cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Профессор
Халĕ Раççейре вашсенче çак чи çӳлти педагогика позицийĕ (кафедра ертӳçине, декана тата ректора шута илмесен, вĕсем, вĕренӳ шкулĕсен уйрăмĕсен тата пĕтĕм вĕренӳ шкулĕн пуçлăхĕсем пулнипе, çүплах профессор-вĕрентӳç йышне кĕреççĕ), çак вырăна, йăла йĕркипе ăслăхсен тухтăрĕсем кăна йышăнаççĕ.
Раççейри профессор ĕçри вырăнĕн аналогĕ Çурçĕр Америкăра «тулли профессор» (full professor) шутланать.
Пĕрлехи хыпарсем
Раççейре тата Европăри чылай патшалăхра «профессор» терминпа университетсенчи тата ăслăх институтĕсенчи çӳлти шайри педагогсене çеç палăртаççĕ.
Каçăсем
Категори:Вĕренӳ аслă шкулĕсем Категори:Ĕçри вырăнсем
Ухли Владимир Васильевич
Ухли Владимир Васильевич (паспортри хушамачĕ Плешков, 1914 çулхи юпа уйăхĕн 25-мĕшĕ, Пӳркел ялĕ, Хусан кĕперни (халĕ Тутарстанăн Пăва районĕ — 1990 çул, акан 1-мĕшĕ, Пӳркел ялĕ, Тутар АССР) — чăваш çыравçи, драматургĕ.
Пурнăçĕ
1914 çулхи юпа уйăхĕн 25-мĕшĕнче Тутарстанăн Пăва районĕнчи Пӳркел ялĕнче çуралнă.
Кăнна Кушкинчи хресчен çамрăкĕсен шкулĕнче, Хусанти хими техникумĕнче, Хусанти педагогика инститĕнче вĕреннĕ. Вăтăр çул ытла Тутарстанри тата Чăваш Енри шкулсенче ĕçленĕ. 1951 çулта Шупашкара куçса килнĕ. Вăл калавсемпе юморескăсем, повеçсем, драмăсем çырнă.
1990 çулхи ака уйăхĕн 1-мĕшĕнче çĕре кĕнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Пурĕ 30 ытла кĕнеке кăларнă, вĕсен шутĕнче вырăсла — 8. Кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:СССР драматургĕсем Категори:СССР çыравçисем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:1914 çулта çуралнисем Категори:Юпан 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1990 çулта вилнисем Категори:Акан 1-мĕшĕнче вилнисем
Юратсан чуна чараймăн (фильм)
«Юратнăран чуна чараймăн» — 2007 çулта «Аксар» студи кăларнă чăваш фильмĕ. Сценари авторĕ Надежда Кузьмина, академи театрĕн артистки, режиссерĕ Валерий Иовлев. Рольсенче Наталья Сергеева, Надежда Кузьмина, Елизавета Хрисанфова, Петр Садовников, тата ыттисем. Фильм тăршшĕ - 95 минут.
Категори:Фильмсем, алфавитпа Категори:Чăваш фильмĕсем
Карманово (Янаул районĕ)
Карманово  — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1257 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452810, ОКАТО кочĕ — 80259845001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Орехово-Зуево районĕ
Халăх йышĕ
Районта 115.5 пин çын пуранать.
Мыга
Мыга — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Сырда
Сырда — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Ивкина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Мытища районĕ
thumb|200px Мытища районĕ - Мускав облаçĕн çурçĕр енче вырнаçнă район.Район 1929 çулта никĕсленĕ.Лаптăкĕ 427 çм2.
Халăх йышĕ
Районта 190 пин çын ( 2008 ) пурăнать.
Полугрудов
Полугрудов Алексей Владимирович — хальхи коми çыравçи. 1976 çулхи утă уйăхĕн 17 Коми Республикинче çуралнă.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Коми Республикин Ертӳçи çумĕнчи шкултан вĕренсе тухнă, ун хыççăн Сыктывкар университечĕн финн-угор факультетне пĕтернĕ.
Хальхи вăхăтра «Войвыв кодзув» (Çурçĕр çăлтăрĕ) журналта яваплă çыруçă пулса ĕçлет.
Алексей Полугрудов амăшĕ енчен чăваш.
Ӗçĕсем
Комилле çырать. Ытларах кăмăллакан жанрĕ — калав. Калавĕсем Сыктывкарта тухса тăракан «Арт» тата «Войвыв кодзув» литература журналĕсенче кун çути курнă. Чăвашла куçарнă 3 хайлавĕ («Тĕтре», «Тĕлĕк», «Пĕрремĕш юр») «Ялав» журналăн 2005 çулхи пуш уйăхĕн номерĕнче пичетленнĕ. Россия шайĕпе ирттерекен "Литература магистрĕ" (Магистр литературы) конкурсăн "Вак проза" сыпăкĕн 2009 çулхи лауреачĕ. Ку ята автор "Васькино счастье" калавĕшĕн тивĕçнĕ.
Каçăсем
Категори:Коми çыравçисем
Хирти Выçли
Хирти Выçли (вырăс. Новые Высли) — Чăваш Енĕн Каçал районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Каçалтан 22 çухрăмра кăнтăр енне вырнаçнă, Шупашкартан 130 çухрăмра. Ялпа юнашар вăрман ÿсет.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта ясли-шкул, ял клубĕ, ял вулавăшĕ, фельдшер пункчĕ пур.
2017-мĕш çулта ялта 106 кил пулнă, вĕсенче 371 çын пурăннă.
Истори
Яла чăвашсем 16-17 ĕмĕрсенче никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕ
678
Пулнисем
Категори:Çулсем
Шорма
Шорма — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сулахай çыранĕпе, 109 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Чăваш Ен (пуйăс)
Чăваш Ен Чувашия — Раççей чукун çулĕсен Шупашкар — Мускав (Хусан вуксалĕ (Мускав)) маршручепе кашни кунах çӳрекен фирма пассажир пуйăсĕ (№ 053ЖА/054ГА). Пуйăс Шупашкартан Мускава 12 сехет те 55 минут, Мускавран Шупашкара 13 сехет те 17 минут çӳрет, маршрутăн пĕтĕм тăршшĕ — 768 км, пассажирсене канлĕрех пулма пуйăс ытларах çĕрле каять.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн чукун çул транспорчĕ Категори:Раççей пуйăсĕсем
Начар Упи
Начар Упи, — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2009 çул тĕлне ялта 260 çынна яхăн пурăннă.
МУ СХП "Сугутское", Пĕтĕмĕшле пĕлӳ паракан шкул, медицина пункчĕ, çыхăну уйрăмĕ, культура керменĕ, ял вулавăшĕ, лавккасем: «Аскольд», «Çăлкуç».
Урамсем
Ăвăскасси, Мишеркасси, Сироткин, Çамрăксен, Çĕнĕ, Тĕп.
