cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карачайсем
Кун-çулĕ
1828 çулта вырăс çарĕ Карачай территорине кĕрсе каять. 1828 çулхи юпан 20-мĕшĕнче юнлă хаяр Хасауки çапăçăвĕ пулса иртет — Эмануэль генерал ертсе пынă, артиллерипе хĕçпăшалланнă патша çарĕ çĕнтерӳ тучнать. Карачай аксакалĕсем хăйсен аулĕсене тустарасран хăтарасшăн тăрашнă. Çапăçу иртсен тепĕр кунне Эмануэль çарĕ Карт-Джурту аулĕ патне çитсен, вĕсене хирĕç аксакалсем тухаççĕ. Калаçусем вĕçĕнче Карачай çĕрне Раççей Империне кĕртме йышăнаççĕ. Карачайри шалти хăй тытăмлăхне (ĕç вырăнĕсем, суд) малтанхи пекех хăварнă. Кӳршĕ мăсăльман халăхĕсемпе хутшăннă чухне халăх йăлипе тата шариатпа усă курнă. Карачай çĕрне пристава хушса лартман, анчах та карачайсенчен аманатсене салука илнĕ.
Карачая империне кĕртни патша генералĕсемшĕн паллă çитĕнӳ шутланнă. Г. А. Эмануэль хăйĕн çĕнтерĕвне паллă Фермопилсене çĕнтерсе илнипе (урăх транскрипципе — «Термопилсем») танлаштарнă
Фашист Германипе пĕр ĕçпе тăрăшнă тесе 1943 çулхи чӳк уйăхĕнче суйса айăпласа, карачайсене Вăтам Азине: Казахстанпа Киргизине куçарнă. Ун чухне пĕтĕм халăх йышĕ 80 пине çитнĕ. Чылайрахăшĕ ача-пăча, хĕрарăм, ватăсем. Арçынсем фашистсене хирĕç Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи фрончĕсенче çапăçнă.
14 сул депортацире пулна хыççăн, Н. Хрущев тапхăрĕнче, 1957 çулта карачайсем тăван çĕре таврăннă.
Каçăсем
Категори:Кавказ халăхĕсем Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Карачай-Черкеси
Балбанью
Балбанью — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. БАР/ПЕЧОРА/754/206/97/131 юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 52 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Пуш, 1
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Бако 22А
Бако 22А е Бако Блан - шурă гибрид иçĕм сорчĕ.1898 çулта Морис Бако Фоль бланш тата Ноа сортсем тĕпĕçтерсе тунă.
Ампелографи
Бако 22А - юхтармалли сорчĕ.Кăнтăр-Хĕвеланăç Францире Арманьяк тăрăхра хаяр алкоголь ĕçми тăвакансем Бако 22А усă кураççĕ.
Сарăлни
Францире 773 гектарсемче ӳстереççĕ.Бако 22А Арманьяк тăрăхра анлăн сарăлнă.Кунта иçĕм лаптăксемчен 20 % Бако 22А йышăнать.
Казахстан кӳллисем
Казахстанра пурĕ 48 262 кӳлĕ вырнаçнă, вĕсенчен 45 248 лаптăкĕ 1 çх2 та пĕчĕкрех.
100 çх2 лаптăклă кӳлĕсен шучĕ — 21.
Çавăн пекех Казахстан çĕрĕсем Каспи тинĕсĕпе Арал тинĕсĕн хĕррине тухаççĕ, вĕсем пысăк кӳлĕсем шутне кĕреççĕ. Вĕсемсĕр пуçсăр тепĕр пысăк кӳлĕ пур — Балхаш.
Çĕршыв лаптăкĕ тăрăх кӳлĕсем пĕр пек вырнаçман — çурçĕр пайĕнче кӳлĕсен 45%, тĕп пайĕнче — 36% сарăлса выртаççĕ.
Казахстанри кӳлĕсен пĕтĕмĕшле лаптăкĕ — 45 002 çх². Пĕтĕмĕшле шыв калăпăшĕ — 190 çх³.
Каçăсем
* Категори:Кӳлĕ списокĕсем
Тури Олкаш
Тури Олкаш, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Чулпан (Çтерлĕ районĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Тĕрĕксем
Тĕрĕксем (тăван ячĕ: 𐱅𐰇𐰼𐰰; шато: 突厥, Tūjuе; çаплах тĕрĕк халăхĕсем, тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен ушкăнĕсем) — тĕрĕк челхисемпе пуплекен тата тĕрĕк кăкĕнчен пулса тухнă халăхсен этнос-чĕлхе пĕрлĕхлĕхĕ
Хальхи тĕрĕксен ытларахăшĕ — мăсăльмансем, çаплах православи христианĕсем (гагаузсен, чăвашсен ытларахăшĕ, тутарсен тата якутсен пайĕ), иудейсем (крымчаксем тата караимсем), буддистсем (тувинсем, сарă уйгурсем, тарбагатай кăркăсĕсем тата саларсен пайĕ), бурханистсем (алтайсем), танкăрсем тата шамансем (хакассем, шорсем, телеутсем, якутсем тата долгансем).
Пĕрлехи хыпарсем
справа|безрамки|307x307пкс Тĕрĕксем тухнă вырăн — Вар Ази (Алтай, Джунгари). Чылай хушă тĕрĕк тата монгол йăхĕсем юнашар пурăннă, кӳршĕ халăхĕн чĕлхине те пĕлнĕ. Пирĕн эра пуçламăшĕнче Вăтам Азире тĕрĕксем çумне индоевропейсем хутшăннă. Вăтам ĕмĕрсенче тĕрĕксем хĕвеланăçнелле куçма тытăнаççĕ.
Çăлкуçсем
Категори:Тĕрĕк халăхĕсем
Тренялĕ
Тренялĕ, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Анри Труайя
Пурнăçĕ
Пуян çемьере çуралнă. 1917 çулта ашше-амăшĕ чикĕ леш енне куçса кайнă. Темиçе çул хушши тĕрлĕ вырăна çитсе курнă хыççăн кил-йыш Францири Нейи хулинче чарăннă.
Ĕçĕсем
1940 çулта Фёдор Достоевский пурнăçĕ çинчен çырса кăларнă. Ун хыççăн вара татăшах вырăс культурипе çыхăннă ĕçсене çырма пуçланă. 1946 çулта Пушкин çинчен, 1952 çулта Лермонтов çинчен, 1965 çулта Толстой çинчен, 1971 çулта Гоголь çинчен, 1984 çулта Чехов çинчен, 1986 çулта Максим Горький çинчен, 2001 çулта Цветаева çинчен, 2006 çулта Пастернак çинчен кĕнекесем çырса кăларнă. Çавăн пекех II-мĕш Екатерина, I-мĕшпе II-мĕш Александрсем çинчен, Хаяр Иван çинчен кĕнекесем вăл çырнă.
Вăл Франци çыравçисен пурнăçĕ çинчен те çырма манман, Гюстав Флобер, Эмиль Золя, Ги де Мопассан пурнăçĕсене çутатса панă.
Категори:Франци паллă çыннисем Категори:2007 çулта вилнисем
Маркелов Леонид Игорьевич
Маркелов Леонид Игорьевич, — Мари Эл Республикин президенчĕ. 1963 çулхи çĕртме уйăхĕн 25-мĕшĕнче Мускавра çуралнă (2001-2017).
Пурнăçĕ
Хĕрлĕ Ялавлă Çар институтĕнче вĕренсе тухнă, юрист.
Категори:Мари Эл президенчĕсем
Нĕркеç пĕтĕмĕшле вăтам пĕлӳ паракан шкул
Кун-çулĕ
Документсемпе килĕшӳллĕ, 1881 çулхи юпан 15-мĕшĕнче Нĕркеç ялĕнче чиркӳ-прихут шкулне уçнă пулнă. Арçын ачасемпе хĕр ачасем пĕр классра вĕреннĕ. Шкул çуртне илме укçана ял-йышран пуçтарнă. Пурĕ 28 ача (25 арçын ача, 3 хĕр ача) вĕреннĕ.
