cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вивьен Ли
Тĕнчери чаплăхĕ
thumb|230px|Вивьен Ли «Тăвăл тăпăлтарнисем»(1939) Çав хушăра Холливудра васкасах « Тăвăл тăпăлтарнисен»(1939) Скарлетт рольне выляма актриса шыранă. Вивьенăн американ агенчĕ ăна çак роле 1938 çулхи нарăс уйăхĕнче сĕнет. Çав уйăхрах Дэвид Сэлзник унăн «Англи çинчи вут-çулăм» тата «Янкисем Оксфордра» ĕçĕсемпе паллашать, çак самантран Вивьен çак роле выляс текенсен хушшинче чи пĕрремĕш пулса тăрать. Нарăспа çурла тапхăрĕнче Сэлзник унăн пĕтĕм акăлчан ĕçĕсене пăхса тухать. Юпан 18-мĕшĕнче Сэлзник фильм режиссёрĕ Джордж Кьюкор патне вăрттăн çыру ярать: «Эпĕ çак çĕнĕ хĕре шанатăп». Вивьен Лос-Анджелеса Оливьепе юнашар пулас сăлтавпа пурăнма куçать. Майрон Сэлзник (Дэвидăн шăллĕ) — вăл Оливье агенчĕ пулнă — чиперккепе тĕл пулсан, Вивьенпа Оливьене Дэвид патне илсе каять. Тепĕр куннех Вивьен сценари пайне Сэлзник умĕнче вулать. Сэлзник хăйĕн арăмĕ патне çапла çырать: «Скарлетт — шанчăксăр лаша, çавах питĕ илĕртӳллĕ курăнать. Çакна сана питĕ вăрттăн уçса калатăп: выляма тивĕçлисен йышĕ Полетт Годдар, Джин Артур, Джоан Беннетт тата Вивьен Ли çеç юлчĕ.» Режиссёр Джордж Кьюкор пурин шухăшĕпе те килĕшет, «çав тери чарайми» тесе Вивьена асăнать. Тепĕртакран хĕр хăйĕн рольне туянать.
Чи малтанхи кунсенчи ĕç Вивьена йывăр килет. Кьюкора ĕçрен хăтарса ун вырăнне Виктор Флеминга илнĕ, унпа Ли тăтăшах хирĕçнĕ. Оливия де Хэвиллендпа (Мелани Гамильтон) пĕрле вăл вăрттăн Кьюкорпа тĕл пулса канашланнă. Вивьен Кларк Гейблпа (Ретт Батлер) тата унăн арăмĕпе, Кэрол Ломбардпа, çаплах де Хэвиллендпа туслашса каять, анчах та Лесли Говардпа (Эшли Уилкс) тавлашнă — вĕсен иккĕшĕн темиçе хĕрӳ эпизодра пĕрле вылямалла пулнă. Çаплах эрнере 7 кун, пĕрмаях каç ларичченех, ĕçлемелли питĕ кӳрентернĕ, Çĕнĕ Йоркра ĕçлекен Оливьепе тĕл пулайманнипе тунсăхланă. Ли Холман патне çапла çырнă: «Мана Холливуд чуна илмест... Эпĕ нихăçан та çакна хăнăхаймастăп — кинора выляма пачах килĕшмест.»
«Тăвăл тăпăлтарнисем» фильм тӳрех Вивьен Лие тимлĕхпе мухтав кӳрет пулин те, анчах та: Эпĕ — киноçăлтар мар. Эпĕ — актриса. Киноçăлтăр пулни — киноçăлтăр çеç — çак суя хаклăхпа чаплăхшăн тăрмашни чăн пурнăç мар. Актёр ĕç-хĕлĕ вăрăм ĕмĕре, унта яланах сăнарлама çав тери селĕм рольсем пур.»
«Тăвăл тăпăлтарнисем» фильм тивĕçнĕ вунă «Оскар» парни хушшинче хĕрарăм паха ролĕшĕн Вивьен Лие чысланă парне те пулнă. Çаплах вăл чи селĕм актриса ятне «New York Film Critics Circle» йĕркелӳрен тивĕçет.
Туй тата пĕрлĕ проектсем
Джил Эсмонд 1940 нарăс уйăхĕнче Оливьепе уйрăлма килĕшет, Холман та Лие ирĕк парать. Пурнăç тăршшипех вĕсем туслă хутшăнса пурăннă. Эсмондпа Оливье ывăлĕ амăш çумĕĕнче юлать, Вивьен хĕрĕ — Сюзана, ашшĕпе юлать. Çурлан 30-мĕшĕнче Оливьепе Вивьен Санта-Барбарăра, Калифорни штачĕ, мăшăрланаççĕ. Церемонире Кэтрин Хепбёрн тата Гарсон Канин кăна пĕрле пулнă.
200px|Вивьен тата Лоуренс Оливье (1948)|left|thumb Ли Оливьепе пĕрле ĕçлеме Альфред Хичкок режиссёрăн «Ребекка» фильмра роль тупасшăн тăрăшнă. Унăн кинохăтланăвĕсем хыççăн Сэлзник çапла çырать: «Вăл чуна уçса памасăр вылять». Режиссёр каланипе вара, Вивьен нимле хавхалунăлăха та палăртмасть, тĕп роле Оливье парсан тин кускалама тытăнать. Юлашкинчен, Ребекки рольне Джоан Фонтейна параççĕ. Вивьен çаплах Оливье вылянă «Гордость и предубеждение», фильмра та роле илеймест.
Ли Оливьепе пĕрле «Леди Гамильтон» фильмра (1941) выляççĕ, унта Лоуренс Горацио Нельсона, Вивьен - Эммв Гамильтона сăнаралать. Çак роль Ли статусне холливуд çăлтăрĕ шайне хăпартать, фильма тиркевçĕсем ăшшăн йышăннă, халăх кăмăлланă, актрисăн юратнă ĕçĕ пулса тăрать. Фильма АПШ-па Аслă Британире кăна мар, çаплах Совет Союзĕнче те савса пăхнă.
....
thumb|220px|Вивьен Ли 1958 çулта 1946 çулта Торнтон Уалдерăн «The Skin of Our Teeth» пьесинче ăнăçлă вылянă хыççăн ура çине тĕрек тăрать. «Цезарь тата Клеопатра» тата «Анна Каренина» фильмсенчи ĕçĕсем мухтава тухайман.
1947 çулта Оливье рыцăрь пулса тăрать, Вивьен унпа пĕрле Букингем керменне церемоние пынă. Ăна Леди Оливье ятпа чĕнеççĕ, çак титул уйрăлу хыççăн та юлать.
Юлашки кунĕсем
1967 çулхи çу уйăхĕнче Ли каллех туберкулёзăн кассисемпе асапланать. Утă, 7 Вивьен Ли куçне ĕмĕрлĕхе хупать. Унăн кĕлеткине çулăма парса кĕлне Тухăç Суссексри пĕчĕл ял çумĕнчи кӳлĕре сапаланă.
Восточный Лаптюг
Көнчыгыш Лаптюг — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Мала юханшывăн сулахай çыранĕпе, 40 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
144
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Уразаево (Подлубовский ял тăрăхĕ)
Уразаево  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 283 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452364, ОКАТО кочĕ — 80234864008.