Ялта шкул, ял вулавăшĕ вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Вăл 1666 çулта никĕсленнĕ. Центăртан 35 çухрăмра вырнаçнă. Яла район центрĕпе асфальтлă çул çыхăнтарать. Начар Упи Тутар Республикипе тата Ельчĕк районĕпе кӳршĕллĕ вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Начар Упи ялне 350 яхăн çул каялла никĕсленнĕ. Малтанласа Начар Упи ятлă пулнă. Тĕрлĕ архив хыпарĕсемпе çăлкуçĕсем тăрăх, ватă çынсем каласа хăварнипе, ял пуçланса кайнине тĕрлĕрен ăнлантарма пулать. Анчах та вĕсенчен чи тĕрĕсси яла 1666 çулта никĕсленни çинчен пĕлтерет.
Красноармейски районĕнчи Çинче Кĕпер Упи тата Тусай Упи ялĕсен çыннисем Пăла хĕрринче ял никĕсленĕ. Анчах Шăхаль хресченĕсем весене хĕснĕ. 1666 çулта Упи хресченĕсем Чĕмпĕр çарпуçĕ патне çырса пулăшу ыйтаççĕ. Хăйсен çĕрне сыхласа хăварайманипе кăнтăралла кайса Начар Упи никĕслеççĕ.
1919 çулчен Чĕмпĕр кĕпернинчи Пăва уесне Тăмпаель вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Мăн Патăръел районне кĕнĕ. 1935 çулхи çу уйăхĕн 19 хыççăн Патăръел районне, 1939 çулхи нарăс уйăхĕн 22 хыççăн Чкаловски районне, 1957 çулхи чӳк уйăхĕн 20 хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет ..
Этимологи
Красномайск ялĕ ячĕ акă çапла пулса кайнă: малтанах ял тăрăхĕнче вăрман кăна пулнă. Çак вăрмансенче çĕр ĕçтешĕсем патша çыннисенчен налук тӳлеме май çуккипе тарса çӳренĕ. Пĕр çĕр ĕçтеш çăл патĕнче чарăнса тăнă та çак вырăнтах пурăнма юлнă. Çак çын Упи ятлă пулнă, вăл Красномайск (малтанласа Начар Упи) ялне никĕсленĕ теççĕ.
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Гончаров Иван Тимофеевич (взвод командирĕ)
Гончаров Иван Тимофеевич — (1913 - 03.10.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çеçенхир фрончĕн 53-мĕш çарĕн 252-мĕш перевçĕсен дивизин 932-мĕш перевçĕсен полкĕн пулемёт взвочĕн командирĕ, кĕçĕн лейтенант.
Музяк
Музяк — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 570 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452935, ОКАТО кочĕ — 80237815001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Çĕнĕ Аксу
Çĕнĕ Аксу, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи чăваш ялĕ. Кӳшӳ юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
XVIII-мĕш ĕмĕр варринче никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Баздырёв Григорий Афанасьевич
Баздырёв Григорий Афанасьевич — ( 1907-), Воронеж фрончĕн 47-мĕш çарĕн 3-мĕш гварди механизациленĕ корпусăн 7-мĕш гварди механизациленĕ бригадăн инженер-мина ротин саперсен отделени командирĕ, гварди сержанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 03.
679
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мындала-Кыкке
Мындала-Кыкке — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Оглат юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Жарковски районĕ
Жарковски районĕ, — Тверь облаçĕн кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă районĕ. Район тĕпĕ Жарковски хула евĕрлĕ посёлокра вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 1 625 çх2. Район Анăç Двина айлăмĕнче выртать.
Истори
1917 çулччен район çĕрĕсем Смоленск кĕпернийĕн Белăйпа Пореченск уесĕсене кĕнĕ. 1929 çулта пĕтĕм çĕр Анăç облаçне кĕнĕ. Районăн хальхи чиккисене 1973 çулхи раштав уйăхĕнче палăртса тухнă.
Халăх йышĕ
Районта 6,9 пин çын (2006) пурăнать.
Пайланăвĕ
2006 çултанпа район 6 тăрăхран тăрать. Вĕсенчен хула тăрăхĕсем — 1, ял тăрăхĕсем — 5.
Каçăсем
Категори:Тверь облаçĕн районĕсем
Митта Александр Наумович
Митта Александр Наумович — совет тата раççей режисcёрĕ, сценарисчĕ, актёрĕ. 1933 çулхи пуш уйăхĕн 28-мĕшĕнче Мускавра çуралнă. Чăн хушамачĕ Рабинович.
Хушамачĕ
Ева Лисина, паллă чăваш çыравçи, каланă тăрăх, Ираида Петрова, "Сатурпа Илем", "Савпипе Кришна", т. ыт. те хайлавсен авторĕ, паллă Александр Миттана псевдоним тупма пулăшнă. Пĕррехинче вĕсен пуйăсра ,пĕр купере кайма тӳр килнĕ. Чăваш çыравçи тăван халăхĕн пуян культури çинчен каласа тĕлĕнтернĕ. Паллă çынсем, Петĕр Хусанкай, Митта Ваçлейĕ çинчен каласа панă. Режиссёр вара хăй те чăваш ятпа çӳреме шутланă, Митта псевдоним илнĕ. .
Каçăсем
Категори:Раççей режиссёрĕсем
Кумово
Кумово — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 285 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452810, ОКАТО кочĕ — 80259845003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Сюзюм
Сюзюм — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Пижма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 71 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем Сюзюм
Хирти Мăрат
Хирти Мăрат Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Архивсен кунĕ
Архивсен кунĕ, — архивра ĕçлекенсен професиллĕ уявĕ. Пуш уйăхĕн 10 паллă тăваççĕ.
Истори
Уява паллă тумашкăн 1720 çулхи нарăсăн 28 Пётр I патша «Генеральный регламент или Устав» ятлă пĕрремĕш акта алă пуснипе палăртма йышăннă. Вăл çĕршывра патшалăха мĕнле ертсе пымалли никĕсне хунă, архивсене туса хунă, актуариус (архивариус) ĕçне пуçăрса янă. Архивариусăн кашни хут листине лайăх упрамалла, шута илсе тăмалла пулнă.
Каçăсем
Категори:Професиллĕ уявсем
Хирти Мăрат
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта ял клубĕ тата фельдшер пункчĕ пур.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕ
Пуç
мини|Пуç Пуç, — çынпа чĕрчунсен пайĕ. Пуçра куракан, тутă пĕлекен, итлекен органсем тата мимепе çăвар вырнаçнă.
Уйрăм пуç çурăм шăммиллисемпе кăпшанкăсен пур. Ытларах чухне пуçпа кĕлетке мăйпа çыхăннă. Мăй пуçа пăрма май парать.
Пуç пайĕсем
Категори:Кĕлетке пайĕсем
Сироткин Анатолий Петрович
Анатолий Петрович Сироткин - Патăрьел районĕнчи Упи ялĕнче 1927 çулхи çу уйăхĕн 29-мĕшĕнче çуралнă.
