cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баданов Василий Михайлович
Васи́лий Миха́йлович Бада́нов 1895 çул, раштавăн 14-мĕшĕ, хальхи Чĕмпĕр облаçĕн Çĕнĕ Малăклă районĕнчи Малаел ялĕ — 1971 çулхи акан 1-мĕшĕ, Мускав) — танк çарĕсен генерал-лейтенанчĕ. 2 степеньлĕ Суворов орденĕн 1-мĕш кавалерĕ — 1942-мĕш çулхи раштавра Тацинская станицине тунă рейдшăн.
Кун-çулĕ
Вĕрентекен семинаринче вĕреннĕ. Пĕрремĕш тĕнче вăрçи вăхăтĕнче хĕсмете чĕнсе илнĕ. 1916-мĕш çулта Чугуеври çар училищине пĕтернĕ. Взводпа тата ротăпа командланă, поручик таран чинĕ ӳснĕ.
Баданов когда-то был учителем, а теперь напоминал командира времён гражданской войны. Но за внешней его простотой таился глубокий ум, твёрдая воля крупного военачальника. — Маршал авиации С. А. Красовский
Он, в то время полковник, был назначен командиром 12-й танковой бригады, в которой я исполнял обязанности начальника штаба. В. М. Баданов был собранным, волевым человеком, и его полюбили в бригаде. Он умело руководил подразделениями, рискуя жизнью, смело шел в бой. — генерал-лейтенант танковых войск М. Г. Фомичёв 1942-мĕш çулхи раштавăн 19-мĕшĕнче Бадаевăн 24-мĕш танк корпусĕ аркатнă италин 8-мĕш çарĕн позицийĕсем витĕр кăнтăралла васканă, Холлидт ушкăнне Тан-çи-Ростовран уйăрма тата Сталинградри ункăна татма хатĕрленнĕ тăшмана хăй енне туртма (Пĕчĕк Сатурн операци). 5 кунхи марш хыççăн корпус 240 км кайнă, Мышков юханшывĕ çинчи нимĕçсен оборонине путарса Тацинскине çитсе унти люфтваффе аэродромне арканă. Çак вăхăтра Раусăн тата Балкăн нимĕç дивизийĕсем Тацинская патне кунта çитнĕ корпуса хупăрласа илме васканă.
Помните Баданова, не забывайте Баданова, выручайте его во что бы то ни стало. — И. В. Сталин.
Совет çăлкуçĕсемпе Баданов Тацинскине 28-мĕшĕнчен 29-мĕш каçчен хӳтĕленĕ, кайран, Ватутин хушнипе каялла чакнă "«в полном порядке отошёл в Ильинку, а через несколько дней уже успешно атаковал Морозовск»."
Уй тăри
Каçăсем
Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Çĕнĕ Зеландири вĕçен кайăксем Категори:Австралири вĕçен кайăксем Категори:Тăри йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
Баданов Василий Михайлович
Кун-çулĕ
Нимĕç çăлкуçĕсемпе Баданов корпусне раштавăн 28-мĕшĕнче аркатнă, темиçе чаçĕн юлашкисем çеç каялла тухма пултарнă. Çапăçусем вăхăтĕнче, раштавăн 26-мĕшĕнче. копруса 2-мĕш гварди танк корпусĕ ятне панă, Баланова 2 степеньлĕ Суворов орденĕпе чысланă. 1943-мĕш çулхи çĕртмерен 1944-мĕш çулхи пушчен Баданов 4-мĕш танк çарĕпе командланă. Çар Орел опрерацине хутшăннă.
Львов-Сандомир операци вăхăтĕнче Баданов йывăр аманнă, сывалнă хыççăн стройра юлнă - çар-вĕрентӳ системинче. Бронетанк çарĕсен çар-вĕрентӳ заведенисен тата çар хатĕрлев управленин пуçлăхĕ. 946-1950-мĕш çулсенче Тĕп çар группин бронетанк çарĕсемпе командланă, 1950-мĕш çулхи çу уйăхĕнчен Бронетанк çарĕсен çар-вĕрентӳ заведенисен управленин пуçлăхĕ. Çав çулах Генштаб çар академин курсĕсене пĕтернĕ. 1953-мĕш çулхи çĕртмерен запасра, 1961-мĕш çултан отставкăра.
Каçăсем
Категори:Патша офицерĕсем Хĕрлĕ Çарта Категори:Пĕрремĕш тĕнче вăрçине хутшăннисем Категори:Раççейри граждан вăрçине хутшăннисем Категори:Сталинград çапăçăвĕ Категори:Танк çарĕсен çарпуçĕсем
Чăваш тата танлаштаруллă литература пĕлевĕн кафедри (ЧПУн Чăваш филологийĕпе культура факультечĕ)
Чăваш тата танлаштаруллă литература пĕлевĕн кафедри - влоплптывл п лпрфвлд пвыллпр фывшпр
Тимĕрçкасси (пĕлтерĕшĕсем)
Тимĕрçкасси, — Чăваш Енри темиçе ял ячĕ.
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Артемьев Александр Спиридонович
Александр Спиридонович Артемьев (1924 çулхи авăн уйăхĕн 14-мĕшĕ, Тури Вылă ялĕ, Етĕрне уесĕ, Чăваш АССР (халĕ Чăваш Енĕн Элĕк районĕ) — 1998 çулхи çурлан 5-мĕшĕ, Шупашкар, Чăваш Республики, РФ) — чăваш прозăçĕ, сăвăçĕ, литература тишкерӳçи, тăлмач
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Александр Спиридонович Артемьев 1924 çулхи авăнăн 14-мĕшĕнче Етĕрне уесĕн (халĕ Чăваш Енĕн Элĕк районĕ) Тури Вылă ялĕнче, çĕр ĕçтеш çемйинче çуралнă.
Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕнчи Штанашри вăтам шкулта вăтам пĕлӳ илсен, А. М. Горький ячĕпе хисепленсе тăракан Литература институтĕнче вĕреннĕ.
Тăван ялĕнчи вулав çурчĕн ертӳçи пулса ĕçленĕ. «Ялав» журналăн литература пайĕнче вăй хунă, «Тăван Атăл» журналăн редакцийĕн яваплă секретарĕ ĕçĕсене туса пынă.
А. С. Артемьевăн пĕрремĕш кĕнеки 1950 çулта «Ан авăн, шĕшкĕ» ятпа тухать. Кĕнекене çичĕ калав кĕнĕ. Вĕсенче автор совет салтакĕсен вăрçăри паттăрлăхне, киле таврăнсан мирлĕ ĕçе хастаррăн хутшăннине кăтартса парать. Вăрçă хирĕнчи инкек-синкеке çыравçă хăйĕн тусĕсемпе тӳссе ирттернĕ, ун хыççăнхи йывăрлăхсене те вăл тусĕсемпе пĕрле çĕнтерсе пынă.
Малалла унăн кĕнекисем вĕçе-вĕçĕн тухса пыраççĕ: «Хĕрлĕ çăлтăр» (1952), «Юрату юррисем» (1953), «Салампи» (1956), «Алтăр çăлтăр» (1958), «Çунатлă çуралнисем» (1965), «Хунавлах хăрнисем» (1970), «Симĕс ылтăн» (1972), «Тăвăл умĕн (1975) тата ыттисем.
