cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тутарсен этногенезĕ
Пăлхар-тутар теорийĕ
Теорие XX ĕмĕрĕн 20-мĕш çулĕсенче Н. Н. Фирсов, М. Г. Худяков ĕçĕсенче никĕс хунă, вĕсенче маркс шухăшлавĕпе килĕшӳллĕ халăхсен этногенезне стади тата автохтони енĕпе тĕпченĕ. 1946 çулхи акан 25-26-мĕшĕнче СССР ĂА историпе философин уйрăмĕ СССР ĂА Хусан филиалĕн чĕлхе, литература тата истори иститучĕпе пĕрле ирттернĕ ятарлă ăслăлăх сесси хыççăн пăлхар-тутар теорин шухăшĕсем официаллă статуса куçаççĕ: Сессия подвела итог многолетней дискуссии по вопросу этногенеза казанских татар. На основе данных лингвистики, археологии, этнографии, антропологии и других смежных дисциплин сессия смогла сделать определенные выводы. Основной вывод состоит в том, что казанские татары, как и всякая народность, есть результат длительного общения и взаимосвязей с другими этническими группами и народами. На формирование их решающее влияние оказали местные племена и тюркоязычные народности (булгары и другие), которые до прихода в край монгольских завоевателей создали государство камских булгар. Сессире А. П. Смирнов («К вопросу о происхождении казанских татар»), Т. А. Трофимов («Этногенез казанских татар среднего Поволжья в свете данных антропологии»), Н. И. Воробьев («Происхождение татар по данным этнографии»), Л. З. Заляй («Происхождение татар Поволжья по материалам языка») доклад тунă.
XX ĕмĕрĕн 90-мĕш çулĕсен умĕн тутар халăхĕн пăлхар-тутар этногенез теорине чылай ăсчах — А. П. Смирнов, Х. Г. Гимади, Н. Ф. Калинин, Л. З. Заляй, Г. В. Юсупов, Т. А. Трофимова, А. Х. Халиков, М. З. Закиев, А. Г. Каримуллин, С. Х. Алишев — тарăнлатнă.
Тутар-монгол теорийĕ
Тутар-монголсен пулса тухнă этногенезĕ Тухăç Европăна тутар-монгол йăхĕсем куçнине ăнлантарса парать. Кăпчаксемпе хутăшса кайса, Ылтăн Урта тапхăрĕнче ислам тĕнне йышăнса, çак йăхсем тутар этносĕн, унăн культурипе патшалăх никĕсне хываççĕ. Çак теорие тытса пыракансем хусан тутарĕсен кун-çулĕнче Атăлçи Пăлхар тапхăрне шута илесшĕн мар, унăн сĕмне асăнасшăн мар.
Тĕрĕк-тутар теорийĕ
Тутарсем пулса тухнин тĕрĕк-тутар концепцине Г. С. Губайдуллин, А. Н. Курат, Н. А. Баскаков, Ш. Ф. Мухамедьяров, Р. Г. Кузеев, М. А. Усманов, Р. Г. Фахрутдинов, А. Г. Мухамадиев, Н. Давлет, Д. М. Исхаков, Ю. Шамильоглу тата ур. ĕçĕсенче кăтартнă
Тапхăр Ылтăн Урта арканнипе (XV ĕм.) вĕçленет. Наци аталанăвĕнче çак тапхăрсене уйăраççĕ.
1860-мĕш çулсенчи реформăсем иртсен буржуалла аталанусем тапранса каяççĕ, вĕсене пула культура та хăйĕн шайне хăпартать. Литература чĕлхи, пĕлӳ системи, кĕнеке пичетлес тата периодика пичечĕ тутарсен тĕрлĕ этнотерритори тата этнос-сослови тĕп ушкăнĕсен хăй ăстăнĕнче пĕрлĕ тутар наци пулнине çирĕплетет.
Каçăсем
Категори:Тутарсем Категори:Этногенез Категори:Раççей халăхĕсен историйĕ
173 (хисеп)
173 (çĕр çитмĕл виççĕ) — 172-пе 174 хушшинчи натураллă хисеп.
Каспийск
Каспийск — Раççейĕн кăнтар енче Каспи тинĕсĕ хĕрринче вырнаçнă хула. 1947 çулчен Двигательстрой ятлă посёлок пулнă. Махачкаларан 18 çухрăмра кăнтăр-тухăçнелле ларать.
1972 çулта хулара 43 пин çын пурнăннă, 2006 çулта — 81,2 пин çын.
Хулара «Дагдизельпе» тĕрĕс механика, чулпа ĕçлекен заводсем, ТЭЦ пур.
Асăрхавсем
Категори:Дагестан Категори:Дагестан Республикин хулисем
Литва
Литва (Lietuva), — хĕвелтухăç енчи Европăри патшалăх. Европа Пĕрлешĕвне, тата НАТО альянсне кĕрет. Малтан СССР шутне кĕнĕ.
Литвапа юнашар çурçĕр енче Латви вырнаçнă, хĕвеланăç енче — Белоруси, кăнтăр енче - Раççей Патшалăхĕн Калининград облаçĕпе Польша вырнаçнă, хĕвеланăç енчи çĕрсемБалтика тинĕсĕ енне тухаççĕ.
Халăхĕ
2001 çулхи перепись тăрăх Литвари халăх шучĕнчен 83,45% литва халăхĕ пулнă. Поляксен шучĕ — 6,74%, вырăссен — 6,31% пулнă.
Категори:Европăри патшалăхсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Кайта-Шор (Сейда юппи)
Кайта-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сейда юханшывăн сулахай çыранĕпе, 123 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Анат Тукбай
Анат Тукбай — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 255 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452560, ОКАТО кочĕ — 80242820006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Салиаз
Салиаз — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Улуир юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Улуир юпписем
Самант (журнал)
«Самант» — аслă классенче вĕренекенсемпе çамрăксен уйăхра пĕрре тухса тăракан чăваш журналĕ.
Учредителĕ — «Тантăш» хаçат редакцийĕпе Вĕрентӳ министерстви. Ку таранччен 700 яхăн номер пичетленсе тухнă. Журналăн хальхи тиражĕ 2000 яхăн.
Тĕп редакторĕ — Галина Платонова.
Истори
1929 çулта йĕркеленĕ. Çав тапхăртан пуçласа 2003 çулччен «Хатĕр пул», «Çил çунат» ятсемпе тухса тăнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал
Эстони патшалăхĕн гимнĕ
Эстони патшалăх гимнĕ Mu isamaa, mu õnn ja rõõm (Манăн Атте Аннен çĕршыв, манăн хавас). Сăввине Йохан Вольдемар Йаннсен çырнă, кĕввине - Фредрик Пациус. Пĕрремĕш хут ку юрра Тарту хулинче 1869 çулта хорпа юрланă. Çак юрăна 1920 çулта патшалăх гимнĕ шутне йышăннă.
Финлянди тата Эстони патшалăх гимнĕсен кĕвви пĕрпекрех.
Сăмахĕсем
Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
Каçăсем
гимнĕ mp3 форматпа
Категори:Эстони Категори:Патшалăх гимнĕсем
Тури Ирçе
Тури Ирçе (Верхние Ирзеи) — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Шупашкартан 62 км, Етĕрнерен – 33 км, чукун çул станцинчен 62 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 186 çын, çав шутра 88 арçын, 98 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Исмаил (Туймаçи районĕ)
Исмаилово  — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 194 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452771, ОКАТО кочĕ — 80251825007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Чăваш Хурамал
Чăваш Хурамалĕ — (Чуваш-Карамалы) Пушкăрт Республикинчи Авăркас районĕн чăваш ялĕ.
