cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ашкарка 2мĕш
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Хапрăк (ял)
Хапрăк (вырăс. Фабрика), — Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи ял вырăнĕ. "Чăваш вăрманĕ" наци паркĕ территоринче, Пасна юханшывăн таврашĕнче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Ял пирки çапла çырни пур:
Çав тĕлтех çапла вуласа пĕлме пулать:
Хăйăрлă, Хапрăк, Камкка ялĕсенчен ячĕсем çеç тăрса юлнă. Çак ялсем пурте 20-мĕш ĕмĕрĕн 20-мĕш çулĕсен вĕçĕнче, 30-мĕш çулсенче халăх хуçалахĕ валли вăрман хатĕрлемешкĕн никĕсленнĕ пулнă.
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырăнсем
Альбина Юрату
Альбина Юрату (паспортра: Любимова Альбина Васильевна), (1959 çулхи çурла, 25, Нăрваш Шăхаль ялĕ, Патăрьел районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш сăвăçĕ.
Чăваш ÇП пайташĕ (1992 ç.), Чăваш Республики культурин тава тивĕçлĕ ĕçченĕ, Эмине парнин лауреачĕ (2001 ç.).
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1959 çулхи çурла уйăхĕн 25-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Нăрваш Шăхаль ялĕнче кун çути курнă.
Ашшĕ — Василий Егорович Яковлев (Велвокай) — хĕрне мĕн ачаран чăваш чĕлхин капăрлăхĕпе янравлăхне ăша хывма, çутçанталăк пулăмĕсене асăрхама-сăнарлама вĕрентнĕ. Амăшĕ — Клавдия Васильевна Киселева (вырăс хĕрарăмĕ) — çĕр çинчи пур халăха та хисеплеме хăнăхтарнă, ют чĕлхесене пĕлнин пĕлтерĕшне ăнкартма пулăшнă.
Ялта çуралса ӳснĕскер, мĕн пĕчĕкрен тăван тавралăх илемне курса-туйса çитĕннĕ. Çепĕç чăваш чĕлхи урлă çут тĕнчене юратма вĕреннĕ, тус-тантăша, тăван-хурăнташа, ял-йыша хисеплеме хăнăхнă.
Кĕçех пĕчĕк Альбина кĕске калавсем, прозăллă сăвăсем çырма пуçлать. Хайлавĕсем ун чухнех кăсăклă та шухăшлă пулнă. Малтан вĕсем районти «Авангард» хаçатра пичетленнĕ, каярахпа — «Пионер сасси» («Тантăш»), «Пионерская правда», «Молодой коммунист», «Коммунизм ялавĕ» хаçатсенче. Шкулта стена хаçачĕ кăларнă, концертсем ертсе пынă. «Пионер сасси» хаçат «15 республика — 15 тăванлă çĕршыв» ятпа ирттернĕ конкурсра çĕнтерсе, Альбина Яковлева Пĕтĕм Союзри «Орленок» пионерсен лагĕрĕнче тӳлевсĕр путевкăпа каннă.
Ялта ĕçпе пиçĕхнĕ хĕр хăй умне çирĕп тĕллев лартнă: тăван чĕлхене тата та лайăхрах пĕлмелле-тĕпчемелле. Çак йӳтĕмпе вăл 1976 çулта И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университетĕнчи историпе филологи факультетĕнчи чăваш чĕлхипе литератури уйрăмне вĕренме кĕнĕ. Пултаруллă та çивĕч ăс-тăнлă студента кунта часах асăрханă — старостăна суйланă. Альбина Яковлева «Ульяновец» (ЧПУ) тата «Молодой коммунист» хаçатсемпе туслашать.
Вырăсла таса та илемлĕ калаçма, тĕрĕс çырма пултаракан хĕре 1979 çулта Мускаври М. В. Ломоносов ячĕллĕ университетри журналистика факультетне вĕренме куçараççĕ. Кунта вăл часах аслă шкулăн «Московский университет» хаçачĕпе çыхăну тытма пуçлать. Вĕреннĕ çулсенче Альбина журналист ăсталăхне «Советская культура», Тинĕсçум Енри «Трудовое слово», Узбекистанри «Комсомолец Узбекистана» хаçатсенче туптать. Акă ăçта кирлĕ пулнă ăна тĕрлĕ халăха, чĕлхене хисеплесси-юратасси.
1982 çулта, алла диплом илсен, Альбина Яковлева тăван республикăна таврăнать. Мускавра вĕреннĕ çулсенче вăл пĕр чăнлăха чĕрипе туйса илет: чăн-чăн çыравçă пулма тăван çĕрпе чăваш халăхĕ çеç пулăшĕç. Альбина пĕр вăхăт Елчĕк районĕнчи «Колхоз ялавĕ» хаçатра корреспондентра ĕçлет, районти хастар та маттур çынсем çинчен тĕрленчĕксем хайлать. Кунтах унăн çĕнĕ сăввисем çуралаççĕ.
Чулхула облаçĕнчи Лысая Гора ялĕнче çуралса ӳснĕ Николай Любимовпа çемье чăмăртасан, Альбина республика тĕп хулине куçса килет. Альбина Васильевна мăшăрĕпе, Николай Васильевичпе, хĕрпе ывăл çитĕнтереççĕ. Асли, Ольга, Шупашкарти ӳнер училищинче сăрăç-модельера вĕреннĕ. Ольга амăшĕн «И многоточье ставлю я опять...» сăвă кĕнекине хăйĕн ӳкерчĕкĕсемпе илемлетнĕ. Кĕçĕнни, Константин, Шупашкарти 2-мĕш номерлĕ лицейра 11-мĕш класра вĕренет, программист пулма ĕмĕтленет.
А. Любимова пĕр вăхăт Шупашкарти чăлхапа трикотаж фабрикинче («Шупашкар трикотажĕ» фирма) радиоредактор ĕçĕ вырăнĕнче тимлет. Çамрăк журналистка ĕçри хастарсем çинчен хитре тĕрленчĕксем хайлать.
Халĕ Альбина Васильевна Чăваш Республикинчи Çутçанталăк ресурсĕсен управленийĕнче пресс-секретарь пулса вăй хурать. Çутçанталăка сыхлас, хӳтĕлес, тăван тавралăх пуянлăхне, илемне килес ăрусем валли упраса хăварас тĕлĕшпе республика хаçачĕ-журналĕнче тĕрлĕ материал пичетлет.
Пултарулăх ĕçĕсем
Сăвă çырма ачаранах пуçланă. Вĕсене «Авангард», «Пионер сасси», «Пионерская правда» хаçатсенче пичетленĕ.
