cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нестерова Зоя Алексеевна
Пурнăçĕ
1926 çулхи кăрлачăн 2-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи Анат Кушар ялĕнче çуралнă.
Упири вăтам шкулта, Чăваш патшалăх институчĕнче вĕреннĕ. Комсомольски районĕнчи Чурачăкри тата Красноармейски районĕнчи Упири вăтам шкулсенче ачасене вырăс чĕлхипе литературине вĕрентнĕ. 1957 çулта Зоя Алексеевна пурнăç çулĕ Магадан облаçне илсе çитернĕ. Ягодное (Çырлаллă) ятлă район тĕпĕнче çирĕм çул хушши ачасене вырăс чĕлхипе литературине вĕрентнĕ. Пенсие тухсан кил-йышĕпе Чăваш Ене таврăннă.
Ӗçĕсем
Унăн çак кĕнекесем пичетленсе тухнă:
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раштавăн 24-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1926 çулта çуралнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Гончаров Николай Андреевич
Гончаров Николай Андреевич — (1919, ака-13.02.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 3-мĕш гварди çарĕн 58-мĕш перевçĕсен дивизин 270-мĕш перевçĕсен полкĕн пулемёт ротин командирĕ, аслă лейтенант.
Ижор батальонĕ (фильм)
«Ижо́р батальо́нĕ» (Ижорский батальон) — совет илемлĕ пултарулăх фильмĕ, паттăрлă киноповеç.
Сюжет
Ижор батальонĕнче çапăçнă паттăрсем пирки.
687
Вилнĕ
Категори:Çулсем
680'erne
Ижор батальонĕ (фильм)
Кăсăклă фактсем
Фильма Колпинора тата Ижор савучĕĕн цехĕсенче ӳнерленĕ. Хулари чылай вырăнта, савутра вăрçă вăхăтĕнчи пек декораци туса лартнă. В. Корзун актёр аса илнипе, «фильма çамрăк чух савутра вăй хунă, вăрçăра Ленинграда хӳтĕленĕ çынсем хутшăннă».
Каçăсем
Категори:ССРП 1972 çулхи фильмĕсем Категори:«Ленфильм» студин фильмĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки фильмсем Категори:Ленинграда хупăрлани пирки фильмсем Категори:1940-мĕш çулсенчи истори фильмĕсем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пирки истори фильмĕсем Категори:Ижор савучĕ Категори:ССРП хура-шурă фильмĕсем
Бадряш
Бадряш — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 72 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452820, ОКАТО кочĕ — 80259850004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Грузин чĕлхи
Грузин чĕлхи (груз. ქართული ენა, картули эна) — картвел ушкăнне кĕрекен чĕлхе, Грузин официаллă чĕлхи, Кавказри чылай халăхăн литература чĕлхи.
Калаçакансен шучĕ — 4 млн. ытла çын Грузире, 3,5 млн яхăн урăх çĕрсенче: Раççейре, АПШ-ра, Иранра тата Турцире.
Истори
Совет тапхăрĕнче Грузи ССРĕнче çеç, конституци йркипе, грузин чĕлхи патшалăх шайĕнче шутланнă.
Грузин алфавитне IV ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче йĕркеленĕ, пулас.
367 — авалхи çырни («Тавăт стелли»)
V ĕмĕр – пĕрремĕш литература ĕçĕ — Шушаник таса хĕрарăмăн пурнăçĕ (Цамебаи цминдиса шушаникиси, дедофлиса), авторĕ Якоб Цуртавели. ("წამებაი წმინდისა შუშანიკისი, დედოფლისა" ავტორი: იაკობ ცურტაველი - грузинла.) 864 — авалхи çыру «Мравалтави» 1629 — Римра пĕрремĕш хут грузин чĕлхипе çырнă. 1709 — грузин чĕлхипе Грузире пĕрремĕш кĕнеке («Витязь в тигровой шкуре») 1819 — пĕрремĕш грузин хаçачĕ —«Сакартвелос газети»
Каçăсем
Категори:Картвел чĕлхисем Категори:Грузин чĕлхи
Европа тĕплĕх биржисен ят-йышĕ
right|200px 250px|A satellite composite image of Europe Европăра икĕ тĕп пан-европă биржисем вырнаçнă:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тĕплĕх биржисем
Хуралту
Хуралту, — Тутарстанăн Нурлат районĕнчи чăваш ялĕ. Кĕçĕн Уксăмлă хĕрринче вырнаçнă.
Тата Пăхăр
Хурал ялĕ
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Талажанка
Талажанка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Кобра юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Революци (выççăлкă)
thumb Революци, Revolyutsi — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи выççăлкă.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Тепикасси
Тепикасси, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
688
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кивĕ Купавна
thumb|200px|Святтуй-Троицки чиркÿ Кивĕ Купавна - Ногинск районĕн хĕвеланăç енче вырнаçнă хула.Админастративлă-территори пайланăвĕпе Ногинск района "Хула тăрахĕ" ( "Городское поселение" ) шутпа кĕрет.
688
Вилнĕ
680'erne
Кивĕ Купавна
Халăх йышĕ
Хулара 21.2 пин çын ( 2010 ) пурăнать.
Хуçалăх
Категори:Ногинск районĕ
Нивер-Игай
Нивер-Игай — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Катыльга юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Юревич Ирина Александровна
Ири́на Алекса́ндровна Юре́вич (1955 çур.) — совет театрпа кино актриси.
Кун-çулĕ
1976 çулта МПАТ шкул-студинче (П. В. Массальский курсĕ) ăсталăха туптанă.
МХАТ ĕçленĕ (Катарина ролĕ, «Амадей» спектакль).
Играла в МТЮЗе (1991, «Играем „Преступление“» по роману Ф. Достоевского в постановке Камы Гинкаса, роль: Соня).
Тепĕртакран Ирина Юревич театр ĕçне пăрахать.
Каçăсем
Категори:МПАТ шкул-студинче вĕренсе тухнăскерсем
Баисов Матай
Баисов Матай (1903 - ), Воронеж фрончĕн 38-мĕш çарĕн 136-мĕш перевçĕсен дивизин 342-мĕш перевçĕсен полкĕн пулемёт отделенин командирĕ, красноармеец, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 10.
Картвел чĕлхисем
Картвел чĕлхисем (кăнтăр кавказ) — Кавказълешьен анăçĕнче (Грузире) сарăлнă чĕлхесен çемйи.
Çемйен тĕрлĕ тĕсĕсем
Картвел чĕлхисем шутне çаплах Грузин авалхи литература чĕлхи — авалхи грузин чĕлхи — кĕрет.
Хăш чух уйрăм картвел чĕлхине грузин еврейĕсен пулать, Грузире ăна киврули, Израильте грузинит теççĕ. Чылай чĕлхеçĕ ăна ивритпа арамей чĕлхин илнĕ сăмахсемлĕ грузин варианчĕ тесе шутлать.
Хальхи картвел чĕлхисенчен грузин чĕлхин çеç çырулăхе пур. XIX ĕмĕртенпе лаз (Германипе Турцире латиница никĕсĕпе) тата мегрел (грузин çырăвĕпе Грузире тата уйрăмах Абхазире, маларах кириллица никĕсĕпе те) чĕлхине çырулăх кĕртесшĕн тăрмашаççĕ, анчах та çак ĕç-пуç халăхра анлă саралайман.
Сарапай
Сарапай, Revolyutsi — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Юрец
Юрец — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 10 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Арарат (ту)
Тавралăхĕ
Йывăрлавĕнче 30 яхăн пăрлак (чи пысăкки — сăваплă Якку пăрлакĕ, тăршшĕ 2 км ытла).
