cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чаппан вăрçи
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн историйĕ Категори:Раççейри граждан вăрçи вăхăтĕнчи пăлхавсем Категори:Чăваш Енри хирĕçӳсем
Пăлаçи Атăк
Пăлаçи Атăк — Чăваш Республикин Патăрьел районĕнчи ял. Пăлаçи Атăк ялĕ Пăла юхан шывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Турхан районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 7-мĕшĕ хыççăн Первомайски районне кĕнĕ. 1959 çулхи утă уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет.
Истори
Яла хăçан никĕслени çинчен хутсем сыхланса юлнă. 1637 çулхи утă уйăхĕн 4-мĕшĕнче Сĕнтĕр вулăсĕнчи Теньгесь ялĕнчи Ахпусан Сытычев, Темей Данилов тата Атăк Аксигентов Шелепшур юханшыв тăрăхĕнче хăйсем валли çĕр уйăрма хут çырнă. Вĕсене ирĕк хутне алă пусса панă. Вăл хут тăрăх çавăн пекех çурт лартма çăмăллăхсем панă. Часах юханшыв хĕрринче виçĕ çурт никĕсленсе ларнă. Ку вăхăт ял пуçланса кайнă кун шутланать.
XVII ĕмĕр варричен вăл Кокшайск уесне кĕнĕ, 1660-мĕш çулсенче яла Чĕмпĕр уесне куçарнă. 1868 çулхи астăвăм кĕнеки тăрăх Пăлаçи Атăк ялĕнче 22 кил пулнă, вĕсенче 22 арçын, 68 хĕрерăм пурăннă. 1911 çул валли ялта 54 кил пулнă, 167 арçын, 182 хĕрарăм пурăннă.
1920 çулхи утă уйăхĕн 30-мĕшĕччен Пăва уесне, каярах Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕртнĕ. 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-мĕшĕнчен пуçласа 1927-мĕш çулчен Патăръел уесне кĕнĕ. Ку тапхăрта ял палартнă пайланăвсен Турхан вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Мăн Патăръел районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Турхан районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 7 хыççăн Первомайски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет .
Кĕперсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Хумри Выçли
Хумри Выçли — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Новые Высли
Глазов Николай Елизарович
Глазов Николай Елизарович — (14.12.1919-30.07.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 01. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр фрончĕн 8-мĕш сывлăш çарĕн 268-мĕш пĕтерекен авиаци дивизин 31-мĕш гварди пĕтерекен авиаци полкĕн 1-мĕш эскадрилья командирĕн çумĕ, гварди лейтенанчĕ.
Чăваш Улхаш
Чăваш Улхаш, — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 250 çын, çав шутра 121 арçын, 129 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
277
Вилнĕ
Категори:Çулсем
278
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Туриугличино
Туриугличино — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 10 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453029, ОКАТО кочĕ — 80235823009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Савельева Людмила Михайловна
Людми́ла Миха́йловна Саве́льева (1942, кăрлач, 24, Ленинград çур.) — совет тата раççей театрпа кино актриси, РСФСР халăх артисчĕ (1985).
Кун-çулĕ
Синематографра 1964 çултанпа ĕçлет. Пĕрремĕш мăн ролĕ — Сергей Бондарчукăн «Война и мир» фильмĕнчи Наташа Ростова рольĕ — ăна пула актриса пĕтĕм тĕнчере паллă пулса тăрать. 1968 çулта АПШ-ри «Оскар» премине тивĕçет. Японире 1972 çула официаллă Людмила Савельева çулĕ тесе палăртнă.
Кĕçĕн Сордук
Кĕçĕн Сордук — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Сордук юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Джон Крюгер
Джон Крюгер (John Krueger), — АПШ чĕлхеçи, Индиана университетĕн профессорĕ, чăвашпе якут чĕлхисене тĕпчекенĕ.
Урăх çĕртре кăтартни
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:АПШ тĕпчевçисем
Хӑйӑр кайӑкӗ
Хӑйӑр кайӑкӗ (лат. Calidris alba) — шур таки йышшисен шăхран евĕрлисен ушкӑнӗн высӑках мар вӗҫен кайӑк.
Вуламалли
del Hoyo, Josep (Автор, Ред); Elliott, Andrew (Ред); Sargatal, Jordi. Handbook of the Birds of the World. — Lynx Edicions, 1996. — 821 p. — ISBN 8487334202.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Хӑйӑрҫӑсем Категори:Кăнтăр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем Категори:Австралири вĕçен кайăксем Категори:Африкăри вĕçен кайăксем Категори:Евразири вĕçен кайăксем Категори:1764 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем
Август Альквист
thumb|Август Альквист Август Альквист (финн: August Ahlqvist, тулли ячĕ: Karl August Engelbrekt Ahlqvist), — финн тĕпчевçи. 1826 çулхи çурла уйăхĕн 7-мĕшĕнче Куопио хулинче çуралнă, 1889 çулхи чӳк уйăхĕн 20-мĕшĕнче Хельсинкире вилнĕ. Хăш-пĕр ĕçне çавăн пекех А. Оксанен псевдонимпа алă пуснă.
Ĕçĕсем
Раççейре çӳренĕ, манси (ун чухне вогул), мăкшă, вепс (ун чухне чудь) чĕлхисене тĕпченĕ. Хăй финн чĕлхинешĕн грамматикине çырнă. Хельсинки университетĕнче профессор пулса ĕçленĕ. Тĕпчекен ĕçĕсене финнла, шведла, нимĕçле çырнă. Сăввисене те çырнă, тĕслĕхрен: Säkeniä (хĕлхем).
Шиллер нимĕçлерен финнла куçарнă: Kaballe und Liebe - Kavaluus ja rakaus (Кабала тата юрату), Мольер франци чĕлхирен куçарнă. Калевала эпосне тĕпченĕ.
Чăваш чĕлхин тĕпчевçи
Тури тата анатри чăвашсем хушшинче фольклор материалĕ пухнă. Хăйĕн статйисенче морфологи ыйтăвĕсене тишкернĕ. Вырăсла-чăвашла тата чăвашла-шведла словарьсем хатĕрленĕ (алçырăвĕсем Хельсинки архивĕнче упранаççĕ).
Çапах Хельсинкири литература архивĕпе çыхăннă чухне нихăш Альквистăн шведла-чăвашла словарьсем тупăнман. Чу* па пуçланакан словарьсенчен Альквистăн Чудь словарĕ çеç пулнă. (паянхи кун вепс чĕлхине теççĕ).. Тен словарьне алăпа çырнипе чăвашла иккене ĕненнĕ.
Гарда (кӳлĕ)
Гарда — Итали территоринчи кӳлĕ. Сарка юханшыв юхса кĕрет, Минчо юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 370 км².
