cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зуевски районĕ
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта 27 пин çын пурăнать (2006), çав шутра хуласенче 15 пине яхăн. Пурĕпе 81 пурăнӳ вырăнĕ пулать. Зуевка хулипе Косино поселокĕ пуçсăр район шутне 12 ял тăрăхесем кĕреççĕ.
Истори
Района 1929 ç. йĕркелесе хунă.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн районĕсем
Асламас Анисим Васильевич
Асламас Анисим Васильевич (1924 çулхи утă уйăхĕн 24-мĕшĕ, Вăрманкас Асламас ялĕ, Етĕрне районĕ, Чăваш АССР — 2000 çулхи чӳк уйăхĕн 2-мĕшĕ, Шупашкар, Чăваш Республики) — раççей чăваш композиторĕ.
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1970), РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1976). Тăван Çĕршывăн вăрçин 1-мĕш степеньлĕ орденне, медальсене тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш кĕвĕ училищинче, Кейӳ консерваторийĕнче (Б.Н.Лятошинский класĕ), Мускав консерваторийĕнче (В.Г.Фере класĕ, 1960 çулта вĕренсе пĕтернĕ) вĕреннĕ. 1942-1945 çулсенче Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
2000 çулхи чӳк уйăхĕн 2-мĕшĕнче Шупашкарта çут тĕнчерен уйрăлса кайнă
Хайлавсем
Оперăсем:
Ораторисем: Вăл çавăн пекех "Нарспи и Сетнер" (Нарспипе Сетнер, 1976) балета, "Памяти поэта" (1956), "Космическая симфония" (1975) вокалпа симфониллĕ поэмăсене çырнă.
Çавăн пекех вăл юрăсем кĕвелени çинчен, хорсем валли, романссем çырни çинчен каласа хăвармалла.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн композиторĕсем Категори:Чăваш композиторĕсем Категори:ССРП композиторĕсем Категори:Раççей композиторĕсем Категори:Утăн 24-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1924 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 2-мĕшĕнче вилнисем Категори:2000 çулта вилнисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Чăваш Киштекĕ
Чăваш Киштекĕ — Тутарстанăн Пăва районĕнчи чăваш ялĕ. Ялта "Восход" ПК правленийĕ, вăтам шкул, фельдшер пункчĕ, клуб, почта, ача сачĕ, часавай пур. Халĕ ялта Тельмăн ячĕллĕ хресчен хуçалăхĕсен ассоциацийĕ вырнаçнă. Яла газпа водопровод кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Пăва районĕн ялĕсем
Анат Табога
Анат Табога — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Чижапка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Александров Анатолий Александрович (кларнетист)
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕ.
Кун-çулĕ
1918 çулхи кăрлачăн 30-мĕшĕнче, Чăваш Республикин Элĕк районĕнчи Янăш ялĕнче çуралнă. Чăваш Сурăмĕнчи шкултан вĕренсе тухсан Шупашкарти мусăкпа театр техникумне пĕлӳ пухма кĕрет.
Иккĕмĕш курсра вĕреннĕ чухнех симфони оркестрĕнче ĕçлеме тытăннă. Кайран пĕр çулталăк хушши Хусанти мусăк техникумĕнче вĕреннĕ, юлашки курса Мускаври консерватори çумĕнчи мусăк училищине куçнă.
1939 çулхи кĕркунне Мускаври консерватори студентне Хĕрлĕ Çара илеççĕ. Хĕсмече Мускаврах иртет — Анатолий СССР Хӳтĕлев министерствин кăтартуллă оркестрĕнче кларнетпа калать. Пĕтĕм Союзри мусăкçăсен ăмăртăвне хутшăнать, лауреат ятне тивĕçет. Хӳтĕлев министерствин оркестрĕнче Анатолий Александрович 7 çул хĕсметре тăрать. Хĕрлĕ Çарта А. Александрова 3 медальпе хисепленĕ, вĕсенчен пĕрри — Мускава хӳтеленĕшĕн.
Консерваторие пĕтерсен ăна Мускаври чи паллă оркестрсене ĕçе чĕнеççĕ. Вăл, пĕрремĕш кларнетист пулса, Пысăк театрĕн спектаклĕсене, ССР Союзĕн Патшалăх оркестрĕн концерчĕсене хутшăнать. Анчах та вăл яланлăхах хăй юратнă коллективра — Мускав патшалăх филармонийĕн симфони оркестрĕнче ĕçлеме юлать. Оркестрта 21 çул çут тĕнчерен уйрăлса кайичченех солист пулса ĕçлет. 1957 çулта А. Александров Мӳнхенре иртнĕ ирттернĕ Пĕтĕм тĕнчери мусăкçăсен конкурсне хутшăнать. Англире, Америкăри Пĕрлешӳллĕ Штатсенче тата Францире икшер пулать. Çавăн пекех Кубăра, Мексикăра, Японире, Европăри 12 çĕршыва гастроле кайса çӳренĕ.
1969 çулхи чӳкĕн 10-мĕшĕнче Мускавра вилсе кайнă.
Аса илӳсем
Ун пирки Ленин парни лауреачĕ Г. В. Свиридов композитор çапла каланă:Анатолий Александров — хăйĕн инструменчĕпе кăткăс та пуян техникипе виртоуз евĕр усă курма пĕлекен, илемлĕ сасăпа тыткăна илекен çав тери чаплă мусăкçă. Вăл классик композиторсен тата хальхи вăхăтри авторсен ĕçĕсенче тăтăшах тĕл пулакан кларнетпа каламалли кĕвĕсене питĕ ăста вылянине мусăка юратакансем Мускаври филармонии оркестрĕнче тăрăшнă кашни çĕршыврах киленсе итленĕ…
Ю. Илюхин мусăк тĕпчевçи те ун пирки ырăпа асăнать: «А. Александров чăваш совет мусăкне пропагандăлас тĕлĕшпе ĕçлекен хастар мусăкçă. Вăл тăван республикăра ирттернĕ концертсен мусăка юратакансене чăннипех савăнтаратчĕç. Шупашкара та вăл час-часах килетчĕ: чăваш композиторĕсен çĕнĕ ĕçĕсемпе паллаштарма, вĕсене çурхах çине çырма, филармонии концерчĕсене хутшăнма, хăй пĕрле вĕреннĕ юлташĕсемпе тĕл пулма. Хăйĕн репертуарне чăваш композиторĕсен ĕçĕсемпе пуянлатма тăрăшатчĕ. А. Асламас, М. Алексеев, В. Кривоносов, В. Ходящев, А. Токарев, Ф. Лукин пултарулăх ĕçĕсене концртсенче вылятчĕ вăл».
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:1918 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 30-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1969 çулта вилнисем Категори:Чӳкĕн 10-мĕшĕнче вилнисем
798 çул
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çурçĕр пăланӗ
thumb|Çурçĕр Америкăри пăлан Çурçĕр пăлан (Rangifer tarandus), — Арктикăри пăлан.
Категори:Пăлан йышшисем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Валава (юханшыв)
Валава, — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Сундовик шывĕн юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв Валава ялĕнчен виçĕ çухрăмра пуçланать. Лысковăра Сундовик шывĕпе пĕрлешет. Юханшыв юппийĕсем вунă патнелле.
Юханшыв хĕрринчи ялсем: Валава, Малиновка, Уварово, Кокареково, Преснецово, Неверово, Трофимово. Çавăн пекех юханшыв Лысково хĕррипе юхса иртет.