1840 çулчен Арарат çинче Сăв. Якку мăнастăрĕ тăнă, ăна çĕр чĕтренĕвĕ ишĕлтернĕ.
Мăн Арарат çине пĕрремĕш ăстрăм Иоганн Фридрих Паррот 1829 çулхи авăнăн 27-мĕшĕнче хăпарнă.
Библипе татăçуллă Арарат тăвĕн тăрри çумне тĕнче шыва путсан Ной ковчегĕ пырса тăрăннă, Ной, ковчегран тухсан, пăнтăхнă тырăна пăрахнă та иçĕм çырлин туратне тупнă, çакăнтанпа сăра тата эрех тăвăмне пуçарса янă.
Арарат вырнаçнă территорие Эрменирен Турцие Кар килĕшĕвĕпе 1921 çулта панă. Эрменире Арарат патшалăх символĕ шутланать, ăна герб çине ӳкернĕ.
Каçăсем
Категори:Вулкансем Категори:Армени тăвĕсем Категори:Турци вулканĕсем Категори:Армени вулканĕсем
689
Вилнĕ
Категори:Çулсем
680'erne
Гончаров Николай Артёмович
Гончаров Николай Артёмович Гончаров Микола Артемович — (30.11.1924-23.01.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 23. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 40-мĕш çарĕн 10-мĕш танк корпусĕн 178-мĕш танк бригадин пулемётчикĕ, красноармеец.
Гал
Гал (გალი) - Абхазири хула, Сухумран кăнтăр-хĕвелтухăçĕнче 77 çухрăмра, Грузи чиккипе юнашар, Гал районăн тĕпĕ. Халăх йышĕ - 7449 çын (2020).
Кун-çулĕ
Грузинсемпе абхазсен 1992—1993 çулхи хĕçпăшаллă хирĕçӳ хыççăн Гал районĕнче пурăннă грузинсем хваттерĕсене, кил йăвисене пăрахса тарнă: нумайăшĕ 1993–1994 çулсенче, ыттисем кайран, 1998 çулта. Çапла пулсан та, Гал районĕнче халĕ те грузинсем нумай пурăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Абхази хулисем Категори:Грузи хулисем
Тептикасси
Тептикасси, — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕн ялĕсем
Очамчира
Халăхĕ
1978 çулта халăх йышĕ 18.700 çын пулнă, грузин-абхаз хирĕçӳ хыççăн хулари халăх йышĕ чакалнă — вăрçăран тарнă çынсем каялла таврăнман пирки. 2020 çулта 5276 çын пурăнать.
Çутçанталăкĕ
Климат — субтропиклă. Вăтам температура — 13,6 °C, кăрлачра — 4,5 °C, утăра — 23 °C. ӳкнĕ нӳрĕк: вăтамран — 1300 мм.
Каçăсем
Категори:Абхази хулисем Категори:Грузи хулисем Категори:Хура тинĕсĕн порчĕсем
Ишметово
Ишметово — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 121 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Тартар (Янаул районĕ)
Тартар  — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 144 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452820, ОКАТО кочĕ — 80259850005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Жирнов Николай Трофимович
Жирнов Николай Трофимович, — прозаик. 1954 çулхи нарăсăн 3 Чăваш Енри Йĕпреçре çуралнă.
1995 çултанпа Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн членĕ. А. Талвир ячĕллĕ Республикăн литература премиĕн лауриачĕ.
Пурнăçĕ
Шупашкарти строительсен техникумĕнче, Чăваш патшалăх университечĕнче пĕлӳ пухнă. 1987 çулта çавăн пекех Чăваш Республикин журналистсен пĕрлешĕвĕ çумĕнчи халăх корреспонденчĕсен университетне вĕренсе петернĕ.
Çуртсем хăпартнă, районсен тата сахал тиражлă хаçачĕсен литература сотрудникĕ пулнă.
Ӗçĕсем
Пичетленме 1985 çултанпа пуçланă. Пĕрремĕш очеркĕ авалхи Шупашкар кремлĕ çинчен пулнă, «Çамрăк коммунист» хаçатра тухнă. Унтанпа унăн чăвашла тата вырăсла çырнă статьисем, калавĕсем, очеркĕсем тăтăшах «Тăван Атăл», «Ялав», «Капкăн» журналсенче тата «Вучах», «Хыпар», «Илем» хаçатсенче тухаççĕ.
Николай Жирновăн çак кĕнекесем пичетленсе тухнă:
Категори:Чăваш çыравçисем
Брюссель тĕплĕх биржи
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тĕплĕх биржисем Категори:Бельги
690
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ягель (Ула юппи)
Ягель — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Ула юханшывăн сулахай çыранĕпе, 1 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Гамбургри фондсен биржи
thumb|Биржа çурчĕ Гамбургри фондсен биржи (Hamburg Stock Exchange) — 1558 çулта йĕркеленĕ Германи биржи. Германири 8 фондсен биржисенчен чи ватти шутланать. Гамбург хулинче вырнаçнă.
Истори
1999 çулта Ганноверти фондсен биржипе пĕрлешĕннĕ.
Вулкан (геологи)
thumb|200px|[[Стратовулкана тапратаса яракан механисăм тĕслĕхĕ.]] thumb|200px|[[Стромболири (Итали) вулкан пĕрхĕнни.]] thumb|200px|Шăранчăк Вулкан — Çĕр витĕмĕ геологи ĕç-хĕлĕпе çĕр çине пĕрхĕнсе тухакан шăранчăк, вулкан пăсĕсем, чулсем (вулкан бомбисем), пирокластикă юхăмĕсем.
Вулкансене тĕпчекен ăслăлăх — вулканологи.
Талица-Ил
Талица-Ил — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Летка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Вулкан (геологи)
Каçăсем
Категори:Вулканологи *
Талица-Ил
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Гексера
мини|Квадрирема 1-10 модель реконструкцийӗ, Альбы Фуценс, Итали, п. э. I ӗмӗр варри, Museum für Antike Schiffahrt, Майнц (34305899133) Гексера — (грек чӗл. ἑξήρης, hexērēs), римла ячӗ — сексе́ра е сексире́ма — авалхи авӑслӑ пысӑк ҫар карапӗ, п. эрч. IV ӗмӗртен паллӑ. Пысӑкӑшӗ кӑштах пентераран (квинквирема) пысӑкрах тата ӑна, ҫавнашкал, час часах флагман карапӗ пек асӑнаҫҫӗ. Гексера нумай шутлӑ триерсенчен (трирем) чылай сайрарах сарӑлнӑ пулнӑ. Кӗсменҫӗсем гексерӑра мӗнле майлашса ларни паллӑ мар, анчах кӗсменсен виҫшер ретне икшер кӗсменҫӗ пулма пултарнӑ е — кӗсменсен кашни икӗ ретне виҫшер кӗсменҫӗ тивнӗ.
Каҫӑсем
Категори:Галерăсем
Говард Шор
Биографи
Говард Шор 1946 çулхи юпан 18-мĕшĕнче Торонто хулинче (Канада) еврей килйышĕнче çуралнă. Бостонри Беркли мусăк колледжĕнче вĕренсе тухнă. 1970-мĕш çулсен пуçламăшĕнче прогрессив хард-рок стилĕнчи Lighthouse группинче саксофон çинче вылянă. Шор, ушкăнран тухса кайсан, Дуг Хеннинг иллюзиониста «Spellbound» куравĕ валли мусăк хайланă.