Восточный Лаптюг
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Уразаево (Подлубовский ял тăрăхĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Восточный Лаптюг
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Авиаци
Авиа́ци (aviation, avis — кайăк) — атмосферăри вĕçев теорипе практики, çаплах çак ĕç-пуçпа çыхăннă тĕрлĕ тĕслĕ ĕç. Вĕçевсене тухма Авиаци инфраструктурине туса хунă.
Кун-çулĕ
Тĕнче авиаци ĕмĕрне контр-адмирал А.Ф. Можайский уçнă. Вăл тунă сывлăшра ишекен снаряда (самолет) 1882 çулта тунă. Анчах та пĕр конструкцийĕ те тӳпене çĕкленеймен. Сăлтавĕсем: питĕ йывăр тата ун чухнехи (пăс машини) двигательсем авиацире усăллă пулайман,  вĕçев теорине хатĕрлемен, самолётсене «апăр-тапăр» хатĕрленĕ, тата авиации пионерĕсен инженер хăнăхăвĕ çукки.
Вĕçев теорипе практикине нимĕç ăсчахĕ О. Лилиенталь.
РФ права акчĕсем
Гл. 3 Воздушного кодекса РФ от 19.03.1997 № 60-ФЗ.
Ст. 1 Федерального закона «О государственном регулировании развития авиации» от 8.01.1998 № 10-ФЗ.
Каçăсем
* Категори:Транспорт
1856
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Павловка (Нуриман районĕ)
Павловка  — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 4396 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452432, ОКАТО кочĕ — 80245844001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Эволюци
Эволюци, биологи́лле эволю́ци (evolutio — «сарăлни») — чĕрĕ çутçанталăк аталанăвĕн популяцисен генетикăллă тытăмĕ улшăннипе, адаптацисемпе, тĕссем çуралнипе е вилнипе, экотытăм тата биосфера пĕтĕмĕшле трансформациленнипе палăрса тăракан юрилле мар процесĕ.
Каçăсем
Категори:Эволюцилле биологи
Двойница
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Генералов Алексей Петрович
Генералов Алексей Петрович — (3.10.1917(20.09)-13.10.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 02. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Карели фрончĕн 14-мĕш çарĕн 10-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 28-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн миномёт ротин командирĕ, гварди капитанĕ.
Кораккаси
Кораккаси, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта 83 çын (2006) пурнать. Виçĕ урам — Совет, Чул, Сад.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20-мĕшĕ хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕнчен пуçласа хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Софронова Ирина Владимировна
thumb|250px|Ирина Софронова, филолог. Ирина Владимировна Софронова (1978 ç. акан 6-мĕшĕ, Кӳлхĕрри, Вăрнар районĕ, ЧАССР çуралнă) чăваш филологĕ, филологи ăслăхĕн кандидачĕ.
Каçăсем
Категори:И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ вĕрентӳçисем Категори:1978 çулта çуралнисем Категори:Акан 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чăваш филологĕсем Категори:Пайăр çынсем:Вăрнар районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Пăлхарпи
Пăлхарпи — Атам патша хĕрĕ. Пăлхарпи XII ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурпайĕнче пурăннă.
Пурнăçĕ
Аталçи Пăлхар патши Шамкун Шам-Саин Пăлхарпин шăллĕ е пиччĕшĕ пулнă. Вĕсен аслашшĕ — Палук хан патша. Пăлхарпи Улатимĕрпе Суздаль кнеçĕн ывăлне Андрей Боголюбскине качча тухнă. Атăлçи Пăлхар патшипе Вырăс патшалăхне тытакан кнеç тăванлашни политикăлла пысăк пĕлтерĕшлĕ пулăм пулать. Юрий кнеç те, Атам патша та тăванлашнă чухне икĕ халăх хушшинчи туслăха ӳстерес тесе шутланă. Çапла икĕ чаплă çемйе пĕрлешнĕ хыççăн чăваш-пăлхар ăстаçисем вырăссене питĕ илемлĕ керменсемпе чиркӳсем тума пулăшаççĕ. Улатимĕр хулинчи чи чаплă чиркӳсемпе мăнастырсене чăваш-пăлхарсем тунă. Вĕсен шутĕнче Нерли шывĕ хĕрринчи Пукрав чиркĕвĕ. Çак чиркĕве хăпартма чулсене Атăл таврашĕнчен туртса пынă. Малтанласа Пăлхарпипе Андрей килĕшӳллех пурăнаççĕ. Вĕсен виçĕ ывăл çуралать. Пĕрне аслашшĕне хисеплесе Юрий ята параççĕ. Тепĕр икĕ ывăлĕ нумаях пурăнаймаççĕ, вилеççĕ. Анчах та Андрей питĕ чаркаш та хаяр çын пулнă, вăл вăрçăсăр пĕртте пурăнайман. Вăл вара тăванлашнă чăваш-пăлхарсемпе вăрçма шутлать. Çав хушăрах ĕлĕххи килĕшĕве пăсас мар текенсем те тупăнаççĕ. Çапла майпа Суздальпе Улатимĕр кнеçлĕхĕнче икĕ политика ушкăнĕ пулса тăрать. «Хурчкасен» ушкăнне Андрей кнеç ертсе пырать, «кăвакарчăнсен» партине унăн арăмĕ — Пăлхарпи — тытса тăрать. «Кăварçăсем» вара Андрея 1174 çулта вĕлернĕ, тенĕ вырăс чăнлавĕсенче. Анчах та вĕсен Юрийе аслă кнеç тăвас ĕçĕ ăнăçмасть. Пăлхарпин шăпи пирки шанчăк пĕлтерӳсем çук. Ывăлĕ вара кăнтăр еннелле, кабардинецсем патнелле тарать, унтан Грузи çĕрне лекет те Тамара пике-патшан упăшки пулса тарать.
Вуламалли
Категори:Атăлçи Пăлхар
145
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕнçырма
Çĕнçырма, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 399 çын, çав шутра 206 арçын, 193 хĕрарăм пурăннă.
1857
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕнçырма
Истори
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Канаш районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1 хыççăн Тăвай районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Канаш районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3 хыççăн хальхи вăхăтчен Тăвай районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Второй Амбал
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Мехмет Хотша-Челепи
Мехмет Хотша-Челепи (Hamid Çelebi) — XVI ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурпайĕнче пурăннă чаплă чăваш. Вăл Ялкăш Сулейман султан вăхăтĕнче пурăнни паллă.
Пурнăçĕ, ĕçĕсем
Мехмет Хотша-Челепи пурăннă Эçпепе ялĕ Хальхи Вăрмар районе кĕрет. Вăл Исампай ятлă пулнă. Питĕ паллă йăхран. Унăн ашшĕ-аслашшĕсем мăрса пулнă. Хусан ханĕпе туслă пурăннă. Кайран вăл, тем сăлтавпа, ислам тĕнне йышăнать те Мехмет пулса тăрать.
Вара хăйсен ял çыннисем ислам тĕнне пурте илсессĕн хатш тума Меккăна тухса каять. Каялла таврăннă чухне вара Истампула турккăсен султанĕ — Ялкăш Сулейман — патне кĕрет. Сулейман Истампулра хăйĕн академине уçнă пулнă. Истампулра чухне çак чăваш чаплă тĕпчев ĕçĕсем çырать, челепи (академик) ятне тивĕçет.
