cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Венгри ялавĕ
thumb|right|Венгри ялавĕ Венгри ялавĕнче пĕрпек çӳлти хĕрлĕ, варри шурă тата симĕс йĕлĕ пур.
Тĕсĕсене вара авалхи Арпад патшалăхĕн гербĕнчен илне, вăл вара хĕрлĕ те шурă йĕрлĕ пулнă. Ку ялав вара 1848 ç. мачар революци вăхăтĕнче çуралнă.
1949–1956
thumb|right|Венгри ялавĕ (1949–1956) 1949 çулта ялав варине коммунистсен гербне кĕртнĕ. 1956 çулта вара гербне каснă.
Категори:Венгри патшаллăх паллисем Венгри
Аслӑ Елчӗк
Аслă Елчĕк — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял. Елчĕкрен 5 çухрăмра, Канашран 80 çухрăмра, Шупашкартан 160 çухрăмра ларать.
Ялта вăтам шкул, чиркӳ, çыхăну уйрăмĕ, ача-пăча сачĕ, культура çурчĕ, ял вулавăшĕ пур.
Истори
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Кĕçĕн Елчĕк районне кĕнĕ. 1939 çулхи çу уйăхĕн 19 хыççăн Елчĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Патăръел районне, 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăт таран Елчĕк районне кĕрет.
Халап тăрах яла Пичурпа Патарш чăваш паттăрĕсем никĕсленĕ. Вĕсене ку çĕрсене Иван Грознăй Хусана илнĕ вăхăтра паттăрлăх катартнăшăн панă имĕш. Архив докуменчĕсем тăрах ку яла халĕ Куславкка районне кĕрекен Елчĕк ялĕнчен килнĕ çынсем никĕсленĕ. А Болотин переписĕ тăрăх 1587-1588 çулсенче вĕсене çак вырăнсенче çĕр уйăрса панă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 1800 çын, çав шутра 862 арçын, 938 хĕрарăм пурăннă.
1719 çулта ялта 53 кил пулнă, 240 çын пурăннă. 1785 çулта 135 килте 324 çын пурăннă. 1858 çулта 146 килте 970 çын пурăннă. 1897 çулта 286 килте 1756 çын пурăннă. 1917 çулта ялта 384 кил пулнă, 2175 çын пурăннă. 2004 çул пуçламăшĕнче 714 килте 2429 çын пурăннă. Халĕ ялта 1800 çын пурăнат (2010.10.10). Вĕсенчен 48%-чĕ арçынсем.
1858 çулта Аслă Елчĕк шучĕнче 2602 гектар çĕр, 431 гектар варман пулнă. 1885 çулхи документсем тăрăх кунта садсем нумай пулнă.
1958 çулта кунта радио кĕртнĕ, 1967 çулта яла электричество çитнĕ. 1998-2004 çулсенче яла газ кĕртнĕ.
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине 528 çын тухса кайнă, 218-ĕшĕ вăрçăра пуçне хунă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Юпа, 7
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1086
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Польченга
Польченга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Совза юханшывăн сылтăм çыранĕпе 55 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Исмуков Николай Аверкиевич
Исмуков Николай Аверкиевич (1942, пуш, 2, Первомайски сала, Патăрьел районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш сăвăçи, философи ăслăхĕсен тухтăрĕ, профессор (1995). СССР ÇП пайташĕ (1985), Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1996), В. Митта ячĕллĕ преми лауреачĕ (1989), Чăваш Республикин патшалăх премин лауреачĕ (1998).
Пурнăçĕ
Урал патшалăх университечĕн философи факультетĕнче, Мускаври педагогика институчĕн философи кафедрин аспирантуринче вĕреннĕ. Халĕ Шупашкарти кооппераци институтĕнче философи кафедрин ертӳçи пулса ĕçлет.
Пултарулăхĕ
Пĕрремĕш сăввисене Николай Аверкиевич районăн «Авангард» хаçатĕнче 1957 çулта пичетленĕ. Çавăнтанпа унăн 12 поээи пухăмĕ тухнă.
Паллă кĕнекесем:
120 ăслăх ĕçне тĕпчесе çырнă, çав шутра 5 монографи.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем
Сотничиха
Сотничиха — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Барыков Геннадий Иванович
Барыков Геннадий Иванович — ( 03-29), 3-мĕш Беларуç фрончĕн 39-мĕш çарĕн 113н-мĕш перевçĕсен корпусĕн 192-мĕш перевçĕсен дивизин 753-мĕш перевçĕсен полкĕн 76-мм тупписен батареин оруди командирĕ, аслă сержант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29.
1087
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1087 çулта çуралнисем
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:1087 çулта вилнисем
Çавăн пекех
Категори:Çулсем
Аметово
Аметово — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 982 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Лыаёль (Лемью юппи)
Лыаёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Лемью юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Поржала
Поржала — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Ухта юханшывăн сылтăм çыранĕпе 22 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 37 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
1088
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Поржала
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Ерыклинка
Ерыклинка  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Чамбул юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Гребенский Сергей Иванович
Гребенский Сергей Иванович — (17.03.1914(4)-01.04.1991), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 15. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 2-мĕш Украина фрончĕн 46-мĕш çарĕн 2-мĕш гварди танк механизăмланă корпусăн 1509-мĕш хăй тĕллĕн çӳрекен артиллери полкĕн СУ-76 хăй тĕллĕн çӳрекен артиллери установкин механик-водителĕ, аслă сержант.
