен — Верный) — Казахстанăн шĕкĕр хули.
Тавралăхĕ
thumb|250px|Алматы сăнĕ, кайăк вĕçевĕнчен
Алма-Ата хули Еврази континенчĕн варринче, Казахстанăн кăнтăр хĕвел тухăçĕнче, 77° хĕвел тухăç тăсăлăвĕпе 43° çурçер анлăшĕнче, Заили Алатау умĕнче — самого северного хребта Тянь-Шаньăн çурçĕр ту хысакĕнче, тинĕс шайĕнчен 600 - 1650 метр çӳллĕшĕнче, вырнаçнă. Унпа пĕр анлăшра Гагра тата Владивосток лараççĕ.
Хулари климат вичкĕн континентлă, температура çулталăкра çеç мар, талăкра та питĕ хăвăрт улшăнать.
Верный
thumb|250px|Ача-пăча çурчĕ. [[1892 çул. (Халĕ медицин колледжĕ. Çурчĕ кăштах сыхланса юлнă)]] thumb|250px|И. Габдулвалиев сутăçăн лавкки (халĕ [[Кызыл-Тан). 1911 çул]] Хальхи хулан малианхи никĕсне 1854 çулхи нарăсăн 4-мĕшĕнче хунă, ун чухне вырăс правительстви Кĕçĕн Алмата юханшывăн сулахай çыранĕнче вăрçă хӳтлĕх çуртне тума шутланă. 1854 çулхи çуркунне, авалхи Алмата ишĕлчĕкĕсем патĕнче Заил хӳтлĕхĕсен никĕсне хунă, каярах ăна Верное ят панă. Çурт-йĕре тăвас ĕçе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынă. Çав çулăн кĕр кунĕсенче ĕçсене вĕçленĕ. Йывăç пӳртсемпе казармăсенче Заили тĕкĕрчĕн 470 салтакĕпе офицерне вырнаçтарнă.
1855 çулăн варринче хӳтлĕхе пĕрремĕш вырăссем куçса килнĕ. Верный хăвăрт ӳсме тытăнать. Юнашар Мăн тата Кĕçĕн Алмата станицисем, Тутар слободки никĕсленĕççĕ. 1856 çулта «Хысна садне» (халĕ Этеплĕхпе кану тĕп паркĕ), 1857 çулта Тутар слободки районĕнче пĕрремĕш шыв арманне ĕçе кĕртнĕ. 1858 çулта ĕçе янă пĕрремĕш сăра пĕçерекен савут вырăнти промăçлăхне пуçарса ярать. 1859 çулта кунта Петербургран ĕçпе янă Голубев геодезист Верное пăнчăпа палăртать, çак вырăн вара тĕнче карттине кĕрет. 1859 çулхи çу уйăхĕнче хӳтлĕхре 5 пин çын пурăннă, 1860 çулта пĕрремĕш почтă уйрăмĕ тата хоспитăль уçăлать.
1867 çулхи акан 11-мĕшĕнче Верный хула Туркестан генерал-кĕпернетĕрне шутĕнчи Семириченск облаçĕн центрĕ пулса тăрать. 1867 çулхи утăн 13-мĕшĕнче Семиреченск касак çарне йĕркеленĕ. Çав вăхăтрах Семиреченск облаçĕн гербне тăваççĕ: виççĕне пайланă, улмаллă панулми турачĕн гирляндипе йĕри-тавра çавăрнă питлĕх. Çӳлти пайĕ — карман сăнĕ, аялти: сулахайра — хĕрес, сылтăмра — çурма уйăх. Семиреченск облаçĕн центрĕ пулса тăрсан, Верный промăçлăхпа ăсталăх ĕçесене аталантарма тытăнать. Спирт-водкă тата сăра пĕçерекен савутсем, шăрт-çăм пусмана тăвакан фабрикă уçăлать. Хулан чи пысăк промăç йĕрклĕвĕсем шутне Гавриловăн (1875) тата Кадкинăн (1900) тапак фабрикисем кĕнĕ. Хулара хĕрарăмсен тата арçынсен училищисене, прихут тата ăстаĕç шкулĕсене, каярах арçынсен тата хĕрарăм гимназисене уçаççĕ. Мечетсем çумĕнче мăсăльман шкулĕсем ĕçленĕ.