Демографи
Халăх йышĕ:
Тавралăхĕ
Район центрне — Тулпасăна çитме: 25 çм , Белое Озеро станцине 7 çх.
Хирĕçле хисеп
Хирĕçле хисеп; n' хисеп n хисепшĕн хирĕçли шутланать, енчен те çавсене пĕрле хушни ноль парать. Пулăмне хăйне вара хушăнаканнисем пĕрне-пĕри пĕтерни теççĕ. Хуть те мĕнле чăн хисепшен (е комплекслă хисепшĕн) ăна хирĕçли пур. 0 хисепшĕн хирĕçли вăл хăйех шутланать.
Чăн хисепшĕн хирĕçли
Хирĕçле хисеп палăртавне кура Çапла вара, хирĕçле хисепсен модулĕсем тан, анчах умĕнчи паллисем хире-хиреç. Çакна кура, n хисепшĕн хирĕçлине  -n евĕр паллă тăваççĕ.
<!--Когда число является положительным, то противоположное ему число будет отрицательным, и наоборот. Существует лишь одно число, противоположное к которому совпадает с ним самим. Это число нуль.
Не стоит путать термины «противоположное число» и «обратное число». Два числа называются взаимно обратными, если их произведение равняется единице. Например, число, обратное к 7, это 1/7, а противоположное −7.
Противоположное к комплексному
Существует три формы комплексного числа: алгебраическая, тригонометрическая и показательная.
Противоположное к мнимой единице
Существует лишь два числа (комплексно-сопряженные), противоположное и обратное числа к которым равны. Это \pm i.
Çавăн пекех
Кутăнла хисеп
Категори:Арифметика
Кисуцке Нове Место
Ки́суцке Но́ве Ме́сто (Kysucké Nové Mesto, Kischützneustadt/Oberneustad, Kiszucaújhely) — Словакин çурçер-тухăçĕнчи çĕрĕ, Кисуца çинче, Кисуцке Бескиды умĕнче вырнаçнă. Халăх йышĕ —17 пине яхăн çын.
Хулан кун-çулĕ
Кисуцке Нове Место вырăна пĕрремĕш Бела IV хăйĕн 1244 çырăвĕнче «Есесин» тесе асăнать. Патша ăна Богумир дворяна монгол-тутарсемпе кĕрешнĕ чух пулăшу панăшăн парнелет. Хула тивĕçне 1325 султа илет. Хула XIX ĕмĕрчен ĕслекенсемпе ăстаçăсен пысăках мар пурăну вырăнĕ шуланнă. 1950 çулта Кисуцке Нове Место индустриализациленме тытăнать. Халĕ — Важçинпаллă промăçлă тĕпĕ.
Каçăсем
Категори:Словакин хулисем
Сару
Сару — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Хăвăрт Танып юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Лена юписем
Ле́на юписем — Раççейри Лена çинчи геологи вырăнĕ тата пĕр ятлă çутçанталăк паркĕ.
100 метăра çити çӳллĕш чул сăрчĕсем кембрий акшарĕнчен тытăнса тăраççĕ. Тектоника енчен Лена юписем Çĕпĕр платформин лаптăкĕнче вырнаçнă.
Лепонт чĕлхи
Лепонти чĕлхи — Цизальпи Галлĕнче, пирĕн эрăччен 700 — 400 çулсенче саралнă çухалнă кельт чĕлхи. Лепонт чĕлхи кельт ушкăнĕнче епле вырăн йышăннă пирки ăсчахсем пĕр шухăш тупман: Й. Ф. Эшка ăна галл чĕлхин диалекчĕ вырăнне хурать, çав чухнех Патриция де Бернардо-Штемпель тĕпченипе, йăлапа лепонт шутне кĕртнĕ чи малтанхи палăксене  протокельт диалекчĕсенчен пĕри теме юрать.
Лена юписем
А. А. Бестужев-Марлинский декабрист Юпасем пирки питĕ хавхаланса асилнĕ:"«Темĕнле ырă шăплăх витет çак çутçанталăк тунă çĕрте, тискер те мăнаçлă çутçанталăкпа чун та пĕр пулать»."
Çутçанталăк паркĕ
«Лена юписем» çутçанталăк паркне Саха (Якути) Республикин президенчĕн 1994 çулхи çурлан 16-мĕшĕнчи № 837 хутайĕпе тата правительствăн 1995 çулхи нарăсăн 10-мĕшĕнчи йышăнăвĕпе йĕркеленĕ, вăл регионăн çутçанталăка сыхлас министерствăна пăхăнса тăрать. Парк лаптăкĕ — 485 пин га, иккĕ филиал — «Юпасем» тата «Синский». Паркăн тĕп ĕçĕ — экологи çулçӳревне аталантарасси.
Лепонт чĕлхи
Кун-çулĕ
Лепонт чĕлхипе (Итал алфавичĕсен йышĕнчи этрусссенчен пулса тухнă Лугано алфавичĕн паллисем) хайланă çырусене тупнă. Çак çырусен саралăвĕ — хальхи Лугано таврашĕ (Лаго-ди-Комо тата Лаго-Маджоре кӳлĕсен таврашăвĕсене кĕртсе).
Лена юписем
Çутçанталăк паркĕ
Çутçанталăк критерисемпе Лена юписене Севильери Мĕнпур тĕнчери ЮНЕСКО кăнарлăхĕн 2012 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче — утăн 6-мĕшĕнче Санкт-Петербургра иртнĕ Мĕнпур тĕнчери ЮНЕСКО  кăнарлăх комитечĕн 36-мĕш сессинче кĕртнĕ (унчен, 2009 çулта, çакăн пек хăтлану ăнăçу кӳмен)
Каçăсем
Категори:Раççей çутçанталăк палăкĕсем Категори:Лена Категори:Раççей чул сăрчĕсем Категори:Раççей çутçанталăк паркĕсем
Лепонт чĕлхи
Кун-çулĕ
Малтан çак çырнисем кельт чĕлхисем йышне кĕни пирки тавлашнă; чылайăшне (сăмахран, чи авалхисем пĕтĕмпех) кельт чĕлхипе мар, темле инди-европа чĕлхипе, лигури чĕлхипе çырнă тенĕ. Çак кельт мар чĕлхене лепонт чĕлхи вырăнне хурса, кельт çырнисене цизальпă галл шутне кĕртес тенĕ. М. Лежён ĕçĕсем тухсан тин лепонт чĕлхине уйрăм кельт чĕлхи шайне кĕрет. Юлашки çулсенче появилось уже указанное выше мнение, что лепонт чĕлхи галлсен диалекчĕ (кунта, тĕрĕссипе, «галл чĕлхи» ăнлав питĕ анлăскер пулать, унăн йышне, по всей видимости, тĕрлĕ вăхăтра тупăннă нумай диалект кĕрет).
