cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мăн Пунья
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
105
Пулăмсем
Хань тата Хунну:
Нин-Кан-Еган
Нин-Кан-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 121 км.
Суюндюково (Куртлыкульский ял тăрăхĕ)
Суюндюково  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 156 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452393, ОКАТО кочĕ — 80234844003.
Нин-Кан-Еган
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Суюндюково (Куртлыкульский ял тăрăхĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Нин-Кан-Еган
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Суюндюково (Куртлыкульский ял тăрăхĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Нин-Кан-Еган
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Мăн Камышлак
Мăн Камышлак  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Камелик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 60 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1760
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăн Камышлак
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Курск облаçĕн Октябрьски районĕ
Октябрьски районĕ, — Курск облаçĕн варринче вырнаçнă район. Район администрацийĕ Прямицыно посёлокĕнче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 628 км2. Район чикки Фатеж, Курск, Медвенка, Курчатов районсемпе юнашар иртет.
Пысăк юханшывĕсем: Сейм, Мăн Чăх.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 628 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 6 пин çын. Пурĕ 93 хула-ял шутланать.
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
Самегрело - Земо Сванети
thumb|Самегрело Земо Сванети регионĕ Грузи картти çинчеСамегрело — Земо Сване́ти (груз. სამეგრელო-ზემო სვანეთი), (Мегрели-Тури Сванети) — Анăç Грузи облаçĕ; регион шутне тухăç хура тинĕс çыранĕпе Кавкасиони хырçин кăнтăр енĕ, çаплах Ингури, Риони, Цхенисцкали тата Кодорин тури юхăмĕн çĕрĕсем кĕреççĕ.
Регионăн административлă тĕпĕ — Зугдиди.
Административлă пайĕсем
Региона çак административлă территорисем кĕреççĕ: Апаш, Зугдиди, Мартвили, Мести, Сенаки, Чхороцку, Цаленджихи (Джвари посёлокĕ) тата Хоби районĕсем, çаплах Поти хули.
Тавралăхĕ
thumb|Самегрел Земо Сванети картти. Самегрело-Земо Сванети регионĕ Грузин вар тата çурçĕр-анăç пайĕсенче вырнаçнă. Регион территорийĕ çĕршывăн 10,6 % лаптăкне йышăнать, вăл 7,4 пин тв.çм пулать, калăпăшĕпе Грузире иккĕмĕш вырăнта. Вăрман пурлăхĕсен лпатăкĕ — 3,01 пин тв.çм, вăл çĕршывăн 40,7 % шутланать. Анăç енчен регион Абхазипе чикĕленет, Хура тинĕсе тухать, çурçĕртен шывлăха уйăракан хырçăпа хӳтĕленет, çурçĕр-тухăçпа тухăçра Рачой-Лечхуми-Анат Сванети çĕрĕпе, кăнтăр-тухăçран Имерети тата кăнтăртан Гури çĕрĕпе кӳршĕ пулать. Тури Сванети Грузин гипсометриллĕ «маччи» шутланать. Территорин 96 % тинĕс шайĕнчен 1000 м çӳллĕшĕрех, 65,8 % территорийĕ —2000 метр çӳллĕрех вырнаçнă. Вăтам климат, çутçанталăк капăрлăхĕ тата хӳтĕлӳвлĕ фауна çуллахи тата хĕллехи çулçӳревлĕхе аталантарма май парать.
Истори
Пирĕн эрăччен IV-III ĕмĕрсенче колхида патшалăхĕ ерипен хавшакланать, пирĕн эрăччен II-I ĕмĕрсенче унăн çĕрĕсене Понти патши Евпатор 6-мĕш Митродачĕ çенсе илет, çĕрсем рим империн айне лекет.
Мал емĕрсенченех юнашар икĕ кӳрши — Колхети тата Сванети — пирĕн эрăччен IV-III ĕмĕрсенчи Колхида патшалăхăн пайĕ пулнă, ун хăватлăхĕпе мăнаçлăхĕ çинчен авалхи грексем аргонавтсен харçине хайланă чух çырнă. Вăтам ĕмĕрсенче Сванети Колхидăн пайĕ пулнă, каярахпа вăл Эгрис патшалăхне кĕнĕ. XI-XV ĕмĕрсенче Сванети Грузи феодал патшалăхĕ шутне кĕрет,
1-мĕш пинçуллăх пуçламăшĕнче колх халăхĕсем пĕрлешни патшалăх шайне тухать те VII ĕмĕрте Урарту çăлкуç хучĕсенче, ăна колхсен патшалăхĕ тенĕ, VIII ĕмĕрĕн 20-мĕш çулĕсенче вăл пур авал тĕнчере паллă пулать. Геродот Колхида патшалăхне тухăçри паллă Миди тата Иран монархисемпе пĕр тан лартса хисеплет. Çак çулсенче, авалхи грек сăвăçисем ĕçĕсемпе паллашсан, патшалăха Аэт ăрăвĕн патша (кăссайлă Аэт колхсен патшин несĕлĕ) тытса тăнă.
Мегрели тата сван çĕрĕсем тĕрлĕ тапхăрсенче грузин патшалăх никĕсне хунă ĕçлĕхре паллă вырăн йышăнаççĕ, çакна чылай хут çăлкуçĕсем çирĕплетеççĕ, тата паянкуна упранса юлнă авалхи этеплĕхпе архитектура тĕслĕхĕсем кăтартаççĕ.
Тĕн ĕçĕсем
Анăç Гризири пĕрремĕш христос тĕнне вĕрентекенсем Андрей Первозванный тата Симон Кананит апостолсем пулнă. Никей чиркĕвĕн тĕнче пĕрремĕш пухăвне (325 ç.) трабзон епископĕ Домнус тата питиунт (пицунда) епископĕ Стратофил хутшăннă.
Каçăсем
Самегрело — Земо Сванети администраци сайчĕ.
Категори:Грузи Категори:Самегрело — Земо Сванети
Богомоловка
Богомоловка — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 90 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452170, ОКАТО кочĕ — 80257805003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Тури Солянка
Тури Солянка  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Солянка №993 юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
1761
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Водовойка
Водовойка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Байса юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Лакоба Нестор Аполлонович
Лакоба Нестор Аполлонович, — совет вăхăтĕнчи патшалăхпа парти ĕçченĕ. 1893 çулхи çу уйăхĕн 5-мĕшĕнче Лыхны салара çуралнă. 1936 çулхи раштавăн 28-мĕшĕнче çĕре кĕнĕ.
Ленин тата ытти орденсене тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
1911 çулта Тбилиси ăс-хакăл семинаринчен революци енĕпе ĕçленĕшĕн кăларса янă. 1912 çулта коммунистсен партине кĕнĕ. Хресчен кил-йышĕнче çуралса ӳснĕ. Парти ĕçĕсене Аджаринче, Абхазинче, кайран Çурçĕр Кавказра ертсе пынă.