Кун-çулĕ
14 çулта колхозра еçлеме тытăннă. Кайран Чăваш ялхуçалăх шкулĕнче вĕреннĕ. КАярах - колхоз председатĕлĕ, 1959-1963 çулсенче Канашпа Вăрмар районĕсенче тĕрле вырăнсенче ĕçленĕ. 1964 çулхи çу уйăхĕнчен тăван яла таврăнса пĕрлештернĕ"Ленинец" колхоза ертсе пырать. Колхоз Республикипе малтисен шутне кĕрет. Тырă тухăçĕ гектартан 32.5 центнера çитет. 10 созыври СССРăн Аслă Канашĕн депутачĕ пулнă. ССКП XXIV съезчĕн делегачĕ.
Чысăсем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Çăвăн 29-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1927 çулта çуралнисем Категори:Ленин орденĕн кавалерĕсем Категори:СССР Аслă Канашĕн депутачĕсем Категори:ССКП съезчĕн делегачĕсем Категори:Хисеп Палли орденĕн кавалерĕсем Категори:Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ ялхуçалăх ĕçченĕсем Категори:Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ ĕçченĕсем
Пыл курăкĕ
thumb|250px Пыл курăкĕ (Pulmonária) — хăяр курăк йышĕнчи курăксен йăхĕ. Йăхра евразинчи 14 —16 биологи тĕсĕ.
left|250px|Кăвак çеçпĕл|Pulmonaria officinalis|[[Штурм Якоб|Штурм Якобĕн «Deutschlands Flora in Abbildungen» (1796) кĕнекинчи ботаникăлла ӳкерчĕкĕ]]
Тĕсĕсем
Пыл курăк йăхĕн тĕсĕсен списокĕ
Каçăсем
Категори:Хăяр курăкĕ йышшисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Аван ăрăвĕ
Аван ăрăвĕ — пирĕн эрăччен ХХVI — пирĕн эрăччен 2190 çул тĕл тапхăрĕнче Элам патшалăхне ертсе пынă ăрат. Тĕп хули — Аван (Аншан ту умĕ, кăнтăр Иран)
Вуламалли
Категори:Иран историйĕ Категори:Авалхи Тухăç ăрăвĕсем Категори:Элам
Эдым
Эдым — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Гыркуль юханшывăн сылтăм çыранĕпе 1 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
680
Вилнĕ
Категори:Çулсем
680'erne
Хурамал (Çĕрпӳ районĕ)
Хурамал, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял. Конар ял хутлăхне кĕрет.
Истори
1899 çулта вулама вĕренмелли шкула уçнă, 1909 çулта ăна чиркӳ прихутне, 1917 çулта ялти шкула куçарнă.
XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче ялта шывармань ĕçленĕ. 1930 çулта «Утăм» колхаза йĕркеленĕ.
Тавралăхĕ
Аниш юханшывăн сулахай енче вырнаçнă. Шупашкара çитме 62 км, райцентрне — 25 км, ч.ç. станцине — 32 км.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Чекей
Чекей, Cekey — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Коми Республики
thumb|250px
Коми Республики (Республика Коми, Коми Республика) — Çурçĕр-Хевеланăç федераллă округа кĕрекен республика. Пĕтĕм лаптăкăн 70% вăрмансем вырнаçнă, 15% - шурлăхсем. Çурçĕрпе çурçĕр-хĕвелтухăç енче Ненец автономлă тăрăхĕ, çурçĕр-хĕвелтухăçпе хĕвелтухăç енче Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ, кăнтăр-хĕвелтухăçпе кăнтăр енче Хантă-Манси автономлă тăрăхĕ — Югра вырнаçнă. Кăнтăр енче Свердловск, Пермь, Киров облаçĕсем тата Коми-Пермяк автономлă тăрăхĕ вырнаçнă. Çурçĕр-хĕвеланăçпе çурçĕр енче — Архангельск облаçĕ.
Тĕп юханшывĕсем
*
Гончаров Иван Тимофеевич (батальон командирĕ)
Гончаров Иван Тимофеевич Гончаров Іван Тимофійович — (06.01.1920-20.04.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 6-мĕш гварди танк çарĕн 9-мĕш гварди танк механизăмланă корпусăн 30-мĕш гварди танк механизăмланă бригадин мотоперевçĕсен батальонĕн командирĕ, гварди капитанĕ.
Фёдоровка (Аксу районĕ)
Федоровка, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи чăваш ялĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Çĕпрел районĕ
Çĕпрел районĕ (Чүпрәле районы, Дрожжановский район) — Тутарстанăн районĕ. 1966 çулта йĕркеленĕ. Район администрациĕ Хусантан 200 çухрăмра ларакан Кивĕ Çĕпрел салинче вырнаçнă. Район лаптăкĕ 1029,5 км2.
Района 1930 çулта йĕркеленĕ.
Район пуçлăхĕ — ?.
Тавралăхĕ
Çĕпрел районĕ республикăн кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă, Чăваш Республикипе, Чĕмпĕр облаçĕпе чикĕ тытать.
Кун-çулĕ
Археологи ĕçĕсене ирттернĕ хыççăн Çĕпрел районĕнче авалхи пăлхарсем пурăннине палăртнă. Чăнлă юханшывĕ хĕрринче аваллăхри пурăну вырăнĕсене тупнă. XVII ĕмĕр варринче —XVIII ĕмĕрĕн пĕрремĕш чĕрĕкĕнче кунта хĕсметри тутарсем килсе вырнаçнă, юнашар ялсенче чăваш, ирçĕ пурăннă. Çак хĕсмет тутарĕсене кунти çĕрсене патшалăх чиккисенче хӳтлĕх тума Раççей ертӳçисем куçарнă. Ун чух çак çĕрсене "тискер уй" тенĕ, чăтлăх вăрман, аслă кӳлĕ, çăткăн шурлăх чылай пулнă, çутçанталăкра тискер кайăк тĕл пулнă, çав шутра мăнтай мамонтсем те.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта хутăш халах пурнать: тутарсем — 16231 çын (58 %), чăвашсем - 11651 çын (41 %), вырăссем - 177 çын (0,6 %), ыттисем — 44 çын.
Район шутне 52 пурăнан вырăн, 19 ял тăрăхĕ кĕрет.
Ял хуçалăхĕ
Çĕпрел районĕнче çурхипе кĕрхи тулă, кĕрхи ыраш, урпа, сĕлĕ, вир, пăрçа, хура тулă, сахăр кăшманĕ, çĕрулми ӳстереçççĕ. Шултра выльăх, сысна тата сурăх çитĕнтереççĕ.
Çутĕç
Районта 24 пĕрлĕ вăтам пĕлӳ паракан тата 8 тулли мар шкул вырнаçнă, вĕсенче 753 вĕрентӳçĕ ĕçлет 4610 çын вĕренет. 90-мĕш №-лĕ професси училищи Çĕпрел районĕн ăсталăх тĕпĕ шутланть. Районта ача-пăча тата çамрăк спорт шкулĕ, ĕçлет — вĕсенче 600 ытла çын тĕрлĕ спорт тĕсĕпе (хоккей, футбол, йĕлтĕр, кĕрешӳ, бокс, волейбол, баскетбол) ăсталăхне ӳстереççĕ.