Каçăсем
Категори:Канада композиторĕсем Категори:Канадăн опера композиторĕсем Категори:Фильмри лайăх юрăшăн «Оскар» премин лауреачĕсем Категори:Мусăкçăсем — «Ылтăн глобус» премин лауреачĕсем Категори:«Сатурн» премин лауреачĕсем Категори:«Грэмми» премин лауреачĕсем Категори:«Джини» премин лауреачĕсем Категори:Беркли мусăк колледжĕнче вĕренсе тухнисем
Çут тĕнчери çичĕ асам
Тĕнчери чи тĕлĕнмелле çуртсен ят-йышсене иккĕ пин çул ытла каялла тума пуçланă. Вĕсен авторĕсен хушшинче — паллă историксем, çыравçăсемпе археологсем. Кашни тенĕ пекех шăпах çиччĕ объекта сĕннĕ.
Чи малтанхи ят-йыша Авалхи Грецире пирĕн эрăчен III ĕмĕрте тунă пулнă. Малтан унта виçĕ тĕлĕнтермĕш кăна кĕртнĕ пулнă, кайран вара ыттисене кĕртнĕ. Чи малтанхи тĕлĕнтермĕш шутне Хеопс пирамиди, Çакăнса тăракан садсем, тата Артемида чиркĕвĕ кĕнĕ. Пирĕн кунчен Хеопс пирамидисем кăна упранса юлнă.
Географи тĕлĕшĕнчен илсен çак объектсем пурте Вăтаçĕр тинĕсĕн тухăç енчи пысăках мар территорийĕнче пулнă. Вĕсене тĕрлĕ вăхăтра туса лартнă. Тĕнче тĕлĕнтермĕшĕсенчен пĕрремĕшне 5 пин çул каялла туса лартнă. Çакăнса тăракан садсен çĕр-шывĕ - Вавилон (пирĕн эрăччен VII ĕмĕрте). Кайран кашни ĕмĕрте пĕрер тĕлĕнтермĕш çĕкленсе ларнă.
Каçăсем
)
Категори:Авалхи тĕнче Категори:Тĕнчен çичĕ тĕлентермĕшĕ
Сеххиме
Сеххиме, — XIX ĕмĕрте пурăннă пултаруллă чăваш хĕр-юрăçи. Халапри сăнар пек шутланать, мĕншĕн тесен ку харкамлăх пирки чăн-чăн çăлкуçсем çук.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Унăн пĕр юрри çеç упранса юлнă. «Саркайăк юрлать аслă улăхра» ятлă вăл. Сеххимен çак пĕртен-пĕр юрри Валем Ахун пухса хатĕрленĕ «Палнай» кĕнекере пĕрремĕш хут пичетленнĕ. Ăна Валем Ахун 1952 çулта Тутарстанăн Пăва районĕнчи Атав-Тăлăмпай ялĕнче П. М. Михайловран çырса илнĕ. Вăл каланă тăрăх, Сеххиме çак Атав-Тăлăмпай ялĕсенчен пулнă, революциччен утмăл-çитмĕл çул ĕлĕкрех пурăннă.
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Хеопс пирамиди
thumb|right|Хеопс пирамиди Хеопс пирамиди (Хуфу), — «Тĕнчен çичĕ тĕлентермĕшĕ» шутне кĕрекен тĕлĕнтермĕш, Египет пирамидисенчен чи пысăкки.
Паянхи кунччен сыхланса юлнă. Вĕсем Каира хирĕç, Нил çыранĕ хĕрринче Гизăри авалхи масар çывăхĕнче вырнаçнă. Унта паян та туристсем çӳреççĕ.
Хеопс пирамиди 147 метр çӳллĕшне çĕкленнĕ, пирамидăн пĕтĕмĕшле виçи — 5,7 миллион тоннăна яхăн. Унăн чулĕсем хăйĕн йывăрăшĕпе тытăнса тăраççĕ — вĕсен хушшинче çыхăнтаракан нимле материал та çук. Чул блоксем 2,5-15 тонна таяççĕ.
Категори:Авалхи Египет Категори:Египет архитектури Категори:Тĕнчен çичĕ тĕлентермĕшĕ
Нюльга
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Тепай
Тепай, Tepai — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элри Туçи Мари районĕн ялĕсем
691
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ижор таранĕ
1967 çулта Колпино ĕçтешĕсем туса лартнă. Архитектор Ю. В. Комаров.
Виççĕ тимĕрбетон вертикальлĕ юпа çине горизонтальлă каштана, шĕвĕррипе тăшман тăнă çĕрелле тĕлленĕ, юнашар 85-мм тӳпе тупă кĕпçи. Кунта 1941—1944 çулсенче Ленинградăн малти хӳтĕлев йĕрĕ пулнă.
Вуламалли
Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин палăкĕсем Категори:Ленинград облаçенчи палăксем Категори:Ленинграда хупăрлани Категори:Колпино
Байбаренко Григорий Николаевич
Байбаренко Григорий Николаевич — ( -), Воронеж фрончĕн 38-мĕш çарĕн 268-мĕш уйрăм инженер батальонĕн отделени командирĕ, аслă сержант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29.
Мюнхенри фондсен биржи
thumb|250px| Мюнхенри биржа çурчĕ Мюнхенри фондсен биржи (Börse München) —Мюнхенра, Германи вырнаçнă фондсен биржи. 1830 çулта никĕсленĕ. 1935 Аугсбург биржипе пĕрлешĕннĕ те 2003 çулчен «Бавар Биржи» (Bayerische Börse) ятпа ĕçленĕ.
Каçăсем
Категори:Фондсен биржисем Категори:Германи Категори:Мюнхен
Чĕкеç (юрăç)
Чĕкеç, — XIX ĕмерте пурăннă хĕр-пике юрăç. Сеххиме пекех пит палăрсах кайман.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Чĕкеçĕн те пĕр юрри çеç халăх асĕнче юлнă. «Хулăм укçи çирĕ пуçăма» ятлă вăл. Унăн юррин кашни йĕрки питĕ сăнарлă, унта калама çук пысăк асап, ирĕкшĕн ăнтăлни упранать.
Чĕкеç, ахăртнех, мĕн пĕчĕренех юрă ăсти пулнă пулас. Юрăç талантлă пулни тӳрех паллă. Чĕкеçĕн юррине Валем Ахун 1952 çулта Тутарстанăн Пăва районĕнчи Альших ялĕнче М. В. Зайцевран çырса илнĕ. Чĕкеç хăй те çак ялтах çуралса ӳснĕ. Анчах ăна çав усал Этремена хăш яла качча пани паллă мар.
Унăн юррине «Палнай» кĕнекере пĕрремĕш хут пичетленĕ.
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем
Янбарис
Янбарис — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 110 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452820, ОКАТО кочĕ — 80259850006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
692
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Грузин çырăвĕ
Грузин çырăвĕ́ — кавказ чĕлхисен, пĕрремĕшле грузин, çаплах хăш чух мегрел, сван тата ыттисем те усă куракан алфавитлă çыру.
Сулахайран сылтăмалла вулаççĕ. Хальхи грузин алфавитĕнче 33 сас палли; пысăк сас паллисем алфавитра çук. 1938-54 çç. грузин çырăвĕпе (хушма паллăсемпе) абхазпа осетин (Кăнтăр Осети) чĕлхисенче усă курнă.
Кун-çулĕ
V ĕмĕртенпе авалхи грузин çырăвĕпе - мргловани (асомтаврули) – усă курнă; IX ĕмĕртенпе – нусхури çырăвĕпе (нусха-хуцури, хуцури, чиркӳ) усă курнă; XI ĕмĕртенпе – мхедрули (мхедрули-хели, саэро е граждан) çырăвĕ.
