cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пушкин Александр Сергеевич
Тӳрлетми çук инкек
"Аслă Петĕрĕн арапĕ" (1827)
"Коломнари пĕчĕк çурт" (1830)
"Моцартпа Сальери" (1830)
"Чул хăна" (1830)
"Чума вăхăтĕнчи ĕçкĕ-çинĕ"(1830)
"Шыв пирĕшти" (1829 -1832)
"Евгений Онегин" (1823 -1832)
"Пăхăр юланут" (1833)
"Дубровский" (1833)
"Пугачёв историйĕ" (1834)
Германи Демократиллĕ Республики
Германи Демократиллĕ Республики (нимĕçле: Deutsche Demokratische Republik), — малтанхи уйрăм патшалăх. Халĕ, 1990 çулхи юпа уйăхĕн 2-мĕшĕ хыççăн, Германине кĕрет. ГДР пĕррехинче пулнă федераллă çĕрĕсем пиллĕк штук. Вĕсене Германире çĕнĕ çĕрĕсем теççĕ (Neue Bundesländer).
Пушкин Александр Сергеевич
Тӳрлетми çук инкек
"Арзрума çул-çӳрени"(1835)
"Египет каçĕсем" (1835)
"1-мĕш Петĕр историйĕ"
"Капитан хĕрĕ" (1836)
Т. Т. Цявловская Рисунки Пушкина М., "Искусство", 1987
= Асăрхавсем =
Каçăсем
Александр Сергеевич Категори:Нумай чĕлхеллĕ çыравçăсем Категори:XIX ĕмĕрти юмахçăсем Категори:XIX ĕмĕрти вырăс çыравçисем Категори:Вырăс сăвăçĕсем Категори:Раççей Академин пайташĕсем Категори:Раççей масонĕсем Категори:Пайăр çынсем:Одесса:Литература Категори:Титулярлă канашçăсем Категори:Ача-пăча сăвăçĕсем Категори:Раççей империнче ыралта вĕлернисем Категори:Мăнастăрьсенче пытарнисем
Германи Демократиллĕ Республики
ГДР Варшава пактне кĕнĕ, çавăн пекех вăл СССРпа туслă пулнă, СССР ертсе пыракан социаллă блокĕн Хĕвеланăçри çĕршывсемпе кĕрешмелли хĕвеланăç енчи форпосчĕ пулнă.
Республикăна 1949 çулхи юпа уйăхĕн 7-мĕшĕнче йĕркеленĕ.
thumb|left|TPAбAHT
Категори:Германи Категори:Çухалнă патшалăхсем
СССР халăх архитекторĕ
«СССР халăх архитекторĕ» — совет архитектури аталанăвне питĕ пысăк ӳсĕм кӳнĕшĕн, хула тăваслăхра чаплă пултаруллă ĕç-пуçлăхшăн, хальхи гражданла, промăçлă тата ял архитектури комплексĕсене, пĕтĕм халăх кăмăлланă çурт-йĕре тунăшăн чыслă хисеп. СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн 1967 çулхи çурлан 12-мĕшĕнче Йышăнăвĕпе çирĕплетнĕ.
Каçăсем
*
Уртем Гали
Уртем Гали (Ордем Гали, паспорчĕпе Васильева Галина Николаевна) — чăваш ача-пăча çыравçи, 30 ытла кĕнеке авторĕ.
Биографи
1954 çулхи çурлан 13-мĕшĕнче Куйбышев хулинче çуралнă. Шупашкарти çурт-1ĕр тăвамçисен техникумĕнче пĕлӳ илнĕ (1975). Чăаш патшалăх университетĕнче ăслăх-тĕпчев лабораторинче аслă ăслăх ĕçтешĕ пулса ĕçленĕ.
2002 çултанпа – ООО «Минерал» промăçлă-техника уйрăмĕн инженерĕ.
Пултарулăхĕ
13 ăслăх статьине çырнă.
Ачасене валли 30 ытла кĕнеке çырса пичетленĕ.
Паллăраххисем: «Виктория» (2004), «Десять Аниных сек­ретов» (2005), «Мир начинается с меня» (2005), «Ордем» (2006)
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем
Пролетари
Пролетари — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 21 çын, çав шутра 12 арçын, 9 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Хильдисриден
Хильдисриден (Hildisrieden) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
1790 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1088’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Степанов Михаил Степанович (Ĕç Паттăрĕ)
Степанов Михаил Степанович (1925, чӳк, 27, Хитекушкăнь ялĕ, Элĕк районĕ, Чăваш АССР — 2004, юпа, 3, Шупашкар, Чăваш Республики) — малта ĕçлесе пыракан, производство организаторĕ, рационализатор.
Социализм Ĕçĕн Паттăрĕ. РСФСР тава тивĕçлĕ çурт-йĕр тăваканĕ (1982), ЧАССР тава тивĕçлĕ çурт-йĕр тăваканĕ, СССР Аслă Канашĕн V чĕнĕвĕн депутачĕ.
Пурнăçĕ
Ĕç Паттăрĕ 1925 çулхи юпа, 25 Элĕк районĕнчи Хитекушкăнь ялĕнче çуралнă. Тавăтри шкулта çиччĕ класс вĕренсе пĕтерсен çурт-йĕр тăвакансен техникумне пĕлӳ илме кĕнĕ. Çурт тăвакан техник пулса ĕçленĕ.
1943-45 çулсенче Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннă.
1950 çулта Шупашкарти пир-авăр комбинатĕнче чул ăсти ĕçне пикеннĕ, кайран 1-мĕш стройтрестра ушкăн маçтăрĕ пулса вăй хунă, «Оргтехстрой» тресчĕн ĕçшутлав уйрăмĕн (проект уйрăмĕ) тĕп инженерĕ ĕçне туса пынă, кайран 8-мĕш ПТУ-ра ĕçе вĕрентекен маçтăр пулса тăрăшнă. СССР Аслă Канашĕн депутачĕ, Шупашкар хула канашĕн депутачĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:2004 çулта вилнисем Категори:Ленин орденĕн кавалерĕсем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Юпан 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1925 çулта çуралнисем Категори:2004 çулта вилнисем Категори:Юпан 3-мĕшĕнче вилнисем Категори:РФ тава тивĕçлĕ ĕçченĕсем
Колвавис
Колвавис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сулахай çыранĕпе, 345 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 146 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Çĕнĕ Тăрăн
Çĕнĕ Тăрăн (кĕскен: Çăнтăрăн, Новое Буяново)- Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕн ялĕ. Хырла юханшывĕ хĕрринче, вăрман варринче вырнаçнă.
Ялпа юнашар "Ёлочка" санаторий вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 322 çын, çав шутра 146 арçын, 176 хĕрарăм пурăннă.
Истори
1920 çулччен Чĕмпĕр кĕпернин Пăва уесен Турхан вулăсне кĕнĕ. 1920-1921 çулсенче Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕнĕ.