Юрă
Юрă — ӳнерĕн пĕр тĕсĕ; анлăн илсен, сăвăласа-кĕвĕлесе калакан хайлавсем.
Чăваш халăх сăмахлăхĕнче
Юрă – чăваш халăх сăмахлăхĕн чи вăйлă аталаннă жанрĕ. Чăваш халăх сăмахлăхне ΧVΙΙΙ ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурринче тупса тĕпчеме тытăннă. Çапла чăваш юрри çинчен малтан 1829 çулта «Казанский вестник» хаçатра асăннă. Пĕрремĕш юрă тĕслĕхĕсене пĕр вăхăт Шупашкарта пурăннă вырăс поэчĕ Д.П. Ознобишин 1833 çулта Хĕветĕр ятлă çамрăкран çырса илнĕ. Чăвашăн юрă культури пысăк пулнине ΧΙΧ ĕмĕр варринче В.А. Сбоев палăртать. Ун хыççăн юрăсем çырса илес, пичетлес, сăнас ĕç сарăлсах пынă.
Юрăсене ушкăнлас ыйту тĕпчевçĕсене сахал мар тавлаштарнă, çапах пĕр йĕркепе ушкăнлас ыйту патне пырса тухайман. Ӗлĕкрех юрăсене йăла-йĕркепе, ĕçпе, социалла пурнăç тапхăрĕсемпе е йăлисемпе çыхăнтарнă пулсан, халĕ вара ытларах кам юрланине тĕпе хурса классификацилеççĕ. Çапла паянхи кун çакăн пек ушкăнсене палăртма пулать:
Юрăсен пĕлтерĕшĕ чăваш халăх сăмахлăхĕнче питĕ пысăк. Юрăра халăхăн кун-çулĕ, йăли-йĕрки, кăмăл-туйăмĕпе шухăш-ĕмĕчĕ, савăнăçĕ сăнарланнă. Юрă этеме пурнăçри йывăрлăхсене çĕнтерме, телейшĕн кĕрешме хавхалану кӳрет.
Каçăсем
Категори:Юрă
Musikverk
Висанти
Висанти импе́рийĕ, Висанти (Βυζαντινή αυτοκρατορία 330—1453) — Рим империйĕ арканнă (395 çулта) хыççăн ячĕ. Çак ятах хăш чух Тухăç Рим Империне палăртса та çыраççĕ.
Халăхĕ
Этнос ушкăнĕсен тĕсĕпе питĕ тĕрлĕ пулнă: грексем, сирисем, коптсем, эрменсем, грузинсем, еврейсем, эллинланнă Кĕçĕн Ази йăхĕсем, фракисем, иллирисем, даксем.
Висанти территорийĕ чакса пынипе (VI ĕмĕр вĕçĕнчен шутласа) пер пай халăхĕ тулашра тăраса юлать — çав чухнех кунта урăх йăхсем пырса çитеççĕ (готсем IV—V ĕмĕрсенче, славянсем VI—VII ĕмĕрсенче, арапсем VII—IX ĕмĕрсенче, печенексем, кăпчаксем XI—XIII ĕмĕрсенче тата урăххисем те.). VI—XI ĕмĕрсенче Висанти шутне малашнелле итали халăхĕ пулса кайнă этнос ушкăнĕ чăмăртаннă. Хуçалăх ĕçлĕхĕнче, политика пурнăçĕнче, этеплĕхĕнче Висантире грек халăхĕ малта пулать. IV—VI ĕмĕрсенче Висантин патшалăх чĕлхи вырăнĕнче — латтин, VII ĕмĕртен импери пăчланичченех — грек чĕлхи пулать.
Патшалăх тытăмлăхĕ
thumb|300px|left|Рим империйĕ 395 çул тĕлне.
Рим империнчен Висантие монархи йĕркипе патшалăха император тытса тăрас кăнарлăхĕ куçать. VII ĕмĕртенпе патшалăх ертӳçине автократор е василевс (базилевс) тенĕ. Чылай хушă Висантире малтанхи патшалăх тата укçа-тенкĕ ĕçне йĕркелĕхĕ тăсăлнă. VI ĕмĕрĕн вĕçĕнчен тапратса туймалла улшăнусем пурса иртеççĕ. Çĕнетӳсем чылайăшпе çĕршыва хӳтĕлев ĕçне(административлă пайланăвĕнче экзархатсем вырăнне фемсене туса хунă) тата çĕршывăн грек этеплĕхĕпе (логофет, стратег, друнгари тата урăх ĕç вырăнĕсене кĕртнĕ) улăштарнă. X ĕмĕртенпе феодаллă тытăм йĕркисем анлă сарăлаççĕ, çак вара астула феодал аристократийĕн элчисене лартать. Пĕтсе ларичченех империре пăлхав хыпса тухасси, император астулĕшĕн кĕрешесси сӳнмест.