Калтаево (Музяковский ял тăрăхĕ)
Калтаево  — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 120 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452935, ОКАТО кочĕ — 80237815007.
Грузин çырăвĕ
Каçăсем
Категори:ISO 15924 *
Калтаево (Музяковский ял тăрăхĕ)
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Çĕрпӳел
Çĕрпӳел (выр. Новое Сюрбеево), — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи Чурачăк ял тăрăхне кĕрекен ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта 178 çын пурăнать, 81 çурт пур. Икĕ урамĕ пур: Луговая тата Прямая (чăвашла?)
Кун-çулĕ
Кун-çулĕ Çĕрпӳ историйĕ пе çыхăннă.
Гончаров Пётр Алексеевич
Гончаров Пётр Алексеевич — (15.01.1903(2)-31.01.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 10. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 7-мĕш гварди çарĕн 15-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 44-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн снайперĕ, гварди аслă сержанчĕ.
Амстердам тĕплĕх биржи
Амстердам тĕплĕх биржи — Амстердам хулинчи тĕплĕх биржи. 2000, авăн уйăхĕнче Брюссель тĕплĕх биржипе, Париж тĕплĕх биржипе пĕрлешсе, Euronext ята куçнă, халĕ вăл Euronext Amsterdam ятпа паллă.
Истори
Амстердам тĕплĕх биржине тĕнчере чи ватти тесе шутлаççĕ. Ăна 1602 çулта йĕркелесе янă.
Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕ
Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕ, — чăваш çыравçисен (проза, поэзи, драма) ушкăнĕ.
Тĕп оффисĕ: Шупашкар хули, Ленинград урамĕ, 16 ç.
Кун-çулĕ
Пĕрлешĕве 1923 çулхи çĕртме уйăхĕн 30-мĕшĕнче Чăваш кĕнеке издательствипе «Канаш» хаçат ĕçтешĕсен пухăвĕнче туса хунă. Вăл вăхăтра вăл Чăваш çыравçисемпе журналисчĕсен пĕрлешĕвĕ ятлă пулнă. Уставне 1923 çулхи утă уйăхĕн 1 йышăннă. Ăна йĕркелекенсем: Золотов Николай Яковлевич, Патман Николай Кириллович, Шупуççынни Николай Васильевич, Хумма Çеменĕ, Лашман Степан Митрофанович тата ыттисем.
1934 çулта СССР çыравçисен пĕрлешĕвне туса хунă хыççăн пĕрлешĕве «Чăваш АССР çыравçисен пĕрлешĕвĕ» ят панă. Ку ятпа вăл 1991 çулчен ĕçленĕ.
1991 çулта пĕрлешӳ виççĕне пайланать:
2001 çулхи кĕркуннере Чăваш Ен çыравçисен пĕрлешĕвĕ тата иккĕне пайланнă: Чăваш Ен çыравçисен Хурăнташ пĕрлешĕвĕ (ертӳçи Фёдор Агивер) тата Чăваш профессионал-çыравçăсен пĕрлешĕвĕ (ертӳçи Валерий Тургай).
2006 çулта Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕ (ертӳçи - Юхма Мишши) Чăваш Енĕн çыравçисен пĕрлешĕвĕ ята куçать. Çак пĕрлешӳ Тĕнчери çыравçăсен пĕрлешĕвĕн тата Тĕнчери баталист-çыравçăсемпе маринист-çыравçăсен ассоциацин йĕркелекен пайташĕ шутланать. Пĕрлешĕве пиллĕк уйрăм — Сĕнтĕрвăррире (ертӳçи — В.В. Савельев-Саруй), Вăрмарта (ертӳçи — Н. И. Иванов-Пархатар), Çĕнĕ Шупашкарта (В.П. Пугачева), Чĕмпĕрте (ертӳçи — Н.Н Ларионов) тата Патăрьелте (ертӳçи — В.В. Владимиров). Пĕрлешӳре 9 жанр секцийĕ, мари (ертӳçи — Г. Григорьев-Тотир) тата вырăс (ертӳçи — Г.В. Зимина) халăх секцисем ĕçлеççĕ. Пĕрлешӳре пултаруллă ачасем вали шкул пур. Унта 70 яхăн çамрăк вĕренет (ертӳçи — Роза Шевлепи). Паян Пĕрлешӳре 110 яхăн пайташ: Анатолий Ырьят, Анатолий Хум, Петĕр Вашават, Юрий Никитин, Чĕкеç Люççи, Улатимĕр, Николай Ларионов.
2019 çулта пушăн 29-мĕшĕнче Чăваш профессионал-çыравçăсен пĕрлешĕвне «Хурăнташ» кĕнĕ.
Чăваш çыравçисем кĕнекесене, брошюрăсене хăйсен е спонсор укçипе кăлараççĕ, совет тапхăрĕнчи пек вĕсене патшалăх тек пулăшмасть.
Каçăсем
Категори:Литература Категори:Чăваш литератури Категори:Чăваш çыравçисем
Тамышевка
Тамышевка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Шурă Холуница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çĕртме, 30
Уявсем
Демократи Республики Конго ирĕклĕх кунĕ (1960)
Вилнĕ
Категори:Кунсем
693
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ягрыш (Кичменьга юппи)
Ягрыш — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кичменьга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 182 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Шивелуч
300px|thumb|Шивелуч Шивелуч — Камчатка çурутравĕн Тухăç хырçинчи чĕрĕ вулкан. камчаткăн чĕрĕ вулканĕсенчен чи çурçĕрри. Координачĕсем: 56.63333°N, 161.31667°W
Вулкан çӳллĕшĕ: 3283 м. Çул ӳсĕмĕ: 60—70 пин çул.
Геологи
Унăн йышне Ватă Шивелуч стратовулкан (ăшĕнче — андезит тата базальт), ватă впадина – 9 çм диаметр пысăкăш кальдера тата хĕрӳ лавăпа хăрăмлă газ кăларакан чĕрĕ Çамрăк Шивелуч кратер кĕрет.
Вулкан хăйĕн хăватне 2008 çулхи авăнăн 14-мĕшĕнче, тăррин пайне аркатса кăтартнă. Тĕплĕнрех Викихыпарта вулăр.
Шивелуч вулканăн анат тайлăкне (750 м çити чул хурăнĕпе кедр стланикĕн тĕмĕ ) вăрманĕ хупланă, тăварах улăх, тăррине патнелле — ӳсен-тăрансăр хăрăмлă лава çийĕ курăнать.
Каçăсем
Категори:Камчатка ен вулканĕсем Категори:Чĕрĕ вулкансем Категори:Стратовулкансем
Ногинск
thumb|right|250px|Ногинск Администраци çурчĕ Ногинск - Мускав облаçĕнчи Ногинск районĕн тĕп хули.
Кун-çулĕ
thumb|right|120px|Хулан 1781 çулхи гербĕ Хулана 1389 çулта никĕсленĕ. Ногинск хăйĕн кун-çулĕнче темиçе хут та ятне улăштарнă:
Халăх йышĕ
thumb|left|120px Хулара 99.5 пин çын (2010) пурăннă.
Банксем
Ногинскра вырнаçнă вырăнти банк - "Богородский муниципальный банк" тата Раççей банкĕсемĕн филиалсем-уйрăмсем : Перекет банк (Раççей сбербанкĕ), ВТБ 24, Возрождение, Восточный Экспресс, Агроимпульс банк.
Таванлă хуласем
Ногинск виççĕ хулапа туслă çыхăну тытать:
Камчатка çурутравĕ
300px|thumb|Камчатка çурутравĕн картти. Камчатка çурутравĕ — Камчаткăн тăватă мăн çурутравĕсенчен пĕри, Петропавловскран çурçĕрелле виççĕмĕшĕ пулать.