1927-мĕш çулчен Вăрманти Тăрăн ятлă пулнă.
1921 çулхи утăн 22-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Патăрьел районне кĕнĕ, 1927 çулхи юпан 1-мĕшĕнче Аслă Патăрьел районне, 1935 çулхи çу уйăхĕн 19-мĕшĕ хыççăн каллех Патăрьел районне, 1939 çулхи нарăсăн 22-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Шăмăршă районне кĕртнĕ. 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕнче Патăрьел районне, 1965 çулхи пушăн 14-мĕшĕнченпе халиччен Шăмăршă районне кĕрет.
1927-мĕш çултанпа Карапай-Шăмăршă ял канашне кĕрет. .
Транспорт
Ялпа юнашар А151 автоçул иртсе каять.
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырăнсем
198 (хисеп)
198 (çĕр тăхăрвун саккăр) — 197-пе 199 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Сикиязка
Сикиязка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Кармасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 35 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Илккел
Илккел (Илькино, çавăн пекех Михайловка тени те сарăлнă пулнă теççĕ, Илкә, (Илькин), — Пушкăрт Республикинчи Пелепей районĕн чăваш ялĕ.
Историрен çакă паллă: хальхи ял çĕрĕ çинче виçĕ ял пулнă. XVIII ĕмĕр вĕçĕнче Илька ятлă чăваш килсе вырнаçнă хыççăн яла çавăн ячĕпе палăртма пуçланă. 1785 çулта кунта 100 чăваш пурăннă. Ял Шихан тăвĕ çумĕнчи шыв тăрăхĕнче вырнаçнă
Демографи
Халăх йышĕ:
2202 çулхи çыравпа килĕшӳллĕн чăвашсен пайĕ - 54%, вырăссен - 36%.
Тавралăхĕ
Район центрне — Пелепее çитме: 9 çм , Аксаково станцине 19 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Улуир
Улуир — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ, Свердловск облаçĕ территорипе юхать. Юханшыв тăршшĕ 38 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Ай юпписем
Кармал-Губей
Кармал-Губей — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1083 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452786, ОКАТО кочĕ — 80251830001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Нарсис Диас
Нарсис Диас (Нарсис Виргилио Диас де ла Пенья фр. Narcisso Virgilio Díaz de la Peña, 20 ҫурла 1807, Бордо — 18 чӳк 1876, Ментона) — Франци ӳнерҫи, Барбизон шкулӗн пайташӗ.
Каҫӑсем
Категори:Ӳкерçĕсем, алфавитпа Категори:Туберкулёзпе вилнисем Категори:Францин пейзаж ӳкерçисем Категори:Монмартр çăвинче пытарнисем Категори:Ӳкерçĕсем, алфавитпа Категори:1807 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 20-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1876 çулта вилнисем Категори:Чӳкĕн 18-мĕшĕнче вилнисем
Атняш (Перĕм Ен)
Атняш — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Павловка ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 344 çын, çав шутра 165 арçын тата 179 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 387 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
199 (хисеп)
199 (çĕр тăхăрвун тăххăр) — 198-па 200 хушшинчи натураллă хисеп.
Кнутвиль
Кнутвиль (Knutwil) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
1697 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1089’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Колокольня (Харута юппи)
Колокольня — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Харута юханшывăн сулахай çыранĕпе, 46 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
СССР халăх тухтăрĕ
Кавалерсем
Хисепĕн пĕрремĕш кавалерĕсем пулма 1978 çулхи çурлан 9-мĕшĕнче пиллĕк çын тивĕçнĕ:
Вуламалли
Категори:СССР чыслă хисепĕсем Категори:СССР халăх тухтăрĕсем
Çĕнĕ Явăш (Мечет районĕ)
Çĕнĕ Явăш — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 518 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452567, ОКАТО кочĕ — 80242842001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Чуварлей
Чуварлей — Чăваш Енĕн Улатăр районĕнчи ял. Улатăр юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 1186 çын, çав шутра 548 арçын, 638 хĕрарăм пурăннă.
Раштав, 15
Вилнĕ
Категори:Кунсем
200 (хисеп)
200 (икçĕр) — 199-па 201 хушшинчи натураллă хисеп.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тулли хисепсем
Хирти Ӗнел
Хирти Ӗнел, Hirti Ӗnel — Чăваш Республикин Комсомольски районĕнчи ял. Хирти Сĕнтĕр ял тăрăхĕ йышне кĕрет.
Кун-çулĕ
Малтан Теччĕ уесне кĕнĕ. Кайран, 1920 çулхи çĕртме уйăхĕн 25 хыççăн Теччĕ кантонне, 1921 çулхи чӳк уйăхĕн 19 хыççăн Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхарта ял Курнавăш вулăсне кĕнĕ.
1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 пуçласа хальхи вăхăтчен Комсомольски районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Комсомольски районĕн ялĕсем
Çĕнĕ Тинкеш
Ҫӗнӗ Тинкеш (Новые Тиньгеши), — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи Кивӗ Тинкеш ял тӑрӑхри ял.
Тавралӑхӗ
Ял Выла юханшыв çумĕнче вырнаçнă.
Халӑх йышӗ, ял тытӑмӗ
2010-мĕш ҫулхи ҫыравпа ялта 99 ҫын, ҫав шутра 62 арҫын, 37 хӗр арӑм пурӑннӑ.
Каçăсем
Ҫӗнӗ Тинкеш
Архитектура
мини|Архитектура Архитектура (грек. αρχη — никĕс, пуçламăш; тата латин. tectum — çурт, хӳтлĕх), — çуртсене проектлесси çинчен вĕрентекен ăслăлăх тата çавăн пекех ӳнер.
Авалхи Римра пурăннă Ветрувий архитектор калашлĕ, архитектура виçĕ никĕс çинче тытăнса тăрать: çирĕплĕх, усăллăх тата илемлĕх. Пĕрремĕш архитектура çурчĕсем çырулăхран маларах пулнă.
Кнорозов Юрий Валентинович
Кнорозов Юрий Валентинович, — совет чĕлхе тĕпчевçи, эпиграфика тата этнографи специалисчĕ. 1922 çулхи чӳк уйăхĕн 19-мĕшĕнче çуралнă. 1999 çулхи пуш уйăхĕн 31-мĕшĕнче вилнĕ.
Ментона
Ментона е Ментон (фр. Menton [mɑ̃tɔ̃], Мантон, окс. Menton [meⁿˈtaⁿ], итал. Mentone) — Францири курортлӑ хула, порт тата коммуна.
Кнорозов Юрий Валентинович
Юрий Валентинович майя çырăвне вулассин ĕçне тĕп вăй хунипе паллă. Майя çырăвне вăл математика меточĕсемпе тĕпчеме сĕннĕ. Çавăн пекех вăл ертсе пыракан тĕпчевсем тăрах Инда айлăмĕнчи çыруллăха вулама тăрăшнă, анчах та халлĕхе вăл тĕпчевсемпе пурте килĕшмен-ха.