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем< :
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Кивĕ Варяш
Кивĕ Варяш — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 300 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452818, ОКАТО кочĕ — 80259880001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Митта Яков Егорович
Митта Яков Егорович, — чăваш сăвăçи. Миттасен кил-йышĕнче 1917 çулта Аслă Арапуç ялĕнче çуралнă. 6 класа çитсен чирлесе вилнĕ.
Сăвăсем çырнă. А. Давыдов-Анатрипе пĕрле вĕреннĕ.
Категори:Чăваш сăвăçисем
Вешкома
Вешкома — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Долгое кӳлĕ - Сондола юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 8 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Чащевица
Чащевица — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Хвощевица юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Нимĕчкасси
Нимĕчкасси, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял. 1927 çулчен Нимĕчкасси Алманч ятлă пулнă.
Истори
1922 çулхи утă уйăхĕн 1 тарин Етĕрне уесĕн Упи улăсне кĕнĕ. Ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесĕн Упи улăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Çĕрпӳ районне, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Трак районне кĕнĕ. 1940 çулхи çулра уйăхĕн 16 ял Красноармейски районне кĕнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20 яла Çĕрпӳ районне кĕртнĕ, 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет.
Паллă çыннисем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Вăрманкас Асламас
Вăрманкас Асламас, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен Етĕрне уесĕнче шутланнă. Малтан Етĕрне вулăсне кĕнĕ, кайран, 1926 çулхи раштавăн 10-мĕшĕ хыççăн, Етĕрне вулăсне кĕртнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 пуçласа Етĕрне районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17-мĕшĕ хыççăн Советски районне кĕртнĕ. 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Етĕрне районне кĕрет.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 264 çын, çав шутра 132 арçын, 132 хĕрарăм пурăннă.
Вуламалли
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Вĕлтĕрен
Вĕлтĕрен (Urtīca) — Вĕлтĕрен йышĕнчи чечеклĕ ӳсентăрансен йăхĕ. Çулçисемпе тунисем çинче лексен пĕçертекен тĕксем пур (çавсенпе латинла ячĕ çыхăннă: ūrō «пĕçертетĕп»). Йăха 40—45 биологи тĕсĕ кĕрет. Вăтам климăтра нумайрах сарăлнă. Раççейре тата  анлăрах сарăлнă.
Пĕçертни
thumb|left|Вĕлтĕрен туни çинчи пĕçертекен тĕкĕсем микроскоп витĕр. Вĕлтĕренĕн нумай тĕсĕсем курăк çиекен чĕр чунсенчен пĕçертекен тĕкĕсемпе сыхланаççĕ. Кашни тĕкĕ медециан ампули евĕр пысăк биологи клетки. Клетка вĕçĕнче кремни тăварĕсем пур. Çав вĕçне майĕпен тĕртсен те вĕл хуçăлать, шĕвĕр вĕçĕ тир ане кĕрет, клеткăри сĕткен чĕр чунăн аманнă вырăнне тухать. Ку сĕткенре гистамин, холин тата кăткă йӳçĕкĕ пур. Вĕлтĕрен лекнĕ вырăн çавăна пиçнĕ пек туйăнать. Пĕçертни хăрушах мар, çав вăхăтрах темиçе пропика тĕсĕсене лексен питĕ ыратарма, вĕлĕрме те пултарать ( Çĕнĕ Зелландинчи Urtica ferox, вĕлтĕрен йывăçĕ).
Усă курни
Хăшпĕр тĕсĕсене çынсене тата вылăхсене сиплеме, унсăр пуçне апа валли тата килти выльăха çитерме усă кураççĕ.
Çамрăк чечекĕсен çупкамĕсене чей пек ĕçеççĕ е типĕтеççĕ.
китай вĕлтĕренĕнчен тĕртекен пусма пахалăхĕпе пурçăн патне çитет. Тумтир тума вĕлтĕрене çынсем пиншер çул усă кураççĕ. Хăшпĕр çĕршывсенче Китай, Индонези, Филиппины, Корея, Япони кун пек пусмасенче ыттисенчен нумайрах хаклаççĕ. Корей халăх тумтирĕн хăшпĕр пайĕсене урăх материлтан нихăçан та çĕлĕмеççĕ. .
Тĕсĕсем
thumb|480px|right|Вĕлтĕрен çăралăхĕ (Таврика сачĕ, Санкт-Петербург)
Каçăсем
Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа Категори:Вĕлтĕрен йышшисем Категори:Евразири флора Категори:Çурçĕр Америкăри флора Категори:Австралири тата Океанири флора
Илемлĕхлĕ декламаци
Пултаруллă декламаци (илемлĕ вулав) — халăх умĕнче литература ĕçĕсене вуласа кăтартни, эстрада ӳнерĕн жанрĕ.
Авалхи Грецире анлă саралнă пулнă. Декламаци ăсталăхне Авалхи Римра та тараватланă.
Раççейре хăйсен пултарулăх ĕçĕсене А. С. Пушкин, Гоголь Н. В., А. Н. Островский, С. А. Есенин, В. В. Маяковский илемлĕ вуласа кăтартнă.
Çавăн пекех
Категори:Эстрада
USS George H.W. Bush (CVN-77)
«Джордж Буш» (USS George H. W. Bush (CVN-77)) — американсен «Нимиц» класĕнчи авиаци карапĕ, çак класри вуннăмĕш те юлашки карап, проектăн малтанхи тĕслĕхсемпе танлаштарсан, унăн темĕн чухлĕ лайăхлату пур. Ун хыççăн тăвакан авиациллĕ карап («Джеральд Форд») ячĕпе авиаци карапĕсен çĕнĕ класĕ — «Джеральд Форд» — пуçланать.
Каçăсем
Категори:«Нимиц» тĕслĕ авиаци карапĕсем Джордж Буш (авиаци карапĕ)
Палан
thumb thumb|Палан çырли Палан (Vibornum), — ӳсентăрансен речĕ. Мĕнпурĕ 160 тĕс. Хăйĕн хĕрлĕ йӳçĕ çырлипе паллă. Тĕмĕ е йывăç пек ÿсет.
Советски районĕ (Киров облаçĕ)
Советски районĕ — Киров облаçĕн (Раççей) кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă пайĕ. Тĕпĕ — Советск хули.
Тавралăхĕ
Çĕр-шыв лаптăкĕ — 2330 çм2. Район анăçра Киров облаçĕн Арпаш тата Пижански, тухăçра — Нолински тата Лебяжски, çурçĕр енче — Верхошижемски районĕсемпе, кăнтăрта — Марий Эл республикипе юнашар пулать. Паллă шывĕсем — Вятка, Пижма, Немда.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта 29,4 пин çын пурăнать (2006), çав шутра хуласенче 17 пине яхăн. Пурĕпе 64 пурăну вырăнĕ пулать.
Истори
Района 1929 ç. йĕркелесе тунă.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн районĕсем
Балакирев Николай Михайлович
Балакирев Николай Михайлович — ( -), Беларуç фрончĕн 16-мĕш сывлăш çарĕн 299-мĕш штурмлакан авиаци дивизин 218-мĕш штурмлакан авиаци полкĕн Эскадрилья командирĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01.
Шушнур
Шушнур — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 495 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452943, ОКАТО кочĕ — 80237865001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Проардея
Проардея (, тӳррĕн — «чарлан-ум») — чарлан йышшисен çемьинчи çухалнă ăрат. Çак ăратра пĕр тĕс — Proardea amissa.