«Лепонти чĕлхи» лепонти, авалхи Реци территорин пайĕнче пурăннă йăх ятĕнчен пулса тухать, Италипе Швейцари чиккинчи, Цизальпă Галлин чиккинче вырнаçнă облаç. Анчах та чылай кельт тĕпчевçисем çак ятпа авалхи Италин кельт диалекчĕсене асăннă чухне усă кураççĕ. Çакăн пек шухăшпа хăшпĕр ăсчахсем килĕшмеççĕ, вĕсем лепонтисене çак вырăнти авалтанах пурăннă йăх теççĕ, Альп лешьенчен куçса килнĕ «галл» йăхĕсен шутне кĕртесшĕн мар.
Авалхи лепонти çырăвĕсем çулĕпе пирĕн эрăчченхи V ĕмĕрĕпе тан: Кастелетто-Тичино çырăвне пирĕн эрăччен VI ĕмĕрте, Сесто-Календе çырăвне — пирĕн эрăччен VII ĕмĕрте хăванă, пулас. Паянкунхи тĕпчев ĕçĕсем хăш чухне çак çырусене кельт тĕнчин Голасекка этеплĕхĕн çыннисем тунă теççĕ. Лепонти чĕлхи çухалнă вăхăтне кайранхи палăксем çуккипе палăртаççĕ.
Лингвистика уйрăмлăхĕсем
Лепонт чĕлхи чылай енĕпе кельт чĕлхисен çав тери авал тапхăрĕ шутланать, чĕлхере (фрикативлă евĕр) уçă сасăсем хушшинчи инди-европа *p пур (ытти кельт чĕлхисенче вăл çухалнă), деноминатив *-tu (karnitus) глаголĕсен перфектăн авал хормине палăртнă. Тепĕр енчен, лепонт чĕлхине çĕнĕлĕхсем те кĕнĕ: чи палли — *kw сасă p куçни (галл тата бритт чĕлхисенчи пекех): latumarui sapsutaipe 'Латумару и Сапсуте' (танл. -que 'и', кельтибери -Cue).
Каçăсем
Категори:Кельт чĕлхисем Категори:Европăн авал чĕлхисем
Библи
right|200px| Библи, — христианлăх тĕнĕн тĕп кĕнеки. Библине кĕнĕ текстсене Малти Хĕвелтухăçра 15 ĕмĕр хушши пухнă. Библи кӗнеки иудаизмра тата христианлăхра тĕн саккунĕсен кĕнеки шутланать.
Библи икĕ пайран тăрать. Пĕрремĕш пайĕ «Кивĕ Халал» ятлă (вăл иудейсен Танах ятлă), иккĕмĕшĕ — «Çĕнĕ Халал» ятлă. Пĕрремĕш пайне пирĕн эрăччен çырнă текстсем кĕнĕ. Вĕсене авалхи еврей чĕлхипе çырнă пулнă. Пурĕ перремеш пайне 39 кенеке кĕнĕ. Иккĕмĕш пайне пирĕн эрăн I—II ĕмĕрте çырнă текстсем кĕреççĕ. Ку çырăвсем христансемшĕн чи пахаллăхлисем шутланаççĕ.
Каçăсем
Категори:Христианлăх Категори:Православи Категори:Турă сăмахлăхĕ Категори:Тĕн литератури
174 (хисеп)
174 (çĕр çитмĕл тăваттă) — 173-пе 175 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Чĕмпĕр облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Чĕмпĕр облаçĕнчи чăваш ялĕсем — Раççей Федерацийĕн "Чĕмпĕр облаçĕ" текен субъекчĕн территорийĕнче вырнаçнă чăваш ялĕсем.
Умĕн калани
Чĕмпĕр облаçĕнчи чăваш ялĕсем текен ушкăна, хальхи, ĕлĕххи тата пулас  тăрăмсене шута илсе,  çаксене кĕртме пулать: 1)чăвашсем никĕсленĕ тата паянхи кун та вĕсемех тĕп йыш пулса тăракан ялсем; 2)Чăвашсем никĕсленĕ, анчах паянхи кун вĕсем пачах та çук е питĕ сахалăн пурнакан ялсем; 3)чăвашсем никĕслемен, анчах та паянхи кун вĕсем унта терлĕ сăлтавсене пула  тĕп йыш пулса тăнă ялсем; 4)пачах çухалнă ялсем.
Чылай чухне çырсатуху палартавĕсене ĕненме çук. Сăмахран, Вешкайма районĕнчи Каркелте 75% вырăс пек пулса тухать; Сенгилей районĕнчи Кĕçĕн Кашара — 76% вырăс. Кун пек курьёзсем мĕнпе çыхăннине пĕлес тесен вырăна тухса тĕрĕслемелле, уй тĕпчевĕсем ирттермелле. Çакăн пек лару-тăру, сăмахран, çынсен пысăк пайĕ хăйсен нацилĕхне пачах каламаннипе çыхăнма пултарнă.
Хăйсем никĕслемен пулсан та чăвашсемех чи йышлăн шутланакан ялсем
Хăлăпкасен ăшĕнчи процентсем чăвашсен йышĕн шайне пĕлтереçĕ.
Чăвашсем никĕсленĕ, анчах хăйсем унта паян сахалăн шутланакан ялсем
Нараткӳл (Чартаклă районĕ), Анат Тăварăм (Вешкайма районĕ), Кивĕ Мăклавăш (Майна районĕ), Хĕрлĕ Гуляй (Сенгилей районĕ).
Çавăн пекех ку йыша Вешкайма районĕнчи Белый-Ключ ялне те кĕртме пулать. Ăна чăвашсем никĕслемен, халĕ те вĕсем унта çук, анчах та авалхи пĕр тапхăрта пураннă, каярахпа унтан куçса кайса Самар облаçĕнчи Чатăрлă ялне никĕсленĕ.
Урăх пурăнакан вырăн шутне кĕнĕрен çухалнисем
Чăваш Мелекес (Димитровград хули), Çĕнĕ Мелекес (Çĕнĕ Майна шутне кĕнĕ), Чăваш Шмалак (Павловка районĕ), Елховка (Барыш хули), Салаван (Çĕнĕ Çарăмсан), Ямпак (Çĕнĕ Малыкла районĕ)
Çынсем саланса пĕтнĕрен çухалнисем
Васильевка, Пески, Троицкий, Хура Çырма (Пурте — Барыш районĕ), Сахалин.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Анăç Европа
thumb|right|280px|Хĕвеланăç Европа, [[ЮНЕСКО йышăннипе, 2007 çул. ]]
Хĕвеланăç Европа патшалăхĕсем: Австри, Андорра, Бельги,Ватикан, Аслă Британи, Германи, Греци, Дани, Ирланди, Исланди, Испани, Итали, Лихтенштейн, Люксембург, Мальта, Монако, Нидерландсем, Норвеги, Португали, Сан-Марино, Финлянди, Франци, Швейцари, Швеци. Паян çак палăртăва тăтăшах Европа Пĕрлешĕвĕн тата / е ÇАПУ пайташĕсене кĕртеççĕ. Территори — 3.7 млн км². Халăх йышĕ — 390 млн яхăн çын.
Асăрхавсем
* Категори:Европа регионĕсем
Хĕвеланăç енчи Европа Europa ocidental Western Europe
Буйнакск
Буйнакск — Раççейри хула, Мăн Кавказ умĕнчи сăртсем хушшинче Шура-Озень юханшыв хĕрринче вырнаçнă. Армавир-Баку чукун çул çинчи вĕçĕнчи станци. Махачкаларан 41 çухрăмра ларать.