Хуçалăхĕ
thumb|left|Висанти [[бронза укçисем, Анастаси I тапхăрĕ, 498-518.]] Империне чылай хулаллă пуян çĕрсем — Авалхи Икĕпат, Кĕçĕн Ази, Греци — кĕнĕ. Хулари ăстаçăсемпе сутăçсем пĕрлешĕве пуçтарăннă. Пĕрлешĕвре тăни çăмăллăх панă, унта кĕме йывăр пулнă.
Тухăç тата Анăç Рим империсене пайланни
thumb|left|Тухăçпа Анăç Рим империсем. 330 çyлта рим императорĕ Аслă Константин Висантиума тĕп хула туса хурать, ăна Константинополь ята парать.thumb|[[Аслӑ Константин I ]]
Рим империйĕ Тухăçпа Анăç пайĕсене пĕтĕмлех 395 çулта Аслă Феодосий çĕре кĕнĕ хыççăн уйрăлать. Висанти грек этеплĕхĕ сĕмĕпе пурăннă, çакăнпа вăл Анăç Рим империнчен (Геспери) уйрăлса тăнă. Икĕ çĕр çул кашни пайĕ хăйне тĕллĕн пурăнса, икĕ хăй сăнарлă патшалăх пулса тăраççĕ.
Константинополь ӳкни
1453 çулхи ака, 5 турккăсем илейми карман шутланнă Константинополе хупăрласа хураççĕ.
Унчен маларах султан Босфор çинче Константинопольрен Хура тинĕсе тухмалли çул çыхăнăвне татакан Румель карманне (Румелихисар) никĕслесе çирĕплетет, çав вăхăтрах Мистрăн грек деспочĕсене тĕп хулана пулăшма кансĕлес тесе Морейе экспедици ярать. thumb|280px|[[Хулан хӳтлĕхĕсем (Константинополь)]]
Каçăсем
* Категори:Европа историйĕ Категори:Çывăх Тухăç историйĕ
Барышев Аркадий Фёдорович
Барышев Аркадий Фёдорович — (—), Карели фрончĕн 7-мĕш çарĕн 99-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 300-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн разведка взвочĕн пулемётчикĕ, гварди красноармеецĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ , ,. Указ дати - 21.
Юрий Сан
Юрий Сан — чăваш сăвăçи, прозăçи, хура пиçиххиллĕ каратэ маçтăрĕ, кĕрешӳ ăсти.
Пурнăçĕ
1963 çулта 1963 çулхи пуш уйăхĕн 6-мĕшĕнче Елчĕк районĕнчи Кĕçĕн Таяпа ялĕнче çуралнă.
Аслă Таяпари вăтам шкултан вĕренсе тухнă хыççăн Шупашкарти 18-мĕш профтехучилищĕре сварщик специальноçне алла илнĕ, «ЖБК-9» савутра ĕçленĕ. Совет Çарĕнче хĕсметре тăнă. Çартан таврăнсан И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика институчĕн вырăс филологийĕ факультетĕнче аслă пĕлӳ илнĕ.
Халĕ Шупашкарта пурăнать.
Пултарулăхĕ
Çыравçăн тăхăр кĕнеке тухнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1963 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Пайăр çынсем:Елчĕк районĕ
Ыджыд-Ёль (Лемью юппи)
Ыджыд-Ёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Лемью юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Петтоки Андрей Трофимович
Пурнăçĕ
thumb|Андрей Петтоки палăкĕ 1940 çулта Куйбышеври педагогика институтне вĕренсе тухнă.
Таса чун-чĕреллĕ сăвăçă "халăх тăшманĕсемпе" кĕрешес юхăма хутшăнасшăн пулман. Çавăнпа ăна хăйне "тăшман" тума хăтланнă, тĕрлĕ "айăп" шыраса тупнă, тăван чĕлхепе çырса пичетлеме чăрмантарнă.
1935 çултан пуçласа А. Петтоки Мускавра, унтан Самарта пурăннă, кинематографи тата падагогика институчĕсенче вĕреннĕ, чăваш литературине вырăсла куçарас тĕлĕшпе тăрăшнă.
Петтоки ăста çыравçă тата ӳнерçĕ çеç мар, пултаруллă йĕркелӳçĕ те пулнă — тĕрлĕ вăхăтра комсомол ячейкине, пĕрлешӳллĕ хуçалăха, сĕт-çу фермине, «Сунтал» («Ялав») журнала, Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвне ертсе пынă. Çавăн пекех Куйбышев облаçĕнчи тăван ен тĕпчевх музейĕн ăслăх ĕçтешĕ вырăнĕнче ĕçленĕ.
1942, çулла, Витебск патĕнчи çапăçура паттăррăн пуçне хунă. Петтоки Андрей Трофимовича Смоленск облаçĕнчи Селище ялĕнче пытарнă.