«Салампи» повеçе, сăмахран, паян кун та ватти-вĕтти таранах алран ямасăр вулаççĕ. Ку кĕнекере автор чăваш çамрăкĕсен вăрçă хыççăнхи нушаллă пурнăçне, вĕсен кăмăлне, çутă ĕмĕтне сăнарланă. Ахальтен мар ĕнтĕ В. Н. Яковлев режиссер «Салампи» повесть тăрăх пьеса çырса Чăваш академии драма театрĕнче лартнă.
А. С. Артемьевăн таланчĕ чи малтан прозăра палăрчĕ. Çав вăхăтрах вăл поэзире те нумай ĕçлерĕ, унсăр пуçне вырăс тата тĕнче классикĕсен сăввисене чăвашла куçарчĕ. Унăн сăввисене чылайăшне композиторсем юрра хыврĕç. Вĕсене паянхи те час-часах шăрантараççĕ. Акă çав юрăсенчен пĕрри:
А. С. Артемьев чăваш литературинче çухалми йĕр хăварчĕ. Унăн чĕлхи пуян та илемлĕ, сăнарĕсем пурте ĕнентерӳллĕ, пурте асра юлаççĕ. Çыравçăн кĕнекисене чылайăшне вырăсла куçарнă. Çавăнпа çыравçă пултарулăхĕпе чăвашсем кăна мар, ытти халăхсем те паллашма пултарчĕç.
1998 çулхи çурла уйăхĕн 5-мĕшĕнче Шупашкарта куçне ĕмĕрлĕхех хупать.
Пултаруллă ĕçсем
Пултарулăхăн малтанхи çулĕсенче сăвăсем çырнă. Кĕвĕçĕсем унăн сăввисем çине юрăсем хывнă: «Ах, пĕлесчĕ», «Çуралнă çĕршыв», «Салампи юрри» тата ыттисем. Александр Артемьев литература критики тĕлĕшĕнче те тăрăшса ĕçленĕ.
Паллă кĕнекесем:
Александр Артемьев чăваш чĕлхи çине çак авторсен хайлавĕсене куçарнă: А. Пушкин, М. Лермонтов, И. Тургенев, Л. Толстой, И. Гёте.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:ССРП çыравçисем Категори:ССРП сăвăçисем Категори:Чăваш халăх çыравçисем Категори:«Хисеп палли» орденĕн кавалерĕсем Категори:1924 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Çурлан 5-мĕшĕнче вилнисем Категори:1998 çулта вилнисем
Чăваш чĕлхипе литература методики кафедри (ЧПУн Чăваш филологийĕпе культура факультечĕ)
Чăваш чĕлхипе литература методики кафедри -
Документовед - Козлова Галина Павловна
Печников Олег Иванович
Адыл-Су
Адыл-Су — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Баксан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори: Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Баксан юпписем
Çĕнĕ Троица (Мишки районĕ)
Çĕнĕ Троица — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 456 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452349, ОКАТО кочĕ — 80243855001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Йăрăм
Йăрăм:
Шерашлинка
Шерашлинка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Сюнь юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Таса Станислав орденĕ
Императорăн тата Патшан Таса Станислав Орденĕ — 1831 - 1917 çулсенчи Раççей империн орденĕ.
Патшалăх чыславĕсен иерархинче чи кĕçĕнни, ытлрах вак тӳресем валли. Поляксен (Order Świętego Stanisława) çеç патшалăх чыславĕ 1765 - 1831 çç.
Орден кавалерĕсем
Патша Раççейĕнче Тс Святослав Орден кавалерĕсем пулнă: адмирал А. В. Колчак, сăрăçсем И. К. Айвазовский тата Ф. А. Бруни; В. И. Даль; флотпуçĕ В. А. Корнилов; химик Д. И. Менделеев; Инçет Тухăç тĕпчевçи адмирал Г. И. Невельской; радио ăслайçи А. С. Попов; Аслă Çĕпĕр çулне тăвакан инженер К. Я. Михайловский, вăрçă уйĕнчи хирургие никĕслекен Н. И. Пирогов; физиолог И. М. Сеченов; травматолог Н. В. Склифосовский; çарпуç М. Д. Скобелев; çыравçă М. М. Зощенко; астроном О. В. Струве; филолог-классиксем Ю. А. Кулаковский, А. И. Сонни; сăвăç Ф. И. Тютчев; историк Н. Г. Устрялов; çыравçă А. П. Чехов; электродвигатель ăслайçи Б. С. Якоби; ырă ĕç тăвакан И. Л. Медведников тата урăх тивĕç çынсем.
Ютçĕр çынни — Тс. Святослав Орден кавалерĕ: Китай генерал-лейтенанчĕ Йохан Мунте (Johann Wilhelm Normann Munthe).
Хурашаш (юханшыв)
Хурашаш, — Чăваш Енри юханшыв. Хĕрлĕ Чутай районĕнчb Тихăнушкăнь ялĕ патĕнче пуçланать те Хурашаш, Анат Çĕрпӳкасси, Йĕрĕхкасси ялĕсем çумĕпе юхса  Шуркасси Ишекпе (Элĕк районĕ) Кĕçен Ямаш (Етĕрне районĕ) ялĕсем хушшинче Вылăна юхса кĕрет.
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем] :
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Люцерн
Люце́рн (Luzern, Lozärn, Lucerne , Lucerna , Lucerna) — Швейцарири хула, Швейцар платтин варринче вырнаçнă, столица пĕр ятлă нимĕç чĕлхиллĕ Люцерн кантонĕн тата Люцерн администрациллĕ районĕн тĕп хули. Хула Люцерн кӳлĕ хĕрринче, Пилатус тăвĕн умĕнче ларать.
57 890 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1061’'.
Ивлев Дюис Данилович
Ивлев Дюис Данилович (1930-2013) — Шупашкарта çуралса ÿснĕ, унтах çĕре кĕнĕ паллă математик, механик. Чи пвсăк çитĕнĕвĕсем маякилтерĕш математикăпа (тӳсĕмлĕх теорийĕпе) çыхăннă.
Кунçулĕ пирки кĕскен
Д.Д. Ивлев 1930 ҫулта Шупашкар хулинче, Чӑваш патшалӑх педагогика институтӗнче преподавательте ӗҫленӗ Д.О. Ивлев ҫемйинче ҫуралнӑ. 1948 ҫулта вӑтам шкул пӗтернӗ хыҫҫӑн М.В. Ломоносов ячӗллӗ Мускав патшалӑх университетне вӗренме кӗнӗ. 1959 ҫулта ҫирӗм тӑххӑрта физикӑпа математика наукисен докторӗ пулса тӑнӑ. Воронеж университетӗнче, Мускаври Бауман ячӗллӗ физикӑпа техника университетӗнче кафедра ертӳҫи пулнӑ, каярахпа Пӗтӗм Союзри политехника институтӗнче ӗҫленӗ. 1982 ҫулта Шупашкара куҫса килнӗ.
Д.Д. Ивлев «Известия РАН. Математика твердого тела», «Прикладная математика и механика» журналсен редколлегийӗнче тӑнӑ. Ӑна «Раҫҫей наукин тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ» хисеплӗ ят панӑ. Вӑл ертсе пынипе 120 физикӑпа математика наукисен докторӗпе кандидачӗн диссертацийӗсене хӳтӗленӗ. Математика наукисӗр пуҫне вӑл публицистикӑра та палӑрнӑ, «Короли и академики» кӗнеке кӑларнӑ (1999).