Ытларах ку шкулта çĕр ĕçченĕсен ачисем вĕреннĕ. Вĕрентӳ вара вырăс чĕлхипе пынă. Саккуна вĕрентекенĕ пулнă Гавриил Семенович Троицкий, вырăс чĕлхин (сăмахлăх) вĕрентӳçи — Степанов Клементий Степанович.
1888 çултанпа чиркӳ-прихут шкулне грамота шкулĕ ятне тивĕçет. 1918 çулччен ку шкула кӳршĕ ялсенчен те вĕренме çӳренĕ.
2005 çулта Хирти Сĕнтĕр тата Кипеç шкулĕсене хупаççĕ. Ял ачисем Нĕркеç шкулне çуреме пуçлаççĕ.
Вĕрентекенсем
Шкулта 22 педагог вăй хураççĕ.
Пурлăхпа техника никĕсĕ
Шкул пӳлĕмĕсен мĕнпур лаптăкĕ – 5090 тв.м. Шкулта ăста ĕç лаççи, компьютр класĕ, 19 лабаратори кабинечĕ, актă залĕ, спортзал, вулавăш тата апатлану пӳлĕмĕ пур.
Каçăсем
Категори:Каçал районĕн шкулĕсем
Электрогорск (хула тăрăхĕ)
Кун-çулĕ
1912 çулта кунта паççулкă никĕсленĕ. 1946 çулта ăна хула шутне кĕртнĕ.
Халăх йышĕ
Хулара 21.1 пине яхăн çын (2010) пурăнать.
Арал тинĕсĕ
Арал тинĕсĕ — Казахстан, Узбекистан территоринчи кӳлĕ. Сырдарья, Амударья юханшыв юхса кĕрет, юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 13900 км².
Каçăсем
Категори:Казахстан кӳллисем Категори:Узбекистан кӳллисем Категори:Чикĕ кӳллисем
Чуртан
Чуртан — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 510 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453163, ОКАТО кочĕ — 80249892010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Олег Табаковăн Мускаври театр-студийĕ
Здание театра
На углу улицы Гиляровского с Малой Сухаревской площадью (№ 2-4, 2/5, стр. 5) строится новое здание театра-студии, открытие которого запланировано на конец 2013 года.
Каçăсем
Категори:Театрсем Категори:1987 çулта йĕркеленĕ театрсем Категори:Мускав театрĕсем Категори:Басман районĕ
Безымянный (Кожима юппи)
Безымянный — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кожим юханшывăн сылтăм çыранĕпе 129 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Токшик
Токшик, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Томск
Томск — Раççей хули, Томск облаçĕн администрацийĕ вырнаçнă вырăн.
Тавралăхĕ
Томск хулин чылайăшĕ Томь шывĕн сылтăм хĕрринче вырнаçнă. Хуларан 50 çм Обь шывĕ, Мускава çитме 3,5 пин çухрăм. Томскран çурçер еннелле 12 çухрăмра Северск хупă хула, совет вăхăтĕнче «Томск-7» ятлăскер.
Хула лаптăкĕ — 294,6 çм². 4 пая пайланать: Киров, Совет, Ленин тата Октябрь районĕсем. Историллĕ районсем: Воскресенски сăрчĕ, Шурлăх, Шуркӳл, Анатпа Туçи Елани, Заисточье (Тутар слободи), Кӳлхыç, Каштак, Кирпĕч, Мухин Тĕмески, Хăйăрлăх, Уржатка, Черемошник, Швед сăрчĕ, Юрточ сăрчĕ, Шăтăк. 1970–1980-мĕш çулсенче çитĕнекен ачасем хăйсем хушшинче ытти районсене ят пачĕç: Аул, Заисток, Лондон, Мачта, Пахча, Парис, Техас, Шанхай.
2005 çулта хула çумне Светлый поселокне, Тимирязевски тата Дзержински салисене, Лоскутово, Эушта, Киргизка ялĕсене, Копылово чукун çул чарăнăвне çыпăçтарнă. Унчен Томск хули шутнĕнчи анклав Аэропорт посёлокĕ халĕ Томск районĕн Мирненски ял тăрăхне кĕрет.
Климат
Климачĕ вăтам континентлă. Çул вăтам температур: 0,9 °C. Сивĕсĕр тапхăрĕ 100-120 кун пулать. Хĕлĕсем шартлама сивĕ та вăрăм, чи сивĕ палăртнă температура −55 °C (1969 çул, кăрлач). Кăрлачăн вăтам температури: −17,1 °C, утăн вăтам температури: +18,7 °C. Çулта 568 мм чухлĕ нӳрĕк ӳкет.
Халăх йышĕ
thumb|right|200px| Хусан чиркĕвĕ, Томск
Кун-çулĕ
thumb| Томск хули, йывăç çурт архитектури 1604 çулхи кăрлачăн 20-мĕшĕнче эушта йăхĕн кнеçĕ Тоян вырăс патши Борис Годунов патне элчисемпе пынă, хăйсене Мускав патшалăх влаç айне илме тата Томь шывĕ çинче кăркăссемпе калмăксенчен хӳтĕленме сыхлав карманне лартма ыйтнă.
1604 çулхи пуш уйăхĕн 25-мĕшĕнче Борис Годунов Сургутри хусах пуçлăхне Гаврила Писемскине тата Тобольскри стрелецсен пуçлăхне Васили Тыркова Томь шывĕ çинче карман тума, тавралăхри халăха Расççей патши пăхăнăвне кĕртме хушса янă.
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕ Категори:Томск облаçĕн хулисем
Мрамор тинĕсĕ
Мрамор тинĕсĕ (Marmara Denizi Мармара утравĕпе çыхăннă; Προποντίς – «Пропонтида»;  – «мал» +  – «тинĕс»: «тинĕс умĕ» ) — çĕрсем хушшинче вырнаçнă, Атлантика океанне кĕрекен тинĕс. Тинĕс, Европăпа Пĕчĕк Ази хушшинче вырнаçнă. Босфор проливĕ тарăх Хура тинĕспе, Дарданелла тинӗс пырĕ тăрăх Эгей тинĕсĕпе çыхăннă.
Лаптăкĕ 11 472 км2, тăршшĕ 280 км, чи сарлака вырăнĕ 80 çухрăм. Тарăнăшĕ 1355 метр таран. Шывĕ шăнмасть, хĕлле шыв температури 9°С, çулла — 29°С. Шыв çиĕнче тăварлăхĕ 26‰.
Тинĕсре тӗрлӗ пулă, - (скумбри тата ытти) тытаççĕ. thumb|220px|left|[[Стамбулти Адалар округ. Бююкада утравĕнчи порт.]]
Каçăсем
Категори:Мрамор тинĕсĕ Категори:Атлантика океанĕн тинĕсĕсем Категори:Турци географийĕ
Истра (хула)
thumb|right|220px|Хулин администраци Çурчĕ Истра - Мускав облаçĕн хĕвеланăç енче вырнаçнă Истра районĕн тĕп хули.
Кун-çулĕ
Хулана 1589 çулта никĕсленĕ. 1781 - 1930 çç. Воскресенск ячĕллĕ пулнă. 1930 çултанпа Истра ячĕпе паллă.
Халăх йышĕ
Хулара 35.1 пин çын ( 2010 ) пурăнать.
Кӳл-Çырма
Кӳл-Çырма, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 93 çын, 50 çав шутра арçын, 43 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Етĕрне уесĕн Чăваш Сурăм вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Çĕрĕк Танып
Гнилой Танып — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Кокарал
Кокарал (Симĕс утрав) — 1973 çулччен Арал тинĕсĕнче вырнаçнă утрав. 1960 çулта унăн лаптăкĕ 273 çх2 танлашнă. Çӳллĕшĕ — 163 м (Даут сăрчĕ).
Утрав çĕрĕ тăмлă-хăйăрлă, çурма пушхирти ӳсентăрансем ӳсеççĕ. Çурçĕр енчи çыранĕнче пулă тытакансен Кокарал, Аван тата Акбасты посёлоксем вырнаçнă.
1987 çултанпа Кĕçĕнпе Мăн Арал хушшинчи перешеек шутланать.