Ӗçĕсем
Пĕрремĕш сăввине 1925 çулта пичетлесе кăларнă. Хăйĕн пĕрремĕш кĕнекине — «Çирĕм иккĕ» поэмăна (1932) — Андрей Трофимович хăй илемлетсе кăларнă.
1935 çулта К.В. Ивановăн «Нарспи» поэмине вырăсла куçарнă. Андрей Петтоки - поэмăна вырăсла пĕрремĕш куçараканĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Ульяновсем
Улья́новсем (çемйе)
Категори:Чĕмпĕр
Гагарин тăкăрлăкĕ (Мускав)
Гага́ринский переу́лок (XVIII ĕмĕрчен — Старая Конюшенная улица, Долгий переулок, 1962—1993 çç. — Рылеев урамĕ) — Мускав хулин Тĕп административлă округĕн тăкăрлăкĕ. Гоголевский бульвартан пуçланать те Плотников тăкăрлăкне çити пырать, Сивцев Вражек тăкăрлăкран кăнтăралла, унпа параллеллĕ выртать. Çуртсене Гоголь бульварĕнчен пуçлаççĕ.
Кун-çулĕ
thumb|left|Гагарин тăкăрлăкĕ (аялта варрипе) 1917 çулхи Мускав плнĕ çинче Гагаринсем çак вырăнта пысăк кил йăвипе XVII ĕмĕрĕн вĕçĕнчен пуçласа XVIII ĕмĕр пуçламăшĕччен уса курнă. XVIII ĕмĕрĕн 30-мĕш çулĕсенче кунта стольник — Богдан Иванович Гагарин кнеç — пурăннă. Ун чухне тăкăрлăка Кивĕ Конюшня урамĕ (Старая Конюшенная улица) тенĕ — кунта Конюшенная слободан тĕп урамĕ пулнă. XVIII ĕмĕр вĕçнелле тăкăрлăкака Гагаринсен кил йăви вырăнне уйрăм пайсемпе сутса пĕтернĕ пулин те Гагарин ятне параççĕ.
Паллă çурт-йĕр
Мăшăрсăр енĕпе:
Мăшăрлă енĕпе:
Ишимбай Мигул
Ишимбай Мигул (чăн ячĕ Иванов Николай Демьянович, 1952, çу, 22, Дадановка сали, Аургазин районĕ, Пушкăрт Республикин çур.) — чăваш сăвăçи, прозăçи, тăлмач.
2002 çултанпа РФ тата Чăваш Енĕн ÇП-сен пайташĕ.
Пурнăçĕ
1974 çулта Ишимбайа пурăнма куçнă, «Восход» хаçатăн корреспонденчĕ, 1978 çултанпа — редакцин промăçлăх уйрăмĕн ертӳçи пулса тăрăшнă.
Челепири политехника институтĕнче аслă пĕлӳ илнĕ.
1979 çулта транспорт машинине тăвакан савутра ĕçленĕ.
Чăвашла пушкăрт, тутар, вырăс çыравçисен хайлавĕсене куçарнă.
Ĕçĕсем
Пĕрремĕш сăввине Мигула Ишимбай 1967 çулта «Путь Родины» хаçатра пичетленĕ. Вăхăт иртнĕçем унăн хайлавĕсене «Ялав», «Тăван Атăл», «Капкăн» журналсенче, «Хыпар», «Крим», «Урал сасси» хаçатсенче тухнă.
Микул Ишимбай кенекисем: 1 "Шурăмпуç пики" ("Красавица зари"). 2 "Çынран катăк мар" ("Не лыком шиты"). 3 "Ĕмет" ("Мечта"). 4 "Ачалăхран çитнĕ ахрăм" ("Эхо из детства"). 5 "Чыс" ("Честь"). 6 "Огонь неугасимый! (вырăсла). 7 "В окрестностях Тора". 8."На просторах мирового океана" - 1 том. 9. "Особо важное правительственное задание" - 2 том.10. "Приказу альтернативы нет". 11. "Тăрачул".
Каçăсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Пушкăрт çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:1952 çулта çуралнисем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем Категори:Çăвăн 22-мĕшĕнче çуралнисем
1090
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Калда
Калда  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Сĕве юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Тикаш (пĕлтерĕшсем)
Тикаш:
Порженка
Порженка — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Кен кӳлĕ-Кена юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 8 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Шамбулина Алина Валерьевна
thumb|250px|Алина ШамбулинаАлина Валерьевна Шамбулина (1983 çулхи пуш уйăхĕн 28-мĕшĕ, Чăваш Чутей ялĕ, Тăвай районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш тележурналисчĕ, «Чăваш Ен» хыпарсен кăларăмĕн ертӳçи.
Пурнăçĕ
1983 çулхи пуш уйăхĕн 28-мĕшĕнче Чăваш Енри Тăвай районĕн Чăваш Чутей ялĕнче çуралнă. Ашшĕпе амăшĕ çĕр ĕçтешĕсем. Евгений тата Алексей пиччĕшĕпе Людмила йăмăкĕ.
Вăтам шкула Чутей ялĕнче вĕренсе тухнă. Чăвашла сăвăсене çыракан хĕрача 9-мĕш класра (1998 çулта) Çамрăк прозăçсемпе сăвăçсен республикăри ăмăртăвне хутшăнса пĕрремĕш вырăна тухать. Çакна пула ăна экзаменсăрах Г.С. Лебедев ячĕллĕ чăваш наци интернат-лицейне вĕренме илеççĕ. Кĕмĕл медальпе шкула вĕренсе пĕтернĕ хыççăн пултарулла хĕрупраç Чăваш патшалăх университĕнчи журналистика факультетне пĕлӳ пухма кĕрет. Унăн суйласа илнĕ ĕçĕ: тележурналистика. Алина аслă пĕлӳ шкулне питĕ аван паллăсемпе вĕренсе тухать.
Вĕрентӳçсем: Абрамов Анатолий Серафимович, Данилов Анатолий Порфирьевич, Савельева Вера Мефодьевна, Эшкерат Амин Мухамад.
Пĕрремĕш курсрах инçекурав ĕçне хутшăнать. Малтанах çамрăксем валли «Çул утти» кăларăма хатĕрлесе кăларать.
Сăввисене ачаранпа çырать. Алинăн хушма ячĕ Çумăрпи. (Ку ята вăл Университетра вĕреннĕ тапхăрта Пăлхар хулинче пулнă чухне илнĕ).
Халĕ Чăваш Ен инçекуравĕнче вăй хурать. "Хыпарсем" (Вести) кăларăмне ертсе пырать. Репортажĕсене хатĕрлет.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1983 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 28-мĕшĕнче çуралнисем
1092
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Украинсем
Каçăсем
* Категори:Аргентина халăхĕсем Категори:Бразили халăхĕсем Категори:Канада халăхĕсем Категори:Молдави халăхĕсем Категори:Польша халăхĕсем Категори:Раççей халăхĕсем Категори:Румыни халăхĕсем Категори:Словаки халăхĕсем Категори:АПШ халăхĕсем Категори:Украина халăхĕсем Категори:Славян халăхĕсем
Барышев Николай Герасимович
Барышев Николай Герасимович — ( 16-01), Беларуç фрончĕн 65-мĕш çарĕн 4-мĕш татса тухакан артиллери корпусĕн 12-мĕш артиллери дивизин 46-мĕш çăмăл артиллери бригадин 1007-мĕш çăмăл артиллери полкĕн управлени взвочĕн разведчикĕ,  красноармеец, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29.
Патшалăхăн чăн канашçи
Патшалăхăн чăн канашçи — 4-мĕш класри граждан хĕсмет тивĕç ячĕ, департамент директор, кĕпернеттĕр тата хула пуçлăхĕ ĕç вырăнĕпе тан, тăхăмлă дворян пулма ирĕке тивĕçтернĕ.
Пĕтĕмлĕ ăнлантарусем
Титулне «сирĕн чаплăлăх» тесе чысланă. Патшалăхăн чăн канашçи пулас тесен унчченхи тивĕç ята илнĕренпе 10 çул иртмелле пулнă. 1903 çулта 3113 Патшалăхăн чăн канашçи шутланнă. Патшалăхăн чăн канашçи титулне Совет влаçĕн 1917 çулхи чӳк, 10(23) сословисемпе тивĕç ятсене пăрахăçламалли декречĕпе пĕтерсе хунă.
Каçăсем
Категори:Граждан хĕсмечĕн тивĕç ячĕсем
Google (компани)
thumb|Google
Кукăль, Google Inc. (, «кукăль», nasdaq: GOOG) — американ компани, халăх кăмăлланăвĕпе тĕнчере пĕрремĕш (77,04 % )Google шырав системи, уйăхра 41 млрд 345 млн ыйтăва ĕçе йышăнакан (пасарăн 62,4 %). Шыравçă çинче Google AdWords-ăн тĕнчери чи пысăк онлайн-янравĕ вырнаçнă.
Компанин пасарта хаклани — 160 млрд долл. АПШ (2008, авăн). Кукăль — тĕнчери чи хаклă брендсен йышĕнче 7-мĕш вырăн йышăнать (2009, авăн).
Ячĕ
Google — Эдвард Каснер математикăн тăванĕн ывăлĕ Милтон Сиротта çĕр нульрен тытăнса тăракан хисепе палăртма шутласа кăларнă тĕрĕс мар çырнă googol (гуго́л) акăлчан сăмахĕ.
Пĕрремĕш чекне инвесторсенчен илнĕ чухне компание йĕркелекенсем Google Inc. ята асăннă, теççĕ.
Кун-çулĕ
Компание 1998 çулхи авăн, 4 никĕсленĕ, офисне Менло-Парк хулинче (Калифорни, АПШ) уçнă.
Халĕ ăна Google Inc. ятпа регистрациленĕ, штаб-хваттерĕ — Маунтин-Вью (Калифорни) хулара. Унăн инвесторĕсем хушшинче Kleiner Perkins Caufield & Byers тата Sequoia Capital пур. Хăйĕн технологи инновацисене пула, Google нумай парнене тивĕçет, çав шутра «Глас Народа» чи лайăх техника çитĕнĕвĕсемшĕн тата Yahoo! Internet Life «Лучшая поисковая система в Интернете» парни. Google çаплах РС журналăн «Техническое Совершенство» тата The Net журналăн «Лучшая поисковая машина» парнине çĕнтерсе илет. Чылай компани, çав шутра AOL тата Washington Post, хăйсен веб-сайчĕсенче Google шырав технологипе усă кураççĕ.
Компани никĕслевçисем — Сергей Брин тата Лэрри Пейдж.
Кукăль логотипĕсем
Кукăль логотипĕ уявсемпе каçалăксенче — хăйĕн тата паллă çынсен — урăхланать. Çак кунсенче ятăн сасă паллисем темăн тăван ӳкрчĕкĕн пайĕ пулса тăраççĕ. Юлашки пиллĕк çулта вĕсен авторĕ —.
Каçăсем
Google Категори:АПШ ИТ-компанисем Категори:ИТ-компанисем
Ахмане
Ахмане, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял ..
Кун-çулĕ
1920 çулхи утă уйăхĕн 23-мĕшĕ Чикме уесне, каярах Шупашкар уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Тутаркас вулăсĕнче шутланнă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнче Тутаркас районне кĕнĕ. 1939 çулхи кăрлач уйăхĕн 16-мĕшĕ хыççăн Сĕнтĕр районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20-мĕшĕнче Шупашкар районне, 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Тарабариха
Тарабариха — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Çĕрпӳ уесĕ
Çĕрпӳ уесĕ, — Хусан кĕпĕрнине кĕнĕ уес.
Кабаков Геннадий Германович
Кабаков Геннадий Германович (1947, çĕртме, 13, Чăваш Ен, Вăрмар районĕ, Тикаш ялĕ) — чăваш прозăçи.
Тарабариха
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Кабаков Геннадий Германович
1994 çултанпа РФ тата Чăваш Енĕн ÇП пайташĕ.
Çĕрпӳ уесĕ
Кун-çулĕ
1920 çулхи çĕртмен 24-мĕшĕнче уесе анчах йĕркеленĕ Чăваш АО йышне кĕртнĕ. 1921 çулта уес йышĕнчен Патăръел уесĕ уйăрăлса тухнă. 1925 çулхи акан 21-мĕшĕнче Чăваш АССР йышĕнче.
Кабаков Геннадий Германович
Пурнăçĕ
1947 çулта Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи Тикеш ялĕнче çуралнă.
Тарабариха
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Çĕрпӳ уесĕ
Кун-çулĕ
1927 çулхи юпан 1-мĕшĕнче Çĕрпӳ уесне пăрахăçланă, унăн территоринче Çĕрпӳ районне йĕркеленĕ.
Тарабариха
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Кабаков Геннадий Германович
Пурнăçĕ
1966-68 çулсенче çарта хĕсметре тăнă.
Çĕрпӳ уесĕ
Вулăссем
1781 çул реформа хыççăн Çĕрпӳ уеснĕнче çак вулăссем пулнă:
Каçăсем
Категори:Хусан кĕпĕрнин уесĕсем
Кабаков Геннадий Германович
Пурнăçĕ
1978 çулта Хусан патшалăх университечĕн юридици факультетĕнче вĕренсе тухнă. Кайран Чăваш Енĕн шалти ĕçсен Министерстинче ĕçленĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:СССР çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1947 çулта çуралнисем Категори:Пайăр çынсем:Вăрмар районĕ Категори:Çĕртмен 13-мĕшĕнче çуралнисем
Кушков Александр Ильич
Александр Ильич Кушков, — патшалăх политика ĕçченĕ. 1939 çулхи кăрлачăн 22-мĕшĕнче çуралнă.
Кун-çулĕ
Мускаври партин аслă шкулĕнчен вĕренсе тухнă хыççăн Александр Ильича Вăрнар райкомĕн пĕрремĕш секретарĕн ĕçне тума тытăнать. Çав çулсенче хăйĕн ĕçне тĕплĕн пĕлнине, ял хуçалăх аталанăвĕн ыйтăвĕсене витĕр курса тăнине çирĕплетсе панă, ĕçе пĕлсе йĕркелесе пыма пултарнă. Ахальтен мар ĕнтĕ ăна Чăваш Енĕн ял хуçалăх министрĕ, Чăваш Енĕн Патшалăх Канашĕн председатель çумĕ, Чăваш Енĕн Министрсен Кабинечĕн Председатель çумĕ пулма çирĕплетнĕ. Ку ĕçре вăл 1999 çулччен вăй хунă. 1999-2002 çулсенче Куславкка район администрацине ертсе пынă.
Чăваш Енĕн Аслă Канаш депутачĕ пулнă.
Ӗçне чыслани
Ӗçре тăрăшса ĕçленĕшĕн А.И. Кушкова «Чăваш Ен тава тивĕçлĕ механизаторĕ», «Раççей ял хуçалăхĕн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ» хисеплĕ ятсем парса чысланă. «Ӗçлĕх Хĕрлĕ Ялав», «Хисеп пали» орденсемпе наградăланă. Хисеп грамотисемпе чыс тунă.
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Порма
Порма — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Кен кӳлĕ-Кена юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Асыв-Вож (Летник юппи)
Асыв-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Летник юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1093
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Девон (утрав)
мини Девон, — Канадăн Арктика архипелагĕнчи пысăк утрав. Пысăкăшĕпе Канадăра 6-мĕш вырăн йышăнать, тĕнчипе — 27-мĕш. Лаптăкĕ 55 247 км2. Çын пурăнман утравсенчен чи пысăкки. Тинĕс шайĕнчен питĕ çӳллĕ пулнăран, тата ытла çурçĕрелле вырнаçнă пирки кунта сурăхмăкăрсен пĕчĕк ушкăнĕ, пĕчĕк чĕрчунсемпе вĕсен кайăксем çеç пурăнаççĕ. Вĕсем ытларах енĕпе Трулав айлăмĕнче (Truelove Lowland) пурăнаççĕ — унта кăштах арктика ӳсентăранĕсем пур. Кĕске çу вăхăтĕнче (вăл 40-55 кун тăсăлать) сывлăш температури сайра хут кăна 10°С çӳлерех хăпарать. Хĕлле вара -50°С ытла анать. Утрав çине юр-çумăр сахал çăвать.
Утрав çинче Хотон кратерĕ вырнаçнă. Вăл 39 миллион каялла Çĕр çине 2 км диаметрлă метеорит ӳкнĕ хыççăн пулнă. Ӳкнĕ хыççăн 23 çухрăм сарлакăш кратер пулса юлнă, унта шыв тулнă хыççăн вăл темиçе миллион çул кӳлĕ пек тăнă.
Çынсем
Пĕр хушă кунта çынсем пурăннă. 1924 çулта Дандас Харбор вырăнĕнче Канадăра китсене пĕтерессипе кĕрешес енĕпе правительство программипе килĕшӳллĕн станци уçнă пулнă. 1934 çулта кунта Бафинов Çĕрĕнче инуитсен 53 çемьи куçнă, анчах та кунта ытлашши сивĕ пулнă пирки вĕсем 1936 çулта ку вырăна пăрахса кайнă.
1940-мĕш çулсенче кунта чикĕ гарнизонне уçнă пулнă, анчах та 1951 çулта ăна тĕппипех хупнă.
2004 çулхи утă уйăхĕнче кунта темиçе ăсчах пурăнма куçнă. Вĕсем Марс çинчи пурнăçа модельленĕ.
Паянхи кун Девон çинче çуртсен юлашкисем кăна тăрса юлнă.
Категори:Канадăн Арктика архипелагĕ
Канлы (Кушнаренко районĕ)
Канлы  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 231 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452247, ОКАТО кочĕ — 80240805002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Карамзинка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Байрак
«Байрак» (Ялав) — Тутар Республикинчи Пăва районĕн хаçачĕ.
Истори
1917 çулхи çĕртме уйăхĕн 14-мĕшĕнче кун çути курнă. «Ялав» ятлă чăвашла варианчĕ 1962 çулхи çу уйăхĕн 25-мĕшĕнче тухма пуçланă.
Кăларакансем
Хаçат редакторĕ Камалетдинов Гакиль Аряфетдинович. Вăл Хусанти В.И.Ульянов-Ленин ячĕллĕ патшалăх университечĕн журналистика факультечĕнче вĕреннĕ. 1990 çултанпа «Ялав» («Байрак», «Знамя») хаçат редакцийĕнче ĕçлет, редактор вырăнне 2000 çултанпа йышăнать.
Палăртусем
Хаçат тĕрлĕ номинацие тивĕçнĕ:
Категори:Тутарла периодикăллă кăларăмсем Категори:Тутарстан
Тарсьма
Тарсьма — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 93 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Викисăмахсар
Каçăсем
Категори:Викимедиа проекчĕсем Категори:Сăмахсарсем Категори:Викиологизмсем
Ырсем Ольга Ивановна
Ырсем Ольга Ивановна (паспортри хушамачĕ Иванова-Шестипалова, 1892 çулхи çĕртмен 24-мĕшĕ, Куснар ялĕ, Шупашкар уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чăваш Енĕн Куславкка районне кĕрет) — 1979 çулхи çурлан 3-мĕшĕ, Шупашкар, Чăваш АССР, РСФСР) — чăваш халăх артисчĕ.
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1933), Чăваш АССР халăх артисчĕ (1945 ç.), РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1957 ç.), Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕн кавалерĕ, Чăваш АССР Ĕç Мухтавĕпе Паттăрлăхĕн Хисеп кĕнекине çырса кĕртнĕ (1967).