Ватăла пуçласан Мехмет Хотша-Челепи хăйĕн тăван çĕрне вилме таврăнать. Тăван ялĕнче çынсем ислам тĕнне пăрахнă, чăваш халăх тĕнĕпе пурăнма тытăннă. Çакăншăн çав тери тарăхнипе унăн чĕри татăлса кайнă. Ăна вара ентешĕсем ял çăвине мар, урăх çĕре пытарнă. Кайран тутарсен вĕреннĕ çыннисем Мехмет Хотша-Челепи вилтăпри çине пысăк юпа-палăк лартнă, ун çине ятне-шывне арапла çырса хунă.
Вуламалли
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа
Пурум-Сабун
Пурум-Сабун — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сарм-Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 114 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1858
Вилнĕ
Категори:Çулсем
146
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дмитриевка (Дмитриевка ял канашĕ)
Дмитриевка  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 342 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452157, ОКАТО кочĕ — 80257820001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Ишек (паттăр)
Ишек — XIII ĕмĕрĕн вĕçĕпе XIV ĕмĕр пуçламăшĕ хушшинче пурăннă ятлă-сумлă чăваш.
Пурнăçĕ
Çав тапхăрта Атăлçи Пăлхар Ылтăн Уртана кĕнĕ. Ишек хăй малтан ислам тĕнне йышăннă пулас. Вăл Урта ханĕпе Узбекпа çыхăннă пулнă.
Вуламалли
Категори:Чăваш Ен историйĕ
Денная Волосница
Денная Волосница — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Волосница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Генералов Евгений Иванович
Генералов Евгений Иванович — (21.03.1919-01.07.1997), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 61-мĕш çарĕн 12-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 32-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн перевçĕсен батальонĕн командирĕн çумĕ, гварди капитанĕ.
1859
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Янбатыровка
Янбатыровка — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 30 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452387, ОКАТО кочĕ — 80234864009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Питĕркасси
Питĕркасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Верхнекировский
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Бишкази
Бишкази — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 380 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452157, ОКАТО кочĕ — 80257820002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
147
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Яковлев Валерий Николаевич
Валерий Николаевич Яковлев (1939 ç., авăн 25-мĕшĕ, Чăваш Ен, Шăмăршă районĕ, Виçпӳрт Шăмăршă ялĕ —) — совет, раççей, чăваш театрпа кино актёрĕ, театр режиссёрĕ, СССР халăх артисчĕ (1991), РСФСР халăх артисчĕ - 1981, ЧАССР халăх артисчĕ, РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ - 1975, ЧАССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1970), РФ театр ĕçченĕсен пĕрлешĕвĕн республикăсен канашĕн председателĕн çумĕ.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1939 çулхи авăн 25-мĕшĕнче Шăмăршă районĕнчи Виçпӳрт Шăмăршă ялĕнче çуралнă. Мускаври патшалăх А.В. Луначарский ячĕллĕ театр искусстви институчĕн актёр (1961) тата режисер (1967) факультечĕсенче пĕлӳ пухнă.
Чăваш академи драма театрĕнче режиссер-постановщик (1967-1979), тĕп режиссёр (1979-1990), пултарулăх ертӳçи (1990-па).
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1939 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чăваш Енре çуралнисем Категори:Шупашкарăн хисеплĕ гражданĕсем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ
Вухтым
Вухтым (Вухтом, Вохтом) — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Тулом юханшывăн сулахай çыранĕпе, 1 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 45 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çĕрĕ
250px|thumb Çĕрĕ — металтан тунă кăшăл евĕр, шалта пушă çаврашка. Пӳрне çине капăрлатма е йăла йĕркипе мăшăраланнă чухне ылмаштарса пĕрлешнĕ символ пек тăхăнаççĕ. Çĕрĕсем тикĕс, ӳкерчĕкпе илемлетнĕ тата капăр чуллисем пулаççĕ.
Размерĕсем
Çĕрĕсен размерене тĕнчере темиçе системăпа виçеççĕ:
Асăрхавсем
Категори:Кăшăлсем
ТАМ ТВ
Андина де Мерида телекуравĕ (Televisora Andina de Mérida) (кĕскен АМТ ТК) — Radiodifusora Andina de Mérida, S.A. компанин телеэрешĕ, Мерида венесуэл хулинче ĕçлет.
Кун-çулĕ
ТAM ТВ 1982 çулта Венесуэлăри пĕрремĕш регион телекурав эрешĕ евĕр уçăлать.
2006 çулта телеэреш çумне ТРТ, ОТК, ТВС, Промар ТВ тата Глобал ТВ хушăннă та вăл РТК ятпа палăрать.
ГЛОНАСС
Спутник конструкцийĕ
Спутниксене туса хатĕрлекен пĕрлешӳ: Тĕл ертӳçи: ГЛОНАСC спутникĕсен программă тивĕçтерĕвне (пур совет/раççей спутникĕсем валли те) Модула-2 çине çырнă. Ӗçлеве Excelsior (XDS) çĕнĕ çĕпĕр компани хутшăннă.
Навигатăрсем
2007 çулхи раштав, 27 суту-илӳне ГЛОНАСС йĕркипе те, çаплах NAVSTAR GPS йĕркипе те ĕçлеме пултаракан спутник навигатăрĕсем тухаççĕ. . . 1000 япалана 20 минутра сутса пĕтернĕ.
Раççейре навигаци аппаратурине 10 заводра яхăн туса кăлараççĕ (ЗАО «КБ „НАВИС“», ОАО «РИРВ», ОАО «МКБ „Компас“», ФГУП «НИИМА „Прогресс“», ФГУП «НИИ КП» тата урăххисем те).
Вуламалли
Категори:Спутник навигациĕн системисем Категори:СССР космонавтики Категори:Раççей космонавтики
Воронов
Воронов - вырăсла ворон (çăхан) е ворона (ула курак) сăмахран пулнă хушамат.
Ыттисем
Категори:Хушаматсем
Пыктыгы-Игол
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
1861
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Акчикасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Пифагорăн сферăлла теореми
Пифагорăн сферăлла теореми.
Малтан сферăлла виçкĕтеслĕх пирки аса илмелле. Сферăллă виçкĕтеслĕх — сфера çийĕнчи геометриллĕ кĕлетке.
Сферăллă виç кĕтеслĕх мăн çавравсем. Сфера сийĕ çинчи пĕр пăнчăра касăлса кайман виçĕ мăн çавра сакăр сферăллă виçкĕтеслĕх туса хураççĕ.
Сферăллă виçкĕтеслĕх, пур енĕсен сумлăхĕ мăн çавран çурринчен сахал пулсан, эйлер виç кĕтеслĕхĕ шутланать.
Сферăллă виç кĕтеслĕхĕн енĕсене ...
Сферăллă виç кĕтеслĕхĕсен элеменчĕсен хушшинчи килĕшӳсене сферăллă тригонометри тĕпчет.
Вуламалли
Категори:Сферăллă геометри Категори:Сферăлла геометри Категори:Пифагор теореми
Дощера
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Первомайск (Нуриман районĕ)
Первомайск  — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 366 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452433, ОКАТО кочĕ — 80245845001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
1862
Вилнĕ
Категори:Çулсем
149
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Герасименко Емельян Иванович
Герасименко Емельян Иванович — (19.08.1912(6)-05.09.1964), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Кăнтăр-Анăç фронтăн 46-мĕш çарĕн 31-мĕш перевçĕсен дивизин 818-мĕш перевçĕсен полкĕн миномёт расчёчен командирĕ, аслă сержант.