2005 çулта утрав çывăхĕнче Кокарал пĕвине туса лартнă — вăл Кĕçĕн Арала типесрен сыхлама тивĕç.
Категори:Арал тинĕсĕн утравĕсем
Талдом
Талдом - Мускав облаçра çурçĕр енче вырнаçнĕ райцентрĕ.
Кун-çулĕ
Талдом 1677 çулта никĕсленĕ, 1918 хула шутна кĕртнĕ.
Халăх йышĕ
Хулара яхăн 12.8 пин çын ( 2007 ) пурăнать.
Любовка
Любовка  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 113 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453163, ОКАТО кочĕ — 80249892011.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Уксăмлă
Уксăмлă ( Аксумла) — Тутарстанăн Нурлат районĕнчи ял.
Ку ял Уксăмлă (выр. Аксумлинка) çырми хĕрринче тăрат, вăл Аслă Çарамсан (выр. Большой Черемшан) юханшыва кĕрет. Уксăм ель Нурлат хулинчен 10 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ. Унта пур вӑтам шкул, культур ҫурчӗ, почта уйрӑмӗ, фельдшер тата имçамлăх пÿлĕмĕ, библиотека, ача пахчи, виçĕ лавка, спортзал ӗҫлет.
Кунçул
1782-мĕш çултанпа хутсенче асăнаççĕ. Малтан Кĕçĕн Уксăмлă, каярахпа Мăн Уксăмолă ятлă пулнă. 19-мĕш ĕмĕрте Хусан кĕпернин Чистай уесне кĕнĕ. 20-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче ялта Гури тăванлăх шкулĕ, 2 çил арманĕ, 4 тимĕрç лаççи, 3 кĕрпе арманĕ, часавай, лавкка пулнă.
Шкул
XVIII ӗмӗрте пуçламăш пӗлӳ паракан "Мектепĕ" пулнӑ. 1899 ҫулхи юпан 5-мӗшӗнче - "Сăваплă Кури тăванлăхĕ" ятлă шкул уҫӑлнӑ. 1909 ҫулта вырăнти çĕрĕн шкулӗ уҫӑлчӗ. 1924 ҫулта пуҫламӑш шкул уҫӑлнӑ. 1978 ҫулта-саккӑрмӗш ҫулта улшӑнса кайнӑ. 1995 ҫулта-пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкул, 2008 ҫулта-пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан тӗп шкула йӗркеленӗ. 2010 ҫулта-шкула хупнă та 2 пуҫламӑш класа хӑварнă.
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Васильева Елизавета Фёдоровна
Пурнăçĕ
1934 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕнче Чăваш АССР кĕрекен Элĕк районĕнчи Ярхуньушкăнь ялĕнче çуралнă.
1950—1954 çулсенче Чăваш патшалăх педагогика институчĕн чăваш чĕлхипе литература уйрăмĕнче вĕреннĕ. 1954-1959 çулсенче Елчĕкри вăтам шкулта вырăс чĕлхипе литературине вĕрентнĕ. Чăваш патшалăх педагогика институчĕн чăваш чĕлхипе литература кафедринче аслă лаборант (1959—1967), Чăваш патшалăх университечĕн чăваш чĕлхипе литература кафедринче аслă лаборант, чăваш чĕлхи кафедринче ассистент пулса ĕçленĕ (1971—1981).
1982 çулта «Лексические синонимы в чувашском языке» темăпа кандидат диссертацине хӳтĕленĕ. Чăваш чĕлхи пĕлĕвĕн кафедрин доценчĕ (1983—1996). 1996 çултанпа Чăваш патшалăх педагогика университечĕн филологи факультетĕнче вăй хурать: хальхи чăваш чĕлхипе авалхи тĕрĕк чĕлхине, тĕрĕк чĕлхисен танлаштаруллă грамматикине вĕрентет.
Елизавета Васильевăн ăслăхпа тĕпчев ĕçĕсем нумай енлĕ: пĕтĕмĕшле тюркологи ыйтăвĕсем, лексикологипе лексикографи, пуçламăш, вăтам тата аслă шкулсенчи чăваш чĕлхин методики, чĕлхе культури, чăваш литература чĕлхин историйĕ.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Филологсем, алфавитпа Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Тойкилтĕ (Муркаш районĕ)
Тойкилтĕ, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Шкул, акушер-фельдшер пункчĕ, библиотека, лавка пур.
Кунçулĕ
1930 çулта «Безбожник» колхоза йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Лексикологи
Лексикологи (грек. lexis — «сăмах», logos — «вĕрентӳ»), — чĕлхе ăслăлăхĕн сăмахсене тĕпчесе тишкерекен пайĕ. Чĕлхери сăмахсен мĕн-пур йышне лексика теççĕ. Асăннă терминпах сăмах йышĕн уйрăм сийĕсене (тĕслĕхрен., урăх чĕлхерен йышăннă лексика, кĕнеке тата калаçу чĕлхин лексики, стиль тĕлĕшĕнчен нейтраллă лексика тата ыттисем те), пĕр-пĕр авторăн е произведениĕн сăмах йышне (тĕслĕхрен, Ç. Элкер лексики, П. Хусанкайăн «Аптраман тавраш» романĕн лексики, К. Ивановăн «Нарспи» поэмин лексики) палăртма та усă кураççĕ.
Лексикологи пĕр чĕлхе тата пĕр харăс темиçе чĕлхе материалне тĕпчеме пултарать. Çавна кура наукăра уйрăм чĕлхе лексикологийĕ тата пĕтĕмĕшле лексикологи çинчен калама йышăннă. Уйрăм тата пĕтĕмĕшле лексикологисĕр пуçне сăмахсене танлаштаруллă лексикологи те тепчет.
Лексикологи пĕр-пĕр чĕлхен сăмах йышне пур енчен те сăнаса тишкерет. Унăн задачисенчен пĕри вăл — сăмах чĕлхен тĕп единици иккенне кăтартасси, сăмахăн лексика пĕлтерĕшĕпе вăл палăртакан ăнлав хушшинчи çыхăнусене тишкерсе вĕренесси, сăмах пĕлтерĕшĕсен ушкăнĕсене палăртса тухасси. Лексикологи сăмах йышĕн тĕрлĕ ушкăнĕсем хушшинчи нумай енлĕ çыхăнăвĕссне, сăмахсене уйрăм ушкăнсене пĕрлештерме май паракан паллăсене тупса палăртать. Лексикологи хальхи вăхăтри чĕлхен сăмах йышне те, лексикăн историри аталанăвне те тĕпчесе тишкерет, çавна май чĕлхе ăслăлăхĕнче хальхи вăхăтри чĕлхе лексикологийĕ тата историлле лексикологи ăнлавсем пур.
Лексикологи, хăйне уйрăм сăмахсемсĕр пуçне, сăмах манлашăвĕсене, е фразеологизмсене, тĕпчесе вĕренет, вĕсен тăван чĕлхе лексикинчи вырăнне сăнаса тишкерет. Кирек хăш чĕлхе те истори аталанăвĕнче ытти чĕлхесенчен сăмахсем йышăнать, çапла майпа хăйĕн лексикине пуянлатать. Çак пулăма тĕпчесси те лексикологи задачисен шутне кĕрет.
Литература
Категори:Лингвистика
Беляй-Вис
Беляй-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. №6845 ятсăр юппин сылтăм çыранĕпе 12 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Шур кăмпа
Шурӑ кӑмпа (ҫавӑн пекех кӗскетет: шурӑ), е борик (лат. Boletus eddlis), - Боровик йӑхӗнчи кӑмпа. Ятне хывӑх каснӑ чечеке улӑштармасӑр хӑварас ҫуккине кӑтартать. Пур ҫӗрте те тӗл пулать, анлӑ сарӑлнӑ; тӗрлӗ формӑсемпе сӑрӑсем тӗрлӗрен. Ҫиме юрӑхлӑ кӑмпа пирки йӑлана кӗнӗ пекех хисеплеҫҫӗ.