1917 çулхи çу уйăхĕнче Кавказ Ен Канашĕн 1-мĕш съездăн делегачĕ. 1918 çулта Грузи меньшевикĕсен правительствине хирĕçле пуçланă пăлхавăн ертӳçĕсенчен пĕри, Сухум ВРК председателĕн çумĕ, партизансен ушкăнне пуçтараканĕ. 1918 çулĕн вĕçĕнче меньшевиксен правительстви ăна Сухуми тĕрмине хупнă, 1919 çулхи çуркунне вара Грузирен кăларса янă.
1920 çулта ЦК РКП(б)-н Кавказ бюровĕ хушнипе Батумире большевиксен ушкăнне легаллă мар ертсе пынă, Кубаньпе Хура тинĕс ревкомăн горецсен- туçынсен (горняксен?) ĕçĕсем пирки яваплă çынни пулнă. 1921 çулти пуш уйăхĕнче Абхази Ревкомĕн председателĕн çумĕ, Абхазин наркомвоенморĕ.
1922 çулхи нарăс уйăхĕнче — Абхази АССРĕн СНК председателĕ, 1930-1936 çулсенче Абхази АССРĕн ЦИК председателĕ. Грузи ССРĕн ЦИК членĕ, ЗСФСР ЦИК, ЦИК СССР членĕ, Грузи ЦК КП(б) бюро членĕ. ВКП(б) 13-,15-17-мĕш съезчĕсен делегачĕ.
Категори:Абхази паллă çыннисем
Гатауллин Анвар Анварович
Гатауллин Анвар Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы — (23.02.1923-26.08.1994), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 18. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Балтиçум фрончĕн 15-мĕш сывлăш çарĕн 99-мĕш гварди уйрăм разведка авиаци Байкалхыç полкĕн звено командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
106
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Нюрлики
Нюрлики — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кыс-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 70 км.
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Озерова Тамара Филипповна
Озерова Тамара Филипповна — Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ тухтăрĕ. Вăл Чăваш Енĕн Элĕк райончи Янкурас ялĕнче çуралса ӳснĕ, халĕ çав ялтах пурăнать. Тамара Филипповна Элĕк районĕн тĕп поликлиникинче шăл тухтăрĕ пулса ĕçлет.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Тамара Озерова Элĕкри вăтам шкултан вĕренсе тухсан Канашри медицина училищинче ăстаçă пĕлӳне пухнă. Вĕренсе тухсан Элĕкри тĕп пульницăра хăвăрт пулăшу пайĕнче медина аппăш пулса вăй хунă. Каярахпа Хусанти медицина институтĕнче аслă пĕлӳ илнĕ. Халĕ тĕп пульницăра шăл юсав (стомотологи) уйрăмĕн ертӳçи пулса ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Walther P38
Walther P38 (Вальтер П38) — нимĕçсен хăй тĕллĕ авăрлавлă 9 мм калибрлă пистолет. «Карл Вальтер Ваффенфабрик» фирминче туса кăларнă. Вермахта 1938 çулта илнĕ.
Вуламалли
Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пистолечĕсем Категори:Walther
Мăн Совраж
Мăн Совраж — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Вонил юханшывăн сылтăм çыранĕпе 27 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çĕнĕ Вĕренер
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Кооператив, Ленин, Мичурин, А.Г.Николаев, Сад урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Çĕрпӳ уесĕн Кавал вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Новобедеево
Новобедеево — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 84 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452447, ОКАТО кочĕ — 80245815007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Чорум
Чорум (тур. Çorum) — Ҫурҫӗр Турцири хула тата район, Чорум илӗн административлӑ центрӗ.
Чорум Анкараран 244 ҫухрӑмра, Ӑстампулран 608 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ. Халӑх йышӗ — 2018 ҫулхи кӑтартусем тӑрӑх 294 807 ҫын пурӑнать, ытларах турккӑсем; тинӗс шайӗнчи вӑтам ҫӳллӗшӗ — 820 м. Шоссе ҫулӗсене ҫыхӑнтарать. Ял хуҫалӑх районӗн суту-илӳ тӗплӗхӗ (тӗш тырӑ, улма-ҫырла, выльӑх-чӗрлӗх). Апат-ҫимӗҫпе цемент промышленноҫӗ аталаннӑ.
Географи
Чорум Анатоли тӳремсӑртлӑхӗнче, Хура тинӗсрен чылай инҫетре вырнаҫнӑ. Ҫанталӑк кунта континентлӑскер: ҫу шӑрӑх та вӑрӑм, хӗл юрлӑ та сивӗ.
Истори
Авал Чорум провинцийӗн территорийӗ Хетт патшалӑхӗн шутне кӗнӗ, уйрӑммӑн илсен, унӑн тӗп хули, Хатусса, провинци территоринче вырнаҫнӑ пулнӑ.
Чылай вӑхӑт хушши провинци территорийӗ Римпа Византине пӑхӑнса тӑнӑ, XI ӗмӗр вӗҫӗнче ӑна майӗпен Сельджукидсен патшалӑхӗ ҫумне пӗрлештерме тытӑннӑ, турккӑсен патшалӑхне Чорумӑн пур ҫӗрӗ те XIII ӗмӗр пуҫламӑшӗнче кӗрсе пӗтнӗ.
XV ӗмӗрте Чорум территорийӗ ҫамрӑк тата вӑйлӑ Осман империйӗн йышне кӗрет.
1980 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче Чорумра суннитсемпе алевитсем (алавитсем) хушшинче хирӗҫӳ пулса иртнӗ, ӑна Чорумри чикӗшӳ тесе ят панӑ.
Хулари халӑх йышӗ
Категори:Турци хулисем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа
1762
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Магинск
Магинск — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1404 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452373, ОКАТО кочĕ — 80234845001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Курск облаçĕн Поныр районĕ
Поныр районĕ, — Курск облаçĕнчи район. Район администрацийĕ Поныр посёлокĕнче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 690 км2. Район чикки Фатеж, Зототухино районсемпе, Орёл облаçĕпе юнашар иртет.
Пысăк юханшывĕсем: Снова.
Истори
Района 1965 çулта йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 13 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 5 пин çын. Пурĕ 48 хула-ял шутланать.