Д.Д. Ивлев 2013 ҫулхи мартӑн 13-мӗшӗнче ҫӗре кӗнӗ.
Пĕрлĕх тата халăх ĕçĕсене хутшăнни, публицистика
Ф.И.Мадуров каласа панинчен :
«Чăвашсен ăс-тĕн академийĕ» çутçанталăкпа экологи тĕн пĕрлешĕвне 1999 çулта йĕркелерĕмĕр. Пирĕн президент та пур – физика-математика наукисен докторĕ Дюис Ивлев профессор. Закон умĕнче эпир ислам, христиан тĕнĕпе пĕр тан. Çав тĕн вăл – çынпа çут çанталăка çыхăнтарса тăракан йĕрке.
Каçăсем
Категори:Чăвашран тухнă математиксем Категори:CCРП педагогĕсем Категори:Физика-математика ăслăхĕсен тухтăрĕсем Категори:Чăваш патшалăх университечĕн вĕрентӳçисем Категори:Чăваш патшалăх педагогика университечĕн вĕрентӳçисем Категори:Тĕнчери инженери академин пайташĕсем Категори:Пайăр çынсем:Танкăрлăх
Грибоедов Александр Сергеевич
Александр Сергеевич Грибоедов (4 [15] кăрлач 1795, Мускав - 30 кăрлач [11 нарăс] 1829, Тегеран) — вырăс çыравçи тата сăвăçи, дипломат, драматург, пианист тата композитор. Ытларах «Горе от ума» ĕçĕпе паллă.
Кун-çулĕ
Грибоедов Мускавра 1795 çулта тулли пурнăçлă ăратлă çемьере çуралнă.
Ашшĕ — Сергей Иванович Грибоедов (1761—1814). Амăшĕ — Анастасия Фёдоровна Грибоедова (1768—1839).
Парнесем
right|thumb|200px|Грибоедовăн 200-çуллăхне халалланă эрмени почтă маркки
Каçăсем
Ӳкерчĕк:MAL_ESP.pdf
Категори:Вырăс сăвăçисем Категори:Раççей империн çыравçисем Категори:Раççей империн пианисчĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:XIX ĕмĕрти раççей çыравçисем Категори:XIX ĕмĕрти вырăс çыравçисем Категори:Раççей империн драматургĕсем Категори:Раççей дипломачĕсем Категори:МПУ-ран вĕренсе тухнăскерсем Категори:Раççей сатирĕсем Категори:Вĕлернĕ çыравçăсем Категори:Вĕлернĕ политиксем Категори:Мтацминд пантеонне пытарнисем Категори:Раççей композиторĕсем Категори:Пайăр çынсем марккă çинче
Griboyedov, Armavir
Вăрман тăрийĕ
right|250px|thumb|Вăрман тăри Вăрман тăрийĕ (палăртавсăр каласан, тăри) - çерçи пысăкăш кайăк, уй тăринчен пĕчĕкрех. Çерçисен йышне кĕрет.
Вăрман хĕррисемпе пурăнать. Ытларах çĕр çинче. Çĕр çинче тунă йăвара хăмăр е хĕрлĕрех пăнчăсемлĕ 3-6 çăмарта пулать. Ами пусса 13-15 кунлăха ларать. Аçи ăна тăрантарать, нумайăш мăшăрĕ çу каçа икĕ хутчен чĕп кăларать.
Вăрман тăрисен йышĕ юлашки çулсенче сахаллансах пырать.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Тăри йышшисем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Вĕçен кайăксен пĕртĕслĕ йăхĕсем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем
Кĕçĕн Кĕтне
Комсомольски районĕнчи вăрмансенче пуçланать, тăршшĕ – 15 км. Шыв пухăнăвĕн лаптăкĕ — 54,4 çх2. Вутлан, Тăманлă Выçли, Хырхĕрри ял юхса Кĕтне Пасарĕ ялĕнчен анатарах Кĕтнене кĕрет.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве вăрринччен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр :
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Кĕтне юпписем
Адыр-Су
Адыр-Су — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Баксан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Зубово (Ĕпхӳ районĕ)
Зубово  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1795 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450520, ОКАТО кочĕ — 80252820001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Кĕçĕн Козлаю
Кĕçĕн Козлаю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Козлаю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 17 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Интеррос
«Интерро́с» — раççей пысăк пайăр финансă-промăçлă ушкăнĕсенчен пĕри. Тулли ячĕ — Акционерсен хупăнчăк этем пĕрлĕхĕ «Интеррос» холдинг компанийĕ. Штаб-хваттерĕ — Мускавра.
Кун-çулĕ
2007 çулăн аван вĕçĕнче «Интеррос» хайĕн «Силовые машины» команин акцисен пакетне (30,4 %) Алексей Мордашовăн Highstat Ltd. кипр компанине сутнă.
Харпăрçисем тата ертӳçисем
«Интерросăн» пĕртен-пĕр харпăрçи Владимир Потанин шутланать. Тĕп директор — Сергей Барбашев.
Ĕçлĕхĕ
«Интеррос» активĕсем:
Сăварсем
Сăварсем (сабирсем, савирсем, суварсем) — пĕрремĕш пинçуллăхри юркăн йăхсен ушкăнĕ. Хăшпĕр шухăшсемпе, çак ятран "Çĕпĕр" сăмах пулса тухнă.
Интеррос
Ĕçлĕхĕ
2010 çул тĕлне «Интеррос» тытăмлăхĕнчи пурлăх хакĕ 10 млрд доллар ытла шутланать.
«Интеррос» Раççейĕн тĕнчери олимп университечĕн (РМОУ) пĕрле пуçаруçи (Минспорттуризмпа пĕрле, «Сочи-2014» оргкомитетпа тата Раççейĕн Олимп комитечĕпе пĕрле)
Сăварсем
Çĕпĕр тапхăрĕ
Сăварсем Анăç Çĕпĕре Вăта Азирен хунсемпе пĕрле килнĕ шухăш пур.
Кавказ (Арамаçи) тапхăрĕ (V—VII ĕм.)
Сăварсем пирки хыпар сахал. Сăварсем Çурçĕр Кавказри питĕ хăватлă халăх шутланнă. Анчах та вĕсен политика пĕрлĕхĕ пулман, вĕсем темиçе сыпăкран тытăнса тăрса пĕр-пĕрне хирĕç хăтланнă. Висанти тата нумайрах Сасан Иранĕ çине пĕрмай тапăннă, çак патшасем сăварсене хĕсметре усă курнă. 521 çулта висанти императорĕ Юстин сăварсен Зилигд çулпусне перссем çине вăрçăпа кайма çавăрать. Анчах та Зилигд, Иранран кучченеç туянсанах, 20 пин çарпа Иран енне куçса Висанти çине тапăнать. Вара Юстин Иранпа лăпкăлах килĕшĕвне тăвать те перссем сăварсен çарне аркатса тăкаççĕ. 527 çулта иран çĕрĕсем çумĕнчи сăварсене Болахăн тăлăха юлнă арăмĕ — Боарикс — тытса тăрать. Вăл Висантипе пĕрлĕ пулма килĕшет. Боарикс сăварĕсен хыçĕнче пурăнакан сăвар йăхĕсен иккĕ çулпуçĕ Иран патши майлă пулаççĕ. Хирĕçсе кайса пĕр çулпуçне — Глома — вĕлернĕ, тепĕрне — Тираниса — тыткăна илсе Кустантина трофей вырăнне ярса панă.