Халăх йышĕ
1970 çулта 40 пин çын, 2006 çулта 61,5 пин çын пурăннă.
Экономика
Хулара консерва кăларакан, атă-пушман çĕлекен, агрегат, шина юсакан заводсем, пир-авăр фабрики пур.
Этеплехпе çутĕç
Пĕлӳ парас енĕпе кунта ял хуçалăх тата коопераци техникумĕсем, 3 педагогика тата пĕр медицина училищи вырнаçнă. Çавăн пекех хăнасем историпе революци музейне кĕрсе курма пултараççĕ, драма театрĕ пур.
Каçăсем
Категори:Дагестан Категори:Дагестан Республикин хулисем
Леонтьев, Валерий Яковлевич
Вале́рий Я́ковлевич Лео́нтьев (1949 çулхи Пуш, 19, Коми Республики) — совет тата раççей поп-юрăçи. УССР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1987), Раççей Патшалăхĕ халах артисчĕ (1996).
Каçăсем
Категори:1949 çулта çуралнисем Категори:СССР юрăçисем Категори:Раççей юрăçисем
Çĕртме, 22
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Украина
Украина (Україна) — Европăн хĕвелтухăç енчи патшалăх. Кăнтăрта Хура тинĕспе Азов тинĕс шывĕсем вырнаçнă. Украинăпа юнашар Раççей, Беларуç, Молдави, Польша, Словаки, Венгри, Румыни патшалăхĕсем вырнаçнă.
Лаптăкĕ 603,7 пин км². Халăх шучĕ 48,457 млн çын (2001). Украинсем (77,8%), вырăссем (17,3%), беларуссем (0,6%), крым тутарĕсем (0,5%), молдавансем (0,5%), болгарсем (0,4%), венгрсем (0,3%), румынсем (0,3%), поляксем (0,3%), еврейсем (0,2%), грексем (0,2%), эрменсем (0,2%), тутарсем (0,2%), тата ытти халăхсем пурăнаççĕ.
Хуласем
Шĕкĕр хуласем: Киев, Харьков, Днепропетровск, Одесса, Донецк, Запорожье, Львов, Кривой Рог, Мариуполь, Луганск. Тĕп хула — Киев.
Украинӑн цифра трансформацийӗн министерстви
Украинӑн цифра трансформацийӗн министерстви (Мiнцифри) - ӗҫ тӑвакан влаҫӑн тӗп органӗ — вӑл цифризациленӗ, уҫӑ даннӑйсене, наци электронлӑ информаци ресурсӗсене, интерноперапельлӗхӗсене йӗркелессишӗн тата пурнӑҫлассишӗн яваплӑ, граждансен цифра хутлӑхне аталантарассишӗн яваплӑ. 2019-мӗш ҫулхи сентябрьте тунӑ.
Министерство электронлӑ шанӑҫ паракан пулӑшу ӗҫӗсен сферинче тӗп удостоверени органӗ шутланать. Ҫавӑн пекех министерствӑн компетенцине интернет, телекоммуникаци сеткисене тата ИТ-индустрисене анлӑн аталантарасси кӗрет.
Ӗҫ Порталӗ-электронлӑ пулӑшу ӗҫӗсен Пӗрлехи патшалӑх web-порталӗ. "Портал Действи" державель Мiнцифра пулса Тӑрать. Портала йӗркелесси тата ӗҫе кӗртесси ҫирӗплетнӗ Мiнцифрӑпа килӗшӳллӗн вебпорталӑн программӑпа техника хатӗрӗсене хатӗрленсе тӑнине шута илсе пулса иртет.
Порталта онлайн справкине илме, реестрсене тӗрӗслеме, хӑйӗн бизнесне уҫма пулать. Тӗллев-патшалӑх паракан пӗтӗм халӑх паракан пулӑшу ӗҫӗсен 100 процентне цифрӑласси.
Порталӑн функцийӗ "Пӗр патшалӑх веб-веб-электронлӑ пулӑшу ӗҫӗсен тата пӗр патшалӑх административлӑ пулӑшу ӗҫӗсен Пӗр порталӗн" Тата тивӗҫлӗ Положенийӗсен постановленийӗсене пурнӑҫланӑ.
Web-патшалӑх пулӑшӑвӗсен пӗрлехи web-порталӗ-ку:
Портал украинецсене апрелӗн 6-мӗшӗнчен пуҫласа курма пулать. Порталта пулӑшу ӗҫӗсем фотографипе (открыти, улшӑнусем кӗртесси тата хупӑнасси) ҫыхӑннӑ. Ҫавӑн пекех 27 пулӑшу илме пулать.
Вуламалли
Категори:Украина Категори:Унитарлă патшăлăхĕсем Категори:Хутăш республикăсем Категори:Хура тинĕс хĕрринчи патшалăхсем Категори:Патшалăхсем Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем
Кузнецово (Чернушка районĕ)
Кузнецово — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Етыш ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 65 çын, çав шутра 33 арçын тата 32 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 87 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Кургат
Кургат — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 306 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452562, ОКАТО кочĕ — 80242823001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Кисуца (юханшыв)
Ки́суца (Kysuca), Словакири юханшыв, Вагăн юппи. Турзовка, Чадца, Красно-Кисуцоу-çийĕнчи, Кисуцке Нове Место тата Жилина хуласем витĕр юхать. Тĕп юппи — Бистрица.
Каçăсем
Категори:Словакин хулисем
Сикиязик
Сикиязик — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Ай юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ай юпписем
Калятывис
Калятывис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Виссервис юханшывăн сылтăм çыранĕпе 24 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Эстони крони
Эстони крони, (эст.: kroon) - Эстони укçи. 1 kroon = 100 senti. Унта 5 10 20 50 сент тимĕр укçасем пур, тата 5 10 25 50 100 500 кроон хут укçисем пур. Пĕтĕм тĕнче хушшинче ку укçана EEK тесе палăртаççĕ.
Каçăсем
Категори:Эстони
Мускав облаçра вырнаçнă театрсем
Мускав облаçра вырнаçнă театрсем
175 (хисеп)
175 (çĕр çитмĕл пиллĕк) — 174-па 176 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Çу, 4
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Латви
Латви (Latvija), — Балтика тинĕсĕ хĕрринче вырнаçнă патшалăх.
Кăнтăрта Литвапа, çурçĕр енче Эстонипе, хĕвелтухăç енче Раççейпе, кăнтăр-хĕвелтухăç енче Белорусипе юнашар вырнаçнă.
Латвин çĕр лаптăкĕ – 64 пинĕ яхăн тăваткал çухрăм.
Хулисем
Тĕп хули – Рига (709 пин çын). Ыттисем:
Тĕнчери хутшăнусем
2001 çулхи авăн уйăхĕнче хăйĕн пăхăнманлăхне тӳрлетсен (каялла тавăрсан, çĕнтерсе илсен), Латви Европăри тата тĕнчери патшалăхсен ушкăнĕсене кĕме çул тытнă. 2004 çулхи ака уйăхĕнче Латви NАТО (Çурçĕр Атлантика Çĕршывĕсен Ушкăнĕ) членĕ, 2004 çулхи çу уйăхĕн 1-мĕшĕнченпе – Европа Пĕрлехлĕхĕн членĕ. Латви ВТО (Тĕнчери Сутă-илӳ Пĕтĕмлĕхĕ) членĕ.