Сăнлани
Кăмпа шалтан хытă, тачка, тĕсĕпе çамрăкрах чухне шурă пулать, кăмпи ватăлнăçем тĕсĕ саралса пырать. Анчах та каснă тĕлте тĕсне улăштармасть. Тути çемçе, уйрăмах пĕçернĕ чухне е типĕтме хунă вырăнта тутлă шăршă кĕрет.
Туни 8—25 см çÿллĕш пулать, унăн диаметрĕ 10 см çитме пултарать. Кÿлепипе пичкене аса илтерет, çитĕннĕçем тăсăлать, варри тĕлĕ е сарăлать, е пĕрĕнет, Кăмпа тунин тĕпĕ ытларах чухне сарлакипех юлать. Кăмпа тунин тĕсĕ шурă, хăмăр е хĕрлĕрех пулма пултарать, хăш чухне шĕлепкепе туни пĕр тĕслĕрех пулаççĕ, çапах туни кăшт шупкарах пулать.
Чĕрĕлӳ утравĕ
Утрава 1948 çулта А. Бутаков экспедицийĕ уçнă. Утрава вĕсем «I Николай Патша ячĕллĕ утрав» ят панă.
Арал тинĕсĕ типе пуçличчен утрав лаптăкĕ 216 çх2 танлашнă.
Утрав çĕрĕ икĕ пая, Казахстанпа Узбекистан пайĕсене, пайланать.
Лаборатори
1948-1991 çулсенче утрав çинче совет биохими лабораторийĕ вырнаçнă пулнă, унта микробиологи хĕç-пăшалне тĕпченĕ тесе шутлаççĕ. Çывăхра Кантубек посёлок ларнă. Кунти экологи япăх пулнăран, тата ĕç çуккине пула кайран, 1992 çулта, çынсем хăйсен вырăнĕсене пăрахса кайнă, урăх çĕре куçнă.
Категори:Арал тинĕсĕн утравĕсем Категори:Казахстан утравĕсем Категори:Узбекистан утравĕсем
Aralsjön
Шаховская (паççулкă)
thumb|right|220px| Шаховская - Мускав облаçра вырнаçнă Шахов районĕн тĕп паççулки.
Кун-çулĕ
Шаховская 1901 çулта никĕсленĕ.
Халăх йышĕ
Паççулкăра яхăн 10.4 пин çын ( 2009 ) пурăнать.
Ертӳçисем
Шаховская администрацин ертӳçи - Гаджиев Замир Агарзаевич ( 2002-2009 МП КХ "Шаховская" директорĕ ).2009 çулта Халăх Суйлавĕнче Гаджиев 72.13 % сассисем илнĕ.Унăн çивăхри конкуренчĕ Буркаев Владимир - 21.95 %.
Австри ялавĕ
right|thumb|300px|Енĕсен пайланăвĕ 2:3 Австри ялавне 1919 çулта йышăннă. 1933 çулта пăрахăçланă, 1945 çулта каллех патшалăх шайне кĕртнĕ.
Пĕтĕмлĕ çырса кăтартни
Австри наци ялавĕ тăват кĕтеслĕ 2:3 ен пайланăвлĕ пусма, пĕр тан анлă горизонтлă виçĕ ярăмран — çӳлтипе аялти хĕрлĕ, варринчи шурă тĕслĕ — тăрать. Дани ялавĕ пекех Европăн ватă ялавĕсенчен пĕри шутланать.
Хĕрлĕ тĕсĕ тăван çĕре юратакан çынсем Австри Республикин ирĕклĕхпе пахăнманлăх кĕрешĕвĕнче юхтарнă юн тĕсне палăртать. Шура тĕс — Австри халăхĕ çĕршыври монархи йăла-йĕркине пĕтерсе тупнă ирĕклĕх симвăлĕ. Унсăр пуçне, официаллă версипе, австри ялавĕн шурă ярăмĕ Австри витĕр анăçран тухăçалла юхакан Танай шывне пĕлтерет.
Кăссайĕ
Кăссай йĕррипе, ялавăн тĕсне Австри херцăкĕ Леопольд V хĕрес харçисен тапхăрĕнче шутласа хунă. Пĕррехинчи хаяр çапăçура херцăкăн харçă шурă кĕпи юнпа хĕрлĕ пулса кайнă, пиççихи айĕ çеç шуп-шурă юлнă. Çак тĕссем херцăкăн кăмăлне кĕнĕ, каярах вăл çак тĕссене хăйĕн штандарчĕ çине куçарать.
Категори:Австрин патшалăх паллисем Австри
Барсакельмес
thumb|300px|Барсакельмес утравĕ. [[Тарас Шевченко ӳкерчĕкĕ, 1948 ç.]] Барсакельмес (Пырсакилмес), — Арал тинĕсĕнчи утрав.
Утрав пысăк мар, 1960-мĕш çулсенче унăн пысăкăшĕ 30х15 çх çеç пулнă. Каярах, шыв шайĕ чакнăран, пысăкăшĕ ӳснĕ. 1990-мĕш çулсенче утравран çурутрав пулса тăнă.
Кунта заповедник пур — кулансен пĕртен-пĕр ирĕклĕ пурăнакан вырăнĕ.
См. также
Барсакельмес сăнӳкерчĕкĕсем
Эгей тинĕсĕ
Эгей тинĕсĕ, — Балкан çурутравĕ, Пĕчĕк Ази тата Крит утравĕ хушшинче вырнаçнă тинĕс. Дарданелла тинĕс пырĕ урлă Мрамор тинĕсĕпе, кăнтăр енче темиçе тинĕс пырĕ Вăтаçĕр тинĕсĕпе çыхăннă.
Лаптăкĕ 179 пин км2. Чи тарăн вырăнĕ кăнтăр енче вырнаçнă, 2529 метрпа танлашать. Ытларан енĕпе 200-1000 метр тарăнăш вырăнсем сарăлнă. Хĕлле шыв температури 11—15 °С, çулла — 22—25 °С. Шыв тăварлăхĕ 37,0—39,00/00. Приливсен калăпăшĕ 30 до 60 см.
Пулă тытаççĕ, губкăсене кăлараççĕ.
Тĕп порчĕсем: Пирей, Салоник (Греци), Измир (Турци).
Категори:Вăтаçĕр тинĕсĕ Категори:Атлантика океанĕн тинĕсĕсем Категори:Греци тинĕсĕсем Категори:Турци тинĕсĕсем
Турай
Турай, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Ураллă
Ураллă (Новоселка) — Пушкăрт Республикинчи Федоровка районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Пурăнан халăх йышĕн улшăнăвĕ:
2002 çулăн çыравĕпе, чылайрахăш наци — чăвашсем (96%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Федоровкăна çитме: 24 çм , Денискино ялне - 4 çх,
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Федоровка районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Хирти Сĕнтĕр ял тăрăхĕ
Хирти Сĕнтĕр ял тăрăхĕ  — Чăваш Республикин Комсомольски районĕнчи муниципалитет. Тĕп ялĕ - Хирти Сĕнтĕр. Тăрăхĕнче пиллĕк ял. Халăх йышĕ — 1889 çын.
Администраци адресĕ: Хирти Сĕнтĕр ялĕ, Тĕп урам, 1-мĕш çурт.
Телефон: (83539) 30-2-46
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Ефремов Геннадий Егорович.
Кун-çулĕ
Хирти Сĕнтĕр ял тăрăхĕ 1927 çулти юпа уйĕхĕнче йĕркеленнĕ.
Организацисем
Организацисем ят-йышĕ:
Ялсем
Ял тăрăхне кĕреççĕ:
Кăçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ял тăрăхĕсем
Усăллă (Çтерлĕ районĕ)
Услыбаш (Услыбаш, Услыбаш) — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 413 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453163, ОКАТО кочĕ — 80249892009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Асăрхавсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
К-150 «Томск»
К-150 «Томск» — раççей атомлă «Антей» класĕнчи (949А проекчĕ) шывай крейсерĕ. Крейсерĕн тĕп кăралĕ — карапа хирĕçле çунатлă П-700 «Гранит» 24 ракета.