Каçăсем
Категори:Кӳлĕсем алфавитпа Категори:Итали кӳллисем
279
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кызылга
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Ломовая (Ай-Саз юппи)
Ломовая — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Ай-Саз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Çурçĕр Кузюг
Кузюг Çурçĕр  — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кузюг юханшывăн сулахай çыранĕпе, 67 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
280
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Глазунов Владимир Иванович
Глазунов Владимир Иванович — (04.07.1925-11.11.1992), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 13. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 46-мĕш çарĕн 34-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 105-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн перевçи, гварди красноармеец.
Акатуй
Акатуя халĕ те иртереççĕ. Халĕ çак уявра турнирсем, çамрăксен вăйисене курма пулать. Малтан вара ку уяв йăла-йĕрке уявĕ пулнă, çынсем çак уява турăсене халалланă, ушкăнпа юрăсем юрланă. Авал чăвашсем çурхи ĕçсем ирттерес умĕн акатуя ирттернĕ, кайран çак ĕçсене пĕтернĕ хыççăн ăна чаплăн вĕçленĕ. Акатуй - çĕр ĕç уявĕ. Уяври çĕнтерӳçĕсем валли ятарласа кашни килрен парне пуçтарнă. Акатуйри ăмăртусенчен чи палли - кĕрешӳ. Кĕрешӳ - чăвашсен авалхи çапăçу системи.
Акатуя чăвашсем кăна мар уявлаççĕ. Тутарсем ăна Сабантуй теççĕ; пушкăртсем — Һабантуй. Иккĕшĕн пĕлтерĕшĕ - ака туйĕ.
Силэм Юлия Александровна
Юлия Силэм (чăн хушамат Романова, çуралнă чухнехи хушамат Смирнова, ашшĕн хушамачĕ Чернов ; 1951 çулхи юпа уйăхĕн 2-мĕшĕ, Çĕнĕ Ахпӳрт ялĕ, Патăръел районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш çыравçи, CCCР (халĕ Раççей) ÇП пайташĕ (1992), Чăваш республикин тава тивĕçлĕ ĕçченĕ (1998), Санкт-Петербургри Петровски Тĕпчевпе Ӳнер ĕçĕсен Академийĕн чăн пайташĕ (2001).
Пурнăçĕ
1951 çулхи юпа уйăхĕн 2-мĕшĕнче Патăрьел районĕнчи Çĕнĕ Ахпӳрт ялĕнче çуралнă.
Вăтам шкултан, И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕнчен вĕренсе тухнă. 1974-1983 çулсенче "Пионер сасси" (халĕ "Тантăш") хаçатра вăй хунă. Халĕ вăл "Ялав" журналăн проза пайĕн редакторĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:1951 çулта çуралнисем Категори:Юпан 2-мĕшĕнче çуралнисем
Янгантау (Салават районĕ)
Янгантау  — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1134 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452492, ОКАТО кочĕ — 80247875001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
Александр Невский (шывай кимми)
К-550 «Александр Невский» — раççей атомлă шывай кимми, 955 «Борей» проектăн иккĕмĕш карапĕ, 955А улăштарнă проекчĕпе тунă пĕрремĕш карап.
Каçăсем
Категори:955 «Борей» проекчĕн шывай киммисем
Вырăс Улхаш
Вырăс Улхашĕ, — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Улхаш юханшывĕ херринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 451 çын, çав шутра 212 арçын, 239 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Кĕçĕн Струговая
Кĕçĕн Струговая — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Струговая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
281
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пьер де Кубертен
Пьер де Кубертен (Pierre de Coubertin)- педагог, хальхи Олимп вăййисене никĕслекен ĕçчен.
Паспортри ячĕ - Пьер де Фреди, барон де Кубертен. Пьер аристократ çемьинче виççĕмĕш ача пулнă.
Aхрат
Ахрат варĕ (Ахрат çырми) — çырăнла сăртлă вырăн е таррăн çырма. Чăн чăвашсен аслисен чунĕсем упраннă вырăн. Вăл Чăнави кĕперĕпе чартакра масар çинчи (çăвара) салам юпи пе асăнмалла кăвайтпа сĕтелĕсемпе пĕрлешсе леш тĕнчери пурнăçа ĕненмелле шута кĕрет. Чăвашсем ĕненнĕ тăрăх, Чăнави кĕпер пе Ахрат çырми урлă вилене каçса пынă чух, унăн чунĕн шăпи пӳрелет леш тĕнчере упранма.
Этимологи тăрăх Ахрат сăмах арабсен пек Ахират (леш тĕнче) пĕлтерекен сăмаха ютшăнмасть. Ахрат варĕ ăнлантару тăрăх — авалхи ирансен Ахура (тĕнчери ырăсем) пĕлтерĕше кура унăн шутне кĕрет. Вара (ав. иран. сăм.), Вар (пур перс хушинчи сăм.) — вар, хӳме хывать чăн шурсухал аçасем тăракан вырăна.
Пьер де Кубертен
Астăвăм
thumb|100px|left|Пьер де Кубертен палăкĕ. Баден-Баден
Категори:Олимп вăййисем
Aхрат
Категори:Чăвашсен авалхи тĕнĕ Категори:Чăваш тĕнĕ
Пысӑк шурӑ чарлан
Пысӑк шурӑ чарлан (лат. Ardea alba) — шыв ҫумӗнче пурӑнакан чарлан йышшисен шултра вӗҫен кайӑк, ӑшӑ тата тропиклӑ вырӑнсенче сарӑлнӑ.
Гарда (хула)
Га́рда (Garda) — Çурçĕр Италири климат курорчĕ, Верона провинцин коммуни, Веронăран çурçĕр-анăçалла, Гарда кӳлĕн тухăç çыранĕнче вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Верона провинцин коммунисем Категори:Итали курорчĕсем
Раккасси
Раккасси, — Тутарстанри Пăва районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Тавралăхĕ
Чăнлă шывĕ Сĕвене юхса кĕнĕ тĕлте вырнаçнă.
Кун-çулĕ
Çиелтен пăхсан ял ячĕ рак сăмахпа çыннă пек туйăнма пултарать. Анчах та ку апла мар. Чăннипе Арак (Ярак, Аракка, Яракка,...) антропоним (çын ячĕ) тăрать тĕпре. Çăлкуçсенче ял ятне хăш чухне Араккасси тесе асăнни те тĕл пулать (Тĕрĕк чĕлхисемшĕн сăмах р сасăпа пуçланни ют).
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Пăва районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан
Атом теорийĕ
Атом теорийĕ — пĕтĕмĕшле илсен, йăмлăх атом тесе ят панă пĕрчĕсенчен тăнине çирĕплетекен ăслав теорийĕ.