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
Огонёк
Огонёк — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 163 çын, çав шутра 82 арçын, 81 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Усаллăх тĕнĕлĕ (пĕлтерĕшсем)
Усаллăх тĕнĕлĕ:
Çавăн пекех
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
1763
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Фукусима-1 АЭС-ĕнчи авари
250px|АЭС 1-мĕш энергоблок сирпĕнни
'Фукусима-1 АЭС-нчи авари  —2011-мĕш çулхи пуш уйăхĕн 11-мĕшĕнче çĕр чĕтренĕвĕ тата цунами хыççăн пулса иртнĕ анлă йĕр хăварнă, официаллă çынсем каланă тăрăх INES шкалипе 5-мĕш шайри радиаци аварийĕ.
пушăн 11-мĕшĕ
thumb|Станци çӳлтен пăхсан.(1975 çул). Цифрăсемпе энергоблоксене палăртнă (6-мĕш энергоблока туса пĕтермен Çĕр чĕтренĕвĕ вăхăтĕнче 3 ĕçлекен энергоблока штатлă ĕçленĕ автоматика сыхлавĕ ĕçлеме чарнă. Анчах пĕр сехетрен çĕр чĕтренĕвĕ хыççăн пулнă цунами пирки  станцине электричество çитме прахнă (çав шутра авари дизель генераторĕсенчен).,   . Электричество сӳнтернĕ реакторсенче тухакан ăшша илме кирлĕ.  Вэй — Вигнер формулипе килĕшӳллĕн, çак ăшă реактора сӳнтерсен малтанхи çеккунтсенче чаричен кăларнă ăшă хăвачĕн 6,5 %, тепĕр сехетрен 1,4 % яхăн, çулталăкран -  0,023 % . Резерври дизель электростанцийĕсене çухатсанах станци хуçи,  TEPCO компани Япони правительствине авари ситуациĕ çинчен пĕлтернĕ. Çавăн хыççăн чи малтанхи тĕллев — авари системине электричествопа тивĕçтересии пулса тăнă, çавăнпа станцийе мобиллă генераторсем илсе килме йышăннă. . Реакторсене сивĕтсе ĕлкĕреймен пирки виçĕ ĕçлекен реакторта та шыв шайĕ чакма, пусăм ӳсме тытăнна. Чи малтан 1-мĕш энергоблокра ситуации йывăрланнă. Реактор пысăк пусăмпа çĕмĕрсенрен пăса гермооболчкăна кăларнă, унта пусăм 840 кПа  (проектпа 400 кПа таран) çитнĕ. Гермооболочкине аркатас мар тесе унти пăса атмосферăна кăларса янă, çăв вăхăтра TEPCO тата МАГАТЭ пăса радионуклидсенчен фильтăрлама шантарнă. Пусăм чакнă, анчах çăв вăхăтра активлă зонăра циркони пăспа реакципе кĕнĕ хыççăн пулнă водород реактор уйрăмĕн обустройкине тухнă.
пуш, 12
thumb|Энергоблок-1: сирпĕничен тата сирпĕннĕ хыççăн UTC вăхăчĕпе  6:36 1-мĕш энергоблокра водород сирпĕннĕ, бетон консртукцийĕсен пĕр пайĕ ӳкнĕ. . Реактор корпусĕ çĕмĕрĕлмен, анчах тулаш витти арканнă. Станцинче ĕçлекен 4 çын аманнă, вĕсене пульницăсене ăсатнă. Сирпĕннĕ хыççăнах станцинчи радиаци шайĕ 1015 мкЗв/сехет çитнĕ, 4 минутран  860 мкЗв/сехет,  3 сехет те 22 минутран— 70,5 мкЗв/час. Куçса çӳрекен лабораторисем станцин промполщадкин тулашĕнчен илнĕ пробăсенче цези изотопĕсене тупнă, анчах мĕн чухлине пĕлтермен. Ку хăшпĕр ТВЭЛсен çийĕсем пăсăлнине пĕлтернĕ
Каçăсем
Фукусима I Категори:Радиаци аварисем Категори:Японири техноген катастрофисем Категори:2011 çул Японире
Долгопрудный (хула тăрăхĕ)
Долгопрудный, — Мускав облаçĕнчи хула. Хула ячĕ çывăхри пĕвесенчен пулса кайнă (Долгие /«вăрăм»/ пруды). Мускавран çурçĕрелле 18 çухрăмра ларать, чукун çулпа Савёловски вокзалтан çитме пулать. Кăнтăр тата кăнтăр-хĕвелтухăç енче Мускав, кăнтăр-хĕвеланăç енче — Химки, хĕвелтухăç енче — Мытищи хулисемпе çуммăн вырнаçнă. Çурçĕр тата хĕвеланăç енчи чикки Мускав ячĕллĕ шыв каналĕ тăрăх иртет.
Халăх йышĕ
Хула шутне Хлебниково, Павельцово, Шереметьевски посёлоксем кĕреççĕ.
2006 çул пуçламăшĕнче хулара 78 415 çын пурăннă. Çавăн пекех 1938 çулта — 8 пин, 1970 — 53 пин, 1991 — 71,1 пин, 2004 — 74 пин пурăннă.
Хулара Мускаври физикăпа техника институчĕ (ПУ), ПАТП ГУП МО "Мострансавто", машинсене тăвакан предприяти (карапсене юсакан завод), хими завочĕ (çӳхе органикăн синтез завочĕ), театр япалисене кăларакан фабрика, кирпич завочĕ пур. Мускав — Савёлово чукун çул çинче хулара виçĕ чарăну вырнаçнă: Новодачнăй, Долгопруднăй, Водники.
Аэрологи тĕп обсерваторийĕ ĕçлет.
Театр, историпе ӳнер музейĕ, кабеллĕ телевидени пур.
Истори
1931 çулта кунта дирижабльсен портне тата дирижабльсене хатĕрлемелли вырăна хывнă пирки «Дирижаблестрой» ятлă ĕçчешсен посёлокне никĕсленĕ. 1932 çулхи çу уйăхĕн 5-мĕшĕнче дирижабльсене хатĕрлекен комбинат ĕçлеме пуçланă. Вăл çулхи чӳк уйăхĕн 7-мĕшĕнче çакăнта пуçтарнă дирижабль Хĕрлĕ лапамри уява хутшăннă. 1930-мĕш çулсенче пилĕк çул хушши комбинатра паллă дирижабль ăсти Умберто Нобиле ĕçленĕ.
1935 ĕçчешсен посёлокне Дирижаблестрой ята панă. 1938 çулта посёлок урăх ят илнĕ — Долгопрудный. Дирижабльсене хатĕрлеме пăрахнă. 1940 çулта Долгопрудныйра Тĕп аэрологи обсерваторийĕ ĕçлеме тытăннă.
1953 çулта Долгопрудный районăн тĕп вырăнĕ пулса тăнă, 1957 çулта район хули ятне панă. Кун хыççăн хула питĕ аталаннă. 1963 çулта Долгопрудный хулине область пăхăнăвне куçнă (хула шутне Гнилуши, Котово, Щапово, Лихачево ялĕсене кĕртнĕ).
