cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хурçă
Каçăсем
* Категори:Çурттăвăм материалĕсем Категори:Хурçă тăвăмлăхĕ Категори:Тимĕр шăранчăкĕсем Категори:Витĕ материалĕсем
Антюшиха
Антюшиха — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кичуг юханшывăн сылтăм çыранĕпе 24 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Леонтьев Александр Емельянович
Леонтьев Александр Емельянович- Раççей Федераципе Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ врачĕ.
Кун-çулĕ
1949-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 7-мĕшĕнче Патăрьел районĕнчи Начар Упи ялĕнче çуралнă. 1973-мĕш çулта Хусанти медицина институтне пĕтернĕ. Патăръел районĕн тĕп больницинче врач-педиатор (1974-1977), тĕп врач çумĕ (1977-1980), тĕп врач (1980-1983) пулса ĕçленĕ. Нумай хут Чăваш Патшалăх Канашĕн, район тата хула канашĕсен депутатне суйланă.
Вуламалли
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Юпан 7-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1949 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 26-мĕшĕнче вилнисем Категори:2009 çулта вилнисем Категори:Раççей тава тивĕçлĕ ĕçченĕсем
Супар
Супар Албахтино — Чăваш Республикин Красноармейски районĕнчи ял. 1927-мĕш çулччен Мăн Супар ятлă пулгă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 229 çын пурăннă.
Кун-çулĕ
1922 çулхи утă уйăхĕн 1 тарин Етĕрне уесĕн Упи вулăсне кĕнĕ. Ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесĕн Упи вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Çĕрпӳ районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Трак районне кĕнĕ. 1940 çулхи çурла уйăхĕн 16-мĕшĕнче ял Красноармейски районне кĕнĕ. 1944 çулхи пушăн 6-мешĕнче яла Чурачăк районне кĕртнĕ, 1944 çулхи çĕртме уйăхĕн 26-мĕшĕнче ял Красноармейски районне кĕнĕ. 1944 çулхи пушăн 6-мешĕнче яла Чурачăк районне кĕртнĕ 1962 çулхи раштавăн 20-мешĕнче яла Çĕрпӳ районне кĕртнĕ, 1962 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Супар ял канашне, 1960 çулхи кăрлач уйăхĕн 11-мĕшĕнчен Алманч ял канашне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Регби
Ре́гби (от Rugby, Rugby football) — тăрăхла пӳскеллĕ спорт ушкăн вăййи,
Вăйă тупсăмĕ
thumb|350px|Кăвак хормăллă ушкăн (Western Force, Australia) тапăнăвĕ|right
Ултă халăх кубокĕ
Çурçĕр çĕр чăмăрĕнче çулсерен паллă ăмăрту — Улттă наци кубокĕ, ăна Англи, Уэльс, Ирланди, Шотланди, Франци тата Итали хăйсем хушшинче ирттереççĕ. Малтанах çак кубокшăн Аслă Британипе Ирланди командисем (Home Nations) кĕрешеççĕ. 1910 çулта вĕсем çумне Франци, 2000 — Итали хутшăнать. 2006 тата 2007 çулсенче Франци команди çĕнтерет, 2008 — Уэльс команди.
Каçăсем
Категори:Регби Категори:Спорт
Регби Ragby
Бебеха
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Польша президенчĕсен списокĕ
Польша президенчĕсем:
1989 хыççăн
* Польша Категори:Польша
1708
Вилнĕ
Категори:Çулсем
36 çул
Пулнисем
Китай: Перси:
Вилнĕ
Категори:Çулсем
30er
Пушă
Пушă, çавăн пекех чăпăркка е саламат. Çапмалли, хăратмалли, хамсармалли тата, çавăн пекех, терлĕ йăла-йĕрке ирттермелли хатĕр.
Месси Лионель
Лионе́ль Андре́с Ме́сси  (Lionel Andrés Messi; çĕртме, 24 1987 çуралнă, Росарио) — испан «Барселонипе» Аргентинăна хӳтĕлекен аргентин футболисчĕ.
МХХ ăна тăтăшах «çĕнĕ Марадона» теççĕ. Техникипе хальлĕхре чи хевтеллĕ футболистсенчен пĕри.
Биографи
Месси 1987 çулхи çĕртмен 24-мĕшĕнче Росарио хулара, Аргентина, çуралнă. Ашшĕ — Хорхе Месси, фабрика ĕçтĕшĕ, амăшĕ Силия Месси (хĕр чухне Кусситини), вăхăтпа ĕçлекен уборщица.
Ашшĕн çемьи итал Анкона хулинчен тухнă, аслă аслашшĕ, Анджело Месси, Аргентинăна 1883 çулта эмиграцие кайнă.
Сезон 2005/06
Испани чемпионачĕн 17 матчĕнче Месси 6 тата Чемпионсен лигинче 6 пӳске хапхана тапса кĕртнĕ.
Выляв статистики
(2010 çулхи çăвăн 5-мĕшĕнче тӳрлетнĕ)
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Çĕртмен 24-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1987 çулта çуралнисем Категори:Росариора çуралнисем Категори:Аргентина футболисчĕсем Категори:Аргентина футбол пуххин вылявçисем Категори:Олимп футбол чемпионĕсем Категори:Аргентина олимп чемпионĕсем Категори:2008 çулхи çуллахи олимп вăййисен чемпионĕсем Категори:2008 çулхи çуллахи олимп вăййисене хутшăннисем Категори:«Барселона» ФК вылявçисем Категори:Послы доброй воли ЮНИСЕФ
Байгильдино
Байгильдино — Пушкăрт Республикин Мияки районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 449 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452443, ОКАТО кочĕ — 80245805001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мияки районĕ
Уразбахты (Хура Атăл ял тăрăхĕ)
Уразбахты  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 95 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452360, ОКАТО кочĕ — 80234832009.
1709
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Уразбахты (Хура Атăл ял тăрăхĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Дергунов Лазарь Васильевич
Дергунов Лазарь Васильевич - Социаллă Ӗç Паттăрĕ.
Кун-çулĕ
Ӗçчен çамрăка халăх хисеплет: 1938 çулта Чапаев ячĕллĕ колхоз председателĕ пулма шанать. Лазарь Васильевич шаннине тӳрре кăларать, колхоз кĕске вăхăтрах çитĕнӳсем тума пуçлать, анчах хаяр вăрçă пĕтĕм çутă ĕмĕтсене хупласа хурать. Çара юрăхлă ентешĕсемпе пĕрле Дергунов та тăшманпа çапăçма тухса каять, анчах Çĕнтерӳчченех алла пăшал тытса фашиста «ăшалайман» вăл, 1943 çулта аманнипе яла таврăнма тӳр килет. Ӗнерхи салтак тылра та тăшмана хирĕç кĕрешет – тăван колхоза ертсе пыма пуçлать, тивĕçлĕ канăва тухичченех Чапаев ячĕллĕ колхоз тилхепине алран ямасть.