Солянка (Таловая юппи)
Солянка (приток Таловой)  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Таловая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Кивĕ Акбуляк
Кивĕ Акбуляк — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 560 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452369, ОКАТО кочĕ — 80234872001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
1863
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Эволюци ĕнентерĕвĕсем
Эволю́ци ĕнентерĕвĕсем —  Çĕр çинчи мĕнпур организмсем пĕрлĕхле несĕлтен пулса кайнине çирĕплетекен ăслав панăлăхĕсемпе концепцисем.
Каçăсем
Категори:Эволюцилле биологи
Дубяна
Дубяна — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Пылинская
Пылинская — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Вах юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 73 км.
Дубяна
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Пылинская
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Дубяна
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Пылинская
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кахновка
Кахновка — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 58 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452157, ОКАТО кочĕ — 80257820003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Маликово
Маликово — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 16 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452369, ОКАТО кочĕ — 80234872002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Фукусима-1
— Фукусима префектуринчи Футаба уесĕнчи Окума хулинче вырнаçнă атом электростанцийĕ. 2011 çулхи нарăсра унăн 4,7 ГВт хăватлă 6 энергоблокĕ тĕнчери чи хăватлă 25 атом электростанцисен шутне кĕнĕ. Фукусима-1 — Токио хăват компани (TEPCO) тунă тата эксплуатацинче тăракан пĕрремĕш АЭС.
Фукусима-2 АЭСран 11,5 çх кăнтăрарах вырнаçнă.
Энергоблокĕсем
Пĕрремĕш, иккĕмĕш тата улттăмăш энергоблокăн реакторĕсене General Electric американ корпорацийĕ тунă, виççĕмĕшпе пиллĕкмĕшне - Toshiba, тăваттăмăшне - Hitachi. Пĕтĕм реакторсен проекчĕсене General Electric корпораци тунă. Архитектура проекчĕсене Ebasco компани, çурт-йĕр конструкцисене  компани тунă.
Фукусима-1 АЭС-ĕнчи авари
thumb|Фукусима-1
11 марта 2011 çулхи пуш уйăхĕн 11-мĕшĕнче Японири çĕр чĕтренĕвĕпе тата унăн хыççăн çитсе çапнă цунами, официаллă хыпарпа, INES шкалипе 5-мĕш шайри радиаци аварийĕ пулнă.
Çĕр чĕтренĕвĕ вăхăтĕнче 3 ĕçлекен энергоблока штатлă ĕçленĕ автоматика сыхлавĕ ĕçлеме чарнă. Анчах та çĕр чĕтренĕвĕ хыççăн тепĕр сехетрен цунами çапнипе пула станцине электричество çитме пăрахнă (çав шутра авари дизель генераторĕсенчен те). Электричество сӳнтернĕ хыççăн реакторсенче тухакан ăшша туртса илмелле, мĕншĕн тесен ĕçлемен реакторсем самай вăхăт хушши ăшă параççĕ. Резерв дизель электростанцийĕсене çухатсанах станцин харпăрçи, TEPCO компани Япони правительствине авари лару-тăрăвĕ çинчен пĕлтернĕ. . Ака уйăхĕн 4-мĕшĕнче Мияги провинцинче 7,4 баллă çĕр чĕтренĕвĕпе сиксе тухнă аварие тăн тăвас ĕçе вăхăтлăха чарнă. Ĕçтешсемпе çăлавçăсене авариллĕ АЭСран эвакуацилеме хушă тухнă пирки Agence France-Presse пĕлтернĕ.
Каçăсем
Фукусима I
Пĕчĕк Мĕлĕш
Пĕчĕк Мĕлĕш е Павлушкăнь, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи, Тавăт ял тăрăхне кĕрекен ял.
Тавралăхĕ
Хирлеп юханшыв хĕрринче вырнаçнă. Асфальт хывнă автоçулпа Хитекушкăньпе тата Хураварпа çыхăнать. Кăк ялĕпе, Хирлеппуç Мĕлĕшĕпе, тăпра çулĕ кăна.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ял пĕр урамлă — Тельман урамĕ, 75 çын (2006) пурăнать.
Кун-çулĕ
Ӗлĕкрех "Пĕчĕк Мĕлĕш", "Çĕн ушкăн Мĕлĕш" ятсемпе паллă пулнă. Халăхра çӳрекен халапсене ĕненсе çакна калама пулать: авал 5 Мĕлĕш пĕр ял пулнă, кайран вĕсем саланса кайнă та Хуравар, Мĕлĕш, Хитек, Хирлеппуç, Торăпкасси, Çĕнушкăнь ялĕсем пулса тăнă.
1859 çул тĕлне ялта 14 кил, 47 арçынпа 37 хĕрарăм пурăннă. 1907 çул тĕлне 126 çын, 1928 ç. — 30 килте 145 çын пурăннă. Ял Элĕк чиркӳ прихутне кĕнĕ.
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем Категори:Хирлеп юханшыв тăрăхĕ
150
Вилнĕ
Категори:Çулсем
150er
Гаревица
Гаревица — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Качуг юханшывăн сылтăм çыранĕпе 8 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Раççейри граждан вăрçин 3-мĕш тапхăрĕ
Вăрçăн виççĕмĕш тапхăрĕ (пуш, 1919 — ака, 1920) Çавăн пекех пăхăр: Колчакăн пур Раççей ертӳлĕхĕ, Мăн Çĕпĕр Пăрлă харçи thumb|150px|Раççейри граждан вăрçи
1919 ç. çуркунне Раççей граждан вăрçин 3-мĕш тапхăрне кĕрсе каять. Антантăн Аслă канашĕ тепĕр вăрçă харçине хатĕрлет. Кун чух, вăрттăн хутсене вуласан, «…вырăссен большевиксене хирĕç вăйĕсем кӳршĕ тамăр патшалăх çарĕсемпе пĕрле…»интервенци тумалла тенĕ. Пулас тапăнура тĕп ĕçне шурă çарсем, пулăшу ĕçне — чикĕ лешьенчи патшалăх — Финлянди, Эстони, Латви, Литва, Польша çарĕсем — çине пайланă. Çапах та Антантăн çак планĕ хут çинче çеç пулать — Шурă ертӳлĕхсем Антантăн харпăр тупăш тĕллевлĕ политикине чухласа кашни хăй тĕллĕн ĕç тимленĕ. Тĕслĕхрен, «Франци хăйĕн тимлĕхне Кăнтăр хĕçпăшаллă вăйĕсем, Украина, Финлянди тата Польша хушшинче пайласа, Польшăна кăна кирлĕ пулăупа тивĕçтерчĕ, ăна инкекрен хăтарасшăн çеç каярах Кăнтăр çарпуçлăхĕпе татăçуллă ĕçлĕхе, кĕрешӳн юлашкинче, крым тапхăрĕнче кĕчĕ… Тĕплĕн каласан, унтан эпир кирлĕ пулăшу кĕтсе илеймерĕмĕр: дипломати çирĕп пулăшăвне те, уйрăмах Польша енчен пулашу кирлĕ вăхăтра та, кивçен укçапа та, вăрçă хатĕрĕпе те. »— тепĕртакран çапла çырать Р. К. Х. В. Тĕп çарпуçĕ генерал А. И. Деникин.