Пĕрлехи хыпарсем
Проардея хальхи Европа территоринче, 35 - 15 мильон çулсем каяла пурăннă. Вăл вăтам пысăкăш вĕçен кайăк, сăнĕпе хальхи чарлансем евĕр пулнă. Çӳллĕшĕ 70 сантиметра çитнĕ. Шыв капламĕсен çыранĕсенче пурăннă, шыври вĕтĕ чĕрчунсене — саламандрăсем, шапасемпе тата  пулăсемпе апатланнă. Унăн çапла тактика пулнă: малтан хăйĕн вăрăм урисемпе ăшăх шывра çӳресе тĕлĕрсе ларакан чĕрчуна асăрхасан, çивĕччĕн вăрăм мăйне тӳрлетсе ăна хăйĕн сăсипе ярса илнĕ.
Вуламалли
Категори:Эоцен фауни Категори:Олигоцен фауни Категори:Çухалнă вĕçен кайăксем Категори:Чарлан йышшисем
Вăтам Ершага
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Шăтăк (фильм)
«Шăтăк» (Le trou) — Жак Беккер режиссёрăн юлашки фильмĕ. Пĕр ятлă Хосе Джованни романĕпе хайланă, пурнăçри пулăмсенчен çырса илнĕ.
Сюжет
1947 çул, Франци, Санте тĕрми. Кунта ларакан пиллĕк çын тарма шутлаççĕ те туннель чакалаççĕ.
Литература
Категори:Итали драма-фильмĕсем Категори:Тĕрмери çынсем пирки фильмсем Категори:Ӳнерте тĕрмерен тарни Категори:1960 çулхи Франци фильмĕсем Категори:1960 çулхи Итали фильмĕсем Категори:Франци драма-фильмĕсем Категори:Жак Беккерĕн фильмĕсем
Будья Варяш
Будья Варяш — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 188 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452818, ОКАТО кочĕ — 80259880002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Горбунов Александр Матвеевич
Горбунов Александр Матвеевич — (21.09.1921-22.09.2006), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кавказхыç фрончĕн 5-мĕш сывлăш çарĕн 132-мĕш бомблакан авиаци дивизин 367-мĕш бомблакан авиаци полкĕн стрелокĕ, лейтенант.
Нолински районĕ
Нолински районĕ — Киров облаçĕн (Раççей) варринчен кăнтăралла вырнаçнă пайĕ. Административлă тĕпĕ — Нолинск хула. Çĕр-шыв лаптăкĕ —2140 çм2. Паллă юханшывĕсем — Вояпа юпписем. Район витĕр Хусан тата Лудянски автотракчĕсем пыраççĕ.
Çу, 24
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Нолински районĕ
Истори
Района 1929 ç. йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн районĕсем
Вижа
Вижа — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Шид кӳлĕ -күл - Подломка юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Чуччу
thumb|Хĕрача чуччу хускатса ярăнать Чуччу (çавăн пекех Таканкки) — ярăнмалли ачасен хавасĕ. Ăна хускатса яма пулать. Вăл ĕçлени кинетика саккунĕсем çинче никĕсленет.
Чемелки
Чемелки — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Митта Николай Егорович
Митта Николай Егорович, — чăваш сăвăçи. 1923 çулта Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Аслă Арапуç ялĕнче çуралнă. 1943 çулта вăрçăра хыпарсăр çухалнă.
Пурнăçĕ
Аслă Арапуç вăтам шкулĕнче вĕреннĕ. «Çамрăк большевик» хаçатĕнче ĕçленĕ. Унта сахал мар лирикăллă сăвăсем пичетленĕ.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Çамрăкла вăрçăра вилнĕ çыравçăсем
800
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Раççей Федерацийĕн Хĕçпăшаллă вăйĕсем
thumb|250px|Танк [[Т-34-85 тата ракета Р-9]] Раççей Федерацийĕн Хĕçпăшаллă Вăйĕсем — Раççей Федерацийĕ патшалахăн ирĕклĕхĕпе пăхăнманлăхне хӳтĕлекен çар йĕркелӳлĕхĕ, политика тытăмлăх хатĕрĕсенчен пĕри.
Раççей Федерацин Хĕçпăшаллă Вăйĕсен вăрçă тытса пыракан тĕп органĕ Раççей хӳтĕлев министерстви шутланать.
Кун-çулĕ
СССР-ти республикăсен, çав шутра РСФСР-ăн та, хăйĕн хĕçпăшаллă вăйĕсем пулман. СССР арканса кйсан ИПТ йышĕнче пĕрлĕ хĕçпăшаллă вăйсене хăварас тесе тăрăшнă, анчах та пĕрлĕхлĕ республикăсем пайласа илеççĕ. РФ Хĕçпăшаллă Вăйĕсене (Совет Çарĕн еткерĕ) 1992 çулхи çăвăн 7-мĕшĕнче РФ Президенчĕн Б. Н. Ельцинăн хутайĕпе йĕркеленĕ. Раççей Çарĕн Лăплантару вăйĕсем малтан СССР территоринчи хĕçпăшаллă хирĕçӳсене(молдаван-днестрçумĕнчи хирĕçӳ, грузин-абхаз тата грузин-кăнтăросетин) чарма хутшăннă. 201-мĕш мотострелок дивизине Таджикистанра 1992—1996 çç. граждан вăрçи пуçламăшĕнче хăварнă.
1992 çулхи юпан 31-мĕшĕ — чӳкĕн 4-мĕшĕнчи Осетин-ингуш хирĕçĕвĕн тапхăрĕнче региона çар пайĕсене кĕртнĕ.
Раççей çарĕ иккĕ чечен вăрçинче 1994-96 («конституци йĕркелĕлĕхне тавăрасси») тата 1999-тĕрĕссипе 2006-чен («террора хирĕçле акци») вăрçнă.
Раççей Федерацин хĕçпăшаллă вăйĕсен тытăмлăхĕ
Хĕçпăшаллă Вăйсем виççĕ тĕсрен, виççĕ çар ăратĕнчен, Хĕçпăшаллă Вăйĕсен тылĕнчен, Хӳтĕлев министерствин хваттерлес тата вырнаçтарас хĕсметĕнчен, чукун çул çарĕсенчен тата Хĕçпăшаллă Вăйĕсен тĕсĕсене кĕмен урăх çарсенчен тытăнса тăрать.
РФ типçĕр çарĕсем
''РФ ХВ тĕп çарпуçĕ— РФ Президенчĕ; Командующий войсками МВО — генерал армии Болдырев Владимир Анатольевич (с августа 2008 г.)'' Типçĕр çарĕсем территори принципĕпе улттă вăрçă тавралăхне пайланаççĕ:
Тинĕç-Çар флочĕ
Тинĕс-çар флочĕ çак пайсенчен тытăнса тăрать: шывай, шывçи, тинĕс авиацийĕ, тинĕс пехоти тата çыран çарĕсем, ятарлă çарсем тата тыл. Тĕп çарпуçĕ: адмирал Высоцкий Владимир Сергеевич (2007 ç-па)
Тинĕс-çар флочĕ территори паллипе тăваттă флотпа пĕр флотилирен тытăнса тăрать:
Каçăсем
*
Митта Ирина Вингеровна
Митта Ирина Вингеровна, — чăваш тăлмачĕ. 1959 çулхи авăн уйăхĕн 5-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи Аслă Арапуç ялĕнче çуралнă. Митта Пётр Егорович мăнукĕ.
1989 çултанпа СССР ÇП членĕ.
Пурнăçĕ
Патарьел вăтам шкулĕнче, А.М. Горький ячĕллĕ литература институтĕнче вĕреннĕ. «Лик Чувашии» журналăн редакторĕ пулнă. Чăваш çыравçисен ĕçĕсене вырăсла куçарать.
Категори:Чăваш тăлмачĕсем
Сарă чапăл курăкĕ
left|150px|right Сарă чапăл курăкĕ (Tróllius europaéus) — Европăпа Хĕвеланăç Çĕпĕрте ӳсекен курăк, шыв чĕп курăкĕ йышĕнчи сарă чапăл курăкĕ йăхне кĕрекен биологи тĕсĕ. Нумайрах чухне хутăш вăрман уçланкисенче, çарансенче ӳсет. вид рода Купальница семейства. thumb|left|Ботаника ӳкерчĕкĕ Нумай çул ӳсекен курăк евĕр ӳсентăран. Çӳллĕшĕ 30 см (тундра) пуçласа ? м тарана (пархатарлă вырăнта çитĕнтерсен). Çулçисем икĕ тĕслĕ - тунари тата тымар çумĕнчи. Сарă Чечекĕсем капăр, шултăра, 5 см таран.
Чечек формули:.
Усă курни
Çу утă уйăхĕсенчи чи малтан пыл паракан курăксенчен пĕри.
Автан
thumb|Курăкри автан Автан сăмахăн урăх пĕлтерĕшсем те пур.
Автан — чăхсен аçи. Ир киккерикилет.
Категори:Килти чĕрчунсем Категори:Чăхсем Категори:Библири вĕçен кайăксем
Или (юханшыв)
thumb|right Или́ — Китайăн Синьцзян-Уйгур автономлă районĕн Или-Казах автономлă облаçĕпе Казахстанăн Алма-Ата облаçĕĕн çĕрĕсемпе юхакан шыв, Тянь-Шаньре (Китай) 3540 м тăрринче пуçланать.
Тавралăхĕ
Юханшыв тăршши 1439 çм, вĕсенчен 815 çм Казахстан çĕрепе юхать. Балхашăн анăç пайне юхса кĕрет, кӳлĕн шывне тăварсăрлатать. Кӳлле юхса кĕнĕ тĕлте темиçе юхăма вакланать: Жидели, Топар, нумай пĕчĕк кӳлĕ тата ейӳсем пулса тăраççĕ. Паянкун юханшывăн сылтăм енче шывăн ĕлĕххи çулĕсем курăнаççĕ, чи пысăкки — Шанатас.
Шыв шайĕ сахал пулнипе Или шывпе шăварма йывăр, çавăнпа та 1965—1970 çç. Илийск хули çумĕнче (Алма-Ата — Талдыкорган трасси) юханшыва пӳлсе Капчагай шыв управĕ туса хунă (Алматаран 70 çм), Капчагай ГЭСне туса лартнă. Хулана Капчагай ята куçарнă.
XX ĕмĕр пуçламăшĕнче анчах юханшывпа Анăç Китая çӳренĕ. Паян вара кунта хăрушупа çыхăннă çулçӳревлĕхе кăмăллакансем сулăпа Или тăрăх Балхаша çити ярăнса анаççĕ. Или лешъен Алтай ту хысакĕнчен Или çине хăйĕн каньонĕпе палăрнă Чарăн шывĕ юхса кĕрет. Чарăн юхса кĕнĕ тĕлте, Или çыранĕнче хăйăр тăвĕ — Юрлакан бархан — тата сăрт тăрăх çӳрекенсене илĕртекен Тамгалы тас (Çырнă чул сăрчĕсем) вырнаçнă. Тамгалы тасăн бронза ĕмĕрĕнчи петроглифĕсене ЮНЕСКО Пур тĕнчери кăнарлăхĕ управне кĕртнĕ. Кунтах саксен Бесшатыр вилтăпри вырăнĕ. Или сылтăм çыранĕнче, Капчагай тинĕсĕнчен турирех Наци çутçантăлăк паркĕ Алтын-Эмель пур, унта халĕ кулансене, Пржевальский лашисене ĕрчетеççĕ.
Каçăсем
Категори:Алма-Ата облаçĕн юханшывĕсем Категори:Китай юханшывĕсем Категори:Синьцзян-Уйгур автономи районĕ
Скумин Виктор Андреевич
Скумин Виктор Андреевич (1948 çулта, çурла уйӑхĕн 30-мĕшĕнче, Пенза облаçĕнче çуралнӑ) –  вырӑс ăсчахĕ, пĕрлĕхлĕх ĕçченĕ, медицина ăслăхĕсен тухтăрĕ, педагогика тата психологи профессорĕ, «Культура урлă сывлăх патне» халӑхсен хушшинчи пĕрлĕхлĕ юхӑмăн президенчĕпе пуçласа яраканĕ. 1978 çулта Скумин синдромĕ, 1986 çулта соматика чирĕн невротика фантомĕн синдромне çырса кӑтартнӑ. Кĕлетке патологипе тата психика чирĕсемпе пурӑнакан çынсем валли реабилитаци программине тата медитациллĕ психотренинг меслетне шутласа тупаканĕ.
Çавăн пекех Скумин сывлăх культурин ыйтăвĕсемпе, йога енĕпе, тĕрлĕ чирсене палăртса вĕсене сиплессипе, сывлăхлă пурнăçпа пурăнмаллипе нумай йышши публикацисем кăларнă.
Кун-çулĕ
Виктор Андреевич Скумин 1948 çулта, çурла уйӑхĕн 30-мĕшĕнче, Пенза облаçĕнче, Совет Союçĕнче çут тĕнчене килнĕ. Ашшĕ – Скумин Андрей Никифорович, Совет çарĕн офицерĕ. Амăшĕ – Скумина (Власова) Мария Ивановна. Икĕ аслашшĕ те вырӑс подданӑйĕсем пулнӑ. Никифор Скумин Раççей империнче, Хура тинĕс флотчĕнче хĕсметре тӑнӑ. Иван Власов вара - Раççей императорĕн хĕсметĕнче.
Виктор Скумин çуралсассӑнах унӑн çемьи Хусана куçса кайнӑ, унтах унӑн ашшĕне Атăлçи çар тăрăхĕн шалти çарсен вӑрçӑ трибуналĕн председателĕ ĕç вырăнне лартнă. Ачалӑхра ашшĕ ĕç-пуçне пула Виктор Скуминӑн хуларан хулана куçма, тĕрлĕ шкулсенче вĕренме тивнĕ. Вăл Пензăра, Челепинче, Петрозаводскра, Ленинградра, Мускавра тата урăх хулисенче пурăннă. 1973 çулта Виктор Скумин Харьковри патшалӑх медицина институтне пĕтĕм пиллĕкпе вĕренсе тухнă. Унтан Киев хулинче, клиника ординатуринче, Н.М. Амосов академикĕ патĕнче вĕреннĕ. Вăл сывлăхлă пурнӑçшӑн питĕ паллӑ кĕрешекенĕ пулнӑ. Унсӑр пуçне Скумин врачсен квалификацине ӳстерекен Украина институтĕнче, психотерапи кафедринче, кĕрет мар мелпе аспирантурăра вĕреннĕ (ăслăх ертӳçи – медицина ăслăхĕсен тухтăрĕ А.Т. Филатов профессор).
Ăслăхпа педагогика ĕçĕ
Скумина 1980 çулта тухтăрсен квалификацине ӳстерекен Украина институтĕнче психотерапи кафедрин ассистенчĕ вырăнне конкурс мелĕпе суйланă. Çав çултах вăл медицина ăслăхĕсен кандидатне тивĕçтерекен «Чĕре клапанĕсем вырăнне протезсем лартнă чирлĕ çынсене реабилитаци вăхăтĕнче психотерапийĕпе психопрофилактика сыватакан мелĕсем» диссертацие хӳтеленĕ.
1988 çулта В.А.Скумин медицина ăслăхĕсен тухтăрне тивĕçтерекен «Пищеварени системипе çыхăннă иртсе кайман чирĕсемпе чирлекен ачасен психикăлла чирĕсем (клиника, систематика, сыватмалли мелĕсем, психопрофилактика)» диссертацие хӳтеленĕ.
Сумлă петербург ăсчахĕ, РФ тава тивĕçлĕ ĕçченĕ, Д.Н. Исаев профессор хăйĕн «Ачасен психосоматикăллă тата соматопсихикăллă чирĕсем» кĕнекине В.А. Скумин тунă çитĕнĕвĕсене тĕпе хурса çырса кăларать.
1990 çултан Скумин Харьковри патшалăх культура институтĕнче педагогикăпа психологи кафедрин профессор ĕç вырăнĕнче, унтан физкультурăпа сывлăх кафедрин профессор вырăнĕнче вăй хурать. Социаллă педагогсене хатĕрлекен программине хăйĕн «Сывлăх культурин воспитанийĕ» курсне çырса кĕртет. Çав енĕпе ăна В.Н. Шейко вуз ректорĕ, академик вăйлă пулăшу парать.
Сывлăх культури — çынна тата унăн сывлăхне тĕпчекен ăслăх. Çыннăн хакал, психика тата ӳт-пӳ вăйĕсене мĕнле тĕрĕс аталантармаллине, хăйĕн таврашĕнчи хутлăхра епле тĕрĕс пурăнмаллине тĕпчет.
О.В. Верхорубовпа Н.А. Лобанов: сывлăх культурин теоретикĕсем, хăйсен ăслăх ĕçĕнче каланă тăрăх тата В.А. Скумин сывлăх культури концепципе килĕшӳллĕн, çыннăн сывлăхне хакал, психика тата ӳт-пӳ сывлăхĕ палăртать. Хакал, психика тата ӳт-пӳ сывлăхĕ культурăн пысăкрах шайĕ патне çитме пулăшать.
В.П. Горащук, педагогика ăслăхĕсен тухтăрĕ, сывлăх культурин облаçĕнче теорипе практика специалисчĕ каланă тăрăх, В. Скумин сывлăх культурипе çыхăннă ыйтăвĕсене Н. Рерих философипе килĕшӳллĕн шутласа тупнă.
Урăх ăсчахсем хăйсен тухтăр диссертацисене хатĕрленĕ чухне В.А. Скуминăн медицина, педагогика, философи енĕпе ăслăх ĕçĕсене, çавăн пекех, вун-вун кандидат диссертацийĕсенче, Интернетра ăслăха халалланă статьясемпе публикацисенче усă курнă.
В.А. Скумин психикăллă тата соматикăллă сывлăхĕн чирĕсене маларах палăртса тата вĕсене сыватас енĕпе тĕпчекен наука проекчĕсене хастар хутшăннă. Ун хыççăн вăл çак ыйтăвĕсемпе тĕрлĕ шайра иртекен съездсемпе конференцисенче наука публикацийĕсемпе тата докладсемпе тухса калаçнă.
Пĕрлĕх ĕçĕ
1994 çулта В.А. Скумин профессора тĕнчери «Культура урлă сывлăх патне» пĕрлĕх юхăмĕн президент вырăнне суйлаççĕ. Çак пĕрлĕх организацийĕнче вăл 2008 çулхи çурла уйăхĕн 30-мĕшчен вăй хунă.
Чăваш Республикинче тĕнчери «Культура урлă сывлăх патне» пĕрлĕх юхăмĕн регион организацийĕ ĕçлет.
Çак юхăмĕн издательствинче серисемпе «Вĕренмелли литература», «В.А. Скумин профессорĕн суйласа илнĕ лекцисем», «Сывлăх культурин основисем», «Пурнăç вĕрентекенĕсем», «Культура урлă сывлăх патне» юхăмĕнчи ĕçченĕсен ĕçĕ-хĕлĕ» кĕнекесем тата çавăн пекех «К здоровью через культуру» (чăвашла «Культура урлă сывлăх патне») журнал кăлараççĕ.
2009 çулта Украинăри (Киев хули) юхăмĕн регионри организацийĕн О.К. Ауновская аслă представительне Николай Рериха халалланă тĕнчери иртекен «Педагогикăпа просветительство» конкурсри номинацинче çĕнтернĕшĕн премипе лауреат медальне панă.
Рерих çемьи пирки «Светоносецсем» ятлă кĕнекене О.К. Ауновская В.А. Скумин пулăшнипе çырнă.
О.К. Ауновскаян хăш-пĕр публикацийĕсем В.А. Скумин идейисен поэтикăлла кăтартăвĕсем пек пулса тухаççĕ, унсăр пуçне, Скуминăн ум сăмахĕсемпе пуçланаççĕ.
2007 çулта В.А. Скумин профессор инициативĕпе тата пулăшнипе Ялта хулинче (Крым) «Сывлăх культурин институчĕ» пĕрлĕх организацийĕ йĕркеленнĕ. Унта Скумин 2008 çулхи çурла уйăхĕн 30-мĕшчен ĕçленĕ.
Видео
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Ăсчахсем, алфавитпа Категори:Медицина ăслăхĕсен тухтăрĕсем Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем Категори:Философсем, XX ĕмĕрти Категори:Çурлан 30-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1948 çулта çуралнисем
Балалуев Алексей Андреевич
Балалуев Алексей Андреевич — (-), СССР сывлăш-çар вăйĕсен Фронт авиацин çар хатерленĕвĕн тĕп управленин истребитель авиаци управленин вĕçевçĕ-тĕчевçи, майор, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 18.
801
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Нюшма (юханшыв)
Нюшма (выр. Нюжма), — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Атăлăн сулахай юппи.
Нюшма Жуковка патĕнче пуçланать. Малалла Нетеслово кӳлĕ урлă хĕвелтухăçнелле юхать. Юханшыв хĕрринче Восход, Заря ятлă пурăну вырăнĕсем пур, анчах та вĕсем пысăк мар. Нюшма вăрмаллă-шурлăхлă вырăнта юхнăран унăн хĕрринче çынсем пурăнасшăнах мар курăнать.
Юханшыв темиçе хуть явăнса илнĕ хыççăн Атăла юхса кĕрет.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Вăтам Кагал
Вăтам Кагал — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Елле-Кагал юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Немски районĕ
Тавралăхĕ
Паллă шывсем — Немда тата унăн юпписем. Çĕр-шыв лаптăкĕ — 2158 çм2. Район çурçĕрте тата çурçĕр-тухăçра Киров облаçĕн Богородски тата Унински, кăнтăр-тухăçра тата кăнтăрта — с Уржум тата Кильмезски, анăçра —  Нолински тата Сунски районĕсемпе, тухăçра - Удмуртипе чикĕ тытать.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн районĕсем
Мураши районĕ
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта 15 пин çын пурăнать (2006), çав шутра хула евĕр вырăнсенче 7 пине яхăн. Пурĕпе 44 пурăну вырăнĕ.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн районĕсем
Архангельск-Аçтăрхан йĕрĕ
Архангельск—Аçтăрхан (AA-Linie) — вермахт Хĕрлĕ Çара çĕнтернĕ хыççăн Виççĕмĕш райхăн тухăçĕнчи пулаяс чикки. Çак йĕртен тухăçалла хавшакланнă Совет Союзĕн территорийĕ юлмалла пулнă, унта вара оккупации айне лекнĕ территорисенчен «ытлашши» совет гражданĕсене куçарма шутланă.
Германи еннелли чикĕре Москови, Украина райхскомиссариачĕсем (унăн чикки тухăç енче анат Атăла çити пырса Сарăтупа Царицын хулисене кĕртнĕ) тата Кавказ (Аçтăрхана унăн шутне кĕртнĕ, вăл нимĕç Калмыкин администрации центрĕ шутланнă). Çак йĕр тăршшипех «Азири Раççейе чаракан барьер» лартса хӳтĕленме хăватлă вал тумалла пулнă.
Тепĕртакран СССР тĕппипех «пĕтерсе» Япони империпе Ениçей юханшывĕ çинче тĕл пулма палăртнă, каллех оккупациленĕ территорисенче виççĕ çĕнĕ рейхскомиссариат туса хума йышăннă :
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнче вермахт çак рубежа çити Сталинград патĕнче кăна тухма пултарнă.
Асăрхавсем
Категори:Барбаросса операцийĕ
Анат Татья
Анат Татья — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 293 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452943, ОКАТО кочĕ — 80237865002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Виленга
Виленга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Кожа юханшывăн сылтăм çыранĕпе 88 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Нюшма
Нюшма — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ, Архангельск облаçĕ территорипе юхать. Вожбал юханшыва юхса кĕрет. 23 юханшыв тăршшĕ км.
Наняды
Наняды — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 202 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452818, ОКАТО кочĕ — 80259880003.
Нюшма
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Сухона. Юханшыв бассейнĕ — Çурçĕр Двина.
Наняды
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Нюшма
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем
Наняды
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Суюншалина Бибигуль Актан
Бибигуль Актан Суюншалина ( утă, 4, 1991, Казахстан) — казах кăкĕнчен тухнă раççей актриси.
Биографи
Актан Суюншалина Бибигуль 1991 çулхи родилась утăн 4-мĕшĕнче Казахстанра çуралнă.
1992 çулта, Бибигуль 9 уйăх тултарсан, çемье Мускава куçса килнĕ. Пĕр çул тултарсанах вăл пĕрмĕш ăстрăм янравра çапăннă. 7 çулта модель пулса агентствăра тăрăшнă. Шкулта вереннĕ чухне Бибигуль иккĕ хутчен биологи олимпиадинче çĕнтернĕ. 2006 çулта модель пулса Сингапурта, кайран Таиландра ĕçленĕ. 5 уйăхран Мускава таврăннă, унта ăна «Громовы» — «Громовы. Дом надежды» телесериалта Файка — тĕп персонажсен кӳрши — рольне сăнарлама чĕннĕ2007 çулта Олег Фесенко режиссёрăн «Сага о хантах» фильмĕнче роле тивĕçнĕ. 2009 çулта 3 фильмра: «Трубадур» — Зарина (тĕп ролĕ), «Астана любовь моя» — Маржан (тĕп ролĕ), Амир Каракуловăн «Виртуальная Любовь» фильмĕнче — Эля (тĕп ролĕ), сăнарсене ӳнерленĕ. «Караван»журнал валли сăнарланă. Казахстан юрăçи Айкынăн «Пах-пах» клипĕнче ĕçленĕ.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем
Алексеев Владислав Алексеевич
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1946 çулхи çу уйăхĕн 24 Чăваш Енĕн Елĕк районĕнчи Çулавăç ялĕнче çуралнă. 1965 çулта Шупашкарти энерготехникума пĕтернĕ, 1971 çулта — Чăваш патшалăх университетне. 1977 çулта В. И. Ленин ячĕллĕ Пĕтĕм союзăн электротехника институчĕ çумĕнчи асперантурăна пĕтернĕ.
Шупашкарти пир-авăр комбиначĕнче, Шупашкарти трактор валли запас пайĕсем тăвакан заводра электрик пулса ĕçленĕ. Пĕтĕм союзри тĕпчекен, проект, констркутор тата технологи институчĕнче инженер-тĕпчевçĕ тата аслă ăслăлăх ĕçченĕ пулса ĕçленĕ. «Лада» коммерципе производство фирминче тĕп тиректăрĕн çумĕ, Раççей Федераци президент администрациĕнче эксперт-специалист вырăнĕнче пулнă. Çавăн пекех акционерсемпе укçа хуракансен прависен халăх комитечĕнче председателĕ, Патшалăх шучĕнче тăман пенси фончĕн филиалĕн пуçлăхĕ пулнă.
Владислав Алексеев Демократиллĕ Чăваш Ен юхăмăн председатель çумĕ, «Альтернатива» суйлакансен прависене хӳтелекен пĕрлешĕвне туса хуракан.
Ĕçĕсем
Владислав Алексеев 85 ăслăлăх ĕçĕсепе 26 изобретени авторĕ.
Кĕнекесем
Владислав Алексеев вырăсла çырать. Унăн кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Чечек
Чечек (нум. чечексем, flos -oris, ἄνθος -ου) — чечеклĕ ӳсентрансен вăрлăхпа ĕрчемелли кăткăс орган. Чечек - ылмашнă, кĕскелнĕ тата тăршшĕне чаракланă, спора, гамета пулма ятарлă хатĕрленĕ хунав. Ун вĕçĕнче вăрлăхлă çимĕç çитĕнет. Чечексем формипе, калăпăшĕпе тата пайĕсем пĕр пĕрин тавра вырнаçнипе тĕрлĕ йышши пулаççĕ. Шапа пăтти йышĕнчи ӳсентрансен чечекĕ 1 мм яхăн çеç пулсан Суматра утравĕнче тĕл пулакан чечекĕ 91 см диаметăрлă (3 ярд) тата 11 кг таран таяççĕ.
thumb|450px|left|Чечекĕн тĕп пайĕсем thumb|300px|[[Аазали чечекĕ]]
Константен Мишель
Мишель Константен (Michel Constantin; утă, 13 1924, Парис, Франци — çурла, 29 2003, Драгиньян, Вар, Франци) — франци актёрĕ. Вырăс иммигранчĕсен çемьинчен, паспортри ячĕпе хушамачĕ — Константин Хохлов.
Кун-çулĕ
Эмигрантсен çемьинче çуралнă, унăн ашшĕ вырăс, амăшĕ полька пулнă. Мишель Парис çывăхĕнчи Булонь-Бийанкур вырăнĕнче ӳснĕ. Яшлăхра Францин наци волейбол командин капитанĕ пулнă. Рено савутĕнче вăй хунă. Мод Серрене (Maud Serres) 1957 çулта качча илнĕ. 1973 çулта хăйĕн автобиографине «Ma grande gueule» пичетлесе кăларнă.
Каçăсем
Категори:Франци актёрĕсем
802
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вязилка (юханшыв)
Вязилка, — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Керженец шывĕн юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв Вязилка ял çывăхĕнче пуçланать. Хĕвелтухăçнелле юхса Керженец шывĕпе пĕрлешет. Юханшыв шурлăхлă вăрман тăрăх юхнипе ун хĕрринче çынсем пурăнмаççĕ. Çăлкуçĕ тĕлĕнче çеç пĕр ял ларать — Вязилка.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Çĕнĕ Мушта
Çĕнĕ Мушта — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 292 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452943, ОКАТО кочĕ — 80237865003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Хура Лобань
Хура Лобань — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Лобань юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Ефейкин Аким Кузьмич
Аким Кузьмич Ефейкин (1902 çулхи авăн, 11, Элĕк районĕ, Тимĕрçкасси 1974 çулхи кăрлач, 8, Шупашкар) — биологи ăслăхĕсен тухтăрĕ, профессор.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Ефейкин А. К. 1902 çулхи авăнăн 11-мĕшĕнче Чăваш Енри Элĕк районĕнчи Тимĕрçкасси ялĕнче çĕр ĕçчен çемьинче çуралнă. Вунă çула кайсан вăл Çулавăç ялĕнчи шкулта вĕренме пуçлать, унтан Элĕкри пуçламăш аслă училищĕре пĕлĕве ӳстерет.
1923 çулта вăл Шупашкарти рабфака вĕренме кĕрет. Çулталăк иртсен ăна Хĕрлĕ Çара илеççĕ. Ăслăх çулĕпе утма çирĕп тĕллев тытнă каччă хĕсмет вăхăчĕ тухичченех Хусанти Хĕвелтухăç педагогика институтне естествознани агрономии факультетне вĕренме кĕрет, студент чухнех ăслăхпа тĕпчев ĕçĕсене кӳленет, генетикăпа уйрăмах кăсăкланать.
Ăна биологипе (ботаникăпа) ӳсентăрансен физиологийĕн кафедрине ертсе пыма шанаççĕ. Студентсене лекцисемпе тăнлантарать, пулас агрономсемпе практикăллă ĕç-пуç ирттерет, ӳсентăрансене тĕпчес ĕçе пĕтĕм вăй-хăлне, пĕлĕвне парать, ăслăх ĕçĕсене çырать.
А.К. Ефейкин 1956 çулта «Онтогенез и мерис — тема покрытосемянных растений» темăпа СССР Ăслăх академийĕн В. Л. Комаров ячĕпе хисепленекен ботаника институтĕнче диссертации хӳтелет, биологи ăçлăхĕсен тухтăрĕ пулса тăрать. Кĕçех ăна профессор ятне параççĕ. Çак ята вăл Элĕк енĕнче чи малтан тивĕçнисенчен пĕри шутланать.
Хевтеллĕ ăсчах çырнă хайланă ĕçсем «СССР Ăслăх академийĕн доклачĕсем», «Ботаника журналĕ», «Генетика» журналсенче, ăслăх çырăвĕсенче чылай пичетленнĕ.
Вăл ерте пынипе темиçе аспирант диссертации хатерлесе хӳтĕлет. А. К. Ефейкин профессорăн чĕри 1974 çулхи кăрлачăн 8-мĕшĕнче тапма чарăнать.
Каçăсем
Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Ăсчахсем, алфавитпа Категори:1903 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 11-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1974 çулта вилнисем Категори:Кăрлачăн 8-мĕшĕнче вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:ССРП биологĕсем Категори:Раççей биологĕсем
Иссык-Куль
thumb|300 px|Иссык-Куль хĕвел аннă чух (2002) Иссы́к-Ку́ль — Киргизири чи пысăк кӳлĕ. Киргизстансем ăна Киргизин «мерченлĕхĕ» теççĕ.
Пĕтĕмлĕ хыпарсем
Республикăн çурçĕр-тухăç пайĕнче, Çурçĕр Тянь-Шаньăн Кӳнкĕй Ула-Ту тата Терскей Ула-Ту хырçисем хушшинче, тинĕс шайĕнчен 1609 м çӳллĕшĕнче вырнаçнă. Кӳле урăх çĕре юхса тухмасть, хăйне 80 пысăках мар шыв юхса кĕрет. Вĕсенчен пысăккисем, тухăç енчисем — Тӳпе тата Джиргалан. Анăç енчен кӳлĕ çумне питĕ çывăх Чу пырать, вăл 6 çм тăсăлăвлĕ Кутемалта юххипе кӳлле хăш чух çурхи ирĕлӳ шывне парать.
Тавралăхĕ
thumb|left|300px
Çулçӳревлĕх
thumb|300px|right|Иссык-Куль пляжĕ (2002)
Фотӳкерчĕксем
Категори:Киргизин кӳллисем Категори:Кăссайсем
Ататюрк Мустафа Кемаль
Мустафа Кемаль Ататюрк - паллă турккă политикĕ, ертӳçи, Турцин пĕрремĕш президенчĕ. Паспортри ячĕ - Гази Мустафа ("Кемаль" ятне математика вĕрентеçӳ панă).
Кун-çулĕ
Мустафа Кемаль 1881 çулта Салоники хулин ( паян Грецире) Ходжыкасым кассинче çуралнă.
1905 Дамаск хулинче революцилĕ ушкăнĕ "Ватан" ( "Тăван ен" ) никĕсленĕ ;
1923 - 1938 çç. — Турцин президенчĕ;
1938 çулхи чӳкĕн 10-мĕшĕнче çут тĕнчерен уйрăлнă.
Асăнмалăх
Ататюрк ятне Стамбул аэропортне - Ataturk Uluslararasi Havalimani — тивĕçтернĕ.
Каçăсем
Категори:Турци Категори:Аслă тĕрĕксем Категори:Турцин президенчĕсем
Нибелунксем (фильм, 1924)
Каçăсем
Категори:Сасăсăр фильмсем Категори:Германи фильмĕсем Категори:Хура-шурă фильмсем
Мускавшăн çапăçни
Мускав çапăçăвĕ (Мускав патĕнчи çапăçу, Мускавшăн çапăçни, Schlacht um Moskau; авăн, 30 1941 — ака, 20 1942) — совет тата нимĕç çарĕсен мускав тĕлĕнчи çăпăçăвĕ. Иккĕ тапхăра уйăраççĕ: хӳтĕленӳ (авăн, 30 — раштав, 4 1941) тата 2 пайлă тапăну: хирĕçлетапăну (1941 çулхи раштавăн 5-6-мĕшĕ — 1942 çулхи кăрлачăн 7-8-мĕшĕ) тата совет çарĕсен пĕрлехи тапăнăвĕ (1942 çулхи кăрлачăн 7-10-мешĕ — акан 20-мĕшĕ).
Адольф Китлĕр СССР тĕп хулине Мускава çĕнтерсе илессине «Барбаросса» операцин вăрçă тата политика паллă тĕлĕ вырăнне хунă. Германири тата анăçри вăрçă историнче ăна «Тайфун» операцийĕ ятпа асăнаççĕ.
Мускава хӳтĕлени («Тайфун» операцийĕ)
Авăнăн 30-мĕшĕнче нимĕç çарпуçлăхĕн «Тайфун» операцине 2-мĕш танк группи пуçланă. Юпан 2-мĕшĕнче Мускав тĕлнелле «Центр» группăн тĕп çарĕсем тапăăва тухнă.
Мускава хӳтĕленĕ операци тапхăрĕнче фронт Орёл-Брянск, Вязьма, Можайск-Малоярославец, Калинин, Тулă, Клин-Солнечногорск тата Наро-Фоминск хӳтĕлени операцисене иртернĕ.
Брянск фронтне аркатни
Орёл хулана хӳтĕлеме юпан 1-мĕшĕнче АТÇ Ставки резерв йышĕнчен 1-мĕш гварди перевçĕ корпусне йĕркеленĕ, анчах та Г. Гудериан çарĕсем çав тери хăвăрт пынипе, корпусăн çарпуçĕ Д. Д. Лелюшенко генерал-майор сĕннипе, тăшмана çурçĕр енче кĕтсе илме хатĕрленес тенĕ. Юпан 2-мĕшĕнче 1-мĕш гварди перевçĕ корпусĕпе Ставкăн 6-мĕш резерв авиагруппи тата фронт авиацийĕ, Мценск районне тухнă.
Авăнăн 30-мĕшĕнче (Гудерианăн 2-мĕш танк группи тӳрех хăвăрт ăнăçу тунă. Юпан 3-мĕшĕнчех 24-мĕш моторлизациленĕ корпусĕн чаçĕсем 200 км яхăн чупса Орёл хулине кĕнĕ. Нимĕç танкĕсем хулана кĕричченех урамсенче трамвайсем çӳренĕ, савутсенчен эвакуцие яма хатĕрленĕ хатĕр-хĕтĕре тыла ăсатайман.
Çав вăхăтрах юпан 3-мĕшĕн каçхине Мценске М. Е. Катуков полковникăн 4-мĕш танк бригади çитнĕ те ирхине гварди миномёчĕсен дивизионĕ (капитан Чумак) пулăшнипе маршри нимĕçсен 4-мĕш танк дивизин колоннисене атакăланă та ăна çапăçуран кăларнă. Мценск патĕнче хирĕç тăни нимĕç çарĕсене эрне хушши тытса тăнă. Юпан 6-мĕшĕнче 217,8 çӳллĕх патĕнче (Первый Воин, Мценск районĕ) çапăçу пуçланнă: 4-мĕш нимĕç танк дивизине каллех 4-мĕш танк бригади тӳскенĕ. Нимĕçсен Тулăна тапăнассипе тăхтама тивнĕ.
Юпан 5-мĕшĕн каçхине нимĕç çарĕсем Бранск фронтне тарăннăн çурнине пула совет çарĕсене Брянск районĕнчи иккĕмĕш хӳтĕленӳ йĕрне тата Десна юханшывăн хӳтĕленӳ кассине куçарма тинĕ.
Юпан 6-мĕшĕнче нимĕçсен 17-мĕш танк дивизийĕ Брянска, 18-мĕш танк дивизийĕ — Карачев хулана ярса илнĕ, çапла вара, Брянск фрончĕн вăйĕсем хурана юлаççĕ. Фронт çарпуçĕ А. И. Ерёменко хăйĕн çарĕсене «тӳнтерле фронтпа» çапăçма тапăч панă.
Брянск патĕнче 3-мĕш, 13-мĕш тата 50-мĕш совет çарĕсене (Брянск фрончĕн 27 дивизи, 2 танк бригади, ТÇР 19 артиллери полкĕ, 50-мĕш, 3-мĕш тата 13-мĕш çарсен управленисем) хупăрласа илнĕ. Çавăрса илнĕ çĕртен тухнă чухне 50-мĕш çарăн çарпуçĕ М. П. Петров генерал-майор пуçне хунă. Юпан 13-мĕшĕнче Ерёменко хăй йывăр аманнă, ăна Мускавран ятарласа ярса панă самолётпа эвакуациленĕ.
Вязьма «хуранĕ»
Юпан 2-мĕшĕнче «Центр» группа çарĕсен ытти вăйĕсем те тапăнма тытăннă. Хăшпĕр хĕсĕк çĕрте чылай вăй пухса, нимĕç çарĕсем совет фронтне татса каçнă. Юпан 4-мĕшĕнче Спас-Деменска тата Кирова, юпан 5-мĕшĕнче — Юхнова — ярса илнĕ. Çак кунах тăшман Вязьма районне çитнĕ.
Юпан 11-мĕшĕччен хупăрланă çарсем талпăнса тухасшăн пулнă, юпан 12-мĕшĕнче çеç кĕске вăхăта хушăк тума пултарнă, ăна кĕçех хупса хунă. Пурĕпе Вязьмăпа Брянск патĕнче тыткăна 688 пинрен ытла соетс салтакĕпе офицерĕ лекнĕ, хамăрăн тыла 85 пине яхăн çын çеç тухма пултарнă. . Вязьма «хуранĕнче» 19-мĕш çарăн çарпуçĕ М. Ф. Лукин генерал-лейтенант тата ăна пулăшма янă унчен 32-мĕш çарăн çарпуçĕ пулнă С. В. Вишневский генерал-майор лекнĕ, 24-мĕш çарăн çарпуçĕ К. И. Ракутин генерал-майор пуçне хунă.
Видео
* Категори:СССР çапăçăвĕсем Категори:Германири çапăçусем Категори:Раççейри çапăçусем Категори:Мускаври пулăмсем Категори:Мускав облаçĕн кун-çулĕ Категори:Тĕвер облаçĕн кун-çулĕ Категори:Смулен облаçĕн кун-çулĕ Категори:Калуга облаçĕн кун-çулĕ Категори:Тулă облаçĕн кун-çулĕ Категори:СССР: 1941 çул Категори:1941 çулхи хирĕçӳсем Категори:1942 çулхи хирĕçӳсем Категори:Çапăçусем, алфавитпа
Золотов Виталий Арсентьевич
Золотов Виталий Арсентьевич (2.3.1934, Синер ялĕ, Элĕк районĕ, Чăваш АССР, РСФСР, ССРП — 27.3.2021, Санкт-Петербург, РФ ) — ăсчах, чăваш прозăçи, пĕрлĕх ĕçченĕ, тăван ен тĕпчевçи, тинĕс-вăрçă ăслăхĕсен кандидачĕ (1966), 1-мĕш рангри капитан.
Чăваш Енĕн халăх академикĕ, ЧР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (2002), Санкт-Петербургри чăваш ентешлĕхĕн ертӳçисенчен пĕрри.
Ачалăхĕ
1934 çулхи ака уйăхĕн 2-мĕшĕнче Чăваш АССРĕн Элĕк районĕнчи Синер ялĕнче çуралнă. Ашшĕ, Арсений Иванович – Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче пĕлӳ илнĕскер – хăйĕн пурнăçне чăвашсене çутта кăларас ĕçе панă, амăшĕ – Анна Сидоровна – колхозра ĕçленĕ, килти хуçалăха тытса пынă.
Çиччĕ тултарсан Виталий Элĕкри шкула вĕренме кĕнĕ. Шкулта пĕлӳ илнĕ чухнех Виталий Золотов вĕрентӳçсем (М.П. Петрова – чăваш чĕлхи, А. И. Данилова – вырăс чĕлхи) пулăшнипе литература ĕçĕпе хăтланма тытăннă.
Флотри çулсем
Вăтам пĕлĕве илсен Виталий Золотов 1951 çулта Ленинградри аслă вăрçă-тинĕс инженери-радиотехника училищине вĕренме кĕнĕ, ăна ăнăçлă вĕçлесе радиоэлектроника инженерĕ квалификацине алла илнĕ. Çамрăк офицер Çурçĕр флочĕн шывай кимми çине хĕсмете тăнă. Вăрçă-тинĕс флотне Виталий Арсентьевич пурнăçăн 40 çулне панă: вăл шывай киммисен пĕрлешĕнĕвĕн флагман ăстаçи, Аслă вăрçă-тинĕс А.С.Попов ячĕллĕ радиоэлектроника училищин адъюнкчĕ, кафедра вĕрентӳçи, вĕренӳ уйрăмĕн пуçлăхĕ пулса тăрăшнă. 1989 çулта 1-мĕш рангри капитан хисеппе Виталий Арсентьевич саппаса тухать.