cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тăвай
Истори
Малтан ял çавăн пекех Архангельское тата Тăвай Тимеш ятпа паллă пулнă. Тимеш ячĕпе Тăвай 1565 çултанпа паллă. Ку вăл ялăн пĕрремĕш ячĕ пулнă. XV - ХVI ĕмĕрсенче çапла Хусан ханлăхĕнче ял ячĕ калаçăва кĕнĕ. XVII ĕмĕр варринче ял çыннисем кăнтăралла куçма пуçланă. Çапла Тăвай районĕнчи Элексей Тимеш, Тип Тимеш, Анатри Тимеш, Йĕпреç районĕнчи Чăваш Тимеш (Тăвай Тимеш) ялĕсем пуçланса кайнă. Чăваш Енре Тимеш ятлă 10 ял тарин пур.
Ялăн иккĕмĕш ячĕ — Архангельское. Иван IV патша Атăлçи халăхĕсене Христос тĕнне кĕртессине пуçарса янă хыççăн чăвашсене те тĕне кĕртме тытăннă. 1720-1722 çулсенче Пётр I патша та темиçе хушу кăларнă ку тĕлпе. 1740 çултан вара правительство ĕçе пĕтĕм вăйпа пуçарăннă. Вĕсем халăха вăйпа кӳлĕсене кĕртнĕ, хĕрес тыттарса вырăс ятсене панă. Çавăн пекех чиркӳсем хăпартнă. 1757-1759 çулсенче Тăвайра чиркӳ хăпартнă. Вал чиркӳ ячĕнчен, Михаил Архангела халаланнăскертен, ял ячĕ те улшăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Григорьев Иван Андреевич
Григорьев Иван Андреевич — (1915-21.01.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 21. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 3-мĕш танк çарĕн 6-мĕш гварди кавалери корпусĕн 8-мĕш гварди кавалери дивизин 33-мĕш гварди кавалери полкĕн хĕç эскадронĕн командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
1270
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1271
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гургурей
Гургурей — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 177 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452235, ОКАТО кочĕ — 80240890008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Алшик
Алшик — Йĕпреç районĕнче вырнаçнă ял] ). Кĕлĕмкасси ял тăрăхне кĕрет.
Кун-çулĕ
Яла 1928 çулта никĕсленĕ. Паянхи кунта ялта 13 кил.
Чăваш республикинчи Йĕпреç районĕнче Алшик пурри паллă. Тутарстанти Пăва районĕнче Альших пур (унта чăвашсем пурăнаççĕ, анчах пĕр тĕлте — тутарсен кĕтесси). Çапах та Альшихе çавăнтан куçса килнисем пуçарса янă теме васкамалла мар. Мĕншĕн тесен Алшикĕ хăй те çамрăкскер, XX ĕмĕрте çеç никĕсленĕскер. Алшик тесе йĕпреçсем вăрманти уçланкăна каланă. Тĕпри чăн пĕлтерĕшĕ — çын ячĕ (антропоним). Эппин Альших тени те çавнах (çын ятне) пĕлтерме пултарать. Пĕр ятăн фонетикăлла тĕрлĕ варианчĕсем.
Асăрхавсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Çĕпĕр дивизийĕ (драма)
Çĕпĕр дивизийĕ — Николай Терентьев (1925-2014) 1971-мĕш çулта çырнă драма. Хушма ят та пур — Сансăр пурнăç çук.
Драма тăрăх лартнă спектакльсем
Вуннă ытла профессилле театр сцени çинче кăтартнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш литератури Категори:Паллă чăваш пьесисем
Нухай чĕлхи
Нухай чĕлхи (ногай тили, ногайша) — ытларах Ставрополь Еное, Дагестанра, Карачай-Черкесире, Аçтăрхан облаçĕнче пурăнакан нухай халăхĕн чĕлхи. Нухай чĕлхи Раççей Федерацинче 87,1 тыс. çын пуплет (2010, çырав), çав шутра 81851 нухай. Çурçĕр-анăç (кăпчак) чĕлхисен кăпчак-нухай кĕçĕн группине кĕрет. 3 диалекта палăртаççĕ: хăй нухай (Ставрополь Ен), каранухай (Дагестан) тата акнухай (Карачай-Черкеси). Уйрăмлă вырăн аçтăрхан-нухай диалекчĕ йышăнать.
Нухай литератури
Нухай прозăçисемпе свăвăçĕсем:
Лун-Вож (Чикшина юппи)
Лун-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Чикшина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1272
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1273
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1274
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Субай
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Григорьев Иван Иванович
Григорьев Иван Иванович — (29.09.1922-08.05.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 2-мĕш сывлăш çарĕн 2-мĕш гварди штурмлакан авиаци корпусĕн 5-мĕш гварди штурмлакан авиаци дивизин 93-мĕш гварди штурмлакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Ильин Виктор Алексеевич
Ильин Виктор Алексеевич, -- Чăваш Патшалăх Канашĕн депутачĕ, паллă адвокат. Йĕпреç районĕнчи Алшик ялĕнче çуралнă. Авланнă (иккемĕш хут), тăватă ачаллă.
1986 çулта Мускав патшалăх университечĕн юридици факультетĕнче вĕренсе аслă пĕлӳ илнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш политикĕсем
Омск
Хулара промăçлăх вăйлă аталаннă. Кунта Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи вăхăтĕнче нумай ВПК предприятиĕсем куçса килнĕ.
Кун-çулĕ
Омск хӳтĕлĕхне 1716 çулта Бухгольц туса лартнă.
Хула шутне 1782 çулта кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Омск Категори:Омск облаçĕ
1275
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1276
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дон (журнал)
Дон — вырăсла пичетленекен литература журналĕ.