Англи, Франци тата АПШ Колчакпа Деникин ертӳлĕхĕсене экономика енчен пулăшма тытăнаççĕ. 1918/19 çул хĕлĕнче çĕршер пин винтовкăпа (250—400 пин Колчака тата 380 пин Деникина), танксем, грузовиксем (1 пине яхăн), броневиксемпе самолётсем, темиçе пин çын валли вăрçă хатĕрĕпе вăрçă тумтир панă. Колчак çарне хатĕрпе пулăшакан ертӳçи акăлчан генералĕ Альфред Нокс каланă:
Вырăс салтакĕ çак çулта большевиксене хирĕç пенĕ кашни патрона Англире акăлчан рабочисем акăлчан материалĕнчен тунă,  Владивостока акăлчан пăрахучĕсем турттарса килнĕ.
«çакă пулашу мар, япала улăштарни, ахаль сутă-илӳ кăна пулнă» тĕп-тӳррĕнех пĕлтерет.
Британи кăшăлĕн ĕçтĕшĕ, вăрçă министăрĕ Винстон Черчĕл тата тӳрĕрех каланă: Çак çулта эпир фронтсенче эптр тăшманлă вырăссен ĕçĕшĕн çапăçнă тени тĕрĕс мар пулать. Апла мар, вырăс шурă гвардисем пирĕн ĕçшĕн çапăçрĕç. Большевиксем шурă çарсене çапса çĕмĕрсе хăйсен тытăмлăхне Раççей империн пĕтĕм çĕрĕнче тĕреклетсен çак чăнлăх пире сисмеллех ыраттарĕ. Çак сăмахсем Антанта вырăс Шурă юхăм çарĕсемпе тупăçлав политикине тытса пынине, «тамăрсем» хăйсемех шурă гвардисемпе хутшăну ĕç-хĕлĕнче хăйсем çине пулăшу этеплĕ шанчăкне илессине татăçу хучĕсенче çирĕплетменни курăнать. Çапла, британи премьер-министăрĕ Ллойд Джордж Принцев утравĕсем çинче шуррисемпе хĕрлисене калаçу сĕтелне (Англи майлă ĕç-пуçла) лартасси юрăха тухни хыççăн тӳрех уçăллă пуплет: Колчак адмиралпа Деникин генерала пулăшни тĕрĕс пулнă-ши ыйту тавлашуллă шутланать, мĕншĕн тесен вĕсем «Пĕрлĕ Раççейшĕн кĕрешеççĕ»… Аслă Британи политикине çак лозунг килĕшӳллĕ-и, эп татса пама пултараймасть… Перси, Афганистан тата Инди еннелле глетчер евĕр ывтăнса пыракан хаватлă, аслă тата пысăк Раççей Аслă Британи империшĕн чи кăра хăрушăлăх пулнине пирĕн аслă çынсенчен пĕри, лорд Биконсфильд, палăртать… Британи премьер-министăрĕн çак сăмахĕсем хыççăн унăн вăрçă ĕçтешĕ калани урăхлах шухăша пĕлтереççĕ, хальхи тĕпчевçĕсен ĕçĕсенчен паллă, Британи, шуррисен кĕрешĕвĕ путланнипе «тамăрсен» «икĕ пĕчĕк Раççей» тăвас ĕмĕчĕ сӳнет, çак хирĕçĕвĕн пĕр енĕ майлă пулма суйлать. Н. В. Стариков çырнипе, Англи хăйсен влаçне тытса юлас тесе компромислă тата каялла чакма пулнă большевиксен çĕнтерĕвĕ пирки ĕмĕтленнĕ, шуррисен çулпуçĕсем вара «Эпир Раççее сутмаспăр» тенĕ, çакна пула, Деникин генерал каланипе акăлчансем «пире хăрушăллă самантра кĕрешӳрен тухнă, большевиксене хирĕç вăйсене пулăшма пăрахнă ».
Версаль мирне алă пусса çирĕплетсен, Германи вăрçăран тухсан, анăç тамăрсем Шурă юхăма пулăшу пама пăрахаççĕ.
Колчак политика тупсăм ыйтăвĕсене тарăн тарăн тимленен, вăл хăйĕн ялавĕпе большевиксене хирĕç тĕрлĕ тĕллевлĕ политика вăйĕсене пуçтарса çĕнĕрен патшалăхăн çирĕп тытăмне йĕркелессе чун туйăмĕпе шаннă. 1919 уйăхĕн пуш уйăхĕнче А. В. Колчакăн лайăх хĕçпăшалланнă 150 пинлĕ çарĕ Мускава иес тĕлевпе тухăçран тапăну пуçлать. thumb|150px|[[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]]thumb|150px|Колчак ялавĕ
Çав хушăрах хĕрлисен Тухăç фрончĕн тылĕнче большевиксене хирĕç çĕкленнĕ çĕр ĕçтĕшсен пăлхавĕ (Чаппан вăрçи) тапранать, вăл Самарпа Чĕмпĕр кĕпернисене ярса илет. Пăлхавçăсен йышĕ 150 пинĕ çынна çитет. Япăх йĕркеленнĕ тата начар хĕçпăшаллă пăлхавçăсене Хĕрлĕ çарăн пайĕсемпе ЧОН пĕтерекен текĕрчисем тĕппиех салатса аркатаççĕ.
Пуш-ака уйăхĕсенче Колчак çарĕсем, Ӗпхӳ, Ижевск тата Воткинск туртса илеççĕ, пур Урал çĕрĕсене йышăнаççĕ те çапăçусемпе Атăл еннелле талпăнаççĕ, анчах та Хĕрлĕ Çарăн пысăк йышлă вăйĕсем Самарпа Хусан патĕнче чарса лартаççĕ.1919 çулхи ака уйăхĕн вĕçĕнче хĕрлисем хирĕç тапăнса 1919 çурла уйăхĕнче Ӗпхӳ, Екатеринбург тата Челепи хулисене çĕнтерсе илеççĕ.
1919 авăн-юпа уйăхĕсенче Тоболпа Ишим хушшинче шуррисемпе хĕрлисен юлашки çапăçăвĕ пулса иртет. Урăх фронтсенчи пекех шуррисем, сахал йышлă, начар хĕçпăшаллă пулнипе, юнлă кĕрешуре çĕнтереймеççĕ. Çакăн хыççăн фронт саланса ӳкет те Колчак çарĕсем Çĕпĕр ăшнелле чааççĕ. Çăк хушăра эсерсем Колчак тылĕнче темиçе пăлхав çĕкленĕ, вĕсем Иркутска çĕнтерсе илеççĕ, хулари влаç эсерсен Политтĕпне куçать.Кăрлачăн15-мĕшĕнче  эсерсен кăмăлĕпе пĕр пулнă çапăçас темен чехословаксем, хăйсем сыхланă Колчак адмирала Политтĕп аллине параççĕ.
1920 çулхи кăрлач, 21 иркутск Политтĕп Колчака большевиксен ревком аллине парать. Колчак адмирала 1920 çулхи нарăсăн 6-7 каçĕнче персе пăрахаççĕ. Ăна Ленин приказĕпе персе пăрахнă. Çапах та урăх хыпарсем пур: Аслă Тăран Колчак адмирала тата Министăрсен Канашĕн ертӳçне Пепеляева персе вĕлермелли йышăну çине Иркутск вăрçă-революци комитечĕн ертӳçи Ширямов тата А. Своскарев, М. Левенсон тата Отрадный пайташĕсем алă пуснă. Адмирала çăлма васканă Каппелĕн вырăс çарĕсем вăхăта çитеймен те, Колчакăн вилĕмĕ çинчен пĕлсен, Иркутск тапăнăвне чарнă.