Пайланăвĕ
Латви 4 историллĕ пайран тăрать: Видземе, Курземе, Латгале тата Земгале. Чи çӳллĕ вырăн – Гайзиньш – 311,5 метр.
Халăхĕсем
2,5 миллион çын: 59,4% латышсем, 27,6% вырăссем, 3,6% белоруссем,2,5 ыттисем — украинецсем,2,3 поляксем,1,3 литовецсем, 0,4еврейсем.
Çутçанталăкĕ
Климат Латвире вăтам. Çусем ăшă, кĕрхи тата çурхи кунсенче çанталăк япăхах мар, юрлă хĕлсем хăш чух питĕ сивĕ пулаççĕ. Пĕрмаях çумăрлă.
Категори:Европа патшалăхĕсем Категори:Латви Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
.ee
.ee, — Эстони интернет доменĕ. Çав енченех, эстон чĕлхин кочĕ et пулнине манса каймалла мар.
Категори:Эстони Категори:Интернет доменĕсем
Хутлав таблици
Хутлав таблици, анлăн пăхсан, пĕрререн пуçласа, калăпăр, вуннăченхи натураллă хисепсене пĕр-пĕрин çине хутланисене пĕр çыхăпа пĕрлештернине пĕлтерет.
Кăшт урăхларах пĕлтерĕшпе вара, хутлав таблици вăл — çав хутланисене пăртак урăхларах, ятарлă таблица туса, кăтартни. Унта йĕркесемпе юпасенче хутланакан хисепсем тăраççĕ, уйрăм карассенче — хутлавлăхсен пĕлтерĕшĕсем. Унашкал япалана, çавăн пекех, Пифагор таблици те теççĕ.
176 (хисеп)
176 (çĕр çитмĕл улттă) — 175-пе 177 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Тукмак-Каран
Тукмак-Каран — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 110 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452771, ОКАТО кочĕ — 80251825010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Дагестан Çутисем
Дагестан Çутисем, — Дагестан Республикине кĕрекен Раççейри хула. Малтан хула евĕрлĕ посёлок пулнă, 1990 çулта вара хула шайне кĕртнĕ. Дербент хулинчен 12 çухрăмра çурçĕр-анăç енелле Каспи тинĕсĕ хĕрринче вырнаçнă. Махачкаларан 118 çухрăмра ларать.
Халăх йышĕ
1970 çулта 10 пин çын пурăннă. 2006 çулта хула йышĕ 25,9 пинпе танлашнă.
Экономика
Хулара кантăк тăвакан тата кирпĕч кăларакан заводсем пур. Çавăн пекех кавирсем тĕртеççĕ. Унсăр пуçсăр тата виноград совхозĕ пур, ун çумĕнче эрех завочĕ вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Дагестан Категори:Дагестан Республикин хулисем
Сарыш
Сарыш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Чермасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 40 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Тури Ачак
Тури Ачак, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 355 çын, çав шутра 173 арçын, 182 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Айташ Юрий Григорьевич
Айташ Юрий Григорьевич (паспортри хушамачĕ Григорьев) 1938 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕ, Çавалкас ялĕ, Вăрнар районĕ, Чăваш АССР— чăваш сăвăçи, прозăçи, куçаруçи.
СССР ÇП пайташĕ (1974), Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш Ен комсомолĕн парне лауреачĕ 1980), К. В. Иванов ячĕпе хисепленекен Чăваш Енĕн патшалăх парнин лауреачĕ (1991). Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1996).
Пурнăçĕ
Юрий Айташ 1938 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче Чăваш АССР кĕрекен Вăрнар районĕнчи Çавалкас ялĕнче çуралнă.
Хусан патшалăх университетĕнче вĕренсе тухнă. Тутарстанри Çĕпрел районĕнчи Матакри вăтам шкул вĕрентӳçи, телекуравĕпе радиокалаçăвĕн Чăваш комитечĕн литература кăларăмĕсен редакторĕ, Чăваш кĕнеке издательствин редакци пуçлăхĕ, Тăван Атăл журнал редакторĕн çумĕ пулса ĕçленĕ.
Çыравçă 2014 çулхи чӳкĕн 9-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ
Ĕçĕсем
Юрий Айташ чăваш чĕлхи çине А. Пушкин, М. Лермонтов, С. Есенин сăввисене куçарнă.
Пичетленĕ кĕнекисем:
Вырăсла тухнă кĕнекесем:
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР тăлмачĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1938 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 22-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2014 çулта вилнисем Категори:Чӳкĕн 9-мĕшĕнче вилнисем Категори:Пайăр çынсем:Вăрнар районĕ
Ногинск патшалăх драма театрĕ
Ногинскри патшалăх драма театрĕ — Ногинск хулин драма театрĕ.
Йăмра
Шурă йăмра, (Sálix álba) — йывăçсен йăмра йышшисен çемьинчи йăмра ăрачĕн тĕсĕ.
Ногинск патшалăх драма театрĕ
Кун-çулĕ
1930 çулта Богородск анлăн сарăлса кайнă, хулапа юнашар саласем (Заречье, Глухово, Доможирово, Истомкино, Буньково т. ыт.) хула шайне кĕнĕ. Çĕнĕ хулана Ногинск ят панă. Ӳссе кайнă хулан хăйĕн театрĕ кирлипе 1930 çулхи юпан 30-мĕшĕнче Патшалăх драма театрне уçнă. Çĕнĕ театр Мускав урамĕнче (халĕ Виççĕмĕш Интернационал ячĕллĕ урам) вырнаçнă.
Вырăх
Вырăх (X ĕмĕрте пурăннă) — Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнче пурăннă çын, вăл те саван, те суваз, те сувар ятлă йăхăн пĕр ушкăнне пĕр хушă ертсе пынă. Алмуш патша çав ушкăна хайĕн хыççăн куçса кайма хушсан, çынсем хирĕç тăма хăтланнă. Вара вĕсене Алмуш хăратма пуçлать. Çак çынсем хăраса ÿкнĕ-ши е хăраса ÿкмен-ши — çакă паллă мар.
Йăмра
Пĕтĕмĕшле çырни
thumb|left|200px|[[Томе Отто Вильгельм|Отто Томе Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz кĕнекинчи ботаника капăрлатăвĕ, 1885]]
Вырăх
Ахмед Ибн Фадланăн Мешхедри алçырăвĕче Вырăх ят ак çапла çырăннă : ع ودر
Йăмра
Йăмра чăваш ялĕнче
Кирек хăш чăваш ялĕ те йăмраллă. Авал йăмра чăвашăн юратнă йывăçĕ пулнă. Йăмрана чăвашсем урам тăрăх, çуртсем хушшине, пĕве е çырма таврашне лартнă. Урамри е кил таврашĕнчи йăмра çулла сулхăн панă, вут-кăвар сарăласран сыхланă.
Ногинск патшалăх драма театрĕ
Каçăсем
Категори:Мускав облаçĕнчи театрсем
Устиново (Чернушка районĕ)
Устиново — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Етыш ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 141 çын, çав шутра 65 арçын тата 76 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 142 çын шутланнă.