Каçăсем
Категори:Атом физики Категори:Атом
Гой (тăрăх)
Гой (Gäu (Bezirk)) — Швейцарири тăрăх. Тăрăх центрĕ — Энзинген хула.
Тăрăх Золотурн кантонне кĕрет. Лаптăкĕ — 62,02 км². 17 148 çын пурнать. Официаллă код — 1101.
Каçăсем
Категори:Золотурн (кантон)
Пĕлӳ кунĕ
Пĕлӳсен кунне авăнăн 1-мĕшĕнче патшалăх уявĕ шайĕнче СССР тата Раççей Федерацинче 1984 çултанпа, СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн 01.10.80 № 3018-X «О праздничных и памятных днях» Хутайĕпе, СССР Алă Канашĕн Президиумĕн 01.11.88 № 9724-XI «О внесении изменений в законодательство СССР о праздничных и памятных днях» Хутайĕпе уявлаççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей уявĕсем Категори:СССР уявĕсем Категори:Авăнăн 1-мĕшĕн уявĕсем Категори:Çутĕç
Почва (Ай-Саз юппи)
Почва — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Ай-Саз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Новокиевка
Новокиевка — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 24 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452165, ОКАТО кочĕ — 80257870005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Пĕчĕк Патăрьел
Пĕчĕк Патăрьел — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 154 çын, çав шутра 71 арçын, 83 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Глазунов Григорий Иванович
Глазунов Григорий Иванович — (08.08.1918-19.04.1989), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 20. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Çеçенхир фрончĕн 37-мĕш çарĕн 92-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 139-мĕш уйрăм гварди çыхăну ротин радиостанци пуçлăхĕ, гварди аслă сержанчĕ.
282
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Анат Аллагуват
Нижний Аллагуват — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 272 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453188, ОКАТО кочĕ — 80248802001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
283
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Матрӳшке
Матрушке (Origánum) —  çемьинчи 45—50 тĕсĕ йышлă курăк ӳсентăран ăрачĕ.
Тĕссем
Ăрат шутне 15—20 тĕс кĕрет, анчах кĕçĕн тĕссемпе пĕрле 50 яхăн тĕс пулать:
Каçăсем
Категори:Яснотковые Категори:Еврази флори Категори:Çурçĕр Америка флори Категори:Пыл паракансем
Кумбиссер
Кумбиссер — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Анданга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 12 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Cogito ergo sum
right|thumb|René Descartes ([[1596—1650)]] Cogito ergo sum (лат. Шухăшлатăп эппин эпĕ пур), — Рене Декарт франци философĕ каланă сăмахсем. Тĕнче философийĕнчи пĕлтерĕшлĕ ăнлану. Вăл эмпиристсемпе тĕн идеалисчĕсене хирĕçлет. Шухăшлани, анализ — чи кирлисем. Ку фраза рационализмĕн пĕлтерĕшлĕ шухăшĕ.
Çĕнĕ Муса (Кармаскалă районĕ)
Çĕнĕ Муса — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 2 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453005, ОКАТО кочĕ — 80235870006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскалă районĕ
Имерети
Имере́ти (Имере́тия, იმერეთი) — Рионипе унăн юпписен вăтам юхăмĕнчи шыв çĕр лаптăкĕнче вырнаçнă Анăç Грузин историллĕ облаçĕ. Имеретинсем грузин чĕлхин имерети диалекчĕпе калаçаççĕ.
Кун-çулĕ
XV ĕмĕрĕн вĕçĕнче, феодалсем хăйсем хушшинчи вăрçăсем Тамерлан тапхăрĕнче татах вăйлансан, Имерети хăй тĕллĕ феодал патшалăхĕ — Имерети патшалăхĕ (Картлипе Кахети пекех) — пулса тăрать, тĕп хули — Кутаиси.
XVI ĕмĕрĕн вĕçĕнче Имерети патшалăхĕ Имерети территоринче тытăмланать.
Иран-турккă 1555 çулхи килĕшĕвĕпе Имерети патшалăхне османсен Турцийĕ пăхăнтарать, чурасем е укçа-пурлăх парса тăрать. Унăн кун-çулĕнче пĕрмайхи феодалсен пăлхавĕсем тата чура сутăвĕ. Феодалсем хушшинчи вăрçăсем уйрăмах XVII ĕмерте вăйланаççĕ.
Соломон I (1752 — 1784) патша çеç хăйĕн влаçне çирĕплетме хăять. Вăл чурана сутма чарать, пĕтĕм Анăç Грузие пĕрлештерме тăрăшать. Соломон I турккăсемпе нумай çул çапăçса 1757 çулта çĕнтерĕве тупать те Картли патшипе II Ираклипе 1758 çулта вăрçă пĕрлешĕвне кĕрет.
XVIII ĕмĕрте Имерети патшисем пĕрре çеç мар Раççейрен пулăшма йăлăннă, анчах та Турципе хирĕçес мар тĕллевпе çакна пурнăçа кĕртеймен. 1769 çулта ĕнтĕ Екатерина II Грузие Тотлебен генералăн (каярах, раççей çарне илсе тухиччен, ăна Сухотин генерал улăштарнă) корпусне янă. Тотлебен Имеретири турккă карманĕсене, Кутаиси хулана çĕнтерсе илнĕ. Çаплах вăл Поти карманне хупăрланă. Раççей çарĕ, кунта нумай тăман пулсан та, çак вăрçă ăнăçĕсем Турципе килĕшӳ хутне çырма çăмăллăх панă: Кӳчук-Кайнарджа вырăс-турккă килĕшĕвĕпе 1774 çулта Имерети Турцие парăмне пăрахăçланă. Тотлебен ткртса илнĕ кармансене турккăсене тавăрса паман.
1811 çулта Имерети патшалăхĕ Раççей империн Имерети облаçĕ шайне куçнă.
Çавăн пекех
Категори:Грузи кун-çулĕ
Золотовсем
Золотовсем — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Синер ялĕнчи паллă ăру çыннисем.
Хушамачĕ пуçланса кайни
Çак хушаматпа хăйсене палăртассиччен Синер ялĕнчи чаплă ăрăвĕн темиçе хушаматлă çемьесем пулнă: Гордеевсем, Васильевсем, Николаевсем... Чĕмпĕрти чăваш вĕрентӳçĕсен шкулĕнче пĕлӳ илнĕ Василий Гордеевич Гордеев хăйсен тăванĕсем умĕнче çапла сăмах тытнă: "' ... Пирĕн пысăк ăру ӳссе-саралса пырать. Хĕрарăм йĕррипе те, арçын йĕррипе те çĕнĕрен те çĕнĕ турачĕсем çитĕнеççĕ. Хамăрăн тăван çыхăнăвĕсене палăртма, тăванлăхри хутшăнусене çирĕплетме пĕрлĕхлĕ хушамат кирлех. Çак хушамат Золотов пултăр...'" Мĕншĕн вăл çапла хушамата суйласа илнĕ?