Каçăсем
Категори:СССР историкĕсем Категори:Раççей чĕлхеçисем Категори:Раççей историкĕсем Категори:Майяçăсем Категори:Индеанçасем Категори:Эпиграфистсем Категори:Ковалёво çăвинче пытарнисем Категори:СССР чĕлхеçисем
Ментона
Лаптӑкӗ — 71,00 км², халӑхӗ — 27 955 ҫын (2006): 29 073 ҫын (2012), — 1710,2 ҫын/км².
Каҫӑсем
Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Хула Категори:Франци хулисем
Шупашкар гимнĕ
Сăмахĕсем
{| border="0"
Урăх çĕртре кăтартни
Категори:Шупашкар Категори:Шупашкар çинчен хывнă юрăсем
1967
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Айзман Николай Спиридонович
Айзман Николай Спиридонович (15.12.1905, Алькеш ялĕ, Шупашкар районĕ, Чăваш Ен — 17.7.1967, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш драматургĕ, актёрĕ, режиссёрĕ.
ССРП ÇП пайташĕ (1939), Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1940).
Пурнăçĕ
1905 çулта 15 раштав уйăхĕнче Чăваш Енĕн Шупашкар районĕнчи Алькеш ялĕнче çуралнă.
Шупашкарти театр ӳнерĕн техникумĕнче вĕреннĕ. К. В. Иванов ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх академи драма театрĕнче актёр тата режиссёр пулса ĕçленĕ.
1967 çулта 17 утă уйăхĕнче Шупашкарта вилсе кайнă.
Ĕçĕсем
60 пьеса ытла çырнă. Вĕсене халĕ те театрсенче лартаççĕ. «Кай, кай Ивана» спектакăле Чăваш Енре çеç мар, ытти респуликăсенче те лартаççĕ.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕсем Категори:1905 çулта çуралнисем Категори:Раштавăн 15-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1967 çулта вилнисем Категори:Утăн 17-мĕшĕнче вилнисем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ
Комавис
Комавис (Чулман-Вис) — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Колва юханшывăн сылтăм çыранĕпе 180 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 37 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Нойдорф (Люцерн)
Нойдорф (Neudorf LU) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
6025 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1092’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Этĕльел
Кун-çулĕ
Яла 1766-мĕш çулта Ĕтĕрне уесĕнчи Палтай хреçченсем никĕсленĕ / Ялти шкул 115 çул тултарнă.
Демографи
Халăх йышĕ:
2002 çулхи çырупа килĕшӳллĕн чăвашсем пайĕ 90%.
Тавралăхĕ
Район центрне — Пелепее çитме: 12 çм , Ярмулай ялне 4 çх, Аксаково станцине 22 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
СССР вĕçевçĕ-космонавчĕ
СССР вĕçевçĕ-космонавчĕ — СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн 1961 çулхи от акан 14-мĕшĕнчи Хутайĕпе йĕркеленĕ СССР чыслă хисепĕ. Пурĕпе 72 совет космонавтне чысланă.
Асăрхавсем
*
Силасова
Силасова — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Сибирган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Атрать (поççолăк)
Атрать (Атрать, Атрать) — Чăваш Енĕн Улатăр районĕнчи паççулкка. Юнашарти çав ятлах ялпа танлаштарсан, кунта тĕрлĕ йышши халăх çыннисем пурнаççĕ, ирçесен йыш шайĕ пĕчĕкрех. == Ял тытăмĕ, халăх йышĕ ==
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Улатăр районĕн ялĕсем
Утă, 17
Уявсем
Словакин ирĕклĕх кунĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Усть-Маш
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Ик юпписем
Ашша
Ашша — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Павловка ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 403 çын, çав шутра 203 арçын тата 200 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 372 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Бингёль (ил)
thumb|right|290px Биледжик (туркк.: Bingöl), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули çакăн пекех Биледжик ятлă. Илте 253 759 çын (2000) пурăнать. Лаптăкĕ 8 125 km².
Каçăсем
Категори:Турци илĕсем
СССР халăх ӳкерçи
СССР халăх ӳкерçи — сăрă ӳкерĕ, скульптура, графика, монументлă, декораци, театр, кинодекораци ӳнерĕн аталанăвне пысăк ӳсĕм кӳнĕ, çамрăк ӳкерçĕсене вĕрентсе çитĕнтернĕ совет ӳкер ӳнерĕн чаплă ĕçченĕсене тивĕçтермелли чыслă хисеп.
СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн 1943 çулхи утăн 16-мĕшĕнчи Хутайĕпе кĕртнĕ.
Кавалерсем
«СССР халăх ӳкерçи» чыслă хисепĕн 1943 çулхи утăн 26-мĕшĕнче тивĕçнĕ пĕрремĕш кавалерсем: Александр Герасимов тата Борис Иогансон сăрă ӳкерçисем тата Сергей Меркуров тата Вера Мухина скульпторсем.
«СССР халăх ӳкерçи» чыслă хисепĕн юлашки кавалерĕ — Сăрă ӳкерĕ, скульптура тата архитектура Репин ячĕллĕ институчĕн профессорĕ Пётр Фомин (1991 çулхи раштавăн 20-мĕшĕ).
Çавăн пекех
СССР халăх ӳкерçисен ят-йышĕ
Каçăсем
*
Çĕнĕ Тенĕм
Çĕнĕ Тенĕм, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 37 çын, çав шутра 17 арçын, 20 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Хурама
Хурама (Ulmus) — хурамасен çемйин йывăçĕсен ăрачĕ.
Тĕсĕсем
Списока Germplasm Resources Information Network базăпа килĕшӳллĕн тунă (GRIN). Квадратлă скобкăсенче GRIN сайтри таксонăн страницине асăннă.
Раççейпе юнашар çĕршывсенче ӳсекен тĕссене шрифтпа палăртнă. .
Каçăсем
Категори:Хурамасем
Кивĕ Мишер
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Пфеффикон (Люцерн)
703 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1096’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Ял
Ял, — пурăнан вырăн. Кунта пурăнакан халăх ытларах енĕпе ял хуçалăхĕпе çыхăннă. Ял урамсем çине пайланать.
Чăваш чĕлхинче яллă вырăнсен тĕсĕсене темиçе тĕрлĕ сăмахпа палартас йăла çукрах. Анчах та хуттăр тата сала тенисем аталанкаланă, авă.
Чăваш ялĕсем
Чăвашсем ялĕсене («ял», тĕрĕк чĕлхисенче: авыл, ил, кой) шыв хĕрринче, е çырма-çатра таврашĕнче лартнă. Чăваш Енĕн çурçĕрпе варри çĕрĕсенче пĕчĕкрех пурăну вырăнĕсем мăн ял тавра йĕркеленнĕ. Кăнтăр-тухăçĕнче — çеçенхирсенче — тата Чăваш Ен тулашĕнче ялсене юханшыв тăрăхĕн йĕрĕпе çавăрнă. Ӗлĕкхи ялта урама шутласа йĕркелемен. Килсен ушкăнĕ ăрат пуçĕн (патроними) кил йăвине йĕри-тавра хупăрланă.