1991 çулта ПО «Севмаш» (Северодвинск х.) тума пуçланă, эксплуатацине 1996 çулта кĕртнĕ.
Хăшпĕр çĕртре ăна К-442 тата К-526 тесе тĕрĕс мар палăртаççĕ.
Кун-çулĕ
1998 çултанпа Лăпкă океан флочĕн 10-мĕш дивизийĕнче, база Вилючинскра (Рыбачий паçсулки, Крашенинников бухти), Петропавловск-Камчаткăри çумĕнче.
Каçăсем
Категори:Раççей шывай киммисем Категори:1996 çулта уçăлнисем Томск Категори:«Севмаш» заводĕнче тунă карапсем Категори:РФ ТÇФ Лăпкă океан флочĕн вăрçă карапĕсем
Беть-Ю
Беть-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Кожим юханшывăн сылтăм çыранĕпе 75 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Томск (астероид)
Томск астероидне (4931 №), — 1983 çулхи нарăсăн 11-мĕшĕнче Джованни де Санктис (итал. Giovanni de Sanctis) итали астрономĕ Турин обсерваторинче уçнă астероид. Çав астероидах бельги астрономĕ Henri Debehogne Патшалăх обсерваторинче (Uccle) сăнанă. Ятне Томск хулине хисеплесе панă.
1999 çулхи нарăсăн 7-мĕшĕ NASA çӳле хăпартса янă «Stardust» космос карапĕн чипĕ çине «ASTEROID 4931 TOMSK» тесе гравировкăланă.
Астерод параметрĕсем
Категори:Астероидсем
Эльзас
Эльза́с (Alsace («Альзас» илтĕнет), Elsass е Elsaß) — Францин çурçĕр-тухăçĕнчи регионĕ, Германипе, Швейцарипе çуммăн вырнаçнă. Эльзасăн тĕп хули — Страсбург, калăпăшĕпе иккĕмĕш хули — Мюлуз (Тури Рейн супрефектури), виççĕмĕшĕ — Кольмар (Тури Рейн префектури).
Эльзас икĕ департаментран тытăнса тăрать:
Этимологи
Серж Лозикăн «Çĕршывсен, халăхсен этимологи сăмахсарĕ» тăрăх, Эльзас ячĕ «галл-рим „Alisauia“ е „Alisetum“ сăмахĕнчен пулса тухнă, вăл „чуллă çыр“, „чăнкă чул сăрчĕ“ пĕлтерет. „Чуллă çыр çĕршывĕ“.
Тавралăхĕ
thumb|300px|left|Блан кӳлли
Геологи
thumb|220px|right|Эльзасăн топографи картти
Гербĕ
90px|left
Ялавĕ
border|right|100px
Этеплĕхĕ
Эльзасăн этеплĕх несĕлĕ мăнаçлă, унăн тымарĕнче франци те, çаплах нимĕç йĕрĕсем те курăнаççĕ (Эльзасшăн чылай вăхăт Франципе Германи тапăçнă).
Тĕпелĕ
thumb|150px|Йăла йĕркиллĕ «baeckeoffe»
Архитектура
thumb|150px|Страсбургри Каммерзель çурчĕ (XV ĕм.)
Этеплĕх несĕлĕ
thumb|150px|Тури Кенигсбург карманĕ. thumb|150px|[[Сент-Одиль тăвĕнчи мăнастăрь.]]
Çавăн пекех Эльзас музейĕсем статьяна вулăр.
Паллă эльзассем
thumb|150px|[[Огюст Бартольди,Ирĕклĕх статуйин авторĕ.]]
thumb|150px|«[[Кот в сапогах». Гюстав Доре гравюри.]]
thumb|150px|[[Альфред Дрейфус, Дрейфус ӗҫӗн чи паллă хутшăнаканĕ.]]
Тереç
Тереç, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Люксембург
Люксембург:
Монсон
Монсон — (испан: Monzón) испансен иккĕмĕш (пысăккăшĕпе) хули, Арагонипе çав ятлă провинцин тĕпĕ. 2010 çулти халăх çыравĕ (INE), муниципалитетра 17.115 çын пурăнать.
Каçăсем
Категори:Испани Категори:Арагон
Литература чĕлхи
Литература чĕлхи, — сăмах ăстисем — çыравçăсемпе журналистсем, редактăрсемпе тĕпчевçĕсем туптаса якатнă, илемлĕ чĕлхе. Ăна
Хирĕçле ăнлавсем — диалект тата ансат (ахаль) чĕлхе. Литература чĕлхи — пĕтĕм халăх усă курмалли чĕлхе, çавăнпа та унăн сăмах йышĕ вырăнти калаçусен чĕлхин (диалектсен) сăмах йышĕнчен пуянрах, грамматика йĕрки (тытăмĕ) кăткăсрах, пиçĕрех, тĕрĕсрех.
Лексикографи
Лексикографи (греч. lexikos «сăмах» + grapho — «çыратăп»), — чĕлхе ăслăлăхĕн словарьсем тăвас ĕçĕн теорийĕпе практикине çутатса паракан пайĕ. Лексикографи объекчĕ сăмах пулнă май вăл лексикологипе тачă çыхăннă, аталанасса та вĕсем çума-çумăн аталанса пыраççĕ.
Чăваш лексикографиĕн малтанхи палăкĕсем XVIII ĕмĕрте кун çути курнă. Ку вăхăтри словарьсем йышлă, анчах та вĕсенчен чылайăшĕ пичетленсе тухайман. Пичетленнĕ чи малтанхи словарьсем шутне чăваш чĕлхин пĕрремĕш грамматикинчи кашни пуплев пайĕ çумне хушса çырнă словарь, «Сравнительные словари всех языков и наречий...», Г.Ф.Миллер тĕпчевçĕн «Описание трех живущих в Казанской губернии языческих народов...» кĕнекинчи словарь кĕреççĕ. Ал çырăвĕ хальлĕн упранакан «Словарь языка чувашского» тата «Словарь языков разных народов, в Нижегородской епархин обитающих...» словарьсене те XVIII ĕмĕрте çырса хатĕрленĕ.
Литература чĕлхи
Литература чĕлхи тĕрлĕ диалектпа калаçакан коллективсене пĕтĕçтерсе тăнă май унăн норми пур коллективсемшĕн те норма шутланать. Литература чĕлхи пĕр-пĕр диалектран пуçланса каять пулин те, çав диалект нормин шайĕнче çырлахса тăма пултараймасть. Аталану тапхăрĕнче литература чĕлхи тĕрлĕ диалект элеменчĕсене, ют чĕлхе сăмахĕсене йышăнать, унта вырăнти чĕлхесенче çук çĕнĕ сăмахсемпе сăмах çаврăнăшĕсем, çĕнĕ формăсемпе конструкцисем, çĕнĕ модельсем пулса каяççĕ. Чăваш литература чĕлхине XIX ĕмĕрен иккĕмĕш çурринче И.Я.Яковлевпа ун вĕренекенĕсем анатри диалект никĕсĕ çинче йĕркелесе янă, мĕншĕн тесен чăваш халăхне çутта кăлараканĕ анатри чăвашсем хушшинче ӳссе çитĕннĕ. Кайрантарах, литература ĕçне тури чăваш çыннисем те анлăрах явăçма тытăнсан, литература чĕлхи тури диалект уйрăмлăхĕсене те йышăнма пуçланă. Ку вăл лексикăра та, фонетикăра та, грамматикăра та, стилистикăра та палăрать. Тĕслĕхрен, хальхи литература чĕлхинче тури диалектри ударени йĕрки, хăш-пĕр синтаксис конструкцийĕсем (Эпир ĕнер хулана кайсаччĕ) çирĕпленсе юлнă.
Лексикографи
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Лексикографи Категори:Лингвистика Категори:Килтерĕш лингвистика Категори:Чĕлхе Категори:Сăмахсарсем
Литература чĕлхи
Каçăсем
Категори:Литература Категори:Социолингвистика
Kirjoitettu kieli Категори:Лингвистика
Тăмкасси
Тăмкасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Аральск
Аральск — Хĕрлĕ Урта облаçне кĕрекен Арал районĕн тĕпĕ, Казахстан хули.