Каçăсем
Категори:Мускав облаçĕн хулисем
Заводянка
Заводянка — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 107 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452144, ОКАТО кочĕ — 80257805004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Войчиха
Войчиха — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Фёдоровка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1764
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хĕрлĕçыр (Вăрмар районĕ)
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
К.Иванов, Кубня, Ленин, Улăх, Çыранхĕрри, А.Г.Николаев, Анкарти, Шкул урамĕсем.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Çĕрпӳ уесĕн Кавал вулăсне кĕнĕ.
Курск облаçĕн Пристень районĕ
Географи
Район лаптăкĕ 1 010 км2. Район чикки Обоянь, Медвенка, Мантурово районĕсемпе тата Белгород облаçĕпе юнашар иртет.
Истори
Района 1965 çулта йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 20 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 5 пин çын. Пурĕ 51 хула-ял шутланать.
Вĕсенчен чи пысăккисенчен çаксене асăнма пулать:
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
Голенькая
Голенькая  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Мăн Чалыкла юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 42 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
107
Пулăмсем
Китай: Хунну:
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Толик Хураски
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Алмас, Мăн, Енькасси, Кăкшăм, Çамрăксен, Çĕнĕ, Сад, Хыр урамĕсем, Тĕп тата Шкул пăралукĕсем.
Истори
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Кĕçĕн Карачăк вулăсне кĕнĕ.
1927 çулчен Шупашкар уесĕн Йăлăмкас вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хальхи вăхăтчен Шупашкар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Арча уесĕ
Ар уесĕ — Хусан енлĕхĕ шутĕнче 1781—1796 çулсенче пулнă администрациллĕ-территориллĕ виçе. Уес хули - Арча.
Уесе 1781 çулта Хусан енлĕхĕ йышĕнче йĕркеленĕ. 1796 çулта уесе салатнă, унăн чылайрахăш территорине Хусан уесне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Хусан кĕпĕрнин уесĕсем
Гатиатуллин Шакир Юсупович
Гатиатуллин Шакир Юсупович ??ти?туллин Шакир Йосоп улы — (21.09.1916(8)-21.07.1972), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 61-мĕш çарĕн 7-мĕш гварди кавалери корпусĕн 16-мĕш гварди кавалери дивизин 58-мĕш гварди кавалери полкĕн хĕç взвочĕн командирне пулăшаканĕ, гварди аслă сержанчĕ.
Реутов
Хула мэрĕ — Ходырев Александр Николаевич.
Истори
Реутово ятне пĕрремĕш хут 1573 çулта асăннă.
1824 çулта Реутово салинче хутавăр фабрикине уçнă. Çакăн хыççăн Реутов вăйлă аталанма пуçлать. 1928 çулта Реутова ĕçчешсен посёлокĕ ятне параççĕ. 1929-1941 çулсенче — район администрацийĕ вырнаçнă.
Спорт
Реутов хулинче «Приалит» ФК пур, вăл Раççей чемпионатĕнчи 3-мĕш дивизионĕнче вылять.
Каçăсем
Категори:Мускав облаçĕн хулисем
Красный Ключ (Нуриман районĕ)
Красный Ключ  — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2434 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452431, ОКАТО кочĕ — 80245816001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Оккын-Еган
Оккын-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кулын-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 101 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Мăн Хоботница
Мăн Хоботница — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сулахай çыранĕпе, 536 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Троицк (хула тăрăхĕ)
Троицк, — Мускав облаçĕнчи хула. Мускавран кăнтăр-хĕвеланăçнелле 20 çухрăмра, Калуга енне каякан çул çинче вырнаçнă.
Халăх йышĕ 34,1 пин çын (2005).
Паян Троицкра 10 паллă ăслăлăхпа тĕпчев центрĕсем вырнаçнă. Совет Союзĕ вăхăтĕнче кунта 12 пин çын ĕçленĕ. Институтсемпе пĕрле хула та çĕкленнĕ. Халĕ ăслăлăх ĕçĕсемпе 5 пине яхăн çын çыхăннă.
Паллă институтсем:
Çăлтăр
Чи сывăх çăлтăр — Хĕвел. Ытти çăлтăрсем те çавнашкал объектсемех, анчах та, Çĕртен аякра пулнипе, каçхи тӳпере çутă пăнчă пек çеç курăнаççĕ. Кăнтăрла вара çăлтăрсен çутине Хĕвел ялкăшăвĕ хупласа хурать.
Инçĕш
Çывăх çăлтăрсем патне çитмелли хушăна çулталăкри параллакс меслечĕпе тупаççĕ. Сăмахран, Вега çăлтăр патне çитмелли хушăна Раççей астрономĕ Струве Василий Яковлевич 1837-мĕш çултах тĕплĕн палăртнă.
Çăлтăрсен çуралăвĕ тата аталанăвĕ (эволюцийĕ)
Çак вăхăтсенче çăлтăр ăшчикĕ самаях улшăнать. Унăн çутăлăхĕ ӳсет, çӳлти сийĕсем сарăлса пыраççĕ, çийĕнчи температури ӳкет — çăлтăр хĕрлĕ гигант шайне куçать. Изотермиллĕ гелий тĕшшин йывăрăшĕ пысăкланса кайсан, вăл хăйĕн пусăмне чăтаймасăр пăчăртанма тытăнать; çак ĕçре çӳле хăпарса каякан температура термотĕшĕллĕ гелий йывăрăшлă элементсене куçаççĕ.
Çăлтăрсен классификацийĕ
Çăлтăрсене çутăлăхĕпе, йывăрăшĕпе, çийĕнчи температурипе, хими шучĕсемпе, спектăрăн (Спектăр класĕ) уйрăмлăхĕпе тата темиçеллĕхĕпе палăртаççĕ.
Темиçеллĕ çăлтăрсем
Çăлтăр ушкăнĕсем пĕрреллĕ тата темиçеллĕ : иккĕллĕ, виççеллĕ тата нумайлă пулаççĕ. Пĕр ушкăна вунă çăлтăр ытла кĕрет пулсан, ăна çăлтăр капламĕ теççĕ.
Иккĕллĕ (темиçеллĕ) çăлтăрсем космослăхра питĕ чылай. Хăш шутсемпе галактикăри 70% çăлтăр темиçеллĕ. Çĕр çумĕнчи 32 çалтăртан 12-шĕ темиçеллĕ, çав шутра 10 иккĕллĕ тата чи йăлкăр курăнакан çăлтăр — Сириус. Хĕвел системинчен 20 парсек хушăра 3000 çăлтăр, вĕсенчен çуррине яхăн – пур тĕсĕллĕ иккĕллĕ çăлтăрсем.