Деникинăн Мускав харçи
thumb|150px|[[Марков Сергей Леонидович|Марков, Деникин, Алексеев]]thumb|150px|Бар патĕнче Петлюрăсене [[бронепуйăсран переççĕ. Çĕртме, 1919.]]thumb|150px|[[Единая Россия (бронепуйăс)|Бронепуйăс «Единая Россия» царицын тĕлĕнче, 1919]]thumb|150px|«[[Богаевский Африкан Петрович|Атаман Богаевский» -броневик Донской армии.]]thumb|150pxthumb|150px|Иккĕмĕш пехота дивизи пайĕ. [[1919 çул]] thumb|150px|[[Май-Маевский Владимир Зенонович|Май-Маевский (малта) тата П. В. Макаров (унран иккĕмĕш)]]thumb|Тан касакĕthumb|150px|[[Мамантов Константин Константинович]] 1919 кăрлач, 8 Ирĕк кăмăл çарĕ Раççей Кăнтăр Хĕçпăшаллă вăйĕсем (РКХВ) шутне кĕрет, тĕп тапăну вăййи пулса тăрать, унăн çарпуçне — Деникин генерала — РКХВ ертсе пыма хушаççĕ. 1919 çулĕ тĕлне Деникин Çурçĕр Кавказри большевиксен хирĕçлĕвне пусарать, Антанта патшалахĕсенчен Хура тинĕс порчĕсем урлă хĕçпăшалпа вăрçă хатĕре туянас тĕлевпе Аслă пур Тан çарĕсен атаманне, герман майлă Краснов генерала влаçран хăтарса Танпа Кубань касак çарĕсене хăйне пăхăнтарать. Расширение помощи странами Антанты также ставилось в зависимость от признания Белым движением новых государств на территории Российской империи. 1919 кăрлач, 8 Ирĕк кăмăл çарĕ Раççей Кăнтăр Хĕçпăшаллăă вăйĕсен (РКХВ) шутне кĕреççĕ, генерал Деникин РКХВ çарпуçĕ пулса тăрать. 1919 çĕртме, 12 официаллă Колчак адмирал Вырăс патшалăхĕн Аслă Тăрăмĕ тата Вырăс çарĕсен Тĕп çарпуçĕ пулса тăрать. thumb|left|270px||[[РКХВ|Шурă хĕрлĕ Раççей «пĕчĕкленсе пыраканне» кăтартакан плакачĕ (1919)]]
1919 çулхи çулла хĕçпăшаллă кĕрешӳ Кăнтăр фронтне куçать.
Хĕрлĕ çарăн тылĕнче çĕр ĕçченĕсемпе касак пăлхавĕсен: Махно, Григорьев, Вёшен пăлхавĕ, — çулăмĕпе усă курса Ирĕк кăмăл çарĕ большевиксен вăйĕсене çапса аркатать те опреративлă уçăлăха тухать. Çĕртме вĕçнелле вăл Царицына, Харькова, Александровска, Екатеринослава, Крыма илет.
Утă, 3 генерал А. И. Деникин «мускав директивине» çутта кăларать, вара унăн 100 пин штыкпа хĕçлĕ çарĕ çĕршывăн варринелле çул тытать. Анчах та ăнăçлă тапăнса пыма шуррисен хăват çитмен — тĕп кĕпернесемпе промăç хулисене хĕрлисем тытса тăнă.
Большевиксен çарпуçлăхĕ хăй те Кăнтăр фронтне тĕреклетес тĕллевпе ятарлă виçе ĕçĕсем тăвать. Утă уйăхĕнчех çар çынни шучĕ 180 пине, 900 яхăн кĕпçе пулать. Деникинăн тапăнăвĕ сӳнсе пырать — сылтăм флангĕнче кăна Кавказ çарĕ çурçĕрелле ыткăнса утăн 22-мĕшĕнче Камышина кĕме пултарать.
Çурла варринче шуррисен çар тĕп ушкăнне аркатса, Танăн анат юхăмне туртса илсе тăшманăн тĕп вăйĕсене Çурçĕр Кавказа каяс çула хуплас хутĕллевпе хĕрлисен Кантăр фрончĕ хирĕç тапăну тапратасшăн пулать.
Большевиксен хирĕç тапăнăвне малтанах сиссе, деникин çарпуçлăхĕ ăна пăсасшăн тăрмашать, çак тĕллевпе çурла, 10 корпусне Мамонтов генерал-лейтенантăн 4-мĕш Тан касак (6 пин хĕç, 3 пин штык, 12 кĕпçе) хĕрлисен тылĕсене тустарма кĕртсе ярать. Фронта çурса касак корпусĕ хĕрлисен тылне шала кĕрсе каять, хуласене илет, гарнизонсемпе тăшман вăйĕсене пĕтерет, коммуникацисене çĕмĕрет, партизансене пăшал валеçет. Вĕсемпе керешме хĕрлĕ çарпуçлăхĕ Шалти фронта йĕркелет (М. М. Лашевич- çарпуçĕ) (23 пине яхăн çын, авиаци, бронепуйăссем). Мамонтов юланучĕсем Хĕрлĕ çарăн хирĕç тапăнăвне чарса лартайман пулсан та, çапах та хĕрлисен тылне арпăштарса хăварать, тапăнса пыракан пайсен çапăçăва кĕрес хăватне тайтарать.
Ятарлă ушкăнь (67 пин штыкпа хĕç тăшманăн 34 пинне хирĕç) Царицын çине тата. И. Селивачёвăн тапăну ушкăнĕ (55 пин штыкпа хĕç тăшманăн 30 пине хирĕç) Харьков çине çурла, 14 тапăнса пыраççĕ. Хаяр çапăçусемпе, вĕсем авăн уйăхĕ пуçламĕшне Харьковпа Царицын патне тухаççĕ, çавăнтах вĕсене пĕтĕмпех çапса аркатаççĕ. Çакăн хыççăн деникин çарĕсем çурçĕрелле тата анăçалла ăнăçлă тапăнса пыраççĕ. Çурлан 27-мĕшĕнче Одесса хулине илеççĕ, çурла, 31 Кейӳне, авăн, 20 — Курска йышăнаççĕ.
1919 çулхи авăн тата юпан пĕрремĕш пайĕнче большевиксене хирĕç вăйсем ăнăçлă кĕрешеççĕ. Ăнăçлă тапăнса пырса Деникин çарĕсем юпа, 6 Воронежа, юпа, 3 — Орёл хулине йышăнаççĕ, Тула хулине хăмсараççĕ. Большевиксен кăнтăр фрончĕ сапаланса каять.
Большевиксем пĕтме патнех çитнĕ пулнă, вăрттăн пытанса ĕçлеме, ют çĕре тарма хатĕрленнĕ. Партин вăрттăн Мускав комитетне палăртнă, ертӳлĕх учрежденисене Вологдăна эвакуацилеме пуçлаççĕ. Шанчăксăр лозунга йыхравланă: «Пурĕ те Деникинпа кĕрешме!» РКХВ çарĕсене хирĕç тăма Кăнтăр фрончĕн пур хăватне тата Кăнтăр-Тухăç фрончĕн хăш вăйĕсене куçарнă.