XIX ĕмĕрĕн 50—80-мĕш çулĕсенче патшалăх сĕнсе хунипе тĕмĕллĕ пурăну вырăнĕсене урăхлатаççĕ: кукăр урамсене, пăралуксене, иртме хушăксене пĕтереççĕ, икĕ енлĕ тӳрĕ урам енлĕ тăваткалсем туса хураççĕ.
Пурнăç йăлипе тури чăваш ялĕсем сахал (30—70 хуçалăх) киллĕ, анатрисен тата тулашрисен ялĕсем йышлă: 1000 киллĕ, тăван çĕрĕн варринчи анат енчисен 50-300 кил çурчĕ пулать.
Чăваш Енри ялсем
Раççейĕпе илсен çапларах: Тутарстанра — 250 яла яхăн, Пушкăртстанра — 200, Чĕмпĕр облаçĕнче — 167, Самар облаçĕнче — 162, Пенза облаçĕн Çăрттанлă районĕнче — 11, Сарăту облаçĕнче — 6, Кемĕр облаçĕнче — 30 ытла, Красноярск Енĕнче — 40, Омск, Томск облаçĕсенче — кашнинче 10-шар, Ăренпур облаçĕнче — 20, Удмурт, Мари Эл, Хакас Республикисенче — 2-3-шер.
Чи ватă ялсем — Тутарстанра, Пушкăртстанра, Чĕмпĕр тата Самар облаçĕсенче. Урал леш енчи ялсем çамрăкрах. Пĕрремĕш тĕнче вăрçиччен никĕсленнĕ ялсем Красноярск крайĕнче, Кемĕр облаçĕнче пур. Кунти çынсем тăван чĕлхепе калаçмаççĕ, çапах та хăйсен халăх йăли-йĕркине пытармаççĕ.
Çĕпĕр тăрăхĕнчи чăваш ялĕсем ытларах 1930-1950 çулсенче никĕсленнĕ. Унта чăвашла калаçакансем чылай.
Чăваш Енре -кас, -касси хушма аффикспа пĕтекен ялсем питĕ нумай.
Ял тытăмĕнчи пĕрле усă куракан уйрăм объектсем
Ял тытăмĕнче çак çуртсене тупма пулать (хăш-пĕрисене малтан тупма пулнă): • 2
Уйрăм çурт-йĕр
Чăваш кил йăви шутне килкарти, картиш — малти карта е килхушши тата кайри карта — анкарти кĕнĕ.
Пуянрах чăваш çын икĕ пӳрт, икĕ хутлă анпар, тырă-пулă управ пӳлĕмĕсем, выльăх-чĕрлĕх карти тытса тăнă. Пуянăн кил йăвинче 30 çурта яхăн пулнă, чухăнăн — пӳртпе пăлтăр (унпа анпар туса усă курнă, çулла çавăнтах çавăрнă) тата выльăх вити. Кил картине юман хӳмепе е хирмечепе тытнă.
XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнчен пуçласа чăваш ялĕнче ик ен тăрриллĕ икĕ е виçĕ уçалчăк хапха лартма тытăнаççĕ. Юман юписене çĕçĕпе касса пăлхар Хĕвел çаврипе е яввипе капăрлатаççĕ.
Лăпас айĕнче урапа, вăрăм урапа, кĕлте карманĕ тата çуна кĕртсе лартнă. Пуян çĕр ĕçченĕсем уяв кунĕнче лăпă кăшкарлă тăрантаспа, çурăмпа сĕвенмелли çунапа çӳренĕ, туя сăран витнĕ çурма кăшкарлă кĕмепе пынă.
Анлă саралнă пӳрт тĕсĕ — тăват хӳмеллĕ пӳрт. XIX ĕмĕрте пуян чăвашсем тăват хӳмеллĕ пӳрт, чул никĕслĕ çурт лартма пуçлаççĕ. Вăтам Атăлçипе уйрăмах Уралумĕн тавра çĕрсенче чăвашсем саманран (улăмпа тăм), çерем сийĕнчен, çаплах чулран та тăваççĕ. Тăррисене икĕ были в основном двускатными, пуянраххисен çавра пӳртсем лартаççĕ. Виттине хуйăртан, улăмран, дранки тăваççĕ, XIX ĕмĕр вĕçнелле чус, йĕс тимĕр тата черепица витме пуçлаççĕ.
Пӳрт ăшлăхĕ
Чăваш хăйĕн пӳрт ăшне ансат тунă. Пăлтăр маларах пулман, чăлан çеç тунă. XIX ĕмĕр пуçламăшĕнчен чăвашсем пураллă пăлтăр касса лартаççĕ.
XIX ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче пуян чăваш çĕр ĕçченĕсем сарлака та хăтлă пӳртсем лартма пуçлаççĕ. Тетĕмлĕ пӳрте шурă пӳрт тата ăшă пăлтăрлă кантăк чӳречеллĕ чул çурт улăштарать. Пӳртсене хулари евĕр кулленхи пурнăç йĕркисем кĕреççĕ. Йывăç тата çу çурти вырăнне майĕпен краççин лампи йышăнать.
Чăваш сĕтелĕ, кĕреки
Чăваш сĕтелĕ пуян пулмасан та, тĕрлĕ ырăллă пулнă. Яланхи çимĕçĕ ыраш çăнăхĕнчен пĕçернĕ хура çăкăр пулнă.
Кулленхи пурнăçра чăвашсен çимĕçе ылмаштарса çиес йĕрке пулман. Пĕрремĕш çимĕç салма яшки, çăмах яшки, кĕрпе яшки, щи, çарăк яшки, XIX ĕмĕр пуçламăшĕнчен — улма яшки. Çуркунне серте, вĕлтĕрен, пултăран яшки пĕçереççĕ.
Коматывис
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Ял
Чăваш сĕтелĕ, кĕреки
Иккĕмĕш çимĕçе пăри, урпа, сĕлĕ тата сайра хутра тулă пăттине кĕртеççĕ, сĕлĕрен, пăрçаран тата ыраш çăнăхĕнчен тинкĕлепе нимĕре кăмăллаççĕ. ХК в çĕрулми (паранкă) чăваш сĕтелĕнче чаплă вырăн йышăнать. Çимĕçсене уйранпа, турăхпа, кантăр вăрри сĕткенĕпе ĕçнĕ. Пушкăрт тата ăренпур чăвашĕсем кумăса кăмăллаççĕ.
Коматывис
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Ял
Чăваш сĕтелĕ, кĕреки
Уяв кĕрекине чăваш хĕрарăмĕ хăпарту, хуплу, пӳремеч, йăва, хуран кукли, тултармăш, шӳрпе, шăрттан, чăкăт пĕçернĕ.