Культура
Районта 49 Этеплĕх çурчĕ, çав шутра районăн Этеплĕх çурчĕ тата виçĕ автоклуб, 24 ял этеплĕх çурчĕ, 21 ял клубĕ, 32 вулавăш, икĕ музей тата мусăк шкулĕ вырнаçнă.
Ял
Ишлĕ * Кив Йĕлмел * Кивĕ Шемĕршел * Кивĕ Упи * Матак * Пасарлă Упи * Паснапуç * Саплăк * Çĕнĕ Йĕлмел * Çĕнĕ Упи * Тăванъел * Турхан Упи * Хула Çырми * Хурăнвар * Чăваш Çĕпрел * Чăваш Шемĕршел
Каçăсем
Категори:Тутарстан районĕсем
Тушмашар
Тушмашар, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Сыктывкар
Сыктывкар, — Коми Республикин тĕп хули. Сысола юханшывĕн сылтăм çыранĕ çинче ларать. Коми чĕлхи çинчен хула ячĕ "Сыктыв юханшивĕ çинче ларакан хула" пек куçарăнать. 1930 çулчен хула Усть-Сысольск ятлă пулнă.
Каçăсем
Категори:Коми Республики Категори:Сыктывкар
Петров Константин Константинович
Петров Константин Константинович (1924 çулхи ака уйăхĕн 1-мĕшĕ,Пимĕрçел ялĕ, Пăва районĕ Тутар АССР — 2007 çулхи чӳкĕн 2-мĕшĕ, Шупашкар, Чăваш Ен}}) — чăваш çыравçи, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ. 1976 çултанпа СССР ÇП пайташĕ. Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1994).
Пурнăçĕ
1924 çулхи ака уйăхĕн 1-мĕшĕнче Тутарстанăн Пăва районĕнчи Пимĕрçел ялĕнче çуралнă. Чĕмпĕрти Чăваш педагогика училищинче, ССКП ТК çумĕнчи Партин аслă шкулĕнче вĕреннĕ.
1942-1945 çулсенче çар хĕсметĕнче тăнă. Чылай вăхăт Хусанта чăвашла тухса тăнă «Хĕрлĕ Ялав» хаçат редакцинче ĕçленĕ. Çав хушăрах аслă пĕлӳ илнĕ. 1963-1990 çулсенче Хусанта тата Шупашкарта университетсенче журналистика ăсталăхĕсене вĕрентнĕ.
2007 çулхи чӳкĕн 2-мĕшĕнче çĕре кĕнĕ.
Тутар патшалăх оперăпа балет Муса Джалиль ячĕллĕ академи театрĕ
Тутар патшалăхĕн оперăпа балет Муса Джалиль ячĕллĕ академи театрĕ (М.Джалиль ячĕллĕ ТПОБАТ, (Муса Җәлил исемендәге Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры) — Тутарстан Республикин тĕп хулинче Хусанта, Ирĕклĕх лапамĕнче вырнаçнă Раççейĕн чи пысăк театрĕсенчен пĕрри.
Петров Константин Константинович
Пултарулăх ĕçĕсем
Литература ĕçĕсене вăрçăчченех тытăннă.
Кĕнекисем:
Тутар патшалăх оперăпа балет Муса Джалиль ячĕллĕ академи театрĕ
Рудольф Нуриев ячĕллĕ классика балечĕн тĕнчери фестивалĕ
Пĕрремĕш фестивалĕ 1987 çулта иртнĕ. Фестивале чаплă ташăç ятне 1992 çулта Хусана курма килнĕ Рудольф Нуриевран ыйтса илсе тивĕçтернĕ. Пĕтĕм Раççейри шайран Тĕнчери шая хăпарса пырса, фестиваль çулсерен паллă пулса пырать, халĕ вăл Тутарстанăн мусăк-театрĕн символĕ, Раççепе Европа культурин паллă пайĕ шутланать. Фестивале хăнана тĕрлĕ вăхăтра В.Васильев, Е.Максимова, Г.Комлева, Н.Долгушин, Н.Грачёва, К.Кырб, Л.Кунакова, Н.Павлова, Т.Чернобровкина, Н.Ледовская, Илзе Лиепа, П.Скирмантас, И.Валекайте, Э.Шпокайте, Т.Кладничкина, В.Григорьев, А.Дорош, Л.Шипулина, Е.Князькова, И.Шапчиц (Завьялова), Ульяна Лопаткина, Ю.Махалина, Т.Голякова килсе хусансене савăнтарнă.
Петров Константин Константинович
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Филологсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР филологĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей филологĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш филологĕсем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1924 çулта çуралнисем Категори:Акан 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Пайăр çынсем:Пăва районĕ
Тутар патшалăх оперăпа балет Муса Джалиль ячĕллĕ академи театрĕ
Каçăсем
Категори:1939 çулта никĕсленĕ театрсем Категори:Раççей опера театрĕсем Категори:Раççей балет театрĕсем Категори:Оперăпа балет академи театрĕсем Категори:Хусан театрĕсем Категори:Хусанти паллă вырăнсем Категори:Хусанти çурт-йĕр Категори:Тутарстан театрĕсем
Журнал
255px|right| Журнал (journal) — пӗр пек тӑтӑшлӑхпа тухса тӑракан кӑларӑм.
Воробьево
Воробьево — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 192 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452934, ОКАТО кочĕ — 80237815003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Воробьево
Ехрим Иванĕ
Ехрем Иванĕ (паспортпа Ефремов Иван Григорьевич), — сăвăç. 1908 çулта Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕнчи Кашар ялĕнче çуралнă, 1948 çулта вилнĕ.
Чĕмпĕр педагогика техникумĕнче вĕреннĕ. Самарта «Колхозник» хаçат тата Шупашкарта «Ӗç хĕрарамĕ» журнал редакцийĕсенче ĕçленĕ. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
«Çамрăклăх» (1933) ятлă сăвă кĕнеки кăларнă. Ун саввипе В. Воробьев кĕвĕленĕ «Колхоз хирĕнче» юрра халĕ те юрлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем
Налиминка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
681
Вилнĕ
Категори:Çулсем
680'erne
Анăç Двина районĕ
Анăç Двина районĕ, — Тверь облаçĕн анăç енче вырнаçнă районĕ. Район тĕпĕ Анăç Двина хулинче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 2 816 çх2. Тĕп юханшывсем: Анăç Двина тата Велесăпа Билейка.
Истори
Района 1927 çулта Октябрьски ятпа йĕркеленĕ. Хальхи ята 1963 çулта илнĕ.
Халăх йышĕ
Районта 17,8 пин çын (2006) пурăнать. Хула халăхĕ — 11,5 пин çын шутланать.
Районта пурĕ 280 ял-хула вырнаçнă.