Хулана 1905 çулта Ăренпур - Ташкент чукун çула тума пуçланă май никĕсленĕ. 1938 çулта ăна хула шайне кертнĕ. Арал тинĕсĕ типме пуçличчен порт пулнă, хула çыннисем ытларах пайĕпе пулă тутнă.
Хуларан 5 çухрăмра аэропорт вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Арал тинĕсĕ Категори:Казахстан хулисем
Кивĕ Акбулат (Акбулат ял канашĕ)
Кивĕ Акбулат — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 437 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452844, ОКАТО кочĕ — 80250805001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Тикĕтлĕ
Деготля — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Услы юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Чеченсем
Сарални
Халĕ чеченсен чылайрахăшĕ Раççей Федерацинчи Чечен Республикинче пурăнать. Чечен халăхĕн кун-çулĕнче темиçе хутчен куçса вырнаçасси пулнă.
Тикĕтлĕ
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Чеченсем
Сарални
1865 çулхи Кавказ вăрçи вĕçленчен 5 000 яхăн чечен çемьи Осман империне куçса кайнă, çак куçăма мухаджирлăх ят панă. Паянкуна вĕсен несĕлĕсем Турцири, Сирири тата Иорданири чечен диаспорисен тĕп пайĕ пулса тăраççĕ.
Тикĕтлĕ
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Чеченсем
Сарални
1944 çулхи нарăс уйăхĕнче çур миллионран ытла чечена пурне те хăйĕн кил-çуртĕнчен вăйпа кăларса Вăтам Азине куçарнă. 1957 çулхи кăрлачăн 9-мĕшĕнче совет праительстви депортациленĕ чеченсене малтан пурăннă вырăна таврăнма ирĕк панă, ку чух хăш чеченсем Казахстанпа Киргизи çĕрĕнче юлнă.
Тикĕтлĕ
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Чеченсем
Антропологи
Пысăк европа йыш раси шутĕнчи балкан-кавказ расин кавкасион вариантне кĕреççĕ.
Кун-çулĕ
без|мини|771x771пкс|Чеченсем(Tschetschenzen). Europa 1400 H.Kieperts Historischer Schulatlas, 1879 без|мини|769x769пкс|Чеченсем(Tschetschenzen). Europa 1400 H.Kieperts Historischer Schulatlas, 1879
Этноним кун-çулĕ
«Чечен» этноним — сион-кавказ кăкĕнчен, Чечен-аул ятран тухнă, пулас. Кабардасем вĕсене шашен, осетинсем — цæцæн, аварсем — буртиел, грузинсем — кист, дзурдзук теççĕ.
Чеченсем Раççей кун-çулĕнче
«Чечен» ят вырăс транслитерацине кабарда «шашан» палăртăвĕнчен кĕнĕ, вăл Мăн Чечен аулран тухнă. XVIII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче вырăс тата грузин çăлкуçĕсем хальхи Чечнере пурăнакансене «чеченсем» теме тытăнаççĕ. Кавказ вăрçичченех, XVIII ĕмĕр пуçламăшĕнче, Гребень касакĕсем Терек сылтăм çыранĕнчен тухса кайсан, раççей пăхăнăвне ырă кăмăлпа кĕнĕ чеченсене 1735 тата кайран 1765 çулсенче унта куçса вырнаçма ирĕк панă.
1781 çулхи кăрлачăн 21-мĕшĕнче çырнă килĕшӳ хучĕпе Туçи Чечня Раççей империн йышне кĕнĕ.
Чечен енчен ăна Мăн Атаги, Кĕçĕн Атаги, Гехи, Моздок тата вуниккĕ аулăн аксакалĕсем алă пуснă. Документа вырăсла тата арапла çырнă, Коран çинче тупа тунă. Анчах та, çак документ хут çинче кăна юлать, пур чечен халăхĕ, уйрăмах ятлă-сумлă Шейх Мансур, çĕнĕ йĕркелĕхпе килĕшмен, çапла ĕнтĕ пĕр ĕмĕр тăршши кĕрленĕ Кавказ вăрçи тапранать.
Кавказ вăрçи вăхатĕнче, Алексей Ермолов генерал ертсе пынипе 1817—1822 çулсенче чечен тата ингуш аулĕсем вырăнĕнче Сунжа хӳтĕлĕх йĕрне туса хунă. Шамиля тыткăна илсен, пăлханнă кĕçĕн имамсене пĕтерсен, çаплах фельдмаршал Иван Паскевич чухне «çунтарнă çĕр» тактикипе пăлханнă аулсене пĕтĕмпех аркатнă, халăхне пĕтернĕ, çакăнтанпа тин ту çыннисен пăлхавĕ чакса пынă, 1860 çулта юлашки хирĕçӳ вучахĕ сӳнет.
Çавăнпа та чеченсем кĕçех пăлхава çĕкленнĕ, ун пек 1877—1878 çулсенчи Вырăс-Турккă вăрçинче те, кайран 1905 çулти революцинче те. Çав вăхăтрах чеченсене патша хăюлăхшăн хисепленĕ. Вĕсем Пĕрремĕш Тĕнче вăрçинче палăрнă Тискер дивизин чечен полкĕнче хĕсметре тăнă, çаплах вĕсене патша конвойĕн йышне те илнĕ.
Çапах та Кавказ вăрçи вĕçленни пĕтĕмĕшле лăпкăлăха çитереймен. Çĕр ĕçне йĕркелени чеченсене кӳрентернĕ. XIX ĕмĕр вĕçĕнче нефть уçлама пуçласан та, тупăшĕ чеченсене сахал лекнĕ. Чечнери кăштах лăпкă лару-тăрăва Раççей патши ту çыннисен пурнăç йăлине хутшăнманнипе, ăрат-йăх паллă çыннисене укçа-пурлăхпа йăпатнипе, чухăн ту çыннисене тӳлевсĕр çăнăх, тĕртнĕ пусма, тир, тум панипе, тейп тата йăх çулпуçĕсене, сумлă çынсене ĕç вырăнĕпе тивĕçтернипе тытса пырать.
СССР
1920-мĕш çулсенче, коренизаци политики тапхăрĕнче чечен халăхĕн аталанăвĕ хăвăртланать. Чечен чĕлхин çырулăхне тăваççĕ, наци театрĕ, мусăк ансамблĕсем йĕркеленеççĕ. Анчах та малашнехи чеченсене cовет халăхĕ йышне кĕртесси коллективизаци тапхăрĕнче, уйрăмах туçи районĕсенче колхозсем йĕркеленĕ чух, татăлать. Пăлхавсемпе йĕркесĕрлĕхсем тăсăлса пынă, Чечня автономи статусĕ каллех «ĕлкипе» кăна палăрать. 1934 çулта Чечен АО Ингушетипе пĕрлештерсе, 1936 çулта Сунжа Касак тăрăхĕпе тата Грозный хулипе пĕрлештерсе Чечен-Ингуш АССРĕ туса хураççĕ, ертӳçисене выpăс халăхĕнчен лартаççĕ.
Чеченсемпе ингушсене депортацилени
1940 çулта Хасан Исраилов пăлхавĕ хыпса тухать те 1944-мĕш çулчен хĕрсе пырать. Чылай чечен Хĕрлĕ Çарта çапăçнă пулсан та, Чечнере йĕркесĕр ĕç-пуç, уйрăмах нимĕçсем Грозный патне çывхарсан, тăсăлнă. 1944 çулхи нарăс уйăхĕнче, пĕтĕм чечен халăхне (çур мильона яхăн) Вăтам Азине куçарса кайнă. 1957 çулхи кăрлачăн 9-мĕшĕнче  чеченсене хăйсен тăван вырăнне таврăнма ирĕк панă. Хăшĕсем Казахстанпа Киргизире юлнă.
1990-мĕш çулсем тата хыççăнхи ĕç-пуçсем
Пĕрремĕш тата Иккĕмĕш чечен вăрçи тапхăрĕнче чылай чечен Анăç Европа патшалахĕсене, Турципе арап патшалăхĕсене тухса кайнă. Çавăн пекех Раççей регионĕсенчи чечен диаспори йышĕ те ӳсет.