Интеррос
Каçăсем
Категори:Раççей холдингĕсем
Сăварсем
Кавказ (Арамаçи) тапхăрĕ (V—VII ĕм.)
Сăварсем иран çарĕнче, 528—531 çç. компанинче, хĕсметре тăнă. Вĕсем хайсене Лазикăшăн пынă иран-висанти вăрçи вăхăтĕнче (550—556) маттур кăтартаççĕ. Лазсен тăрăмĕ Губац сăварсемпе алансене хăйнеперссенчен хӳтĕлеме илет, анчах та укçа парса татаймасть те тăмăрсем Иран енне куçаççĕ. Висанти императорĕ Юстиниан кирлĕ суммăна ярса парать. Сăварсен виççĕ çулпуçĕ укçа патне Петрăна хупăрласа илнĕ висанти çарне çитеççĕ,. Сăварсем висантисене куçармалли таран тума вĕрентеççĕ, çакна пула хулан туртса илеççĕ.
Сăварсен мăнаçлăхĕ хăйсем хушшинчи хирĕçӳсене пула пĕтсе пырать. 562 çулта перс шахĕ Хосрой сăварсене çапса аркатать. Пĕр пайне тыткăна илсе Кабала патĕнче пурăнма вырăн парать. Ыттисене каялла Дагестана хăваласа ярать. Каçпи хушăкĕнче вăл Дербент кармана никĕслет, çак вара сăварсен малашнехи тапăнăвне чăрмав кӳрет.
VII—VIII ĕмĕрсенче сăварсен юлнă йăхĕсем Куман анатĕнче тата Çурçĕр Дагестанра, хасарсене пăхăнса пурăннă, вĕсене хунсем тенĕ. 682 çулта хун-сăварсен çулпуçĕ — Улăп Илитвер Христос тĕнне йышăнать.
463 çулта сăварсене хăйсен çĕрĕсенчен аварсем тĕкнипе тухса çурçĕр Дагестана çитсе унти пăлхар йăхĕсен территорине йышăннă. 508 çулта вĕсем Эрмение, Каппадокие тата Галатие тапăнса питĕ тустараççĕ. Сăварсем кунта, Терекпа Атăл хушшинче хăйсен патшалăхне туса хунă, тĕп хули Вăрачан (халĕ Даргин Аул Урцеки) хули пулнă.
Атăлçи тапхăрĕ
VIII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче (737 çулĕ тĕлн.) арапсем пĕрмай тапăннине пула сăварсем пăлхарсемпе пĕрле Ватам Атăлçине куçса каяççĕ, унта вĕсем именьково этеплĕхĕн йăхĕсемпе тĕл пулаççĕ, Сăвар хулана никĕслеççĕ. Атăлçи сăварĕсен пĕр пайĕ анăçалла, Тăнăвар еннелле куçать, унта вăл, славян йăхĕсемпе хутăшса, северян халăхĕ (волынь этеплĕхĕ) пулса тăрать, тепĕр пайĕ Атăл тăрăхĕнчех юлса, Атăлçи Пăлхар çĕр-шывне кĕрет, вырăнти ушкăнсем хушшинче майĕпен ирĕлсе пĕтет.
Тăхăмсем
Çаплах сăварсем хасар халăхĕн этногенезне хутшăннă.
Каçăсем
Категори:Çухалнă халăхсем Категори:Авалхи халăхсем Категори:Раççей авалхи халăхĕсем Категори:Финн-укăр халăхĕсем Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Юркăн халăхсем Категори:Çĕпĕр кун-çулĕ Категори:Тĕмен облаçĕн кун-çулĕ Категори:Дагестан кун-çулĕ
Сплит
Сплит (хорв. Split, итал. Spalato) — Хорвати хули.
Халăхĕ
2001 çулта кунта 175 140 çын пурăнннă.
Истори
Сплит 1700 ытла çуллă историллĕ хула.
Кивĕкубово
Кивĕкубово — Пушкăрт Республикин Иглин районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 545 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Иглин районĕ
Билл Гейтс
Уи́льям Ге́нри Гейтс III (William Henry Gates III; 28.10.1955, Сиэтл), ытларах Билл Гейтс (Bill Gates) — американ усламçи, Билл тата Мелинда Гейтссен фончĕн пĕрлĕ-председателĕ. 1996 — 2007 çç. тата 2009 çулта — Forbes журнал версипе планета çинчи чи пуян çын. Унăн пурлăхĕ 2009 çулхи авăн уйăхĕнче 50 млрд АПШ долларе таран хакланă, иртнĕ çулхи авăнпа танлаштарсан тĕнчери финансă кризисне пула 7 млрд доллар ӳкнĕ.
Пол Алленпа пĕрле Майкрософт Корпорацине пуçарса ярать, унта 2008 çулхи çĕртме уйăхĕччен ĕçлет, корпораци директорĕсен канашĕн ертӳçи вырăнĕнче тăрăшать.
Кун-çулĕ
thumb|Билл Гейтс Гейтс Сиэтл хулинче (Вашингтон штачĕ), Уильям Генри Гейтс II адвокатпа First Interstate Bank, Pacific Northwest Bell директорсен канашĕн тата United Way наци канаш пайташĕн Мэри Максвелл Гейтс çемьинче çуралнă.
1973 çулта вăл Гарвард университечĕн студенчĕ пулса тăрать, анчах та 2 çултан ăна кăларса яраççĕ, вара вăл тӳрех программа хатĕрне тума пуçлать.
1975 çулта Гейтс Алленпа пĕрле Micro-Soft компанине пуçарса ярать, каярах ăна тĕнчере Microsoft Corporation ятпа палăрать.
1994 çулхи кăрлач, 1 Гейтс Мелинда Френча качча илет. Вĕсен виçĕ ача çуралать — Дженнифер Катарин, Рори Джон тата Фиби Адель.
1994 çулта Гейтс Codex Leicester (Леонардо да Винчи пуху ĕçĕсене). 2003 çулта ăна Сиэтлри Ӳнер музейĕнче кăтартнă.
Каçăсем
Категори:Сиэтлра çуралнисем Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Гарвардран вĕренсе тухнăскерсем Категори:АПШ усламçисем Категори:АПШ миллиардерĕсем Категори:Microsoft ĕçтешĕсем Категори:Британи импери орденĕн Рыцăрь-Командорĕсем Категори:Twitter-па усă куракансем Категори:Технологисемпе инновацисен облаçĕнче АПШ наци медалĕпе чысланăскерсем
Шигай
Шигай — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Идяш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Шурă тигр (фильм)
«Шурă тигр» (Белый тигр) — Карен Шахназаров фильмĕ. Илья Бояшовăн «Танкист» повеçĕпе ӳнерленĕ.
Сюжет
Ванька-Вилĕм витлевлĕ вырăс танкисчĕ нимĕçсен «Шурă тигр» танкĕпе кĕрешет. Шахназаровăн вăрçă пирки пĕрремĕш фильмĕ пулать.
Актёрсем
Фильмри тĕп рольсене Алексей Вертков тата Виталий Кищенко сăнарланă. Çаплах, Жуков маршала сăнарлама Валерий Гришко театр режиссёрне çирĕплетнĕ. Нимĕç офицерĕсене нимĕçсемех вылянă.