Вырăх
Ибн Фадлан Вырăх пирки çырса хăварнă вырăн ак çапла курăнать: <Г. Ф. Юмартăн чăвашла куçарăвĕ : Елтĕпер Хĕллече текен çĕртен Гаушерма (Джавшыр) текен шыв хĕррине куçрĕ те ун хĕрринче икĕ уйăха яхăн тăчĕ. Унсăр пуçне, вăл ытти йăхсене те кçарасшăн пулчĕ, хăйпе пĕрле куçма хушса, сăвар (сувар) текен халăх патне чĕнме ячĕ. Лешсем куçма килĕшмерĕç, вара икĕ ушкăна пайланчĕç. Пĕр ушкăнĕнче — тĕрле йăх-ях, вĕсен пуçлăхĕ темĕнле Вырăх текенскер, хăйне хăй тăрăн тесе пĕлтернĕ пулнă. Пăлхарсен елтĕперĕ вĕсем патне çын ячĕ те çапла калама хушрĕ:"Тупата, аслă та хăватлă Аллах мана ислам тĕнне пиллерĕ, тĕрĕс тĕне тытса пыракансене ертсе пыма ирĕк пачĕ, эпĕ — унăн чури, çавă вăл — мана хушнă ĕç кам мана хирĕç пырать, ăна эп хĕçпе парăнтаратăп," — теме хушрĕ. Тепĕр ушкăнĕ вара эскел йăхĕн тăрăнĕпе пĕрле пулчĕ. Эскелсен тăрăнĕ, халлĕхе ислам тĕнне йышанман пулин те, пăлхарсен патшине пăхăнса тăрать. Елтĕпер сăварсем патне çыру ярсан, кусем вăл шухăшласа хунинчен хăраса ÿкрĕç те, пурте унпа пĕрле Гаушерма (Джавшыр) шывĕ патнелле кайрĕç.>
<А. П. Ковалевскийĕн 1939-мĕш çулхи вырăсла куçарăвĕ : Он (Ибн-Фадлан) сказал: и переехал царь от воды, по имени Халджа, к реке, называемой Джавашир, и оставался около нее два месяца. Потом он захотел (снова) переехать и послал к людям, называемым Саван, приказание ехать вместе с ним. Они же отказали ему, и они разделились на две группы: одна группа с неким родом, над которым как будто был царем (человек) по имени Вираг (?). Царь же (Булгара) послал к ним и сказал: "Воистину Аллах могучий и великий уже облагодетельствовал меня, давши мне ислам и верховную власть повелителя правоверных", так что я раб его, и это дело (?) возложил... кто (?) будет мне противоречить, то я встречу его с мечом". Другая группа была с царем из некоего племени, которого называли царь Аскал. Он (Аскал) был в повиновении у него (царя Булгара), но только он (Аскал) еще не принял ислама. Итак, когда он (царь Булгара) послал к ним это послание, то они побоялись его намерения ипоехали все в целом вместе с ним (царем Аскалом) к реке Джавашир.>
Устиново (Чернушка районĕ)
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Эстон чĕлхи
Эстон чĕлхи — (eesti keel) финн-угор йышне кĕрекен чĕлхе, Эстон халăхĕн чĕлхи. Чĕлхе кочĕ - et е est, (ISO 639 тăрăх). Чĕлхепе 1,1 миллион патнелле çын калаçать.
Çыруллăхĕ латин алфавичĕ çинче йĕркеленнĕ.
Йăмра
Йăмра чăваш ялĕнче
Халĕ вара урам тăрăх электричество е радио пралукăсем карăнса тăраççĕ. Çавăнпа та урам тăрăх йăмра лартмаççĕ – тураттисем электричество пралукĕсене перĕнесрен сыхланаççĕ.
Вырăх
<А. П. Ковалевскийĕн 1956-мĕш çулхи вырăсла куçарăвĕ : Он сказал: И отъехал царь от воды, называемой Хеллече к реке под названием Джавшыр и оставался около нее два месяца. Кроме того, он за­хотел, чтобы произошла перекочевка [племен], и послал за народом, назы­ваемым суваз, приказывая им перекочевать вместе с ним. [Они] же отказа­ли ему. И [они] разделились на две партии. Одна партия — с [разным] от­ребьем, и над ними [еще раньше] провозгласил себя [самозванным царем [князем] [некто] по имени Вырыг. И послал к ним царь [булгар] и сказал: «Воистину, Аллах могучий и великий даровал мне ислам и верховную власть повелителя правоверных, и я — раб его [Аллаха], и это – дело, кото­рое он возложил на меня, и кто будет мне противиться, того я поражу ме­чом. — Другая же партия была вместе с царем [князем] из [кочевого] пле­мени, которого называли царем [племени] эскэл. Он был у него в повино­вении, хотя еще не принял ислама. — Когда же он [царь] послал им [первой партии] это послание, то [они] испугались его намерения, и все вместе по­ехали совместно с ним к реке Джавшыр.>
Эстон чĕлхи
Каçăсем
Категори:Финн-угр чĕлхисем Категори:Эстони
Камы-Шор
Камы-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 546 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Тимирбай (Кургат ял тăрăхĕ)
Тимирбаево  — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 95 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452562, ОКАТО кочĕ — 80242823002.
177 (хисеп)
177 (çĕр çитмĕл çиччĕ) — 176-па 178 хушшинчи натураллă хисеп.
Камы-Шор
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Вырăх
Илсе кăтартнă фрагментри тĕп шухăшсем ак çапларах курăнаççĕ :
Тимирбай (Кургат ял тăрăхĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
177 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Вырăх
— Алмуш Хеллече патĕнчен Джавшыр патне куçса кайнă, хайĕн çыннисемпе, паллах.
— Икĕ уйăх иртсен «суваз» текен халăха ун хыççăн куçма хушать.
— «Сувазсем» унпа пĕрле куçма килĕшмеççĕ, çав вăхăтрах икĕ пая пайланса каяççĕ.
— Пĕр пайне Вырăх ертсе пырать, вĕсем патне Алмуш те хăй пырать, те хăй вырăнне такама ярать.
— Мĕн пирки-ха ку сăмах? Унăн тĕшши — Вырăх ушкăнне Аллахпа, ислампа витĕнсе хăратасси.
— Вырăх ушкăнчисем Алмуш сăмахне хăлхана чикнĕ-и, чикмен-и — ку паллă мар..
—Тепĕр ушкăнрисем патĕнче Алмуш е вăл янă çын пулни-пулманни паллă мар. Анчах та вĕсем Вырăха хăратни пирки илтнĕ те — хăйсем те хăраса укнĕ, Алмуша пăхăннă.
Ҫунатлӑ хурт-кăпшанкă
Ҫунатлӑ кăпшанкăсем (лат. Pterygota) — пур тӗссене пӗрлештернӗ ҫунатлӑ кăпшанкăсен кӗҫӗн класӗ, кунта эволюцире вӗҫме пултарнине ҫухатнисем те кӗреҫҫӗ (тӗслӗхрен, пӑрҫасемпе пыйтӑсем).
Вырăх
— Асăннă икĕ ушкăнра та хайхи сувазсемех пулнă темелле. Анчах иккĕмĕш ушкăнрисен, çавăн пекех, «эсгел» текен ят та пулнă.