Пĕччен çăлтăрăн аталанăвĕ (эволюцийĕ)
Пĕччен çăлтăрсен эволюцийĕн йĕрки. [http://www.astronet.ru/db/msg/1196386 В. А. Батуринпа И. В. Мироновăн] тăрăх
Çăлтăрсен палăртăвĕсем
Пирĕн Галактикăра 100 млрд. ытла çăлтăр. Мăн телескопсемпе çапса илнĕ тӳпе сăнӳкерчĕкĕсенче çав тери нумай çăлтăр курăнать, вĕсене пурне те ят пани те усăсăр. Галактикăри 0,01 % яхăн çăлтăра каталога çырнă. Çапла, пысăк телескопа курăнакан нумай çăлтăра шутласа палăртман, шута кĕртмен.
Аракин Владимир Петрович
Владимир Петрович Аракин — филологи ăслăлăхĕсен тухтăрĕ, профессор. Вăл Мускавра çуралса ӳснĕ.
Пурнăçĕ
1930]] - 1932 çулсенче Мускав университечĕн этнологи факультетĕнче, 1933 - 1941 çулсенче М. В. Фрунзе ячĕллĕ ÇАр академийĕн тухăç факультетĕнче вĕрентӳçĕре тăрăшнă. 1942 çулта Мускав патшалăх педагогика институтĕнче ĕçлеме пуçланă. 1946 çултанпа Мускав университечĕ çумĕнчи Хĕвел тухăç чĕлхисен институтĕнче тата асăннă аслă шкулăн филологи факультетĕнче вăй хунă.
1947 çулта "История преподавания иностранных языков в России" темăпа кандидат диссертацине РСФСР Педагогика ăслăлăхĕсен академийĕнче хӳтĕленĕ, прфессор ятне 1961 çулта илнĕ. 1983 çулта Мускав патшалăх педагогика институчĕ çумĕнчи Д 113.08.09 ятарла канашра "Структурная типология русского и некоторых германских языков: (Единицы сопостовительно-типологического анализа языков)" ăслăлăх докладне хӳтĕлесе тухтăр ятне тивĕçнĕ.
Статьисем
Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Волгарица
Волгарица — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Сванети
Сване́ти (Сване́ти, სვანეთი) — Грузин анăç енче вырнаçнă свансем пурăнан авалхи ту çинчи облаçĕ.
Территорипе тата историпе Сванетие Тури тата Анат пайĕсене Сванети ту хысакĕпе уйăраççĕ.
Тури Сванети
Тури Сванети (ზემო სვანეთი Земо-Сванети) — высокогорная долина в верхнем течении реки Ингури, 42°48' -пе 43°15' çурçĕр анлăхĕсем хушшинче тата 59°30'-пе 61°00' тухăç долготисем хушшинче 3154 км² çер лаптăкне йышăнать.
Айлăмăн иккĕ пайĕ те ячĕпе Раççей империйĕ (кнеçлĕх 1833 çулта, "ирĕклĕ" пайĕ 1840 çулта) йышне кĕнĕ, анчах та 1840-мĕш çулсен вĕçне çити районта раççей администрацийĕ те, вырăс православи чиркĕвĕ те пулман.
1859 çул тĕлне кнеçлĕхе пăрахăçланă та район Сванети йышне кĕрекен Кутаиси генерал-кĕпернетĕрлĕхĕн уйрăм приставлăх пулса тăнă.
Анат Сванети
Администрацилле Анат Сванети Рача-Лечхуми тата Анат Сванети регионĕн Лентехи районĕнче шутланать (центрĕ — Лентехи паççулки).
Çурçĕр енчен Анат Сванетие Тури Сванетирен Сванети хысакĕ уйăрать. Кăнтăр-анăçран Эгрис хысакĕ района Мегрелирен, кăнтăр енчен Лечхум хысакĕ ăна Лечхумирен тата тухăç енче Рачăран уйăрать.
Кун-çулĕ
Грузи патшалăхĕ XVI ĕмĕрĕн варринче салансан Анат Сванети Мегрел кнеçлĕхене кĕрет. 1833 çултанпа кнеçлĕх Раççей империне кĕрет, 1867 çулта ăна пăрахăçланă унăн территорине Кутаиси кĕпернине хушнă. 1887 çултанпа Анат Сванетин территорине кĕпернен Лечхум уесĕ йышне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Сванети
Çĕрпӳ хыпарçи (хаçат)
Çĕрпӳ хыпарçи (Цивильский вестник) — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕн хаçачĕ.
Истори
Пĕрремĕш кăларăмĕ 1930 çулхи нарăсăн 3 пичĕтленсе тухнă. Вăл вăхатра унăн редакторĕ Ильин пулнă, хаçатăн тиражĕ 1 пинпе танлашнă. Пĕрремĕш кăларăма Шупашкар типографиĕнче пичĕтлесе кăларнă. 1930 çулхи чӳкĕн 7 хыççăн эрнерен пĕрре тухса Çĕрпӳ хулинче пичĕтленме пуçланă. Редакци ун чухне _Çĕрпӳ хули, Хĕрлĕ площадь_ адреспа вырнаçнă пулнă.
1931 çулхи пуш уйăхĕн 11-пе 1932 çулхи пуш уйăхĕн 3-ччен редактор вырăнĕнче П. О. Осипов пулнă. 1931 çул пуçламăшĕнче хаçат тиражĕ 1 800 пулнă. Хаçата куллен сырса тăракансен шучĕ 250 çынпа танлашнă.
1932 çулхи утă уйăхĕн 20 хаçатăн 100-мĕш номерĕ тухнă. 1936 çулта тиражĕ 1420, 1938 çулта 1010 пулнă. Хаçат ку вăхатра эрнере икĕ хут, икĕ полоса çинче тухнă.
1939 çулхи утă уйăхĕн 6 хаçатăн пинĕмĕш номерĕ тухнă. 1944 çулта тираж 2100 пулнă, эрнере пĕрре тухса пынă.
1956 çулхи чӳк уйăхĕн 7 хаçат ятне «Октябрь çулĕ» çине улăштарнă.
1953 çулхи çу уйăхĕн 9 хаçатăн икĕ пиннĕмĕш номерĕ тухнă. 1955 çулхи нарăсăн 3 хаçат тухма пуçланăранпа 25 çул çитнине палартнă, хаçатăн 1250-мĕш номерĕ пичĕтленсе тухнă. Ку вăхăтра хаçат эрнере икĕ хут чăвашла тухнă.
1959 çулта район пысăкланнипе хаçатăн тиражĕ 3 пине ӳснĕ. Ку çултанпа хаçат уйрăммăн вырăсла тухма пуçланă.