Пайланăвĕ
2006 çултанпа район 7 тăрăхран тăрать. Вĕсенчен хула тăрăхĕсем — 2, ял тăрăхĕсем — 5.
Каçăсем
Категори:Тверь облаçĕн районĕсем
Кисак-Каин
Кисак-Каин — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 567 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452820, ОКАТО кочĕ — 80259850001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Чикан чĕлхи
Чикан чĕлхи ( [романи́ чиб]) — чикансен хĕвеланăç турачĕсен чĕлхи. инди-европа чĕлхисен инди-ари турачĕ шутне кĕрет.
Çырулăхĕ
Чикансем пĕрле пурăнакан халăх çырулăхĕпе усă кураççĕ. Çапла, СССР чиканĕсем 1927 çултанпа вырăссен çумне Ґ ґ саспалли хушнă, Щ щ тата ъ кăларнă (вырăс чиканĕсем). Югослави çĕрĕсенче латин никĕсĕпе ус кураççĕ: A a, Ä ä, B b, C c, Č č, Kj kj, D d, Gj gj, Dž dž, E e, F f, G g, H h, X x, I i, J j, K k, L l, Lj lj, M m, N n, Nj nj, O o, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, V v, Z z, Ž ž.
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçиччен чикан чĕлхипе чылай кăларăм пичетрен тухнă (РОМАНО КАТАЛОГО пăхăр (Раççей патшалăх библиотекинче упранакан 1928—1938 çç. чикан чĕлхипе хайланă кĕнеке ят-йышĕ)).
Чикан чĕлхинче çырулăха деванагари никĕсĕпе йĕркелесшĕн пулнă.
Раççей чиканĕсен диалекчĕн чикан алфавичĕ
Кэлдэрар диалекчĕн чикан алфавичĕ
Çĕр çинче вырнаçни
🇷🇴: 433 000
🇷🇺: 405 000
🇧🇬: 350 000
🇷🇸: 350 000
🇸🇰: 300 000
🇭🇺: 260 000
🇲🇰: 215 000
🇫🇷: 215 000
🇬🇷: 160 000
🇨🇿: 140 000
🇺🇦: 113 000
🇦🇱: 90 000
🇩🇪: 85 000
🇲🇩: 56 000
🇮🇹: 42 000
🇧🇦: 40 000
🇲🇪: 30 000
🇭🇷: 28 000
🇧🇾: 27 000
🇦🇹: 20 000
🇱🇻: 18 500
🇧🇪: 10 000
🇸🇪: 9 500
🇸🇮: 8 000
🇵🇱: 4 000
🇱🇹: 4 000
🇫🇮: 3 000
🇩🇰: 1 500
🇪🇸: 1 000
682
Вилнĕ
Категори:Çулсем
680'erne
Элам чĕлхи
Элам чĕлхи — эламсен чĕлхи, Элам çĕрĕнче пирĕн эрăччен III—I пинçуллăхсенче саралнă.
Четай
Четай, Cetay — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Элам чĕлхи
Сарăлнă ареалĕ тата усă курнă тапхăрĕ
Элам чĕлхипе калаçакансем Иранăн кăнтăрпа кăнтăр-анăç çĕрĕнче — Хузестанра (танл. Эламăн авалхи персилле ячĕ Hujiyā) тата Фарсра (тен, Иран туçинчи урăх çĕрĕсенче те) пирĕн эрăччен III пинçуллăхра пурăннă.
Четай
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Элам чĕлхи
Сарăлнă ареалĕ тата усă курнă тапхăрĕ
Пирĕн эрăччен III пинçуллăхри шумер-аккад çăлкуçĕсенчен темĕн чуль элам хула-патшалăхсем: Шушен (Шушун, Сус), Аншан (Анчан, хальхи Фарсри Шираз çумĕнчи Тӳпе-Мальян хулашĕ), Симашки, Парахсе (каярахпа Мархаши), Адамдун тата чылай пулни паллă.
Пирĕн эрăччен II пинçуллăхра Шушенпа Анчан Эламăн тытăм пайĕсем шутланнă. Пирĕн эрăччен VI ĕмер варринче Элам Ахемен патшалăхĕ шутне кĕрет, çакăнтанпа элам чĕлхи тепĕр икĕ çĕрçуллăх хушши çĕршывра малти вырăнта тăнă — çакна пирĕн тĕле çитнĕ элам тексчĕсем кăтартаççĕ. Вăхăт шуçнă çем вăл перси чĕлхине çул парать те тĕппипех пăчланать. X емĕрти арап çулçӳревçи Истахри курса çырнипе Хузистанра пурăнакансем персиле, арапла тата хузилле калаçнă.
Этимологи
Ятне шумерлĕ (Elama), аккадлă (Elamtu) çĕршыв ячĕпе эламла Hatamti/u е Haltamti пулать. Кивелсе юлнă ячĕсем: «суз», «анзан», «иккĕмĕш ахеменид чĕлхи», «туран», çаплах тĕрĕс мар «миди» тата «скиф» чĕлхи теççĕ.
Классификаци ыйтăвĕсем
Элам чĕлхине генеалогипе тĕрлĕ енчен тĕпченĕ. Ăна кавказ, алтай, дравид чĕлхисен çемьисемпе çыхăнăвĕсене тишкернĕ.
Юлашки вăхăтра чи кăсăкли икĕ верси — элам-дравид тата элам-афрази — пулса тăраççĕ. Пĕрремĕшне 1856 çултах Р. Калдвел сĕннĕ, ăна тĕплĕнех 1970-мĕш — 1980-мĕш çулсенче Д. У. MакАлпин тĕпченĕ. Çак ĕçсем хыççăн гипотезăна нумай ăслăхçă, çав шутра И. М. Дьяконов та, çирĕплетнĕ. 1992 ç. В. Блажек элам чĕлхин афрази чĕлхисемпе тăванлăх гипотезине, çавăнтах çак чĕлхе афрази макроçемьине кĕнине палăртать.
Литература
Категори:Еврази Категори:Çывăх Тухăç авалхи чĕлхисем Категори:Элам
Озёрск районĕ (Мускав облаçĕ)
thumb|200px Озёрск районĕ - Мускав облаçĕн кăнтăр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă район. Тĕп хули - Озёры.Лаптăке 550 çм2.
Романов Борис Александрович
Романов Борис Александрович, — чăваш сăвăçи. 1947 çулхи кăрлачăн 5-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи Кивĕ Йĕкĕт ялĕнче çуралнă. 1982 çулхи юпа уйăхĕн 19-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
1979 çултанпа СССР ÇП членĕ.
Пурнăçĕ
Вунă ачаллă кил-йышра ӳснĕ.