Василий Гордеевич Гордеев XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Хумпуç-Патăрьел шкулĕнче ĕçленĕ чух шкула тĕрĕслеме И. Я. Яковлев пынă. Иван Яковлевич шкулти ĕçсемпе паллашнă, ăна кунта пур енчен те килĕшнĕ, уйрăмах ăна В. Г. Гордеев çамрăк вĕрентӳçĕн пултаруллă ĕçĕ илĕртнĕ. "'Ылтăн çын эсир, Василий Гордеевич! Сирĕн ĕçсемпе паллашсан чун савăнать'," — тенĕ вара хальхи чăваш çырулăхĕн патриархĕ. Çак мухтава асăнса-хисеплесе ĕнтĕ Золотов хушамат çуралать.
Кун-çулĕ
Йăх йĕркине тĕпчес ĕçе Николай Яковлевич Золотов пуçарса янă. 1964 çулта вăл йăх-тĕпĕн схемине туса хатĕрленĕ. Ку таранччен 900 çынна тупса палартнă. Çак хисепĕн шутне 1779 çулта çуралнă хысна тытăмлăхĕнчи (ведомствинчи) Иван Федоров ясак çĕр ĕçлекенĕ пуçлать (Ревизские сказки Аликовской волости Ядринского уезда от 18 марта 1834 года). Граждан вăрçине Золотовсен йăхĕнчен улттăн хутшăннă, виççĕшĕ киле таврăнайман, Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине кайнă вунтăватă çынран улттăшĕ çапăçу хирĕсенче пуçĕсене хунă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Генеалоги Категори:Хушаматсем Категори:Чăвашсем
Кĕçĕн Талажанка
Кĕçĕн Талажанка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Талажанка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Речной
Речной, — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Кĕçĕн Талажанка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Речной
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Ступка Богдан Сильвестрович
СССР халăх артисчĕ (1991). СССР патшалăх парнин лауреачĕ (1980). Украина Паттăрĕ (2011).
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Львоври М. Заньковецкая ячĕллĕ театр Категори:Пайăр çынсем:И. Франко ячĕллĕ Киев театрĕ Категори:Украина культура министрĕсем Категори:«Хастарлăхшăн» украин орденĕн тулли кавалерĕсем Категори:Карпенко-Карий ячĕллĕ театр институтĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Карпенко-Карий ячĕллĕ театр институчĕн вĕрентӳçисем Категори:Ылтăн ăмăрткайăк парни лауреачĕсем Категори:«Триумф» парни лауреачĕсем Категори:«Ника» парни лауреачĕсем Категори:Хрусталлĕ Турандот парни лауреачĕсем Категори:Украина ССР халăх артисчĕсем Категори:Украина ССР тава тивĕçлĕ артисчĕсем Категори:СССР кинематографисчĕсен Пĕрлешĕвĕн пайташĕсем Категори:Раççей кинематографи ӳнерĕн «Ника» академин академикĕсем Категори:Киев чыслă гражданĕсем Категори:Байково çăвине пытарнисем Категори:Чĕре чирĕпе вилнисем
Корека
Корека, Coreca — Козенца провинцинчи (Итали) Амантея коммунин пайĕ тата порчĕ.
Географи
Тăрăхăн çĕрĕсем Тиррена тинĕсĕн таврашĕнче, Амантеа хуларан кăнтăралла, Кампора-Сан-Джованни территорипе юнашар, выртаççĕ. Кунта ытларах чуллă сăмсах, хулан варри - айлăмра. Çаплах сăртлă çĕрсем тата сарлака пляжсем. Климачĕ çемçе.
Экономика
Основным источником доходов Кореки, как и соседнего округа Кампора-Сан-Джованни, является туризм и гостиничный сектор, довольно развитый благодаря красоте побережья: Скалы Корека c 1960-х годов пользуются популярностью у фотографов, а также у радиолюбителей.
Есть также несколько небольших фабрик — в сфере пищевой промышленности, механического производства и изготовления мебели.
Пурăнан вырăнсем
Корека территоринче çак ялсем пур:
Площадь Мадонны дельи Анджели (Богоматерь Ангелов)
2 апреля 2003 года, с муниципальной резолюцией, работы по строительству площади начались 5 мая 2005 года, но на небольшой, но живописной площади расположены летние события в деревне, а с 2015 года имя Мадонны дельи Анджели это для близость к маленькой церкви, а также наличие небольшой ниши со статуей Богоматери. Площадь обрабатывается, очищается и поддерживается в коммунальном пользовании местной туристической ассоциацией с 2013 года.
Церковь Богоматери Ангелов
1 октября 1964 года начались работы по строительству церкви Корека, которая будет посвящена Богоматери Ангелов, работа, завершающаяся в 1965 году в присутствии авторитетов того времени, современного стиля, но очень трезвого, способного чтобы провести 65 человек. Каждый год во время патронального праздника (22 августа) на улицах центра деревни проходит процессия.
Пещеры Кореки
В этом районе очень важны железные рудники древней Темезы, затем во время Второй мировой войны в качестве убежища для местных жителей и для англо-американских солдат, которые использовали их в качестве складов. Позже он использовался для рождественских и пасхальных мероприятий до начала 2000-х годов
Башня Кореки или "Турриэлла"
Эта башня, частично рухнувшая на первом этаже, имеет некоторое историческое значение, поскольку она является тиглем стилей, которые соблюдались на протяжении веков и использовались главным образом в качестве арабов, затем норманны и различные лорды территории, «Нацистские войска прибыли, а затем объединились во Второй мировой войне. Он расположен к северу от деревни Корека, на склонах холма Тувуло. Вы легко доберетесь до дороги Тоннара на север и по дороге от Маринеллы на юг.
Фотогалерея
Категори:Итали порчĕсем Категори:Итали тăрăхĕсем
Икĕпат-ливи вăрçи (1977)
Икĕпат-ливи вăрçи — Икĕпатпа Ливи хушшинче 1977 çулта пулса иртнĕ хĕçпăшаллă хирĕçӳ. Çапăçусем темиçе кун пынă, нихăш енĕ те çĕнтереймен.
Каçăсем
Категори:XX ĕмĕрти вăрçăсем Категори:Икĕпат вăрçисем Категори:Ливи вăрçисем Категори:1977 çулăн вăрçисем Категори:1977 çул Ливире Категори:1977 çул Икĕпатра Категори:Истори Категори:Вăрçăсем
Аçтăрхан кĕпĕрни
Аçтăрха́н кĕперни — Раççей империн тата РСФСР (1917-1928) администрациллĕ виçи. Кĕпĕрне хули — Аçтăрхан.