Лазарь Дергунов партин ТАССР обкомĕн пайташĕ, ССКП-н XXI съезчĕн делегачĕ пулнă.
Каçăсем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Нарăсăн 7-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1907 çулта çуралнисем Категори:Социаллă Ӗç Паттăрĕсем Категори:Ленин орденĕн кавалерĕсем
Кумбр чĕлхи
Кумбри чĕлхи (Cumbriс) — Англин çурçĕр-анăçĕнче, çаплах Шотланди кăнтăрĕнче, пулас, пурăннă кумбри йăхĕ пупленĕ бритт ушкăн пайĕн çухалнă кельт чĕлхи. Бритт халăхне пĕтĕмпех кунта килнĕ анкăлсакссемпе гойделсем хăйсен ăшне путарнă. Кумбри чĕлхин палăкĕсем упранса юлман пекех, топонимсене, хăш пайăр топонимсене тата XI ĕмĕрти саккунсенчи латин текстĕнчи виçĕ сăмах пур.
Кун-çулĕ
Çак тапхăрчен Уэльспа «Авалхи Çурçĕр» (Yr Hen Ogledd) политикăпа этеплĕх енчен пĕрлĕ пурăннă, çурçĕрте валли чĕлхипе Анейринпа Талиесин поэмăсене (яланхилле VI ĕмĕрпе палăртнă) çырнă. Çак вăхăтра кумбр чĕлхи пирки хыпар çук: çак ятпа яланхилле каярах, Камбри Уэльсран уйрăлнă вăхăта асăнаççĕ.
Давид Iтăрăм вăхăтĕнче кăларнă Leges inter Brettos et Scottos, «Бриттсемпе скоттсем хушшинчи саккунсем» паллă документра, виçĕ кумбри юридици термина палăртнă, вĕсем вăтам ĕмĕрсенчи валли правинче: galnys (galanas, укçа парса хăтарни, вĕлерекенĕн çемьи вĕлернĕ çыннăн çемьине укçа тӳлемелле тивĕç пулнă, mercheta (merch, меркет, хĕрупраçшăн тӳлев) и kelkyn (cylch, хăналану, тӳррĕн «çавра»).
Хисеп ячĕсем
Çурçĕр Англире шутлав ятарлă системи пулнă (сурăхйышне шутлама),  вĕсем кельт хисеп ячĕсем пекех. Пĕрремĕш вунă хисеп валлилле: un, dau, tri, pedwar, pump, chwech, saith, wyth, naw, deg, çаплах pymtheg '15', ugain '20'.
Çак пур хисеп пĕр пĕринпе çывăх, тата кельт хисепĕсем пекех, çапах та хăш чухне вĕсем халăх этимологипе (bumper, акăлчан bump сăмахĕнчен, пулас) е рифмăна пула улшăнаççĕ. Хăш чухне çак системăсем кумбр чĕлхи чĕрĕ пулнă тапхăртанах тăнăç пулнă (пĕр пек феноменсем Корнуоллре тĕл пулаççĕ, унта корн чĕлхи тахçанах çĕтнĕ). Анчах та çак хисеп ячĕсене çурçĕр Англие ĕçлеме çӳренĕ валлисем илсе килнĕ тени тĕрĕс мар.
Каçăсем
Категори:Вăтам ĕмĕрсен чĕлхисем Категори:Бритт чĕлхисем
Нур (Чекмакуш районĕ)
Нур  — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 89 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452218, ОКАТО кочĕ — 80256865003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Ургинка
Ургинка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мăн Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Лулаг-Игол
Лулаг-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Козенца
Козенца (Cosenza) — Италири Калабри регионĕн коммуни, пĕр ятлă провинцин администраци центрĕ.
Тавралăхĕ
Кратипе Бузенто юханшсем пĕрлешĕннĕ çĕрте вырнаçнă,
Халăх йышĕ, коммуна тытăмĕ
Халăх йышĕ 69625 çынна (2008 ç.) çитет, халăх йышлăхĕ 1874 çын/çм². 37 çм² çĕр-шыв лаптăкне йышăнать. Почтă индексĕ — 87100. Телефон кодĕ — 0984.
Демографи
Халăх йышĕн динамики:
Тĕн
XII ĕмĕрте висанти стайĕпе çырнă Турăна Çуратнă Амашĕн «Пӳлĕхçĕ» пирĕшти хула хӳтĕлевçи шутланать. Çак пирĕштине хисеплесе — ăна пирĕшти çырăвĕнче Галактотрофуса теççĕ — çулсерен нарăсăн 12-мĕшĕнче халăх хаваслăн уявлать.
Качиньский Лех Александр
thumb Лех Алекса́ндр Качи́ньский (Lech Aleksander Kaczyński; çĕртме, 18 1949, Варшава, Польша Халăх Республики — ака, 10 2010, Смулен облаçĕ, Раççей) — Польша президенчĕ (2005-2010), Варшава мэрĕ (2002—2005), «Право тата тĕрĕслĕх» партин ертӳçĕсенчен пĕри.
Кун-çулĕ
Лех Варшавăра 1949 çулхи çĕртмен 18-мĕшĕнче Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи ветеранĕ, Край çарĕн офицерĕ тата инженер Раймунд тата Ядвига Качиньскисен çемьинче çуралнă. Ашшĕпе амăшĕ 1944 çулхи Варшава пăлхавне хастар хутшăннă пулнă.
Вунвиççĕ тултарсан, 1962 çулта, Лех Ярослав йĕкĕрешĕпе пĕрле Польшăра халăх питĕ кăмăлланă «Иккĕн уйăха вăрланăскерсем» (O dwóch takich, co ukradli księżyc) ача-пăча юмах фильмĕнче тĕп ролĕсене вылянă.
Варшава университечĕн юридици факультетĕнче вĕреннĕ, 1972 çулта магистр степенне тивĕçет. 1979 çулта Гдань университетĕнче тухтăр диссертацине хӳтĕлет, 1990 çултанпа вăл — çак университетăн профессорĕ.
Чăваш Элпуç
Чăваш Элпуç Căvaš Elpuş — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Качиньский Лех Александр
Политикăра ĕç-пуç
1977 çулта Ӗçлекенсене хӳтĕлекен комитетра (Biuro Interwencji Komitetu Obrony Robotników) вăй хурса политикăна кĕрсе каять, ку вара коммунистсен влаçне хирĕçле ĕç-пуç шутланнă.