Анат Кушарти — пуçламăш, Янкасри — сакăр çул, Красноармейскинчи 11 çул вĕренмелли шкулсенче вĕреннĕ. 1965—1970 çулсенче Шупашкарти Чăваш патшалăх университетĕнче аслă пĕлӳ илнĕ. Ун хыççăн тӳрех Çĕрпӳ районĕнчи Çавалхĕрри Кăнаш шкулĕнче ачасене вырăс чĕлхипе литературине вĕрентме тытăннă. Унтанах çулталăклăх çар хĕсметне кайса килнĕ. 1974 çулхи авăн уйăхĕнче ăна Красноармейски районти «Ял пурнăçĕ» хаçат редакцине ĕçлеме чĕнсе илнĕ. Кунта вăл малтан — литература сотрудникĕ, кайран — яваплă секретарь пулнă. Малашлăхлă пултарулăх çыннине республикăри çырăвçăсем те асăрханă: Красноармейскинчен Шупашкара куçарнă — Чăваш Инçекуравĕн литературăпа драма кăларăмĕсен аслă редакторĕ пулма шаннă. Кунта вăл самай вăхăт тăрăшнă.
Борис Романов ача чухнех сăвăсем çырма пуçланă. Хăй 9-мĕш класра вĕреннĕ чухнех унăн пĕрремĕш сăвви чăваш çыравçиссен «Ялав» журналĕнче тухма тивĕçлĕ пулнă.
Çапла Борис Романов тăван литературăн анлă каçалăкĕ умне тухнă. Хăй пурăннă чух унăн сăвви-поэмисем республикăри хаçат-журналсенче тăтăшах пичетленнĕ, «Çеçпĕл çеçкисем», «Малтанхи утăмсем» ятпа ушкăн авторсен кĕнекисенче тухнă. 1976 çулта Мускаври «Молодая гвардия» издательствăра «Родники» альманах Борис Романовăн сăввисене вырăсла кăларнă. Ку ăнсăртран мар: малтанхи çул поэт çамрăк писательсен Пĕтĕм Союзри канашлăвне хутшăннă, Михаил Дудин семинарĕнче ĕçленĕ...
Ӗçĕсем
Хăй виличчен Борис Романов икĕ кĕнеке кăларса юлма ĕлкĕрнĕ: «Ӗненӳ» (1976) тата «Сенкер хĕвел» (1979 çул). Вара ăна СССР ÇП членне йышăннă. Çав вăхăтра çак чыса тивĕçнисенчен чи çамрăкки пулнă. Унăн илемлĕ ĕçĕсенчи сăнарĕсем — хамăр çĕршыва, халăха хĕрӳллĕн юратакан, ĕçшĕн чунне пама хатĕр çамрăк çынсем — хăюллă та парăнманскерсем. Тантăшлăх, телей темисем малти вырăнта тăрççĕ. Поэтăн хăйне евĕрлĕ шухăшлавсем пулнă, пурнăç çине ыттисем пек мар, хăйне май пăхнă. Юлашки çулсенче вăл «Кăкăр сĕчĕ» ятлă сăвăсен пуххине кăларас тесе тăрăшнă. Анчах та вăл çав куна кĕтсе илеймен. Кĕнеки хăй вилсен çулталăкран кун çути курнă...
Сăвăç пирĕнтен вăхăтсăр уйрăлса кайнă пулсан та кĕнекисене кăна мар, сăвăç ятне, унăн сăнарне ăна пĕлнĕ, пĕрле ĕçленĕ, туслă пурăннă ĕçтешĕсем яланах асра тытаççĕ. Уйрăмах Красноармейски районти нумай-нумай вулакансем ун сăввисене мухтаççĕ.
Çалкуçĕ
Категори:Чăваш сăвăçисем
Пăлан сунарĕ
«Пăлан сунарĕ» (Оленья охота) — 1981 çулта Горький киностудийĕн Ялтăри филиалĕнче Юрий Борецкий режиссёр Совет Союзĕн Паттăрĕ Михаил Прудников сценарипе ӳнерленĕ совет илемлĕ фильмĕ.
Сюжет
Фильмри ĕçсем 1942 çулта пулса иртеççĕ. Пысăках мар чукун çул пуйăсĕ Двинскри (халĕ Даугавпилс) ача-пăча çуртĕнчен ачасене вăрçăран аяккалла турттарса каяканскер, нимĕçсен бомбардировки айне пулать. Çакăн хыççăн ачасем нацистсем оккупациленĕ территорие, беларуссен партизан ушкăнĕ çапăçакан района, лекеççĕ. Нимĕçсем «Пăлан сунарĕ» операцие хатĕрлеççĕ: ачасене çăлассипе астарса беларус партизанĕсене вăрмантан кăларса пĕтерме шутлаççĕ. Анчах та беларус патриочĕсем ачасене тăшман тыткăнĕнчен çăлмашкăн хăйсен операцине хатĕрленеççĕ.
Каçăсем
Категори:ССРП вăрçă фильмĕсем Категори:ССРП драма фильмĕсем Категори:1981 çулăн ССРП фильмĕсем Категори:Партизансем пирки фильмсем Категори:М. Горький ячĕллĕ киностудин фильмĕсем
Югский Шелюг
Югский Шелюг — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Шелюг юханшывăн сылтăм çыранĕпе 91 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Перс сиренĕ
«Перс сиренĕ» — Николай Коляда драматург тата режиссёр 1995 çулта хайланă пьеса («Хрущёвка» циклне кĕрет).
Каçăсем
Категори:Николай Колядан пьесисем Категори:1995 çулта çырнă пьесăсем Категори:Раççей пьесисем
Шорсем
Чĕлхипе шорсем ытларах алтайсене тата хакассене çывăхрах, культурипе — алтайсене тата чулымсене çывăхрах.
Кăвак çеçпĕл
thumb|250px|Кăвак çеçпĕл left|250px|Тĕкĕлтура кăвак çеçпĕл çинче]
Кăвак çеçпĕл (Pulmonaria officinalis) — хăяр курăк йышĕнчи пыл курăкĕ йăхĕнчи нумай çул ӳсекен курăк. Ку ӳсентăранăн чечекĕн тĕсĕ ылмашать: чечеке ларсан шупка, кайран кăвак.
Усă курни
Кăвак çеçпĕле авалтанах эмел курăкĕ вырăнне усă кураççĕ, тата пахчасене капăрлатма лартаççĕ. Салатсемпе яшкасене хушаççĕ. Вĕлле хурчĕсем унтан пыл пуçтараççĕ.
Сарăлни
Кăвак çеçпĕл Тĕп тата тухăç Европа вăрманĕсенче, Англири çеремсемпе шурлăхсенче ӳсет. Чăваш Енре анлă сарăлнă
Каçăсем
Категори:Хăяр курăкĕ йышшисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Шорсем
Каçăсем
Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Шорсем Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Çĕпĕр халăхĕсем Категори:Кемĕр облаçĕ
Тимĕрчкасси
Тимĕрчкасси, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Гончаров Леонид Антонович
Гончаров Леонид Антонович — (13.10.1903(30.09)-31.10.1941), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 06. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр фрончĕн 9-мĕш çарĕн 20-мĕш хутăш авиаци дивизин 131-мĕш пĕтерекен авиаци полкĕн командирĕ, подполковник.