Каçăсем
Категори:Аçтăрхан кĕпĕрни Категори:1717 çулта килнисем Категори:1928 çулта çухалнисем
Болотная (Васюган юппи)
Болотная — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
284
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кундыш
Кундыш — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Маймонга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 4 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Кундыш
Шингак-Куль
Шингак-Куль — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 3050 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452140, ОКАТО кочĕ — 80257875001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Энгельс (пĕлтерĕшĕсем)
Энгельс:
Çĕн Мертлĕ
Çĕн Мертлĕ, — Тутарстанри Пăва районне кĕрекен чăваш ялĕ.
Халăх йышĕ ял тытăмĕ
Виçĕ кас: Хĕрлĕ Çар, Партизан, Çĕнтерӳ урамĕсем.
Кун-çулĕ
Яла 1880-мĕш çулсенче Кивĕ Мертлĕ çыннисем никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Пăва районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан
285
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Лари
thumb Лари, — Грузи патшалăхĕн укçи. ISO 4217 тăрăх унăн кочĕ: GEL. 1 лари = 100 тэтри.
Грузине 1995 çулхи юпа уйăхĕн 2 Эдуард Шеварднадзе ертсе пынă чухне хута кĕртнĕ. Ятне Лари ятлă укçана Грузи патшалăхĕн историĕн вăтам ĕмĕрĕсенче усă курнăран панă.
Хут укçасем
Хут укçăсене Францире пичĕтленĕ. Патшалăх вĕсене пичĕтлемешкĕн 5 млн укçă пĕтернĕ. Кайран укçасене Голландире, евро укçине пичĕтленĕ çĕртре пичĕтленĕ. Хут укçасем çинче Грузи халахĕн чи паллă çыннисене ӳкренĕ:
Категори:Грузи Категори:Валютăсем
Кĕçĕн Туеска
Кĕçĕн Туеска — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Мăн Туеска юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Эсливанова Капитолина Никитична
Эсливанова Капитолина Никитична (качча тухсан — Максимова, çапах та чăваш культуринче ытларах хĕр чухнехи хушамачĕпе паллă,  Тĕкки картунĕ, Шăмăршă вулăсĕ, Пăва уесĕ, Чĕмпĕр кĕперни, халĕ Чăваш Республикин Шăмăршă районĕ, 1893, чӳк, 7  —   Мускав,  РСФСР, СССР, 1979, çу, 16) — юрăç, 1913-мĕш çулта Чĕмпĕр хулинче  М.И.Глинка композиторăн "Патшашăн хунă пурнăç" оперăпа лартнă спектакле  хутшăннипе паллă. Çавăн пекех вăл паллă чăваш мусăкçисен (Ф.П.Павлов, С.М.Максимов, Г.С.Максимова, В.С.Максимова, А.А.Петров) пурнăçĕнче тата пултарулăхĕнче çав тери пысăк вырăн йышăнни те куçкĕрет.
Кĕçĕн Туеска
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Тури Аллагуват
Верхний Аллагуват — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 132 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453188, ОКАТО кочĕ — 80248802002.
Эсливанова Капитолина Никитична
Биографи
Чĕмпĕрти чăваш шкулне пĕтернисен йышĕнче Капитолина Эсливанована тата унпа пĕртăваннисене (йăмăкĕсене) пурне те "вырăс" тесе палăртнă, — ытти çăлкуçсем урăхла çирĕплетеççĕ, "чăваш" теççĕ. Çакă, пĕр енчен, питĕ тĕлĕнмелле пек. Тепĕр енчен, кунта тĕлĕнмеллиех те çук-тăр. Мĕншĕн тесен 1910-1911-мĕш çулсенчи  лару-тăрăва кăтартакан пĕр документра Чăваш Ишлĕ ялĕнче вырăссем (кусене малтан асăннă) тата чăвашсем (кусене кайран асăннă) пурăнаççĕ тесе палăртнă. Çапла вара, Эсливановсен йăхăнче чăнах та "вырăс юнĕ" текенни пулма пултарнă. Хальхи вăхăтра Чăваш Ишлĕ ялĕнче вырăссем те пурăнаççĕ текен хыпар çук. Вырăссен тăхăмĕсем паянхи куна чăвашсем хушшинче "ирĕлсе" пĕтнĕ пулмалла. Чăваш Ишлине вырăссем килсе вырнаçасси, сăмахра, крепостла йĕркене пăрахăçланипе (1861) çыхăнма пултарнă.
Тури Аллагуват
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Эсливанова Капитолина Никитична
Биографи
К.Н.Эсливанован несĕлĕсем:
Тури Аллагуват
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕпуç районĕ
Эсливанова Капитолина Никитична
Биографи
Капитолина Никитичнан хĕрĕ Галина Степановна Максимова хăйĕн "О пережитом" аса илĕвĕнче пĕлтернĕ тăрăх вĕсен "Эсливанов" хушамачĕ "Ĕçлĕ Иван" сăмах çаврăнăшĕнчен тухнă пулать. Шел, ку хыпара ытти çăлкуçсемпе çирĕплетме халлĕхе май çук.
Матак шкулĕнче вĕреннĕ. Унтан Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче ăс пухнă. Ăна пĕтерсен çав шкултах вырăс чĕлхи тата мусăк вĕрентмешкĕн юлнă. 1917-мĕш çултан пуçласа Кăнна Кушкинче тата Вăта Тимĕрçенте ачасене вĕрентнĕ. Каярахпа каллех Чĕмпĕре куçса килнĕ те Совпартшкулăн чăваш, ирçе, тутар уйрăмĕсенче тата Милици шкулĕнче вырăс чĕлхи вĕрентнĕ.
Юлашки çулĕсене Мускавра, хĕрĕсем патĕнче, пурăнса ирттернĕ. Вăрçă вăхăтĕнче çеç Вера хĕрĕпе пĕрле Мордва республикинче пулнă.
Мускавра пурăннă вăхăтсем пирки Александра Васильевна Александрова патне Поля Порфирьева текен çын Мускавран çырнă çыруран пĕлме пулать кăштах :
Асăнмалăх
Беллетристикăлла литературăран :
Килйыш
Венчете тăни 1913-мĕш çулхи майăн 26-мĕшĕнче Чĕмпĕрти чăваш шкулĕн çумĕнчи Сăваплă Хакăл Апостолсем çине Аннин чиркĕвĕнче пулса иртнĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Чăваш педагогĕсем Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен Категори:Пайăр çынсем:Шăмăршă районĕ
286
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Глазунов Пётр Алексеевич
Глазунов Пётр Алексеевич Глазуноў Пётр Аляксеевіч — (20.02.1920-08.03.1992), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 23. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Балтиçум фрончĕн 14-мĕш сывлăш çарĕн 305-мĕш штурмлакан авиаци дивизин955-мĕш штурмлакан авиаци полкĕн командирĕн çумĕ, капитан.