Кун-çулĕ
Тан-çинчи-Ростовра 1925 çултанпа тухать.
Бриш (Зиган юппи)
Бриш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зиган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Сверчков Никита Кузьмич
Сверчков Никита Кузьмич (27.1.1891, Енĕш Нăрваш ялĕ, Çĕрпӳ уесĕ, Хусан кĕпĕрни (халĕ Чăваш Енĕн Тăвай районĕ) — 18.7.1985, Шупашкар, Чăваш АССР) — ӳкерçĕ, ССРП ӲП пайташĕ (1934 ç.), Чăваш АССР халăх ӳкерçи (1975 ç.), РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ ( 1981 ç.), Хĕрлĕ Çăлтăр тата «Хисеп палли» орденĕсен кавалерĕ. Унăн ятне çавăн пекех Чăваш АССР Ӗç Мухтавĕпе Паттăрлăхăн Хисеп Кĕнекине çырса хунă
Биографи
1912 çулта Хусанти ӳнер шкулĕнче пĕлӳ пухнă, 1917 çулта Санкт-Петербургри ӳнер академин аслă ӳнер училищинче вĕренсе тухнă. 1931 çулта çавăн пекех Омскра вырнаçнă чукун çул транспорчĕн инженерĕсен институтĕнче вĕренсе тухнă.
1923-1927 çулсенче Бийск хулинче «Алтай Çăлтăрĕ» хаçатăн секретарĕ, кайран Омскра вырнаçнă М. А. Врубель ячĕпе хисепленсе тăракан ӳнерпе промăçлăх техникумĕнче ректор пулса ĕçленĕ. АХРР Çĕпĕр Анăç филиалĕнче вĕрентнĕ (1928-1931).
1923-1941 çулсенче «Капкăн» журналта ӳкерçĕ вырăнĕнче ĕçленĕ. 1940-1951 çулсенче Шупашкарти ӳнер училищинче вĕрентнĕ, 1948-1951 çулсенче Шупашкарти пĕрремĕш ача-пăча ӳнер шкулĕн директорĕ пулса тăрăшнă.
Ӗçĕсем
Паллă ĕçĕсем:
1277
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шăнкăртам
Шăнкăртам(тут. Шыгырдан, выр. Шыгырдан, 1939-94 çулсенче Чкаловское, маларах Шихирданы) - Патăръел районĕнче вырнаçнă тутар ялĕ. Ял витĕр Юхма юханшывĕ юхать.
Истори
Шăнкăртамра тутарсен мишер ушкăнне кĕрекенсем пурнаççĕ. Эппин яла та çавсемех, мишерсем (тутарсем), никĕсленĕ. Вĕсем вара кунта хĕвеланăç енчен çеç куçса килме пултарнă.
Кăсăклă фактсем
Ĕлеххи тахăш вăхăтра Шăнкăртамра пурăннă темĕнле Эптĕлмен пирки халăхра çÿрекен историлле халапсем пур.
Асăрхавсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Лыаю (Чикшина юппи)
Лыаю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Чикшина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 60 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Раштав, 18
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1278
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1279
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шига (Зиган юппи)
Шига — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зиган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
1280
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Капаев Иса Суюнович
Капаев Иса Суюнович (çĕртме, 16, 1949, Эркин-Юрт) — нухай çыравçи тата публицисчĕ. Карачай-Черкеси халăх çыравçи.
Биографи
Иса Капаев Эркин-Юрт аулĕнче (халĕ Карачай-Черкесин Нухай районĕ) 1949 çулхи çĕртмен 16-мĕшĕнче çуралнă. Ашшĕ — С. И. Капаев.
Ростоври çурт-йĕр тăвăм инженер институтĕнче тата Мускаври А. М. Горький ячĕллĕ литература институтĕнче вĕненсе тухнă. «Ленин йолы» хаçатра вăй хунă.
Пултарулăхĕ
Пĕрремĕш калавне Капаев 1968 çулта пичетленĕ. 1970-мĕш çулсен пуçламăшĕнче «Дон», «Дружба народов», «Знамя», «Юность» литература журналĕсемпе ĕçленĕ. Уйрăммăн пĕрремĕш кĕнеки — «Куржын» — 1975 çулта тухнă.
1970-мĕш çулĕсен вĕçĕнче — 1980-мĕш çулĕсен пуçламăшĕнче унăн «Сказание о Сынтаслы», «Салам, Михаил Андреевич!», «Гармонистка» повеçĕсем тата «Вокзал» романĕ куе çути курнă. Çыравçăн пултарулăхĕнче «Книга отражений» роман (1989, 1991) паллă вырăн йышăнать.
1990-мĕш çулĕсен пуçламăшĕнче Капаев публицистикăпа хăтланма тытăнать. Çаплах вăл вырăс чĕлхиллĕ «Половецкая луна» нухай журналне йĕркелесе яраканĕ тата тĕп редакторĕ шутланать.
2000 çулта Капаевăн «Уплывающие тени» кĕнеки тухнă, унта пĕр ятлă повеçпе «Мародёры Великой степи» эссейĕ тухнă.
Капаевăн хайлавĕсене пăлхар, казах, каракалпак, поляк тата вырăс чĕлхисене куçарнă.
