cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Догри
Догри, — инди-европа чĕлхи. Ку чĕлхепе Индин Джаммупа Кашмир штатĕнче (Джамму хули патĕнче) пурăнакан 2,1 млн çын калаçать. Çавăн пекех ку чĕлхепе калаçакансем Индин Химачал Прадешпа Пенджаб штатĕсенче, Пакистанра пурăнаççĕ. Индин 23 официаллă чĕлхесен шутне кĕрет.
Паснапуç (Улатăр районĕ)
Паснапуç (Новые Выселки) — Чăваш Енĕн Улатăр районĕнчи Кивĕ Эйпеç ял тăрăхĕн ялĕ. Ял Патăръел-Улатăр çул çинче вырнаçнă.
Догри
ISO 639-2 тăрăх унăн кочĕ — doi.
Паснапуç (Улатăр районĕ)
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 16 çын, çав шутра 8 арçын, 8 хĕрарăм пурăннă.
Бабкин Михаил Николаевич
Бабкин Михаил Николаевич — ( 22-08), 2-мĕш Беларуç фрончĕн 4-мĕш сывлăш çарĕн 233-мĕш штурмлакан авиаци дивизин 198-мĕш штурмлакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 18.
Паснапуç (Улатăр районĕ)
Истори
1917 çулчен Чĕмпĕр кĕпернин Пăва уесĕн Тархан вулăсне кĕнĕ. 1920-мĕш çултан Çĕрпӳ уесне, 1921-1927- Патăръел уесĕн Турхан вулăсне, 1927-мĕш çултан Улатăр районне, 1939-мĕш çултан Первомайски районне, 1959-мĕш çултан - Патăръел районне, 1959-мĕш çултан Улатăр районне кĕрет.
Догри
Маларах ăна пенджаби чĕлхин диалекчĕ тесе шутланă.
Паснапуç (Улатăр районĕ)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Догри
Унăн такри ятлă хăйĕн çыруллахĕ пулнă, анчах хальхи вăхăтра деванагари шрифтпа усă кураççĕ. Çавăн пекех арап чĕлхинчен тухнă насталик шрифчĕпе те усă кураççĕ.
Чĕлхе историйĕ
Чĕлхе Саурасени чĕлхинчен аталанса кайнă. Сăмахсен никĕсĕ санскритран тухать пулин те чĕлхере арап, перс, акăлчан тата тĕрĕк чĕлхисенчен кĕнĕ сăмахсем нумай. Ку чĕлхе çинчен чи авал çырса хăварнă хутсем шутне Амира Хусро (1253-1325) сăвăç ĕçĕ кĕрет. Вăл хăйен ĕçĕнче Индин çурçĕр енчи пур чĕлхене асăнса хăварнă. Хăш-пĕр сăмахĕсем XII ĕмĕрте çырса хăварнă çыру палăкĕсем синче тĕл пулаççĕ.
Ку чĕлхепе литературăна аталантараканнисем шутне хальхи вăхăтри Падма Сачдев çыравçăна кĕртме пулать.
Категори:Инди чĕлхисем Категори:Инди-европа чĕлхисем
Шурă тинĕс
Шурă тинĕсрен Азовпа Арал тинĕсĕсем çеç пĕчĕкрех.
Хĕлле шанса ларать. Тĕппипех Раççейĕн шалти шывĕсем шучĕнче шутланать.
Щурă тинĕсе юхса кĕрекен юханшывсем: Çурçĕр Двина, Онега, Мезень, Кемь.
Каçăсем
Категори:Шурă тинĕс Категори:Çурçĕр Пăрлă океанăн тинĕсĕсем Категори:Раççей тинĕсĕсем
Мем
Мем (meme) — меметикăри пĕр çынран тепĕр çынна имитаци, вĕрентӳ тата урăх мелсемпе сармалли этеплĕ информацин виçи.
Пĕрлехи хыпарсем
«Мем» термин грек, «евĕрлĕх». сăмахĕнчен пулса тухать. Мем ăнлавĕпе унăн концепцине Ричард Докинз 1976 çулта «Эгоист генĕ» кĕнекинче хевтелесе кăтартнă. Вăл пĕрремĕш социокультура процесĕсене ăнлантарма репликатор концепцине сĕнет. Çак теорие вăл хăйĕн «Сарăлнă фенотип» кĕнекинче пĕлтерет.
Докинз культурăн уйрăм элеменчĕсене упрас тата сарас процеса ăнлантарма «мем» ăнлавне кĕртет. Ламсден тата Вильсон çак çулсенчех генетика информацине культура информацине куçаракан механизм евĕрех культурген концепцине кĕртнĕ.
Шухăшсене вертикаллă куçарса парасси — кун чухне çынна тĕрлĕ шухăшсене малтанхисенчен, ашшĕ-амăшĕнчен, вĕрентсе çитĕнтерекенрен, сăмах, кĕнеке тата культурăн ытти артефактчĕ урлă пырать. Шухăшсене горизонталлă куçарса парасси шутне çынран çынна тата пĕр культурăран тепĕр культурăна кусни кĕрет.
Тĕплĕн, мемсем — тăрă информаци, анчах та вĕсен ĕçлевĕнче çутçанталăк тата тыткаларăш вĕçĕмĕсем палăраççĕ. Генсен пек мемсен тĕслĕхĕсем – «мелодисем, шухăшсем, мода сăмах калрăшĕсем, тĕрлĕрен ăста ĕçĕ».
Çак шухăша Дуглас Рашкоффăн «Медиавирус» кĕнекинче çырса панă: мемсен МИХ тата Тетел каналĕсемпе этем пĕрлĕхĕнче (тĕслĕхрен, политиксен шухăш-ĕмĕтне, этем пĕрлĕхĕнчи шухăшсене улăштарасси тата ытти те) чылай сĕм хăварса сарăлассине вĕсен пултарулăхĕпе çыхăнтарса тĕпчеççĕ.
Генсем пекех, мемсем — репликаторсем (replicators), тепĕр сăмахпа, хăйсене хăйсен копилекен объектсем. Кашни мемăн информаци ăшĕ хайĕн пулаяслăхĕпе копиленсе хăйĕн оптимонне туса хурать. Мемсем урăх ĕлкене куçса (пĕрлешĕнсе е пайланса) çĕнĕ мем тума пултараççĕ. Вĕсем пĕр-пĕринпе ресурсшăн (çынсен ăс-тăнĕшĕн) кĕрешеççĕ, çапла вара, çутçанталăкри суйлав йĕркипе аталанса пыраççĕ.
Комплекслă мем
Мемсем горизонтальлĕ (пĕр вăхăтри ăру хушшинче) тата вертикальлĕ (ватă ăруран çамрăк ăрăва) саралма пултараççĕ. Мемсем тăтăшах ушкăна пĕрлешеççĕ — ăс-тăна çавăрса илмешкĕн, шухăшсен кĕрешĕвĕнче хăватланма пуçтарăннă комплекслă мемсем. Литературăра комплекслă мема çаплах мемплекс (memeplex) теççĕ.
Комплекслă мемсен тĕслĕхĕсем: тĕн е политика доктринисем. Çапла, христианлăх чиркӳ шухăшне кĕртнĕ христиан мемплексĕн аталанăвĕн вĕçленĕвĕ пулса тăрать. Тĕне тытса пыни пайланни (католици тĕнĕ, православи, протест тĕнĕ) верующие добавили и удалили различные мемы, çакна пула христос тĕнĕн тĕп мемплексĕн йышĕнче хăй ирĕклĕ комплекслă мемсем (тĕнĕн, сектăн) çирĕпленеççĕ.