Сăвăç ултă кĕнеке авторĕ. Унăн «Каях, сывă пул..» пĕрремĕш кĕнеки ентешĕсем — Раиса Сарпи, Юхма Мишши, Олег Цыпленков — пулăшнипе 1992 çулта «Вучах» хаçат библиотекинче кун çути курать. Икĕ çултан «Пике» журнал çумĕнче «Эпĕ сана юрататăп» кĕнеке пичетленет. Кĕнекен тĕп спонсорĕсем Владимир Афанасьевич Никитин предпринимательпе Аркадий Павлович Айдак, Етĕрне районĕнчи «Ленинская искра» колхоз ертӳçи. Аппăшĕ, Раиса Сарпи сăвăç, тăрăшнипе «Любовь моя, боль моя» сăвăсен пуххи Мускавра 1995 çулта çапăнса тухать. Тепĕр çулталăкран «Чĕрем витĕр иккĕн утас çул выртать» кĕнеки Шупашкарта кун çути курать. Ана кăларма пулăшаканĕ Сергей Александрович Сергеев, Шупашкар хула çынни.
1997 çулта Чăваш кĕнеке издательстви кăларнă «Çӳл тӳпере çич çăлтăр» кĕнекери вунултă автортан пĕри - Альбина Юрату. 2001 çулта вулакансем патне сăвăçăн «И многоточье ставлю я опять...» вырăсла куçарнă сăвăсен пуххи çитрĕ. Унти сăвăсене вырăсла Анатолий Смолин, Аристарх Дмитриев, Людмила Симонова, Наталья Берс, Ирина Етова тата ыттисем куçарнă.
Альбина Любимова-Юратун çĕнĕ хайлавĕсем республикăри тĕрлĕ хаçатра, «Ялав», «Тăван Атăл» журналсенче кун çути кураççĕ. Чăваш радиовĕ «Сансăр пурнăç çук» композици хатĕрлерĕ.
Поэтесса сăввисемпе çырнă юрăсем халăхра анлăн сарăлчĕç. Унăн юррисене Александр Осипов, Людмила Семенова, Олег Кăйкăр, Клара Осокина, Михаил Федоров, Александр Мингалев, Светлана Бубновăпа Римма Шекирова, Владимир Леонтьев, Елена Османова, Петр Романов, Елена Леонтьева, Сергей Кувшинов, Тамара Савей, Борис Соколов, Алина Михайлова, Тамара Ишмуратова тата ытти чăваш эстрада çăлтăрĕсем шăрантараççĕ.
Альбина Юрату сăвăç хайлавĕсенче çутçанталăка, Тăван çĕршыва, çынна, атте-аннене, ачасене чи сутă та çепĕç туйăмпа юратнине ăс-тăнпа туйса тăратăн. Çавăнпах вăл хăйĕн хушма ятне ЮРАТУ илнĕ.
Тĕрĕсмарлăх та икĕ питлĕх, курайманлăх та кĕвĕçӳ ытла та нумайран-тăр, поэтесса ытларах юрату çинчен çырать. Вăл мăнаçлă та вăйлă, çутă та таса, çепĕç те пархатарлă, илемлĕ те ăшă туйăм тĕнчене ырăрах та телейлĕрех тăвасса шанать.
Унăн пичетленсе тухнă сăвă кĕнекисем:
Альбина Юратун сăввисем çине нумай юрă хывнă.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:1959 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Пайăр çынсем:Патăрьел районĕ Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Молдова патшалăхĕн гимнĕ
Каçăсем
Категори:Молдави Категори:Патшалăх гимнĕсем
Католицизм
мини|Сӑваплӑ Петӗр чиркӗвӗ. Ватикан Католик тĕнĕ (христиан тĕнĕн Римри папа ертсе пыракан пайĕ).
Каçăсем
Категори:Тĕн Категори:Христиан конфессисем Категори:Католицизм __ИНДЕКС__
Шăрату лампи
Шăрату лампи — çунав япалалăхĕ (спирт, кăраççин, бензин) пăслантараканĕнче газ евĕр тăрама куçарать, форсункăри çинçе юхăм сывлăшри йӳçамăша пульверизатор пекех, çăтса илсе ăшăтакан виçев хатĕрĕ (ăслай, Швеци, Карл Рикард Нюберг, 1881 çул).
Вуламалли
Категори:Шăратса çыпăçтарни Категори:Виçев хатĕрĕсем
Вăтам Бабалар
Вăтам Бабалар — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 79 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Леся Украинка
thumb|Леся Украинка 1887 çулта Леся Украинка (паспортпа Лариса Петровна Косач-Квитка), — паллă украин сăвăçи, çыравçи. 1871 çулхи нарăсăн 25-мĕшĕнче Новоград-Волынски хулинче çуралнă. 1913 çулхи çурла уйăхĕн 1-мĕшĕнче Сурами хулинче вилнĕ.
Ялтăра Леся Украинкăн музейĕ пур.
Пурнăçĕ
Амăшĕ — Елена Пчилка çыравçă, ашшĕ — литературăпа живописе юратакан улпут пулнă. Вĕсен килĕнче час-часах çыравçăсем, юрăçсем, художниксем пухăннă. Леся тĕплĕн ют чĕлхесене вĕреннĕ. Ку вăл ăна ют чĕлхе çинчи литература ĕçĕсемпе паллашма май панă.
1881 çулта вăл сасартăк вăйлă чирлесе ӳкнĕ. Сылтăм ури питĕ вăйлă ыратма тапратнă. Тĕрлĕ диагноз лартнă хыççăн тухтăрсем ăна кайран тин çеç тĕрĕсине лартнă — шăмă туберкулёзĕ. Пĕрремĕш операци тунă хыççăн унăн алли аманса юлнă.
Ăна Египетра, Грецире, Германире тата Австринче сипленĕ, анчах та ку пĕтĕмпех калăхах пулнă. 1913 çулхи çурла уйăхĕн 1-мĕшĕнче Грузинчи Сурами хулинче вилнĕ. Ăна Киев хулинче пытарнă.
Ӗçĕсем
Леся 5 çӳлтанпа пĕчĕк пьесăсем çырса выляма пуçланă. Сакăр çула çитсен пĕрремĕш сăввине çырнă. Çырма 12 çултан пуçланă. Чи малтанхи ĕçĕсем шутне Гогольĕн «Вечера на хуторе» куçарăвĕ кĕрет.
Каçăсем
Категори:Нарăс, 25 çуралнисем Категори:1871 çулта çуралнисем Категори:Çурла, 1 вилнисем Категори:1913 çулта вилнисем Категори:Социалистсем Категори:Украин сăвăçисем Категори:Украин çыравçисем
Разномойка
Разномойка — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 17 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Пилсем çинчи поло
мини|справа|Пилсем çинчи поло Пилсем çинчи поло — Кăнтăр-Хĕвеланăç Ази ушкăнпа вылямалли поло вăййин тĕсĕ. Пилсем çинчи поло вăййине XX-мĕш ĕмĕрте Азине пынă анкăл аристокрачĕсем шутласа кăларнă. XX ĕмĕр вĕçĕнче спорт шутне кĕнĕ. 1985-мĕш çултанпуçласа пилсем çинчи поло вăййин тĕнче чемпионачĕсем ирттереççĕ.