Каçăçем
Категори:Нухай çыравçисем Категори:Карачай-Черкеси халăх çыравçисем
Архитектура палăкĕ
Архитектура палăкĕсем тата хула тăвас палăксем — вырăнтан куçман (архитектураллă çурт-йĕр шалти тата тулаш ĕнĕн пайĕсем) наци е халăхсен хушшинче тивĕçлĕ вырăнта тăракан материаллă тата чун хавал пултарулăхĕн уйрăмах пĕлтерĕшлĕ тăвăмĕсем. Хальхи вăхăтри раççей сакунĕнче «архитектура палăкĕ» тенĕ вырăнне е «объект культурного наследия», е çавăнпа пĕр хаклă «вырăнтан куçман историпе культура палăкĕсем» теççĕ.
Архитектура палăкĕсем çаксем пулаççĕ:
Каçăсем
Категори:Çурт-йĕр тăваслăх Категори:Архитектура Категори:Архитектура палăкĕсем
1281
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бахмут (Куюркаçи районĕ)
Бахмут  — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 649 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Иртыш (юханшыв)
Иртыш, — Азире юхакан юханшыв, Обь юханшывăн тĕп юппи. Тăршшĕ 4370 çухрăмпа танлашать. Китай (525 çухрăм), Казахстан (1835 çухрăм) тата Раççей (1835 çухрăм) çĕрĕсем урлă юхать. Бассейн лаптăкĕ — 1643 пин км².
Иртыш çалкуçĕ Китай енчи Алтайăн тăвĕсенче вырнаçнă. Китайран вăл Хура Иртыш ятлăскер Казахстанри Зайсан котловинине юхса кĕрет. Çапла вăл Зайсан кӳллине лекет. Унсăр пуçсăр ку кӳлле Тарбогатай тата Саур хребечĕсенчен, Рудаллă Алтайран пит нумай юханшыв юхса кĕрет. Иртыш вара Зайсан кӳлĕрен çурçĕр-хĕвеланăçнелле Бухтарма ГЭСĕ урлă юхса тухать. Çавăн пекех юханшыв çинче Шульбин ГЭСĕ вырнаçнă.
Кимĕсем юханшыв тăрăх ака уйăхĕпе чӳк уйăхĕчен ишме пултараççĕ.
1283
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Крымчак чĕлхи
Крымча́к чĕлхи —  крымчаксен чĕлхи, крым- тутар чĕлхин калаçăвĕ , тĕрĕк чĕлхисен кăпчак-половец кĕçĕн группине кĕрет.
Литература
Категори:Кăпчак чĕлхисеми Категори:Украина чĕлхисем Категори:Крым чĕлхисем Категори:Пĕтекен чĕлхесем
1284
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бильярд
thumb|Бильярд чăмăрĕсем, [[пул вылямалли]] thumb|Сĕтел, чăмăрĕсем, [[пул вылямалли]]
Билья́рд е биллиард - спорт тĕсĕ...
Карамболь
Пӗр бортлӑ карамболта бильярдистсем шурӑ, сарӑ тата хӗрлӗ шарсемпе выляҫҫӗ. Партипе ӑмӑртакансенчен пӗри 30 е 60 куҫлӑх пухсан вӑйӑ пӗтет.
Шубарин Владимир Александрович
Владимир Александрович Шубарин (раштав, 25 1934, Новокузнецк — çу, 17 2002, Мускав) — паллă совет эстрада артисчĕ, 60-, 70- тата 80-мĕш çулсенчи юрăçă,  Раççей тава тивĕçлĕ артисчĕ.
Каçăсем
Категори:Çынсем, алфавитпа
Лун-Вож (Шежимъю юппи)
Лун-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Шежимъю юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Текумсе вăрçи
мини|справа|Текумсе вилĕмĕ, кĕнекери ÿкерчĕк, 1912 Текумсе вăрçи (Tecumseh's War) е Текумсе пăлхавĕ (Tecumseh's Rebellion) — 1811-1812-мĕш çулсенчи АПШн ĕлĕххи çурçĕр-хĕвеланăçри Уильям Гаррисон Индиана губернаторĕ ертсе пынă АПШ çарĕпе шауни индей йăхĕнчен тухнă çврпуçĕ Текумсе ертсе пынă Текумсе конфедерацийĕ тенĕ тĕрлĕ индей йăхĕсен пĕрлешÿллĕ çарĕ хушшинчи хĕçпăшаллă хирĕçÿ.
Кун-çулĕ
1811 çулхи чӳк уйăхĕн 7 Типпекану патĕнчи çапăçу пулса иртнĕ, американсем çĕнтернĕ, Профетстаун хулине çунтарса янă. Уильям Гаррисон хăйĕн çарĕпе Винсенса таврăннă.Текумсе конфедерацийĕшĕн вăл питĕ йывăр пулнă; Тенскватава хăйĕн нумайĕш çыннисене тата пиччĕш шанăçне çухатнă. Текумсе хăй индей пĕрлешĕвне çĕнĕрен ура çине тăратма тăрăшсан та конфедерацийĕ хăйĕн малтанхи вăйне кĕреймен.
Анкăл-американ вăрçи пуçлансан, Текумсе хăйĕн çарĕпе британ çарне кĕрет. Унăн çарçыннисем британсем Детройта хăйсен аллине илме пулăшнă, Текумсене хăйне британ çарĕн бригада генералĕ туса хунă.
Текумсе 1813-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 5-мĕшĕнче çара аллă кĕрешÿре, çурçĕр Канадари Темс юханшывĕ патĕнчи çапăçура паттăрла вилнĕ. Ун хыççăн индей йăхĕсен пĕрлешĕвĕ арканнă.
Каçăсем
Категори:Истори Категори:Хирĕçӳсем Категори:Вăрçăсем Категори:Вăрçă Категори:XIX ĕмĕр вăрçисем
Шида (Зиган юппи)
Шида — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зиган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
1285
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Григорьев Илья Леонович
Григорьев Илья Леонович — (15.07.1922-01.05.1994), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Беларуç фрончĕн 33-мĕш çарĕн 70-мĕш перевçĕсен дивизин 252-мĕш перевçĕсен полкĕн снайперсен взвочĕн командирĕ, гварди старшини.