Докинз хăйĕн «Иллюзия Бога» (2006) кĕнекинче тĕплĕн тĕн мемĕсене пăхса тухнă, вĕсене вăл «психика вирусĕсем» ят панă.
Меметика
Мемсен концепципе теорийĕ меметикăра аталанса пырать. Меметика çаплах çынсем мемсене епле йышăнса ăнланса сарса пырассине тĕпчет.
Тетел- тата фидонет-мемсем
Этем пĕрлĕхĕн компьютер эрешĕсем аталаннă май (малтан Фидонетра, кайран Тетелре) мемсем хăйсене сарăлма çĕнĕ хутлăх тупаççĕ, вара ятарлă социаллă пулăм — тетел-мемсем — пуçа çĕклеççĕ. Тетел-мемсем хăйсем ирĕк кăмăлпа пĕр пĕрин патне куçармалли хыпарсем (текстсем, каçăсем) пулаççĕ. Çакна выляв тĕлĕпе тăваççĕ, çаплах çак мелпе урăх информации те, çав шутра провокаци е усал кăмăллă хыпар та (см.: en:Internet fraud) марăлма пултарать.
Юлашки вăхăтра, пĕрмаях тенĕ пекех, тетел-мемĕсем блогосферăпа форумсен хутлăхĕсенче “пурăнаççĕ”, анчах та мемсем веб-пейджсен, электронлă почтăпа саралма, Тетел тулашне тухма пултарать, сăмахран, МИХа çитет (çакăн чухне çаплах  «медиавирус» ăнлавпа усă кураççĕ).
2000-мĕш çулсен варринче этем пĕрлĕхĕнче «Превед» тетел-мем сумлă резонанса çитет.
Медиавируссем (медиамемсем)
Мемсем, массăллă информаци хатĕрĕсем витĕр те саралма пултарать. Пулăмăн çак аспектне американсен МИХ тĕпчевçи Дуглас Рашкофф ăнлантарса панă, вăл «медиавирус» термина кĕртнĕ, 1994 çулта «Медиавирус. Епле поп-культура вăрттăн сирĕн ăс-тăна сĕмлет» кĕнекене çутта кăларнă.
Масс-культăрăри мем концепцийĕ
Мем концепцийĕ массăллă культурăн пайĕ пулса тăрать. «Мем» тата «меметика» ăнлавсем тĕрлĕ тĕслĕ ĕлкепе нумай илемлĕ ĕçĕсенче тĕл пулать.
«Ăс-тăн вирусĕсем» — тĕрлĕ ăслăлăх-фантастика ĕçĕсен сюжетĕнчи кирлĕ элемент. Çапла, Аластер Рейнольдсăн «Digital to Analogue» калавĕнче мусăк ĕçĕсем урлă саралакан «мем» эпидемине çырса кăтартнă. Çак авторăн «Absloution Gap» романĕнче тĕн юхăмĕн пайташĕсем биовирусĕсемпе мемсене сараççĕ.
Çав вăхăтрах, мемсем хăш чухне кирлĕ социаллă функцисене тăваççĕ, "йывăр" темăсене хĕрӳ кĕртеççĕ.
Каçăсем
Категори:Ричард Докинз  Категори:Коллектив интеллекчĕ
Кунакбаево (Николаевский сельсовет)
Кунакбаево  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 132 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453146, ОКАТО кочĕ — 80249852003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
568
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Çĕнĕ Тӳскел
Çĕнĕ Тускел (Новое Тоскаево) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 0 çын, çав шутра 0 арçын, 0 хĕрарăм пурăннă.
2022-мĕш çулхи июнь тĕлне ку ялта Кирилловсем пурăннă.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Фоссилисем
мини|Чулланнӑ авалхи шапа хуранӗ Фоссилисем (лат. fossilis — шыраса чавса кӑларнӑ япала, палеонтологире чулланчӑк) — организмсен шыраса чавса тупнӑ  сыхланса юлнӑ пайӗсем е вӗсен унчченхи геологи тапхӑрӗсенче пурӑннин йӗрӗсем.
Фоссилисем хӑйсем пулса тухнӑ тапхӑрсен организмӗсем ҫинчен хаклӑ пӗлӳ параҫҫӗ. Вӗсене юри чавса тупма пулать е вӗсем ҫӗр ҫийеннӗ май ҫиеле тухаҫҫӗ. Вӗсем хӑҫҫан пулса тухнине е хытса чулланса ларнин вӑхӑтне пӗлме тӗпчев меслечӗсем пур.
Порек
Порек — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 33 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Алексеев Леонтий Алексеевич
Алексеев Леонтий Алексеевич, — журналист-публицист. 1938 çулхи авăн уйăхăн 7 Чăваш Енĕн Красноармейски районăн Кăмакал ялĕнче çуралнă. Чăваш ял хуçалăх институчĕн агрономи факультетне пĕтернĕ. Раççей культурин тава тивĕçлĕ ĕçченĕ, Республикăн С. Элькер ячĕллĕ журналистсен премиĕн (1980) лауреачĕ. «Хисеп палли» орденне тивĕç пулнă.
Пичетре 1961 çултанпа ĕçлет. 1967 çултан "Коммунизм ялавĕ" хаçачĕн хайсен корреспонденчĕ, ял хуçалăх уйрăмĕн заведущиĕ, редактор çумĕ. 1991 çултан "Хыпар" хаçатăн экономика уйрăмĕн редакторĕ.
Ĕçĕсем
Леонтий Алексеевăн темиçе кĕнеке тата брошюра пичĕтленсе тухнă:
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Сагир
Сагир — Пушкăрт Республикин Кăйгă районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 279 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452500, ОКАТО кочĕ — 80236825002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кăйгă районĕ
Сновск
Сновск (Сновськ) — Украинăри Чернигово облаçне кĕрекен Сновск районĕн администраци центрĕ.
Пурăнан халăх йышĕ — 11,7 пин çын (2006), вĕсенчен украинсем — 8,6 пин.
Черниговран çурçĕр-тухăç еннелле 70 çухрăмра, Раççей чиккипе юнашар Сновск районĕн центрĕ, вырнаçнă.
Асăрхавсем
Категори:Украина хулисем Категори:Чернигово облаçĕн хулисем
Тархан (Шаран районĕ)
Тархан  — Пушкăрт Республикин Шаран районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 186 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452630, ОКАТО кочĕ — 80258885003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Шаран районĕ
569
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Йĕкĕрвар ял тăрăхĕ
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри ял тăрăхĕсем Категори:Çĕрпӳ районĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсем
Голиков Филипп Иванович
Фили́пп Ива́нович Го́ликов (утăн 16 (29)-мĕшĕ 1900, Борисово ялĕ, халĕ Курган облаçĕ — 1980) — Совет Союзĕн Маршалĕ (çу, 6 1961).
Каçăсем
Категори:Совет Союзĕн Маршалĕсем Категори:СССР çарпуçĕсем Категори:Депутаты Верховного Совета СССР Категори:Суворов орден кавалерĕсем Категори:Кутузов орден кавалерĕсем Категори:Ленин орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орден кавалерĕсем Категори:«За службу Родине в Вооружённых Силах СССР» орден кавалерĕсем Категори:Октябрь Революци орден кавалерĕсем Категори:1900 çулта çуралнисем Категори:Утăн 28-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1980 çулта вилнисем Категори:Утăн 29-мĕшĕнче вилнисем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннисем Категори:Çынсем, алфавитпа
Харюзовка (Ентала юппи)
Харюзовка (Харнусовка) — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Ентала юханшывăн сылтăм çыранĕпе 99 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
570
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Авăн, 7
Пулса иртнĕ
right|85px|«Тимĕр шапа» шывай кимми
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Бабков Василий Петрович
Бабков Василий Петрович — ( 14-08), Сталинград фрончĕн 434-мĕш истребитель авиаци полкĕн штурманĕ, капитан, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 23.
Крым тутарĕсем
thumb|254px|[[Крым тутарĕсен ялавĕ]]
Кры́м тутарĕсем (qırımtatarlar, къырымтатарлар, ед. ч. ) е кры́мсем  (qırımlar, къырымлар, пĕр. х. ) — историлле Крымра чăмăртаннă халăх. Алтай çемьинчи тĕрĕк ушкăнĕнчи крым тутар чĕлхипе пуплеççĕ. Крым тутарĕсен чылайрахăшĕ — ханафит мазхабĕ йышĕнчи мусульман-суннитсем.
Крым ханлăхĕ
thumb|right|300px|Крым тутарĕсен XVI—XVII ĕмĕрсенчи кăралĕ Крым халăхĕ тĕплĕнех Крым Ханлăхĕ тапхăрĕнче чăмăртаннă.
Крым тутарĕсен патшалăхĕ — Крым Ханлăхĕ — 1441 - 1783 çулсенче тытăнса тăнă. Хăйсен кун-çулĕн чылайрахăш пайĕнче вăл Осман империне пăхăнса тăнă, унăн тăмарĕ шутланнă. Крыма ертсе пыракансем Герай (Гирейсен) ăрачĕ пулнă, ăна пуçарса яраканĕ — пĕрремĕш хан Хаджи I Герай. Крым Ханлăхĕ тапхăрĕнче крым тутарĕсен культури, ӳнерĕ тата литератури мăнаçлăха çитет. Крым тутарĕсен çак чухнехи поэзин классикĕ — Ашик Умер. Çавăн пекех Махмуд Кырымлы тата хан Газы II Герай Бора сăвăçа асăнмалла. Çав вăхăтри паллă архитектура палăкĕ — Бахчисарайри хан керменĕ.
Раççей империнче
Раççей администрацийĕ хĕстернипе, крым тутар çĕр ĕçтешĕсен харпăрлăхне патшалăха туртса илнипе крым тутарĕсем нумаййăн Осман империне эмиграциленĕ. 1790-мĕш тата 1850-мĕш çулсенче эмиграцин иккĕ хумĕ çапнă крым тутарĕсене. XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнчи тĕпчевçĕсем — Ф. Лашковпа К. Герман — çырнипе, Крым Ханлăхĕн çурутрав пайĕнче 1770-мĕш çулсен тĕлне 500 пине яхăн çын пурăннă, вĕсенчен 92 % крым тутарĕсем пулнă. Раççейри пĕрремĕш 1793 çулхи халăх çыравĕпе Крымра 127,8 пин çын пурăннă, çав шутра 87,8 % крым тутарĕ. Çакăн пек, 10 çул раççей влаçĕ тытăнса тăрсан Крымра пурăнан халăхăн 3/4 пайĕ çурутравран тухса кайнă. 1850-мĕш çулсенче 300 пине яхăн крым тутарĕ Крыма пăрахса кайнă. Çавсен нĕселĕсем ĕнтĕ Турцири, Болгарири тата Румынири крым тутарĕсен диаспорине кĕреççĕ. Вара Крымăн çеçенхир енĕнче ял хуçалăхĕ пĕтсе ларнă. Çавăн чухнех Крыма крым тутарĕсен чылайрахăш элити пăрахса каять. Çакăнпа пĕрлех метрополии территоринчен Раççей правительстви йыхравланипе куçса килнисем Крыма колонилеме тытăнаççĕ. Раççей аннексийĕччен Крымра пурăннă 1 мильон крым тутарĕ халăхĕн йышĕнчен XIX ĕмĕрĕн вĕçнелле 200 пинрен сахалтарах юлнă, которые составляли около четверти всего крымского населения. 1917 çул тĕлне мĕнпур эмигрант йышĕ 1,8 млн çынна çитнĕ.
Граждан вăрçи тата Крым АССР
thumb|150px|[[Челебиджихан, Номан|Номан Челебиджихан]]
Тĕн
thumb|right|200px|[[Феодосири Муфти-Джами мечетĕ]]
Крым тутарĕсен литератури
XX ĕмĕрти паллă крым тутарĕсен паллă çыравçисем:
Апат-çимĕçĕ
Йăла ĕçми — буза.
Каçăсем
Категори:Крым тутарĕсем Категори:Тĕрĕк халăхĕсем Категори:Украина халăхĕсем Категори:Крым халăхĕсем
Аверченко
Аве́рченко — украин тата беларус хушамачĕ.
украина
Хайпăç районĕ
Хайпăç муниципаллă районĕ(Кайбыч муниципаль районы, Qaybıç munitsipal' rayonı) Тутарстан Республикин анăç енче вырнаçнă муниципаллă район.
Тавралăхĕ
Район Чăваш Республикипе, Апас, Тури Услон тата Ешĕл Айлăм муниципаллă районсемпе чикĕ тытать. Район территоринче Кĕтне, Сĕвепе Берля шывсем юхаççĕ. Районăн тухăç енче — Сĕве — Чĕмпĕр чукун çул (Куланга чарăну) пырать.
Района 1991 çулта, Апас районĕнчен уйăрса йĕркеленĕ.
Район территорин лаптăкĕ — 995,4 км².
Кун-çулĕ
1920 çулчен район çĕрĕсем Сĕве тата Теччĕ уесĕсене кĕнĕ пулнă, 1920-1927 çулсенче Сĕве кантонне кĕртнĕ. 1927 çулхи нарăсăн 14-мĕшĕнче Ульяново районне (центрĕ — Ульянково ч. ялĕ) кĕртнĕ, 1927 çулхи çурлан 1-мĕшĕнче район тĕпне Пысăк Кайпаçине куçарнă та район ячĕ Кайпаçи районĕ пулса танă. 1956 çулхи çăвăн 17-мĕшĕнче Подберезинский района пĕтернипе унăн территорине Кайпăç районĕ çумне хушнă. 1963 çулхи кăрлачăн 4-мĕшĕнче Кайпăç районне пăрахăçланă, унăн çĕрĕсене Пăва районне панă. 1991 çулхи акан 19-мĕшĕнче Кайпăç районне каллех туса хунă.
Пурăнан халăх
Районта 17 ял тăрăхĕ, 56 пурăнан вырăн. Халăх йышĕ — 14 866 çын (2010).
Наци йышĕ: тутарсем 67,7%, вырăссем 26,2% , чăвашсем 5,3%.
Экономика
Районти промăçлăх:
Пысăк ял хуçалăх йĕркелĕвĕсем:
Районра «Кайбыч Таңнары» хаçат тутарла тата вырăсла («Кайбицкие зори») тухать.
Транспорт
Районăн тухăç пайĕнче «Сĕве — Чĕмпĕр» чукун çулпа (Куланга чарăну) Р-241 автоçул пур.
Каçăсем
Категори:Тутарстан районĕсем
Иваново облаçĕн Иваново районĕ
thumb|100px
Иваново районĕ — Иваново облаçĕн тĕп пайĕнче вырнаçнă район. Администраци пуçлăхĕ - Сергей Вячеславович Жубаркин Телефон кочĕ +7 493. thumb|250px
Демографи
Халăх йышĕ 63 394 çын .
Административла пайлану
2005-мĕш çулта района 11 ял пурăну тăрăхĕ çине пайланă:
571
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Поскинка
Поскинка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Вохма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Сăвă
Асăннă сăмахăн урăхларах пĕлтерĕш те пур: сăвăлла çырнă кĕске литература хайлавне çапла калаççĕ. Вырăсла — стихотворение.
Çавăн пекех "прозăлла сăвă" текен ăнлав та пур, анчах та унпа, тĕпрен илсен, прозăлла çырнă хайлавсене палăртаççĕ: текста пĕртен-пĕр меслетпе йĕркесем çине пайлама май пур чухне çеç сăвă темелле. Калăпăр, вырăс литературинчи Максим Горький çырнă "Песня о Буревестнике" тата "Песня о Соколе" пирки çапла калама пулать. Ун пек прозăлла сăвăсене Иван Юркин "тăсса çырнă такмак" тенĕ.
Ирĕклĕ сăвă
Ритмăн пĕртен-пĕр палăрăмĕпе — текст йĕркесем çине пайланнипе çеç — палăрса тăракан сăвă. Урăхла ăна верлибр теççĕ. Петĕр Яккусен, поэт тата чĕлхеçĕ, чăваш ирĕклĕ сăввисене, вĕсен генезисне кура, икĕ пысăк ушкăна уйăрма сĕннĕ: верлибр I (фольклортан аталанаканнисем) тата верлибр II (Европа традицийĕсенчен тухса пыраканнисем).
Силлабика
Сăвă йĕркисенче сыпăксен шучĕ тан пулнипе уйрăлса тăрать. Изосиллабизм теççĕ çакна. Сыпăксен шутне размер теççĕ. Ритм ытти енсемпе йĕркелленисем çук. Вăл шутра — пусăмсем тĕлĕшпе те. Пусăмсем вăйсăр е пĕлтерĕшлех мар чĕлхесенче сарăлнă ку меслет. Сăмахран, чăваш чĕлхинче те Çеçпĕл Мишшиччен пусăмсен çирĕп йĕркисем пулман.
Вырăс поэзийĕнчи силлабика тапхăрне (XVIII ĕмĕр умĕн) Б.В.Томашевский ак çапла ăнлантарнă: сăвă çыракансем ытларах тĕн çыннисем пулнăран, вĕсем пуплеве тăсса, "юрласарах" калама хăнăхнă — кĕлĕри пек. Çавна кура пусăмсăр тата пусăмлă сыпăксен уйрăмлăхĕсем хăлхана питех кĕмен.
Калас пулать, сăввăн хальхи вăхăтри теорийĕсенче «пусăм» тенинчен май килнĕ таран пăрăнма тăрăшаççĕ. Ку çут тĕнчери чĕлхесенче пусăм çуккине пĕлтермест. Пусăмĕ пур-ха вăл. Декламациленĕ чухне уçă сасăсен интенсивлăхĕнчен килекенсер. Анчах та унăн шайĕ икĕ пĕрчĕрен (пусăмлă тата пусăмсăр тенисенчен) çеç мар тăрать тата вăл сăвва вулакан валли ятарласа палăртнă сулăмран та килет темелле. Çавна май тарăнрах тата анлăрах икт терминпа усă кураççĕ. thumb|left|[[Çеçпĕл Мишши (1899-1922), чăваш сăвăçыравĕн теориçи тата практикĕ]]
Метрикăлла сăвă
Сăввăн кашни йĕркин шалти çемми (шалти ритмĕ) пулсан çапла калаççĕ. Паллах, кунта чăн малтан пусăмсем пирки сăмах пырать. Шалти йĕркен уйрăм пĕрчине, — енчен те вĕсем пурте пĕр пек пулсан, — метр е карт (вырăсла — "стопа") теççĕ. Пĕрчĕсем пĕр пек пулмасан апла каламаççĕ. Сăввине хăйне те "метрикăлла" теессинчен пăрăнаççĕ. Сăввăн кун пек виçине силлабо-тоника тени те пулать. Мĕншĕн тесен ытларах чухне сыпăксен тата пусăмсен шучĕ пĕр пек. Анчах вырăс чĕлхинче "вольные стихи" терминпа палăртакан сикчевлĕ сăвăсенче изосиллабизм тата изотонизм çук. Çакна шута илсен, метрикăлла сăвă тени чылай ăнăçлăрах.
Метрикăллă сăввăн тĕсĕсем
Метрикăлла сăввăн пĕр тĕсне çÿлерех асăнтăмăр ĕнтĕ: вăл — сикчевлĕ сăвă. Асăннă меслетпе сăвăçсем юптарусене çырма килĕштереççĕ.
Кĕçĕн Окуневка
Кĕçĕн Окуневка — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Окуневка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Сăвă
Метрикăллă сăввăн тĕсĕсем
Колхозăн пулă пĕвинчен Çу каçиччен Хуралçă Йытă йăтрĕ пулă, Вăл пулчĕ муллă.
Кĕçĕн Окуневка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Сăвă
Метрикăллă сăввăн тĕсĕсем
Сăвăри сыпăксен шучĕ кашни йĕркере тĕрлĕрен кунта: 8, 4, 9, 5. Çав вăхăтрах икĕ сыпăклă виçесенчен пĕрин — хорейĕн — сулăмĕ пурри те курăнса тăрать. Тепĕр çакăн пек виçе — ямб.
Кĕçĕн Окуневка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Сăвă
Метрикăллă сăввăн тĕсĕсем
Виçĕ сыпăклă метрикăллă сăвă виçисем: амфибрахий, анапест, дактиль. Тăватă сыпăклă сăвă виçисем те пулаççĕ (пеонсем).
Кĕçĕн Окуневка
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Сăвă
Метрикăллă сăввăн тĕсĕсем
Сăвă терминĕсенчен ытларахăшĕ Антика тĕнчинче — Авалхи Грецире тата Авалхи Римра çуралнă. Лере вара сăвă ăслайĕ пусăмлăх тата пусăмсăрлăх çинче мар, урăхларах япаласем çинче никĕсленнĕ. Эппин унти ăслайсем çинчен яланах уйраммăн, ытти чĕлхесемпе (сăмахран, чăваш чĕлхипе, пăтраштармасăр калаçмалла. Унтан та ытларах, ку шухăш çак статья витĕр хĕрлĕ йĕр пек иртмелле. Пĕр самант та çавна манмалла мар.
Пеонсем
Геннадий Айхи çырнă "Тепĕр юрă" сăвă йĕркисене илсе пăхар-ха:
Ачасем — ачасемпе. U U — U | U U — Артистсем — артистсемпе. U U — U | U U — Йĕкĕтсен хăйсен пур йышĕ,     U U — U | U U — U Ваттисем — ваттисемпе. U U — U | U U —
Акцентлă сăвă
Сăввăн йĕркисенче пусăмсен шучĕ пĕр пек, сыпăксен шучĕ вара улшăнса тăма та пултарать. Урăхла ăна тоника виçи теççĕ. Шалти çемĕ (ритм) çук. Чăваш акцентлă сăввинчен уйрăмах унччен "силлабика" терминпа палăртма хăнахнă виçеллисем кăсăклă. Силлабика тени Çеçпĕл Мишшичченхи тапхăршăн çеç юрăхлă. Хальхи вăхăтра, паллах, пурте пусăмсене палăртса вулаççĕ. Çав шутра ĕлĕххи текстсене те. Калăпăр, "Нарспи" поэмăна çавăн пек вулаççĕ паян. Вуланă чухне изосиллабизмлă акцентлă сăвă пек пулса тухать. Изосиллабизмсăр акцентлă сăвăсем чăваш поэзийĕнче сайрарах тĕл пулаççĕ.
Тактовик
Акцентлă сăввăн тĕсĕ. Сăвă йĕркисенче пусăмсен шучĕ пĕр пек, вĕсен хушшинчи пусăмсăр сыпăксен шучĕ вара улшăнса тăрать: пĕрререн пуçласа виççĕ таранччен. Хушăксен уйрăмлăхĕ иккĕрен иртмест: 3-1=2. Хăшпĕр тĕлте пусăмсем умлăн-хыçлăн тăрсан, хушăкра нуль пусăмсăр сыпăк тăнă пек курăнать те хайхи максимумла уйрăмлăх 3-0=3 пулать. Çавна кура тактовик теессинчен пăрăнса акцентлă сăвă (пĕтĕмĕшле пĕлтерĕшпе) теме тивет.
Вальă
Акцентлă сăввăн тĕсĕ.Сăвă йĕркисенче пусăмсен шучĕ пĕр пек, вĕсен хушшинчи пусăмсăр сыпăксен шучĕ вара улшăнса тăрать: пĕрререн пуçласа иккĕ таранччен. Хушăксен уйрăмлахĕ пĕрререн иртмест: 2-1=1. Хăшпĕр тĕлте пусăмсем умлăн-хыçлăн тăрсан, хушăкра нуль пусăмсăр сыпăк тăнă пек курăнать те хайхи максимумла уйрăмлăх 2-0=2 пулать. Çавна кура дольник теессинчен пăрăнса тактовик теме тивет.
Дольник (вальă) сулăмĕллĕ сăввăн тĕслĕхĕ (Петĕр Хусанкай, "Мамăк çурăлнă тапхăр..." (1933):
Сăвă йĕркисемпе юнашар кунта пурте ăнланакан паллăсемпе унăн дольникле схемине кăтартнă.
Калас пулать, илсе кăтартнă тĕслĕхĕн тата тепĕр уйрăмлăх та пур. Уйрăм йĕркесем таса картсем çине пайланмаççĕ ĕнтĕ. Анчах пĕрремĕш-виççĕмĕш тата иккĕмĕш-тăваттăмĕш йĕркесем ритм енчен эквивалентлă. Çавна пула сăввăн ăслайне логаэд теме те пулать. Анчах та апла калани вальă тенине те хирĕçлемест. Вльăлла логаэд е логаэдла вальă. Иккĕмĕш-тăваттамĕш йĕркесене çавăн пекех анапестла çемĕллĕ теме те пулать, çапах та вĕсене, çав йĕркесене, мĕнпур сăвăран уйăрса яраймастăн.
Вальă сăмаха хăйне вара чăвашсем пурте питĕ аван пĕлеççĕ. Вăл — «пай» сăмахан синонимĕ. Кунта ăна, вырăс чĕлхинчи «дольник» тенине калькăласа куçарнă май, сăвă терминĕ пек усă курнă.
Логаэд
Уйăх çак каç асамăç,         — U U — U — U Тек çăлтарсем асаймĕç:    — U U — U — U Кам вĕсене сÿнтерчĕ —     — U U — U — U Паллă ăна çын терчĕ. — U U — U — U
Ку йĕркесем Петĕр Хусанкайăн "Хура пĕркенчĕк" ярăмри пĕр сăввинчен. Йĕркесем чат пĕр пек картсенчен тăмаççĕ. Анчах та вĕсем пурте пĕр пек çемĕллĕ ( — U U — U — U ). Сăмах май каласан, çÿлерех илсе кăтартнă "Мамăк çурăлнă тапхăр..." сăввăн тăватă йĕркинче те çавăн пек ен пур (мăшăрлă йĕркесемпе мăшăрсăр йĕркесем тĕлĕшпе). Эппин унăн виçине пĕр харăсах дольник те, логаэд та теме пулать (чăн та, ытти йĕркесенче апла мар). Кунта хирÿçĕлĕх çук, пĕтĕмпех йĕркеллĕ япала.
Шурă сăвă
Шурă сăвă тесе рифмăсем ( састашсем) пачах та çуккине кура калаççĕ, — енчен те унăн шалти виçи е йĕркесенчи сыпăксен танлăхĕ пур пулсан. Эппин, састашсемсĕр ирĕклĕ сăвва шурă сăвă теме май çук. Чăваш литературинче çак меслетпе çырнă сăвăсем сахал мар. Çав вăхăтрах хăшпĕр авторсен еткерĕ тĕпрен илсен пĕтĕмпех çавăн пек хайлавсенчен тăнине палăртмалла. Сăмахран, вăл шута Илле Тăхти (1889-1938) сăввисем кĕреççĕ. Синтаксисла параллелизмран килекен сăлтавсене пула çеç вĕсенче хушăран састаш палăрăмĕсем курăнкалаççĕ. Çапла вара ăнсăртран е ăнсăртранах та мар тенĕ пек килекен рифмăсем шурă сăввăн тасалăхне пăсаççĕ. Кун пек самантсем Николай Шелепи (1881-1945) пултарулăхĕнче уйрăмах нумай.
Фольклорти сăвă пирки
Юррăн сăвви пур. Анчах та кун пек сăвă юррăн кĕввипе тачă çыхăннă. Вĕсене — юррăн мусăкĕпе сăввине — пĕр-пĕринчен уйăрма та çук. Мĕншĕн тесен пĕр пĕтĕмĕшле пĕрлĕх пулса тăраççĕ. Çавна кура "кунта хорей, лере ямб" текелесе калаçма май çук. Чăн та, тепĕр чухне юррăн сăвви, кĕвĕ-çемĕрен уйрăлса, хăйĕн пурнăçĕпе пурăнма пуçлать. Эппин, ун пирки ун чухне çапла каламалла та. Ун пек пулăм çук-тăк, сăмахламалăх шухăшĕ те çук. Çав вăхăтрах фольклорта чăн малтанах юрăпа çыхăнман сăвăсем те пур. Вăт вĕсем пирки чăн-чăн сăвă пек калаçма май пур. Сăмахран, мăн кĕрÿ такмакĕ thumb|[[Родионов Виталий Григорьевич. Филологи ăславĕсен докторĕ, профессор. Чăваш сăввине тĕпченисĕр пуçне хай те сăвăç пек паллă (ытларах Сăвар Эртиван псевдонимпа)]]
Квантитативлă сăвă
Квантитативлă (шутлавлăхла) сăвăçырав сыпăксен тăршшĕ (пусăмĕ мар!) тĕлĕшĕпе тытăнса тăрать. Вăл Авалхи Грецире, Авалхи Римра, араб тата фарси, Инди чĕлхисен тĕнчинче сарăлнă пулнă, çавна кура çак тытăмпа çыхăннă терминсем паянхи кун та пур; вĕсенчен чылйăшне ытти сăвăçырав тытăмĕсем енĕпе те, кирлĕ чухлĕ улăштарса, усă кураççĕ.
Çавăн пекех
• 3
Асăрхавсем
Категори:Авалхи метрика Категори:Метрика Категори:Поэзи * *
Сарагул
Сарагул — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 88 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452509, ОКАТО кочĕ — 80236825003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
Сăрьел (Елчĕк районĕ)
Сăрьел (Сориле, Ишмурзиио-Суринск)— Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Аслă Пăла Тимеш ял тăрăхĕнчи ял.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
397 çын (2006) пурăнать. Наци йышĕпе - тутарсем. Иванов, Совет урамĕсем. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 262 çын, çав шутра 121 арçын, 141 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Теччĕ уесĕн Элькей вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Захаров Матвей Васильевич
Каçăсем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Совет Союзĕн Маршалĕсем Категори:СССР çарпуçĕсем Категори:Икĕ хут Совет Союзĕн Паттăрĕсем Категори:СССР Аслă Канашĕн депутачĕсем Категори:Çурлан 17-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1898 çулта çуралнисем Категори:Çынсем:СССР Ятарлă хĕсмечĕсем Категори:Кăрлачăн 31-мĕшĕнче вилнисем Категори:1972 çулта вилнисем Категори:Кремль некропольне пытарнисем Категори:Совет çар Тĕп штабĕн пуçлăхĕсем
Чăлха
thumb|[[Нуски]] Чăлха — урана тăхăнмалли çипуç. Кĕске чăлхана нуски, чĕркуççи тараннине çурма чăлха (гольфы) теççĕ.
Текстильрен тĕртсе тăваççĕ. Ӗлĕкрех хĕрарăмсем пекех, арçынсем те тăхăнса çӳренĕ. Хальхи тум йĕркипе — хĕрарăм тумтирĕн япали. Чăлха ураран шуçса анса каясран ăна ятарлă пиçиххи çине çыхнă. Çак йăлана чысласа Çыхă орденĕ йĕркеленнĕ. Халĕ хĕрарăм чăлхи çийĕн эластик (резинкă) тĕртсе кĕртеççĕ. Çаплах чăлха ятарлă тата хӳтĕлев тĕсĕллĕ тумтирсен шутне (хими, биологи хӳтлĕхĕ тата урăххи те) кĕрет.
Истори
«Чăлха» сăмах ĕлĕк чăваш чĕлхинчен вырăс чĕлхине кĕнĕ те, унта «чулки» пулса тăнă. Филологи ăславĕсен докторĕ И. Г. Добродомов прахвиссăр çырнинчен :
<Куçару: >
Асăрхавсем
Категори:Чăлхасем
Ассакасси (пĕлтерĕшĕсем)
Ассакасси, — Чăваш Енри темиçе ял ячĕ.
Категори:Чăваш Ен ялĕсем
Мантелласем
Мантелласем (лат. Mantellidae) — хӳресĕррисен ушкӑнӗн ҫĕрти-шыврисен йышӗн чӗрчунӗ.
Епле курӑнни
Йышӑн пайташӗсен тӑршшӗ 3 см-тан 10 см ҫити. Арлӑх диморфизмӗ пур: амисем аҫисенчен пысӑкрах.
Каҫӑсем
Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа Категори:Çĕрти-шыврисен йышĕсем Категори:Мантелласем
572
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Новая Отрадовка
Новая Отрадовка — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1213 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453140, ОКАТО кочĕ — 80249856001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Голубев Василий Фёдорович
Голубев Василий Фёдорович — (16.11.1912(3)-17.04.2001), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 23. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Балти флочĕн сывлăш-çар вăйĕсен 61-мĕш пĕтерекен авиаци бригадин 4-мĕш гварди пĕтерекен авиаци полкĕн эскадрилья командирĕ, гварди капитанĕ.
Евстафьев Николай Филиппович
Евстафьев Николай Филиппович, — сăвăç, тăлмач. 1918 çулхи ака уйăхĕн 14 Самар облаçĕн Клявлĕ районĕнчи Йĕкĕр салинче çуралнă. 1986 çулхи утă уйăхĕн 31 Шупашкарта вилнĕ.
1951 çултанпа СССР ÇП членĕ. 1982 çулта Чăваш АССРĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ ятне тивĕçлĕ пулнă.
Пурнăçĕ
Похвиçнĕри ял хуçалăх техникумĕнче агронома вĕреннĕ. 1939—1945 çулсенче çарта пулнă. Холкин-Гол çапăçăвĕсене хутшăннă, Маньчжурире çапăçнă.
«Советская Чувашия» хаçат редакцинче ĕçленĕ.
Ӗçĕсем
Сăвă-поэма чăвашла та, вырăсла та çырнă. Ун сăввисемпе юрăсем те кĕвĕленĕ. Николай Евстафьев тĕрлĕ халăхсен произведениĕсене чăвашла куçарнă.
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Акан 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1918 çулта çуралнисем Категори:Утăн 31-мĕшĕнче вилнисем Категори:1986 çулта вилнисем
Шалти хум
Шалти хум — шĕвек çийĕнче мар, унăн ăшĕнче çуралса пулакан хумсене çапла калаççĕ.
Каçăсем
Категори:Атмосфера Категори:Шыв Категори:Хумсем Категори:Шывпа çыхăннă хумсем
573
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Асавдыбаш
Асавдыбаш — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 238 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452813, ОКАТО кочĕ — 80259810001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Прокопьевка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кĕçĕн Пильга
Кĕçĕн Пильга — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Чижапка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
574
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Бабошин Виктор Николаевич
Бабошин Виктор Николаевич — ( 02-08), Вата фронтăн 61-мĕш çарĕн 77-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 218-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн стрелокĕ, гварди красноармеецĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15.
Власов Андрей Андреевич
Власов Андрей Андреевич (авăн, 14 1901, Чулхула кĕпернинчи Ломакино салинче — çурла, 2 1946, Мускав) — совет генерал-лейтенанчĕ (1942), Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнче Германи çарĕ енне куçнă.
Çар карьери
1920 Власова Хĕрлĕ Çара хĕсмете илнĕ. Командир курсĕсенче вĕренсе тухсан Кăнтăр фронтĕнче шурă гвардисемпе çапăçнă. 1922 çултанпа Власов командир тата штаб ĕç вырăнĕсене йышăннă, çаплах вĕрентӳ ĕçĕпе те хăтланнă. 1929 çулта Аслă çар командирĕсен курсĕсенчен вĕренсе тухнă. 1930 çулта ВКП(б) ĕретне кĕрет. 1935 - М. В. Фрунзе ячĕллĕ Çар академинче пĕлӳ пухать. 1937—1938 ç.ç. Ленинград тата Кейӳ çар тăрăхĕсенче çар трибуналĕн юлташĕ. Стрелоксен 99-мĕш дивизине тĕрĕслесен, Власов, дивизии командирĕ вермахтăн çапăçу тактикине тĕпчесе вĕренни пирки рапортра пĕлтерет. Комдива ареслеççĕ, Власова унăн вырăнне лартаççĕ. 1938—1939 Власов çар-канаш элчисен ушкăнĕпе Китайра пулать, Чан Кайши аллинчен Ылтăн Вĕрçĕлен орденне тивĕçет. 1940 Власов генерал-майор шайĕпе дивизие ертсе пырать, Хĕрлĕ Ялав орденне тивĕç пулать. 1941 кăрлачра Власов — Кейӳ çар тăрăхĕн 4-мĕш механикăланă корпусĕн командирĕ, тепĕр уйăхран ăна Ленин орденĕпа палăртаççĕ.
Власов вăрçăна Львов патĕнче механикăланă корпус командирĕ ĕç вырăнĕнче кĕтсе илет. Хăйлаллă ĕçсемшĕн ăна тав тăваççĕ те Кейӳне хӳтĕлекен 37-мĕш çара параççĕ. Хаяр çапăçусем хыççăн сапаланса кайнă çăр пайĕсем тухăçалла çĕмĕрсе тухма пултараççĕ, Власов хăй аманать – хоспитăле лекет. 1941 чӳк Сталин Власова чĕнет, 20-мĕш çара йĕркелеме хушать.
Раштавăн 5-мĕшĕнче Хĕрлĕ Уçланкă ялĕ (мускав Кремлĕнчен 27 çухрăмра) патĕнче совет 20-мĕш çарĕ (ертӳçи — генерал Власов) нимĕçсен 4-мĕш танк çарĕн тапăнăвне чарса лартать, çак ăнăçу Мускав çапăçăвне выляса илме çав тери сумлă ӳсĕм хушать. Власов хăй çав вăхăтра хоспитăльре выртнă (те ангинăпа, те сифилиспа).
Лама шывĕ çинчи çапăçусемшĕн ăна генерал-лейтенант çарти ятне панă, Хĕрлĕ Ялав орденне тивĕçтернĕ. Власовпа юнашар Рокоссовскийĕн тата Говоровăн çарĕсем паттăррăн кĕрешнĕ.
1942 пуш уйăхĕнче ăна Ленинград хупăрлавне татма йĕркеленĕ Волхов фрончĕн ертӳçĕн çумĕн ĕçне хушаççĕ. Анчах çак чух Власовăн ĕç-хĕлĕ ăнăçсăр пулать, вара ăна хӳтеленсе йывăр çапăçакан 2-мĕш Чышăллă çара ертсе пыма куçараççĕ.
Нимĕçсем енне куçни
1942 çулăн çуркунне хупăрлава лекнĕ 2-мĕш Чышăллă çарăн (Волхов фрончĕ) ертӳçĕ пулнă май, 1942 утă, 11 кивĕ тĕнпе пурăнакан Туховежи ялĕнче Власов вермахтăн 18-мĕш çарĕн 28-мĕш пехота полкĕн патрульне парăнать (тепĕр версипе – ăна ял старости тыткăна сутать).
Винницăри çар тыткăнĕнчи аслă офицерсен лагерĕнче Власов нимĕç нацисчĕсемпе пĕрле ĕслеме килĕшет, «Раççей халăхĕсен ирĕклĕх комитетне» (РХИК) тата тыткăнри совет çар çалтакĕсенчен пухнă «Вырăс ирĕклех çарне» (ВИÇ) ертсе пыма килĕшет (вулăр Власовсем). 1945 çу, 12 Власова 1-мĕш Белоруси фрончен 25-мĕш танк корпусĕн çар тĕкĕрçисем Пльзень патĕнче (Чехословаки) анăç оккупации пайне каçнă чух ярса илеççĕ. Власова Конев маршал штабне илсе пыраççĕ, унтан ăна Мускава турттараççĕ. Тӳре ĕçĕ тăрăх Власов Тăван Çĕршыва сутса айăпа кĕнĕ тесе йышăннă. СССР Аслă сучĕн Вăрçă коллегин йышăнăвĕпе ăна 1946 çулхи çурла, 2 çакса вĕлернĕ.
Вуламалли
Категори:Авăнăн 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1901 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 2-мĕшĕнче вилнисем Категори:1946 çулта вилнисем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинчи вырăс коллаборционисчĕсем Категори:Çарпуçĕсем Категори:Раççейри граждан вăрçине хутшăннă çынсем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçине хутшăннă çынсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă çынсем Категори:CCКП пайташĕсем
Невельский Геннадий Иванович
Невельский Геннадий Иванович, — адмирал, Инçет Тухăç тĕпчевçи. 1813 çулхи раштавăн 5-мĕшĕнче Кострома кĕпернине кĕрекен Дракино усадьбăра çуралнă. 1876 çулхи ака уйăхĕн 29-мĕшĕнче Санкт-Петербург хулинче вилнĕ.
Кун-çулĕ
Геннадий Иванович Солигач патĕнчи Дракино усадьбăра тинĕс çар офицерĕн кил-йышĕнче çуралнă. 1829 çулта Тинĕс кадет корпусне вĕренме кĕнĕ. 1832 çулта ăна лайăх вĕренсе пĕтернĕ хыççăн хăйĕн пĕлĕвне Офицерсен корпусĕнче ӳстернĕ. 1836 çулта лейтенант тарин ӳснĕ.
1846 çулта Европа йĕри-тавра ишнĕ, 1947 çулта «Байкал» транспорчĕн командирĕ пулнă. 1849 çулта Сахалин йĕри-тавра ишсе тухмашкăн тата Амур тинĕсе юхса кĕнĕ вырăна тĕрĕслемешкĕн экспедици пуçарса ирттернĕ.
1850 çулта Николаевский пост ятлă çарлă тата административлă вырăна йĕркеленĕ. Вăл халĕ Амур çинчи Николаевск хули.
1854 çулта ăна контр-адмирала ӳстернĕ, 1864 çулта — вице-адмирал, 1894 çулта — адмирал.
Ун ятне панă вырăнсем
Инçет Тухăçра Невельский ячĕллĕ кӳлмек, пролив пур. Сахалинра ун ятне панă Невельск хула пур, унтах ун ячĕллĕ сăрт та пур. 1897 çулта Владивостокра палăк лартнă (çавăн пекех палăксем Амур çинчи Николаевск, Хабаровск, Солигалич хулисенче пур). Унăн ячĕпе Владивостокри патшалăх тинĕс университечĕ хисепленет.
Вуламалли
Категори:Вырăс адмиралĕсем Категори:Раççей çулçӳревçисем
Пĕртен-пĕрĕм
«Пĕртен-пĕрĕм» (Единственная) — Иосиф Хейфиц режиссёр Павăл Нилинăн «Дурь» калавĕпе ӳнерленĕ илемлĕ фильм.
Иосиф Хейфиц «Единственная» фильма 70 çул тултарсан, 1975 çулта хайланă. Фильмри пур эпизодсене тенĕ пекех Запорожь Енре çапса илнĕ.
Сюжет
Коля Касаткин çартан тăван кĕтесе таврăнать. Килте ăна арăмĕ Таня тата хĕрачи кĕтсе илеççĕ. Кĕçех арăмĕ ăна тивĕçлĕ кĕтменнине тавçăрса илет, пĕррехинче арăмне хор кĕтесĕн ертӳçпе ытăмĕнче тупать... Çемье арканать.
Коля каллех авланать, анчах та унăн чунĕ вăркăшать...
Каçăсем
Категори:ССРП 1975 çулхи фильмĕсем Категори:ССРП мелодрама фильмĕсем Категори:«Ленфильм» студин фильмĕсем Категори:Павел Нилинăн хайлавĕсене экранизациленисем Категори:ССРП çамрăксен фильмĕсем Категори:Фильмсем, Иосиф Хейфицăн сценарисемпе
575
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тукай (Киги районĕ)
Тукаево  — Пушкăрт Республикин Киги районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 176 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452509, ОКАТО кочĕ — 80236825004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Киги районĕ
Çĕньял (Елчĕк районĕ)
Çĕнял — Чăваш Енри Елчĕк районĕнчи Килтĕш ял тăрăхĕн ялĕ.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
298 çын (2006) пурăнать. Матросов, Кĕпер, Петров, Кӳлçум, Уй, Вĕрентӳçĕсен, Кăнтăр урамĕсем.
Истори
1917 çулчен Тетюш уесĕн Элькей вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Шыв çийĕнчи гравитацилле хум
Шыв çийĕнчи гравитацилле хум — Шĕвек çийĕнчи хумсен гравитаципе çыхăннă уйрăм пĕр тĕсĕ.
Каçăсем
Категори:Шĕвек çийĕнчи хумсем
Пăчăрлă Пашьел
Пăчăрлă Пашъел (вырăс. Бичурга-Баишево, тутар. Бичурга-Багыш) — Чăваш Енри Шăмăршă районĕн ялĕ.
Тавралăхĕ
Ял Пасна юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 908 çын, çав шутра 442 арçын, 466 хĕрарăм пурăннă.
Ялта вăтам шкул, чиркӳ, ветеринари участокĕ, вулавăш , тухтăр офисĕ, культура çурчĕ пур.
Кун-çулĕ
1920 çулхи утă уйăхĕн 28-мĕшчен Пăва уесне, каярах Çӳрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районнĕ, 1921 çулхи утă уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕртнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Шамккай вулăсĕнче шутланнă.
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырăнсем
576
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Покрасс Самуил Яковлевич
Самуи́л Я́ковлевич Покра́сс (1897, Киев — 1939, Çĕнĕ Йорк) — Покрасс ывăлĕсен асли, раççей-америка композиторĕ, эстрада пианичĕ.
Кун-çулĕ
Çамрăкранах сĕрме купăс ăсталăхне алла илнĕ, 10-çула çитсен Киев кĕвĕ училищине сĕрме купăспа фортепиано класне пĕлӳ пухма кĕрет. 16 çула çитсен вăл çаврăнуллă аккомпаниатор пулса тăрать, эстрадăпа илленет, сăвă çырать; çавăн чухнех Петроград консерваторине фортепиано класĕпе ăсталăхне туптама кĕрет, 1917 çулта вĕренĕве вĕçлет.
Эмиграци
1924 çулхи нарăсра Берлина тухса каять, 1927—1928 çулсенче Парижра пурăнать, тепĕртакран АПШ-на çитет, унта вăл пĕчĕк джаз-банд ертсе пырать, çаплах ташă кĕввине те ӳнерлет, тĕслĕхрен, холливут фильмĕсем валли. Унăн кĕввипе ӳкерсе илнĕ «Три мушкетёра» кинофильма СССР-та лайăх астăваççĕ, ăна совет кинотеатăрĕсенче вăрçă хыççăн Германирен илсе килнĕ «трофей» шайĕпе кăтартаççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей композиторĕсем Категори:АПШ композиторĕсем Категори:Санкт-Петербург консерваторийĕ Категори:1897 çулта çуралнисем Категори:Киевра çуралнисем Категори:1939 çулта вилнисем Категори:Çĕнĕ Йоркра вилнисем
Озаску
[[Ӳкерчĕк: Osasco19fev2016.JPG |310px|right|thumb| Osasco, São Paulo, Brasil: 23° 31' 58" S 46° 47' 31" O]] 70px|left
Озаску  (Osasco - Osasco) — хула на Бразилин кăнтăр енче вырнаçнă хула.
Каçăсем
Категори:Бразили хулисем
Голубев Георгий Гордеевич
Голубев Георгий Гордеевич — (07.04.1919-12.04.2005), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 27. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 2-мĕш сывлăш çарĕн 6-мĕш гварди пĕтерекен авиаци корпусĕн 9-мĕш гварди пĕтерекен авиаци дивизин 16-мĕш гварди пĕтерекен авиаци полкĕн звено командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Ашкадар (Çтерлĕ районĕ)
Ашкадар  — Пушкăрт Республикин Çтерлĕ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 86 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453140, ОКАТО кочĕ — 80249856002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Çтерлĕ районĕ
Холовица
Холовица — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сулахай çыранĕпе, 521 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Мучар (Елчĕк районĕ)
Мучар — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Çирĕклĕ Шăхаль ял тăрăхĕн ялĕ.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Ерыклă урамĕ. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 61 çын, çав шутра 28 арçын, 33 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Варяг (ракета крейсерĕ)
«Варяг» (Червона Украина) — совет тата раççей ракета крейсерĕ, 1164 «Атлант» проекчĕн виççĕмĕш карапĕ, Раççей Лапкă океан флочĕн флагманĕ. Крейсере Николаеври 61 коммунар ячĕллĕ карап тăвакан савутра 1980-мĕш çулсен пĕрремĕш пайĕнче тунă.
Кун-çулĕ
1979 çулта тума пуçланă, шыва 1983 çулта антарнă, 1989 çулхи юпан 16-мĕшĕнче хĕсмете тăнă.
Малтанхи ячĕ «Червона Украина». СССР аркансан крейсер Раççейре юлнă; 1996 çулта «Варяг» ята куçарнă.
2002 çултанпа Лăпкă океан флочĕн флагманĕ шутланать. 2005 çулта «Варяг» крейсера ЛОФ ушкăнĕн вăрçă карапĕсен шучĕпе ĕçлĕ визитпа Малайзие, Индонезие, Бруней султаната тата КХР çитнĕ. 2006 - 2008 çç. «Дальсавутĕнче» ТЭХ улăштарнă. 2008 çулхи юпа уйăхĕнче официаллă мар визитпа кăнтăр корей Пусан портне кĕнĕ. 2009 çулхи ака уйăхĕнче официаллă китайсен Циндао портне çитнĕ.
2010 çулхи çĕртме уйăхенче официаллă мар визитпа американсен Сан-Франциско портне çитнĕ .2010 çулхи чӳкĕн 9-мĕшĕнче официаллă мар визитпа кăнтăр корейсен Инчхон портне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:1164 проекчĕн крейсерĕсем Категори:РФ ТÇФ Лăпкă океан флочĕн карапĕсем Категори:Карапсем, алфавитпа
Трофимов Захар Трофимович
Пурнăçĕ
Чĕмпĕрти чăваш вĕрентекенĕсен шкулĕнче вĕреннĕ. Пĕрремĕш Тĕнче, Граждан тата Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçисене хутшăннă. 1916 çулта прапорщиксен шкулĕнчен, 1927 çулта – М.В. Фрунзе ячĕллĕ Çар академинчен вĕренсе тухнă. 1927-1943 çулсенче – çар училищисемпе академисенче вĕрентнĕ, вăл вăхăтрах 1933 çултанпа – М.В. Фрунзе ячĕллĕ Çар академинче. Вăрçă вăхăтĕнче 58-мĕш тата 120-мĕш стрелк. корпуссен штаб пуçлăхĕ, 329-мĕш, кайран 106-мĕш стрелк. тата 78-мĕш гвард. стрелк. дивизисен командирĕ. 1946-1957 çулсенче – М.В. Фрунзе ячĕллĕ Çар академийĕнчи курссен ертӳçи.
Чыславсемпе парнесем
Ленин, Хĕрлĕ Ялав (виçĕ хут), Суворовăн 1-мĕш степеньлĕ, Хĕрлĕ Çăлтăр, «Шурă Арăслан» (Чехословаки), Грюнвальд (Польша) орденĕсемпе тата медальсене тивĕçнĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем Категори:1897 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Нарăсăн 21-мĕшĕнче вилнисем Категори:1961 çулта вилнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çар çыннисем Категори:Ленин орденĕн кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Ялав орденĕн кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕн кавалерĕсем Категори:Суворов орденĕн кавалерĕсем
Шит
Шит — Раççейри кивеле тухнă хушă тăршши.
Асăрхавсем
Категори:Хушă виçисем Категори:Раççей виçе системи
577
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Прудище
Прудище — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Холуница юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Клевлĕ районĕ
Клевлĕ райо́нĕ — Самар облаçĕн (РФ) çурçĕр-тухăçĕнчи администрациллĕ-территориллĕ виçи (район) тата муниципаллă йĕркеленӳ (муниципаллă район)
Клевлĕ районĕ, — Самар облаçĕн çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă район. Район лаптăкĕ — 1255,6 км2. Район центрĕ Самар хулинчен 215 çухрăмра ларакан Клевлĕ станциĕнче вырнаçнă. Района 1965 çулта туса хунă.
Çурçĕр енче Тутарстан, хĕвел анăç енче Шăнтал тата Исаклă районĕсем, кăнтăр енче Хăмăш районĕ, хĕвелтухăç енче Оренбург облаçĕ вырнаçнă. Çурçĕртен кăнтăралла 35 çухрăма, анăç енчен тухăç еннеле 38 çӳхрăма тăсăлнă.
Район пуçлăхĕ — Соловьев Иван Николаевич.
Халăх йышĕ
Районта пурĕ 53 ял. 16, 4 пин çын пурăнать. Вырăссем – 34,5%, чăвашсем (районта 16 чăваш ялĕ) – 30,6%, ирçе – 27,7%, тутарсем – 5,4% тата ыттисем – 1,8%.
Çĕр айĕнчи пурлăхсем
Районта нефть, çурт хăпартмалли материалсем, бутовăй чул, гипс, хăйăр, тăм пур. Районăн тĕп отрасĕлĕ вырăнĕнче ял хуçалăх тăрать.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн районĕсем