Проза
Проза (лат. prosa) — çыруллă калаçу е пĕр-пĕрне каласа пани. Уйрăм йĕркесем çине пайламан текст. Мĕн сăвă мар — çавă пĕтĕмпех проза: текста йĕркелемелли вĕсенчен урăхла "виççĕмĕш" меслет çук.
Проза малтанах ĕç йĕркисем, публицистика, тĕн йăлисем, ăслăх, аса илсе каланисен тĕсĕсемпе аталанса пынă. Калавсем, повеçсем, романсем нумайăшле эпос евĕр пулнă, лирикăпа эмоци поэзинчен ăс çивчĕлĕхĕпе уйрăлса тăнă; XIX ĕмĕртенпе сăмах ӳнер хушшинче пĕрремĕш вырăна тухать.
Çаплах лирикăллă проза та, философиллĕ лирика та пулать.
Прозăри литература жанрĕсем
Жанр ăнлавĕ пултару ĕçĕн ĕлкине мар, ăшлăхне палăртать пулсан та, жанрăн чылайрахăшĕ е поэзи çырăвне (поэма, пьеса), е прозăна (роман, повеç) кĕрет. Çакăн пек уйăрнине тӳррĕнех йышăнмалла мар, мĕншĕн тесен тĕрлĕ жанрсенче ĕçсене хăйсен мар ĕлкипе çырнисем чылай тĕл пулать. Çакăн пек тĕслĕхсене вырăс сăвăçĕсен сăвă ĕлкипе хайланă романĕсемпе новеллисем çирĕплетеççĕ: (Пушкинăн «Граф Нулин», «Домик в Коломне», «Евгений Онегин», Лермонтовăн «Казначейша», «Сашка». Унсăр пуçне, проза ĕлкипе те, сăвă ĕлкипе те çырнă жанр (юмах) пур.
Кармалка (Ереуз юппи)
Кармалка (приток Ереузы)  — Раççей территоринчи юханшыв. Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Ереуз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Кинель бассейнĕ
Романовка (Кармаскали районĕ)
Романовка  — Пушкăрт Республикин Кармаскали районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 6 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453029, ОКАТО кочĕ — 80235823011.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кармаскали районĕ
Кĕçĕн Хвойка
Кĕçĕн Хвойка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Автобус (ял)
Автобус, — Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕнчи ял. Саланка юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 9 çын, çав шутра 6 арçын, 3 хĕрарăм пурăннă.
Верхний (Чышма районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
287
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Куромша
Куромша — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сулахай çыранĕпе, 100 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Карели фрончĕ
Воронеж фро́нчĕ — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи Хĕрлĕ Çарăн 1941-44 çулĕсенчи операци пĕрлешĕвĕ.
Каçăсем
Категори:Совет фрончĕсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче Категори:Карели Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин тапхăрĕнче Категори:Совет-финн вăрçи (1941—1944)
Дубовка
Вутлан, — Чăваш Енри темиçе ял ячĕ.
Категори:Чăваш Енĕн ялĕсем
Тăхлан (пĕлтерĕшсем)
Тăхлан:
Çавăн пекех
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Калабри апат-çимĕçĕ
Калабри апат-çимĕçĕ — Калабри регионĕнче сарăлнă апатлану йăли.
Пĕрлехи хыпар
Кунти апат-çимĕç уйрăмлăхĕ — кăнтăр итали, анлăрах каласан — вăтаçĕр тĕсĕ, унта аш-пăш (сысна, така, качака), пахча (уйрăмах баклажансем) тата пулă çимĕçĕ кĕрет. Апат-çимĕçе — пĕтĕм Италири пекех — пастăпа (чуста пек макарон) тĕхĕмлеççĕ. Италин ытти регионĕсемпе танлаштарсан, климат ырлă пулманнипе е тыр-пул сахал килнипе калабрисем çимĕçе упрама вĕреннĕ. Çавăнпа вĕсем аш-какая е пахча çимĕçне оливка çăвĕнче упраççĕ, кăлпасси тата сивĕтнĕ какай ассорти (Sopressata, Nduja), çыран çумĕнчи зонăра — пулăна (сабли, сардина (sardelle rosamarina) тата треска (Baccalà)) тĕтĕмлеççĕ.
Вырăнти хăйне евĕр çимĕç
Десертсем — ăшаланă, пыл сĕрнĕ пылак кукăльсем (Cudduraci, scalille или scalidde) е бисквит евĕр пĕçернисем (сăмахран, 'nzudda).
Асăрхавсем
*
Первомайски (Йĕпреç районĕ)
Первомайски — Чăваш Республикин Йĕпреç районĕнчи паççулкка.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Хал
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Вильгельм Шотт
Вильгельм Шотт ((Wilhelm Schott, 1802, авăн, 3, Майнц — 1889, кăрлач, 21, Берлин, Гермвни) — нимĕç филологĕ, анăçа тĕпчекен, чăваш чĕлхи тĕпчевçи.
Пурнăçĕ
1802 çулхи авăнăн 3-мĕшĕқнче Майнц хулара çуралнă.
Малтанлăха Вильгельм Шотт ăнăçри ази чĕлхисене Берлин университетĕнче вĕреннĕ. 1833 çулта пуçласа китай чĕлхи çинчен докладсем вулатччĕ. 1838 çултанпа Майнц университетĕнче ятарлă профессорта ĕçлеме пуçланă. Турккăлла, персилле, китайла, манчурла, монголла, тибетле, финнла, венгрла, чакатайла, яппунла вĕрентнĕ.
Ĕçĕсем
"De Lingua tschuwaschorum" (Чăваш чĕлхи), 1842, кĕнеке авторĕ. Ку вăл — пĕрремĕш наука грамматикин (фонетикăпа морфологи) кĕске очеркĕ. Тĕпчевçĕ чăваш чĕлхинчи ротацизмпа ытти тĕрĕк чĕлхисенчи зетацизма (терминĕсене асăнмасăр) пуçласа асăрханă.
Урăх ĕçĕсем:
Литература
Категори:Германи тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:Чăваш чĕлхин тĕпчевçисем Категори:1802 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 3-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Кăрлачăн 21-мĕшĕнче вилнисем Категори:1889 çулта вилнисем
Глазыкин Николай Георгиевич
Глазыкин Николай Георгиевич — (18.12.1910(5)-22.06.1939), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 29. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш çар ушкăнĕн 22-мĕш пĕтерекен авиаци полкĕн командирĕ, майор.