Коматывис
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем Категори:Уса бассейнĕ
Ял
Чăваш сĕтелĕ, кĕреки
Ӗлĕк пур уявсене, чӳксене чăвашсем сăрапа ирттернĕ. Çав чухнех сăра кулленхи ĕçме шутланнă. Ăна урпа салачĕпе хăмларан пĕçернĕ.
Сумлă чăвашсем сим пыл (выдержанный медовый напиток) тата кăрчама (пыл кăрчами) ĕçнĕ.
Лаç
Чăваш лаçĕ — тăпра урайлă тăват кĕтеслĕ маччасăр тата чӳречесĕр пура, кăмакине чулран купаланă. Çулла унта апат пĕçернĕ, сăра вĕретнĕ.
Кил хуçалăхĕ
Чăваш ялĕнче савăт ăстисем XVIII ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче ĕçлеме тытăнаççĕ. Вĕсем чӳлмек, сĕт е сăра ĕçмелли кăкасăм (кăкшăм) чашăк-тирĕк ăсталанă.
Выльăх-чĕрлĕхе ĕрчетнĕ ĕçре чăвашсем авалхи йăлапа пурăнаççĕ: этеп йĕркипе выльăх какайне тĕрлĕ виçеллĕ чукун хурансенче пĕçереççĕ. XX ĕмĕр пуçламăшĕччен тырра сăран михĕре — пĕтрере — упранă, çурăм урлă хутаç — такмак — çакса çӳренĕ.
Каçăсем
Категори:Чăвашсем Категори:Пурăнан вырăнсем Категори:Ял Категори:Ял таврашĕ
СССР чыслă донорĕ
СССР чыслă донорĕ — СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн 1944 çулхи от çĕртмен 14-мĕшĕнчи Хутайĕпе йĕркеленĕ СССР чыслă хисепĕ.
Болу (ил)
thumb|right|290px Болу (туркк.: Bolu), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули çакăн пекех Болу ятлă. Илте 270 654 çын (2000) пурăнать. Лаптăкĕ 10 716 km².
Боснипе Герцеговина
Географи
Анăç тата çурçĕр енчен Хорватипе, тухăçран Сербипе, кăнтăр-тухăç енчен Черногорипе чикĕ тытать. Адриатика тинĕсĕ хĕррине пĕчĕк лаптăк çĕрĕпе тухать. Çĕр лаптăкĕ — 51 пин тв. м. Шĕкĕр хули — Сараево (300 пине яхăн çын). Пысăк хулисем — Тузла, Баня-Лука, Мостар, Зеница. Çĕр-шыв икĕ тăрăха пĕрлештерсе тăрать: Сава шывĕпе унăн юпписен айлăмĕнчи Боснипе кăнтăрарах юхакан Неретва шыв айлăмĕнчи Херцеговина çĕрне.
Истори
VI — VII ĕмĕрсенче Босни тата Херцеговина çĕрĕсене славянсем пурăнма килеççĕ. XII ĕмĕрте — Босни ĕмпӳлĕхĕ (XIV ĕмĕртенпе патшалăх, Херцеговинăпа пĕрле). 1463 Босни, 1482 çултанпа — Херцеговина Осман импери шутĕнче. 1875—1878 çулсенчи пăлхав хыççăн Австри-Венгри çавăрса илнĕ(1908 çулта аннекси тунă). 1918 — сербсен, хорватсен тата словенецсен патшалăхĕнче(1929 çултанпа — Югославире). 1941 — Германи çарĕсем ярса илнĕ те фашислă Хорвати никамапăхăнманлăх патшалăх шутне кĕртнĕ. Ирĕклĕхшен пынă вăрçăра 1941—1945 Иосип Броз Тито ертсе пыракан Югославин Халахăн Ирĕклĕхе кăларакан Çарĕ çĕнтернĕ те 1945 çулхи юпа уйăхĕнче Югослави патшалăхне федеративлă республика шучĕпе кĕртнĕ. 1992 çулхи çуркунне СФРЮ шутĕнчен тухни пирки пĕлтернĕ. Хальхи ятне 1992 çулхи ака уйăхĕнче, 1992 çулхи çу уйăхĕнче ПНП-а йышăннă. 1992 çул варринче этноссем хушшинче хирĕçӳсем тухнă, вара Босни вăрçи пуçланнă. 1995 çулхи юпа, 21 Дейтонра (АПШ) килĕшӳллĕ хучĕсене çырас енĕпе калаçнă. Парижра 1995 çулхи раштав, 14 килĕшӳллĕ хучĕсене çырса çирĕплетнĕ.
Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Балтай (Туймаçи районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Бараново (Чернушка районĕ)
Бараново — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Павловка ял тăрăхне кĕрет.
Кахвис
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Ислам
Бараново (Чернушка районĕ)
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 33 çын, çав шутра 17 арçын тата 16 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 43 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Машков Владимир Львович
Влади́мир Льво́вич Машко́в (1963 çур.) — совет тата раççей театрпа кино актёрĕ, Раççей тава тивĕçлĕ артисчĕ (1996), Раççей халăх артисчĕ (2010).
Кун-çулĕ
1963 çулхи чӳк, 27 Тулă хулинче çуралнă. Ашшĕ пукане театрĕн актёрĕ пулнă, амăшĕ, юнĕпе итал хĕрарăмĕ, çав театртах режиссёр вырăнĕнче ĕçленĕ.
1960-мĕш çулсенче Машковсен çемьи Новокузнецка куçса каять, 1970-мĕшсенче — Çĕн Çĕпĕре çитеççĕ, кунта Владимир Машков Университетăн биологи факультетне вĕренме кĕрет, анчах та ĕмĕтне улăштарса, иепĕр çултан вăл Çĕн Çĕпĕрти театр училищине ăсталăха пухма кĕрет.
Студентăн характерĕ ансат пулман, çавăнпа та 1984 çулта ăна училищĕрен вăрçнăшăн кăларса янă. Çапах та Машков алă усмасть, Мускава çитет, МХАТ шкул-студине вĕренме кĕрет, Тарханов ăста лаççинче тăрăшать. Кунтан та ăна ытла кăра кăмăллă пулнăран хăваласа яраççĕ, вара вăл МХАТра декоратор ĕç вырăнне йышăнать.
Тепĕртакран, Владимир Машков Олег Табаков патĕнче вĕренет, вĕренӳ хыççăн унăн театăрĕнче ĕçлет.
Владимир Машков кинора пĕрремĕш хут 1989 çулта, «Зелёный огонь козы» фильмра курăнать, 1989 çулта вăл «Делай — раз!» тата «Любовь на острове смерти» фильмсенче вылять. 1990 çулта МХАТ шкул-студинчен (Олег Табаковăн курсĕнче вĕренсе тухать ).