1961 çулхи ака уйăхĕн 9 хаçатăн 3 пиннĕмĕш номерĕ тухнă.
1963-1964 çулсенче хаçат чăвашла çĕç тухнă. 1965 çулта хаçат тиражĕ 6496 çитнĕ. 1965 çулхи ака уйăхĕнчен пуçласа хаçат каллех вырăсла тата чăвашла (уйрăммăн) тухма пуçланă. Петĕмĕшле тиражĕ — 5130.
1967 çулхи авăн уйăхĕн 23 хаçатăн 4 пиннĕмĕш номерĕ тухнă.
1971 çулхи нарăсăн 26 хаçатăн 5 пиннĕмĕш номерĕ тухнă. Тиражĕ — 6865, вĕсенчен 5295 чăвашла, 1570 вырăсла.
1980 çулта хаçатăн 50 çул тултарнине палăртнă чухне хаçатăн тиражĕ чăвашла 5380, вырăсла 2000 патнелле пулнă.
1990 çулхи раштав уйăхĕнче хаçат редакциĕ Ленин урамĕ, 21 вырăнне Ленин площачĕ, 2а адреса куçнă. Хаçат тиражĕ ку вăхăтра 7622 пулнă.
1991 çулхи авăн 28 хаçата хальхи «Çĕрпӳ хыпарçи» ята панă. 1993 çулхи утă уйăхĕн 13 хаçатăн 8 пиннĕмĕш номерĕ тухнă. 1994 çулхи пуш уйăхĕн 24 хыççăн хаçат чăвашла тата вырăсла эрнере виçĕ хут тухма пуçланă.
1995 çулта хаçатăн пĕрремĕш кăларăмĕ тухнăранпа 65 çул çитнине палăртнă чухне редакци çĕнĕ çĕре куçнă: Çутĕç урамĕ, 41.
Редакторĕсем
Категори:Периодикăллă кăларăмсем Категори:Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕ Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал
1765
Вилнĕ
Категори:Çулсем
108
Вилнĕ
Категори:Çулсем
СосÇĕнĕ Бор (Хура Атăл районĕ)
СосÇĕнĕ Бор  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 164 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452370, ОКАТО кочĕ — 80234845002.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Курск облаçĕн Рыльск районĕ
Географи
Район лаптăкĕ 1 550 км2. Район чикки Хомутовка, Льгов, Коренево, Глушково районсемпе юнашар иртет. Çавăн пекех Украина чикки çуммăн вырнаçнă.
Пысăк юханшывĕсем: Сейм (район тăрăх 83 çухрăм юхать), Обеста (52 км), Амонька (35 км), Рыло (21 км), Клевень (42 км), Каменка (14 км), Крупец (10 км).
Истори
Района 1928 çулта йĕркеленĕ.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 40 пин çын пурăнать. Вĕсенчен хулара пурăнакансен шучĕ 17 пин çын. Пурĕ 132 хула-ял шутланать.
Вĕсенчен чи пысăккисенчен çаксене асăнма пулать:
Каçăсем
Категори:Курск облаçĕн районĕсем
1766
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гришкина
Гришкина  — Раççей территоринчи юханшыв. Казахстан тата Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Таловая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анăç Казахтан облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Пăвакасси (Вăрмар районĕ)
Пăвакасси, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Кунçул
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
1767
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дубна
Дубна, — Мускав облаçĕнчи хула. Мускавран çурçĕр енче 125 çухрăмра Атăл çинче вырнаçнă. Дубнапа Сестра юханшывĕсемпе, Мускав ячĕллĕ шыв каналĕпе, тата Иваньково шыв упранăвĕ хушшинче вырнаçнă. Чукун çулпа Савёлово еннелле кайса Вербилки чарăнăва çитиччен каймалла. Хула ăслăлăх хули шайĕнче, кунта Раççейри ядерлă физика тĕпчевĕсен пысăк центрĕ вырнаçнă.
Дубна хулинче 61,6 пинĕ çын пурăнать (2005).
Каçăсем
Категори:Мускав облаçĕн хулисем
Илькашево
Илькашево — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 266 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452144, ОКАТО кочĕ — 80257805005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Смычка
Смычка (Смычка), — Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 163 çын, çав шутра 82 арçын, 81 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Раççейри граждан вăрçин 1-мĕш тапхăрĕ
Граждан вăрçин пĕрремĕш тапхăрĕ (чӳк, 1917 — çу, 1918)
Октябрь революцийĕ. Краснов-Керенскин Петроград харçи.
Юпан 24-мĕшĕнчи (чӳк, 6) Петроградри лару-тăрăва «пăлхав умĕн тăрăмĕ» тесе хакласа, ертӳлĕхĕн пуçлăхĕ Керенский тĕп хуларан Пскова (унта Çурçĕр фрончĕн штабĕ тăнă), хăйĕн ертӳлĕхне тытăм пама фронтран йыхравланă çарсене кĕтсе илме тухса каять.
Юпа, 25 (чӳк, 7) 21:45 вăхăта «Аврорăн» сăмси пайĕнчи кĕпçи авăрсăр пени Зимний кермене тапăнма сасă панă. Хĕрлĕ гвардейсем, петроград гарнизонĕн салтакĕсемпе Балти флочĕн матросĕсем, Владимир Антонов-Овсеенко ертсе пынипе, Зимний керменне йышăнать, Вăхăтлă ертӳлĕхе ареслеççĕ. Тапăнакансене нихăшĕ те хирĕç тăмасть.
Юпа, 26 каçĕнче (чӳк, 8) Петроградра, большевиксен пăтăрмахне йышăнман политика партисен (сылтăм эсерсемпе меньшевиксем) элчисем кĕнĕ «Тăван Çĕршывпа революцие сыхлав комитечĕ» туса хунă. Çав кунах аслă çарпуçĕ Керенский тата Вырăс çарĕн штаб пуçлăхĕ генерал Духонин форнтсен, шалти çар тăрăхĕсен çарпуçĕсене тата касак çарĕсен атаманĕсене Петроградпа Мускав çине харçăпа кайса большевиксен çĕкленĕвне вăйпа пусарма шанчăклă текĕрчĕсене уйăрса пама приказ панă. Островаран Петроград çине Красновăн 700 çынлă 3-мĕш юланут корпусĕн пайĕсем тухнă. Вĕсемпе пĕрле Керенский те пулнă. Юпа, 27 (чӳк, 9) çак хĕçпăшаллă ушкăнсем Гатчинăна кĕреççĕ, юпа, 28 (чӳк, 10) — Патша Салине çитсе, тĕп хулан çывăхнех çитеççĕ. Юпа, 29 (чӳк, 11) Петроградра «Тăван Çĕршывпа революцие сыхлав комитечĕ» ертсе пынипе юнкерсен пăлхавĕ тапранать, ăна большевиксенчылай шутлă вăйĕсем путараççĕ. Хăйĕн çар çыннисем сахал пулнипе тата юнкерсене çапса аркатнине пула Краснов «хĕрлисемпе» çапăçусене чарса лартас тĕллевпе калаçусем тапратать. Çав чух Керенский, касаксем ăна большевиксене тытса парасран шикленсе, тухса тарать. Краснов вара хĕрлĕ текĕрчисен Дыбенко çарпуçĕпе килĕшӳ туса, касаксене Петроград патĕнчен чараксăрах илсе каять.