Бутаков Алексей Иванович
Бутаков Алексей Иванович — Раççей контр-адмиралĕ, Арал тинĕсĕн пĕрремеш тĕпчевçисенчен пĕри. 1816 çулхи нарăсăн 19-мĕшĕнче çуралнă, 1869 çулхи çĕртмен 28-мĕшĕнче Германири Швальбах хулинче вилнĕ.
Чеченсем
Чĕлхе
Чечен чĕлхи нахчи-дагестан чĕлхисен нахчи турачĕ шутĕнче пулать. Ытларах Чечен Республикинче тата Дагестанăн Хасавюрт, Çĕнĕ Лак, Казбек, Бабаюрт тата Кизилюрт районĕсенче, çаплах Ингушетире тата Раççей Федераципе Грузин урăх çĕрĕсенче, кăштах — Сирире, Иорданире тата Турцире саралнă. 1994—2001 çулхи вăрçăччен калаçакансен йышĕ — 1 мильона яхăн çын (урăх хыпарпа 950 пине яхăн). Тӳрем, шатой, аккин (аухов), чеберлой, шарой, мелхи, итумкали, галанчож тата киста диалекчĕсене уйăраççĕ.
Бутаков Алексей Иванович
Кун-çулĕ
Ашшĕ — И.Н. Бутаков вице-адмирал, М.П. Лазаревпа пĕрле хĕсметре тăнă. И.Н. Бутаковăн пур пилĕк ывăлĕ те тинĕс çарне кайнă. Бутаков Григорий Иванович — Крым вăрçи хыççăн Раççей тинĕс çарне çĕнетекеннисенчен пĕри, Бутаков Иван Иванович — икĕ хутчен тĕнче йĕри-тавра çаврăннă.
Чеченсем
Чĕлхе
Чечен литература чĕлхи XX ĕмĕрте тӳрем диалекчĕн никĕсĕпе тĕрĕкленнĕ. Чечен чĕлхин çырулăхĕ 1925 çулчен арап графикинче пулнă, 1925—1938 — латин графикипе усă курнă, 1938 çултанпа — вырăс графикинче (пĕр хушма сасă палли I, çаплах хăшпĕр диграфсем (кх, аь, тI тата ытти те) тата триграфсем (уьй). Чечен алфавитĕнче диграфсен йышĕ дагестан чĕлхисен алфавитĕнчи пекех, анчах та вĕсен пĕлтерĕшĕ урăхларах. 1991 çултанпа латин графикине таврăнас ĕçсем тăваççĕ. Чечен чĕлхин пĕрремĕш монографи çыравне 1860-мĕш çулсенче П. К. Услар тунă; каярах чечен чĕлхин тĕпчев ĕçĕнче Н. Ф. Яковлев, З. К. Мальсагов, А. Г. Мациев, Т. И. Дешериева тата урăх ăсчахсем чылай ӳсĕм тунă.
Бутаков Алексей Иванович
Кун-çулĕ
1832 çулта Тинĕс Кадет корпусне веренсе пĕтернĕ хыççăн тинĕс çарĕнче хĕсметре тăнă. 1840 çулта Кронштадт - Ырă Надежда сăмсахĕ - Камчатка - Горн сăмсахĕ - Кронштадт тинĕс çулçӳревĕнче пулнă.
Чеченсем
Чĕлхе
Чечен республикин патшалăх чĕлхи шутланать.
Бутаков Алексей Иванович
Кун-çулĕ
1848 çулта ăна Арал тинĕсне тĕпчекен экпедици пуçлăхĕ вырăнне лартнă. 1949 çулхи çурла уйăхĕн вĕçĕ тĕлне Арал тинĕсне çырса кăтартас ĕçĕ вĕçленĕ, тарăнăшĕсене виçнĕ, Барсакельмес утрава пĕтĕмĕшле ӳкерсе илнĕ, Чĕрĕлӳ утравсен ушкăнне уçса тĕпчесе тухнă. 1949 çулхи кăрлачăн 27-мĕшĕнче Алексей Ивановича Вырăс географи пĕрлĕхĕн членĕ шутне кĕртнĕ.
Чеченсем
Тĕн
Чеченсем хушшинче суфи исламĕ икĕ тарикат пулнă: накшбандийа тата кадирийа, вăл хăй кĕçĕн тĕн ушкăнĕсене — вирд тăванлăхĕсем (пурĕпе 32çити) — пайланнă. Чечняри чи йышлă суфи тăванлăхĕ — чечен кадири шейхĕ Кунта-Хаджи Кишиевăн («зикристсем») тата вĕсенчен кĕçĕн вирдсене уйрăлса тухнисем — Баммат-Гирей-Хаджи, Чимммирзы, Мани-шейх.
Бутаков Алексей Иванович
Кун-çулĕ
Малашнехи тĕпчевсем çапăçусемпе пĕрле пынă. Ку тапхăрта Раççей хăйĕн çĕрĕ шутне Вăтам Азири патшалăхсен çĕрĕсене хушма шутланă, çавна май Арал тинĕсĕнчи карапсем те вăл вăрçă хутшăннă.
Чеченсем
Чечен тукхумĕсемпе тейпĕсем
Чечен тукхумĕ — пĕр юн ăратлă мар, çапах пĕрлĕ ĕç-пуçшăн çӳллĕ шайлă ассоциацие — тăшманран хӳтĕленме тата хуçалăх хутшăнăвĕсене тытса пыма — пуçтарăннă палăртнă ушкăнсен тейп пĕрлĕхĕ. Тукхумăн хăйĕн харпăр çын пурăнмалли, район таврашĕнчи сунар, выльăх-чĕрлĕх ĕрчетмелли, çĕр ĕçĕ валли территори пулнă. Кашни тукхум вайнах чĕлхин пĕр диалекчĕпе пупленĕ.
Бутаков Алексей Иванович
Вуламалли
Категори:Раççей адмиралĕсем Категори:Раççей географĕсем
Чеченсем
Чечен тукхумĕсемпе тейпĕсем
Чечен тейпĕ — ашшĕ йĕрĕпе пĕр юн ăратлă çынсен пĕрлелĕхĕ. Вĕсенчен кашнин хăйĕн пĕрлĕ çĕр тата тейп тăвĕ (унăн ятĕнчен часах тейп палăртăвĕ тухнă) пулнă. Тейп хăй «гарсене» (туратсене) тата «некъи» — хушаматсене — пайланать. Чечен тейпĕсем тăхăр тукхума — хăй евĕр территории пĕрлĕхĕ — пĕрлешĕннĕ. Чеченсен пĕр юн ăратлă çыхăнусем хуçалăх тата вăрçă ĕçĕсенче пĕрлештернĕ.
XIX ĕмĕр варринче чечен халăхĕн пĕрлĕхĕ 135 тейпран тытăнса тăнă. Хальхи самант тĕлне туçи (100 тейпа яхăн) тата айлăм (70 тейпа яхăн) тейпĕсене уйрăлать.
Халĕ пĕр тейпри çынсем тĕрлĕ çĕрте пурăнаççĕ. Пысăк тейпсем Чечнери пĕтĕм территоринче саралнă.
Йĕтре
Ку сăмахăн урăх пĕлтерĕшĕсене тупса палăртман.
Чăвашла-вырăсла сăмахсартан :
1. воен. снаряд, ядро снарядный, ядерный тупă йĕтри — пушечное ядро йĕтре катăкĕсем — осколки снаряда 2. дробь (для ружья) пăшала шултра йĕтрепе авăрла — зарядить ружье крупной дробью
Асăрхавсем
<!-- = Хушăм =
Ыттисем
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Васильева Галина Сергеевна
right|Васильева Галина СергеевнаВасильева Галина Сергеевна, — балет артистки. 1947 çулхи çурла уйăхĕн 14 Шупашкарта çуралнă.
Çулав
Çулав, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Васильева Галина Сергеевна
1970 çулта Чăваш АССРăн тава тивĕçлĕ артистки, 1980 çулта Чăваш АССРăн халăх артистки ячĕсене тивĕçлĕ пулнă.