1887 çулхи çăвăн 28-мĕшĕнче питĕ вăйлă çĕр чĕтренĕвĕ пулать, ун чухне 322 çын пĕтет, 1798 кирпĕч çурт ишĕлет. Мăн тата Кĕçĕн станицăсен йывăç çурчĕсем ытлах арканмаççĕ. Каярахпа хулара сейсмо тата метеорологи станцисене, А. П. Зенков архитектор ертсе пынипе çурт-йĕре тунă чухне сейсмо йĕркине шута илес системăна туса хунă. Çĕр кисреннĕ хыççăн хулари çуртсене хăпартнă чухне ытларах йывăçпа усă кураççĕ. Вĕсенчен пысăк çурчĕсем — Çар полкĕн çурчĕ, Кафедра соборĕ, Этем пĕрлĕх çурчĕ тата ыттисем те. Çав тапхăрти упранса юлнă хăшпĕр çурт-йĕре истори, архитектура палăкĕ шутне кĕртнĕ, вĕсене патшалăх сыхлать. Çав трагедие асăнса хула çыннисем часавай лартнă, анчах та ăна 1927 çулта çĕмĕрнĕ.
1913 çул умĕн хулара 41 пин ытла çын пурăннă, 59 промăç йĕркелĕвĕ ĕçленĕ.
Совет тапхăрĕ
thumb|250px|Ĕçлев керменĕ thumb|250px|left|Главный почтамт. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов 1918 çулта Вернайра совет влаçне туса хунă. Хулана облаçпе пĕрле РСФСР шутĕнчи Туркестан автономине (ТАССР) кĕртеççĕ. 1921 çулхи нарăсăн 5-мĕшĕнче Вернăйа кунти выпăнăн авалхи ятне — Алматана — куçараççĕ. 1927 çулхи акан 3-мĕшĕнче Кызылордăран Алматана РСФСР шутĕнчи Казак АССРĕн тĕп хулине куçараççĕ. Çакна пула хула татах ӳсме тытăнать. 1936 çултанпа (Казах ССРне йĕркеленĕренпе) Алмата малтан Казах ССРĕн, кайран ирĕклĕ Казахстанăн тĕпĕ.
Хальхи Алмата
thumb|200px| Аль-Фараби проспекчĕн бизнес-центрĕ thumb|200px|Аль-Фараби проспекчĕ thumb|200px|Самала районĕ thumb|250px|Хула сăнĕ, Коктюбе енчен (2007) 1997 çулта Казахстан Республикин Президенчĕ Нурсултан Назарбаевăн Хушăвĕпе тĕп хулана Акмолана куçарнă, çур çултан ăна Астана ята панă. Çак саманта Алмата патшалăхăн ăслăлăх, этеплĕх, истори, промăçлăх тата финансă центрĕ пулса тăрать. Алматара хальлĕхе Казахстанăн Наци банкĕ тата хăшпĕр элчĕлĕхсем, правительствăн ытти йĕркеленĕвĕсене Астанана куçарнă. 1998 çулхи утăн 1-мĕшĕнче Хулан ятарлă статусе пирки саккун йышăннă. Алматана официаллă мар «Кăнтăр тĕп хула» теççĕ.
Влаç органĕсем
thumb|170px|Алмата хула сучĕ Хула акимне (пуçлăх) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ маслихат (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать.
Транспорт
thumb|[[Алмата трамвайĕ]]
Метрополитен
Метро тума 1988 çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне 2010 çулхи раштав уйăхĕнче палăртнă ,
Этеплĕх ӳнер
150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат
Тăванлă хуласем
Юлташ-хуласем
Асăрхавсем
* Категори:Тĕп хула пулнă хуласем Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем Категори:Миллионер-хуласем
Порт Луи
Порт Луи (1735 никĕсленĕ) — пысăк хула, Маврикин тĕп хули, порчĕ. Инди океанĕн çыранĕнче вырнаçнă.