1286
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Авăн, 4
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Авар (тĕрĕк) чĕлхи
Ава́р чĕлхи — Паннонире VI—IX ĕмĕрсенче авар халăхĕн çухалнă чĕлхи, Авар хаканлăхĕ пĕтсен çухалнă. Тĕрĕк чĕлхисен йышне кĕрет. Тăванла чĕлхесем - огур («пăлхар») группи.
Литература
Категори:Авалхи чĕлхесем Категори:Тĕрĕк чĕлхисем Категори:Пăлхар чĕлхисем
1287
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1288
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1289
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гердъю (Щугор юппи)
Гердъю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Щугор юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Хĕрлĕ Восток (Бахмутский ял тăрăхĕ)
Хĕрлĕ Восток  — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 64 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Григорьев Леонид Михайлович
Григорьев Леонид Михайлович — (13.08.1913(31.07)-06.10.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 61-мĕш çарĕн 12-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 37-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн рота командирĕ, гварди лейтенанчĕ.
Григорьев Николай Васильевич
Григорьев Николай Васильевич — (14.10.1918-13.01.1976), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра [1-мĕш Беларуç фрончĕн 7-мĕш гварди кавалери корпусĕн 15-мĕш гварди кавалери дивизин 147-мĕш гварди артиллери-миномёт полкĕн оруди командирĕ, гварди сержанчĕ.
1290
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Медвежья (Щугор юппи)
Медвежья — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Щугор юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Зигаза (Зилим юппи)
Зигаза — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зилим юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Элпи Валентина Андреевна
Валентина Андреевна Элпи (Эльби Валентина Андреевна, чăн хцшамачĕ — Андреева; кăрлач, 31, 1913, Кивĕ Пуянкасси, Çĕрпӳ уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Тăвай районĕ Чăваш Ен) — авăн, 28, 2014, Шупашкар) — чăваш çыравçи, драматургĕ.
ССКП пайташĕ (1940), СССР ÇП пайташĕ 1965-па, ЧАССР тава тивĕçлĕ культура ĕçтешĕ(1989)
Кун-çулĕ
Малтан хăйсен ялĕнчи пуçламăш шкултан, унтан Вăрмар районĕнчи Кавалти сакăр çул вĕренмелли шкултан вĕренсе тухнă. 1930 çулта Шупашкарти медицина техникумне вĕренме кĕнĕ, анчах ăна унтан вĕренсе тухма май килмен. Пĕр çулталăк хушши Вăрмар районĕнчи Пăртасри участок пульницинче медаппа пулнă. 1932—1934 çулсенче вăл Куславкка районĕнчи хаçат редакцийĕнче ĕçленĕ. 1934 çулта «Канаш» (хальхи «Хыпар») хаçат редакцине куçнă. 1936—1938 çулсенче хаçат редакцийĕсенче ĕçлеме хатĕрлекен шкулта вĕреннĕ. 1938—1968 çулсенче Чăваш АССР Министрсен Совечĕ çумĕнчи Радиовещанипе телевидени комитетĕнче ачасем валли паракан передачăсен редакторĕ пулса ĕçленĕ.
1294
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Элпи Валентина Андреевна
Пултарулăх ĕçĕсем
Валентина Элпи çырăвĕсене ытларах пайĕпе ача-пăчасене халалланă. Çыравçăн малтанхи калавĕсем республикăри хаçат-журналсенче 1946 çулта пичетленме пуçланă.
Унăн ĕçĕсем çак кĕнекесенче пичетленсе тухнă:
Рецензисем
В. Эльби пултарулăхĕпе тата кĕнекисемпе çак рецензисемпе статьясем паллаштараççĕ:
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш Енĕн çыравçисем Категори:Чăваш Енĕн драматургĕсем Категори:Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçтешĕсем
1293
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тутарсем (пĕлтерĕшсем)
Тутарсем — нумай пĕлтерĕшлĕ ăнлав.
Çавăн пекех
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
1295
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1296
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хусан тутарĕсем
Хусан тутарĕсем — тутар халăхĕн тĕп этнос группи. Тĕрĕк чĕлхисен кăпчак группине кĕрекен тутар чĕлхин вăта диалекчĕ. Хусан тутарĕсен этносĕн никĕсне тĕрĕк (пăлхарĕсем, кăпчаксем тата ур.) халăхĕсем, çаплах именькă культурин тĕпренчĕкĕсем хунă.
Литература
Категори:Тутарсем Категори:Хусан ханлăхĕ Категори:Тутарстан халăхĕсем Категори:Полхарсем Категори:Тĕрĕк халăхĕсем
Кысынды (Зилим юппи)
Кысынды — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зилим юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Кыртаёль (Щугор юппи)
Кыртаёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Щугор юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1297
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1298
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Григорьев Николай Михайлович
Григорьев Николай Михайлович — (02.12.1925 - 25.08.2016), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 65-мĕш çарĕн 354-мĕш перевçĕсен дивизин 1203-мĕш перевçĕсен полкĕн разведка отделенин командирĕ, кĕçĕн сержант.
Сед-Ю (Щугор юппи)
Сед-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Щугор юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 46 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Бэттл Граунд (Индиана)
Бэттл Граунд (Battle Ground) — АПШ Индиана штачĕн Типпекану тавралăхĕнчи пĕчĕк хула. 2010 çулта шутланă тăрăх, халăхĕ шучĕ — 1,334 çын. Текумсе вăхăтĕнче пулса иртнĕ çапăçу вырăнĕнчен çывăх вырнаçнă. Battle Ground Индиана штатĕнчи статистикаллă районăн тĕп Лафайетт хулин пайĕ шутланать.