Пурнăçĕ
Галина Васильева 1958-1966 çулсенче А.Я. Ваганова ячĕпе хисепленсе тăракан Ленинградри хореографи училищи çумĕнчи пĕрремĕш чăваш балет студиĕнче ăс илнĕ. 1966 çултанпа вăл Чăваш кĕвĕ театрĕн (халĕ оперăпа балет театрĕ) солистки пулнă.
Партиĕсем
Категори:Чăваш артисткисем
Толеген Медетбаев
Толеген Медетбаев — Аральск хула канашĕн председателĕ, Коммунист партийĕн пайташĕ. 1890 çулта Аральскра çуралнă.
Ленин ыйтнипе Атăлçи тăрăхне 20 вакун патнелле пулă янипе паллă. Ун чухле пулă пухма ăна вырăнти халăх пулăшнă. Кайран, пулăпа тивĕçтернĕ хыççăн Ленин ăна тав сăмахĕ каланă. Аральскра ун ячĕллĕ урам пур. Хулари пĕр панно çинче Толеген Медетбаевпа Ленин тĕл пулăвне сăнласа панă.
Çак паттăрлă ĕçе Газиза Жубанова хăйĕн «Ленин çырăвĕ» (Арал чăнлăхĕ) ятлă хайлавĕнче сăнласа панă. Ку ĕçĕ çавăн пекех чылай ытти хайлавсенче усă курнă.
Категори:Казахстан историйĕ
Жубанова Газиза Ахметовна
Кун-çулĕ
А.К. Жубанов хĕрĕ.
Гнесинсен ячĕллĕ Мускаври музика училищинче вĕреннĕ. 1954 çулта П.И. Чайковский ячĕллĕ Мускав консерваторине пĕтернĕ. 1957 çулта Ю.А. Шапорин ертсе пынипе аспирантурăран вĕренсе тухнă.
Болбан-Ель
Болбан-Ель[Уса] — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. БАР/ПЕЧОРА/754/29 юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Гастелло Николай Францевич
thumb|right|200px Николай Францевич Гастелло (23 апреля (6 мая) 1907 — çĕртме, 26 1941) — совет çар вĕçевçи, капитан (1940). Совет Союзĕн Паттăрĕ (утă, 26 1941, вилнĕ хыççăн ).
Кун-çулĕ
Мускавра çуралнă. Белорус. Ашшĕ завод ĕçтĕшĕ.
1914-1918 çулсенче Сокольникири хула арçын училищинче вĕреннĕ. Муромра Мускав-Хусан чукун çулĕнче вакранçи тата чукун çул ăсти пулса ĕçленĕ. 1928 çултанпа ВКП(б) юпташĕ. 1932 çулхи çу уйăхĕнче РККА ĕретне тăрать. 1933 çулта Луганскри вĕçевçĕсен çар авиаци шкулне вĕренме кĕрет. Ростов-Тан-çинчи бомбă пăрахакан авиаци бригадинче хĕсметре тăрать. Халхин-Гол (1939) патĕнчи тата 1939—1940 çулхи Совет-финн вăрçине хутшăнать. 1940 çулта вăл капитан хисепне тивĕçет.
Вилĕмĕ
1941 çулхи çĕртме, 26 Молодечно — Радошковичи çулĕ çинче тăшман мотоколоннине бомбăланă. Тăшман снарячĕ самолётăн çунăк япала бакне лекет. Гастелло çулăма кĕнĕ самолёта тăшман колоннине тĕллесе кĕртет. Пур экипаж: А. А. Бурденюк, Г. Н. Скоробогатый лейтенантсем, А. А. Калинин аслă сержант паттăррăн пуçне хурать.
Астăвăм
Гастелло вилнĕ хыççăн Совет Союзĕн Паттăрĕ чысне тивĕç пулать, унăн экипажне — Бурденюк, Скоробогатый и Калинин — вилĕм хыççăн 1-мĕш степĕньлĕ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин орденĕпе чыслаççĕ. Cовет Cоюзĕн нумай хулисен урамĕсене паттăрăн ятне панă.
Гастелло вил тăприне эксгумаци туни
1951 çулта Гастелло вил тăпри çĕрĕнче эксгумаци ĕçне ирттернĕ. Унăн япалисене тупайман, анчах — командира 207 полк 3 эскадрильин командирĕн Александр Спиридонович Масловăн япалисене тупнă
Каçăсем
Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:Вĕçевçĕсем Категори:СССР вĕçевçисем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин вĕçевçисем Категори:Ака, 23 çуралнисем Категори:1907 çулта çуралнисем Категори:Çĕртме, 26 вилнисем Категори:1941 çулта вилнисем Категори:Çапăçура вилнисем
Юрпаш (Красноармейски районĕ)
Юрпаш, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 68 çын,  çав шутра 38 арçын, 30 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Горшков Николай
Горшков Николай (1924, Аслă Арапуç ялĕ, Патăрьел районĕ, Чăваш АО — 1943, Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи) — чăваш сăвăçи.
Пурнăçĕ
1924 çулта Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Аслă Арапуç ялĕнче çуралнă.
Аслă Арапуç вăтам шкулĕнче вĕреннĕ. Район хаçачĕн литература ĕçченĕ пулнă. Район хаçатĕнче пичетленнĕ. Тата çавăн пекех унăн сăввисем «Пионер сасси», «Çамрăк большевик» хаçатсенче пичетленнĕ.
1943 çулта вăрçăра пуçне хунă.
Вуламалли
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Çамрăкла вăрçăра вилнĕ çыравçăсем Категори:1924 çулта çуралнисем Категори:1943 çулта вилнисем
Çурла Тăрри
Çурла Тăрри, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Тури Туçа ял тăрăхĕ
Тури Туçа ял тăрăхĕ — Чăваш Республикинчи Патăрьел районĕн ял тăрăхĕ.
Администраци адресӗ: Тури Туçа ялӗ, Тӗп урам, 1-мӗш ҫурт.
Телефон: (83532) 69-0-76
Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ — Перепелкин Николай Алексеевич.
Тавралăхĕ
Çурçĕр хӗвеланӑç енчен Тури Туҫа ял хуҫалӑхне «Родник» кооперативпа «Чулпан» ял хуҫалӑх кооперативӗ ҫавӑрса илнӗ. Ҫурҫӗр хӗвел тухӑҫ енчен Анат Туҫа ялне ҫавӑрса илсе Кушкӑ ялӗн чул ҫулӗ патне ҫитиччен «Звезда» ял хуҫалӑх кооперативӗ таран сарӑлса выртать.
Кӑнтӑр хӗвел тухӑҫ енчен Тутар Сӑкӑчӗ, Алманчӑ тата Ксыл-Чишми ял тӑрӑхĕсем, «Звезда» тата  «Чишма» ҫырма урлӑ каҫса тăрăхĕ «Туçа- Алманчă» ял ҫулӗ ҫине ҫитиччен вырнаҫнӑ.
Ялсем
Ял тӑрӑхӗнче ҫак ялсем вырнаҫнӑ:
Каçăсем
Категори: Чӑваш Республикин Патӑрьел районӗ Категори: Чӑваш Республики
Савалеево (Акбулатовский сельсовет)
Савалеево  — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 102 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452844, ОКАТО кочĕ — 80250805002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Мальта (патшалăх)
Мальта — Вăтаçĕр тинĕсĕнче вырнаçнă патшалăх. Мальта Республикин шĕкĕр хули — Валлетта.
Географи
Мальта архипелагĕ шутне Мальта, Гозо тата Комино утравсем татах та çын пурăнман Таса Павăл, Филфăл тата Коминото утравĕсем кĕреççĕ. Мальта вăрăммăшĕ– 27 çм, сарлакăшĕ - 15 çм (Мускав чукун çул диаметрĕнчен пĕчĕкрех). Гозо икĕ хут пĕчĕкрех, Комино - 2 çм тăршшĕ çеç. Мальта Европăран Азине тата Африкăна пыракан тинĕс çулĕсем çинче вырнаçнă.