Халăх йышĕ 147 688 çын (2003).
Истори
Хулана франци çыннисем 1735 çулĕн тĕлнелле, Ырлă Шанăç сăмсахĕ çумĕн пыракан карапсене чарăнса тăмалли вырăн тесе никĕсленĕ. Людовик XV ятне хисепе хурса панă.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Маврикий Категори:Инди океанĕн порчĕсем Категори:Патшалăх тĕп хулисем
Хĕрлĕхен
Хĕрлĕхен е хĕрлĕ шатра (Morbilli) — вирус инфекциллĕ (контагилĕх индексĕ 100 % патнелле çывхарать), вĕри температурăллă (40,5 °C çити) çăвар ăшĕнчи сĕлеке çийĕпе пыр вĕрелсе кайни, конъюнктивит тата папулез патиллĕ тир çинчи пăнчăсем, пĕтĕмĕшле интоксикациллĕ вичкĕн амак.
Сăлтавсем
Хĕрлĕ шатрана йĕкĕлтекенĕ — морбилливирус ăратĕнчи РНК-вирус, парамиксовирус çемьине кĕрет, сфера ĕлкиллĕ, диаметрĕ — 120—230 нм. Нуклеокапсидран — РНК спиралĕпе виççĕ белокран тата иккĕ тĕслĕ матрица белокĕсенчен пуçтарăннă тулаш çийĕнчен (çийлĕ глюкопротеинсем) — вĕсенчен пĕрри гемагглютинин, тепри «гантель евĕр» белокĕ — тытăнса тăрать.
Вирус тулаш хутлăхĕнче нумай пурнаймасть, çын организмĕн тулашĕнче тĕрлĕ хими тата çутçанталăк факторĕсене (пайăркаланă, вĕретнĕ, дезинфицленĕ хыççăн) пула пĕтеççĕ.
Хĕрлĕхен вирусĕн хавшакланнă штаммĕсене хĕрлĕ шатрана хирĕç вакцина тунă çĕрте усă кураççĕ.
Вĕрĕлӳсем
Ларингит, круп (стеноз гортани), трахеобронхит, отит, пĕрремĕш хĕрлĕ шатра пневмонийе, иккĕмĕш бактериллĕ пневмони, хĕрлĕхен энцефаличĕ, гепатит, лимфаденит, мезентериллĕ лимфаденит.
Сиплев
Симптома палăртсан, пневмони е бактериллĕ урăх амак аташса кайсан антибиотиксемпе, йывăр чухне кортикостероидсем пе сипленмелле. Рибавирин хăйĕн in vitro хевтелĕхне кăтартнă. Профилактикăра тата сиплевре А витамина пысăк дозăпа çимелле.
Иммунодефицитлă çыннăн хĕрлĕ шатри
Сиплеме йывăр, ытларах вилĕме çитерет.
Çитĕннĕ çыннăн хĕрлĕхенĕ
Унчен шатрапа чирлемен тата шатрана хирĕçле  вакцинăпа сыхланман çамрăк çынсен пулать. Йывăр иртет, тăтăшах шатра пневмонийĕпе тата бактерилле вĕрĕлӳпе муритлет.
Профилактика
1-6 çулсенчи ача-пăчана икĕ хутчен хĕрлĕхене хирĕç пĕтĕмĕшле вакцинацилени. Çак вакцинăна пĕрремĕш 1966 çулта туса кăларнă.
Лаборатори хыпарĕсем
Лимфопени, лейкопени, бактерилле вĕреленнĕ чухне — лейкоцитоз, нейтрофилез. Шатра энцефаличĕ чухне — çурăм шăмми мимин шĕвекĕнче лимфоцит йышĕ питĕ нумай. Шатра сапсан 1—2 кун иртсен уйрăмлă IgM ӳсет. Тепĕр 10 кунтан IgG пулать. Уйрăмлă шатрана хирĕçле кĕлеткесене палăртма гемагглютинаци реакципе усă кураççĕ. Чирĕн малтанхи вăхăтĕнче вируса иммунофлюоресценци меслечĕпе тĕрĕслесе тупаççĕ.