— Алмуш хăй ислама йышăннă. Унпа пĕрле малтан кайнисем те йышăннă, те йышынман. Вырăх ушкăнĕнчисем исламапа çыхăнни-çыхăнманни каллех паллă мар. «Эскел» тенисем пирки çеç ку енĕпе уçăмлăх пур: вĕсем исламланман-ха.
Вырăх, — Алмас патшапа пĕр вăхăтра пурăннă чăваш кĕрешӳçĕ.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Ун пирки Ахмед ибн-Фадлан çырни пур. "'... В Булгарском царстве в 922 году, по сообщению ибн-Фадлана, при введении ислама среди населения государства противником оказались чуваши, руководимые своим царем Урак (по А.П.Ковалевскому, суваз и Вырăг)'', —" тесе çырать хăйĕн «Иранско-чувашские этнокультурные и языковые параллели» статьинче.
Ют тĕн, ют чĕлхе тăван чăваш ячĕсене, тăван тавралăха кулянтарать. Çавăнпа ĕнтĕ хура халăх ют тĕне йышăнасшăн мар. Хура халăх Вырăх ятлă паттăр çумне пуçтарăнать. Вăл çине тăнипе пăлхар-чăваш халăхĕ ислам тĕнне йышăннипе килĕшмесĕр патша тăракан çĕртен тухса каять... Ахмед ибн-Фадлан хăйĕн çырăвĕнче Вырăха темтепĕр каласа вăрçать, ăна кĕтӳç те, çапкаланчăксен патши тесе калать.
Вырăх сăнарĕ культурăра
1976-мĕш çул. К.В.Иванов ячĕллĕ Чăваш академи драма театрĕ. «Телейпе Илем» спектакль. Режиссёрĕ — В.Н.Яковлев (?)
Асăрхавсем
Категори:Атăлçи Пăлхар Категори:Чăвашсем Категори:X ĕмĕрти Европăри тытăмçăсем
Ҫунатлӑ хурт-кăпшанкă
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Ҫунатлӑ кăпшанкăсем
Йăмра
Йăмра чăваш ялĕнче
Пĕве таврашĕнче вара халĕ те йăмра яланах тĕл пулать. Унăн тымарĕсем çĕре ишĕлме памаççĕ. Ӳсессе те йăмра хăвăрт ӳсет, ку енĕпе ытти йывăçран тем чул ирттерет. Ăвăс кăна йăмраран юлмасть. Хальхи чăваш ялĕсенче хурăн, вĕрене, ăвăс, каврăç, пилеш, çĕмĕрт йышлă лартаççĕ. Çавăнпа чăваш ялĕ халĕ те аякран вăрман пек курăнать. Йывăçлă çĕрте сывлăш та таса. Çуллахи шăрăхра та йывăç сулхăнĕнче кăмăллă. Выльăх та шăрăхра йывăç сулхăнне пытанать.
Асăрхавсем
Категори:Декоративлă ӳсентăрансем Категори:Йăмра йышшисем Категори:Вăрман хуçалăхĕ Категори:Пыл паракансем Категори:Раççейĕн Европа пайĕнчи флора
Словаксем
Словаксем — анăç славян халăхĕ, Словакире пурăнакан тĕп халăхĕ. Словак чĕлхипе калаçаççĕ.
Чылай йышлă словак ушкăнĕсем Чехире, АПШ-ра, Венгрире, Румынире, Сербире, Хорватире тата Канадăра пурăнаççĕ.
Паллă çынсем
Категори:Словаксем Категори:Венгри халахĕсем Категори:Канада халăхĕсем Категори:Румыни халăхĕсем Категори:Серби халăхĕсем Категори:Словаки халăхĕсем Категори:АПШ халăхĕсем Категори:Хорвати халахĕсем Категори:Чехи халăхĕсем
Чуфарово (Вешкайма районĕ)
Чуфарово — Чĕмпĕр облаçĕнчи Вешкайма районĕн ĕçтеш паçулки (хула евĕр паçулкă), чукун çул чарăнăвĕ.
Карлскруна
Карлскруна (швед: Karlskrona), — Балтика тинĕсĕ хĕрринче вырнăçнă хула. Хула 33 утрав çинче вырнаçнă. Чи пысăк утравĕ Троссе ятлă.
Чуфарово (Вешкайма районĕ)
Халĕ Чуфарово хула тăрăхĕн пуçлăхĕ Фалова Галина Васильевна.
Карлскруна
Каçăсем
Категори:Швеци Категори:Швеци хулисем
Чуфарово (Вешкайма районĕ)
Кун-çулĕ
Вешкаймăран çурçĕр-тухăçалла 20 çм, Майна Барыша юхса кĕнĕ çĕрте вырнаçнă. XVII ĕмĕрте салтак хурал слободи пек Карсунь-Чĕмпĕр касă йĕрĕн кăнтăр енче никĕсленĕ. Виçĕ тăван арçынсен хушамачĕпе —Чуфаров дворян ăратти — ят панă, вĕсен кунта суха ани çĕре пулнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
1913 çулта Чуфарово вырăс ялĕнче 284 килре 1779 çын пурăннă.
1918 çулта кунта ЧĕмпĕрТимĕр дивизине йĕркеленĕ, вăл Чĕмпĕр çине тапăнса пырать. Ĕçтеш паçулки статусне Чуфарово 1968 çулта тивĕçнĕ. 1996 çулта 2900 çын пурăннă, ытларахăшĕ вырăссем.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи Вешкайма районĕн ялĕсем
178 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Барыш (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Соколка (Мăн Ик юппи)
Соколка ( Мăн Ик юппи) — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Мăн Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик юпписем
Метаморфоз
Каҫӑсем
Категори:Аталану биологийĕ Категори:Физиологи
Хĕллехи юмах (мультфильм, 1945)
«Хĕллехи юмах» (Зимняя сказка) — совет мультипликаци фильмĕ, Çĕнĕ çул юмахĕ (хĕллехи юмах).
Павлов Фёдор Павлович
Фёдор Павлович Павлов (авăн, 13(25), 1892, Патăрьел, Чебай вулăсĕ, Етĕрне уесĕ, (халĕ Çĕрпӳ районĕ, Чăваш Ен), Раççей империйĕ — çĕртме, 2, 1931, Сочи, Çурçĕр-Кавказ Ен) — чăваш поэчĕ, драматургĕ, композиторĕ, дирижёрĕ, политикăпа пĕрлĕх ĕçченĕ, культура ĕçченĕ, чăваш драматургийĕн, профессилле мусăкĕн никĕсĕсене хываканĕсенчен пĕри.
Хĕллехи юмах (мультфильм, 1945)
Сюжет
Шартлама хĕл тăрать, кĕçех Çĕнĕ çул. Вăрманти чĕрчунсем Çĕнĕ çула хатĕрленеççĕ. Чăрăш тавра ташласа юрлаççĕ. Мультфильмра П. И. Чайковскин мусăкĕ шăранать. Çĕнĕ çул кĕтсе илме Хĕл Мучипе Юрпике килеççĕ.
Каçăсем
Категори:ССРП мультфильмĕсем Категори:1945 çулăн мульфильмĕсем Категори:«Союзмультфильм» студин мультфильмĕсем Категори:Сăрланă мультфильмсем Категори:Иван Иванов-Вано мультфильмĕсем Категори:Çĕнçул мультфильмĕсем Категори:Мусăк мультфильмĕсем Категори:Евгений Шварц
Павлов Фёдор Павлович
Биографи
Пĕрремĕш вырăс революцийĕ вăхăтĕнче Федор Павлов Шупашкар уесĕнчи Икка вĕрентĕшĕнче пĕлӳ пухнă. Кунта Павлов пĕтĕм чунĕпех мусăк, литературă тата драматурги патнелле туртăнать.