Каçăсем
Категори:Йĕкĕрешсем, алфавит тăрăх Категори:2010 çулхи акан 10-мĕшĕнче авиакатастрофăра вилнисем Категори:XXI ĕмĕрĕн политикĕсем Категори:Варшава пуçлăхĕсем Категори:Польша актёрĕсем Категори:Актёр-политиксем Категори:Гейдар Алиев орденĕн кавалерĕсем Категори:Польшăн юстици министрĕсем Категори:Варшава университетĕнче вĕренсе тухнăскерсем Категори:Авиакатастрофăсенче вилнĕ патшалăх пуçлăхĕсем Категори:Польша президенчĕсем
41
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çулсем
40er
Купăста
thumb|400px|Купăста Купăста – купăста йышне кĕрекен ӳсентăран. Ку йыша тата çарăк, шурă пăрăç (горчица) кĕреççĕ. Купăстан 50 ытла тĕс шутланать, вĕсем ытларах Вăтаçĕр тинĕс хĕрринче, Европăра çитĕнеççĕ.
Каçăсем
Категори:Еврази флори Категори:Купăста йышшисем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
1710
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ань
Ань (Рамь) — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Лопь-Ю юханшывăн сулахай çыранĕпе, 85 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ань
Автан (пĕлтерĕшсем)
Автан:
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Пикт чĕлхи
Ирланди тата латин çăлкуçĕсенче хăш пайăр пикт ячĕсем сыхланса юлнă. Шотландире пиктран тĕрлĕ топоним юлнă (тĕслĕхрен, Aber- топонимсем: Абердин, тата ытти те). VII ĕмĕрте пиктсем ирландсенчен огами çыруне вĕреннĕ.Çак çырупа хайланă 40 текста вуланă, анчах та ăнлантарса паман.
Пикт чĕлхин генезисĕ тавлашуллă. компромис гипотезипе, пиктсем икĕ чĕлхепе калаçнă: пĕри — кельт чĕлхи бритт ушкăн пайне кĕрет, теприне ăсчахсам индии-европа йышне кĕнĕ. Юлий Цезарь пиктсене ибер халăх несĕлĕ (Испани авлхи халăхĕ, ăна император хăйĕн харçисенче пĕлнĕ) тесе шутланă.
Каçăсем
Категори:Кельт чĕлхисем Категори:Вăтам ĕмĕрсен чĕлхисем Категори:Пиктсем
Козенца (провинци)
Козенца (Provincia di Cosenza) — Италин Калабри регионĕнче вырнаçнă провинци.
Паллă вырăнсем
Корильяно керменĕ (Castello di Corigliano) — Корильяно Калабро хулинче вырнаçнă.
1711
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гарань Алексей Фёдорович
Гарань Алексей Фёдорович Гарань Олексій Федорович — (1914-08.12.1969), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 13. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 52-мĕш çарĕн 254-мĕш перевçĕсен дивизин 936-мĕш перевçĕсен полкĕн перевçи, красноармеец.
Скьявелли Винсент
Винсент Андрей Скьявелли, — паллă америка актёрĕ. 1948 çулхи раштавăн 10 Нью-Йоркри Бруклин районĕнчи италинчен куçса килнĕ çемьере çуралнă. 2005 çулхи раштавăн 26 Полицци Дженероза ялĕнче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Винсент Скьявелли çĕмьи Италин Сицили утравĕ çинчен куçса килнĕ пулнă. Винсент кайран ку утрава нумай кайса çӳренĕ.
1960 çулта Нью-Йорк университечĕн театр уйрăмне вĕренсе пĕтернĕ.
Юлашки çулĕсенче вăл Полицци Дженероза ялĕнче пурăннă. Кунта вăл хăйĕн чирĕ çинчен пĕлсен куçнă. Ку ялта малтан унăн тăванĕсем пурăннă пулнă.
Ӗçĕсем
Винсент Скьявелли пурĕ телевиденипе кинора 120 роль патнелле вылянă. Астуса юлмалли персонажсем Милош Форман картинисенче ("Куккук йăви çинчен вĕçнĕ чух", "Амадей", "Вальмон", "Халăх Ларри Флинта хирĕç") нумай курма пулать.
Çавăн пекех вăл ӳкерĕннĕ кинокартинăсем:
Винсент Скьявелли кинора выляссисĕр пуçсăр виçĕ апат пĕçермелли кĕнеке кăларнă, кулинари çинчен хаçатсемпе журналсенче нумай статья пичĕтленĕ.
Категори:Америка актёрĕсем
Хирти Явăш
Явăш Javăš — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
Сӳрĕк газсем
Ырă ăратлă газ (çавăн пекех ине́ртлă е сайра га́з ) — пĕр пек палăрăмсемлĕ химилле элементсен ушкăнĕ:  нормаллĕ малсăлтавсенче вĕсем тĕссĕр, шăршăсăр, тута-масасăр тата химилле питĕ пĕчĕк реактивлăхлă   пĕр атомлă газ пулса тăраççĕ. Инертлă газсен шутне çаксем кĕреççĕ: гелий (He), неон (Ne), аргон (Ar), криптон (Kr), ксенон (Xe) тата радиоактивлă радон (Rn). Çавăн пекех нумаях пулмасть уçнă оганесон (Og) та кĕме тивĕçлĕ, начах та унăн химилле палăрăмĕсене тĕпчеменпе пĕрех, вĕсем астат (At) тата теллур (Te) йышши металлоидсенни пекрех пулма пултарать тесе шутлаççĕ.
Сӳрĕк е пархатарлă газсем — VIII ушкăнăн тĕп пайĕн хими элеменчĕ, вĕсен s- тата p- пĕлĕтлĕхĕсем туп-тулли.
Вĕсен шутĕнче:
Палăрăмсем
Сӳрĕк газсен хими хастарлăхĕ çав тери начар (ячĕ çавăнпа çапла). Апла пулсан та, вĕсем пурĕ те, гелисĕр пуçне, хутăшăнма пултараççĕ (сăмахран, фторпа).
Сӳрĕк газсен тĕсĕ-шăрши çук. Пĕчĕк шучĕпе вĕсемсы лăшра та, хăш ту тăприсенче тĕл пулаççĕ. Сӳрĕк газсем наркăмăшлă мар. Çапах та çын сӳрĕк çеç атмосферăра йӳçлĕк çуккине пула пурăнма пултараймасть. Аргонлă сывлăшра çын вилнисем те пур. Радиоактивлă радонпа сывлани рак амакне пуçарса ярать.
Литература
* Категори:Хими элеменчĕсен ушкăнĕсем * Категори:Химилле элементсен ушкăнĕсем Категори:Периодла тытăмăн айушкăнĕсем
Чапаш
Чапаш — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 192 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452360, ОКАТО кочĕ — 80234832010.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Бикмурзино
Бикмурзино — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 173 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452443, ОКАТО кочĕ — 80245805002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Кокос пальми
Кокос пальми (лат. Cócos nucífera) — Пальма йышшисен (лат. Arecáceae, Pálmae, Palmáceae) ӳсентӑранӗ; Cocos йӑхӗн пӗртен пӗр тӗсӗ.
Ботаникӑлла каласа пани
мини
Каҫӑсем
Категори:Пӳлĕмри ӳсентăрансем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Тропикри ял хуçалăхĕ
Сĕлтĕлле-çĕрле металл
Сĕлтĕ çĕр металлĕсем — хими элеменчĕсем: кальци Ca, стронци Sr, бари Ba, ради Ra (хăш чух йăнăшшăн сĕлтĕ çĕр металлĕсем шутне бериллие Be тата магние Mg кĕртеççĕ).
Сĕлтĕ çĕрлĕ тесе оксидĕсем — «çĕрсем» ( алхимиксен терминологийĕпе) пирки каланă — вĕсем шыва сĕлтĕ реакцине пĕлтереççĕ. Сĕлтĕ çĕрлĕ металлă тăварсем, (ради вĕсен шутне кĕмест), çутçанталăкра минерал тĕслĕ саралнă.
Каçăсем
Категори:Сĕлтĕ çĕр металлĕсем
Кротоне (провинци)
Кротоне (Provincia di Crotone) — Италири Калабри регионĕнче вырнаçнă провинци.
42
Пулăмсем
Китай:
Вилнĕ
Гай Аппий Юний Силан — консул 28 çултанпа, Тарракон Испанин проконсулĕ, Мессалина амăшĕн Домиция Лепида Кĕçĕннин упăшки. Валерия Мессалина арăмĕ элекĕпе Клавдий вĕлерме хушать.
Категори:Çулсем
40er
Туçи Чураккасси
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 245 çын,  çав шутра 122 арçын,123 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 тарин Çĕрпӳ уесĕн Энтрияль вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Канаш районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Шăхасан районне кĕнĕ. 1944 çулхи пушăн 25-мĕшĕнче яла Чурачăк районне кĕртнĕ, 1944 çулхи çĕртме уйăхĕн 26-мĕшĕнче ял Красноармейски районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20-мешĕнче яла Çĕрпӳ районне кĕртнĕ, 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнчен Туçи Чураккасси ял канашне, 1928 çулхи юпа уйăхĕн 28-мĕшĕнчен Шывпуç ял канашне, 1929 çулхи пуш уйăхĕн 9-мĕшĕнчен Чураккасси ял канашне, 1944 çулхи çĕртме уйăхĕн 29-мĕшĕнчен Алманч ял канашне, 1954 çулхи çĕртме уйăхĕн 14-мĕшĕнчен Супар ял канашне, 1960 çулхи кăрлач уйăхĕн 11-мĕшĕнчен Алманч ял канашне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Яш-Куч
Яш-Куч — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 22 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452218, ОКАТО кочĕ — 80256865004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Пальма йышшисем
Пальма йышшисем (лат. Arecáceae, Pálmae, Palmáceae) — пӗр вӑрӑ пайлӑ ӳсентӑрансен йышӗ. Ытларах Йывăçла ӳсентӑрансен пайташӗсем туратсӑр (чи малтанах протодермӑпа тӗп меристема аталаннипе) сарӑлакан вулӑллӑ, (дум-пальмӑсӑр пуҫне). Тата хӑшпӗр тӗссен ҫӑмрӑк тунисем ҫинҫе те явкаланса ӳснипе пайӑрса тӑраҫҫӗ (тӗслӗхрен, Calamus йӑхӗн пайташӗсем). Йыша 185 йӑх тата 3400 тӗс патне кӗреҫҫӗ.
Каҫӑсем
Категори:Ӳсентăрансен йышĕсем Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Тропикри ял хуçалăхĕ Категори:Пальма йышшисем
Урманташла
Урманташла е Вăрман Ташли ' — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Ташла юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Лух-Еган
Лух-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1713
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Н.Д. Кондратьев тĕнче фонд тĕпĕ
thumb
'''Н.Д. Кондратьев тĕнче фонд тĕпĕ''' (КТФ)– экономика ăслăлăх йĕркеленӳлĕхĕ. Фонда 1992 çулта, Н.Д. Кондратьева 100 çул тултарнине халалласа ирттернĕ тĕнче конференцинче никĕсленĕ. Фонд виçĕ çулта пĕрре Тĕнчери Кондратьев конференцисене пуçтарать; çаплах Кондратьев медалĕпе чыслать; çулсерен Кондратьев вулавĕсене ирттерет.
Каçăсем
Категори:Экономика ăслăлăх йĕркеленӳлĕхĕсем Категори:Ăслăлăх вулавĕсем
Аньга
Аньга — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Тулом юханшывăн сылтăм çыранĕпе 39 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ушанар
Ушанар, — Чăваш Енĕн Канаш районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесĕн Шăхасан вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпан 1-мĕшĕнче Канаш районне кĕнĕ. 1935 çулхи пушăн 1-ченпе 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-ччен Шăхасан районне кĕнĕ, кайран яла Канаш районне тавăрнă.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕнчи пурăнан вырăнсем
Вутлан (Комсомольски районĕ)
Вутлан Vutlanr — Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнчи ял.
43 çул
Пулнисем
Итали
Британи:
Çуралнă
Марк Валерий Марциал, поэт, Римран.
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Махачкала
Махачкала, — Дагестан Республикин тĕп хули. 462,4 (2003) пин çын пурăнать. Каспи тинĕсĕн хĕвеланăç енчи çыранĕ хĕрринче, Таркитау тăвĕ хĕрринче вырнаçнă. Мускавран 2166 çухрăмра ларать.
Хула пуçлăхĕ Саид Джапарович Амиров.
Истори
Ку пурăнакан вырăна 1844 çулта Петровское ятлă хӳтлĕх пек никĕсленĕ. Тусенче пурăнакан халăх ăна Анджи-Кала (Çăнăхлă хӳтлĕх) тесе ят панă пулнă. 1857 çулта хӳтлĕхе хула шутне кĕртсе Порт-Петровск ята панă.
Хăйĕн хальхи ятне хула Магомед-Али Дахадаев (Махач) (1882-1918) дагестан революционер ячĕпе панă. Ячĕ «Махач» тата «кала» (хула, хӳтлĕх) сăмахĕсене пĕрлештернипе пулнă.
Ту халӑхӗсем хушшинче Хула вырнаҫнӑ вырӑнӗ Вăтам ĕмĕртенпех кумӑк чӗлхинчен кӗнӗ Анжи-Кала «ӗнчӗ хула» ячӗ ҫӳрет.
1921 çултанпа малтан Дагестан АССРăн, кайран Дагестан Республикин тĕп хули шутланать.
Кăкшăм ял тăрăхĕ
Кăкшăм ял тăрăхĕ — Чăваш Енри Етĕрне районне кĕрекен муниципаллă йĕркеленӳ. Администраци центрĕ — Кăкшăм ялĕ.
Оффис телефонĕ: 61-3-32
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем
1714
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Шурă пăрăç
thumb|Шурă пăрăç Шурă пăрăç – купăста йышшисене кĕрекен ӳсентăран. Унтан апата тĕхĕм кĕртмелли горчица хатĕрлеççĕ. Ку тĕхĕме хатĕрлеме шурă пăрăç вăррипе усă кураççĕ. thumb|250px|left|Биологи ӳкерчĕкĕ
Усă курни
Пĕрчисенче çу пулнă май Анăç Европăн çурçĕр пайĕнче, Раççейĕн Европа пайĕнче ĕрчетеççĕ. Чечекĕсен сĕткенне вĕлле хурчĕсем пуçтараççĕ. Пылĕ çутă сарă тĕслĕ, хăйне евĕр тутиллĕ. Вăл хăвăрт хытать, çавăнпа ăна хĕллене вĕллере хăварма юрамасть. Гектартан 40 кг таран пыл пухма пулать. Çамрăк та ешĕл чухне вылăх апачĕ вырăнне пама юрăхлă, симĕс апат пек ӳстереççĕ. Çум курăк пек те тĕл пулать.
Каçăсем
Категори:Купăста йышшисем
Бисмарк пальми
Бисмарк пальми (лат. Bismarckia) — пальма йышшисен (лат. Arecáceae, Pálmae, Palmáceae) монотиплӑ йӑхӗ. Ятне Германине пуҫтарса пӗрлештернӗ Отто фон Бисмарк рейхсканцлера чысласа панӑ.
Ӑҫта сарӑлни
Тӑван ҫӗршывӗ — Мадагаскар.
Каҫӑсем
Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Мадагаскарти эндемиксем Категори:Пальма йышшисем
Рица
Рица — Абхази территоринчи кӳлĕ. Лашпсы юханшыв юхса кĕрет, Юпшара юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 1,27 км².
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем, алфавитпа Категори:Абхазири кӳлĕсем Категори:Бзыбь бассейнĕ Категори:Гудаута районĕнчи шыв объекчĕсем Категори:Абхазири паллă вырăнсем
Гараньян Эрвант Георгиевич
Гараньян Эрвант Георгиевич (Гаранян Ерванд Геворкович ) Գարանյան Երվանդ Գևորգի — (20.12.1903(7)-24.11.1995), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 61-мĕш çарĕн 77-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 215-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн 45-мм тупăсен батареин оруди командирĕ, гварди старшина.
Лахва
Лахва — Беларуçри Брест облаҫӗнчи Лунинецк районӗн, Смердь юханшывӗ ҫинче вырнаҫнӑ ял. Ял канашӗн тӗпӗ.
Каҫӑсем
Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа
Караяр (Караярский ял тăрăхĕ)
Караяр  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 636 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452374, ОКАТО кочĕ — 80234836001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Шурă Лобань
Шурă Лобань — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Лобань юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Большетенькашево
Большетенькашево — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 341 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452443, ОКАТО кочĕ — 80245805003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Спенсер Эдмунд
Пурнăçĕ
Кембриджра пĕлӳ илнĕ. Пĕр вăхăт хăш-пĕр велможăсен патĕнче секретарь пулса вăй хунă. 1579-1580 çулсенче Англи çарĕнче тăнă, унта хастарлăхшăн 1587 çулта Ирландири пĕр именине ăна парнеленĕ. Ăна илсен вăл литература ĕçне пикеннĕ.
1599 çулта чухăн пурнăçпа вилнĕ.
Ӗçĕсем
Паллă ĕçĕсем:
Тăхăр стиха, Спенсер строфине, шутласа кăлараканĕ. Вăд строфана кайран хăйсен сăввисенче усă курса Байрон, Шелли, Китс çырнă.
Категори:Акăлчан сăвăçисем
Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ
Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ (Новосибирская область) — Çĕпĕр Федераллă округа кĕрекен Раççей облаçĕ.
Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ Анăç Çĕпĕр тӳремĕн кăнтăр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă. Çурçĕр енчи чикки Томск облаçĕпе, анăç енчи — Омск облаçĕпе, кăнтăр енчи — Алтай Енĕпе, тухăç енчи — Кемĕр облаçĕпе юнашар иртет. Кăнтăр-хĕвеланăç енчи чикки Казахстан патшалăхĕн çумĕпе вырнаçнă.
Облаçĕн тĕп юханшывĕсем — Обь тата Омь.
Халăх йышĕ
Облаçре пурĕ 2 692 251 çын пурăнать.
Каçăсем
*
Сатур Станислав Николаевич
Сатур Станислав Николаевич (паспортри хушамачĕ Никоноров, 1959, чӳк, 5, Ушанар ялĕ, Канаш районĕ, Чăваш АССР, РСФСР çур.) — чăваш сăвăçи, куçаруçи, публицисчĕ, литература критикĕ.
Раççей Федерацийĕн ÇП пайташĕ (2003 ç-па).
Митта Ваçлейĕ ячĕллĕ литература премине илме тивĕçнĕ (2002 çул).
Пурнăçĕ
Çĕнĕ Шупашкарти 14-мĕш профессипе техника училищинче вĕреннĕ. Кайран пĕлĕвне И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университетĕнч и историпе филологи факультетĕнче, Хусанти зонăри комсомол шкулĕнче, Мускаври строительство организацийĕсенчи ВЛКСМ райкомĕсен правиллĕ комсомол комитечĕсен секретарĕсен пĕтĕм Союзри курсĕнче, Мускаври «Профакадемия» вĕренÿ центрĕнче ӳстернĕ. Кунсăр пуçне С. Сатур хăй вĕреннĕ университетри чăваш литература кафедри çумĕнчи аспирантурăра икĕ çула яхăн вĕреннĕ. Çĕнĕ Шупашкарти 4-мĕш стройтрестăн 46-мĕш ятарлă капăрлату управленийĕнче ĕçленĕ, çавăнтах 5 çул комсомол комитечĕн секретарĕн ĕçне ирĕклĕ майпа туса пынă, партбюро секретарĕнче вăй хунă. Комсомолăн Çĕнĕ Шупашкар хула комитетĕнче ĕçленĕ (1986 çул), КПСС хула комитечĕн пайташĕ пулма суйланă (1990 çул).
Аслă радиотелеграфист-эстист пулса Кабул хулинче Афган вăрçине хутшăннă (1980 çул).
2014 çултанпа Мускавра М.В.Фрунзе ячĕллĕ çар академийĕнче пушар хуралĕнче ĕçлет.
Пултарулăхĕ
Пĕрремĕш сăвви 1987 çулта «Ялав» журналта кун çути курнă. Хайлавĕсем «Юратнă кĕнеке» (1989), «Шурăмпуç çути» (1990), «Радуга над городом» (2005), «Атăлпа тинĕс хушшинче» (2006), «Скандинавия — Поволжье» (2006), «Мужской разговор» (2008), «50 x 50» (2010) коллективлă сборниксенче пичетленнĕ. Унăн сăввисемпе чылай юрă хывнă. Вырăссен халăхра анлă сарăлнă 200 ытла юррине чăвашла куçарнă. «Икĕ тапăр хушшинче», «Çил çăварĕнчи йăва» драмăсем çырнă.
Ĕçĕсем
Кĕнекисем: Литература тишкерĕвĕнчи паллăрах ĕçĕсем:
Публицистикăри паллăрах ĕçĕсем:
Асăрхавсем
[http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=4073 Чувашская энциклопедия: В 4 т. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2009. — Т. 3: М-Се. — С. 610].
Артемьев Виктор Митрофанович
Артемьев Виктор Митрофанович - Ленин орденĕн кавалерĕ, 2-мĕш рангри капитан.
Кун-çулĕ
1905-мĕш çулта нчи Алманчă ялĕнче çуралнă. Çар службине Ленинградра пуçланă. Срокран юлса взвод командирăн пулăшаканĕ пулнă. Политруксен шкулне пĕтернĕ хыççăн Аякри Тухăçра, торпеда катĕрĕсен дивизионĕнче хесметре тăнă. Вăрçă вăхăтĕнче Атăл флотилинче, кайран Хура Тинĕс флотĕнчи торпеда катĕрĕсен бригадинче нумай çапуçусене хутшăннă. Вăрçă хыççăн Дунай флотилинче. 1949-1950-мĕш çулсенче Мускаври çар-политика академинче вĕреннĕ, ун хыççăн Камчаткăра хĕсметре тăнă. 1971-мĕш çулта Кĕйӳра вилнĕ. Офицерсен династине пуçаракан. Ывăлĕ, Артемьев Виталий Викторович, 1-мĕш рангри капитан.
Вуламалли
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çар çыннисем Категори:Хĕрлĕ Ялав орденĕн кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕн кавалерĕсем Категори:Ленин орденĕн кавалерĕсем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:1905 çулта çуралнисем Категори:1971 çулта вилнисем Категори:Кĕйӳра вилнисем
Оболенцев Никита Иванович
Оболенцев Никита Иванович, — çыравçă, драматург. 1919 çулхи çу уйăхĕн 14-мĕшĕнче халĕ Белгород облаçне кĕрекен Чуланово ялĕнче çуралнă. 2001 çулта çĕре кĕнĕ.
1981 çултанпа СССР ÇП членĕ. 1991 çулта ăна Чăваш ССР тава тивĕçлĕ культура ĕçленĕ ятне панă.
Пурнаçĕ
Новокузнецк педагогика институтне вĕренсе пĕтернĕ. Шкулта ачасене верентнĕ, шкул директорĕ пулнă. КГБ тата ШӖМ-ра ĕçленĕ. Японине хирĕç çапăçнă. «На боевом посту» хаçат редакторĕ пулнă. 1963 çулта Шупашкара куçнă.
Ӗçĕсем
Унăн ĕçĕсем «Советская Чувашия», «Молодой коммунист» хаçатсенче, «Дружба» журналта пичетленнĕ. Ытларах енĕпе вăл милици ĕç-хĕлĕ çинчен çырма юратнă. Унăн нумайăш ĕçĕсене чăвашла куçарнă.
Кĕнекисем:
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Вырăс çыравçисем
Эçпепе
Эçпепе, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Гагарин, Крупская, Ленин, Çырма, Кĕпер, Тĕп, Чапаев, урамĕсем, Ленин пăралукĕ.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Çавал уесĕн Арапуç вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Лыглан-Еган
Лыглан-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Тарăн Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Çĕнĕ Çĕпĕр
Çанталăк
Çĕнĕ Çĕпĕр хули континетлă климат тăрăхĕнче вырнаçнă. Çулталăк хушшинчи вăтам температура +0,2 °C. Кăрлач уйăхĕнчи вăтам температура −18,8 °C, утă уйăхĕнчи — +19 °C. 1915 çулхи кăрлачăн 7-мĕшĕнче хулара чи сивĕ çанталăк тăнă, свылăш температури −51,1 °C таран чакнă. Чи шăрăх çанталăкра сывлăш температури +40 °C таран хăпарнă.
Хула символӗсем
Ҫӗнӗ Ҫӗпӗр ялавӗ: Ҫӗнӗ Ҫӗпӗр гербӗ:
Истори
Хулана анлă ӳсме виçĕ сăлтав пулăшнă. Пĕрремĕшĕ, паллах, Трансçĕпĕр магистралне тума пуçлани. Кĕпере Обь урлă ку вырăнта хывни хула вырăнне палăртнă. Малтан магистраль Томск урлă иртсе каймалла пулнă. Анчах кунти скала евĕрлĕ çĕр килĕшнĕ пирки Н. Г. Гарин-Михайловский ертсе пыракан инженерсен ушкăнĕ кĕпере çак вырăнта хывма шутланă.
Иккĕмĕш сăлтавĕ — Çĕпĕр тĕпĕ пулса тăни. 1921 çулта Омскран Çĕпревкома тата ытти учрежденисене куçарнă. Çĕн Николаевск кĕперне тĕпĕ пулса тăнă. 1925 çулхи çу уйăхĕн 25-мĕшĕнче Алтай, Енисей, Иркутск, Çĕнĕ Николаевск, Омск тата Томск кĕпернисенчен Çĕпĕр Енне йĕркеленĕ, Çĕнĕ Николаевск тĕп хули вырăнне йышăннă. Ăна ертсе пыма йывăр пулнăран 1930 çулта ăна икĕ Ен çине пайланă: Хĕвелтухăç Çĕпĕр Енĕ (тĕп хулине Иркутскра йĕркеленĕ) тата Хĕвеланăç Çĕпĕр Енĕ (тĕп хули Çĕнĕ Çĕпĕр пулнă) çине. 1930-1940 çулсем хушшинче унăн шайĕ пĕчĕкленсе пынă, 1944 çулта вара хальхи чиккисем йĕркеленсе çитнĕ. 1920-1940 çулсем хушшинче хулара пурăнакан халăх йышĕ тăватă хут ӳснĕ.
Виççĕмĕш сăлтавĕ — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнче ку хулана нумай предприятине куçарни пулса тухать. Хулана 50 ытла пысăк предприяти куçарнă.
Хулана никĕсленĕренпе 70 çул иртнĕ хыççăн унта миллиона яхăн çын пурăна пуçланă. Ку тĕнче шайĕнчи рекорд шутланнă. Унччен чи хăвăрт ӳсекен хула АПШри Чикаго шуланнă пулнă, Çĕн Çĕпĕре вара миллионлă хула шайне çитмешкĕн 20 çул сахалтарах кирлĕ пулнă.
2000 çулта Владимир Путин хушу кăларса Çĕпĕр федераллă округне йĕркеленĕ, Çĕнĕ Çĕпĕр унăн тĕпĕ пулса тăнă.
Каçăсем
* Категори:Обь çинчи хуласем Категори:XIX ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем
1715
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1716
Вилнĕ
Категори:Çулсем
44 çул
Пулнисем
Иудея
Вилнĕ
Категори:Çулсем
40er
Реджо-Калабри (провинци)
Ре́джо-Кала́брия (Provincia di Reggio Calabria, pruvincia di Riggiu Calabbria) — Италири Калабри регионĕн провинцийĕ.
Кусекеево (Урнякский сельсовет)
Кусекеево  — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 364 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452218, ОКАТО кочĕ — 80256865005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Çу (пĕлтерĕшсем)
Çу сăмахăн пĕлтерĕшĕсем.
Асăрхаттару
Нехтă продукчĕсене чăваш чĕлхинче çу темеççĕ.
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем Категори:Çу Категори:Çусем
Гардапхадзе Ахматгер Бухулович
Гардапхадзе Ахматгер Бухулович გარდაფხაძე ახმატგერ — (15.05.1943-), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 06. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Тбилисси авиаци предприятин граждан авиаци управленин Ту-134А самолёчен экипажĕн пилот-инструкторĕ,.
1717
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çип
Çип — пиçĕ, çинçе, вăрăм объект, тăршшĕ хулăнăшĕнчен чылай пысăкрăх (танлаштарăр: галактикăлла çип е чечекĕн аçа çиппи). Çутçанталăкри юрилле мар аналогсем çÿç е эрешмен карти, вĕсенчен те çип тума пулать, е, калăпăр, пурçăн çип.
Асăрхавсем
Категори:Текстиль Категори:Çип Категори:Çипсем
Дубовка (Комсомольски районĕ)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
45
Пулăмсем
Британи: Китай: Хунну тата Вăтам Ази:
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:45 çулта çуралнисем пăхăр
Вилнĕ
Çавăн пекех Категори:45 çулта вилнисем пăхăр
Категори:Çулсем
40er
Абдулла (Хура Атăл районĕ)
Абдулла — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 463 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452374, ОКАТО кочĕ — 80234836002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Ускалык
'Ускалык ' — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мăн Ик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 47 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Истриково
Истриково — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 265 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452443, ОКАТО кочĕ — 80245805004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Овчаров Виктор Викторович
Овчаров Виктор Викторович, — сăвăç, тăлмач. 1936 çулхи юпа уйăхĕн 28-мĕшĕнче Киев хулинче çуралнă.
1981 çултанпа СССР ÇП членĕ. Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ.
Пурнăçĕ
А.М.Горький ячĕллĕ литература институтне веренсе пĕтернĕ. «Советская Россия» хаçатăн хăйсен корреспонденчĕ пулса ĕçленĕ, Чăваш, Мари тата Мордва Республикисен кун-çулне уçса панă. Чăваш Ен литература ĕçне пикеннĕ. Халĕ чăваш сăвăçисен сăввисене вырăсла куçарать. Чăваш Ен Çыравçăсен Пĕрлешĕвĕнче вырăс чĕлхепе çыракан çыравçăсен уйрăмне ертсе пырать.
Ӗçĕсем
Унăн çак кĕнекесем пичетленсе тухнă:
Категори:Вырăс çыравçисем Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
1718
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ась-Ель
Ась-Ёль — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Ловля юханшывăн сулахай çыранĕпе, 6 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пушкăрт ял тăрăхĕ
Пушкарт ял тăрăхĕ — Чăваш Енри Етĕрне районне кĕрекен муниципаллă йĕркеленӳ. Администраци центрĕ — Пушкарт чиркӳ ялĕ.
Ял тăрăхĕн администрацин пуçлăхĕ — Яковлева Светлана Валерьевна
Ял тăрăхĕн тытăмĕ, халăх йышĕ
Ял тăрăхĕнче пурĕпе тахăр ял: Йăмалăх, Ленăяль, Кивĕ Тенĕм, Пирĕньял, Çăкалăх, Çĕнĕ Тенĕм, Эмекасси, Юмалăк.
Вибо-Валентия (провинци)
Вибо-Валентия (Provincia di Vibo Valentia) — Италири Калабри регионĕнчи провинци.
Орлов Арсентий Петрович
Орлов Арсентий Петрович, — чăваш сăвăçи, литература критикĕ. 1918 çулхи утă уйăхĕн 8-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Çичĕпӳрт ялĕнче çуралнă. 1941 çулта вилнĕ.
1962 çулта ăна вилнĕ хыççăн СССР ÇП пайташĕ шутне кĕртнĕ.
Пурнăçĕ
Шĕнерпуç колхоз çамрăкĕсен шкулĕнче, Хусан патшалăх университетĕнче вĕреннĕ. Чăвашгизра вĕренӳ кĕнекисене кăларнă чухне редактор пулнă.
1960 çулта «Сăвăсем» ятлă сăвăсен пуххи пичетленсе тухнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш литература критикĕсем
Галл чĕлхи
Галл тата çухалнă урăх чĕлхесене — кельтиберипе лепонт чĕлхисене «континент кельт чĕлхисем» йыша пуçтарнă.
Çĕнĕ Шулхан
Çĕнĕ Шулхан, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Галл чĕлхи
Палăксем
Темиçе çĕр лапидар] çырăвĕсем пур: чул, керамик сават-сапи, вак укçа, тăхланпа цинк пластинкисем çинче. Галл тексчĕсене хальхи Франци, Швейцари, Итали, Германи, Бельги территоринче тупнă. Авалхи галл çырăвĕсене пирĕн эрăчченхи [[пирĕн эрăччен VI ĕмĕр|VI ĕмĕр тĕлне Цизальпи Галлинчи авалхи итал алфавичĕн паллисемпе çырнă пулнă. Галл чĕлхи çывăхарах вăхăтри хыпарсем — Григорий Турскин патĕнчи темиçе çыру (пирĕн эрăри VI ĕмĕр).
Çĕнĕ Шулхан
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ял лăпкă континентлă климат зонинче вырнаçнă. Январти вăтам температура −13°С; июльти +19°С. Пĕр çулта шыв ӳкнин вăтам калăпăшĕ — 530—570 мм.
Галл чĕлхи
Фонологи
[χ] — аллофон /k/ перед /t/.
Галл чĕлхи кельт «p-чĕлхисем» шутне кĕнĕ, унта инди-европа kw сасинчен p (танл. mapon 'ывал', ирл. mac; epon 'конь', equos) пулса тухать.
Çĕнĕ Шулхан
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Мичурин, Ленин ячĕле урамсем пур. 49 хуçалăх вырнаçнă. 106 çын пуранать (2010-мĕш çулхи перепиç тăрăх).
Галл чĕлхи
Морфологи
Икĕ пĕрмай тĕл пулакан ят никĕсĕсен ӳкĕмĕ пирки чи шанчăклă хыпар: -a-никĕс тата -o-никĕс. Пушă клетка хыпар çитменнине кăтартать.
Каçăсем
Категори:Континент кельт чĕлхисем Категори:Галлсем
Çĕнĕ Шулхан
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Çавал уесĕн Арапуç вулăсне кĕнĕ. Ял пулса кайнă вăхăт - XVII-мĕш ĕмер вĕçĕ. Кивĕ Шулхан ялĕнчен тухнă виçĕ çемье никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Бедьвож
Бедьвож — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Ваймос юханшывăн сылтăм çыранĕпе 8 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1719
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Лыглын-Еган
Лыглын-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Варен-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
63
Пулăмсем
Хунну:
Çуралнă
Çавăн пекех Категори:63 çулта çуралнисем пăхăр
Вилнĕ
Çавăн пекех Категори:63 çулта вилнисем пăхăр
Категори:Çулсем
60er
Куçăмлă металсем
Куçăмлă металсем — элементсен периодикăллă системин I — VIII ушкăнĕсен хими элеменчĕсем.
....
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем
Мускав облаçĕ
Мускав облаçĕ — Раççей облаçĕ, Раççейре халăх йышĕпе пĕрремĕш вырăна йышăнать: 46 пин км2 лаптăк çинче (Мускавсăр пуçне) 6628,1 пин патнелле çын пурăнать (2006, Мускава шутламасăр). ОКАТО кочĕ — 46.
Хĕвелтухăç Европа айлăмĕн варринче вырнаçнă, Окапа Атăл хушшинче сарăлса выртать.
Хуласем
Апрелевка, Балашиха, Бронницы, Верея, Видное, Волоколамск, Воскресенск, Высоковск, Голицыно, Дедовск, Дзержинский, Дмитров, Долгопрудный, Домодедово, Дрезна, Дубна, Егорьевск, Железнодорожный, Жуковский, Зарайск, Звенигород, Ивантеевка, Истра, Кашира, Климовск, Клин, Коломна, Королёв, Котельники, Красноармейск, Красногорск, Краснозаводск, Краснознаменск, Кубинка, Куровское, Ликино-Дулёво, Лобня, Лосино-Петровский, Луховицы, Лыткарино, Люберцы, Можайск, Московский, Мытищи, Наро-Фоминск, Ногинск, Одинцово, Ожерелье, Озёры, Орехово-Зуево, Павловский Посад, Пересвет, Подольск, Протвино, Пушкино, Пущино, Раменское, Реутов, Рошаль, Руза, Сергиев Посад, Серпухов, Солнечногорск, Кивĕ Купавна, Ступино, Талдом, Троицк, Фрязино, Химки, Хотьково, Черноголовка, Чехов, Шатура, Щёлково, Щербинка, Электрогорск, Электросталь, Электроугли, Юбилейный, Яхрома.
Пултару
== Мускаври чăваш наци-этеплĕх автономийĕ == 2000 çулхи кăрлачăн 16-мĕшĕнче йĕркеленĕ.
Адрес: 109017, Мускав, Большая Ордынка ур., 46 çурт, 1 пӳрт.
Ертӳçи: Григорьев Анатолий Иванович.
Мускаври чăваш этеплĕх пĕрлĕхĕ
Ертӳçи: Смирнова Лира Петровна
Чукун çулĕ
Облаçра яхăн 2 740 çухрăм чукун çулĕ, 500 ытла чарăну вырăнĕсем (2011).
Каçăсем
Категори:Мускав облаçĕ
Чанка (Накыз юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Урал бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Ик. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Урал (бассейнăн раççей пайĕ).
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Урал бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик бассейнĕ
Кызыл-Юлдуз (Чекмакуш районĕ)
Кызыл-Юлдуз  — Пушкăрт Республикин Чекмакуш районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452218, ОКАТО кочĕ — 80256865006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чекмакуш районĕ
Кивĕ Шулхан
Кивĕ Шулхан, — Чăваш Республикин Вăрмар районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Çавал уесĕн Арапуç вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Çыравçăсен ирĕклĕ пĕрлĕхĕ (ÇИП)
thumb|Родионов Виталий Григорьевич, ÇИП ертÿçи Çыравçăсен ирĕклĕ пĕрлĕхĕ (ÇИП), вырăсла ăна Свободная ассоциация писателей (САП) теме йышăннă — чăваш çыравçисен юридицилле сăпат пулса тăмасăр 2015-мĕш çулта йĕркеленнĕ пĕрлĕхĕ. Ертÿçи — Родионов Виталий Григорьевич.
Мĕнпе палăрма ĕлкĕрнĕ?
thumb|left|Ион Шеремет, ÇИП пайташĕ
Çăлкуçсем
мини
Асăрхавсем
Категори:Чăваш литератури Категори:Литература пĕрлĕхĕсем