Каçăсем
Официаллă сайт
Категори:Карен Шахназаров фильмĕсем Категори:Иккĕмĕш Тĕнчи вăрçи пирки фильмсем
Ăнтавăш
Ăнтавăш, — Вăрмар районĕ тата Канаш районĕсем тăрăх юхакан юханшыв, Кĕçĕн Çавал ăн юппи.
Хоруй, Малти Ăнтавăш, Пĕрремĕш тата Иккĕмĕш Высоковка ялĕсемпе юнашар юхать.
Юханшыв тăршшĕ 12 çухрăм, бассейн лаптăкĕ —90 тв. çх. Ытларах енĕпе юр шывĕпе тулать.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе :
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем :
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Кĕçĕн Çавал юпписем
Раççей Федерацин Тинĕс-Çар Флочĕ
Раççей Федерацийĕн Тинĕс Çар Флочĕ (Раççей ТÇФ) — РФ тинĕс-çар флочĕн ячĕ. СССР ТÇФ тата Раççей империн ТÇФ еткерĕ шутланать.
200px|thumb|РФ ТÇФ [[Гюйс|гюйсĕ]]
200px|thumb|РФ ТÇФ эмблеми
Кун-çулĕ
Раççейĕн Тинĕс Çар Флочĕ Азов тинĕсĕнчен пуçланса каять. [[1695] вырăс çарĕ Азов турккă карманне илесшĕн вăрçнă, анчах та хупăрлани ăнăçсăр пулнă, меншен тесен тинĕс енчен хупарлама вырăссен çар карапĕсем пулман. Турккăсем кармана тинĕсрен салтаксемпе, провиантпа, хĕçпăшалпа пулăшса тăнă.
1696 çулхи юпа, 30 Бояр думи карапсем тума йышăннă. 1695—1696 çулхи хĕлле пĕрремĕш карапсене туса шыва антарнă.
Раççей Федерацийĕн Тинĕс Çар Флочĕ
2006 çул тĕлне, РФ ТÇФ шучĕ 155 000 çын пулнă. ТÇФ (РШКСН пуçсăр)
Статьясем
*
Шурă тигр (пĕлтерĕшсем)
Шурă тигр:
Тăван Атăл (журнал)
Тăван Атăл, — чăваш çыравçисен илемлĕ литература журналĕ.
Журнала Хыпар издательство çурчĕ кăларать. Уйăхра пĕрре тухса тăрать.
Тĕп редактор — Т. Г. Вашуркина.
Кунçулĕ
1931 çулта «Трактăр» ятпа çуралнă. 1965 çулччен илемлĕ литература альманахĕ шайĕнче тухнă. 1940-1944 çулсенче (пурĕ 17 кĕнеке) «Илемлĕ литература» ячĕпе пичетленнĕ. 1944 çулта 18 кĕнекине пичетленĕ чухне ятне хальхи çине улăштарнă. 1965 çулхи иккĕмĕш номерĕ хыççăн тапхăрпа тухакан журнал шутланать.
Журнала тĕрлĕ тапхăрта Чăваш Енри паллă çыравçăсем — В.Краснов-Асли, Л.Агаков, А.Алка, П.Хуcанкай, Я.Ухсай, Г.Ефимов, Ю.Скворцов, Х.Уяр, А.Емельянов, А.Галкин, В.Давыдов-Анатри, М.Волкова, М.Ухсай, А.Кăлкан, Г.Орлов, Ю.Сементер, М.Сэниель, Н.Теветкел, Л.Таллеров, П.Эйзин тата ыттисем — хăйсен ĕçĕсене шанса панă.
Каçăсем
Категори:ССРП журналĕсем Категори:Паллă вăхăтран тухакан кăларăмсем Категори:Чăвашла хаçат-журнал Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал
Кăрлач, 30
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Бирюбаш
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
Тимĕрçкасси (Вăрнар районĕ)
Тимĕрçкасси, — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи ял.
Истори
Малтан Етĕрне уесĕн Кĕçĕн Явăш вулăсне кĕнĕ. 1925 çулхи юпа уйăхĕн 28 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Кĕçĕн Явăш вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Вăрнар районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Шăхасан районне кĕнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн хальхи вăхăтчен Вăрнар районне кĕрет.
Асăрхавсем
Категори:Вăрнар районĕн ялĕсем
Имлĕ курăкĕ
Имлĕ курăкĕ (Pánax ) — нумай çуллă курăк ӳсентăравн, Арал йышшисем çемьин ăрачĕ.
Ытларах адаптоген, пур енлĕ сĕмлекен сиплев эмелĕ вырăнне усă кураççĕ. Корейпа Китайра имлĕ курăкĕн тымарне апата кĕртеççĕ. Тухăç медицини йĕркипе, имлĕ курăкĕн хатĕрĕсем пурнăçа, яшлăха тăсаççĕ.
Сарални тата экологи
Имлĕ курăкне Раççей, Çурçĕрпе Кăнтăр Корей, Китай, Япони, АПШ, Вьетнам плантацисенче ӳстереççĕ. Китайра имлĕ курăкĕн 15 тĕсне уйăраççĕ.
Ботаникăлла çырса кăтартни
thumb|left| [[Вудвилл Уильям|Уильям Вудвилл (William Woodville) кĕнекинчи ботаника иллюстрацийĕ
«Medical Botany» (1790—1794).]]
Тымарĕ
Имлĕ курăкĕн тымарĕнче:
Каçăсем
Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем Категори:Арал йышшисем Категори:Инçет Тухăç флори Категори:Общетонизирующие средства и адаптогены
Березовка (Ĕпхӳ районĕ)
Березовка  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 156 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450520, ОКАТО кочĕ — 80252820002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Ерпаш
Ерпаш — Чăваш Ен çĕрĕ тăрăх юхакан юханшыв, Вылă шывĕн юппи.
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем :
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Дуррес
Дуррес (авалхи грексем ăна Диррахий (Δυρράχιο) итальянецсем Дураццо (Durazzo); албанецсем Durrës, Durrësi тенĕ) — Албанин ватă тата хуçалăх енчен ăнăçлă хули.
Географи
Хула Тиранăран 33 çухрăмра анăç енче вырнаçнă.
Халăхĕ
Хулара 2003 çулта 114 пине яхăн çын пурăннă.
Изотов Александр Александрович
Изотов Александр Александрович (1907-1988) — совет гедезисчĕ, РСФСР тава тивĕçлĕ ăслав тата техника ĕçлевçи, СССР Ăслав академийĕ çумĕнчи геодезипе астрономи пĕрлĕхĕн хисеплĕ пайташĕ, техника ăславĕсен докторĕ, «СССР Хисеплĕ геодезисчĕ». профессор, Сталинăн иккĕмĕш степеньлĕ преми лауреачĕ (1952). 1944-мĕш çултанпа ВКП(б) пайташĕ.
Кунçулĕ пирки кĕскен
Хальхи Тутарстанти Нурлат районне кĕрекен Ĕнекасси ялĕнчи чухăн чăваш килйышĕнче çуралса ÿснĕ. Хусан чăваш педагогика техникумне пĕтернĕ. 1928-мĕш çултанпа Мускаври геодези, аэроÿкерев тата картографи институтĕнче вĕреннĕ. 1936-мĕш çулта кандидат диссертацине хÿтĕленĕ. Унăн формулисемпе палăртавĕсем мĕнпур вĕрентĕшсене кĕнĕ. Малалла аслă геодези талккăшĕнче ĕçленĕ, доктор диссертацине хÿтĕленĕ, çулерех асăннă геодези, аэроÿкерев тата картографи институчĕн профессорĕ пулса тăнă.