Каçăсем
Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Хула
1299
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Григорьев Николай Иванович (Совет Союзĕн Паттăрĕ)
Григорьев Николай Иванович — (14.12.1922-04.08.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 26. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 8-мĕш гварди çарĕн 57-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 64-мĕш гварди уйрăм танксене пĕтерекен дивизионăн командирĕн çумĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Ляга-Вож (Ыджыд-Ляга юппи)
Ляга-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Ыджыд-Ляга юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Покровка (Куюркаçи районĕ)
Покровка  — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 165 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453293, ОКАТО кочĕ — 80254840001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
1300
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1988
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çу, 15
Тĕнчери çемье кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1301
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1302
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мендим (Зилим юппи)
Мендим — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зилим юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 54 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Григорьев Павел Михайлович
Григорьев Павел Михайлович — (29.06.1921-03.05.1978), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр-Анăç фронтăн 3-мĕш гварди çарĕн 179-мĕш танксене пĕтерекен артиллери полкĕн артиллери орудин тĕллекенĕ, сержант.
Улпут
Улпут - пуян çын, Пăлхаварчченхи Раççейĕн сословийĕ.
Ку сословине кĕрекен çынсем ытларах енĕпе çĕр тытнă, ытти çынсене тара тытса ĕçлеттернĕ.
Категори:Раççей сословийĕсем
1989
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1986
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Янги-Аул (Кушнаренко районĕ)
Янги-Аул  — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 17 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Чутей
Чутей, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 612 çын, çав шутра 285 арçын, 327 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
Чутей ялĕ питĕ авалхи ял шутланать. Ятне тĕне кĕмен Чутей чăвашран пулса кайнă. Вăл ку вырăна Сĕве юханшывĕ хĕрринчен Хусан ханлăхĕ вăхăтĕнчех куçса килнĕ. Çапла 1565-1568 çулсенче иртернĕ халăх çыравĕсем тăрăх Атăлăн сылтăм енче 198 ял кăна пулнă. Вĕсен шутĕнче Чутей ялне те ассăннă пулнă. 1858 çулта 82 килте кунта 578 çын пурăннă. 1913 çулта вара кунта 175 кил шутланнă.
Ялти чиркĕве 1888 çулта хăпартнă. 1891 çулта чиркĕве Христос çуралнă ячĕпе сăвапланă, тăррине тимĕрпе витнĕ пулнă.
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1925 çулхи чӳк уйăхĕн 9-мĕшчен Кив Тепит вулăсне, кайран, 1927 çулчен, Тĕмер вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
1303
Çуралнă
''Çав. пекех: Категори:1303 çулта çуралнисем''
Вилнĕ
''Çав. пекех: Категори:1303 çулта вилнисем''
Категори:Çулсем
1305
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вой-Вож (Энтюшъю юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Энтюшъю юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Григорьев Сергей Иванович
Григорьев Сергей Иванович Григор'єв Сергій Іванович — (26.12.1922-19.06.1998), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 23. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 40-мĕш çарĕн 161-мĕш перевçĕсен дивизин 575-мĕш перевçĕсен полкĕн çуран разведка взвочĕн командирĕ, старшина.
Хĕрлĕ Октябрь (Нурлат районӗ)
Красный Октябрь — Тутарстанăн Нурлат районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Яла чăвашсем1928-мĕш çулта йĕркеленĕ.
Тутар АССРĕн Чистай кантонне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Тинĕсçум ен
thumb|200px|Тинĕсçум Енy парад гербĕ Тинĕсçум ен — Раççей Федерацин субъекчĕ.
Тинĕсçум енне 1938 авăнăн 20-мĕшĕнче СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн «Инçет Хĕвелтухăç Енне Хабаров тата Тинĕсçум Енĕсене уйăрасси» хутайĕпе (Тинĕсçум Ен шутне Инçет Тухăçăн 1939 тата 1943 çулĕсенче пăрахăçланă Тинĕсçум тата Уссури облаçĕсене кĕртнĕ) йĕркеленĕ.
Администраци центрĕ — Владивосток хули.
Лаптăкĕ — 165,9 пин çм².
Халăх йышĕ — 1982 пин çын (2010). Йышлăхĕ: 11,9 çын/çм² (2010), хулари халăх шайĕ: 75,4 % (2010).
Климат
thumb|250px|Врангель паççулки тайфун иртсен
Спорт
Енре халăх чи кăмăлакан спорт — футбол.
Каçăсем
*
Югыдъёль (Югыд-Вуктыл юппи)
Югыдъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Югыд-Вуктыл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Вой-Вож (Ыджыд-Сунаёль юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Ыджыд-Сунаёль юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Горный Ключ
Горный Ключ — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 143 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Горный Ключ
Майгашта (Кага юппи)
Майгашта — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кага юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Сарышка (Зилим юппи)
Сарышка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зилим юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1306
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1306 çулта çуралнисем
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:1306 çулта вилнисем
Категори:Çулсем
Аслă Петĕр кӳлмекĕ
thumb Аслă Петĕр кӳлмекĕ — Япон тинсĕн Тинĕсçум Енĕн (Раççей) чи пысăк кӳлмекĕ.
Тинĕсçум Енĕн кăнтăр енче, тухăçра Поворотный сăмсахĕпе, анăçра Туманная юханшыв вăрри хушшинче вырнаçнă.