Тăршшĕ 200 метра яхăн уйра выляççĕ. Пил çинче хăвалаканĕ тата выляканĕ лараççĕ. Икĕ ушкăн хирĕç выляççĕ. Кашни ушкăнра икшер, сайра хутра виçĕ пилĕ пулать.Вылякан çынĕсен шучĕ те тĕрлĕрен пулма пултарать. Вăйă тĕлĕ — хирĕç вылякан ушкăнăн хапхине хăшĕ ушкăнĕ те пулсан ытларах пÿске çапса кĕртесси. Вăйă хатĕрĕсем — пӳске, хапхасем, юри хатĕрленĕ бамбук патакĕ, тăршшĕ (1,8 - 2,7 м), пил пысăкăшĕнчен килет.
Каçăсем
Категори:Спорт Категори:Ушкăнпа вылямалли вăйăсем
Нагато (хула)
Нагато (長門市) — Ямагути префектуринче вырнаçнă Япони хули.
Символика
Хулан йывăçĕ сакура, чечекĕ — рододендрон шутланать.
Каçăсем
Категори:Ямагути префектурин хулисем
Кун
Кун, - талăкăн çутă пайĕ. (Урăххи çĕр ятлă).
Календарьте Кунăн пĕлтерĕшĕвĕ - дата, талăк. Эрне 7 кунран тăрать. Çул 365 (366) кунран. Финн-угор чӗлхисенче, сӑмахран, марире, "кун" тата "Хӗвел" ӑнлавсем пӗр сӑмахпах палӑраҫҫӗ.
Кун вӑрӑмӑшӗ сӑнав пункчӗн географи широтинчен тата ҫулталӑк вӑхӑтӗнчен килет. Экватор тӳремлӗхӗн экваторӗ экиптика тӳремлӗхӗ еннелле тайӑлнине ҫулталӑк тӑршшӗпе улӑштарни-23,4 градуса яхӑн. Ҫӗр хӗвел тавра ҫулталӑк хушши куҫнӑ чухне хӗвелӗн куҫа курӑнакан вырӑнӗ пӗлӗтри кӑнтӑр полушарирен ҫурҫӗрелле куҫать, ҫапла май, кӑнтӑрлахи хӗвел ҫӳллӗшӗ горизонт тӗлӗнче улшӑнса пырать.
Ҫурҫӗр полушаринче хӗллехи хӗвел кунӗ чи кӗске кун шутланать, чи вӑрӑм-ҫуллахи хӗвел кунӗ, ҫурхи тата кӗрхи пӗртанлӑхсенче кунӗн-ҫӗрӗн пӗр тан.
Поляр ҫаврӑмӗсен чиккинче ҫуллахи тапхӑр талӑкран та вӑрӑмрах, ку пулӑма поляр кунӗ тесе ят панӑ. Поляр кунӗн вӑрӑмӑшӗ Ҫӗр полюсӗнче мӗн вӑй ҫитнӗ таран тӑсӑлать тата ултӑ уйӑх ытла (ҫурҫӗр полюсӗнче — пуш уйӑхӗн 18-мӗшӗнчен пуҫласа сентябрӗн 26-мӗшӗччен).
Российӑра 1920-мӗш ҫулсем пуҫланичченех "кун" сӑмах талӑк вӑхӑтне тӗрӗслеме официаллӑ хушу пулнӑ. Сӑмахран, "Гудок" хаҫатра пичетленсе тухнӑ пассажир поезчӗсен юхӑмӗн расписанийӗсенче Мускавран чакмалли сехете кӑтартнӑ (кӑнтӑрлахи поездсем валли чи кирлӗ вырӑнсене илсе кӑтартнӑ, вӑхӑт кӑтартӑвӗсем упраннӑ): "12-00 д", урӑхла каласан, 12:00-ран пуҫласа 17:45 таран.
Ир-талӑкӑн пӗр пайӗ, ҫӗр хыҫҫӑн тепӗр кун. Вырӑс чӗлхинче вӑхӑтлӑх интервал "ир" сӑмахпа ҫыхӑнман.
Даля каланӑ тӑрӑх," ирпе " кунӑн пуҫламӑш пайне хӗвел тухнӑран пуҫласа кӑнтӑрлаччен, ҫавӑн пекех кӑнтӑрлаччен, яланах кӑнтӑрлаччен чӗнме пултарнӑ.
Асăрхавсем
Категори:Вăхăт виçисем
Янги-Юл (Якшимбет ял тăрăхĕ)
Янги-Юл  — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 132 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Бакалка
Бакалка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Базгийка
Базгийка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Сюнь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Ивански (пĕлтерĕшсем)
Ивански:
Диалектологи
Вырăнти калаçусен тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тĕпчесе чăваш чĕлхине виçĕ ушкăна уйăраççĕ: Кунта асăннă кашни ушкăна вырăнти калаçăвăн паллăрах, анлă сарăлнă уйрăмлăхĕсене шута илсе палăртнă. Тĕслĕхрен, тури диалекта анатри диалектран уйăрмалли тĕп паллăсенчен пĕри — чăваш сăмахĕсен пуçламăш сыпăкĕнче у е о калани (пур — пор, улттă — олттă, упа — опа). Ку вăл — фонетика уйрăмлăхĕ. Диалектсен классификацине тунă чухне пĕр уйрăмлăха мар, фонетикăпа лексикăри тата грамматикăри тĕрлĕ уйрăмлăхсене шута илеççĕ.
Кашни диалектра хăйĕнче вырăнти калаçăвăн вакрах уйрăмлăхĕсем пур. Вĕсем мĕнле территорире сарăлнине тĕпе хурса тури диалектра пĕчĕкрех ушкăнсем — вырăнти калаçусем пуррине палăртнă.
Матвеев Тимофей Матвеевич
Матвеев Тимофей Матвеевич, — чăваш чĕлхин паллă тĕпчевçи, педагог, редактор, малтанхи шкул вĕренӳ кĕнекисен авторĕ. 1884 çулхи кăрлачăн 25 халĕ Чăваш Енĕн Шăмăршă районне кĕрекен Палтиел ялĕнче çуралнă. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 10 Соликамск хулинче вилнĕ.
Диалектологи
Тĕпчев ĕçĕсем
Н.И. Ашмарин профессорăн 1898 çулта Хусанта пичетленсе тухнă «Материалы для исследования чувашского языка» кĕнеки вĕçĕнче тури чăвашсен пĕр калаçăвне (хальхи Етĕрне районне кĕрекен Пушкăрт ялĕн калаçăвне) тĕплĕ çырса кăтартнă. Революциччен диалектологипе çырнă ĕç урăх пулман.