Çавăн чухнех Владимир Машков театр режиссёрĕ пулса Олег Табаковăн театр-студин сцени çинче «Звёздный час по местному времени», «Страсти по Бумбарашу» тата «Смертельный номер» спектакльсем лартать. А. П. Чехов ячĕллĕ МХТ сценинче Владимир Львович «№ 13», «Сатириконра» — «Трёхгрошовая опера» пьесăсене хайлать.
1997 çулта Владимир Машков «Вор» фильмра тĕп рольне сăнарлать — фильма каярах Оскар номинацине тăраççĕ.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:Новокузнецкра çуралнисем Категори:МХАТ шкул-студинче вĕренсе тухнисем Категори:«Ника» парнин лауреачĕсем
Битлис (ил)
thumb|right|290px Биледжик (туркк.: Bitlis), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули çакăн пекех Битлис ятлă. Илте 388 678 çын (2000) пурăнать. Лаптăкĕ 8 413 km².
Категори:Турци илĕсем
Анат Кăмаша
Анат Кăмаша, — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 510 çын, çав шутра 245 арçын, 265 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Сияк
Сияк — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Иргизла юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Самар (юханшыв)
Тăршшĕ 594 км, бассейн лаптăкĕ 46,5 пин. км².
Ячĕ пулни
Авалхи ячĕсем: Самур, Ой Су е Хой Су (Пицигани (1367 ç.); фра Мауро (1459 ç.)).
Ячĕ мĕнле пулни пирки халлĕхе пĕр чĕлхе тупман. Темиçе теори пур.
Ытти авторсем тата çак вариантсене асăннă: left|300px|Самар юханшывĕ Самар хулинче
Пахалăхĕ
Самар айлăмĕ 10-16 ç сарлакăш. Сылтăм çыранĕсем чăнкăрах, сăртсемпе чикĕленеççĕ. Самар шывĕн минерализацийĕ 500-840 мг/л. Шыв гидрокарбонат классне кĕрет, кальци группине. Анчах сульфат ионăн шайĕ пысăкрах.
Самар шывĕнчи минерал шучĕ 503,7 - 839,0 мг/л. Шыв гидро-карбонат класне, кальци ушкăнне, çапах та ытларах сульфат-ионлă (рН = 7,6).
Шыва тĕпрен илсен, нитритсем, фенолсем, нефть продукчĕсем, хлор-органика пестицичĕсем варалаççĕ.
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Атăл юпписем
Кахвис (пĕлтерĕшсем)
Кахвис:
Ярмулай
Ярмулай (Ермолкино) Пушкăрт Республикинчи Пелепей районĕн чăваш ялĕ.
Кун-çулĕ
Яла 1766-мĕш çулта Ĕтĕрне уесĕнчи Палтай ялĕнчи Ярмулай.
Тавралăхĕ
Район центрне — Пелепее çитме: 16 çм , Аксаково станцине 26 çх.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин Пелепей районĕ Категори:Пушкăрт Республикинчи чăваш ялĕсем
Бурдур (ил)
thumb|right|290px Бурдур (туркк.: Burdur), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули çакăн пекех Бурдур ятлă. Илте 256 803 çын (2000) пурăнать. Лаптăкĕ 7 238 km².
Категори:Турци илĕсем
Кальшали
Кальшали — Пушкăрт Республикин Туймаçи районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 498 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452796, ОКАТО кочĕ — 80251830003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Туймаçи районĕ
Бурса (ил)
thumb|right|290px Бурса (туркк.: Bursa), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули çакăн пекех Бурса ятлă. Илте 2 125 140 çын (2000) пурăнать. Лаптăкĕ 11 087 km².
Паллă çынсем
Категори:Турци илĕсем
Согады
Согады — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Чермасан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 40 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Вырăс Чукал
Вырăс Чукал- Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи  ял. Шăмăршăран 35 км, Шупашкартан 187 км -та вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 220 çын, çав шутра 107 арçын, 113 хĕрарăм пурăннă. Хальхи вăхăтра чăвашсен йышĕ ялта вырăссен йышĕнчен  кăшт пысăкрах.
Истори
Василий Димитриев историк çапла çырнă:
Илсе кăтартнă текстра Кивĕ Чукал тата Çĕнĕ Чукал ялĕсем епле пуçланса кайнине ăнлантарнă (вĕсем тĕрлĕ çĕре тарса пĕтнĕ ирçесен çĕрĕсем çине килсе ларнă иккен). Вырăс Чукалĕ вара кăшт каярахпа пуçланнă. Ясак тÿлекен  вырăссем никĕсленĕ. Креппостнойсем, улпут хресченĕсем мар.
1939 çулхи авăн уйăхĕн 16 Шăмăршă районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Патăръел районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтченех Шăмăршă районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырансем
Ноттвиль
Ноттвиль (Nottwil) — Швейцарири коммуна, Люцерн кантонне кĕрет.
2975 çын (2006, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ''1094’'.
Каçăсем
Категори:Люцерн хулисем
Кома-Шор (Сейда юппи)
Кома-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Сейда юханшывăн сулахай çыранĕпе, 74 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Сăпса
thumb|250px|left|Йăва çавăракан сăпса. Сăпса — хурт-кăпшанкăсен ушкăнĕнчи чĕрчун. Ку сăмахăн ăславла пĕлтерĕшĕ çукрах, мĕншĕн тесен асăннă чĕрчунсен ушкăнне питĕ нумай тĕс кĕреççĕ. Пĕрлĕхе икĕ тĕп сыпăка уйăрма пулать — пĕччен сăпсасем тата пĕрлĕхле сăпсасем.
Кăсăк фактсем
Сăпсасем, хăйсене тапăнсан сăннипе те йĕплеççĕ, янах шăммипе те çыртаççĕ.
Каçăсем
Категори:Парафилети ушкăнĕсем Категори:Сăпсасем
Седан (хула)
Седан (фр. Sedan) — Арденн департаменчи, Маас юханшывӗ ҫинче тата Бельги чиккипе ҫывӑх вырнаҫнӑ Франци хули тата коммуни.
Ван (ил)
thumb|right|290px Ван (туркк.: Van), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули çакăн пекех Ван ятлă. Халăх чылайăшĕ курдсем
Седан (хула)
Халӑхӗ — 20 100 ҫын (1999).
Ван (ил)
Категори:Турци илĕсем
Седан (хула)
Каҫӑсем
Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Хула Категори:Франци хулисем
Теляш (Мечет районĕ)
Теляш — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 542 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452561, ОКАТО кочĕ — 80242845001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Утяшта
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Свердловск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Ик юпписем
Барто (ушкăн)
Барто — электроклэшпа электропанк жанрĕсем тĕкĕшĕнче çуралнă мусăк ушканĕ. Хăйĕн пултарулăхĕнче 80/90-мĕш çулсен электро-саунд никĕсĕпе усă курать. Барто виçесĕр лирикăна хушса вичкĕн кулăшла социаллă текстпа хевтелет.