Анчах та 1919 çулхи юпа уйăх варринчен Кăнтăрти шуррисен çарĕсем начар тапхăра куçаççĕ. Украинăри тылĕсене махно текĕрчисем тустараççĕ, вĕсене чарма фронтран çар пайĕсене илеççĕ, большевиксем поляксемпе, петлюрăсемпе вăхăтлăха вăрçă чарса,  Деникина хирĕç яраççĕ. Орёл-Курск тĕлĕнче тăшманран чылайрах тата вăйлăрах çар пухса (62 пин штыкпа хĕç хĕрлисен, 22 пин — шуррисен) чӳкре Хĕрлĕ Çар хирĕç тапăну тапратать. Орёл хулинчен кăнтăралла пынă икьен ăнăçуллă хаяр çапăçусенче, юпан вĕçĕнче хĕрлисен Кăнтăр фрончĕ (çарпуçĕ В. Е. Егоров) Ирĕк кăмăл çарĕн пайĕсене аркатать, каярах фронтăн пĕтĕм йĕрĕпех хĕсме тытăнать. 1919—1920 çулсенчи хĕлле деникинсем Харькова, Кейӳне, Донбасса хăвараççĕ.
1920, çуркунне
1920 çулхи нарăс, 4 Тухачевские Кавказ фрончĕн çарпуçĕ пулма хушаççĕ. Унăн тĕллевĕ — Деникинăн Ирĕк кăмăл çарне аркатса пĕтермелле те Çурçĕр Кавказа Польшăпа вăрçă тапраниччен çавăрса илмелле. Фронт тăрăхĕнче хĕрлисен йышĕ 50 пин штыкпа хĕç, шуррисен — 46 пин, пулнă. Хăй енĕпе, Деникин генерал та Ростовпа Новочеркасска туртса илес тесе тапăну хатĕрленĕ.
thumb|left|150px|Генерал барон П. Н. Врангель тата Пиллĕкĕмĕш авиаотряд вĕçевçисем Нарăсăн пуçламăшĕнче Маныч çинче Думенко хĕрлĕ юланут корпусне çапса аркатнă пулнă, Çавăнпа та шуррисен Ирĕк кăмăл корпусĕ нарăс, 20 Ростовпа тата Нахичевань хулисене çĕнтерсе илет, вара çакă, Деникин каланипе, «Екатеринодарта та, Новороссийскре те ытла хĕрӳ шанчăк çуратать… Анчах та çурçĕрелле каяс ĕç сӳнсе ларать, мĕншĕн тесен тăшман Ирĕк кăмăл корпусĕн хыçне — Тихорецки патне — тухать». Ирĕк кăмăл корпусĕпе пĕр тапăрах хĕрлисен 10-мĕш çарăн Тапăну ушкăнĕ шурă гвардин тăнăçсăр саланса пыракан Кубань çарĕн яваплăх тăрăхĕнчи хӳтĕлев йĕрне çурать те çак хушăпа 1-мĕш Юланут çарĕ Тихорецки тĕлне ывтăнать. Ăна хирĕç Павлов генералăн юланут ушкăнне (2-мĕш тата 4-мĕш Тан корпусĕсем) кĕртеççĕ, нарăсăн 25-мĕшĕнче Егорлыцкая çумĕнчи хаяр çапăçура (15 пин хĕрлисем 10 пин шуррисене хирĕç) ăна аркатса пăрахаççĕ те Кубань Канашсен аллине куçать.
Тихорецк операци ăнăçĕ хыççăн хĕрлисем Кубань-Новороссийск операцине пуçлаççĕ те пуш, 17 Кавказ фрончĕн 9--мĕш çарĕ (çарпуçĕ И. П. Уборевич) Екатеринодара çĕнтерсе илет, Кубане каçса пуш, 27 Новороссийска кĕреççĕ. «Çурçĕр-Кавказ стратеги тапăну операципе Раççей кăнтăрĕнчи шуррисен Хĕçпăшаллă ушкăнне пĕтĕмпех аркатса тăкаççĕ.»
Раççей Аслă Тăрăмĕ адмирал А. В. Колчак пуçне хунă хыççăн, пур раççейри влаç А. И. Деникин генерала куçмалла пулнă. Анчах та генерал, шурă юхăмăн йывăр вăрçă-политика лару-тăруне чухласа, официаллă хăй çине тытăм ĕçне илмест. Деникин çарĕсем çухату тӳссен, шурă юхăм хушшинче оппозици кăмăл-туйăм çĕкленет, Деникин ака, 4 1920, К. Р. Х. В. Тĕп çарпуçĕ хĕсмет вырăнне П. Н. Врангель генерал барона парса хăварать те хăйĕн юлташĕпе, К. Р. Х. В. Тĕп çарпуç штаб пуçлăхе пулнă И. П. Романовский генералпа, пĕрле «Инди императорĕ» акăлчан йĕрлĕ карапĕпе Англие каять. Константинополе кĕрсе чарăнсан, Романовские Константинопольри вырăс элчелĕхĕ çуртĕнче М. А. Харузинпоручик (К. Р. Х. В. контрразведка ĕçтĕшĕ) персе пăрахать.
Юденич Петроград çине тапăнса пыни
1919 çулĕн варриччен Финляндире большевиксене хирĕç çар пухнă. 1919 кăрлачĕнче Гельсингфорсра кадет Карташев ертсе пыракан «Вырăс политика комитетне» йĕркелеççĕ. Нефть усламçи Степан Георгиевич Лианозов комитетăн укçа-тенкĕ ĕçесене тытса пыраканĕ, фин банкĕсенче пулас çурçĕр-анăç тăрăмĕн валли 2 млн яхăн маркă илет. Çар-вăрçă ĕçĕсене йĕркелекенĕ Николай Юденич пулать, вăл большевиксене хирĕç хăй ирĕклĕ Балти патшалăхĕсен тата Финлянди никĕсĕпе, акăлчансен укçа-тенкĕ-çар пулăшăвĕпе пĕрлĕ Çурçĕр-анăç фронта туса ярасшăн тăрăшать.
Эстони, Латви тата Литва ертӳлĕхĕсем, 1919 çул пуçламăш тĕлне пысăках мар территорисене кăна йышăннăскерсем, хăйсен çарĕсене çĕнетсе улăштарнă та вырăспа герман çар ушкăнĕсемпе пĕрле хастар тапăнăва кĕреççĕ. 1919 ç. тăршшипе большевиксен Балтиçумĕнчи влаçне пĕтерсе хунă.