Иккăра вĕренсе тухсан, Павлов Чĕмпĕрти чăваш шкулне пĕлĕве малалла пухма кайнă.
Кунта вăл 1907 - 1911 çулсенче вĕреннĕ, литературăпа мусăк енчен паха пĕлӳ илнĕ.
1911/çурла — 1913/авăн тапхăрĕнче Павлов, Чĕмпĕрти шкулта мусăк вĕрентӳçи пулнă май, чăваш халăх юррисене пуçтарать, майлаштарать («Чӳк» тата «Вайă»).
1913 çулхи нарăс уйăхĕнче Чĕмпĕрти чăваш шкулĕн сцени çинче М. Глинка кĕвĕленĕ «Иван Сусанин» оперăн пайĕсене хатĕрлесе кăтартнă. Тĕп партисене Ф. Павлов (Сусанин). К. Эсливанова (Антонида), В.Дубровин (Собинин) сăнарласа юрланă.
Хăйĕн пултарулăхĕнче вăл Константин Иванов поэт-демократпа туслă пулнă. Вĕсен иккĕшĕн те чăваш оперине тăвас ĕмĕт чунĕнче çуннă.
Ятарлă мусăк вĕрентĕшĕнче пĕлӳ илме май çуккипе, Фёдор Павлович 1913 çулхи авăн уйăхĕнче Чĕмпĕрти чиркӳ семинарине вĕренме кĕнĕ. 1916 çулхи çу уйăхĕнче ăнăçлă вĕçлесе, псалом вулаканĕ пулать. Тепĕртакран Етĕрне уесĕнчи Кăшлавăш, кайран — Палтай вĕрентĕшĕсенче ĕçлет. 1917 çулхи çурлан 1 (4)-мĕшĕнче Шупашкар уесĕн пухăвĕ Павлова çураçтару тӳри пулма суйланă, çавăнпа та вăл çемьипех çак уесри Акулево ялне пурăнма куçать.
Кутуш (Лемез-Тамак ял тăрăхĕ)
Кутуш — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 389 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452564, ОКАТО кочĕ — 80242825002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Кантук-Ты-Вис
Кантук-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Пятомбойю юханшывăн сылтăм çыранĕпе 20 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Сарыяз
Сарыяз — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Куваш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
179 (хисеп)
179 (çĕр çитмĕл тăххăр) — 178-па 180 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Çавалкас
Çавалкас, — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпан 1-мĕшĕ хыççăн Чăваш Енĕн Вăрнар районне, 1939 çулхи пушăн 17-мĕшĕ хыççăн Калинин районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳкĕн 26-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Слакпуç
Слакпуç, (Ыҫлаҡбаш, Слакбаш, Слакбаш) — Пушкăрт Республикинчи Пелепей районĕн чăваш ялĕ. Чăваш литературин классикĕн, Константин Васильевич Ивановăн (1890-1915), тăван çĕршывĕ, çуралса ӳснĕ вырăнĕ. Унăн вилтăприйĕ те кунтах.
Тавралăхĕ, халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Халăх йышĕн динамики: Ял йышĕ 2002-2009-мĕш çулсенче ÿснĕ пек курăнать. Анчах та 2010-мĕш çулхи çырсатуху тĕлне — каллех чаку: 551 çын .
Ĕлеххи тĕлĕшпе демографилле кăтартусем çакăн пек : 1795-мĕш çулта – 214 арçын, 220 хĕрарăм; 1811 – 67 кил, 314 арçын; 1816 – 300 арçын, 327 хĕрарăм; 1834 – 112 кил, 420 арçын, 439 хĕрарăм; 1870 – 178 кил, 476 арçын, 530 хĕрарăм; 1896 – 238 кил, 714 арçын, 692 хĕрарăм; 1906 – 265 кил, 804 арçын, 806 хĕрарăм; 1920 – 349 кил, 944 арçын, 1045 хĕрарăм; 1939 – 1498 çын; 1969 – 866; 1989 – 502; 2002 – 550 çын.
Ялăн кунçулĕ
Электронла чăваш энциклопеди Слакпуç еплерех пуçланса кайни тĕлĕшпе яри уçăмлăх çуккине палăртать. Халăх халапĕсем тăрăх, яла XVIII ĕмĕрте Пелепей хулин вырăнĕнче пурăннă чăвашсем пуçланă имĕш. Малтан "Çилпи" текен вырăнта, кайран Слак çырми патĕнче тăплненнĕ теççĕ. Тепĕр легенда тăрăх 1618-мĕш çултах хальхи Чăваш республикинчи Кавал тата Тупах ялĕсенчен (иккĕшĕ те Вăрмар районĕ) килсе вырнаçни пирки калаççĕ. Çав вăхăтрах Пелепей уесĕнчи Ярмулай çыннисем никесленĕ текен хыпар та пур.
Çутĕç, культура, тĕн
1892-мĕш çулта Михайло-Архангел чиркĕвне сăвапланă, ун çумĕнче пĕр класлă миссионерла шкул уçăлнă. 1898-мĕш çулта çавăн пек шкул хĕрачасем валли те туса хунă. 1917-мĕш çулччен Слакпуçĕнче чăваш кĕнекисен управĕ (склачĕ) пулнă.
Хальхи вăхăтра ача сачĕ, вăтам шкул, культура çурчĕ, кĕнекесар, музейсем (К.В.Ивановăн — 1940-мĕш çултанпа, Я.Г.Ухсайăн — 2006-мĕш çултанпа) пур.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Метаморфоза
Çав. пекех
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Ермухамет
Ермухамет — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 710 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452765, ОКАТО кочĕ — 80251827002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Калиновка (Чернушка районĕ)
Калиновка — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи чиркӳ ялĕ. Калиновка ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 512 çын, çав шутра 239 арçын тата 273 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 602 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Воробьёв Василий Петрович
Ывăлĕ — Г. В. Воробьёв.
Биографи
Шăхасанти вĕретӳçĕсен шкулĕнче вĕренсе тухнă. 1912 çулчен ялти шкулта ĕçленĕ, чиркӳ хорĕн регенчĕ пулса хĕсметре тăнă. 1912 çулта Шупашкара куçнă, шкулсенче юрлама вĕрентнĕ, мусăк шкулĕнче, педтехникумрпа, мусăк-театр техникумĕнче тăрăшнă.
Шупашкарти мусăк шкулĕнче Чăваш халăх хорне йĕркеленĕ, ăна кайран 1924 Ф. П. Павлов композитор хорĕпе пĕрлештернĕ. Тепĕртакран çак хор халĕ паллă «Чăваш патшалăх академи юрăпа ташă ансамблĕ» пулса тăнă. Василий Петрович Чăваш Енре нумай ӳнер ĕçченне ӳстерсе хатĕрленĕ.
1940, юпа — СССР композиторĕсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ.
1945—1948 çç. — Чăваш АССР композиторĕсен пĕрлешĕвĕн оргкомитечĕн председателĕ.
1947—1948 гг. — Шупашкар мусăк вĕрентĕшĕн директорĕ.