Ушкăнăн кун-çулĕ
«БАРТО» ушкăна 2006 çулта йĕркеленĕ. Электронлă мусăк (стилистика: electroclash) еннелле туртăнать. 2007 çулта ушкăн Museon конкурсĕнче «электронлă мусăк» палăртăвĕнче çĕнтерет. Жюри пайташĕ, паллă мусăк тишкерӳçи Артемий Троицкий «Барто» проекчĕн материалне ырланă та вĕсене хăйĕн «Шурăмпуç» («Союз» издатель çурчĕ шутне кĕрет) лейблĕпе диск кăларма сĕнет.
2009 çулта, çуркунне, ушкăн иккĕмĕш — «Секс, насилие и хорошее настроение» — альбомне кăларать. Альбома Мускав, Санкт-Петербург, Краснодар, Рига, Таллин, Хельсинки, Екатеринбург, Челепи, Çĕн Çĕпĕр, Томск, Новокузнецк, Красноярск, Иркутск, Орел, Ростов-Дон-çинчи, Минск, Киев, Чулхула тата урăх хуласенче кăтартаççĕ. Темиçе юрă валли видеоклипсем хатĕрлеççĕ. Çулла ушкăн «Степной Волк» парнин 3 номинацире тивĕçет. 2009 çулăн вĕçĕнче темиçе кавер кĕртнĕ «СЕКС/БОМБА» миниальбом çырăнать.
Виçĕ çул хушшинче ушкăн Раççейĕн пысăк хулисенче тата чикĕ леш енче 100 ытла концерт ирттерет. 2010 çулăн çу уйăхĕнче ремикс-альбом тухать. Василий Шумовăн («Центр») «Содержание» проектне хутшăнать.
Zvuki.ru мусăк порталĕ
Сексапильный анархизм текстов в сопровождении не оставляющего времени на раздумья электроклэша. В итоге имеем — крепкий запоминающийся дебют, хлесткие точные тексты, томно-стервозный вокал, прыгучий танцевальный ритм и правильное настроение. «Барто» — действительно открытие этого года.
Каçăсем
Категори:Мусăк ушкăнĕсем Категори:Раççей мусăк ушкăнĕсем Категори:Раççей электронлă мусăк ушкăнĕсем
Газиантеп (ил)
thumb|right|290px Газиантеп (туркк.: Gaziantep), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули çакăн пекех Газиантеп ятлă. Илте 1 401 501 çын (2000) пурăнать. Лаптăкĕ 7 1941 km².
Император форумĕсем
thumb|Август форумĕ хальхи вăхăтра Император форумĕсем, — Римра вырнаçнă архитектура палăкĕсен ансамблĕ. 150 çул хушши вĕсене хăпартнă (пирĕн эрăчен 46 çултан пуçласа пирĕн эрăн 113 çулчен). Император форумĕсене Рим Империн малтанхи вăхăтĕнче туса хунă. Вĕсем кивĕ Республика площадьне, Рим форумĕсем шутне кĕмеççĕ.
Юлий Цезарь вăхăтĕнче рим халĕхĕ валли Рим форумĕсем кун йĕркине сӳтсе явма çитми пулса тăнă. çавăнпа та тепĕр форум туса лартма йышăннă. Чи малтан Юлий Цезарь форумне хăпартнă, кайран вара унсăр пуçсăр тата тепĕр тăватă форум туса лартнă.
Император форумĕ шутне кĕреççĕ:
Категори:Авалхи Рим
Çĕнĕ Чукал
Çĕнĕ Чукал, çавăн пекех Пулмантăш та теççĕ (Новые Чукалы), — Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи ял. Чукал ял тăрăхне кĕрет. "Пулмантăш" тесе çавăн пекех ял витĕр юхса выртакан пĕчĕк, анчах тулăх шывлă çырмана та калаççĕ.
Шăмăршăран 35 км, Шупашкартан 187 çм вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта шкул, клуб, "Буратино" ача-пăча сачĕ, ял вулавăшĕ, врач офисĕ, почта уйрăмĕ, ветеринари участокĕ ĕçлет. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 454 çын, çав шутра 232 арçын, 222 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1672 çулхи кăрлачăн 29-мĕшĕнче Сĕве уесĕнчи Янăш ялĕнчи ясаксăр вуннă чăваш Чĕмпĕр воеводине П. И. Хованский патне пуç çапса хут панă: <Куçару: Вĕсем Сĕве уесĕнче ашшĕсемпе, ытти таванĕсемпе пурăнаççĕ, хыснана ним те тӳлемеççĕ. Вырăнта ытлашши пушă çĕрсем çук, çавăнпа ясак тӳлеме те май çук. Чĕмпĕр уесĕнчи Улатăр вăрманĕ енче унччен Чукал ирçисем пурăннă пуш çĕр пур те, анчах лешсем тĕрлĕ çĕрелле тарса пĕтнипе хайхи çĕрсенчен каллех патшалăх хыснине нимле усă та çук.> Çĕрсĕр чăвашсем çапла ыйтса çырнă: <Куçару: Çав пушă выртакан Чукал çĕрĕсенче вырнаçасчĕ те Чĕмпĕрте палăрăнса çав тĕлте патшалăх хыснине тĕрлĕ тупăш тӳлесе пурнасчĕ.> Прихутри оклад кĕнекинче кăтартнипе, Кивĕ Чукалра 26 мордва (ирçе) килĕ пулнă, вĕсем хыснана 10 тенкĕ, 15 ылтăн 1 тенкĕ тӳлесе тăнă. 1671 çулхи кĕркунне Чĕмпĕрти приказ палатинче çапла палăртнă: <Куçару: Чукал ялĕ пушă, унта никам та пурăнмасть.>
Патша валли вырнă тырăна авăн çапнă пулнă. Разин пăлхавне хутшаннипе, пулас, ял пушанса юлнă. П. И. Хованский хушнипе Кивĕ Чукал чăвашĕсене çак пушă выртакан çĕрсемпе хуçаланма ирĕк панă, Чĕмпĕре 10 тенкĕ, 15 ылтăн 1 тенкĕ тӳлесе тăма ясак хунă. Çапла кунта Кивĕ Чукал тата Çĕнĕ Чукал чăваш ялĕсем тĕпленеççĕ. Каярах çак çерсенчех вырăссем Вырăс Чукал яла никĕсленĕ.
1920 çулхи утă уйăхĕн 28-мĕшĕччен Пăва уесне, каярах Çӳрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районнĕ, 1921 çулхи утă уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕртнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Шăмкай вулăсĕнче шутланнă.
1939 çулхи авăн уйăхĕн 16 Чăваш Енĕн Шăмăршă районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Чăваш Енĕн Патăръел районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтченех Шăмăршă район шутĕнче.
Паллă çынсем
Чукал ял тăрăхĕн официаллă сайтĕнчи "Паллă ентешсем" пайра çак ятсене кĕртнĕ : Ку йыш çумне тата çак ятсене хушма пулать.