Ямансар
Ямансар — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 267 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Аслă Петĕр кӳлмекĕ
Кӳлмекĕн çыранĕсем питĕ татăклă та çавăнпа шалти кӳлмексем пур: Посьет, Славян, Амур, Уссури, Стрело́к, Восток, Находка кӳлмекĕсем.
Ямансар
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Аслă Петĕр кӳлмекĕ
Кӳлмекре300 ытла тĕслĕ пулă çӳрет, çулла çанталăк ăшăнсан кăнтăрти 105 тĕсли те кунта çитет.
Ямансар
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Аслă Петĕр кӳлмекĕ
Аслă Петĕр кӳлмекĕн хĕрринче вырнаçнă хуласем: Владивосток, Находка, Большой Камень, Фокино, çаплах Лăпкă океанри Раççейĕн чи пысăк порчĕ — Восточный.
1307
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1307 çулта çуралнисем
Аслă Петĕр кӳлмекĕ
Утравсем: Русский, Попов, Рейнеке, Рикорд, Моисеев, Фуругельм, Аскольд, Путятин, Римский-Корсаков архипелагĕ, Пахтусов, Желтухин, Два Брата.
Хĕл каяс умĕн юхса çӳрекен пăрсем пĕчĕк кӳлмексене тата Аслă Петĕр кӳлмекĕн чылай пайне хуплаççĕ.
1855 – 1859 çулсенче Виктория кӳлмекĕ ятлă пулнă.
1307
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Аслă Петĕр кӳлмекĕ
1860—1863 çулсенче кӳлмекĕн хĕррине, вырăс-корей чиккине çити, çаплах Аскольд, Путятин тата 25 пĕчĕкрех утрава карттă çине тинĕс-çар гидрографĕ Василий Матвеевич Бабкин çырса хунă. В 1888—1891 кӳлмекĕн кăнтăр пайне Тухăç океанри Уйрăм фото ӳкернĕ. Ĕçсене К. П. Андреев лейтенант ертсе пынă, паллă гидролог Н. В. Морозов та хутшăннă.
Çулсерен кӳлмекре мĕнпур раççейри «Аслă Петĕр кӳлмекĕн кубокĕ» парăс регати (КЗПВ) иртет.
Каçăсем
Категори:Тинĕсçум Енĕн кӳлмекĕсем Категори:Япон тинĕсĕн кӳлмекĕсем
Гостюхин Владимир Васильевич
Влади́мир Васи́льевич Гостю́хин (10.3.1946, Свердловск, РСФСР) — совет тата Беларуç актёрĕ.
Каçăсем
Категори:1946 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 10-мĕшĕнче çуралнисем Категори:СССР артисчĕсем Категори:Раççей артисчĕсем Категори:Беларус артисчĕсем Категори:РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕсем
Яклашкин Морис Николаевич
Яклашкин Морис Николаевич (1947, авăн, 4, Чутей ялĕ, Тăвай районĕ, Чăваш АССР çур.), — хор дирижёрĕ, педагог, профессор (1999), Шупашкар хулин хисеплĕ гражданĕ.
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1989), Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1992), Чăваш Републикин патшалăх парнин лауреачĕ (1997).
Чăваш патшалăхĕн академи симфони капеллин пултарулăх ертӳçи.
Пурнăçĕ
1947 çулхи авăн уйăхĕн 4-мĕшĕнче Чăваш АССР кĕрекен Тăвай районĕнчи Чутей ялĕнче çуралнă.
Морис Яклашкинăн пултарулăхĕ Чăваш Патшалăх телерадиовĕн хорĕпе çыхăннă. Хорта вăл 1977 çултанпа хормейстер пулса ĕçлет, 1986 çултанпа пултарулăх ертӳçи тата тĕп дирижёрĕ пулнă. 1992 çулта вăл хор Чăваш патшалăх академи капелли ятне тивĕçет. Хăйĕн хорĕпе нумай хулана çитсе курнă: Мускав, Санкт-Петербург, Чулхула, Тĕмен, Хусан, Йошкар-Ола, Саранск, Ижевск, Ĕпхӳ. Çаплах Венгрире тата Чехословакинче хăйсен пултарулăхне кăтартнă.
М. Н. Яклашкин профессор тăрăшнипе 2005 çулта И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ йышĕнчи ӳнер кафедрине ӳнер факультечĕ шайне хăпартнă. Халĕ çак факультет Чăваш Республикинче мусăк пултарулăхĕн наци кадрĕсене хатĕрлес ĕçре пĕрремĕш мусăк вĕренӳ керменĕ шутланать.
2007 çулта Хусанти Н. Г. Жиганов ячĕллĕ патшалăх консерваторинче Раççей, Казахстан тата Тутарстан халăх артисчĕ Ф.Ш.Мансуров профессор класĕнче «опера-симфони дирижирĕ» ăсталăха туянса вĕренсе тухнă.
Халĕ Морис Яклашкин Шупашкарти кĕвĕ училищинче тата Чăваш педагогика университетĕнче композиципе педагогика факультечĕнче хор дисциплинисене вĕрентет.