Базылев Иван Кириллович
Базылев Иван Кириллович — ( 1922-), Калинин фрончĕн 43-мĕш çарĕн 10-мĕш уйрăм гварди минёрсен батальонĕн минёрĕ, гварди красноармеецĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 04.
Сюмсилка
Сюмсилка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Кильмезь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
683
Вилнĕ
Категори:Çулсем
680'erne
Çыравçă
Çыравçă, е литератор, — уйрăм адресатшăн çеç мар, çынсен пĕрлĕхĕшĕн тунă тата сăмахпа çыхăннă пултару ĕçĕсене хайлакан çын. Публицистсем, тĕрленчĕкçĕсем пуррине палăртмалла.
Асăрхавсем
Категори:Литература Категори:Профессисем  Категори:Ирĕклĕ профессисем
Одинцово районĕ
thumb|200px Одинцово районĕ - Мускав облаçĕн хĕвеланăç енче вырнаçнă район.Тĕп хули - Одинцово.район 13 кăрлач 1965 çулта никĕсленĕ.Лаптăкĕ 1 290çм2.
Халах йышĕ
Халăх йышĕпе Одинцовский район Мускав облаçра пĕрремĕш вырăнта - кунта 283.7 пин çын ( 2008 )пурăнать.
Кӳлпуç (Чăваш Ен)
Кӳлпуç  (Полевые Пинеры), — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 238 çын, çав шутра 115 арçын, 123 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Кĕçĕн Елчĕк районне кĕнĕ. 1935 çулхи çу уйăхĕн 19 хыççăн Елчĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Патăръел районне, 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăт таран Елчĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Зубовка (Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ)
Зубовка  — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 29 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452934, ОКАТО кочĕ — 80237815004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Васильевка (Аксу районĕ)
Васильевка, — Тутарстанăн Аксу районĕнчи чăваш ялĕ. Саврăш çырми пуçĕнче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Кивĕ Саврăш ял çыннисем никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Анат Сарлай
Анат Сарлай, Anat Sarlay — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Зубцов районĕ
Зубцов районĕ, — Тверь облаçĕн кăнтăр енче вырнаçнă районĕ. Район тĕпĕ Зубцов хулинче вырнаçнă.
684
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Зубцов районĕ
Географи
Район лаптăкĕ 2 167 çх2. Тĕп юханшывсем: Атăл, Вазуза, Шешма, Держа, Шоша, Жабня.
684
Вилнĕ
680'erne
Зубцов районĕ
Истори
1929 çулта Зубцов уесĕ вырăнĕнче йĕркеленĕ.
1941 çулхи юпа уйăхĕнче район çĕрĕсене нимĕçсем тытса илнĕ.
Хальхи чиккисем 1965 çултанпа тытăнса тăраççĕ.
Халăх йышĕ
Районта 18,4 пин çын (2006) пурăнать. Хула халăхĕ — 7,2 пин çын шутланать.
Районта пурĕ 272 ял-хула вырнаçнă.
Пайланăвĕ
2006 çултанпа район 8 тăрăхран тăрать. Вĕсенчен хула тăрăхĕсем — 1, ял тăрăхĕсем — 7.
Çул-йĕр
Район тăрăх Мускав — Рига, Вязьма — Рига, Вязьма — Зубцов, Зубцов — Гагарин автомобиль çулĕсем иртеççĕ. Çавăн пекех район тăрăх Мускав — Рига чукун çул иртет.
Каçăсем
Категори:Тверь облаçĕн районĕсем
Прогресс (Янаул районĕ)
Прогресс  — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 772 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452820, ОКАТО кочĕ — 80259850003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Тапанар
Тапанар, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Калуга облаçĕ
Калуга облаçĕ — Раççейĕн варринче вырăнаçнă облаç. Тĕп хули — Калуга. Мускавран Калугăна 188 км.
Географии
Тĕп юханшывĕсем: Хура Атăл, Угра, Жиздра, Болва.
Демографии
2002-мĕш çулхи çыравпа килĕшӳллĕн облаçре 1040,9 пин çын пурăнать, çав шутра 779,7 пин хулара (74,9 %), 261,2 пин ялта (25,1 %). 2010-мĕш çулхи кăрлачăн 1-мĕш тĕлне 1001,6 пин çын, çавшутра 763,9 пин хулара.
Каçăсем
*
685
Вилнĕ
Категори:Çулсем
680'erne
Тефлон
thumb|250 px| Фторопласт-4 (хытартарнă цилиндр) Тефлон (Политетрафторэтиле́н, фторопла́ст-4) (-CF2-)n — тетрафторэтиленăн полимерĕ (ПТФЭ), пластикăллă хăйне евĕр физика-химиллĕ пахалăхĕсемпе палăрнă, ăслăлăх, техника облаçĕсенче тата кулленхи пурнăçра усă курмалли капланчăк (масса).
Тефлон патенчĕ DuPont америка компанийĕ аллинче. Пĕр версипе, çак полимера Совет Союзĕнче ăсталанă, кайран патента америкăна сутнă.
Физика пахалăхĕсем
Тефлон — шурă, çинçе сийлĕ витĕр курăнакан парафин е полиэтилен евĕр япала. Вĕрипе тата сивве хирĕç хаяр тăракан, авкалануллă эластикăллă 250 пуçласа +250 °C тарин температурăра, изоляциллĕ материал. Тефлонăн питĕ пĕчĕк çийĕн туртăнăвĕллĕ тата пĕчĕк адгезиллĕ; шыва та, çăва та, чылай органикăллă растворительсене туртса çыпăçтармасть.
Хими пахалăхĕсем
Хими тытăçĕ енĕпе синтетикăллă материалсенчен, пархатарла металсенчен вăйлăрах. Сĕлтĕсем, кислотасем тата патша эрехĕ те аркатаймасть. Сĕлтĕ металлĕсен хутăшĕсем, фтор тата хлорăн трифторичĕ аркатма пултарать.
Усă курни
Тефлонпа хими, электротехника тата апат-çимĕç промăçлăхĕнче, медицинăра усă кураççĕ.
Çимĕç промăçлăхĕ, кулленхи пурнăç
Пĕчĕк адгезие, шыва çыпăçтарманни тата вĕрĕлĕхе хирĕç тăнине пула тефлонпа экструзи хормисенче тата çăкăр пĕçермелли хормăсенче, çаплах çатма тата кастрюль тунă çĕрте усă кураççĕ.
Тефлон витĕмĕн çирĕплĕхĕ начар, çавăнпа апат пĕçернĕ чух йывăç, пластик хатĕрĕсемпе — (апат кĕреçисемпе, çăпалапа) — усă курмалла. Тефлон витĕмĕллĕ савăта лĕпкĕ шывра çемçе пусма татăкĕпе, шĕвек синтетикăллă çăвакан япалапа, шщăйăртаракан абразивлă татăксемсĕр çуса тасатмалла.