== Çав. пекех=
Каçăсем
Категори:Шăмăршă районĕнчи пурăнан вырăнсем
Мăн Улык
Мăн Улык — Перĕм Енри Чернушка районĕнчи ял. Павловка ял тăрăхне кĕрет.
2010 çулхи çыравăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе кунта пурăнан халăх йышĕ 85 çын, çав шутра 44 арçын тата 41 хĕрарăм пулнă.
2005 çулта пурăнан халăх йышĕ 60 çын шутланнă.
Асăрхавсем
Категори:Перĕм Енри Чернушка районĕн пурăнан вырăнĕсем
Çĕнĕ Етĕрне
Çĕнĕ Етĕрне, — Чăваш Енĕн Етĕрне районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Сăр юханшывĕн сулахай çыраненче вырнаçнă. Шупашкартан 79 км, Етĕрнерен - 37 км, чукун çул станцинчен 79 км.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 26 çын, çав шутра 15 арçын, 11 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Етĕрне районĕн ялĕсем
Сук (юханшыв)
Сук — Атăлăн сулахай юппи, Самар облаçĕ тата Ăренпур облаçĕ тăрăх юхать.
Тăршшĕ 364 км, бассейн лаптăкĕ 11,7 пин. км².
Пелепей-Пăкăльма сăртлăхĕнче пуçланать. Самар хулин çурçĕр пайĕнче Сарăту шывуправне кĕрет. Шывĕн нумайрах пайĕ юртан пулать. Ака уйăхĕнче е çу уйăхĕн пуçламăшĕнче ейӳ илет. Юпа уйăхĕн вĕçĕнче, чӳк уйăхĕн пуçламăшĕнче шыв пăрланать. ака уйăхĕнче пăр каять. Юханшыв çинче шыв юхăмне тикĕслеме пĕвесем тунă. Юпписем çинче пĕвăсем пур. Сергий салине Сук юханшывĕн шывĕпе тивĕçтереççĕ. Сук юханшывĕ çинче Серноводск (Самар облаçĕ), Сургут (Самар облаçĕ) вырнаçнă. Аялти пайĕнче Сук тăрăх кимĕсем çуреме пултараççĕ. left|300px|Сук юханшывĕ Сергий сали патĕнче
Истори
Сук юханшывĕн айлăмĕнче авалтанах чирсенчен сыватассипе палăрнă кӳкĕрт çăлĕсем пулни паллă. Пётр I патша 1695 мĕш çулта Самарта пулнă май çак çăлсем пирки пĕлсен, çавăнта кӳкĕрт кăлармалли завод никĕслеме хушнă. Хĕçпашал валли тар тума питĕ нумай кӳкĕрт кирлĕ пулнă.
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Атăл юпписем
Çăкалăх
Çăкалăх
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Çĕнтерӳ кунĕ
Çĕнтерӳ кунĕ, — СССР Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче 1945 çулта фашистлă Германине çĕнтернине палăртакан кун. Çу уйăхĕн 9-мĕшĕнче иртереççĕ, Раççейре канмалли кун шутланать.
Уявăн кун-çулĕ
thumb|200px|[[Çĕнтерӳ Ялавĕ]]
Пĕрремĕш хут чаплăн ăна 20 çул иртсен кăна палăртнă, Çав çулах куна канмалли уяв кунĕ туса хунă. Кашни çулах халĕ парад иртереççĕ. СССР саланнă хыççăн нумай çул парадсене иртермен, 1995 çулта кăна, вăрçăра çĕнтерни 50 çул çитсен, парад иртернĕ. Вăл çул хыççăн вара кашни çул иртереççĕ.
Çак кун фронтовиксем тĕл пулаççĕ, Мухтавпа салтак хăюлăхĕн палăкĕсем умне чечек кăшăлĕсене хураççĕ, уяв салючĕ кĕрлет.
Вăрçăн юлашки кунĕсем
В апреле 1945 г. советские войска вплотную подошли к границам Берлина.
Çĕнтерӳ Кунне пехилленĕ орденсем
thumb|140px|[[«Тăван Çĕршывăн 1941—1945 çç. Аслă вăрçинче Германие çĕнтернĕшĕн» медалĕ]] thumb|200px|«Çĕнтерӳ» орденĕ
Каçăсем
Категори:Çĕнтерӳ кунĕ Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи Категори:СССР уявĕсем Категори:Раççей уявĕсем Категори:Азербайджан уявĕсем Категори:Беларуç уявĕсем Категори:Казахстан уявĕсем Категори:Кăркăсстан уявĕсем Категори:Молдави уявĕсем Категори:Украина уявĕсем Категори:Çăвăн 9-мĕшĕнчи уявсем 9
Гиресун (ил)
thumb|right|290px Гиресун (туркк.: Giresun), — Турци илĕсен пĕри. Тĕпхули çакăн пекех Гиресун ятлă. Илте 499 087 çын (2000) пурăнать. Лаптăкĕ 6 934 km².
Категори:Турци илĕсем
Алькеш (ял)
Алькеш, — Шупашкар хули çумĕнче вырнаçнă ял. Юнашар вырнаçнă хулаçум поççолăк та, Шупашкар хулин шутне кĕрекенскер, çав ятлă. Поççолăкра чи малтан йĕркеленнĕ урам Н.И. Айзман ячĕпе хисепленсе тăрать.
Пĕртен-пĕр вĕренӳ учреждени — Шупашкарти пĕтĕмĕшле вăтам пĕлӳ паракан 63-мĕш шкул.
Истори
1927 çулчен Шупашкар уесĕн Шупашкар вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Шупашкар районне кĕме пуçланă.
Тури Кăмаша
Тури Кăмаша (Верхняя Кумашка), — Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 154 çын, çав шутра 70 арçын, 84 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Çĕмĕрле районĕн ялĕсем
Мамай
Мамай — 1370 çултанпа Ылтăн Уртан паллă çарпуçĕ, çĕрме пуянĕ, темник.
Кун-çулĕ
1361 çулта Хыçра хана вĕлерсен вăл влаçа ярса илнĕ. Мамай хуçаланнă вăхăтра астулра темиçе хан: Абдул, Магомет-Султан, Тюлюбек тата ыттисем те ларнă пулнă, вĕсем пурĕ те Мамая пăхăнса тăнă. Хăй вăл хан ятне илме пултарайман — çеçенхир йăла-йĕркипе хан титулне чингизида çеç тивĕçтерме юранă.
Тимĕрлан Ылтăн Уртана Тăхтамăша лартнă хыççăн Мамай хăйĕн пурлăхĕсене илсе Уртаран тухса тарнă, анчах та ăна Крымра Каффа (халĕ Феодоси) патĕнче хуралçисемех (генуя çыннисем) вĕлернĕ.
Литература
Категори:Куликово уйĕ Категори:Вĕлернĕ политиксем Категори:1335 çулта çуралнисем Категори:Киров районĕнче (Крым) пытарнисем
Кома-Шор (Усы юппи)
Кома-Шор — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 495 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Сокаш
Сокаш — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. Куваш юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем