cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Упа çырли
Усă курни
Пӳре чирĕсене сиплеме çулçисене усă кураççĕ. Чечеке ларнă вăхăтра пуçтараççĕ. Унтан тунă чей йӳçĕ тутăллă, çутă симĕс тĕслĕ. Ăна ĕçнĕ вăхăтра тута типме пултарать, çăварта типĕ тăрать. Йывăр çынсене, кăкăр çитетекенсене тата 12 çула çитмен ачасене ĕçме хушмаççĕ. Тата упа çырлине сăрă тума, тирпе ăçлеме усă кураççĕ.
Каçăсем
Категори:Ӳсентăрансем Категори:Çерçи хура тулă йышшисем Категори:Çырласем Категори:Эмел курăкĕсем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Aŋutvak
99 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Модри Камень
Мо́дри Ка́мень (Modrý Kameň, Kékkő, перевод Синий Камень) — Словакин варринчи, Вельки Кртиш патĕнчи хула, çĕршывăн чи пĕчĕк хули. Модри Каменьре пурĕпе 1434 çын пурнать.
Категори:Словаки хулисем
Грубе-Ю-Вож
Грубе-Ю-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. СылтăмГрубе-Ююханшывăн сылтăм çыранĕпе 15 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Такана
Такана — варăм тата самаях пысăк, анчах тарăнах мар савăт. Вырăс чĕлхи хыççăн кайса курите теме пултараççĕ.
Валашка тени те, тĕпрен илсен, çавнах пĕлтерет. Кунсăр пуçне чăваш чĕлхин тури калаçăвĕсенче çармăссенчен йышăннă шупашка сăмах та пур. Çапах та «такана» тенине асăннă пĕлтерĕшлĕ тĕп  лексема темелле.
Татах та вăрăмрах стационарлă такана кункăра пулать.
Каçăсем
Категори:Савăт-сапа Категори:Шăнăçтарăшсем
Пепкин
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Вăрманкасси (Вăрнар районĕ)
Вăрманкасси,  — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Малтан, районсене туса хуриччен, Етĕрне уесĕн, Нурăс вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
100 (хисеп)
100 (çĕр) — 99-па 101 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Кушкаяк
Кушкаяк — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Ай юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ай юпписем
Лимон
thumb|right|220px|Лимон thumb|220px|Лимон çимĕçĕсем Лимон - Цитрус йышши йÿçек çимĕç.
Евклид
Евкли́д е Эвкли́д (Εὐκλείδης, п.т.300 ç. яхăн) — авалхи грек математикĕ. Математика никĕсĕсене майлаштарнă "Пуçламăшсем" ( - латинлатнă терминологипе "элементсем") кĕнекипе тĕнчипех палăрнă.
Лимон
Каçăсем
Категори:Цитруссем
Евклид
Евклидăн ытти ĕçĕсем
thumb| Оксфорд университетĕнчи Евклид статуйи Ытти ĕçĕсенчен çаксем юлнă:
Кĕске çырса пани тăрăх паллă:
Текстсемпе куçарусем
Кивĕ вырăсла куçарусем:
Тĕпчевсем
Евклидăн "Пуçламăшĕ" çинчен:
Евклидăн ытти ĕçĕсем çинчен:
Асăрхавсем
Категори:Авалхи грек математикĕсем Категори:Математиксем алфавитпа Категори:Геометрсем Категори:п.т. III ĕмĕрти математиксем
Кынгыр
Кынгыр — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Бирь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Мулюков Геннадий Фёдорович
Мулюков Геннадий Фёдорович, (1926, чӳк, 30, Чăваш Ен, Патăрьел районĕ, Тури Туçа ялĕ çур.) — таврапĕлÿçĕ, вĕрентевçĕ, ялхуçалăх йĕркелевçи..
Халăх çутта кăларас ĕçĕн отличникĕ. 1971 çулта Чăваш АССРĕн тава тивĕслĕ верентекенĕ ятне тивĕçнĕ. Çавăн пекех Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ ял хуçалăх ĕçченĕ ятне тивĕçнĕ. «Хисеп палли» орденне те тивĕçнĕ. Тăватă хут ăна Чăваш АССРĕн Аслă Канаш Президиумĕн Хисеп грамотине панă.
Пурнăçĕ
1926 çулхи чӳк уйăхĕн 30-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Тури Туçа ялĕнче çуралнă.
Канашри вĕрентекенсен училищине, кайран кĕретсĕр Чăваш педагогика институтне вĕренсе пĕтернĕ.
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçине хутшăннă. Унта Инçет Хĕвелтухăçра Япони çарĕсемпе çапăçнă.
Ӗç çулĕ: Чкалов ячĕллĕ колхоз счетовочĕ, 1954-1959 — Тури Туçа ватам шкулĕн верентекенĕ, 1959-1964 — «Гвардеец» колхозăн партком секретарĕ, 1964 çултанпа Тури Туçа вăтам шкул директорĕ. 1973 çулта «Гвардеец» колхозăн предсадателĕ вырăнне суйласа илнĕ. Вал вырăнта вăл 1985 çулчен ĕçленĕ.
Ĕçĕсем
Краеведенипе питĕ вăйлă кăсăкланать. Нумай çул хушши Гвардеец колхоза малтан кĕнĕ ялсен историне тĕпченĕ. Тĕпченĕ ĕçĕсем çак кĕнекесенче çутă курнă:
Каçăсем
Категори:Чăваш краевечĕсем
Федорки (Перĕм Ен)
Федорки (Эчмитче, Өчмәче) — Перĕм Енри Барда районĕнчи чиркӳ ялĕ. Федорки ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 371 çын, çав шутра 181 арçын тата 190 хĕрарăм пулнă.
101 (хисеп)
101 (çĕр пĕрре) — 100-пе 102 хушшинчи натураллă хисеп.
Федорки (Перĕм Ен)
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 502 çын шутланнă.
101 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Федорки (Перĕм Ен)
Барда ялĕн варринчен 23 км майлă вырнаçнă.
Тăмана евĕрлисем
Пĕрлехи хыпарсем
Йывăрăшĕпе 60 грамран пуçласа 3 килограмм таран пулать. Ытти кайăксенчен пысăк та çаврака пичĕпе уйрăлса тăрать. Вĕсен куçĕ пысăк, ниçталла та кускаламать, тӳрĕ кăна пăхать. Сăмса вĕçĕ кукăр авăнчăклă, вĕçĕ çекĕл евĕрлĕ. Тĕп апачĕ - шăши йышши чĕр чунсем. Сунара каçпа тухать, шăшисене куçĕпе курнинчен ытла хăлхипе питĕ лайăх илтет. Куçĕ те вĕсен питĕ çивĕч, уйрăмах инçетрине аван курать. Пăлханнă чухне тăмана куçĕпе мăчлаттарма тытăнать. Ытти кайăксем ăна юратсах каймаççĕ, тапăнса сăхма пултараççĕ. Тăманасем 20 çул таран пурăнаççĕ
Федорки (Перĕм Ен)
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Тăмана евĕрлисем
Классификацилени
Пирĕн тăрăхра тăманасен 11 тĕсĕ пур.
Анатоми уйрăмлăхĕсем
Кĕскен пахалани: пысăк пуç, пысăк çаврака куçсем, сăмси кĕске, тискер. Çĕрле сунара тухать, шăппăн вĕçет, тĕкĕ çемçĕ, чĕрни вăрăм та çивĕч, сăнĕ тĕсĕпе асăрхама йывăр.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Вĕçен кайăксен ушкăнĕсем
Гына-Курья-Иоль
Гына-Курья-Иоль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лемва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 44 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Тăмана евĕрлисем
Каçăсем
Совообразные
Гына-Курья-Иоль
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Сантăр Аксар
Сантăр Аксар (Мефодьев Александр Иванович), — критик, сăвăç, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ (1984), доцент (1994). 1938 çулхи чӳк уйăхĕн 28-мĕшĕнче нчи Еншик ялĕнче çуралнă.
1991 çултанпа Чăваш ССР ÇП, 1969 çултанпа Раççей журналисчĕсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ. 1988 çулта Трубина Мархви ячĕллĕ литература премийĕн лауреачĕ пулнă. Çыравçă «Ӗçри хастарлăхшăн. В.И. Ленин çуралнăранпа 100 çул çитнĕ май» (1970) тата «Ӗç ветеранĕ» (1990) медальсене, «IX пилĕкçуллăх» паллăна, ВЛКСМ Тĕп комитечĕн (1989) тата В.И. Ленин ячĕллĕ Пĕтĕм Союзри пионер организацийĕн Тĕп Канашĕн (1989) Хисеп Грамотисене тивĕçнĕ. 2000 çулта Чăваш Ен культурин тава тивĕçлĕ ĕçченĕ.
Пурнăçĕ
1953 çулта Еншикри çичĕ çул вĕренмелли шкулта, 1956 çулта Шăнкăртамри вăтам шкултан вĕренсе тухнă. 1961-1967 çулсенче И.Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче куçăн мар майпа вĕреннĕ. 1972-1975 çулсенче — И.Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕн аспиранчĕ.
А.И. Мефодьевăн ĕçлĕ пурнăçĕ 1956 çулхи çĕртме уйăхĕнче тăван ялти ял хуçалăх эртелĕнче ахаль колхозник пулса вăй хунинчен пуçланнă. Каярахпа вăл пĕр хушă ял вулавăшне ертсе пынă. 1957-1960 çулсенче Совет Çарĕнче хĕсметре тăнă. Салтакран таврăнсан икĕ çула яхăн Йĕпреç районĕнчи «Коммунизм çĕнтерĕвĕшĕн» хаçат редакцийĕнче тата парти райкомĕн инструкторĕнче ĕçленĕ. 1962 çулхи авăн уйăхĕнче Александр Ивановичтăван района куçса килсе малтан «Авангард» хаçат редакцийĕнче, кайран КПСС райкомĕнче ĕçленĕ. 1972 çулхи юпа уйăхĕнче ăна партин Чăваш обкомĕн аппаратне куçарнă. Унта вăл 13 çул хушши культура пайĕн инструктурĕ пулнă. 1985 çулхи чӳкре ăна «Хатĕр пул» журналăн тĕп редакторне лартнă. Çак ĕçе вăл çичĕ çула яхăн туса пынă. 1992 çулхи çурла уйăхĕнчен пуçласа И.Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче малтан чăваш чĕлхипе литература кафедринче, кайран чăваш литератури кафедринче тăрăшма пуçланă, студентсене тăван сăмахлăха вĕрентме тытăннă. 1998-2004 çулсенче вăл педагогика университечĕн çĕнĕрен уçăлнă чăваш филологи факультечĕн деканĕ пулнă.
Ĕçĕсем
Александр Иванович литература ĕçне 1950-мĕш çулсен пуçламăшĕнче тытăннă. «Кахал» ятлă пĕрремĕш сăвви 1954 çулта районти «Авангард» хаçатра çапăнса тухнă. Каярахпа унăн сăввисем, очеркĕсемпе статйисем республика хаçачĕсемпе журналĕсенче те пичетленме пуçланă.
Унăн сăввисем тăрăх Н.Эриванов, Ю.Кудаков, Ю.Жуков, Н.Тимофеев, В.Романов, В.Адюков, Н. Заводскова композиторсем 40 яхăн юрă çырнă.
Александр Иванович тăлмач пулнипе те паллă. Çыравçă вырăс, тутар тата мăкшă çыравçисен чылай сăвви-калавне, 20 яхăн илемлĕ кинофильм тексчĕсене чăвашла куçарнă.
Александр Мефодьев «Тракторстрой çути» тата «Çамрăклăхпа ăсталăх» ятпа чăваш писателĕсен хайлавĕсен пуххисене хатĕрлесе кăларнă. Çавăн пекех унăн çак кĕнекесем çутă курнă:
Вуламалли
Васильев, Г. Ҫитӗнӳсемлӗ юбилей / Г. Васильев // Халӑх шкулӗ = Нар. шк. – 2008. – № 6. – С. 22.
Кудаков, Ю. Д. Сантăр Аксарӑн сăнарлăхĕ : (А. И. Мефодьев çуралнăранпа 70 çул тултарнă май) / Ю. Д. Кудаков // Чăваш чĕлхипе литератури : теори тата методика. – Шупашкар, 2009. – 9-мĕш кăларăм. – С. 8-11.
Метин, П. Н. А. И. Мефодьев (Сантӑр Аксар) пурнăçĕнчи тата пултарулăхĕнчи тĕп йĕрсем / П. Н. Метин // Чăваш чĕлхипе литератури : теори тата методика. – Шупашкар, 2009. – 9-мĕш кăларăм. – С. 3-8.
Мефодьев, А. И. Ачамӑрсен чун-чӗрине акар-и пин ахах-мерчен... / А. И. Мефодьев ; А. Михайлов ҫырса илнӗ // Хыпар. – 2016. – 17 ҫу. – С. 10 : сӑн ӳкерчӗк.
Осипов, Н. Александр Мефодьевӑн ҫӗнӗ тӗпчевӗ / Н. Осипов // Хыпар. – 2016. – 22 кӑрлач. – С. 14.
Осипов, Н. Н. «Пурнӑҫра яланах пӗр тӗллевпе, пӗр ӗмӗтпе пурӑнтӑм...» / Н. Н. Осипов // Чӑваш чӗлхипе литератури: теори тата методика : ст. пуххи. – Шупашкар, 2014. – 19-мӗш кӑларӑм. – С. 4-6.
Станьял, В. Ача-пăча литературине тĕплĕн тĕпчекен / В. Станьял // Тӑван Атӑл. – 2016. – № 2. – С. 42-44.
Яковлев, Ю. Йӗрке ачи : Александр Мефодьев (Сантăр Аксар) çыравçăна 75 çулхи юбилейӗпе саламласа / Ю. Яковлев // Тӑван Атӑл. – 2013. – № 11. – С. 101-103 : сӑн ӳкерчӗк.
Антонова, З. С. Мефодьев Александр Иванович / З. С. Антонова [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=2372 // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2009. – Т. 3 : М-Се. – С. 87.]
Афанасьев, П. Мефодьев Александр Иванович // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. – Чебоксары, 2006. – С. 265-266.
Барионла каплам
Барионла каплам (барионла хисеп) — элементарлă пĕррчĕсен физикинчи сыхланакан аддитивлă квантла хисеп, вăл тытăмри барионсен шутне палăртать. Унăн хăйĕн палартавĕ: кунта
Сантăр Аксар
Каçăсем
Культурное наследие Чувашии
Литературная карта Чувашии
Барионла каплам
Асăрхавсем
Категори:Элементарлă пĕрчĕсен физики
Сантăр Аксар
Каçăсем
Ҫулталӑк кӗнеки=Книга года
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш критикĕсем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш ăсчахĕсем
Барионла каплам
Асăрхавсем
Категори:Нуклонсар физики Категори:Сыхланнăлăх саккунĕсем Категори:Квантла хисепсем
Пайкус
Пайкус, Paykus — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Вăрманкасси (Çĕрпӳ районĕ)
Вăрманкасси, — Чăваш Республикин Çĕрпӳ районĕнчи ял.
Ялта 38 хуçалăх шутланать, 41 çын пурăнать.
Кун-çулĕ
Вăрманкассине Паттăрăн пĕр ывăлĕ пуçарса янă. Çавăнпа ăна 1923 çулччен Хитре Паттăрьял ятлă пулнă.
Давлеткул (Мелеуç районĕ)
Давлеткул — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 167 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453883, ОКАТО кочĕ — 80241880003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Анат Бишинды
Анат Бишинды — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 737 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452790, ОКАТО кочĕ — 80251810008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Неман
Неман:
Сорбонна
thumb|Сорбонна|250 px Сорбо́нна (Sorbonne) — Парисăн университечĕ, малтан чухăн студентсен турă пĕлӳ шкулĕ пулса ĕçленĕ, кайран Парис университечĕн турă пĕлӳ факультечĕ шутне кĕрет; 1258 ç. Таса Людовикăн таса ашшĕ теолог Робер де Сорбон йĕркеленĕ. Халĕ — Францин паллă аслă пĕлӳ керменĕсенчен пĕри.
Сорбоннăн кун-çулĕ
Малтан çак шкул 16 çын валли, парисăн вĕренекен кашни халăхран 4 çынна (французсем, нимĕçсем, акăлчансем тата италсем) уйăрнă, анчах та часах 36 çын йышăнма май килнĕ. 50 çул иртсенех Сорбоннăн чаплăхĕ Европăн чылай ватă турă пĕлӳ факультечĕсенчен мала тухать.
Веренӳ курсĕ 10 çуллăха пулнă, юлашки экзаменра студента ирхи 6 сехетрен каçхи 6 сехетчен 20 вĕрентӳçĕ диспутра пĕлӳ тĕрĕсленĕ, вĕсем кашни çур сехетре улшăннă, хăй вăл канма та, çак 12 сехет экзамен хушшинче ĕçме те, çиме те пултарайсан. Çак тĕрĕслеве чăтса ирттернĕ Сорбонна тухтăрĕ (docteur en Sorbonne) пулса тăрать, ăна ятарлă хура çĕлĕк параççĕ. Сорбонна репутацийĕ çав тери ӳссе пынă, çавăнпа та ертӳçĕсем тухтăр титулне кашни монах орденĕн пĕр пайташне çеç тивĕçтерме йышăннă.
Догматсене тата тĕшмĕшсене йышăнни
thumb|Сорбонна тухтăрĕсен пухăвĕ. Догматсене тытса пырса, Сорбонна çаплах вăтам ĕмĕрсен тĕшмĕш ĕçесене, тухатупа хура магине, сыхланă. Жанна д’Арк акăлчансен аллине лексен, Бедфорд херцăк ăна хирĕç таса мар вăйпа хутшăннă тесе айăпласан, Сорбонна çак тĕпчевçĕне мухтаса çырнă, Жаннăна çунтарса ярсан — ырласа кĕл тунă.
Вĕренсе тухна паллă çынсем
thumb|Сорбоннăн амфитеатăрĕ|250 px thumb|Сорбоннăн вулавăшĕ, Таса Иаков залĕ.|250 px
Каçăсем
Категори:Парисăн университечĕсем Категори:Парисăн V тăрăхĕ Категори:Университетсем
Самар (утрав)
Самар (вар. Samar, 12.05°N, 125.11667°W) — Филиппин архипелагĕн варринчи утравсенчен пĕри.
Утрава европейсем валли испан тинĕс çӳревçи Руи Лопес де Виллалобос (Ruy López de Villalobos) 1543 çулта уçнă.
Пысăк хула — Калбайог (Calbayog). Утрав çинче виçĕ провинци — Самар, Çурçĕр Самар тата Тухăç Самар — вырнаçнă.
Самар çĕр лаптăкĕ — 13080 км², çак территорире 1 млн ытларах çын пурăнать, чылайăшĕ — висайя, çĕр ĕçĕпе тăрмашаççĕ (рис, маис, бананы, цитрус, манго, кофе, какао, абака, сахăр тростнике, çаплах выльăх-чĕрлĕх (буйвол, вăкăр, качака, сурăх, сысна, чăх, кăвакал), пулă тытасси (сардина, тунец).
Каçăсем
Категори:Филиппин утравĕсем
102 (хисеп)
102 (çĕр иккĕ) — 101-пе 103 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Апельсин
thumb|right|220px|Апельсин мини
Апельсин (Cītrus × sinēnsis, Arancia) — цитрус йышши йывӑҫ тата çимĕç.
Каҫӑсем
Категори:Цитруссем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Улма-çимĕçсем
Чӳк, 29
Вилнĕ
Категори:Кунсем
ЧПУн Чăваш филологийĕпе культура факультечĕ
Чăваш филологийĕпе культура факультечĕ, — И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕн факультечĕ.
Истори
Чăваш чĕлхипе литературине аслă шкулта чи малтан Хусанти хĕвел тухăç  педагогика институтĕнче вĕрентме  пуçланă. 1926 çулта çав пĕлӳ керменĕнче «Чăваш чĕлхипе литератури» уйрăмĕ  йĕркеленет. Унта Н.И. Ашмаринпа Н.В. Никольский профессорсем, Г.И. Комиссаров доцент ĕçленĕ.
1930 çулта çак уйрăма тин кăна Шупашкарта уçăлнă Чăваш патшалăх педагогика институтне куçараççĕ. 1937 çулта унта чăваш чĕлхипе литература кафедри уйрăм пулса тăрать.
1967 çулта çĕнĕрен уçăлнă Чăваш патшалăх университетне пединститутри вырăс-чăваш уйрăмне те куçараççĕ. 1967-1970 çулсенче кафедрăна СССР педагогика ăслăлăхĕсен академийĕн член-корресподенчĕ М.Я. Сироткин профессор ертсе пырать. 1968 çулта таса чăваш уйрăмĕ уçăлать. Унта студентсене С.П. Горский, М.Р. Федотов, Н.П. Петров пропрофессорсем, С.П.Юшков, А.С. Канюковăпа В.Я. Канюков, Г.Я. Хлебников тата ыт. доцентсем те ăс параççĕ, пурнăç çулĕ çине тухма пулăшаççĕ.
1973 çулта пединститутран куçнă кафедра икке пайланать: чăваш чĕлхи тата чăваш литератури кафедрисем çуралаççĕ. 1968 çулта чăваш уйрăмне вĕренме 50 студент йышăннă пулсан, 1982-1988 çулсенче 75-шер, 1989 çултанпа вара 100-шер студент йышăнма пуçланă.
Чăваш чĕлхипе литературине Хусанти тухăç халăхĕсен институтĕнче (1925-1930) тата Шупашкарти педагогика институтĕнче (1930-1967) тĕпрен илсен шкул вĕрентекенĕсем валли вуланă .Университет тапхăрĕнче (1967-2001) тăван чĕлхемĕрпе сăмахлăх ăслăлăх шайне çĕкленме пултарчĕ. Халĕ эпир чĕлхемĕрĕн тымарĕсене те тĕпчетпĕр, хурăнташлă чĕлхесене тишкеретпĕр. Анăçăнне кăна мар, тухăç литературине те ăша хывма тăрăшатпăр. Университетăмăр классикăлла вĕрентӳ заведенийĕ пулса тăнă май кунта чăвашсен академилле филологийĕ çунат сарса тĕрекленчĕ (М.М.Михайлов, М.Р.Федотов шкулĕсем).
Университет тапхăрĕнче вăй илнĕ тепĕр курăмлă туртăм вăл – тĕрлĕ дисциплинăсен интеграцийĕ, хăйне евĕрлĕ çывăхланăвĕ.Чăваш филологийĕн никĕсĕ çинче кунта филологсемсĕр пуçне журналистсене, ташă-юрă ăстисене, театр режиссерĕсене, библиотекарьсене, музей çыннисене хатĕрлетпĕр. Çак ĕç малтанласа нушаран (çав ăстасене хатĕрлемелли аслă шкулсем çукран) пуçланчĕ. Халĕ республикăмăрта культурăпа искусство институчĕ пур. Библиотекарьсемшĕн тата маларах Хусана çул уçăлнăччĕ. Çав аслă шкулсем Чăваш филологийĕпе культура факультечĕ паракан чи кирлĕ ене – чăвашлăх чунне –пама пултараймаççĕ иккен. Эппин, халăхăмăр культурин ĕçченĕсене класикăлла филологи пĕлĕвĕ пани питех те пĕлтерĕшлĕ. Вĕсем профессионалсем кăна мар, чи малтан чăваш чĕлхипе сăмахлăхне юратакан, вĕсене ыттисенчен тарăнрах пĕлекенсем пулса тăраççĕ. Ташлама-юрлама пĕлекен çамрăка шкулсенче те яланах хапăл туса йышăнаççĕ. Çавăн йышши вĕрентекенсене шкул ачисем ытларах кăмăллани те паллă.
Чăваш филологийĕн дисциплинисем специалист пулма майсем туса панипе пĕрлех чăваш çынни пулма та пулăшни паянхи кун кĕретĕн курăнать.
ЧФКФ чăваш филологийĕн тата культурин лаççи кăна мар, вăл аслă пĕлӳллĕ ăстасен пултарулăхне аталантармалли вырăн та. 90-мĕш çулсенче кунта диссертаци канашĕсем уçăлчĕç. Çав канашсем чăваш филологĕсемпе пĕрлех коми тата мари филологĕсене те хатĕрлеме, кандидат ĕçĕсене хӳтĕлеттерме пултарчĕç. Меслетлĕх, танлаштаруллă, шайлашуллă тата типологиллĕ чĕлхе пĕлĕвĕн ыйтăвĕсемпе тĕпчев ĕçĕсем çырса хӳтĕленме пулать паян кунта. Çак енпе те пирĕн факультет çывăх вăхăтрах регионти чи пĕлтерĕшлĕ центрсенчен пĕри пулса тăчĕ.
Малашлăха илĕртсе тăракан тепĕр çул хальхи техника аталанăвĕпе çыхăннă. Ытти чĕлхесенчен чăвашла, чăвашларан ытти чĕлхесене куçарма май паракан компьютер программисем хатĕрлеме пуçăнтăмăр ĕнтĕ. Вĕрентӳ ĕçĕнче тата филологире компьютерпа анлăн тата тухăçлăн усă курма кунран кун хăнăхса пыма пуçларăмăр. Çак çула та пирĕн çулах темелле.
Вĕрентӳ ĕçĕ ăса туптассипе кăна çыхăнман. Чăваш «ăс пани» тесе чи малтан пурăнма, хăйне çын хушшинче тытма вĕрентнине калать. Кăмăллă, таса чунлă, ĕçчен те тăрăшуллă çын тума тăрăшатпăр эпир хамăрăн студентсенчен. Вĕрентекенсем вĕсемшĕн пиччĕшĕсемпе аппăшĕсен, ашшĕсемпе амĕшĕсен вырăнĕнче пулмалла. Вĕсем преподавательсене хисеплеччĕр, вĕсенчен тĕслĕх илме пултарччăр. Хутшăнусене демократизацилени пирĕн факультетăн уйрăмлăхĕ темелле. Пĕлӳ пĕлӳшĕн кăна ан пултăр, вăл пур енчен те килĕшӳллĕн аталаннă çынна калăплама пулăштăр. Ун пек çынна хамăр хисепленине тата юратнине кăтартмасăр çитĕнтереймĕпĕр. Ку вăл пирĕн çирĕп позици. Ку вăл пирĕн воспитани ĕçĕн тĕрекĕ, нуша юпийĕ. Кăмăл-сипет вăрентĕвĕн тĕрлĕ мелĕсемпе туллин усă курма хăнăхасси те пирĕн ыранлăха куçакан тĕллев пулса юлать.
Факультетăн паянĕ кăна мар, унăн ыранĕ те лайăх курăнать пире. Эппин, малашлăха хăюллăн утма пултаратпăр.
Кафедрăсем
Факультетăн компьютер класĕ пур. Компьютерсем интернетпа çыхăннă. Инженер-программист - Лукина Анна Николаевна. Оператор - Шарипова Ирина.
Каçăсем
Категори:И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕ
Кĕçĕн Микряк
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Мари Коромото Хĕрĕ
Коромото Турă Амăшĕ (Nuestra Señora de Coromoto, çаплах Мари Коромото Хĕрĕ (Virgen de Coromoto) ятпа паллă — почитаемый католический образ явления Тасаран та таса Турă Амăшĕ пулăмĕн католицире хисеплев сăнĕ.
Латин Америкин таса пулăмĕсенчен пĕрри. 1950 çулта Мари Коромото Хĕрне Венесуэлăн хӳтĕлевçи тесе йышăннă.
Каçăсем
Категори:Турăшсем Категори:Турă Амăшĕн католици турăшне çырни Категори:Мари Хĕр пулăмĕ
103 (хисеп)
103 (çĕр виççĕ) — 102-пе 104 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Акбаш (Перĕм Ен)
Акбаш (Акбаш, Әмҗебаш) — Перĕм Енри Барда районĕнчи чиркӳ ялĕ. Федорки ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 540 çын, çав шутра 264 арçын тата 276 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 633 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 22 км майлă вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Мандарин
thumb|right|220px|Мандарин йывăç мини Мандарин - цитрус йышши çимĕç.
Мандарин гибричĕсем
Категори:Цитруссем
Грейпфрут
мини|справа|300px|Грейпфрут Грейпфрут (Cītrus paradīsi) — цитрус йышши çимĕç.
Категори:Цитруссем
Ламьян
Ламьян — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Усолка пруд Богоявленский юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Грексем
Грексем (Έλληνες — эллинсем) — Грецире пурăнакан халăх.
Каçăсем
Категори:Греци Категори:Индоевропа халăхĕсем Категори:Европăри халăхсем
Кумкват
thumb|right|250px|Кумкват çимĕçсем Кумкват ( Kumquat ) - цитрус йышши çимĕç.
104 (хисеп)
104 (çĕр тăваттă) — 103-пе 105 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Вăйсăр изоспин
Вăйсăр изоспин (вăйсăр изоспын) —  теорилле физикăра:  вăйлă хире-хирĕç вăйăмри  изоспин (изоспын) идейине тÿр килет, анчах та ăна  вăйсăр хире-хирĕç вăйăм тĕлĕшпе усă кураççĕ. Ытларах чух T е IW символсемпе паллă тăваççĕ.
Каçăсем
Категори:Теорилле физика Категори:Элементарлă пĕрчĕсен физики Категори:Нуклонсар физики Категори:Квантла хисепсем Категори:Вăйсăр хире-хирĕç вăйăм
Гырдъель
Гырдъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 98 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кĕçĕн Сермананкер
Кĕçĕн Серманкер, Kĕşĕn Sermanker — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Лаверга
Лаверга — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кига юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори: [[Пушкăрт Республики]н юханшывĕсем]] Категори:Кига юпписем
Неман (хула)
Хула ертӳçи — Александр Мельников.
Каçăсем
Категори:Калининград облаçĕнчи хуласем
Çĕнĕ Слободка
Çĕнĕ Слободка — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 23 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453883, ОКАТО кочĕ — 80241880004.
Фёдоров Михаил Фёдорович
Фёдоров Михаил Фёдорович (1848, чӳк, 29, Хурапха ялĕ, Шупашкар уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕ) — 1904, çу, 4, Чархула), — пултаруллă вĕрентӳçĕ, чăваш этнографĕ, çыравçи. «Арçури» поэма авторĕ.
Çĕнĕ Слободка
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Фёдоров Михаил Фёдорович
XIX ĕмĕрти чăваш поэзинче пысăк вырăн йышăнать.
Пурнăçĕ
1848 çулхи чӳк уйăхĕн 29-мӗшӗнче Шупашкар уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕ) Хурапха ялĕнче çуралнă.
Аслă Кăршка ялĕнчи вăтам шкула вĕренсе пĕтернĕ. Ун хыççăн Шĕнерпуçри икĕ класлă училищĕне, Самар хулинчи вĕрентекенсен семинарине вĕренсе пӗтернӗ.
1876-мĕш çулта мăшăрланса Янташ чиркĕвĕнче венчете тăнă.
Вĕрентекен пулса тăнă хыççăн хăйĕн пĕлĕвне Хусанта Н. И. Ильминский патĕнче пысăклатнă. Ильминскийпе пĕр сăмах тупайман, çавăнпа та Шупашкартан Чархулана куçнă, унта ачасене ăс пама пуçланă.
1904 çулхи çу уйăхĕн 4-мӗшӗнче Чархулара (ĕлĕк хулана чăвашла çапла палăртнă, халĕ ĕнтĕ Йошкар-Ола) вилнĕ.
Неман (юханшыв)
thumb|250px|Неман юханшывĕ карттă çинче thumb|250px|Неман Неман (ним. Memel; лит.: Nemunas; выр.: Неман; бел.: Нёман), — Европăн хĕвелтухăç енче вырнаçнă юханшыв. Белорусипе Литва патшалăхĕсем тăрăх юхать. Тăрршĕ 937 çухрăм.
Çăлкуçĕ Минск сăртлăхĕ çинче вырнаçнă. Унтан юхса тухса вăл малалла Неман, Вăтам Литва тата Тинĕсçум айлăмĕсем тăрăх юхать. Литван чи пысăк Каунас хули урлă юхса иртет. Балтика тинĕсĕн Курш заливне юхса кĕрет.
Тĕп юпписем: Свислочь, Мяркис, Нерис, Нявежис, Дубиса, Юра тата Мини (сылтăммисем), çавăн пекех Щара тата Шяшупе (сулахаййисем).
Каçăсем
Категори:Европа юханшывĕсем Категори:Литва юханшывĕсем Категори:Белоруси юханшывĕсем Категори:Калининград облаçĕн юханшывĕсем
Тухăç Самар
Тухăç Самар (Samar Oriental, самареньо Simirangan nga Samar) — Филиппинсен провинцийĕ, Самар утравĕн тухăç çĕрĕнче вырнаçнă. Кӳршĕ провинцисем — Самар тата Çурçĕр Самар. Филиппин тинĕсĕпе çăвăнать. Провинци тĕпĕ — Боранган. Вырăнти халăх чĕлхи — самареньо (Варай чĕлхи).
Провинци çĕр лаптăкĕ — 4 640 км². Халăх йышĕ — 375 822 çын (2000). Йышлăхĕ — 87 çын/км².
Экономикăра копра тăвасси пысăк вырăн йышăнать. Ял хуçалăхĕн тĕп культурисе — рис, кукуруза, сахăр тростникĕ.
Каçăçем
Категори:Филиппин провинцисем
Элтеш (пĕлтерĕшсем)
Элтеш:
Элтеш сăмахăн историйĕ
Каярахпа ку сăмаха Блинов Александр Васильевич «Терминсем» сайта кăларнă.
Асăрхавсем
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Авалхи Греци
мини|справа|[[Афинри Акрополь Лео фон Кленце, реконструкци, 1846.]] Авалхи Греци, Эллада — грексен Европăн кăнтăр-хĕвелтухăçĕнче вырнаçнă авалхи цивилизацийĕ, чи пысăк аталанăвĕ пирĕн эрăчченхи V-IV ĕмĕрсене килет — ку тапхăра историре Классикăллă Греци тенĕ. Авалхи Греци культури хальхи этем цивилизацин çăлкуçĕ пулса тăнă.
Балкан çурутравĕн варринче, Эгей тинĕсĕнчи утравсенче тата Пĕчĕк Азин хĕвеланăç çыранĕнче вырнаçнăсер, Авалхи Греци колонизацине пула вăл кăнтăр Италине, Сицилия утравĕпе Хура тинĕс таври çĕрĕсенче сарăлнă. Авалхи Грецин кун-çулне вăхăтпа пирĕн эрăчченхи III пинçуллăхран пирĕн эрăчченхи I ĕмĕрччен тытса шутлаççĕ. Вăл вăхăтра эллин патшалăхĕсем харпăрлĕхне çухатса Авалхи Рим патшалăхне кĕнĕ. Грексем хăйсене халĕ те çĕршывне Эллада тесе чĕнеççĕ, хăйсене вара эллинсем теççĕ. «Греци» тесе ятне рим çыннисем панă.
Мифологи
тата
Каçăсем
Категори:Авалхи Греци Категори:Истори
Клавесинист
Клавесинист, — клавесинпа чаплă выляма пĕлекен юрă-ташă ăсти.
Лаймкват
Лаймкват - цитрус йышши çимĕç, лайм кумкватпа  хутăштарса тунă гибричĕ.
Категори:Цитруссем
Суздаль
thumb|right|Суздаль çине Каменка юханшыв енчен пăхсан; [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович|Прокудин-Горский ӳкернĕ, XX ĕмĕр пуçламăшĕ]] Су́здаль (Сустăль ) — Раççей хули, Улатимĕр облаçĕн Суздаль районĕнче вырнаçнă.
Каменкăн юханшывăн Нерль юппи çинче, Улатимĕртен26 çм çурçĕрелле вырнаçнă.
Суздаль — управ-хула, Раççейĕн ылтăн кăшăлĕ шутне кĕрет.
Кун-çулĕ
left|thumb|100px|Герб (1781) thumb|[[Раштав соборĕ (Суздаль)|Раштав соборĕ çине Каменка енчен пăхсан]] thumb|Архиерей палатисем thumb|Пуриспа Глеб чиркĕвĕ Пĕрремĕш хулана Новгород кодексĕнче асăннă: «въ лѣто ҂ѕ҃ф҃з҃ азъ мънихъ исаакiи поставленъ попомъ въ сѹжъдали въ цръкъвѣ свѧтаго александра арменина» («В 6507 [999] çулта эпĕ, монах Исаакий, Суздальри Тс. Александр Армянина чиркĕвĕн иеромонахĕ ята илтĕм»).
XII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Юрий Долгорукий чухне Ростов-Суздаль кнеçлĕхĕн тĕпĕ шутланнă.
1157 çулта Андрей Боголюбский Улатимĕре тĕп хула туса хурать те кнеçлĕхе Улатимĕр-Суздаль кнеçлĕхе ятпа асăнма тытăнаççĕ.
XIII ĕмĕрĕн варринчен пуçласа — ирĕклĕ Суздаль кнеçлĕхĕн тĕпĕ.
XIV ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче — Суздаль-Чулхула кнеçлĕхĕн тĕпĕ.
Танжерин
Танжерин - цитрус йышши çимĕç, сĕтĕклĕ, техĕмлĕ тата вĕтĕ мандарин сорчĕ.XIX-мĕш ĕмĕрте ÿстерме пуçланă.
Категори:Цитруссем
Суздаль
Кун-çулĕ
1681 çулта Суздальре 515 кил шутланнă, вĕсенчен мускав стрелецĕсем валли 669 тенкĕ 16 алт. тата 4 д., тата 6145 жит пуçтарнă.
1708 çулта хулана Мускав кĕперни çумне провинци хули шайĕпе хушаççĕ; 1778 çулта Улатимĕр наместничество уес хули, 1796 çултанпа — Улатимĕр кĕпернинче.
XVI ĕмĕртенпе Суздальре мăнастăрьсем тăваççĕ. Киввисене пысăклатаççĕ, çĕннисене хăпартаççĕ. XVI ĕмĕрĕ тĕлне 11 мăнастăрь (халĕ 5 мăнастăрь комплексĕ упранса юлнă) шутланнă. Суздаль Руçре тĕн тĕпĕсенчен пĕри пулса тăрать.
XVII ĕмĕрĕн варринчен — экономика ӳсĕмĕн тапхăрĕ.
1796 çултанпа Улатимĕр кĕпернин уес хули. XIX ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринчен Суздаль провинци хули пулса тăрать (Суздаль чукун çулĕнчен аякра вырнаçнипе хулара промăçлăх аталаман). 1967 çулта Суздалĕн аталану тĕп планне йышăннă, унăн йĕркипе хула-музей шайне кĕртнĕ. Хулари тĕрмесене хупнă. Çулçӳревçĕсен тĕп комплексне туса хунă, музей экспозицисене вырнаçтарнă.
Этеплĕх
2002 çултанпа Суздаль çулçӳрев комплексĕнче çулсерен Уçă раççей анимаци кинофестивалĕ иртет. Утăри кашни шăмат кун Суздальре, Йывăç ӳнерлĕх музейĕнче, Хăяр уявĕ ирттереççĕ.
Музейсем
Суздальте Улатимĕр-Суздаль историпе пултарулăх тата архитектура управ музейĕн музей объекчĕсем вырнаçнă:
Микула чиркĕвĕнче Андрей Давыдов чиркӳ ĕçтешĕн турăш çырмалли ăста лаçĕ ĕçлет, ăвăс кĕлеткисен музейĕ пур.
Вуламалли
* Категори:Раççейĕн ылтăн кăшăлĕ
105 (хисеп)
105 (çĕр пиллĕк) — 104-па 106 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Вăрманкасси (Çĕмĕрле районĕ)
Вăрманкас, — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Клавесин
Барокко тапхăрĕнче анлă усă курнă, каярах вара ун вырăннĕ фортепиано йышăннă. XX ĕмĕр пуçламăшĕнче клавесинпа каллех интересленме пуçланă.
Çĕнĕ Бишинды
Çĕнĕ Бишинды — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 266 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452797, ОКАТО кочĕ — 80251810009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Емеш
Емеш, Emeš — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Мамбетелга
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Зволен карманĕ
thumb|right|200px|Зволен карманĕ
Зволен карманĕ (Zvolenský zámok) — Словакин карманĕ.
Вырăнĕ
Зволен варинче: 48.57306°N, 19.12722°W
Истори
Аслă Людовик I 1360—1382 çулсенче итали архитекторĕсен ĕç тăвăмĕпе туса лартнă. XVI-XVI ĕмĕрсенче анлăлатнă, юсанă. Кармана нихçан та никам та туртса илеймен. Халĕ карманра Словак наци галерейи вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Словакин карманĕсем
Авалхи грек чĕлхи
Авалхи грек чĕлхи — (аттика ) инди-европа çемьин чĕлхи, грек чĕлхин "ламтайĕ", грек ойкуменин территоринче пирĕн эрăччен 2 пиçуллăх вĕçĕнчен пирĕн эрăри V ĕмĕре çити усă курнă.
Микен хыççăнхи тапхăр
Тĕслĕхрен, *kʷukʷlos >, çавракăш.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Авалхи грек чĕлхи Категори:Авалхи Греци Категори:Авалхи Рим Категори:Висанти
Кăлпасси
Кун-çулĕ
Кăлпассие çĕр çинче тахçанах туса çинĕ. Авалхи Грецири, Вавилонри тата Авалхи Китайри çăлкуçсенче çырни пур.
Пĕçернĕ кăлпассисем
Тăварланă фаршран хатĕрлеççĕ. 80 градуса çити хĕрӳпе вĕретеççĕ. Ăшĕнче шыв нумай пулнипе чылай упранмасть.
Пĕçернĕ кăлпассире 10—15 % белок, 20—30 % çу, энергетика хаклăхĕ — 220—310 ккал 100 г. çине.
Пĕçерсе тĕтĕмлетнĕ кăлпассисем
Малтан пĕçереççĕ, хыççăн тĕтĕмлетеççĕ. Техĕме чылайрах яраççĕ. Пĕçернĕ кăлпассипе танлаштарсан (вĕсенче фарш пĕр тĕслĕ массă пулать) пĕçерсе тĕтĕмлетнĕ кăлпассире тĕрлĕ пысăкăшлĕ татăксем пулаççĕ. Сĕт, хăйма, çăнăх, шпик тата крахмал хушаççĕ.
106 (хисеп)
106 (çĕр улттă) — 105-пе 107 хушшинчи натураллă хисеп.
Кăлпасси
Пĕçерсе тĕтĕмлетнĕ кăлпассисем
Пĕçерсе тĕтĕмлетнĕ кăлпассире 10—17 % белок, 30—40 % çу, вĕсен энергетика хаклăхĕ — 350—410 ккал 100 г. çине, холодильникри усрав вăхăчĕ — 15 талăк ытла мар.
106 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Кăлпасси
Çурма тĕтĕмлетнĕ кăлпассисем
Малтан ăшалаççĕ, кайран пĕçереççĕ те тĕтĕмлетеççĕ. Çурма тĕтĕмлетнĕ кăлпассине туттипе те, тĕсĕпе те пĕçерсе тĕтĕмлетнĕ кăлпассинчен пур чухне те уйăрма май çук, çапах та ăшăпа хĕртнĕ чухне йывăрăшĕ сахал çухалать, тĕтĕмлетни ытлах туйăнмасть.
Чĕрĕлле типĕтнĕ кăлпассисем
Тăварлă шывра тытнă фаршран хатĕрлеççĕ. 3-4 талак хушши сивĕре тĕтĕмлетеççĕ. Какай ферментленет, ăшĕнчен шыв тухать, ун хыççăн 15-18 градус температурăра типĕтеççĕ.
Ливер кăлпасси
Ливер кăлпассине пĕвертен, пӳререн тăваççĕ.
Хатĕрлев ĕçĕ
Кăлпасси çимĕçне тăвас ĕçе çак операцисем кĕреççĕ:
Каçăсем
Категори:Аш-какай
Дельяшор
Дельяшор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Макариха юханшывăн сулахай çыранĕпе, 102 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
2005
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Клаузелина
Клаузелина - цитрус йышши çимĕç, мандарин сорчĕ. XX-мĕш ĕмĕрте уншпу япун мандарин сортран ирех пиçекен Клаузелина сорчĕ кăларчĕç.
107 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Уймуж (чиркӳ ялĕ)
Уймуж (Уймуж) — Перĕм Енри Барда районĕнчи чиркӳ ялĕ. Федорки ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 299 çын, çав шутра 137 арçын тата 162 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 395 çын шутланнă.
Барда ялĕн варринчен 24 км майлă вырнаçнă.
Уншиу (мандарин)
Уншпу - цитрус йышши çимĕç, япун мандарин сорчĕ. "Уншиу" - "вăрлăхсăррипе" паллăртать.
XX-мĕш ĕмĕрте япунсем уншиу ир пулакан сорта - Клаузелина — кăларнă. Паян Клаузелина Испанире чылай сарăлнă мандарин сорчĕ.
Каçăсем
Категори:Цитруссем
Вăрманкасси (Сĕнтĕрвăрри районĕ)
Вăрманкасси, — Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем
Зволен облаçĕ
right|thumb|Зволен
Зволен, Зволенско-Подполянье (Zvolen,, Zólyom) — Словакин историлĕ облаçĕ. Тĕпĕ — Зволен. Хальхи Зволен районĕ, Банска Бистрица районĕ, Брезно районĕ, Детва районĕ территорийĕсенче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Словакин историллĕ облаçĕсем
Тури Туçа халăх музейĕ
Тури Туçа халăх музейĕ, — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Тури Туçа ялĕнче вырнаçнă музей. Шкулăн кивĕ çурчĕнче вырнаçнă.
Истори
Вăтам шкулăн историĕнче самай йĕр И.Н. Ульянов хăварнă. Вăл ку шкула темиçе хут та çитсе курнă. 1872 çулта кунта итленĕ уроксем çинчен вăл питĕ интереслĕ çырса хăварнă.
Музей йышăнакан çуртра малтан тĕрлĕ мероприятисем, пухусем иртернĕ, вăл халĕ те ялăн тĕп культура вырăнĕ шутланать.
Музея Г.Ф. Мулюков, М.П. Челяков, Кудрявцева М.П. пуçарнипе тунă. Пĕрремеш экспотансене шкул 125 çул тултарнă ячĕпе халалласа кăтартнă. Уйрăммăн ĕçлеме 1975 çултанпа пуçланă.
Категори:Чăваш Ен музейĕсем
108 (хисеп)
108 (çĕр саккăр) — 107-пе 109 хушшинчи натураллă хисеп.
Покровка (Мелевĕс районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
108 (хисеп)
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Ортаник
Ортаник - цитрус йышши çимĕç, апельсин мандаринпа хутăшнă гибричĕ.
Сарăлни
Ортаник Ямайка утравра анлăн сарăлнă цитрус.Кипр утравра Ортаник "Мандора" ячĕпе паллă.
Категори:Цитруссем
Наумьел
Наумьел — (Наумкино) Пушкăрт Республикинчи Авăркас районĕн чăваш ялĕ. Вăтам шкул (чăваш тата мордва чĕлхине вĕрентеççĕ), ача-пăча сачĕ, культура çурчĕ, вулавăш, фельдшер пункчĕ пур.
Кун-çулĕ
1773 çулта Ĕпхӳ кĕпернинчи Хурамал, Филиппово тата Ăренпур кĕпернинчи Таркай ялĕнчи чăвашсем тата Ĕпхӳ кĕпернинчи Çтерлĕ ялĕнчи мордва никĕсленĕ. 1795-мш çулта 110 çын, вĕсенчен 68 чăваш, 42 ирçĕ пулнă.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ (61%).
Тавралăхĕ
Район центрне — Тулпасăна çитме: 16 çм , Белое Озеро станцине 40 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Авăркас районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Васильев Алексей Ильич
Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ вĕрентекенĕ ятне тивĕçлĕ пулнă.
Пурнăçĕ
Шунталлăри икĕ класлă училищĕрен вĕренсе тухнă хыççăн пĕр тапхăр вĕрентекен пулса, 1920—1928 çулсенче Турай ялĕнчи икĕ сыпăклă шкулта директор пулса ĕçленĕ. Чĕмпĕрти педтехникумра чăваш чĕлхи вĕрентнĕ. Аспирантурăра вĕреннĕ. Чăваш патшалăх педагогика институчĕнче ĕçленĕ. Алексей Васильев «Чăваш чĕлхинчи ыйтуллă пуплевсем», «Некоторые материалы к вопросу исследования орфографического режима чувашских переводов», «Вопросы чувашской орфографии» тĕпчев ĕçĕсем чĕлхе ăслăлăхĕнче паллă йĕр хăварнă.
Алексей Васильев вăтам шкулта чăваш чĕлхин фонетикипе морфологине вĕрентмелли вĕрентӳ кĕнекисен авторĕсенчен пĕри. Ку кĕнеке 12 кăларăмпа пичетленсе тухнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Тароччо
Тароччо - цитрус йышши çимĕç, апельсин сорчĕ. Тароччо çимĕçĕсем шултра, овал кăлапăшлă, пылак, техĕмлĕ. Тароччо Сицили утравра анлăн сарăлнă çимĕç.
Кĕçĕн Юнга
Кĕçĕн Юнга, Kĕşĕn Yunga — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Тароччо
Категори:Цитруссем
Субботник
Субботник, - малтан, коммунистсен вӑхӑтӗнче, ун ячӗпе обществӑллӑ еҫсене каланӑ. Субботник 1919 ҫулти ҫӳркеннере В. И. Ленин пуҫласа янипе пуҫланса кайнӑ.
Akce Z
Ханакин
Ханакин хули Курдистанра нефтьлĕ хуласенче иккĕмĕш вырăнта тăрать. Нефть тасатакан предприяти пур. Хулара çавăн пекех чугун çул станциĕ пур.
1965 çулта кунта 23,5 пин çын пурăннă, халĕ 175 пин çын патнелле пурăнать. Иракра ахăр самана пулнă пирки чăн халăх йышне шутласа кăларма питĕ йывăр. Кунта ытларах курдсем пурăнаççĕ. Курд чĕлхин фейли тата лури диалекчĕсем çинче ытларахăшĕ калаçать.
Каçăсем
Категори:Ирак хулисем
Тамбор
Тамбор - цитрус йышши çимĕç, мандарин апельсинпа хутăшнă гибричĕ.Тамбор Кăнтăр Африкара анлăн сарăлнă çимĕç.
Категори:Цитруссем
Кара ( цитрус )
Кара - цитрус йышши çимĕç, мандарин гибричĕ.Патши мандарин  уншпу сорчĕпе (  } хутăшса Кара гибричĕ тунă.
Категори:Цитруссем
Лакла
Лакла — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Ай юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Деля-Керка-Шор
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Лакла
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Деля-Керка-Шор
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Лакла
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Ай юпписем
Романов Милорик Фёдорович
Романов Милорик Фёдорович — чăваш кĕвĕçи.
Пурнăçĕ
Çĕрпӳ хулинче хресчен çĕмьинче çуралса ӳсрĕ. Красноармейски районĕнчи Çĕньял умĕнчи кĕçĕн класлă тата Янкасри çичĕ класлă шкулсене пĕтернĕ. Çĕрпӳри педагогика училищи хыççăн Шупашкарти педагогика институчĕн истори факультетĕнче аслă пĕлӳ илнĕ. Ярлă çĕрте (?) ĕçленĕ. Кайрахпа Мускаври патшалăх университетĕнчи аспирантурăран вĕренсе тухнă. 1973 çулта пуçласа 33 çул яхăн Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче (халĕ университетĕнче) ĕçленĕ хыççăн Чăваш патшалăх университне куçнă. Кафедра ертӳçи, истори ăслăлăхĕсен тухтăрĕ. Чăваш республикин вĕрентĕвĕн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ. Мусăк обществин тава тивĕçлĕ деятелĕн ятсене тата хисеп грамотине тивĕçнĕ. Юрă кĕвĕлеме утмăл вĕçенче пуçланă.
Юррисем
Категори:Чăваш кĕвĕçисем
Хисеп (пĕлтерĕшсем)
Хисеп:
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Картук
Картук, Kartuk — Мари Элĕн Туçи Мари районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Мари Элĕн ялĕсем
Эльвенд (юханшыв)
Эльвенд, — Иракра юхакан юханшыв. Дияла юппи. Юханшыв çинче Ханакин хули вырнаçнă. Вăл хулана юханшыв икĕ пая пайлать.
Категори:Ирак юханшывĕсем
Миннеола
Миннеола - цитрус йышши çимĕç, танжерин грейпфрутпа хутăшса тунă сĕтĕклĕ гибричĕ.Миннеола тĕнчере анлăн сарăлнă.
Категори:Цитруссем
Манайли
Манайли — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Зилим юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
109 (хисеп)
109 (çĕр тăххăр) — 108-па 110 хушшинчи натураллă хисеп.
Юкшур
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 62 çын, çав шутра 31 арçын тата 31 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 48 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Барда районĕн пурăнан вырăнĕсем
Самсык
Самсык — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 107 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452790, ОКАТО кочĕ — 80251810010.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Цитрон
thumb|right|220px|Будда пÿрнисем Цитрон - цитрус йышши çимĕç.
Тури Туçа
Тури Туçа, — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял. 1927 çулчен Чиркÿллĕ Туçа ятлă пулнă.
Ялта вăтам шкул, "Сар хĕвел" (вырăсла "Сар-Хевель" ) ясли-сад, ял вулавăшĕ, фельдшер-аккушер пункчĕ, культура çурчĕ, аптека пункчĕ, халăх музейĕ вырнаçнă.
Тавралăх
Тури Туçа Пăла шывĕн вăтам юхăмĕнче, сылтăм çыранра вырнаçнă. Ку тĕлте Пăлана Тимĕрле çырми юхса кĕрет. Пăла урлă тимĕр-бетон кĕпер хывнă. Ун тăрăх Пăлан тепĕр çыранĕнче вырнаçнă Вăтаел ялне çитме пулать.
Истори
Яла 1620 çулта Атăлăн сулахай çыранĕнчен тата халĕ Йĕпреç районне кĕрекен Кăшмас ялĕнче куçса килнĕ çынсем никĕсленĕ. Мăн Пăла таврашĕнчи чи пысăк ялсенчен пĕри шутланнă.
Малтан кунта темиçе вырăс кил-йышĕ те пулнă: Кудрявцевсем, Сурковсем. Анчах каярахпа вĕсем, ытти йышсемпе тăванлашнă майăн, паллах, чăвашланса кайнă, халĕ вĕсен ачисем нихăшĕ те хăйсене вырăссем шутне кĕртмест.
Чĕмпĕр кĕперниĕн Астăвăм кĕнеки тăрăх 1868 çулта ялта 68 кил пулнă. Вĕсенче 177 арçын тата 181 хĕрарăм пурăннă.
1920 çулхи çурла уйăхĕн 3 Пăва уесне, ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕртнĕ. 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-пе 1927 çулчен Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм вăхатра ял çак пайланусен Патăръел вулăсне кĕнĕ.
Тури Туçаран тухнă полковниксем
Тури Туçа вăтам шкулĕ нумай çынна ăс панă, малашлăха суйласа илме пулăшнă. Унтан вĕренсе тухнисен хушшинче полковнике çитнисен йышĕ питĕ нумай:
Вуламалли
(Патăрьел районĕнчи Тури Туçа ялĕн кун-çулĕ пирки çырнă тĕп кĕнеке. Кĕнекере ялти нумай йăх-хушаматăн несĕлĕсене çырса кăтартнă — чăн ылтăн! Ял историйĕне те тĕплĕн кăтартма тăрăшнă.)
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Лептонла каплам
Калаçса татăлнă тăрăх, лептонла хисепсен шутлавлăхĕ
L
= +1, антилептонсен вара
= −1.
Князев Иван Михайлович
Князев Иван Михайлович (1919 çулхи кăрлачăн 19-мĕшĕ, Урпаш, Етĕрне районĕ, Чăваш автономи облаçĕ, РСФСР — 1996 çулхи акан 18-мĕшĕ, Елчĕк, Чăваш Ен) — хирург, Чăваш АССР тава тивĕçлĕ тухтăрĕ (1977).
Кун-çулĕ
1919 çулхи кăрлачăн 19-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи Урпашра çуралнă.
Хусанти медицина институтĕнче 4 курсра вĕреннĕ вăхăтра, 1941 çулхи çĕртме уйăхĕнче ăна çара илсе кайнă. Утă уйăхĕнче Сарăту медицина институчĕн çар факультетĕнче çар тухтăрĕсен курсĕнче пĕлӳ пулнă.
Вăрçă хирне лексен 3-мĕш рангри çар тухтăрĕ, полкăн аслă тухтăрĕ, 229-мĕш стрелоксен дивизийĕн 183-мĕш полкăн тĕп тухтăрĕ пулнă. Темиçе хутчен те аманнă. Вăрçăран таврăннă хыççăн Йĕпреç, Советски тата Елчĕк район пульницисенче хирург пулса ĕçленĕ.
1996 çулхи акан 18-мĕшĕнче Елчĕкре вилнĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Хирургсем, алфавитпа Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ тухтăрĕсем Категори:1919 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 19-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1996 çулта вилнисем Категори:Акан 18-мĕшĕнче вилнисем