Ӳсентăран-чĕрчун тĕнчи
Ӳсентăран-чĕрчун тĕнчи пур Камчаткăран нимпе те уйрăлса тăмасть. Усть-Камчатскпа Крутоберегово посёлокĕ пулнипе упа сайра тĕл пулать.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Камчатка ен Категори:Раççей çурутравĕсем
694
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вăлча
Вăлча:
Çĕнĕ Этемшӳ
Çĕнĕ Этемшӳ (çавăн пекех Çĕньял та теççĕ, Новый Чувашский Адам), — Тутарстанăн Аксу районĕнчи чăваш ялĕ. Этем çырми хĕрринче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Аксу районĕн ялĕсем
Обуховая
Обуховая — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Чертала юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Нисеп
Нисеп - пĕрлĕхре пурĕ те çирĕплетнĕ, йышăннă тыткаларăш.
Каçăсем
*
Семирамидăн çакăнса тăракан сачĕсем
мини|справа|Семирамидăн çакăнса тăракан сачĕсем Семирамидăн çакăнса тăракан сачĕсем, — «Çут тĕнчери çичĕ асам» шутне кĕрекен, Авалхи Вавилон мухтавĕ. Унăн ишĕлчĕкĕсем Багдадран 90 çухрăмра вырнаçнă. Грецири историксем çирĕплетнĕ пек, Ассири патша майри Семирамида тутарман ăна. Вĕсене каярах, Вавилон патши Навуходоносор II хушнипе тутарнă. Çакăнса тăракан садсене тăватă хутлă террассăсем пек тунă. Вĕсенчен чи çӳлти 40 метра çитнĕ.
Пирĕн эрăчен 331 çулта Македони Александрĕ çарĕсем Вавилона тытса илнĕ. Чапа тухнă çарпуçĕ хулана хăйĕн анлă сарăлнă имперĕн тĕп хули туса хунă. Çакăнта, çакăнса тăракан садсен сулхăмĕнче вилнĕ те теççĕ Александр Македонский. Вал вилнĕ хыççăн Вавилон пĕтме пуçланă.
Çакăнса тăракан садсем Евфрата шыв илнипе арканнă.
Категори:Тĕнчен çичĕ тĕлентермĕшĕ Категори:Авалхи Вавилон Категори:Авалхи тĕнче Категори:Халаплăх Категори:Истори
Электроугли
thumb|right|200px| Электроугли - Ногинск районĕнчи хула.
Кун-çулĕ
1899 çулта Горки станци çумĕнче нимĕç усламçи Артур Боссе "Московское товарищество производства электрических углей" никĕслет. Маллашне ку савут паççулкинчен Электроугли хула пулса каять.
Халăх йышĕ
2005 çулта Электроугли хули шайне Вишняковские Дачи, Светлый паççулкисене тата Вишняково, Кролики ялсене кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Ногинск районĕ
Эфесри Артемида чиркĕвĕ
thumb|right|250px|Хальхи вăхăтри чиркӳ вырăнĕ Эфесри Артемида чиркĕвĕ, — «Тĕнчен çичĕ тĕлентермĕшĕ» шутне кĕрекен чиркӳ. Пирĕн эрăчен VI ĕмĕрте Эфес (халĕ Турцин Сельчук хули вырăнĕ) хулинче ăна Артемида ячĕпе Лидин юлашки патши Крёз туса лартнă. Тепĕр 200 çултан, пирĕн эрăчен 356 çулта, чаплă чиркĕве Эфес çынни Герострат çунтарса янă. Çапла майпа вăл историе кĕрсе юласшăн пулнă, кĕнĕ те.
Каярахпа Александр Македонский ăна çĕнĕрен хăпартнă, анчах та готсем çав-çавах ăна аркатса пĕтернĕ. Халĕ ун вырăнĕнче юсаса лартнă пĕр колонна çеç тарать.
Çак çурт классикăн чи пысăк храмĕ пулса тăнă.
Категори:Тĕнчен çичĕ тĕлентермĕшĕ
Байбулатов Ирбайхан Адылханович
Байбулатов Ирбайхан Адылханович — (1912-), 4-мĕш Украина фрончĕн 51-мĕш çарĕн 126-мĕш перевçĕсен дивизин 690-мĕш перевçĕсен полкĕн батальон командирĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01.
Антарктида
right|thumb|260px|Антарктида right|thumb|260px|Антарктидăн спутник фотоӳкерчĕкĕ Антаркти́да (ἀνταρκτικός — Арктикăн тепĕр енĕ) — Çĕрĕн кăнтăрĕнчи континенчĕ, Антарктидăн тĕп варри кăнтăр географи полюсĕпе пĕр танах темелле.
Çутçанталăк
right|thumb|260px|2-мĕш ӳкерчĕк. Материкăн çĕр пичĕ (рельефĕ), хĕрлĕпе çӳллĕшсене кăтартнă
Рельефĕ тата пăрлăхлă витĕмĕ
Антарктида — Çĕр çинчи чи çӳллĕ континент, кунти çĕр пичĕн вăтам çӳллĕшĕ 2000 м, континенчĕн варринче тăрри 4000 метăра çĕкленет. Çак çӳллĕшĕн чылайăш çĕрĕ пĕрмайах пăрпа витĕннĕ, айĕнче — континентăн çĕр пичĕ, унăн ~5 % лаптăкĕ çеç пăртан таса — ку çĕрсем Анăç Антарктидăпа Трансантарктикă тăвĕсенче: утравсем, çыран хĕр татăкĕсем, «типĕ айлăмсем» тата пăрлăх çийĕн çӳле кармашакан уйрăм ту виркĕсĕсемпе тăррисем (нунатаксем).
Трансантарктикă тăвĕсем, пĕтĕм материка касса иккĕне пайлакан (тĕрлĕ уйрăм пулăмлă тата геологи тытăмĕллĕ Анăçпа Тухăç Антарктиди). Тухăçĕнче çӳллĕ (чи çӳллĕ пăрлă вырăнĕ тинĕс шайĕнчен ~4100 м), пăрпа хупланнă плато. Анăç енĕ хăйсем хушшинче пăрпа çыхăннă сăртлă утравĕсен ушкăнĕнчен пухăнать. Лăпкă океан çыранĕн хĕрринче Антарктикă Андĕсем вырнаçнă, çӳллĕшĕ 4000 м ытла; чи çӳллĕ тӳпи — тинĕс шайĕнчен 4892 м çӳллĕшĕнче— Сентинел ту хысакĕн Винсон массивĕ. Анăç Антарктидăра континентăн чи тарăн шăтăкĕ — Бентли шăтăкĕ, рифтăран пулнă темелле. Бентли шăтăкĕн тарăннăшĕ, пăрпа тулнăскер, тинĕс шайĕнчен 2555 м аялларах пулать.
695
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Антарктида
Рельефĕ тата пăрлăхлă витĕмĕ
Антарктикăн пăрлăх хӳтлĕхĕ планетăн пысăк пăрлăх хӳтлĕхĕ шутланать, Гренланди пăрлă хӳтлĕхĕнчен лаптăкĕпе 10 хута яхăн мăнă. Кунта ~30 млн. çм³ пăр пурлăхĕ, тепĕр сăмахпа, Çĕр çинчи типçĕрĕн 90 % пулать. Пăрлăх хӳтлĕхĕ тӳпе (купол) евĕрлĕ. Пăрлăхăн вăтам хулăнăшĕ 2500—2800 м, Тухăç Антарктидăн хăшпĕр çĕрĕсенче — 4800 м. Пухăнса пынă пăрлăх хуплăвĕ абляци (аркану) тĕлнелле, континентăн çыранĕн хĕррине (Ӳкер. 3) юхать; пăр катăлса, айсберг пулса тăрать. Çул тăсăлăвĕнчи абляци калăпăшĕ — 2500 çм³.