Большевиксен пĕрремĕш саккун тăвакан акчĕсем
Зимний кермене алла иличчен темиçе сехет маларах пăлхавçăсем, юпа, 25 (чӳк, 7) каçхине, Петроградра Канашсен II-мĕш съезчĕ уçăлать, хыççăн ăна аслă саккун тăвакан орган шая куçăраççĕ. Çак чух меньшевиксемпе эсерсен фракцийĕ, большевиксен пăтăрмахĕпе килĕшменнипе, съездран тухса каяççĕ. Большевиксен енне сулахай эсерсем йышăнаççĕ, вĕсем совет правительствинче ĕç вырăнĕсене тивĕçеççĕ.
Съезд йышăннă пĕрремĕш саккунсем Лăпкăлăх декречĕ, Çĕр декречĕ тата фронтра айăпласа вĕлермеллине пăрахăçланă.
Чӳк, 2 (15) Канашсен съезчĕ Раççей халăхĕсен ирĕклĕ тивĕç декларацине çирĕплетет. Унсăр пуçне, унта Раççей халăхĕсен хăй тĕллĕ ирĕклĕ тивĕçпе уйăрăлса тухса хăй тĕллĕ ирĕклĕ патшалăх тума та ирĕк панă.
Петроградпа Мускаври Вăхăтлă ертӳлĕх майлă пулса юлнă вăйсене пусарсан, большевиксем хăвăрт Раççейĕн паллă промăç тĕпĕсенче тĕрĕслеве ярса илеççĕ. кадетсен партине саккун тулашне кăларнă, унăн хăш ертӳçĕсене аресленĕ, темиçе кадет пичет кăларăмĕсене хупнă.
Учредитель пухăвĕ
Большевиксем, халăх килĕшменннинчен хăраса, (Учредитель пухăвне халăх питĕ шанса кĕтнĕ) Вăхăтлă ертӳлĕх палăртса хунă суйлава пăсса хуман. 1917 çулхи юпан 27-мĕшĕнче Халăх Комиссарĕсен Канашĕ В. И. Ленин 1917 çулхи чӳк, 12 тĕлне палăртса хунă йышăнăвне пуриншĕн те пĕрлĕ Учредитель пухăвне суйлав ирттерме хут çине ал пусса çитĕплетнĕ.
Çак йышăнăв йĕркипе «пур суйлав комиссисем, вырăнти хăй тытăмлă йĕркеленӳлĕхсем, рабочисен, салтаксен тата çĕр ĕçченсен депутачĕсен канашĕсем тата фронтри салтаксен йĕркеленнĕ ушкăнĕсем Учредитель пухăвне палăртнă тĕле ирĕклĕ те тĕрĕс суйлав ирттерес ĕç-пуçра пĕтĕм вăй-хăвата парса тăрăшма хистенĕ». Суйлав ирттернĕ хушăра Петрограда большевиксем майлă çарсем пырса тăнă.
Большевиксем Учредитель пухăвĕнче чĕрĕкрен сахал вырăн йышăннă. Пурĕпе суйланă 715 депутат, вĕсенчен 370 — сылтăм эсерсем, 175 — большевиксем, 40 — сулахай эсерсем, 17 — кадетсем, 15 — меньшевиксем, 86 — наци ушкăнĕсен депутачĕсем (сылтăм эсерсем 40,4 %, меньшевиксем — 2,7 %, буржуази партисем — 16,4 %, сулахай эсерсем — 1 %, большевиксем — 23,9 %).
Совет влаçне йĕркелени. Большевиксене хирĕç вăйсене йĕркелеме пуçлани
Петроградри пăлхав çĕнтерӳ тупнипе Канашсен аллине çĕршыври мăн хуласенчи влаç куçать. 1917 çулхи чӳк, 7 — 1918 çулхи нарăс-пуш уйăхĕсем тапхăрĕнчи Совет влаçне никĕсленине совет историографире «Совет влаçĕн триумф утăмĕ» тенĕ. Çав хушăрах пĕтĕм çĕршывĕпех большевиксене хирĕç вăйсем пуçтарăнма тытăнаççĕ.
Керенский тарнă хыççăн аслă çарпуç ĕç вырăнĕнче пулнă Духонин генерал-лейтенант, хăйне хăй лартнă «ертӳлĕхĕн» хушăвĕсене пурнăçа кĕртме килĕшмест. Балти флотĕнче, Çурçĕрпе Анăç фрончĕсенче большевиксен аллине çарпуçлăхĕ лекет. Раштав, 3 хăйĕн ĕç вырăнĕнчен Духонина хăтараççĕ, ăна Николай Крыленко çĕнĕ çарпуçĕн хуралçисем вĕлереççĕ. Танра большевиксен пăтăрмахне йышăнманнине Каледин атаман сасă парать. Кунта çурçĕр тата ва çĕрсенчен хĕрлисемпе пăшалпа çапăçма шутланă ирĕклĕ çынсем (доброволецсем) пуçтарăнаççĕ. Корнилов, Алексеев тата Деникин генералсем 1917 чӳк, 2 Ирĕк кăмăл çарне йĕркелеме пуçлаççĕ.
Кубань касак ертӳлĕхĕ А. П. Филимонов атаман ертсе пынипе хăй çĕнĕ влаçа йышăнманнине пĕлтерет.
Чӳк, 8 Оренбург касаклăхĕн атаманĕ Дутов Оренбург касак çарĕн территоринче большевиксене пăхăнманнине пĕлтерет те Оренбург, Челепи, Верхнеуральск хулисене хăй аллине илет.