Каçăсем
Категори:Вируслă инфекцисем
Авалхи Икĕпат
thumb|right|300px|[[Гиза|Гизăри Мăн Сфинкс тата Хефрен пирамиди]] Авалхи Икĕпат — этемлĕх кун-çулĕнчи чи малтанхи патшалăхсенчен пĕри. Вăл Африка континентĕнчи Нил шывĕн айламĕнче п.э IV пинçуллăхăн пуçламăшĕнче чăмăртаннă та п.э. 30 çулччен, Рим империне кĕриччен паллă пулнă. Çирĕп деспот тытăмĕллĕ, чуралăхлă тата вăрăм тапхăрлă пĕрремĕш «юханшыв тĕнчисенчен» пĕри шутланать.
Этеплĕх
thumb|right|250px|Икĕпат çырăвĕсемлĕ палăк.
Каçăсем
На иностранных языках языке:
Категори:Авалхи Икĕпат
Нюрьюг
Нюрьюг — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 273 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Янгурча
Янгурча — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 399 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453195, ОКАТО кочĕ — 80248865001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
433 çул
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Киров ял тăрăхĕ (Йĕпреç районĕ)
Киров ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Йĕпреç районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресӗ: Пăкăян, Киров урамĕ, 41.
Телефон:         +7(83538)2-77-22.
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Егоров Геннадий Петрович.
Тавралăхĕ
Районăн хĕвеланăç пайĕнче, вăрман варринче вырнаçнă.
Atlantic (сехет маркки)
Atlantic — швейцар сехечĕсен маркки. Çак марккăпа тĕрлĕ механизм никĕсĕпе ĕçлекен, классика тата кварц мелĕпе, сехетсене туса кăлараççĕ.
Киров ял тăрăхĕ (Йĕпреç районĕ)
Халăх йышĕ, тăрăх тытăмĕ
Чăвашсемпе вырăссем пурăнаççĕ. Халăх йышĕ — 850 çын.
Atlantic (сехет маркки)
Каçăсем
Категори:Сехетсен марккисем
Киров ял тăрăхĕ (Йĕпреç районĕ)
Ялсем
Пăкăян, Эконом, Тарăнвар, Спотара поселокĕсенчен тăрать.
Кун-çулĕ
Киров ял тăрăхĕн ялĕсене 20-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ял тăрăхĕсем
Голенев Степан Трофимович
Голенев Степан Трофимович — (1917]-27.03.1944), [[Совет Союзĕн Паттăрĕ, , . Указ дати - 20. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Хура тинĕс флочĕн Одесса тинĕс çар базин 384-мĕш уйрăм тинĕс пехоти батальонĕн автоматчиксен роти автоматчикĕ, краснофлотец.
Мăн Бобровка (юханшыв)
Мăн Бобровка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
434 çул
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кĕçĕн Тăван
Кĕçĕн Тăван:
Анадырь (юханшыв)
Анадырь — (Погыча, юкагир.Онандырь, Йъаайваам ) — Чукотка автономи тăрăхĕнчи юханшыв.
Каçăсем
Категори:Чукча автономи тарăхĕн юханшывĕсем Категори:Беринг тинĕсне кĕрекен юханшывсем
Милингсем
Милингсем - кăнтăр славянсен йăхĕ. Эзеритсемпе тăванлă пулнă.
Франсуаза Саган
Франсуа́за Сага́н (Françoise Sagan, чăн хушамачĕ — Куаре (Quoirez); 21.6.1935, Кажар — 24.9.2004, Онфлёр, Норманди) — франс çыравçи, драматург, литературăна ӳсĕм кӳнĕшĕн 1985 çулта Монако кнеçĕн парнине тивĕçнĕ. Марсель Прустăн «Çухатнă вăхăта шыраса» романĕнчи фрагмент (унта Доротея Саган херцăкайки пирки сăмах пырать) чуна çапнипе унтан псевдоним илнĕ.