А. В. Колчак 1919 çĕртме, 10 Юденича Çурçĕр-Анăç фронтĕнче боольшевиксене хирĕç çапăçакан раççейĕн пур типçĕр тата тинĕс çар вăйĕсен çарпуçĕ туса хурать. 1919 çулхи çурла, 11 Таллинра Çурçĕр-Анăç облаçĕн Ертӳлĕхне (Министрсен Канашĕн ертӳçи, ют çĕр тата финансă министрĕ — Степан Лианозов, вăрçă министрĕ — Николай Юденич, тинĕс министрĕ — Владимир Пилкин и др.) йĕркелеççĕ. Çак кунах Çурçĕр-Анăç облаçĕн Ертӳлĕхĕ акăлчансем çакăншăн çар валли хĕçпăшалпа вăрçа хатĕрĕ паратпăр тесе хистенипе, Эстонин пăхăнманлăхне йышăнать тата малашне Финляндипе калаçусене тăсать. Анчах та, Колчакăн пĕтĕмраççей ертӳлĕхĕ финсемпе балтсен сепаратлă хытарса ыйтнипе килĕшмест. К. Г. Э. Маннергейм ыйтнине (Финлянди çумне Печенек кӳлмекĕн çĕрĕсемпе анăç Карелине хушма хытарса ыйтни) Юденич пурĕпе тенĕ пекех килĕшӳллĕ пулнă пулсан, Колчак хирĕç пулнă, Парисри раççей элчи С. Д. Сазонов çапла евитленĕ: «балтиçум кĕпернисем хăй тĕллĕ патшалăх пулма пултараймаççĕ. Çаплах Финлянди шăпине те Раççей хутшăнмасăр çирĕплетме юрамасть…».
Н. Н. Юденич икĕ хут Петрограда (çуркунне тата кĕркунне) илесшĕн çапăçнă, çапах та ĕçе ăнăçла пулман.
Çурçĕр корпусĕн (Çурçĕр-Анăç çарĕ — утă, 1) Петроград çине çурхи тапăнăвĕ (5,5 пин штыкпа хĕç шуррисен 20 пин хĕрлисен) 1919 çулхи çу, 13 пуçланать. Шуррисем Нарвă патĕнчи фронта çурса Ямбург тавра кайнипе хĕрлисен чакма тивет. Çу, 15 вĕсем Гдова илеççĕ. Çу, 17 Ямбург парăнать, çу, 25 — Псков. Çĕртме тĕлне шуррисем Луга тата Гатчина патне каймалли çĕре çитеççĕ, Петрограда хăрушлăх хăмсарать. Анчах та хĕрлисем Петроград умне хăйсен резервне куçараççĕ, Çурçĕр-Анăç çарне хирĕç тăракан хăйсен çар ушкăнĕн йышне 40 пин штыкпа хĕçе çитереççĕ те утă варринче хирĕç тапăнăва тухаççĕ. Йывăр çапăçусенче вĕсем Çурçĕр-Анăç çарĕн сахал шутлă текĕрчисене Луга шывĕ тепĕр енне хăваласа яраççĕ, çурла, 28 Пскова тавăраççĕ.
Çурçĕр корпусĕн Петроград çине кĕрхи тапăнăвĕ (20 пин штыкпа хĕç шуррисен 40 пин хĕрлисен) 1919 çулхи юпа, 12 пуçланать. Шуррă çар хĕрлисен фронтне Ямбург патĕнче çурать те юпа, 16 Лугапа Гатчинăна илет, юпа, 20 — Паптша салине, Петроград çумне тухать. Шуррисен алне Пулкă сăрчĕсем лекеççĕ, чи сулахай флангĕпе Лигово вырăнĕ патне çитеççĕ, малти шыравçисем Ижор завочĕ çумĕнче çапăçăва тытăçаççĕ.
Анчах та хăйсен вăйĕпе вăрçă хатĕрĕ çителĕксĕрлĕхĕ, эстунсен сутăнлăхĕ (хĕрлисене фронт уçнипе) — вĕсем Юденичран вăрттăн большевиксемпе хăйсен пăхăнмалăхĕ пирки калаçусем тытса пынă — хулана турса илме май памасть. Петроград патĕнчи вунă кунлă хаяр тан мар (хĕрлисен йышĕ 60 пине çитет) çапăçусем хыççăн Çурçĕр-Анăç çарĕ 1919 çулхи чӳк, 1 тĕлнелле тапăçуллă çапăçса Эстони территорине таврăнать. РСФСР тата Эстони Тарту лăпкă килĕшĕвне хатĕрлесе ал пуснă хыççăн Юденичăн Çурçĕр-Анăç Çарĕн 15 пин салтакĕпе офицерне, килĕши тăрăх хĕçпăшалсăрлатнă, кайран вĕсенчен 5 пинне — ярса тытса лагерьсене ăсатнă.
Шурă юхăмăн «Пĕрлĕ тата пайланусăр Раççей» лозунгĕне пула — сепаратлă режимсене йышăнманни — Юденича Эстонире çеç мар, Финляндире те пулăшу-ăнлану пăчланать, финсем вара Çурçĕр-Анăç çарне Петроград умĕнчи çапăçусенче пачах пулăшу паман. Маннергейм ертӳлĕхĕ 1919 çулта салансан Финлянди большевиксемпе виçеллĕ хутшăнусем тума тапратать, президент Стольберг хăйĕн çĕршывĕнче вырăс шурă çарĕн пайĕсене йĕркелеме чараса хурать, çак вара вырăс тата финн çарĕсен Петроград çине пĕрлĕ тапăнас ĕмĕте тĕппипех пĕтерет. Çак пулăмсемпе пĕрле Совет Раççейĕ çĕнĕ пăхăнман патшалăхсемпе хутшунусене виçене кĕртни юнашар утăмлă пырать.
Çурçĕрти кĕрешӳ
right|thumb|150px|[[Миллер Евгений Карлович|Генерал Миллер]] 1918 çулхи çурла, 2 каçĕнче 2-мĕш рангри капитан Чаплин ушкăнĕ (500 яхăн çын) Архангельскри совет влаçне пĕтерсе хурать. Хыççăнах Архангельска 2-пинлĕ акăлчан десанчĕ кĕрет. Çурçĕр облаçĕн Аслă тытăмĕн пайташĕсем Чаплина «Çурçĕр облаç Аслă тытăмĕн пур тинĕс тата типçĕр хĕçпăшаллă вăйĕсен çарпуçĕ» пулма лартаççĕ. Хĕçпăшаллă вăйĕсем шутне çав чух 5 рота, эскадрон тата артиллери батарейи кĕнĕ. Çар пайĕсене ирĕк кăмăлпа çырăннă. Вырăнти çĕр ĕçлекенсем варри майлă тăнă пирки мобилизаци çине шанма сăлтав пулман. Мурман енче те çар пуçтарас ĕçлĕх ăнăçу кӳмен. Çурçĕрте шурă çара йĕркелесси йывăр лару-тăрура пынă, кунта политика ертӳçисем сулахай (эсер-меньшевик) элеменчĕсенчен тăнă (ертӳлĕхре пакун кĕртессине хаяр хирĕç пулнă).
Чӳкĕн варринелле генерал-майор Н. И. Звягинцев (Мурман районĕнчи çарсен çарпуçĕ) икĕ рота кăна пуçтарма пултарать. 1918 ç. чӳк уйăхĕнче Звегинцева Нагорнов полковник улăштарать. Çак вăхăта Çурçĕр енĕнче, Мурманск патĕнче, фронтран таврăннă вырăнти офицерсен партизан текĕрчисем çапăçнă.
Ку офицерсем вырăнти çĕр ĕçтĕш çемйисенчен тухнă пулнă, тĕслĕхрен, прапорщиксем А. тата П. Бурковсем, вĕсен йышĕ Çурçĕр облаçĕнче темиçе çĕр çына çитнĕ. Чылайăшĕ большевиксене хирĕç тăнă, юнлă кĕрешӳ хаяр пынă. Унсăр пуçне, Карелире, Финлянди территорийĕ енчен, Олонец ирĕк кăмăл çарĕ çапăçнă.