Пултарулăхĕ
Пĕтĕм Союзри радио валли Яклашкин ертсе пынă хор 200 ытла юрă çырнă. Чăваш мусăкĕн аудио- тата грамçырнисене (пĕтĕмĕшле шăрантару 2 сехет) Пĕтĕм Союзри «Мелодия» тата ХАО «Русский диск» фирмăсем хатĕрленĕ. Яклашкин ертсе пынă хор çырнă 1000 яхăн хайлав Чăваш радиовĕпе телекурав фончĕсенче упранаççĕ. Капелла Чăваш патшалăх капелли Пĕрлешӳсен çурчĕн колонна залĕнче, Мускав патшалăх П. И. Чайковский ячĕллĕ Консерваторин Пысăк концерт тата Рахманинов залĕсенче, «Россия» тата Гнесинсен ячĕллĕ мусăк академин, Композиторсен тĕп çурчĕн, А.А. Фадеев ячĕллĕ Литераторсен çурчĕн концерт залĕсенче, «Мускав кĕрĕ» (Московская осень), «Раççей мусăкĕн панорами» (Панорама музыки России) мусăк фестивалĕсене хутшăннă.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Шупашкар хулин хисеплĕ гражданинĕсем Категори:1947 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 4-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем Категори:Дирижёрсем, алфавитпа Категори:Чăваш дирижёрĕсем Категори:Раççей дирижёрĕсем Категори:ССРП дирижёрĕсем
Велью (юханшыв)
thumb|left|Печора бассейнĕ Велью — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 173 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Transparency International
мини|Transparency International Transparency International — коррупципе кĕрешекен тата пĕтĕм тĕнчипех коррупци шайне тĕgчекен правительствăн мар тĕнчери организаци.
Transparency International тĕнчери юхăма 1993 çулта Пĕтĕм тĕнче банкĕн директорĕ пулнă Петер Айген Берлинре йĕркеленĕ. Хальхи саманта организацин тĕнчери 100 ытла çĕршывра филиалĕ пур.
1309
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Transparency International
Финансăлакан çăлкуçсем
Transparency International финансăлакан çăлкуçĕсене организаци сайтĕнче кăтартнă. Вĕсем — патшалăх организацисем, патшалăхăн мар фондсем тата коммерци организацисем. Организацие çаплах волонтерсем пулăшаççĕ, пайăр çынсенчен укçа йышăнать.
Каçăсем
Категори:Тĕнчери организацисем Категори:Коррупципе кĕрешекен организацисем
Велью (юханшыв)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Юпписем
Кĕçĕн Тебук, Мăн Тебук, Нибель (сылтăм).
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Печора юпписем
1310
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Яхэ-Ыджыдъёль
Яхэ-Ыджыдъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Карамала (Калмашка юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
1982
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1311
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ермолаево (Каюркаçи районĕ)
Ермолаево — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 6480 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Ермолаево
Кĕçĕн Пера (Лемью юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пётр II
мини|справа|Пётр II Пётр II Алексеевич — (23 юпа 1715, Санкт-Петербург - 30 кăрлач 1730, Мускав) — Екатерина I хыççăн патша пулса тăнă раççей патши. Пётр I мăнукĕ, Алексей Петрович патша ывăлĕн тата София-Шарлотта Брауншвейг-Вольфенбюттель нимĕç тиккин ывăлĕ, арçын енĕнчен Романовсен йăхĕн юлашки пайташĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Истори Категори:Раççей империйĕ
Иван VI
мини|справа|Иван VI
Иван VI (Иоанн Антонович) — (23 çурла 1740, Санкт-Петербург — 16 утă 1764, Шлиссельбург) — Романовсен йăхĕн Брауншвейг юппинчен тухнă раççей патши. 1740 çулхи юпа уйăхĕнчен 1741 çулхи чÿк уйăхне çити патша пулнă. Иван V патшан иккĕмĕш ăрури мăнукĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Истори Категори:Раççей империйĕ
1312
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1313
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кириллица
Çырулăхе Славян, — авалхи славян азбукин (алфавичĕн) тепĕр тĕсĕ. Хальхи вырăс çырулăхăн алфавитне кириллица çине таянса тунă. Вырăс алфавичĕнчи саспаллисене И. Я. Яковлев чăваш çырулăхне кĕртнĕ.
Алфавит ятне славянсен IX ĕмĕрти паллă просветителĕ Константин (Кирилл) философ ячĕпе каланă.
Çавăн пекех
Категори:Алфавитсем Категори:Çырулăх
Слак (Калмашка юппи)
Слак — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Калмашка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Молоканово
Молоканово — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 366 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
Кармала (Кармасан юппи)
Кармала — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кармасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Григорьевский Иван Фёдорович
Григорьевский Иван Фёдорович — (26.12.1901(13)-31.12.1982), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 06. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 69-мĕш çарĕн 61-мĕш перевçĕсен корпусĕн командирĕ, генерал-лейтенант.
Помаксем
Пома́ксем (помаци, Πομάκοι илтĕнет: «помаки», Pomaklar илтĕнет: «помаклар») — полхар чĕлхиллĕ е альтернациллĕ шухăшпа — хăйне евĕрлĕ славян чĕлхиллĕ тахçанхи Фраки территоринче пурăнакан, ислам тĕнне тытакан хутăшла этнос тĕнлĕ группа ячĕ. Помаксен этнографи тĕрленчĕкĕ питĕ кăткăс. 1912-13 çулсенчи Балкан вăрçисенче Фраки çĕрне Тăнайçи Пăлхар, Греци тата Турци пайланă тата тепĕр хутчен Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи хыççăн вакласан, помаксем пайланнă халăхсен йышне кĕрет. Халĕ помаксем ытларах Тăнайçи Пăлхарăн кăнтăр тата кăнтăр-тухăç енче, ытларах Родоп тăвĕсенче, Пловдивран кăнтăралла тата Пирин Македонинче вырнаçнă. Помаксен чылайрахăшĕ çаплах Грецин юнашар регионĕсенче, уйрăмах Ксантире тата Эвросра (Анăç Фраки) пурăнать. XX ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче Грецире пĕрле пурăнакансене турккăланă. Турцири чылай пайне ассимилициленĕ. Çак виççĕ çĕршыври мĕнпур йышĕ — 500 пине çити çын.