Матвеев Тимофей Матвеевич
Пурнăçĕ
1897—1903 çулсенче Чĕмпĕрти учительсем хатĕрлекен чăваш семинарийĕнче вĕреннĕ. Пĕр тапхăр ялти шкулта вĕрентекен пулса ĕçленĕ, ун хыççăн Хусан университечĕнче вĕренсе аслă пĕлӳ илнĕ (1911—1915). Виçĕ çул хушши — Глазов хулинчи, ун хыççăн Канашри учительсен семинарийĕнче (1918—1925) ĕçленĕ. 1925-1928 çулсенче Ф.Т. Тимофеевпа пĕрле Хĕвел тухăçĕнчи халăхсен институчĕн (СПб) аспирантуринче вĕреннĕ. Чăваш патшалăх педагогика институчĕнче чăваш чĕлхи вĕрентнĕ (1931—1936).
Диалектологи
Тĕпчев ĕçĕсем
Чăваш диалектологине пуçарса яраканĕ — чăваш чĕлхин паллă тĕпчевçи Т.М. Матвеев. Вăл 1920-мĕш çулсенче республикăри ялсене тухса çӳресе пуян та паха материал пухнă. Çав материала тишкерсе-тĕпчесе Т.М.Матвеев 1930 çулта «Краткий обзор чувашских диалектов» ятлă пысăк ĕç пичетлесе кăларнă. Кунта вăл вырăнти калаçу уйрăмлăхĕсене палăртнă, вĕсен чиккисене май пур таран кăтартса тухнă; чăваш чĕлхи ăслăлăхĕнче пуçласа диалектсен классификацине çырса кăтартнă.
Матвеев Тимофей Матвеевич
Пурнăçĕ
1936 çулта национализм енĕпе айăпласа репрессиленĕ. 1939 çулта ГУЛАГăн Соликамск лагерĕнче вилнĕ. 1956 çулта реабилитациленĕ.
Диалектологи
Тĕпчев ĕçĕсем
Чăваш чĕлхин вырăнти калаçăвĕсен материалĕсене пухса тĕпчес ĕç Тăван çĕршывăн аслă вăрçи хыççăн çеç вăй илнĕ: 1950—1970 çулсенче ятарлă программăсемпе чăвашсем пурăнакан Тутарстанра, Пушкăрт Республикинче, Самара, Ульяновск, Саратов, Пенза, Оренбург облаçĕсенче экспедицисем ирттернĕ, пухнă материала пĕтĕмлетсе темиçе кĕнеке, словарьсем пичетлесе кăларнă. 1960 çулсен вĕçĕнче «Чăваш чĕлхин диалектологи атласне» хатĕрлесе çитернĕ. Диалектологи тĕпчевĕсене ку вăхăтра А.С. Канюкова, Р.И. Цаплина, И.А.Андреев, Л.П. Сергеев, Г.Е. Корнилов, А.А. Алексеев, Н.П. Петров тата ытти чĕлхеçĕсем ăнăçлă туса пынине палăртмалла. Каярах диалектологи тĕпчевĕсене Л.П. Петров, А.П. Долгова, А.А. Сосаева чĕлхеçĕсем хутшăнчĕç.
Матвеев Тимофей Матвеевич
Ӗçĕсем
Тимофей Матвеев чăваш чĕлхи ăслăхĕнче пысăк йĕр хăварнă. Унăн пĕрмĕш тĕпчевĕ — «Грамматика чувашского языка» (1919). Ку вăл тĕрлĕ семинарисемпе училищĕсенче вĕренекенсем валли хатĕрленĕ пособи. Унта чăваш чĕлхин фонетикипе морфологине çырса кăтартнă. Çак кĕнекене И.Я.Яковлев пысăка хурса хакланă.
Диалектологи
Тĕпчев ĕçĕсем
Категори:Диалект
Матвеев Тимофей Матвеевич
Ӗçĕсем
Тимофей Матвеев чăваш диалекчĕсене тĕпчес тĕлĕшпе нумай вăй хунă: аспирантурăра вĕреннĕ вăхăтра, СССР Ăслăлăхсен академийĕн планĕ тăрăх, Чăваш республикинчи ялсем тăрăх çулсерен экспедицире çӳренĕ, нумай материал пухнă. Вĕсене тишкерсе пĕтĕмлетнĕ хыççăн 1930 çулта «Краткий обзор чувашских диалектов» ятпа пичетлесе кăларнă. Хăйĕн тĕпчевĕнче чăваш чĕлхин диалекчĕсемпе калаçăвĕсен уйрăмлăхĕсене, вĕсен ушкăнĕсене пуçласа палăртнă.
Тимофей Матвеев лексикографире те нумай ĕçленĕ, Н.И.Ашмарин вилнĕ хыççăн унăн словарĕн VI—XI томĕсене редакциленĕ. 1931 çулта вăл ертсе пынă авторсен ушкăнĕ 10 пин сăмахлă «Вырăсла-чăвашла сăмах кĕнеки» пичетлесе кăларнă. Хăй вăхăтĕнче çак словарь шкул ачисемшĕн те, çитĕннисемшĕн те питĕ кирлĕ справочник пулнă.
Тĕпчевçĕ халăха вĕрентес ĕçе те вăйлă хутшăннă: вăл шкулсем валли 1920—1930 çулсенче хатĕрленĕ программăсемпе вĕренӳ кĕнекисен, вĕренӳ пособийĕсен авторĕ. Ку ĕçе Ф.Т. Тимофеевпа (Тимухха Хĕветĕрĕпе) пĕрле туса пынă. Чăваш литература чĕлхин нормисемпе орфографи правилисене хатĕрлес ĕçре те Тимофей Матвеев тӳпи пысăк.
Балталы
Балталы — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Ашкатар юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Барча
Барча — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Белой юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Абдул (Куюркаçи районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Алексеев Василий Михайлович
Василий Михайлович Алексеев (Кăрлач, 26 1881, Санкт-Петербург — Çу, 12 1951, Ленинград) — вырăс канаш филологĕ, китай тишкерӳçи, китай классикаллă çыравлăхĕн куçаруçи (пурнăçĕнче акад. В. М. Алексеев 230 ытларах çыравçăн пине яхăн китай классикаллă хайлавĕсене куçарнă).
ССРП патшалăх ăслăх академин академикĕ (12.01.1929-чен, 01.12.1923-чен пайташ-корреспонденчĕ). Ю. Г. Алексеев историкăн куккăшĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Ăсчахсем, алфавитпа Категори:Раççей ăсчахĕсем
Львов Платон Захарович
Платон Захарович Львов (Лява Платтунĕ, 1892 çул, чӳк, 30, Чăваш Ен, Вăрнар районĕ, Хăмăш ялĕ — 1941 çул, ГУЛАГ), — чăваш журналисчĕ, прозăçĕ, тăлмачĕ, пĕрлĕх ĕçченĕ.