F  F     |   | R - C - C - R    |   | F  F
Категори:Полимерсем Категори:Шуçтаракан çусем
Наро-Фоминск районĕ
thumb|200px Наро-Фоминск районĕ - Мускав облаçĕн кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă район.Тĕп хули - Наро-Фоминск.Лаптăкĕ 1 916 çм.
Халăх йышĕ
Районта 192.9 пин çын ( 2008 ) пурăнать.Пысăк хулисем :
Категори:Мускав облаçĕн районĕсем
Пăртта
Пăртта — XIX ĕмĕрте пурăннă чăваш юрăç. Вăл хальхи Патăрьел районне кĕрекен Чакă ялĕнче пурăннă. Хăçан çуралса ӳсни, çĕре кĕни паллă мар.
Кун-çулĕ
Пăртта питĕ паллă юрăçă пулнă. Анчах та унăн пĕр хитре юрри çеç упранса юлнă. Вăл Чĕмпĕрте пичетлесе кăларнă «Образцы мотивов чувашских народных песен и тексты к ним» икĕ кĕнекесенче тухнă (пĕри 1909 çулта, тепри — 1912 çулта тухнă). Юррине «Хамăр тăван, ай, ăçта-ши?» тесе ят пама пулать. Пăртта юрри иккĕмĕш кĕнекере. Малтанхи кĕвĕ тĕпчевçи Петр Пазухин çырнă тăрăх Пăртта юрăç 1912 çулта ватă çын пулнă.
Желтухин Герман Николаевич
thumb|200px|Желтухин Герман Николаевич Желтухин Герман Николаевич, (1945 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕ, Туканаш ялĕ, Куславкка районĕ, Чăваш Ен çур.) — чăваш прозăçи.
Журналистсен C. Элкер ячĕллĕ премине тивĕçнĕ. 1989 çултанпа СССР ÇП пайташĕ шутланать. 2005 çулта Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ ятне тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
1945 çулхи кăрлачăн 25 Чăваш Енĕн Куславкка районĕнчи Туканаш ялĕнче çуралнă
Чăваш патшалăх университетĕнче пĕлӳ илнĕ. «Коммунизм ялавĕн» корреспонденчĕ, Чăваш кĕнеке идательствин редакторĕ пулнă. Нумай çул «Тăван Атăл» журналăн яваплă секретарĕ пулнă, тĕп редактор. Çарта пулнă.
Пултару ĕçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:C. Элкер ячĕллĕ преми лауреачĕсем Категори:Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕсем
Сюнык
Сюнык — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Кильмезь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Сюнык
Юдинец
Юдинец — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кильченга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 29 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Писерал
Писерал, Piseral — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Наушка
Наушка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 71 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Карсун Кавăрли
Карсун Кавăрли, — XIX ĕмĕрте пурăннă юрăç.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Пăрттапа пĕр вăхăталла, пĕр тăрăхрах, хальхи Патăрьел районне кĕрекен Аслă Арапуçĕнче çуралнă, тăлăхлă ӳснĕ. Унăн «Эпирех те вилсен мĕн юлать» ятлă юрри упранса юлнă. Ку юрăна П. Пазухин хатĕрленĕ «Образцы мотивов чувашских народных песен и тексты к ним» кĕнекере пичетленĕ. Пётр Пазухин çырнă тăрăх вăл тăлăх пулнă, хăварах авса тунă арпалăх пек пӳрчĕ анчах пулнă. Ватăсем каласа панă тăрăх упранса юлнă юрра вăл пысăк сасăллă пулнăскер салтака каяс умĕн юрласа çӳренĕ. Вĕçĕнчи сăмахĕсене юрланă чухне вара аллине хăйĕн пӳрче енне тăсса «Çав юлать!» — тетчĕ, тет.
Вуламаллисем
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Калинин районĕ (Тĕвер облаçĕ)
Калинин районĕ, — Тверь облаçĕн кăнтăр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă районĕ. Район тĕпĕ Тверь хулинче вырнаçнă.
Географи
Район лаптăкĕ 4 163 çх2. Тĕп юханшывсем: Атăл, Тверца, Тьмака.
Истори
Района 1929 çулта йĕркеленĕ.
Ереван
thumb|300px|Ереван сăнĕ. Аякра [[Арарат (ту)|Арарат тăвĕ курăнать]] thumb|200px|Эребуни карман ишĕлчĕкĕсем. Ерева́н (Երևան) — Арменин тĕп хули. 1936 çулчен вырăсла «Эривань» тенĕ.
Калинин районĕ (Тĕвер облаçĕ)
Халăх йышĕ
Районта 51,4 пин çын (2006) пурăнать. Хула халăхĕ — 5,3 пин çын шутланать.
Ереван
Арарат айлăмĕнчи Араксăн сулахай çыранĕнче вырнаçнă.
Калинин районĕ (Тĕвер облаçĕ)
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 570 ял-хула вырнаçнă.
Ереван
Халăх йышĕ: 1,356 млн (2005).
Калинин районĕ (Тĕвер облаçĕ)
Пайланăвĕ
2006 çултанпа район 18 тăрăхран тăрать. Вĕсенчен хула тăрăхĕсем — 3, ял тăрăхĕсем — 15.
Ереван
Тинĕс шайĕнчен: 900 - 1300 м çӳллĕшĕнче, хулан пĕр пайĕ вулкан платтинче (Арарат айлăмĕнчен çурçĕрелле) ларать.
Ереван раççей империнче
thumb|Эривань кĕпернин гербĕ. thumb|180px|Православи соборĕ
Ереван — Арменин тĕп хули
thumb|250px|Таса Григори Çутта кăларакан.
Публицистика
* Категори:Патшалăх тĕп хулисем Категори:Ят улăштарнă хуласем Категори:Арменин тĕп хулисем Категори:Армени
686
Вилнĕ
Категори:Çулсем
680'erne
Мускав облаçĕн административлă-территори пайланăвĕ
thumb|270px Мускав облаçĕн пайланăвĕ ( 1 кăрлач 2011 ) :
Туканаш (Куславка районĕ)
Туканаш, — Чăваш Енĕн Куславкка районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Шупашкар уесĕн Богородск вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Куславкка районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрмар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Куславкка районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Илистанбетово
Илистанбетово — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 172 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452935, ОКАТО кочĕ — 80237815005.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Ногинск районĕ
thumb|250px Ногинск районĕ - Мускав облаçĕн хĕвелтухăç енче вырнаçнă район.Тĕп хули - Ногинск.
Лаптăкĕ
Лаптăкĕ 893 çм2.
Халах йышĕ
Районта 208.8 пин çын ( 2008 ) пурăнать ( облаçра 5-мĕш выранĕ ). Пысăк хулисем : Районта пысăк чăваш диаспори пурăнать - яхăн 3 200 çын ( 2002 ).
Каçăсем
Категори:Ногинск районĕ
Нестерова Зоя Алексеевна
Нестерева Зоя Алексеевна, (1926 çулхи кăрлачăн 2-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи Анат Кушар ялĕнче çур.) — чăваш сăвăçи, çыравçи.
1991 çултанпа Раççей ÇП пайташĕ.