Анăç Антарктидăра айлăмри шельф пăрлăхĕсен пайĕ пĕтĕм шутĕнчен ~10 % пулать, çак пăрлăхсенчен капай айсбергсем тухаççĕ, вĕсем Гренланди фиорд пăрлăхĕсенчен патмартарах пулаççĕ; сăмахран, 2000 çулта шельф Росс пăрлăхĕнчен çав тери мăн (2005 çул тĕлне) 10 000 км² ытла лаптакĕллĕ B-15 айсбергĕ калса уйрăлчĕ. Çу тапхăрĕнче (Çĕрĕн кăнтăр çур чăмăрĕнче хĕлле пулать вăл) Антарктика çурутравĕ таврашĕнчи тата Росс тинĕсĕнчи шельф пăрлăхĕсем анлăланса кайнипе Антарктидăн пăрлăх лаптăкĕ 3—4 млн. çм² калăпăш чухлĕ ӳсет.
Антарктидăн хальхи пăрлă пĕркевĕ темиçе мильон çул каялла пулса тăнă, малтан Кăнтăр Америкăпа Антарктика çурутравне çыхăнтаракан пымакĕ шыв айне кайнă, пулмалла, вара çакăн хыççăн, антарктика циркумполяр юхăмĕсем (Анăç Çилĕсен юхăмĕ) пулса каяççĕ, антарктикăçум шывсем Тĕнче Океанĕнчен уйрăлаççĕ — çак шывсем Кăнтăр океанĕ шутне кĕреççĕ.
Тухăç Антарктидăн геологи тытăмĕ
Тĕплĕнрех Антарктида геологийĕ статьяра тĕпчесе вулăр. thumb|260px|right|Лемэр каналĕ. Тухăç Антарктида авалхи кембриченхи континент платформи (кратон) пулать, вăл Инди, Бразили, Африка тата Австрали платформисемпе пĕр танăш шутланать. Çак пур кратонсем Гондвана суперконтинент арканса кайсан пулса тăнă. Кристаллă фундаменчĕн чулĕсен çул шучĕ 2,5—2,8 млрд. çула çитет, чи ĕлĕххи тăприсем Эндерби çĕрĕнчи — 3 млрд. çул ытла ватă.
Кунта çĕр никĕсĕ (фундаменчĕ) анса ларнă çамрăк пĕркенĕвĕпе, 350—190 млн çул каялла, ытларах тинĕс тĕппинчен пулнăскерпе, витĕннĕ. 320—280 млн. çул шучĕ сийĕсенче пăрлăх каяшĕсем тупăнаççĕ, каяраххисенче вара ӳсентăрансемпе чĕрчунсен юлашкисем, вĕсен шутĕнче ихтиосавăрсемпе динозаврсем, тĕл пулаççĕ: Çак ĕнтĕ сĕм авал климачĕ хальхинчен самаях уйрăлса тăнине катартать. Антарктидăра ĕçленĕ пĕрремĕш тĕпчевçĕсем ăшша кăмăллакан рептилисемпе упа сарриллĕ флорăна тупни горизонталь енĕллĕ плитасем куçнине палăртакан ăслăлăх концепцине çирĕплетет.
Анăç Антарктидăн геологи ăшчикĕ
Анăç Антарктидă çамрăк та таткаланса пĕтнĕ пайĕ шутланать, вăл юлашки 500 млн. çул хушшинче антарктикă плитти çумне континтăн пĕчĕк фрагменчĕ-микроплиттисем çыпçаннă май пулса тăнă. Юлашкисенчен чи пысăкки Элсворт тăвĕсем, Антарктикă çурутравĕ тата Мэри Берд çĕрĕ шутланаççĕ. Çак микроплиттасем антарктикă плиттипе çапăннипе Анăç Антарктикăн тăвĕсем ӳссе тăраççĕ.
Сейсмă хастарлăхĕ. Вулканисăм.
Антарктидă тектоникă енчен лăпкă континент шутланать. вулканисăм анăç Антарктикăпа Андă тапхăрĕнчи ту йышăланăвĕнче пулса тăнă Антарктикă çурутравĕпе çыхăннă. Хăш вулканĕсем, уйрăмах утраврисем, юлашки 200 çул хушши пĕрхĕнсе ларнă. Антарктидăн чи хастар вулканĕ — Эребус. Ăна «Кăнтăр полюсĕн çулне сыхлакан вулкан» теççĕ.
Климат
right|thumb|300px|Антарктидăри вăтам хĕл (сулахайра) тата çу (сылтăмра) температури Тĕплĕнрех Антарктикă климачĕ статьяра вулăр. Антарктида çав тери хаяр сивĕ климатпа палăрса тăрать. Тухăç Антарктидăра абсолютлă сивĕ полюсĕ вырнаçнă, унта чи аял температурăна −89,2 °C («Восток» станцийĕ çумĕнче) палăртса çырса илнĕ.
Метеорологи енчен Тухăç Антарктидăн тепĕр уйрăмлăхĕ шуçса вĕрекен (катабатика) çилĕсемпе çыхăннă, вăл материкăн тӳпе евĕрлĕ çĕр питечен (рельефĕнчен) килет. Çак тăнăç çилсем пăрлăх витĕмĕн кăнтăрти чăнкă айăккисенче вĕрсе килеççĕ, çак сивĕлĕхе пула пăр çумĕнчи тачăлăх ӳсет те сив сывлăш сăрт айăккипе аялалла шуçса анать. Ку сывлăш сийĕн хулăмăшĕ 200—300 м çитет; çил пăрлă тусана вăркăштарнипе тавралăх начар курăнать. Шуçса анакан çил хăвăртлăхĕ сăрт чăнкăлăхĕнчен килет, чи мăн хаватне чăнкă сăртлă çыран çумĕнче çитет. Уйрăмах шуç çилсем антарктикă хелĕнче — акаран пуçласа юпачченех талăкĕпех вĕреççĕ, юпаран пуш уйăхĕ таранчен — çĕрле е Хĕвел горизонтран çӳллĕ мар тăракан вăхăтра тустараççĕ. Çу кунĕсенче Хĕвел пĕçертнипе çыран хĕрринчи ура айĕнчи сывлăш сийĕсем куçма пăрахаççĕ.
Варринчи шывсем
290px|thumb|left|Танкăр тăвĕсем, [[Смоленск (утрав)|Ливингстон (Смоленск)]]
Органикă тĕнчи
right|thumb|[[Император пингвинĕ|Антарктидăри император пингвинĕсем]] Биосфера Антарктидăра 4 «пурнăç тĕпĕсем» вырнаçнă: юнашар утравсемпе пăрсем, материкăн çыранри оазисĕсем (тĕслĕхрен, «Бангер оазисĕ»), Мирный патĕнчи нунатаксен арени (Амундсен тăвĕ, Виктори Çĕрĕнчи Нансен тăвĕ тата ыттисем) тата пăрлăх витĕмĕн арени. Ӳсентăрансемпе чĕрчунсем йышлăрах тинĕс çумĕн çĕрсенче тĕл пулаççĕ. Пăртан тасалнă çĕр татăклăхĕсенче мăк тата лишайник курăкĕ ӳсет. Кăткăс ӳсентăран тĕсĕ сахал, тĕрлĕ тĕслисем Антарктика çурутравĕн çурçĕр-анăç çыранĕ хĕрринче çеç (вунпӳ шучĕллĕ) тĕл пулаççĕ.
thumb|Антарктикă крилĕ Euphausia superba
Антарктика чĕрчунĕсем çыран çумĕнчи Кăнтăр океанĕн экосистемипе усă кураççĕ. Антарктика шывĕсем зоопланктонпа пуян, уйрăмах, крильпе. Криль тӳррĕн е урлă-пирлĕ чылай пулă тĕсĕсен, кит евĕрлисен, кальмарсен, тюленьсен, пингвинсен тата урăх черчунсен апат-çимĕç куçăмăвĕн паллă сыпăкĕ шутланать; пĕтĕмлĕ тип çĕр çинче пурăнакан сĕт ĕмекенсем Антарктидăра çук, çурăм шăммисăррисем ~ тăпрари 70 тĕсĕллĕ сыпăнчăк-ураллă (хурт-кăпшанкăсемпе эрешмен евĕрлисем) нематодсем.