Каçăсем
Категори:Франс çыравçисем Категори:Франци çыравçисем Категори:Франци драматургĕсем Категори:Ӳпке артерин тромбоэмболипе вилнисем Категори:XX ĕмĕрти франс çыравçисем
Тури Гулюм
Тури Гулюм — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 217 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453195, ОКАТО кочĕ — 80248865002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Коломна (хула тăрăхĕ)
Коломна - Мускав облаçри хула тăрăхĕ.
Коломна
Канаш Альберт Георгиевич
Канаш Альберт Георгиевич (чăн хушамачĕ Кожанов), — сăвăç. 1928 çулхи çурла уйăхĕн 2 Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Октябрьски салинче çуралнă. 1968 çулхи çĕртме уйăхĕн 4 çавăнтах вилнĕ.
1962 çултанпа СССР ÇП членĕ шутланать.
Ӗçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекисем: Вырăсла тухнă кĕнеки:
Мазарка
Мазарка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Буй юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Квадсем
Квадсем (Quadi) — свев ушкăнне кĕрекен анăçри герман йăхĕ.
Ожин
Ожин — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сылтăм çыранĕпе 359 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 60 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Квадсем
Пирĕн эрăчченхи I ĕмерте Майн хĕрринче пурăннă. Пирĕн эра пуçламăшĕпе VI ĕмĕр таран Танайăн вăтам юхăмĕнче çурçĕр енче пурăннă. Çавăн пекех вĕсем Эльбăпа Одер шывĕсен тури юхăмĕсенче тĕл пулнă. Хальхилле каласан — вĕсем Австри, Морави, Анăç Словаки тата Çурçĕр Венгри çĕрĕсене йышăннă.
Ожин
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Квадсем
Квадсем маркомансемпе туслă пулнă, Марибод патшалăхне кĕнĕ. 166-180 çулсенче Маркоман вăрçине хутшăннă, Римпа çапăçнă. Вăрçă вĕсемшĕн ăнăçлă иртмен — Рима парăнмалла пулса тухнă.
V ĕмĕр пуçламăшĕнче вĕсем вандалсемпе пĕрле Испанине куçса Пиреней çурутравĕн çурçĕр-хĕвеланăç енче хăйсен патшалăхне йĕркеленĕ. 585 çулта патшалăха вестготсем çĕнтерсе илнĕ.
Категори:Çухалнă халăхсем
435 çул
Çав. пекех
Категори:Çулсем
Тавăт ял тăрăхĕ
Тавăт ял тăрăхĕ (унчен Тавăт ял канашĕ) — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял тăрăхĕ.
Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ
Ял тăрăх шутне 9 ял тата 2 выççăлкă кĕрет. Ялсенче 2006 çулĕ тĕлне пурĕпе 2532 çын пурăннă.
Кунçулĕ
Тавăт ял тăрăхне пĕр ятлă ял канашне Хирлеппуç ял канашĕпе пĕрлештерсе туса хунă.
Чылайрахăшĕпе вăрман тăприллĕ сăрă çĕр.
Ял тăрăхĕнче климат вăтам континентлă. Хĕлсем вăрăм та сивĕ, çил-тăвăллă, çулла ăшă та сивĕ çумăрлă. Хĕллехи вăтам температура — -12,9 °C тан, çуллахи — +18,3 °C. Палăртса юлнă чи сивĕ температура — -44 °C, чи ăшши — +37 °C.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем Категори:Элĕк районĕнчи муниципалитетсем Категори:Тавăт
Чукотка автономи тăрăхĕ
right|220px|thumb|Чукотка самолётран пăхсан Чукотка автономлă округĕ (Чукоткакэн автономныкэн округ) — Раççей çурçĕр хĕвелтухăçĕнче вырнаçнă Инçет Тухăç Федераллă Округне кĕрекен автономлă округ.
Географи
Чукотка çурутравне, материк пайне тата темиçе утрав (Врангель, Айон, Ратманов тата ыттисем) çинче вырнаçнă. Хĕвелтухăç Çĕпĕр тата Беринг тинĕсĕсем хĕрринче выртать.