1988-мĕш çулта Мускавра вилнĕ.
Чи пысăк та пĕлтерешлĕ ĕç
А.А.Изотов — Ф. Н. Красовский вĕренекенĕ. Хăйĕн вĕрентÿçи ертсе пынипе Изотов А.А. Çĕр чăмăрĕн хапине тĕрĕсрех палăртнă, Красовский эллипсоичĕн параметрĕсене шутласа тупнă; Ф.Н.Красовский вилсен унăн ĕçне малалла тăснă.
Пысăк совет энциклопедин 2-мĕш тата 3-мĕш кăларăмĕсене редакциленĕ.
Кăсăклă фактсем
Хусанти чăваш педтехникумĕнче А.А.Изотов Петĕр Хусанкайпа пĕрле вĕреннĕ.
Каçăсем
Категори:Геодези Категори:Астрономи Категори:Математика Категори:Культура Категори:Чăвашран тухнă математиксем
Хергисвиль-Виллизау
Хергисвиль-Виллизау (Hergiswil bei Willisau) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
1823 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1132’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Кĕçĕн Кочмес
Кĕçĕн Кочмес — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Кочмес юханшывăн сылтăм çыранĕпе 27 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 55 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Моркă
Моркă (Морко) — хула евĕр посёлок, Мари Элĕн Моркă районĕн административлă тĕпĕ.
Йошкар-Оларан кăнтăр-тухăçалла 73 çм (92 км çулпа) вырнаçнă. Çывăх чукун çул чарăнăвне çитме 56 çм.
Экономика
Вăрман хуçалăхĕ, сĕт-çу завочĕ.
Паллă вырăнсем
Моркă паçулккинче будда центрĕ ĕçлет.
Гаген-Торн Нина Ивановна
Нина Ивановна Гаген-Торн (15 раштав, Санкт-Петербург — çĕртме, 4 1986, Пушкин) — вырăс этнографĕ, историкĕ, сăвăçи тата мемуар-çыравçи.
Кун-çулĕ
Вырăсланнă швед, Иван Эдуардович Гаген-Торн çемьинче, çуралнă.
Петроград университетĕнче вĕренсе тухнă (1924). Çурçĕр халăхĕсен институтĕнче, Антропологипе этнографи институтĕнче тата ур. çĕрте ĕçленĕ. Атăлçи халăхĕсен культура, фольклор тата этнографи ыйтăвĕсене тĕпченĕ. Истори ăслăлăхесен кандидачĕ (1946).
Аленовка
Аленовка — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Тызыл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 4,5 км.
Гаген-Торн Нина Ивановна
Кун-çулĕ
1936 çулта ăна аресленĕ, 58-10/2 статьяпа айăпласа 10 çуллăха лагере хупнă; Колымара асапланнă (1942 ç. ирĕке кăларнă). 1947 çулта тепĕр хут аресленĕ те 5 çуллăха лагере хупнă; Мордовире ларса тухнă. Хыççăн Çĕпĕре пурăнма янă.
Аленовка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Гаген-Торн Нина Ивановна
Кун-çулĕ
1954 çулта таврăннă, 1956 çулта таса ята тавăрнă.
1955—1977 çулсенче СССР ĂА Ленинград уйрăмĕн Н. А. Миклухо-Маклай ячĕллĕ этнографи институтĕнче ĕçленĕ. Этнографи тĕпчев ĕçĕсемсĕр пуçне «Слово о полку Игореве» кăссайăн хăшпĕр тĕттĕм кĕтесĕсене çутатса парасшăн тăрăшнă.
Аленовка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Гаген-Торн Нина Ивановна
Кун-çулĕ
Н.И. Гаген-Торн ача-пăча, çамрăклăх, тĕрмери мемуар прозине хайланă. Нумай çул хушши сăвăсем çырнă. Н. И. Гаген-Торнăн «лагерь» поэзийĕ А. Барковăн, В. Шаламовăн, Ю. Домбровскин тата ур. ĕçĕсемпе пĕр шайрах тăрать.
Аленовка
Каçăсем
Категори:Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Тызыл юпписем
Гаген-Торн Нина Ивановна
Кун-çулĕ
Ленинград облаçĕнчи Мăн Ижорăра пытарнă.
Котор
Географи
Хула Котор заливĕн (Адриатика тинĕсĕ) хĕрринче вырнаçнă. Çурçĕр-тухăçран Котор тусемпе хупăрланнă, вĕсен айкисенче авалхи карман хӳтлĕхĕсем тата турулсем сыхланса юлнă. Кăнтăр-анăç енчен хула Котор заливĕн шывĕсемпе çăвăнать, ку вара Европăра чи кăнтăр фьорд шутланать.
Халăхĕ
2003 çулта хулара 13 510 çын пурăннă.
Истори
Çынсем кунта 2000 çул ытла каяллах пурăннă. Пĕрремĕш хутсенче хула ятне римсен чăнлăхĕсенче Акрувиум (Аскривиум) тесе пирĕн эрăччен 168 çулта асăннă. 535 çулта Юстиниан император Аскривиум тавра чул хӳтлĕх картисем туса лартнă. 840 çулта хулана сарацинсем çаратнă, 1002 çулта — пăлхарсем (ун чухне хула Каттаро ятлă пулнă пулас) туртса илнĕ. Каярахпа пăлхар патши Самуил Каттарăна Сербие парнелет. XIV ĕмĕр патне Каттаро хăватлă сутă-илӳ тĕпĕ пулать, юнашар Дубровникпа танлашса тавлашма пуçлать. 1420 çулта хула Венеци пăхăнăвне кĕрет. 1797 çулхи Кампо-Формьо килĕшӳ хучĕпе Котор Австри шутне куçать, 1805 çулхи Прессбург килĕшӳ хучĕпе —Италине пăхăнма пуçлать, 1810 çулта Франци Империе кĕрет. Вена конгресĕн йышăнăвĕпе Котор каллех Австрие таврăнать. Пĕрремĕш тĕнче вăрçи вăхăтĕнче Котор патĕнче Черногори тата Австрипе Венгри çарĕсем хушшинче хаяр çапăçусем пулса иртеççĕ. 1918 çул хыççăн Котор Югославине хутшăнать. 1945 çултанпа Черногори шутĕнче.
Халĕ Котор историн тата культурăн тĕпĕ, ЮНЕСКО сыхланăвĕнче.
Пысăк шăлан кайăкĕ
мини|справа|Пысăк шăлан кайăкĕ Пысăк шăлан кайăкĕ (Lanius excubitor) — шăнкăрчран пысăкрах кайăк. Çерçи йышне кĕрет. Е вăрман хĕррисенче, е, ытларах чухне, уй варринче ӳсекен темиçе йывăçлă вырăнсенче пурăнать. Çăмартисем хăмăртарах пăнчăллă симĕсрех шурă (4-6). Ами 15 кун пусса ларать. Кăнтăралла каймаççĕ. Вырăнтах куçса çӳресе хĕл каçаççĕ. Вĕсен йышĕ пирĕн тăрăхра сахал.
Каçăсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Шăлан кайăкĕсем Категори:Шăлан кайăк йышшисем Категори:Европăри вĕçен кайăксем Категори:Азири вĕçен кайăксем Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем
Шил-Тарлык
Шил-Тарлык — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мияки юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Артемьев Юрий Михайлович
СССР ÇП пайташĕ (1978), филологи ăслăхĕсен тухтăрĕ (1993), профессор (1994), Чăваш Республикин Патшалăх парнин лауреачĕ (2015).
Пурнăçĕ
1941 çулхи кăрлачăн 30-мĕшĕнче Чăваш АССР кĕрекен Канаш районĕнчи Сиккасси ялĕнче çуралнă.
Шил-Тарлык
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Артемьев Юрий Михайлович
Пурнăçĕ
1969 çулта Хусан патшалăх университетне. Каярах Мускавра Тĕнче литературин A.M. Горький ячĕллĕ институчĕн аспирантурипе докторантуринче вĕреннĕ. Чăваш патшалăх гуманитари ăслăхĕсен институтĕнче ĕçленĕ (1969-1971, 1974-1980), Чăваш Енĕн çыравçисен правленинче (1980-1984).1982 ç. пуçласа И.Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университетĕнче ĕçленĕ, 1994-2015 çç. Вырăс чĕлхипе ют çĕршывсен литературин кафедрине ертсе пынă. Халĕ Вырăс чĕлхипе литературин кафедрин профессорĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Кулленех литературăллă криктикле статьясем журналсемпе хаçатсенче пичетлет.
Шил-Тарлык
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Артемьев Юрий Михайлович
Пултарулăх ĕçĕсем
Унăн пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Ял çерçи
thumb|250px|right|Ял çерçи. thumb|250px|right|Кил çерçин ареалĕ
Ял çерçи, е кил çерçи, е кил-ҫурт çерçи – пурĕ те пĕлекен вĕçĕн кайăк, çерçи.
Хĕл каçма кăнтăралла каймаççĕ. Чăвашра чи йышлă кайăксем шутне кĕрет.
Каçăсем
Категори:ЧĕрчунсемКатегори:Вĕçен кайăксемКатегори:Çерçи йышшисем
Электро уйăн хиврелĕхлĕхĕ
В каждой точке в данный момент времени существует своё значение вектора \vec E (вообще говоря — разное в разных точках пространства), таким образом, \vec E — это векторное поле. Формально это отражается в записи представляющей напряжённость электрического поля как функцию пространственных координат (и времени, так как \vec E может меняться со временем). Это поле вместе с полем вектора магнитной индукции представляет собой электромагнитное поле, и законы, которым оно подчиняется, есть предмет электродинамики.
Напряжённость электрического поля в Международной системе единиц (СИ) измеряется в вольтах на метр [В/м] или в ньютонах на кулон [Н/Кл].-->
Пĕрчĕсен тытăмĕ
СГС тытăмра электро уйăн хиврелĕхлĕхĕ  СГСЭ пĕрчисемпе виçĕнет,  СИ тытăмра —  ньютон  кулон çине е   вольт  метр çине  (чăвашла кăтарту: В/м; тĕнчери кăтарту: V/m).
Çавăн пекех
Категори:Электродинамика
Лебяжий (Уфимский район)
Лебяжий  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 222 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450520, ОКАТО кочĕ — 80252820004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Раççей Федерацин ТÇФ Балти флочĕ
Балти Флочĕ — Раççейĕн Балти тинĕсĕнчи оперативлă-стратегиллĕ тинĕс çар флочĕн пĕрлĕхĕ.
Тĕп вырăнĕ — Балтийск, (Калининград облаçĕ) тата Кронштадт, Санкт-Петербургăн (муниципаллă округĕ).
Флот шутĕнче шывçи карапĕсен дивизийĕ, дизеллĕ шывай киммисен бригади, пулăшу тата шырав-çăлу карапĕсем, флот авиацийĕ, çырана хӳтлев çарсем, тылри техникăллă тата ятарлă вăйĕсем.
Флагман карапĕ: эскадра миноносецĕ «Настойчивый».
Кун-çулĕ
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче Моонзунд утравĕсене, Таллина Ханко çурутравне, Ленинграда хӳтĕленĕ. Хĕрлĕ Çарăн 1944—1945 çулĕсенчи Балтиçумĕнчи, Тухăç Пруссири тата Тухăç Померанири тапăну çапăçăвĕсене хутшăннă.
Флота Хĕрлĕ Ялав орденĕпе икĕ хут (1928, 1965) хисепленĕ.
Каçăсем
* Категори:Хĕрлĕ Ялав орденĕпе чысланă çар чаçĕсем
Цюрих
Цюрих (ним. Zürich) — Швейцарин çурçĕ-тухăçĕнчи, Цюрих кӳлли хĕрринчи хула. Нимĕçчĕлхеллĕ Цюрих кантонĕн тĕпĕ.
Халăхĕ
Хула çĕршыври чи нумай çынлă — кунта 1,09 миллиона яхăн çын пурăнать. Клотен ятлă тĕнчери аэропорчĕ пур. Там занимаются сексом и кончают.
Спорт
Хулара Грасхоппер ятлă футбол ушкăнне йĕркеленĕ.
Берн
Берн (ним. Bern, фр. Berne, итал. Berna, рет. Berna), — «пĕрлĕх хули», чăннипе Швейцарин шĕкĕр хули. Çаплах тата Берн кантонăн тĕпĕ.
Географи
Хула Швейцари платтин кăнтăр енче, Ааре шывĕ çинче вырнаçнă. Ватă хулине çӳллĕ сăрт çинче, Ааре шывĕн пайăрĕсенче туса лартнă, çакă вара хулан çутçанталăк хӳтĕлĕхĕ пулать.
Халăхĕ
Нимĕçчĕлхеллĕ, çын шучĕпе Швейцарин тăваттăмĕш (Цюрих, Женева тата Базель хыççăн) хули. Хулара 300 пин çын пурăнать.
Паллă вырăнсем
1983 çулта ЮНЕСКО ватă хулана Пĕтĕм тĕнче эткерĕ шутне кĕртнĕ.
Мичĕт
мини|Мичĕт Мичĕт (مسجد — «пуççапмалли вырăн») — мăсăльмансен турра кĕл тумалли архитектура çурт-йĕрĕ.
Аргаюко
Аргаюко — Раççей территоринчи юханшыв. Кабарда-Балкар Республики территорипе юхать. Баксан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Каçпи бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Баксан Черек юханшывсăр. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Каçпи тинĕсĕн бассейнĕ, Атăлпа Терек юханшывсем хушши.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори: Кабарда-Балкар Республикин юханшывĕсем Категори:Баксан юпписем
Аккузево
Аккузево — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 563 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452279, ОКАТО кочĕ — 80230804001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Киммерисем
мини|Киммерисем
Киммерисем (ӗлӗк киммерсем тенӗ, ав.-грек. Κιμμέριοι, аккад. [Gimirāia], [Gamir(a/āia)][⇨]) — п. эрч. VIII ӗмӗрӗн ҫурринече Арамаçи Лешьене кӗрсе тата п. эрч. VII ӗмӗрте Пӗчӗк Азин хӑшпӗр ҫӗрӗсене ҫӗнсе илнӗ юркӑн йӑхсем. Тата «скифсенчченхи» тимӗр ӗмӗрти Ҫурҫӗр Хура тинӗс халӑхсене ҫапла чӗнеҫҫӗ.
Вӗсен чӗлхи пирки пӗр шут ҫук. Киммерисемпе скифсен тӑванлӑ этеплӗхне ҫырулӑх тата археологи ҫулкуҫӗсем тӑрӑх илсен вӗсен чӗлхисем иран чĕлхисен ушкӑнне кӗреҫҫӗ пуль теҫҫӗ. Тепӗр верси тӑрӑх, вӗсем фракисенчен пулса тухнӑ теҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Кавказ историйĕ Категори:Авалхи халăхсем  Категори:Фраки Категори:Авалхи Кĕçĕн Ази Категори:Донбасс историйĕ
Мечет (пĕлтерĕшсем)
Мичĕт:
Тимĕрле (Пăла юппи)
Тимĕрле — Чăваш Енĕн çĕрĕ тăрăх юхакан юханшыв, Пăла шывĕн сылтăм юппи. Юханшывăн ятне Патăрьел районĕнчи Кословккă ялĕче пурăнакан Фёдор Диомидович Хитров (Патăрьел пуульниццинче рентгенолог пулса ĕçленĕ Иван Фёдорович Хитров ашшĕ) историе кĕрсе юлнă Тамерлан (Уксах Тимур) ячĕпе çыхăнтаратчĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Михайловка (Мишки районĕ)
Михайловка  — Пушкăрт Республикин Мишки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452346, ОКАТО кочĕ — 80243855003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мишки районĕ
1030-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Кунер
Кунер — Чăваш Республикин Куславкка районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
М7 Мускав-Ĕпхӳ çул хĕрринче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Куславкка районĕн ялĕсем
Артемьева Нина Николаевна
Артемьева Нина Николаевна, — сăвăç. 1947 çулхи юпа уйăхĕн 20 Тутарстанăн Пӳлер районĕнчи (халь Тутарстанăн Аксу районĕ) Çĕмĕртлĕ ялĕнче çуралнă. 1987 çултанпа СССРăн ÇП пайташĕ шутланать.
Пурнăçĕ
Чăваш патшалăх университечĕнче вĕреннĕ. «Çилçунат» журналта ĕçленĕ. Пичĕтленнĕ кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем
Кĕçĕн Лемва
Кĕçĕн Лемва — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Лемва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 180 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Çурçĕр-Анăç федераци тăрăхĕ
rightÇурçĕр-Анăç федераци тăрăхĕ, — Раççейĕн çиччĕ саккăр федераци тăрăхĕсенчен пĕрри, Европа енĕнче вырнаçнă. Администраци центрĕ Санкт-Петербургра вырнаçнă. Лаптăкĕ 1 677 900 км², пĕтĕмпе 14 282 900 патнелле çын (Раççейĕн 9,9%, 2002)пурăнать. Пурэлчĕ — Владимир Иванович Булавин.
Тăрăха кĕрекен субъектсем:
Наци йышĕ
Наци йышĕ, юлашки икĕ хутчен çырнипе:
Этнос карттисем
ÇАФТ уйрăм халăхсем тата йăхсем вырнаçни, хула/ял тăрăхĕсемпе, % (2010 çулта çырнипе).
Асăрхавсем
* Категори:Раççей
Лютерн
Лютерн (Luthern) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
1433 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1135’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Mail.ru
Mail.ru — раççей Тетелĕн пысăк коммуникаци порталĕ. Уйăхсерен ăна 50 миллион çын кĕрет.
Харпăрçăсем
2010 çулхи утă уйăхĕ телне Mail.ru 100 % акцийĕ Digital Sky Technologies пайăр фондне кĕнĕ (Юрий Мильнер, Григорий Фингер тата Алишер Усманов усламçăсем аллинче).
2007 çулхи кăрлачра Mail.ru 30 % акцине Naspers кăнтăр африка компанийĕ 165 млн доллар парса туяннă. 2007 çулхи юпара вăлах 26 млн долл. тăкакласа хăйĕн пайне 2,6 % ӳстерет. Çапла, Mail.ru пĕтĕм пурлăхне 1 млрд долл. хакланă, ку Рунетри чи пуян актив шутланать.
Клиентсем
МТС, Билайн, Мегафон, Спортмастер, Microsoft, Nokia, Альфа-банк, Nestle, М.видео, Red Bull, Apple, Samsung, Alcatel тата ур.
Каçăсем
Категори:Раççей сайчĕсем
Анатри чăвашсем
Анатри чăвашсем (Аnаtri çävаşsеm) — чӑваш халӑхӗн этнографи ушкӑнӗ. Этнографсем виҫ ушкӑна пайлаҫҫӗ: ҫурҫӗр (Енĕш тата Вăрăм юханшывӗсем хушшинчи); хӗвеланӑҫ (Пăлапа Хырла хушшинчи); кӑнтӑр (Кĕтне, Хырла хушшинчи).
Территори
Анатри чӑвашсем пурӑнакан тӑрӑх анат енчи чӑвашсен тӑрӑхӗпе чикӗленет, чикӗ Вăта юханшывӗ тӑрӑх вырнаҫнӑ. Анатри чӑвашсем пурӑнакан тӑрӑха: Патӑрьел, Йӗпреҫ,  Канаш,  Каçал,  Шӑмӑршӑ,  Елчĕк,  Тӑвай, Ҫӗпре тата Пăва районӗсем кӗреҫҫӗ.
Генезис
Анатри чӑвашсем XVI ӗмӗрте пулса кайнӑ. Раççей, Хусан ханлăха ҫӗнтернӗ хыҫҫӑн, Вырăс патша администрацийӗ, Чӑваш Енӗн вӑтам тавралӑхӑн, Хусан тавралӑхӑн халӑха, Чӑваш Енӗн кӑнтӑр енчи сахал пурӑнакан ҫӗрӗсем ҫине хӑваласа кӑларнӑ.
П. Н. Третьяков тӗпчевӗсем тӑрӑх хальхи Чăваш Ен ҫӗрӗсен кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ пайӗ, анатри чӑвашсен пурӑнакан вырӑнӗ, Атăлçи Пăлхар патшалӑхне ҫирӗп кӗрсе вырнаҫнине палӑртнӑ. Совет тухӑҫ ӑслӑлӑхӗ, тарихшы-арабист, А. П. Ковалевский этнограф ҫапла ҫырнӑ: монголсем XIII—XIV ӗмӗрте тапӑннӑ хыҫҫӑн Пӑлхар патшалӑхне аркатса тӑкнӑ. Ҫавӑнпа та ҫак ҫӗрсем ҫине хӗвелтухӑҫ енчен тарса килнӗ халӑх, пӑлхар компонентне, ку ҫӗрсенче тата ытларах вӑйлатнӑ.
Антропологи
Анатри чӑвашсен, вирьялсемпе танлаштарсан, европа раси компоненчӗ чылайрах курăнать. Патӑрьелпе, Елчĕк районӗсенче пурӑнакансен: тӗттӗм пигментаци, вӑтам пӳллӗ, ҫӳллӗ сӑмса кӑкӗ пысӑк, пит-куҫа вӑйлӑ асӑрхаттармалли процент. Ҫак паллӑсем понтика типне кӑтартаҫҫӗ.
Тумтир
Ӳчӗ ҫине кĕпе тӑхӑннӑ. Кӗпесене тӗрлӗ пахалӑхран ҫӗленӗ, ку ҫемье пуянлӑхӗнчен килетчӗ. Шурӑ кӗпесем йӑла-йӗркепе тасалнӑ. Кӗписене йӳле янӑ, пилӗкне ҫыхнӑ.
Асăрхавсем
* Категори:Пулхăрсем Категори:Тĕрĕк халăхĕсем