Пурнăçĕ
1892 çулхи чӳк уйăхĕн 30-мĕшĕнче Хусан кĕпернине кĕнĕ Етĕрне уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Вăрнар районĕ) Хăмăш ялĕнче çуралнă.
Тивĕшри икĕ класлă шкулта, Бирскри вырăс мар халăхĕсен вĕрентекенĕсен шкулĕнче вĕреннĕ. 1917 çулхи çĕртме уйăхĕнчен пуçласа — эсер, 1918 çулхи нарăс уйăхĕнчен пуçласа - сулахай эсер, 1918 çулхи авăн уйăхĕнчен пуçласа — ПКП(б) пайташĕ.
«Канаш», «Хыпар» хаçатсен редакцисенче ĕçленĕ. Лява Платтунĕ чăваш патшалăх издательствине никĕслекенсенчен пĕри, унăн ертӳçи (раштав, 1922 — çĕртме, 1927).
1922-1927 çулсенче издательство директорĕ, «Чăваш Ен» хаçатăн редакторĕ пулса ĕçленĕ.
1937 çулта репрессине лекнĕ, 1941 çулта тĕрмере вилнĕ.
1955 çулта таса ятне тавăрнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Сăвă, калав, фельетон çырнă. Унăн пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:ССРП çыравçисем Категори:ССРП сăвăçисем Категори:ССРП тăлмачĕсем Категори:Репрессиленисем Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем Категори:Вилнĕ хыççăн реабилитациленисем Категори:Хаçат редакторĕсем
Карай (Каюркаçи районĕ)
Карай — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 102 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Нарăс, 21
Уявсем
Тĕнчери тăван чĕлхе кунĕ (ЮНЕСКО)
Баткак
Баткак — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Лагуна
Лагу́на (laguna, lacus — кӳлĕ) — тинĕсрен хăйăрлă (пересыпью) е коралл рифĕсемпе хĕсĕк йăрăмпа уйăрăлнă ăшăх шывлăх.
Лагуна хули — Венеция. Тахçантанпа Лагуна тесе Венеци лагунине çеç каланă, каярахпа çак терминпа мĕнпур тĕнчери ăшăх кӳлмексене палăртаççĕ.
Язлав
Язлав — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 217 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Конституци кунĕ
Конституци кунĕ, — Конституци йышăннине уявлакан кун.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Уявсем
Батканлыбаш
Батканлыбаш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зилим юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Якуп (Куюркаçи районĕ)
Якуп — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 424 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Палтиел
Палтиел (тутар. Өчболтай, вырăс. Трёхбалтаево, ирçелле паллă мар) — Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 1376 çын, çав шутра 665 арçын, 711 хĕрарăм пурăннă.
Хальхи вăхăтра ялта пурнакансенчен чи пысăк пайĕ — тутарсем. Çав вăхăтрах "виççĕмĕш халăх" шутланакан ирçесем мĕнпурĕ те 12 килте çеç пурнаççĕ. Анчах вĕсенчен те ытларахăшĕсем — хутăш килйышсем.
Истори
Чĕмпĕр кĕпĕрнинчи пурăнакан вырăнсен 1917-мĕш çулчченхи ят-йышĕсенче "Трёхъ-Болтаево" тенине кăтартнă. Ытти çăлкуçсенче кашни ялне (леш хайхи Трёхъ- тенинчен кашнине) уйрăм каласа тухни те пур. Чăвашла ятне (ятсене) вара вăл йышсенче асăнман. Çапах та халăхра ун чухнех "Мишер Палтиелĕ" тата "Чăваш Палтиелĕ" ятсем çÿреме пултарнă темешкĕн май пур. 1922-мĕш çулта Ураçлей Палтиелĕнчен ("Балтаево-Уразлеево", унта тутарсем пурăннă) тата икĕ Палтиелтен ("Балтаево на речке Капоре", "Балтаево на речке Матаке") çапах та  пĕр ялах туса хунă, хăйне майлă вăхăтлăх пăнчă лартнă ку тĕлĕшпе.
1920 çулхи утă уйăхĕн 29 вăл ялсем Пăва уесне, каярах Çӳрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районнĕ, 1921 çулхи утă уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕртнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Шăмăршă вулăсĕнче шутланнă.
1929-1939-мĕш çулсенче ял, Чăваш АССРĕнче тутар ялĕсенчен тăракан Шăнкăртам районĕ туса хунине кура, Чăваш Палтиел тата Тутар Палтиел текен пайсенчен тăрать.
1939 çулхи авăн уйăхĕн 16 Шăмăршă районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Патăръел районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтченех Шăмăршă районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырăнсем
Словаки халăхĕ пăлхав çĕкленин уявĕ
Словаки халăхĕ пăлхав çĕкленин уявĕ, — Словаки патшалăхĕн уявĕ. Словаки халăх пăлхавĕ (Çурла, 29 - Юпа, 27, 1944) пуçланă куна халалланă. Çурла уйăхĕн 29-мĕшĕнче паллă тăваççĕ.
Категори:Словаки уявĕсем
Ань Лушань
мини|справа|Согдийсем. Авалхи ӳкерчĕк. Ань Лушань (кит.|安祿山|Ān Lùshān}}; 703 ç. патне - Кăрлач, 29 757) — согдий-тĕрĕк хушшинчен тухнă китай çарпуçĕ (цзедуши), 755 ç. вăл астулти Тан династине çапса антарас тĕлпе пысăк пăлхав çĕкленĕ те, патшалăхăн Чанъань тĕп хулине тытса илнĕ. Ань Лушань пăлхавĕ Тан династин виçĕ император пĕр-пĕрин хыççăн патшалăхра ларнă тапхăра тăсăлнă. Хăшпĕр тĕпчевсем тăрăх Китайăн 36 млн. çынне леш тĕнчене илсе кайнă, ку вăл унчченхи Çĕр чăмăрĕн халăхĕн улттăмĕш пайĕ пулнă.
Çу, 8
Пулса иртнĕ
right|120px|Миссисипине уçни thumb|Montreal Daily Star: "Germany Quit", Çу, 7 1945
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Ивански (Пухтел ял тăрăхĕ)
Ивански (Ивановка) — Тутарстанăн Теччĕ районĕн ялĕ. Ку яла Кăнна Кушки таврашĕнчи ‎Иванскипе пăтраштармалла мар.
Урамсем
Çӳлти кас (Свердлов урамĕ), Леш кас (Ленин), Аял кас (Ленин).
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем
1990
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Словаки
Каçăсем
* Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Бедряжка
Бедряжка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Пархатар
Пархатар, позитивлă пĕлтерĕшлĕ сăмах, вăл çакна пĕлме пултарать:
Словаки хулисем
Словакире 2006 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне çак хуласем вырнаçнă:
Пархатар
Çавăн пекех
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Словаки хулисем
* Словаки
Мăн Шупĕр
Каçăсем
Категори:Грахово районĕн пурăнан вырăнĕсем
Рамштайт авиабазăра авиашоу иртернĕ чухнехи инкек
thumb|Самолётсем пырса çапăнни 1988 çулхи çурла уйăхĕн 28-мĕшĕнче АПШан Рамштайн авиабази çинче Flugtag 88 авиашоу иртнĕ. Хăйсен пултарулăхне кăтартнă чухне Frecce Tricolori пилотаж ушкăнĕнчи Aermacchi MB-339PAN самолёчĕсенчен виççĕшĕ çапăннă хыççăн вĕсенчен пĕри куракансем çине персе аннă. 70 çын вилнĕ (3 пилотне шута илсе), 345 çын аманнă.
Епле пулса итрнĕ
Çак кун Рамштайн авиабази çинче авиашоу курма 300 пин çын пухăннă. Tricolori пилотаж ушкăнĕ «чĕрене сăнăпа тивни» аслă пилотаж фигурине кăтартмалла пулнă.
Frecce Tricolori икĕ ушкăна пайланнă хыççăн 1 000 км/ч хăвăртлăхпа хире-хирĕç вирхĕннĕ. Иво Нуртарелли полковник йăнăшнипе (ун самолёчĕ сăнă пулмалла пулнă) сывлăшра 40 метр çӳллĕшĕнче виçĕ самолёт пырса çапăннă. Вăйлă çапăннă хыççăн тата ĕçсем çăпла пулса тухнă пирки 10-мĕш номерлĕ самолёчĕ 90° пăрăнса куракансем енелле персе аннă. Вăл мороженăй сутнă çĕрте ӳкнĕ. Çанталăк шăрăх тăнă пирки нумайăшĕ унта пухăннă пулнă. Ӳкнĕ самолёчĕ ӳкнĕ хыççăн сирпĕннĕ, пушар пуçланнă.
Тепĕр самолёчĕ, чĕрене йĕркелекенсен шутĕнчи çăлакан медицина центрĕн Black Hawk вертолёчĕ çумĕнче персе аннă. Унта вăл вăхăтра пулнă çынсем пурте вилнĕ.
Ку катастрофăра 16 ача вилнĕ, вилнисен ытларах пайĕ пульницăра вăйлă пиçсе канипе вилнĕ. Пурĕ пин патнелле медицина пулăшăвĕ ыйтнă.
Каçăсем
Категори:Авиакатастрофăсем
Андреев
Андреев хушаматлисем çак çынсем:
Категори:Хушаматсем
Башки
Башки — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Басурман
Басурман — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 252 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453877, ОКАТО кочĕ — 80241802001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Абит
Абит — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 275 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453870, ОКАТО кочĕ — 80241802002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Зирик (Каюркаçи районĕ)
Зирик — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 177 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453870, ОКАТО кочĕ — 80241802003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Кутлубулат
Кутлубулат — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 236 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453877, ОКАТО кочĕ — 80241802004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Бердовас
Бердовас — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Бурлы юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Бердосля
Бердосля — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Чермасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Анат Таш
Анат Таш — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 79 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453870, ОКАТО кочĕ — 80241802005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Саруй
Саруй, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Çамрăксен, Сад, Совет, Шкул, Кăнтăр урамсем.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Хусан кĕпернинчи Çĕрпӳ уесĕн Энĕшпуç вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн хальхи вăхăтчен Вармар районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Восточный (Мелеуç районĕ)
Восточный — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 407 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453872, ОКАТО кочĕ — 80241802007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Безяда
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Ингрид Бергман
Ингрид Бергман (швед. Ingrid Bergman; 29 çурла 1915 - 29 çурла 1982) — швед тата американ актриси. Американ кино ÿнер институчĕн рейтингĕнче — 100 çул хушшинчи 100 аслă кино çăлтăрĕ AFI версийĕ тăрăх — 4-мĕш вырăн йышăнать. Виçĕ хут «Оскар» тата «Давид ди Донателло» парнисене илме тивĕçнĕ, тăватă хут — «Золотой глобус», икĕ хут — «Эмми» парнисене, «Тони» (1947) парнине пĕрремĕш хут илекенĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
мини|слева|14 çулхи Ингрид1915 çулхи çурла уйăхĕн 29-мĕшĕнче Швецинчи Стокгольм хулинче çуралнă. Ашшĕпе амăшĕ вилнĕ хыççăн ăна куккăшĕ ӳстерме пуçланă. Ингридан актриса пулас шухăша вăл хирĕçлемен. Стокгольм патшалăх драма театрĕ çумĕнчи шкула вĕренсе пĕтернĕ.
17 çулта Ингрида тĕрĕслӳсем хыççăн Стокгольмри Патшалăх драма театрне ĕçлеме илнĕ, анчах тепĕр çултанах вăл фильмсенче ÿкерĕнес шухăшпа унтан тухать. 1934 çулта вăл пĕчĕк сăнара выляса кинора хăйне пĕрремĕш хут кăтартнă. Ку вăл 1934- мĕш çулта Э. Адольфсон «Граф из Мункбру» фильмĕнче вылянă роль пулать(экрансем çине 1935- мĕш çулхи кăрлач уйăхĕнче тухнă). Унччен Ингрид Г. Скуглундăн 1932- мĕш çулхи пуш уйăхĕнче экрансем çине тухнă «Международный» фильмĕнче эпизодлă рольте, черетре тăракан хĕрача пулса вылянă, — унăн хушаматне титрсенче кăтартман.
Вуннă ытла швед тата пĕр нилĕç фильмĕсенче ÿкерĕнсен, вăл Голливудран Дэвид Селзник продюсертан «Интермеццо» (1939) фильмра ÿкерĕнме йыхрав илет.
1940- мĕш çулсенче Ингрид актёр пултарулăхне Михаил Чехов шкулĕнче вĕреннĕ.
1942- мĕш çулта Ингрид Бергман «Касабланка» фильмри хăйĕн пултаруллă актёр ĕçĕ-хĕлĕнчи чи витĕмлĕ те чаплă ролĕсенчен пĕрне — Ильза Ланд рольне вылянă.
1945- мĕш çулта Ингрид «Чи лайăх актриса» ятне илсе «Оскар» парнине çĕнтерсе илет.