Çутçанталăк ресурсĕсем
Чукоткăра çĕр айĕнчи пуянлăхсем нумай: нефть, çутçанталăк газĕ, çĕр кăмрăкĕ, ылтăн, тăхлан, вольфрам, чĕркĕмĕл. Чи паллă çĕруправсем: ылтăн çĕрĕ — Купол, Май, Каральвеемское; сапаланчăк ылтăн — Рывеемское, Пильхинкууль, Каральвеемское; тăхлан çĕрĕ — Пыркакайские штокверки, Иультин, Валькумей; вольфрам — Иультин; çĕр кăмрăкĕ — Анадырь хăмăр кăмрăк, Берингçĕр кăмрăк çĕруправĕсем. Врангель утравĕнче заповедник вырнаçнă.
Культура
thumb|справа|250px| Вырăнти халăхăн культурине упрама Эргырон ансамбль никĕсленĕ.
Халăх
Округра — 49,5 пин çын пурăнать (2009). Вăтам йышлăхĕ — 0,07 çын/км², хулара пурăнакансен шучĕ — 66,4 % (2009). 1990--мĕш çулсенче халăх йышĕ виçĕ хут чакнă,вырăнти мар халăхсем кунтан тухса кайнă пирки. Каярах халăх шучĕ питех ылмашмасть. 1939, 1959, 1970, 1979, 1989 тата 2002 çулсенчи çыравсем тăрăх, округра çак халăх çыннисем пурăннă (пин çын):
Адмистративла пайлану
right|400 px
Петрова-Архипова Татьяна Валерьевна
thumb|right|150px|Татьяна Петрова-Архипова Петрова-Архипова Татьяна Валерьевна -(1983 çулхи ака уйăхĕн 8, Карăк çырми ялĕ, Вăрмар районĕ, Чăваш АССР, РСФСР, СССР) - чăваш раççей спортсменĕ, Лондонри çуллахи Олимп вăййисенче бронза медале çĕнтерсе илнĕ.
Биографи
thumb|left|170px|Берлин 2011 Тренер-Михаил Кузнецов.
Олимп вăййисенчи çĕнтерÿ çулĕ
42 çухрăм тăршĕллĕ çула пирĕн çĕршывран виççĕн тухрĕç:Альбина Майорова,Лилия Шобухова тата Татьяна Петрова-Архипова.Лилия вĕçне çитмейрĕ,20 çухрăм иртсен хăйне япăх туйма пуçланăран ăмăртăва вĕçлерĕ. Татьяна Африка спортсменĕсене çеç мала ярса виççĕмĕш тухма пултарчĕ.Вăрăм çула вăл 2:23:29 вахăтра вĕçлерĕ.Ку вăл мала тухнă Эфиопи спортсменĕнчен 22 секкунт нумайрах.Иккĕмĕш вырăна Кенирен тухрĕ.
Каçăсем
Категори:Олимп вăййисем Категори:2012 çуллахи Олимп вăййисем
Ра
мини|справа|Ра тата [[Аментет]] Ра куçĕ, е «Горăн сылтăм куçĕ»
Акăлчан чĕлхи
Акăлчан чĕлхи (English, the English language) — Аслă Британире, АПШра, Нацисен Содружествине кĕрекен çĕр-шывсенче тата Британсен малтанхи ытти колонийĕсенче урăх чĕлхесенчен тăтăшрах усă куракан е патшалăх чĕлхи пулакан Анăç Герман чĕлхи. Акăлчан чĕлхи халĕ тĕнчери чи калаçакан тăван чĕлхесенчен тăваттăмĕшĕ (Китай, Испан, Хинди хыççăн) - 380 миллиона яхăн çыншăн тăван шутланать. Акăлчан чĕлхи Герман чĕлхисенчен чи анлă сарăлни. АЧ тĕнчен нумай кĕтесĕнче (Британ Империйĕ 18, 19, 20-мĕш ĕмĕрсенче çар, экономика, ăслăлăх, политика, культура енчен ытти çĕршывсене сарăлнине кура) Лингва франка статуспа çӳрет. Акăлчанла калаçакан халăхсем кино, сывлăш çӳлĕсем, телерадиовещани, ăслăлăх, Интернетпа пĕтĕм Çĕр чăмăрне витернине кура, халĕ Акăлчан чĕлхи тĕнчери чи вĕренекен ют (иккĕмĕш) чĕлхе. Пĕтĕм тĕнчипех вĕренӳ учрежденийĕсенче нумай вĕренекенсене сахалран кăшт акăлчанла вĕренме ыйтаççĕ, тĕрлĕ сферă, тĕрлĕ ĕç акăлчанла пĕлмесĕр пулмасть.