288
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тушети
Тушети (თუშეთი, Тушети) - Грузин çурçĕр-тухăçĕнчи историллĕ туçи çĕрĕ.
Тавралăхĕ
Тухăçра, Анди Койсу анат юхăмĕнче, раççей Дагестанĕн çĕрĕсем пуçланаççĕ.
Халăх йышĕ
Çак çĕрсенче грузинсен тушин этносĕпе пысăках мар нах халăхĕ бацбийсем (цова-тушинсем) грузинсен сĕмĕнче пурăннă.
Сурăха ĕрчетсе пурлăх туса пурăнаççĕ.
1840-мĕш çулсем тĕлне облаçре пурăнан халăха тăваттă пĕрлĕлĕхе пуçтарнă: Гометцари, Чакма, Пирикити тата Цова (байби).
Вăхăт иртнĕçем хăшпĕр çынсем кăнтăралла, Кахетине пурăнма куçнă. 1950-мĕш çулсенче ытларахăш халăх Алазань айлăмне куçнă: тушин-грузинсем Квемо-Алвани ялне, бацбисем — Земо-Алвание.
Халĕ вунна яхăн Тушети ялĕнче пурăнаççĕ, хĕлле пурĕ те Кахетие каяççĕ.
Мартынов Владимир Иванович
Влади́мир Ива́нович Марты́нов (20.02.1946, Мускав) — совет тата раççей композиторĕ, мусăк пĕлӳçи тата философ.
Тушети
Каçăсем
*
Мартынов Владимир Иванович
Биографи
1970 çулта Владимир Иванович Мускаври консерваторире (Н. Сидельников композици класĕнче) вĕренсе тухнă, 1973 çулта Мускаври электронлă мусăкăн экспериментлă студинче ĕçлеме тытăннă. Мартынов арт-рок жанрне кăмăлланă: 1977 çулта Форпост рок-группăна йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:1946 çулта çуралнисем Категори:Нарăсăн 20-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Раççей мусăк пĕлӳçисем Категори:Опера композиторĕсем Категори:Раççей кинокомпозиторĕсем Категори:Мускаври консерваторире вĕренсе тухнисем Категори:Раççей флейтисчĕсем Категори:Реквиемсен авторĕсем Категори:МПУ философи факультечĕн вĕрентӳçисем Категори:Минимализм композиторĕсем Категори:«Кинотавра» призёрĕсем
Глухая (Васюган юппи)
Глухая — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Васюган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Тăмпарлă
Каçăсем
Категори:Тутарстанри Павлă районĕн ялĕсем Категори:Тутарстан
Караяр (Аллагуватский сельсовет)
Караяр  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕпуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 48 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453188, ОКАТО кочĕ — 80248802003.
Вандалсем
Истори
Пирĕн эрăн пĕрремĕш пинçуллăхăн пуçламăшĕнче Балтика тинĕсĕн хĕрринче (Пшеворск культури) пурăннă. Каярах кăнтăралла куçма пуçланă — Силезипе Моравине çитнĕ. Унта вара вĕсем икĕ пая пайланнă: хасдингсемпе силингсем çине.
Хуннсем хĕснине пула V ĕмĕр пуçламăшĕнче алансемпе пĕрле анăçалла куçма тивнĕ. 407 çулхи кăрлач уйăхĕн 1-мĕшĕнче вĕсем франксене çĕмĕрсе тăкса Рим империне кĕрекен Галлине çитнĕ. 409 çулхи юпа уйăхĕн 13-мĕшĕнче вĕсем Пиреней çурутравне çитсе унта пурăнма тытăннă. 417-418 çулсенче вĕсене хирĕç Рим исперийĕ пуçарнипе вестготсем тухнă. Темиçĕ çапăçу хушшинче силингсене ним юлми çапса çĕмĕрнĕ. Хасдингсем вăл вăхăтра çурутраван кăнтăр енне çитме май тупса 429 çулта Çурçĕр Африкăна куçнă. 439 çулта вĕсем унта патшалах йĕркеленĕ, тĕп хулине Карфагена тунă. Вăл патшалăх 533 çулчченех пурăннă. 533 çулта Верисарий ертсе пыракан Тухăç Рим империйĕн çарĕ вандалсене тĕппипех çапса çĕмĕрнĕ.
Каçăсем
Категори:Герман йăхĕсем Категори:Çухалнă халăхсем
Годагисл
Годагисл, — вандалсен патши.
Кун-çулĕ
401 çулта Рецине ухтарса тухнă. 405 çулта Анăç Рим империйĕн Стилихон çарпуçĕ Италин çурçĕр енче тĕрлĕ йăх çыннисенчен йĕркеленĕ Радагайс çарĕпе çапăçма тивнĕ. Ку самантпа усă курса Годагисл 405 çулта Рейнпа Неккар тăрăхне çитнĕ.
Эпопея
Эпопе́я (ἐποποιΐα, «сăмах, каласа пани» +  «тăватăп»):
Годагисл
Кун-çулĕ
Рейн урлă каçнă чухне франксемпе çапăçма тӳр килнĕ. Лешĕсем ку çĕре Рим империйен федерачĕсем шутланнă май сыхланă пулнă. Годагисл франксене çĕнеймен, çапăçура пуçне хунă.
Категори:Вандал патшисем
Эпопея
Эпопея тымарĕсем халаплăхран, фольклортан тухаççĕ.
Кун-çулĕ
XIX ĕмĕрте роман-эпопея жанрĕпе çырма пуçлаççĕ (Лев Толстой, "Война и мир").
Аннесен кунĕ
Аннесен кунĕ
«Çынăн мĕн пурлăхĕ çынра çемьере çуралать», - çавăн пек çырнă вырăс писателĕ А.Платонов. Ашă пурлăх, чăнлăх, кăмăллăх тата ытти те килте аннернен çуралать. Ăнсăртран мар ĕнтĕ, ачан пĕрмĕш сăмахĕ-«анне».
Енчен те мĕн ачаран çын амĕшĕн куçĕнчен пăхма вĕренеймест пулсан, тата унăн куçĕнче хуйхă е канлĕх кураймасан, вара пĕтĕм пурнăçа çын хăй никама кирлĕ мар пулса юлать.
«Яланах анне пултăр!» - çакăн ятлă кану концертчĕ, аннесен кунĕ валли, ачасен библиотекинче иртнĕскер-А. Гайдар хис. яч. аннесене валли ТОС «Кукшумка». Кану каçне уçса, ТОС «Кукшумка» председателĕ Федорова А.В. каланă, аннесен вырăнĕ пурнăçра питĕ уйрăмлă вырăн йышăнать… Пĕр сăмах çеç «АННЕ» тени пире чуна кĕрмесĕр юлма пултараймасть…», - çакна палăртнă вăл. Кану кунĕ иртнĕ вăхăтра анне ячĕпе сăвăсем тата юрăсем шăрантарнă…
Волков Геннадий Никандрович
Волков Геннадий Никандрович (1927, юпа, 31, Чăваш АССР, Елчĕк районĕ, Аслă Елчĕк ялĕ - 2010, раштав, 27, Шупашкар, Чăваш Республики) — тĕпчевçĕ, педагог, педагогика ăслăхĕсен тухтăрĕ (1967), профессор (1968), çыравçă, куҫаруҫӑ, критик, Чӑваш АССР тава тивĕçлĕ вĕрентӳçи (1987), Раҫҫей Федерацийӗн тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕ (2001), СССР Педагогика ăслăх академийӗн К.Д.Ушинский ячӗллӗ премийӗн лауреачӗ (1967), Германири Эрфурт университечӗн хисеплӗ тухтăрĕ (1982), Кӑркӑс ССР халӑха вӗрентес ĕç отличникӗ (1987), Саха Республикин халӑха вӗрентес ӗҫӗн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ (1992), Калмăк, Тыва республикин тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕ (1997), Чӑваш Республики н, Калмӑк Республикин, Елчӗк районӗн хисеплӗ гражданинӗ (1997), Чӑваш Республикин патшалӑх премийӗн лауреачӗ (2006)
Темиçе ылтăн медале тивĕçлĕ пулнă.
Пурнăçĕ
1949 çулта Чăваш педагогика институчĕн физикăпа математика факультетĕнчен, 1952 çулта Хусанти педагогика институчĕн аспирантуринчен вĕренсе тухнă.
1952-1972 çулсенче Чăваш педагогика институтĕнче аслă вĕрентӳçĕ, педагогика кафедрин доценчĕ, проректор пулса ĕçленĕ. 1972-1993 çулсенче Раççей Федерациĕн çутĕç министерствин наци шкулĕсен ĂТИ секцин ертӳçи пулнă. 1972-1982 çулсенче Эрфуртри аслă педагогика шкулĕнче вĕрентнĕ.
Ăслăх ĕçĕсем
Геннадий Волков 500 ытла ăслăлăх ĕçĕ, вĕсем шучĕнче 27 монографи çырнă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Раççей педагогĕсем
Аджари
thumb|right|200px|Аджари ялавĕ Аджари автономи республики (აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა) — Грузин аякри кăнтăр-анăçĕнчи авалхи, географи тата политика-администрациллĕ çĕрĕ.
Географи
Кăнтăр енче Турципе (121 çм) чикĕленет, анăç тата çурçĕр-анăç çĕрĕсем Хура тинĕсе тухаççĕ. Аджари лаптăкĕ — 2,9 пин тăваткал çухрăм, пурăнан халăх йышĕ 400 пин çынран ытла (грузинсем). Аджари территорине çутçанталăк уйрăмлăхĕсем енчен иккĕне пайлама пулать — тинĕсçум тата туçи. Тинĕсçум Аджарире субтропик зонăри çулталăкри ăшă вăтам температура (+14,5 градус, çак чухне хĕллехи чи сивĕ уйăхри — кăрлачри — температура +6,5 градус), питĕ нӳрĕклĕ (вăтамран çулта 2500 мм) тата хĕвеллĕ кунсем тăраççĕ. Аджарин çыран çумĕнчи субтропикĕсем нӳрĕк кĕçĕн тĕсне кĕреççĕ, çурçĕр тата Анăç Хура тинĕс çумĕнчи типĕ вăтаçĕр тинĕс тропикĕсенчен уйрăлса тăраççĕ.
Климат
Туçи Аджарире Хура тинĕс сĕмне тусем картлаççĕ, çавăнпа кунти сывлăш типĕрех. Тусен вăтам çӳллĕшĕ: 2000—2500 м. Годерс (2025 м) урлă Батуми — Ахалцихе патшалăх шайĕнчи автомобиль çулĕ иртет. Хулара, тинĕс шайĕнчи 920 м çӳллĕшĕнче, кăрлач уйăхĕнчи вăтам температура +1 градус, утă уйăхĕнче +19 градус.
Гидрографи
Аджарири мĕнпур юханшыв Хура тинĕс бассейнĕ шутне кĕрет. Чи тулли шывлă юханшыв — Чорох, вăрри Грузире вырнаçнă (Чорох Аджари территорипе 26 çм юхать), çаплах Аджари территоринче Чорохăн иккĕ юпă пур — Аджарисцкали тата Мачахела. Хура тинĕсе Кинтриши, Чаквисцкали, Королисцкали шывсем юхса кĕреççĕ. Аджарири тулли юханшывсен питĕ пысăк гидроэнергетика потенциалĕ (1,2 млрд кВт çити).
Демографи
Республикăра юлашки халăх çыравĕпе 333 953 çын (çĕр-шыври 9,0 % халăх) пурăннă.
Наци йышĕ, 2014 çулхи халăх çыравĕпе:
Этноссем хушшинчи хутшăнусем республикăра лăпкă тăраççĕ, Совет Союзĕ аркансан тăван çĕр-шывран чылай çын тухса кайнă, вырăсла калаçакан çынсен шучĕ сахалланнă.
Сив курăкĕ
Сив курăкĕ, çавăн пекех ахаль циккорий (Cichorium intybus) — астра, е кăткăс чечеклисен йышне тата циккорий евĕрлисен ретне кĕрекен икĕ çул е нумай çул ӳсекен курăк тĕсĕ. Рет шутĕнче килте ӳстермелли икĕ тата 4-6 хăй тĕллĕ ӳсекен тĕс.
Аджари
Демографи
1989 çулхи халăх çыравĕпе:
Сив курăкĕ
Пĕрлехи хыпарсем
Тăпрара тарăн вăрăм çирĕп тĕнĕл тымар яракан ӳсентăран. Хытă вертикальлĕ çĕре кĕнĕ кĕпçи иккĕмĕш çура кăна тухать. Чечеккисем чĕлхе евĕр, пысăк, икĕ арлăхлă, ытларах кăвак тĕслĕрех, сайрарах кĕрен е шурă тĕслĕ, вĕсем çулçăн çӳлти пайĕнчен çитĕнекен кĕске кĕпçи çинче вырнаçнă. Чечекĕсем икĕ хутчен хупланă карçинккара, тулаш çулçисем кĕскерех, каялла тавăрса хунăскерсем, шалтисем тӳррĕн тăраканнисем. Чечексем умлă-хыçлăн çӳлелле уçăлаççĕ, çумăрлă çанталăкра тăтăшах хупă. Улми кĕске хупăллă пиллĕк енлĕ хохолок. Сив курăк нӳрĕке юратать, ытла çумăрлă çанталăка камăлламасть.