1949- мĕш çулта Ингрид Бергман Голливудран тухса каять — унăн пурнăçĕнче йывăр самана паçланать; пĕрремĕш упăшкипе Петтер Линдстрёмпа уйрăлать, кĕçех Роберто Росселлинипе пĕрлешет, пĕрремĕш хĕрĕ Америкара ашшĕпе юлать, виçĕ ачисене — Робертино, Изабеллапа Изоттана пăхса ÿстерет, çав вăхăтрах кинора Роберто Росселлини фильмĕсенче те ÿкерĕнет, театрта та вылать. Изабелла Росселлини ÿссе çитĕнсен паллă актриса пулса тăрать.
Канюкова Александра Семёновна
Канюкова Александра Семёновна (хĕр чухнехи хушамачĕ — Маркова, 21.02.1919, Хитекушкăнь ялĕ, Элĕк районĕ, Чăваш АО — 01.10.2008, Шупашкар, Чăваш Республики, РФ) — чăваш чĕлхи тĕпчевçи, филологи ăслăхĕсен кандидачĕ (1950).
РСФСР халăха вĕрентӳ ĕçĕн отличникĕ.
Ингрид Бергман
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Хăйĕн пурнăçĕ çинчен «Моя жизнь» кĕнеке çырса хăварнă. мини|справа|Актрисан пĕрремĕш ролĕ, 1934 1982 çулхи çурла уйăхĕн 29-мĕшĕнче Лондон хулинче кăкăр ракĕ чирĕнчен вилнĕ.
Канюкова Александра Семёновна
Биографи
1919 çулхи нарăсăн 21-мĕшĕнче Чăваш автономи облаçĕн Элĕк районне кĕрекен Хитекушкăнь ялĕнче çуралнă.
«Чувашская диалектология» кĕнекинче Александра Канюкова чăваш диалекчĕсемпе калаçăвĕсен фонетика, морфологипе синтаксис тата лексика уйрăмлăхĕсене тишкернĕ, вĕсене хальхи литература чĕлхипе танлаштарса тĕпченĕ.
Филолог студентсемпе вĕрентекенсем валли хатĕрленĕ вĕренӳ пулăшу кĕнекинче автор чăваш чĕлхин диалекчĕсемпе калаçăвĕсен уйрăмлăхĕсене кăтартакан топонимика материалне кĕртнĕ.
А.И.Яковлева чăваш чĕлхин урокĕсене пани
А.С. Канюкова, Мускавра аспирантурăра вĕреннĕ çулсенче, Алексей Иванович Яковлева, — лешĕ хайĕн ашшĕ Иван Яковлевич Яковлев тĕлĕшпе кĕнеке çырма тапратнă пулнă, — чăваш чĕлхи урокĕсене панă. Мĕншĕн тесен пулас кĕнкене хатĕрленĕ чухне паллă историкĕн чăвашла çăлкуçсемпе усă курмашкăн тивнĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш чĕлхин тĕпчевçисем Категори:Чăваш филологĕсем Категори:Чăваш патшалăх педагогика университечĕн вĕрентӳçисем
Ингрид Бергман
Каçăсем
Категори:Швед актёрĕсем Категори:Пайăр çынсем:АПШ Категори:АПШ артисчĕсем
Ислюков Семён Матвеевич
Ислюков Семён Матвеевич (1915-1998) — патшалăх ĕслевçи, парти (КПСС) функционерĕ. Йышăннă чи аслă вырăн: ЧăвашАССР парти обкомĕн пĕрремĕш секретарĕ (1955-1968).
Асăнмалăх
Ун ячĕпе хисепленкен урамсем:
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем
Категори:1915 çулта çуралнисем Категори:1998 çулта вилнисем
Тенненберг патĕнчи çапăçу (1914)
Тенненберг патĕнчи çапăçу, — Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи пуçламăшĕнчи Раççей Империйĕпе Германи хушшинчи çăпăçу.
Категори:Пĕрремĕш тĕнче вăрçи
Пĕрремĕш Мряушля
Беренче Мряушля — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Иртюбяк юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Беркутла
Беркутла — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Ашкатар юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Иткучук
Иткучук — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 262 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453870, ОКАТО кочĕ — 80241802008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
1960
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шăмăршă районĕ
Шăмăршă районĕ, — Чăваш Республикин (РФ) администрациллĕ-территориллĕ виçи тата муниципаллă йĕркеленĕвĕ (муниципаллă район).
Чăваш Енĕн кăнтăрĕнче вырнаçнă. Районăн администрациĕ Шăмăршă салинче.
Çурçĕр енче Патăрьел районĕпе, хĕвеланăç енче Улатăр районĕпе, хĕвелтухăç енче Канаш районĕпе, кăнтăр енче Тутарстанăн Çĕпрел районĕпе тата Чĕмпĕр облаçĕпе, хĕвелтухăç енче Тутарстанăн Пăва районĕпе чикĕленет.
Шăмăршă районĕн территоринче Тутарстанăн виçĕ анклавĕ вырнаçнă, çавăн пекех Шăмăршă районĕн анклавĕсем Тутарстанпа Чĕмпĕр облаçĕ чиккинче (Улмаллă ял), Тутарстанăн Çĕпрел районĕнче (Канаш паçулки) тата Тутарстанăн Пăва районĕнче (Максим Горький паçулки)вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Пĕрремĕш хут Хырла тăрăхĕпе унти ялсем пирки XVI ĕмĕр варринчи, вырăс çарĕсем Хусан ханлăхĕне хирĕç çапăçма кайнă вăхăтри хутсенче асăнаççĕ. Анчах ку вырăнсенче çынсем авалранах пурăннă. Археологсем Никишкинăпа Улмаллă ялĕсем патĕнче ĕлĕххи пурăнмалли вырăнсене тупнă. IX–XIII ĕмĕрсенче Шăмăршă тăрăхĕ Атăлçи Пăлхара кĕнĕ. 1236-мĕш çулта монгол-тутарсен çарĕ Атăлçи Пăлхара аркатнă хыççăн, нумай çынна вĕлернĕ, ыттисем вăрмансене тарнă. Вара çак вырăнта «тискер хир» пулса кайнă.
XVI ĕмĕр варринчен, Хусан ханлăхĕ Раççей патшалăхне кĕнĕ хыççăн, çынсем каллех кунта пурăнма тытăнаççĕ. Иккĕ тапхăра палăртаççĕ:
1667-мĕш çулта Чĕмпĕр уесĕнче çак ялсене асăнаççĕ: Шимурша (Шăмăршă), Болтайка Уразлеева (Мишер Палтиел), Мордовские Тюки (Ирçе Тĕкки), Буяново, Малое Болтаево, Андреевка (Энтриел).
Çак ялсене Чăваш республикин çурçĕр тата вăта районсенчи чăвашсем, Кокшайск уесĕнчи çармăссем, Хусан уесĕнчи чăвашсемпе тутарсем, Улатăр уесĕнчи ирçесем никĕсленĕ.
1797-мĕш çулта Чĕмпĕр кĕпернинче генералла çĕр виçевне пуçланă. Хресчен общинисен, улпутсен, хуласен тата ыттисен çер чиккисене палăртнă. Çак вăхăтра Шăмăрша районĕн ялĕсем Пăва уесĕн Вăрманкасси, Хура Ката, Кахăрлă вулăсĕсене кĕнĕ.
1835-мĕш çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче Сенат хутайĕпе килĕшӳллĕн Чĕмпĕр кĕпернинчи патшалăх хресченĕсене Императăр Килĕн министерствин удел Департаментне куçарнă. Вулăссем вырăнне удел прикаçĕсем туса хунă. Хальхи Шăмăршă районĕн хресченĕсене Чĕмпĕр удел кантурĕн Шăхаль, Шăмалак тата Парки приказĕсене лекнĕ.
1920-мĕш çулхи утă уйăхĕн 24-мĕшĕнче Чăваш автономи облаçне (тĕп хула — Шупашкар) тăвас текен йышăну тухнă. ЧАО шутне Хусан кĕпернин Шупашкар, Етĕрне тата Çĕрпӳ уесĕсем, Чĕмпĕр кĕпернин Кăрмăш тата Пăва уесĕсен хăшпĕр вулăсĕсем, çав шутра Шамкайпа Шăмăршă вулăсĕсем, кĕнĕ.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
1999 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнчи халăх çыравĕпе 17.2 пин çынна шутласа илнĕ. Районта 33 ял. Ялĕсем йышлă, вăтамран 547 çын пурăнать.
Халăх йышлăхĕ — 1 тв. çм. 23 çын пурăнать.
Наци йышĕпе çакăн пек тăрăм: чăвашсем - 78%, тутарсем - 11%, вырăссем - 6,9%.
Çутçанталăк
Район вăрманпа хирлĕ вăрман зонисен чиккинче вырнаçнă. Кăнтăр хĕвелтухăç пайĕнче хура çĕр çинче хирсем вырнаçнă. Çурçĕр тата хĕвеланăç пайĕсенче Сăр тăрăхĕнчи вăрман вырнаçнă. Районăн пысăк пайне (56 %) вăрман йышăнать. Унта хыр вăрманăнĕ анлă сарăлнă, хутăш хурăнпа ăвăс ӳсет. Вăрмансен 54 % хыр йышăнать, 8 % - юман, çĕмçĕ çулçăллă йывăçсем (ăвăс, хурăн, çăка) -  35 %. Вăрманта пăши, сăсар, путене, хир чăххи пурăнать. Пасна хĕрринче хăнтăрсем пурăнаççĕ. Шăмăршă районĕнче Чăваш вăрманĕ наци паркĕ вырнаçнă.
Шыв ресурсĕсем
Район тăрăх Хырлапа Пасна тата вĕсен юррисем юхаççĕ. Çĕр айĕнчи шывăн пахалăхĕ начар пулинпе Хырла юханшывĕ çинче Патирек ялĕ патĕнче 15 млн м3 калăпăшлă шывуправĕ тăваççĕ.
МИХ
Районти хаçат "Шăмăршă хыпарĕ".
Ял тăрăхĕсем
Район шутне 9 ял тăрăхĕ кĕрет:
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен Категори:Чăваш Енĕн районĕсем
Берсианка
Берсианка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 48 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
2002
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Александровка (Мелеуç районĕ)
Александровка  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 625 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453877, ОКАТО кочĕ — 80241805001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Цаплина Раиса Ионовна
Цаплина Раиса Ионовна (1920, çурла, 16, Саруй ялĕ, Çĕрпӳ уесĕ, (халĕ Чăваш Енĕн Вăрмар районĕ) — 1990, çу, 8, Шупашкар, Чăваш Республики) — филологи ăслăхĕсен кандидачĕ, ăслăхăн аслă ĕçтешĕ.
Чăваш чĕлхин диалектологине тĕпчекенĕ, тăван чĕлхене чăваш шкулĕсенче вĕрентмелли пулăшу кĕнекин авторĕ. Чăваш чĕлхине пуçламăш шкулта вĕрентмелли фонохрестомати, чăвашла-вырăсла (1961, 1982) сăмахсарсен автăрĕсенчен пĕри.
Пурнăçĕ
1920 çулхи çурла уйăхĕн 16 Çĕрпӳ уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Вăрмар районĕ) Саруй ялĕнче çуралнă.
Ялти шкултан вĕренсе тухнă хыççăн Çĕрпӳри педагогика училищинче (1935—1938), Чăваш патшалăх педагогика институчĕнче (1939—1942) пĕлӳ илнĕ. 1944-1948 çулсенче СССР Ăслăлăхсен академийĕн Чĕлхе пĕлĕвĕн институчĕнче вĕренсе филологи ăслăхĕсен кандидачĕн диссертацине хӳтĕленĕ.
ЧНТИре чĕлхе пайĕн ĕçтешĕ, ертӳçи пулса ĕçленĕ (1948-1952), РСФСР Çутĕç министерствин Наци шкулĕсен институчĕнче вăй хунă.
Шкулсенче тăван чĕлхене вĕрентес ĕçе лайăхлатмалли майсене тишкерсе статьясем, икĕ кĕнеке пичетлесе кăларнă. Унсăр пуçне вăл Монголири (1957—1959), Германири (1964), Болгарири (1974) аслă шкулсенче вырăс чĕлхи вĕрентнĕ.
Раиса Цаплина чăваш чĕлхин вырăнти калаçăвĕн материалĕсене пухма диалектологи экспедицийĕсене яланах хутшăннă, вĕсене тĕпчесе çырнă ăслăлăх статйисем тĕрлĕ пухăвсемпе журналсенче пичетленсе тухнă.
1990 çулхи çу уйăхĕн 8-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:1920 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 16-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1990 çулта вилнисем Категори:Çăвăн 8-мĕшĕнче вилнисем
Бермушь
Бермушь — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Юг юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Хитекушкăнь
Хитекушкăнь, — Чăваш Енри Элĕк районĕнчи ял. Тавăт ял тăрăхĕнче шутланать.
Этимологи
Ял ячĕ Хитек ойконим çумне "ушкăнь" топоформант хушăнса пулнă. "'Пирĕн яла ĕлĕкех Хитек тенĕ. Кунта чи малтан Хитек ятлă çын куçса килнĕ тет. Унăн 3 ывăл пулнă: Йăхти, Йăхатни, Йăрлак.' (87 çулти А. Марков каланине 1946 çулта А. С. Канюкова çырса илнĕ.)"
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта 175 (2006) çын пурăнать. Икĕ урам — Çыран хĕрри, Ленин урамĕсем.
1859 çулта Хитекре 33 кил, 78 арçынпа 77 хĕрарăм пурăннă. 1907 çулта — 379 çын, 1926 çулта 86 килте 407 çын пурăннă.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Варнар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.