Ра
Ра (Ρα; Ra) — авалхи икĕпат Хĕвел турри, авлхи икĕпатсен аслă турăлăхĕ. Унăн ячĕ «Хĕвел» (коптсен PH) пулать.
Вуламалли
Категори:Патриархат Категори:Авалхи Икĕпат туррисем Категори:Хĕвел туррисем Категори:Турăсем, алфавитпа Категори:Турă ăрăвĕн фараонĕсем Категори:Авалхи Икĕпат халаплăхĕ
Акăлчан чĕлхи
Кун-çулĕ
Акăлчан чĕлхи Кивĕ Саксон чĕлхипе Британие Европан çурçĕр хĕвелтухăçри Герман йăхĕсем илсе килнĕ диалектсенчен пулса кайнă. Малалла акăлчансен çĕрне ют халăхсем икĕ хут çĕнтерсе йышăнни ĕлĕххи акăлчан чĕхине витĕм кӳнĕ. Пĕрремĕш хутĕнче 8-9-мĕш ĕмĕрсенче Герман чĕлхисен Скандинавла чĕлхепе калаçакансем Британин хăшпĕр пайĕсене колониленĕ. Иккĕмĕш хутĕнче 11-мĕш ĕмĕрте Француз чĕлхилле калаçакан Нормансем килнĕ.
"Агло-Саксс хроники" (Anglo-Saxon Chronicle) тăрăх 449-мĕш çулта Британи Утравĕсен патши Ворттикерн (Vortigern) англсене пиктсене хирĕç кĕрешме чĕннĕ. Уншăн Англсене кăнтăр хĕвеланăçра çĕр пама сăмах панă. Нумай пулăшу кирлине кура, кайрахпа Саксонсем, Англсем, Ютсем килнĕ. "Хроника" куçакан йăхсем йышлăн пулса килсе юлашкинчен çичĕ патшалăх йĕркелесе яни çинчен пĕлтерет. Хальхи ăсчахсем çак калавăн ытларахăшĕ çынсене политика енĕпе хавхалантаркан халап пулнă тесе шутлаççĕ.
Çак Герман колонизаторĕсем çав çĕрте унччен пурăнакан Кельтла калаçакансене доминацилесе витернĕ. Кельтла чĕлхе Шотландире, Уэльсра, Корнуоллра, Ирландире сыхланса юлнă. Çĕре йышăнса ларакансен тĕрлĕ диалекчĕсем (ĕлĕххи акăлчан чĕлхи) хальхи çурçĕр хĕвеланăç Германипе Голланди чĕлхисем евĕрлĕ пулнă. Каярахпа ĕлĕххи акăлчан чĕлхине çурçĕр хĕвелтухăçра ял-хула çавăрнă Викингсем калаçнă Çурçĕр Герман чĕлхи (ĕлĕххи Норсе) вăйлă витĕм кӳнĕ.
1066-хи нормансен çĕнтерĕвĕ хыççăн 300 çула яхăн Норман патшисемпе улпутсем Француз чĕлхи тĕслĕ чĕлхепе калаçнă. Норман сăмахĕсем ĕлĕххи акăлчан чĕлхине йышлăн кĕнĕ. Çапла вара Норман витĕмĕ чĕлхе эволюцине виç ĕмĕр хушши васкатнипе вăтам акăлчан чĕлхи пулса кайнă (Middle English).