Чӳк, 20 Тĕп рада Кейӳре Украинăн ирĕклĕхне палăртать те большевиксемпе кĕрешме украин çарне йĕркелеме тытăнать. thumb|Шургвардисем
109
Пулăмсем
Хань тата Хунну:
Раççейри граждан вăрçин 1-мĕш тапхăрĕ
Совет влаçне йĕркелени. Большевиксене хирĕç вăйсене йĕркелеме пуçлани
Чӳк, 22 Белорус ради Совет влаçне пĕтерме йыхравлать. Раштав, 15 вăл Минскра «Пур белорус конгресне» пухать, унта Совет влаçĕн вырăнти органĕсене йышăнманнине пĕлтерет. Анăç облаçĕн совнаркомĕ «конгреса» салатса ярать, анчах та Белоруси ради И. Р. Довбор-Мусницкий генералăн поляк легионерĕсен корпусĕпе пĕр пулса, 1918 çулхи 19-чен нарăсăн 29-мĕшнехи каçра Минска ярса илеççĕ те нимĕç çарне çул уçса параççĕ. Нимĕç çарпуçлăхĕ ирĕк панипе Белоруси ради «Белоруси халăх республикин ертӳлĕхне» Скирмунт –пуçлăхĕ йĕркелет те 1918 ç. пуш уйăхĕнче, Совет влаçĕн декречĕсене пăрахăçласа, Белоруси Раççейрен уйрăлнине пĕлтерет.
109
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Раççейри граждан вăрçин 1-мĕш тапхăрĕ
Совет влаçне йĕркелени. Большевиксене хирĕç вăйсене йĕркелеме пуçлани
Чӳк, 28 Тбилисире Кавказ лешьен комиссариачĕ, грузин социал-демокрачĕсене (меньшевиксем), эрмен (дашнаксем) тата азербайджан (мусаватистсем) националисчĕсем туса хунă Кавказ лешьенĕ ирĕклĕхĕ пирки пĕлтерет. Наци хормилĕхĕсемпе шурă гвардейсем, комиссариат хăйсен влаçне пĕтĕм Кавказ лешьенре, Баку районĕсĕр пуçне — унта Совет влаçĕ тĕрекленнĕ, тытса тăраççĕ.
Совет Раççейне тата большевиксене партине хирĕç Кавказ лешьен комиссариачĕ тăшман пулса тăрать, Çурçĕр Кавказăн большевиксене хирĕç вăйĕсем — Кубаньри, Танри, Терекри тата Дагестанри — майлă пулать.
1918 çулхи нарăсăн 10 (23)-мĕшĕнче Тифлисра Кавказ лешьен сеймĕ уçăлать. Çак саккун тăвакан органа Кавказ лешьенрен Учредитель пухуна суйланă депутатсем, тата вырăнти политика партисен пайташĕсем кĕнĕ.
1918 çулхи акан 9 (22)-мĕшĕнче Сейм Кавказ лешьен пăхăнманлăх Кавказ лешьен Демократиллĕ Федерацилĕ Республика (КДФР) туса хуни пирки пĕлтереççĕ.
Антантăн ĕç-пуçĕ
Раççей вăрçăран хăй тĕллĕн (сепаратлă) çав тери япăх никĕспе тухать, (Лăпкăлăх декретне пурнăçласа Брест лăпкăлăхне ал пусса йышăнать). Çак ĕç-хеле пула Германи тепĕр çул хушши вăрçма хал çитерет. Аслă Британи, Франци тата Итали, Раççейри тытăма коммунисăм тĕллĕ парти ярса илнине пĕлсе, большевиксене хирĕç вăйсене пулăшма йышăнаççĕ, Черчĕл «большевисăма сăпкинчех пăвса хума сĕнет». Чӳк, 27 çак çĕршывсен правительстви ертӳçисен ларăвĕ кавказ лешьен правительствисене йышăнни пирки хыпарлаççĕ. Раштав, 22 Антанта çĕршывĕсен элчисен Парисри конференцийĕ касак облаçĕн, Çĕпĕр, Кавказ, Украина тата Финлянди çĕрĕсен большевиксене хирĕç вăйĕсене пулăшу пама йышăнать, кивçен укçа парать. Раштав, 23 Раççейри пулас вăрçă ĕç-пуçĕн англи-франци килĕшĕвне çырса ал пусаççĕ: Аслă Британин вăрçă тăрăхĕ шутне Кавказ тата касак облаçĕсем, Францинне — Бессараби, Украина тата Крым кĕреççĕ; Çĕпĕрпе Инçет Тухăç АПШ-па Япони сĕмĕ айне лекеççĕ.
Хĕрлисен пĕрремĕш ăнăçăвĕсем
Чи малтанах çĕршывра большевиксен влаçĕ çирĕпленни хăвăрт та лăпкă пынă: 84 кĕперне тата урăх пысăк хуласенчен 15 çеç Совет влаçне хĕçпăшаллă кĕрешӳпе çĕнтерсе лартнă. Çакна пула большевиксем «Совет влаçĕн триумф утăмĕ» тенĕ.
Пушăн 14 (1)-мĕшĕнчеСорокинăн хĕрлисен çарĕсем Екатеринодар ярса илеççĕ. Генерал Покровский ертсе пынă Кубань радин çарĕсем çурçĕрелле чакса Ирĕклĕ çар чаçĕсемпе пĕрлешеççĕ. Акан 9-мĕшĕнче (пуш, 27)-акан 13-мĕшĕнче (пуш, 31) вĕсен пĕрлешӳллĕ вăйĕсем, Корнилов генерал ертсе пынипе Екатеринодара штурмпа илесшĕн пулаççĕ, анчах та ăнăçу пулмасть. Корнилова вĕлереççĕ, ăна улăштарнă Деникин генерал шурă гвардин юлашки пайĕсене Дон облаçĕн кăнтăр районĕсене куçарать — унта çав вăхăтра касаксем совет влаçне хирĕç тăма пуçлаççĕ.
Çĕпĕрте 1917/раштавĕнче — 1918/кăрлачĕнче хĕрлĕ çарсем Иркутскра юнкерссен пăлхавне хуплаççĕ. Байкал лешьенĕнче атаман Семёнов раштавăн 1-мĕшĕнче большевиксене хирĕçле палхав çĕклет, ăна тӳрех лăплантараççĕ. Атаманăн касак тĕкĕрчисем Маньчжурине чакаççĕ.
Октябрь пăтăрмахĕчченех Раççей варринчи районĕсен (Иваново-Вознесенск, Орехово-Зуево, Шуя, Кинешма, Кострома, Тверь, Брянск, Ярославль, Кисан, Улатимĕр, Ковров, Коломна, Серпухов, Подольск тата урăх.) вырăнти Канашĕсем большевиксен аллинче пулнă, çăвăнпа та вĕсем влаçа çăмăллăнах ярса илеççĕ. Çак ĕç пулăмĕ Тулăра, Калугăра, Чулхулара йывăр килнĕ, мĕншĕн тесен большевиксен сĕмĕ çак хуласен канашĕсенче чылаях пулман. Çапах та, большевиксен хĕçпăшаллă ушкăнĕсем кирлĕ вырăнсене туртса илсе, Канашсене «тепĕр хут суйлаттараççĕ» те влаçа хăйсен аллине илеççĕ.