290px|thumb|left|Каталун йĕнерлĕхĕпе Брансфильд кӳлмекĕ
Континета тĕпчени
Кăнтăр поляр çаврине карап çинче пĕрремĕш голландсем каçнă; вĕсене 1559 çулта Магеллан тинĕс пырĕнче çӳренĕ Яков Магю эскадрине кĕрекен Дирк Гееритц ертсе пынă. Шторм хыççăн эскадрăна çухатнă Гееритц карапĕ кăнтăралла кайнă. 64° кăнтăр ш. çити ансан вăл çӳллĕ çĕре асăрханă. 1671 çулта Ла Рош Кăнтăр Георгие уçнă; 1739 çулта Бувэ утравне уçнă; 1772 çулта Ĕнчĕ океанĕнче Ив-Жозеф Керглен, франци тинĕс офицерĕ, хăйĕн ятне тивĕçнĕ утрава тупнă. Кергленпе пĕр вăхăтрах Англирен хăйĕн пĕрремĕш кăнтăр çур чăмăрне çӳреве Джеймс Кук тухнă, 1773 сулхи кăрлач уйăхĕнче «Adventure» тата «Resolution» карапсем кăнтăр поляр çаврине 37°33' т. д. меридианĕ тĕлĕнче каçнă. Пăрсемпе чылай кĕрешнĕ хыççăн вăл 67°15' к. ш. çитнĕ те çурçĕрелле пăрăннă. 1773 çулхи раштав уйăхĕнче Кук каллех кăнтăр океанне тухнă, раштавăн 8-мĕшĕнче унăн урлă каçса 67°5' к. ш. параллелĕнче пăрсен тыткăнне лекнĕ. Пăр ытамĕнчен хăтăлсан, Кук кăнтăралла кайса 1774 çулхи кăрлач уйăхĕнче 71°15' к. ш., Çулăмлă Çĕртен кăнтăр-анăçарах, çитет. Кунта витĕр тухмалла мар пăр хӳми унăн çулне чарать. Кук пĕрремĕш кăнтар тинĕсĕсене çитет те темиçе çĕрте иртмелле мар пăрсене пула каялла таврăнать. Ăна тимленипе 45 çул хушши поляр экспедицисене пуçтарман.
Антарктидăна (кăрлач, 28) 1820 çулта вырăс экспедицийĕ Фаддей Беллинсгаузенпа Михаил Лазарев ертсе пынипе уçнă. Вĕсем "Восток" тата "Мирный"шлюпсемпе хальхи Беллинсгаузен пăрлăхĕ шельф районĕ патĕнче çĕнĕ континента сăнанă.
Континент çине пĕрремĕш кăрлач, 24 1895 çулта норвегсен «Антарктик» карапĕн капитанĕ Кристенсен тата Карлстен Борхгрёвинк, çутçанталăк тĕпчевĕсен вĕрентӳçи ура пуснă.
1819 çулта Ф. Ф. Беллинсгаузенпа М. П. Лазарев вырăс тинĕсçӳревçисем «Востокпа» «Мирный» çар шлюпĕсем çинче, Кăнтăр Георги тĕлне тухса Кăнтăр Пăрлă океан ăшнелле кĕресшĕн пулнă. Пĕрремĕш хут, 1820, кăрлачра Гринвич меридианĕ патĕнчех, вĕсем 69°21' к. ш. çитнĕ; хыççăн, поляр çавринчен тухса, Беллинсгаузен унăн тăрăхĕпе тухăçалла 19° т. д. çитет, унта вăл ăна каллех каçать те 1820 çулхи нарăсра çав широтанах (69°6') çитет. Малалла тухăçалла 62° параллелĕ тĕлне хăпарать те юхса выртакан пăрсен аяккипе çул хывать. Кайран, Баллени утравĕсен меридианĕнче, Беллинсгаузен 64°55' çитет, 1820 çулхи раштавра 161° а. д., кăнтăр поляр çаврине каçать те 67°15' к. ш., 1821 çулти кăрлачра 69°53' к. ш çитет. 81° меридианĕ çумĕнчех вăл чăнкă çыранлă Петĕр I утравĕсене уçать, тухăçалла кайса, кăнтăр поляр çавринчех — Александр I çĕрĕн çыранне курать. Çапла вара, Беллинсгаузен пĕрремĕш Антарктида тавра 60° - 70° широтисенче çаврăнать.
Çакăн хыççăн континент çыранĕсене тата шалти пайне тĕпчеме тытăнаççĕ. Нумай тĕпчев ĕçĕсене Эрнест Шеклтон (вĕсем çинчен «Чи хăрушă харçă» кĕнеке çырать) ертсе пынă акăлчан экспедицисенче ирттереççĕ. 1911—1912 çулсенче Руаля Амундсена норвег тĕпчевçипе Роберт Скотт акăлчан хушшинче Кăнтăр полюсне çитес ĕç-пуçра çивĕч ăмăрту пырать. Пĕрремĕш Кăнтăр полюса Амундсен çитет, тепĕр уйăхран çак кăка Роберт Скотт ушкăнĕ тухать, таврăну çулĕнче пĕтет.
Наци Германийĕ материкăн çак пайне иртнĕ ĕмĕрĕн 20-мĕш çулĕсенче тĕпчесе йышăнма тытăннă. Халиччен те тĕпчевçĕсем темиçе вунлăх çулĕ каялла пăрахса хăварнă çар вырăн тĕпĕсене тупаççĕ.
XX ĕмĕрĕн варринчен пуçласа Антарктидăна хуçалăх усăллăхĕ енĕпе йышăнма пуçлаççĕ. Континент çинче чылай çĕршыв темиçе пĕрмай усă курмалли базăсем никĕслеççĕ, вĕсем çул тăршшипех метеорологи, гляциологи тата геологи тĕпчев ĕçĕсене ирттереççĕ1958 çулхи раштав,14 Евгений Толстиков ертсе пынă виççĕмĕш совет антарктика экспедицийĕ Çитеймен полюса çитсе унта «Çитеймен полюс» вăхăтлă станцине туса лартать.
Антарктидăн статусĕ
XX ĕмĕрĕн 1980–мĕш çулĕсенче Антарктидана ядерлăсăр зона шутне кĕртнĕ, çакăнтанпа ун шывĕсенче атомоход-пăраххутсене çӳреме ирĕк паман, материкĕнче — атомлă энергоблоксене туса лартма е илсе кĕме чарнă. Халĕ килĕшӳ хучĕ шутне ал пусса кĕнĕ патшалăхсен шучĕ 28 (ĕç сасăллă правапа) тата чылай пăхса тăран патшалăхсем.