Каçăсем
Категори:Тăнайçи Пăлхар халăхĕсем Категори:Греци халăхĕсем Категори:Турци халăхĕсем Категори:Славянсем-мăсăльмансем Категори:Ислам Европăра Категори:Кăнтăр славянсем
1314
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дедовский
Дедовский — Пушкăрт Республикин Куюркаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 8 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453283, ОКАТО кочĕ — 80254820000.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Куюркаçи районĕ
1315
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мичаю (юханшыв)
Мичаю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1316
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Каряка (Кармасан юппи)
Каряка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кармасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Кириши
Ки́риши — Ленинград облаçĕн хули.
Халăхĕ 55,0 пин çын. (2007).
1317
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кириллица алфавичĕсен ят-йышĕ
Ку списокра эсир хăçăн та пулин кириллицăна усă курнă чĕлхесен списокне куратăр.
Каçăсем
Категори:Кириллица Кириллица
Григорьев Фома Никифорович
Григорьев Фома Никифорович — (20.03.1919-25.11.2008), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 10. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 28-мĕш çарĕн10-мĕш гварди танксене пĕтерекен артиллери бригадин 235-мĕш гварди танксене пĕтерекен артиллери полкĕн батарея командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ. Чăваш.
Кун-çулĕ
7 класслă шкул тата ФЗУ аетерсен Кузнецкри металлурги комбинчĕнче ĕçленĕ. 1935-мĕш çултан Таштагол районĕнчи Мундыбаш паç. слесарь, комсомол комитечĕн секретарĕ, Кузедеево комсомол райкомĕнче пропоганда уйрăмĕн пуçлăхĕ. 1939-меш çултан ВКП(б) пайташĕ. 1940-мĕш çултан Хĕрлĕ Çарта.
1945-мĕш çулхи карлачăн 23-мĕшĕнче каç Григорьев аслă лейтенант батареи тăшман артиллерипе тата миномётсемпе пенине пăхмасăр Одер урлă пăр тăрăх пĕрремĕш пехота ушканĕсемпе каçса Эйхендрид сали патĕнче позици йышанать. Çĕркаçа ташман икĕ хут совет салтакĕсене плацдарăмран çапса кăларас шутпа контратака çĕклет, анчах Григорьев гварди аслă лейтенант батареи хастаррăн çапăçса вĕсене каялла çăвăрать. Батарея çĕр ытла салтакпа офицера пĕтерет, 4 станок пулем́чĕмпе пĕр хăй теллĕн çӳрекен артиллери орудине аркатать. Григорьевăн хăюллăхĕ пĕчĕк пладцарма (7600*2000м) ытти вăйсем киличчен тытса тăма май парать. 1948-мĕш çултан Григорьев капитан запасра, Кременчуг тата Харьков хулисенче парти ĕçĕнче. 1955–57-мĕш çулсенче колхоз председателĕ пулнă, кайран Харьковири ВНИИэлектромашра.
Лачкасси
Лачкасси, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесĕн Тăвай вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Канаш районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Тăвай районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Канаш районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăтчен Тăвай районне кĕрет.
1318
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Лачкасси
Истори
1710 çулта ку ялта 9 кил шутланнă. 1866 çулта 61 килте 332 çын пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Пăр
220px|thumb|Пăрланă шыв
Пăр — сивĕпе хытса ларнă шыв, лешĕ, таса-тăк, 0 градусран сивĕрех пулсан пăрланса ларать, ăшăрах пулсан шыва куçать.
Океанри пăр
thumb|left|200px|Айсберг
Категори:Минералсем Категори:Гидрологи Категори:Гляциологи
1319
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Григорьян Сергей Вартанович
Григорьян Сергей Вартанович Գրիգորյան Սերգեյ Վարդանի — (14.04.1923-04.10.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 20. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çеçенхир фрончĕн 37-мĕш çарĕн 10-мĕш гварди сывлăш десант дивизин 19-мĕш гварди сывлăш десант полкĕн санитари взвочĕн командирĕ, гварди лейтенанчĕ.
Парамонов Тимофей Парамонович
Парамонов Тимофей Парамонович (1895 çул, çĕртме, 13 — 1988 çул, çу, 15) 1988, Лачкасси ялĕ, Çĕрпӳ уесĕ (халĕ Чăваш Енĕн Тăвай районĕ)) — малтанхи чăваш композиторĕсенчен пĕрри, мусăк ĕçченĕ, педагог.
Пурнăçĕ
1895 çулхи çĕртме уйăхĕн 13-мĕшĕнче Çĕрпӳ уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Тăвай районĕ) Лачкасси ялĕнче çуралнă.
1909-1915 çулсенче Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕреннĕ.
1915-1921 çулсенче Пĕрремĕш Тĕнче вăрçине тата граждан вăрçине хутшăннă. 1922 çултанпа Канашра ĕçленĕ. Канашра вăл педагогика техникумĕнче сĕрме купăс çинче выляма хăнăхтарнă, шкулсенче юрлама, вырăс чĕлхине тата литературине вĕрентнĕ.
1924 çулта Чăваш педагогика институтĕнче вĕренсе аслă пĕлӳ илнĕ. 1929 çулта чăваш чĕлхин грамматика кĕнекине çырса пичетлесе кăларнă.
Тимофей Парамонов 500 ытла халăх юрри пухса çырнă. Çавăн пекех хор ертӳçи пулнă.
1938 çулта айăпсăр репрессиленĕ.
1957 çулта реабилитациленĕ.
1988 çул çулхи çу уйăхĕн 15-мĕшĕнче Лачкасси ялĕнче вилнĕ.