Территори хапсăнăвĕсем
thumb|230px|right|[[Антарктика|Антарктикăн территорине пайласа хурас хапăну тĕллевĕсем]] Килĕшӳ хучĕ çумне хутшăннă патшалăхсем хăйсен çак континент территорине тата юнашар çĕрсене хапсăнăнавĕсене пусарăнтарнă. Çав хушăрах хăш çĕршывĕсен территори хапсăнăвĕсем питĕ виçесĕр.
Тĕслĕхрен, Норвеги хăйĕн территорийĕнчен вунă хут калăплăрах çĕр (çав шутра Петр I утравĕ çине (ăна Беллинсгаузенпа Лазарев экспедицийĕ уçнă) çине куç хунă. Чылай территорине Аслă Британи харпăрласшăн. Австрали хăйĕн территорине Антарктидăн çур территорине кĕртесшĕн, çав çĕрсенех «франци» Адели çĕрĕ хĕсĕнсе кĕрет. Çĕнĕ Зеланди те хăйĕн хапсăнăвне кăтартать. Аслă Британи, Чили тата Аргентина пĕр территориех хапсăнаççĕ, Антарктика çурутравĕпе Кăнтăр Шетланди утравĕсене хăйсем çумне хушасшăн.
Уйрăм тăрăмсем — АПШпа Раççейĕн, вĕсем хăйсем те Антарктикă территори хапсăнăвне палăртса кăтартасси пирки çирĕплетнĕ пулин те, паянкуна çакна пурнăçа кĕртмен. Икĕ çĕршыв пĕр-пĕринĕнне те, ытти патшалăхсен хапсăнăвне те йышăнмаççĕ.
Антарктикă территорийĕнче темиçе виртуаллă патшалăх, сăмахран, Имморти вырнаçтарнă. Материкăн пĕр пайĕ çине Доминион Мельхиседека хапсăнать.
Халăх йышĕ
Шартлама сивĕ климăчĕ пирки Антарктидăра пĕрмай пурăнакан халăх çук. Унта тĕпчев тĕпĕсене вырнаçтарнă. Вăхăтлаха пурăнакансен шучĕ Антарктидăра 4000 çынран çулла (раççейсем 150 яхăн) 1000 çына таран хĕлле (раççейсем 100 яхăн) пулать. Антарктидăн çӳлти шай интернет-доменне .aq палăрту тивĕçтернĕ, телефон префиксĕ — +672.
Пĕтĕм тĕнче ăшăнса пыракан пулăмĕсем
200px|right Антарктидă çыранĕсене Кăнтăр океанăн шутне (Раççейре ку океана Инди, Лăпкă тата Атлантика океанĕсен кăнтăр пайĕсене кĕртеççĕ) шывĕсем хумпа çапаççĕ. Континентăн лаптăкĕ 14,4 млн. çм² яхăн (вĕсенчен 1,6 млн. çм² шельф пăрлăхĕсем пулаççĕ).
Раççей Антарктикăра
thumb|145 çул Антарктидăна уçнăранпа Пурĕ Антактидăра 45 яхăн çулталаклă тĕпчев станцийĕсем ĕçлеççĕ. Халĕ Раççейĕн Антарктидăра пилĕк станци тата йри пĕр база пур:
Виçĕ станцине вăхăтлăха хупса хунă:
Ыттисене пĕтерсе хунă:
Тĕплĕнрех «Российские антарктические станции» пăхăр.
Çавăн пекех пăхăр
290px|thumb|right| Пăлхарсен антарктика картографине — 10 çул
Каçăсем
Категори:Антарктида Категори:Википеди:Суйласа илнĕ статьясем
Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн пайташĕсем
Вилнĕ хыççăн кĕртнĕ
Категори:Литература Категори:Чăваш çыравçисем
Максимово (Янаул районĕ)
Максимово  — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 666 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452817, ОКАТО кочĕ — 80259853001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Гончаров Пётр Иванович
Гончаров Пётр Иванович — (25.09.1923-08.02.1945), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 10. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 52-мĕш çарĕн 124-мĕш танк полкĕн автоматчиксен взвочĕн командирĕ, аслă лейтенант.
696
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Камчатка кӳлмекĕ
Камчатка кӳлмекĕ — Лăпкă океанăн кӳлмекĕ, Камчатка çурутравĕпе Кроноци çурутравĕ хушшинче вырнаçнă, Петропавловск-Камчаткăрирен виççĕмĕш пулать.
Типĕ çĕре 74 çм касса кĕрет. Анлăшĕ 148 çм яхăн, тарăнăшĕ 2 пин м таран. Шыв илнисем пĕрпек мар, талăклă, 2 м çӳлле хăпарать. Çыранĕсем лутра. Çурçĕр çыранĕнче Усть-Камчаткăрине никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Камчатка ен Категори:Раççей кӳлмекĕсем Категори:Лăпкă океан кӳлмекĕсем
Шапкилей
Шапкилей' — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Чукун
Чукун — тимĕр тĕпĕллĕ нумай компонентлă, углерод (2,14 %) элеменчĕллĕ, шаранчăк.
Пур чукунра хутăшсем (Si, Mn, S, P), хăш чух легилекен элеменчĕсем (Cr, Ni, V, Al тата ыттисем). Чукун хăй тĕллĕн патрак. Тĕнче промăçлăхĕ чуrуна 2007 çулта 953 млн. тоннă (çав шутра Китайра - 477 млн. тоннă) шăратса тупăçланă.
Классификацийĕ
Углерод шучĕпе чукун эвтектик-умлă (2,14-4,3 % углеродлă), эвтектиклă (4,3 %) е эвтектик-хыçлă (4,3-6,67 %). Материал тытăмлăхĕ шăрату хутăшĕнчен килет.
Ăшĕнчи углерод шучĕпе-тытамлăхĕпе чукуна çапла уйăраççĕ: шурă сăрă (тĕсне тимĕр карбичĕ е ирĕклĕ графит шутĕнчен тухать), питĕ çирĕп тата туптавлă. Шурă чукунра углерод цементит пулса, сăрă чукунра — графит пулса тăрать.
Каçăсем
Категори:Хура металлурги Категори:Конструкциллĕ материалсем Категори:Тимĕр шăранчăкĕсем
Татариха
Татариха — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Мăн Кумена юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Карякино
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Карякино
Олимпири Зевс кĕлетки
thumb|Олимпири Зевс кĕлетки Олимпири Зевс кĕлетки, — авалхи Грецири паллă скульптор Фидий ĕçĕ, «Тĕнчен çичĕ тĕлентермĕшĕ» шутне кĕрет. Вăл Олимпири храмăн пысăк залĕнче вырнаçнă. Çав вăхăтра авалхи грексен обществин пурнăçĕнче тĕн, искусство тата спорт тачă çыхăннă.
14 метр çӳллĕш Зевс Олимп храмĕн пысăк залĕнче ылтăнран, пил шăмминчен, хура йывăçран тата хаклă йышши чулсенчен тунă трон çинче тăрать. Пĕр аллинче вăл çĕнтерӳ туррин ылтăн кĕлеткине тытнă, тепринпе ăмăрт кайăкпа скиптер çине тайăннă. Куракансене Зевс халь-халь тăрать пек туйăннă.
Сакăр ĕмĕр çак статуя чиркĕве пыракансене тĕлĕнтернĕ. Каярах ăна Константинополе илсе кайнă. Унта вăл пирĕн эрăри V ĕмĕрте пушарта çунса сиенленнĕ.
Категори:Тĕнчен çичĕ тĕлентермĕшĕ Категори:Авалхи Греци