Биографи
1892 çулхи çĕртмен 24-мĕшĕнче Шупашкар уесĕнчи Куснар (халĕ Чăваш Енĕн Куславкка районне кĕрет) ялĕнче çуралнă.
Ольга Ивановна чăваш театрне пуçарса яракансенчен пĕрри шутланать. А. Н. Островский пьесипе лартнă «Ху пурăнас килнĕ пек ан пурăн» пĕрремеш спетакльте вылянă.
Театр сцени çине тухиччен ялта ачасене вĕрентнĕ, Хусанти педагогика институтĕнче вĕреннĕ.
1979 çулхи çурлан 3-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Ольга Ивановна питĕ нумай театрта сăнарсем калăпланă, вылянă чухне те вăл çынсене, пулнипе тĕлĕнтернĕ. Вăл хăй ырă кăмаăллă, тараватлă пулнăран, ăна час-часах юлташĕсем ырă çын, ырсем тесе каланăран, Иванова-Шестипалова хушамата 1957 çулхи кăрлачăн 21-мĕшĕнче Ырсем çине улăштарнă. Ку хушаматпа ăна пĕтĕм Чăваш патшалăхĕпех ырă сунса асăнса пурăнаççĕ.
Чăваш патшалăх академи драма театрĕн сцени çинче çĕр ытла сăнара вылянă. Куракансене вăл Сетнер амăшĕ (1922), Пинерпи (1927), Анисса (1943), Анюк («Энтип», 1949), Пелегея («Куккук çаплах авăтать», 1974) сăнарĕсенче яланах асра юлнă.
Сцена çинче 1978 çулчен вылянă.
Асăнмалăх
1992 çулта Ольга Ивановна Ырсем çуралнăранпа 100 çул çитнĕ ятпа вăл çуралса ӳснĕ кил вырăнĕ умĕнче асăну чулне лартнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш артисчĕсем Категори:Чăваш халăх артисчĕсем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ
Вой-Вож (Лиственничная юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Лиственничная юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1094
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Волков Павел Егорович
Волков Павел Егорович, — чăваш халăх кĕвĕ инструменчĕсене тăвакан ăста. Çĕньял Тутарань (халĕ Çĕньял Оринин) ялĕнче çуралнă. Хăçан çурални, çавăн пекех вилнин вырăнĕпе вăхăчĕ паллă мар.
Павел Волков ĕçĕсене (кĕслепе параппансем) Чулхулара (1896) тата Петербургра (1902) иртнĕ пĕтĕм Раççейĕн куравĕсенче кăтартнă. 1902 çулхи куравра унăн кĕвĕ инструменчĕсене медальпе палăртнă.
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Кадышев Михаил Семёнович
Кадышев Михаил Семёнович, — сăвăç. 1934 çулхи раштавăн 5-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи Çĕнĕ Пăва ялĕнче çуралнă. 1992 çулхи пуш уйăхĕнче вилнĕ.
«Хисеп палли» орденне тивĕçнĕ.
Пурнăçĕ
Елчĕк район ял хуçалăх управлениĕнче тата ытти ял хуçалăхĕсенче зоотехник пулса ĕçленĕ. 1982 çултанпа «Чăвашплодоовощхоз» республика пĕрлешĕвĕн тĕп зоотехникĕ.
Ӗçĕсем
Вăл çырнă произведенисене Хусанти, Самарти, Чĕмпĕрти хаçатсенче пичетленнĕ. Çавăн пекех «Ялав», «Тăван Атăл» журналсенче тухнă.
Вилнĕ хыççăн «Çĕнĕ Пăва кĕввисем» кĕнеки тухнă.
Категори:Чăваш сăвăçисем
1095
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1096
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Теччĕ уесĕ
Теччĕ уесĕ, — Хусан кĕпĕрнине 1781—1920 çулсенче кĕнĕ уес. Уес хули — Теччĕ.
Вулăссем
Теччĕ уесне Хусан енлĕхне 1781 çулта йĕркелесе янă. 1796 çулта Хусан кĕпĕрнине куçарнă.
1920 çулта Теччĕ уесне пĕтернĕ, унăн территорине Теччĕ кантонне (Тутар АССР) кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Хусан кĕпĕрнин уесĕсем
Ульянов Илья Николаевич
Илья́ Никола́евич Улья́нов (утă, 19 (31) 1831, Аçтăрхан — кăрлач, 12 (24) 1886, Чĕмпĕр) — раççей педагогĕ, Атăлçи халăхĕсем валли шкулсем уçакан, Александр Ильич Ульянов тата Владимир Ильич Ульянов-Ленин революционерсен ашшĕ.
Кун-çулĕ
1869 çулта Чĕмпĕр кĕпĕрнинчи халăх шкулĕсен тĕрĕслекенĕ пулса тăрать. Унăн тăрăшăвĕпе темиçе ял шкулне (Загоскинора тата ур.) уçнă.
1871 çулта чăвашсен пĕрремĕш шкулне Чĕмпĕрте уçать, каярах, мордвасемпе тутарсемсем валли шкулсем йĕркелет.
Каçăсем
Категори:Утăн 31-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1831 çулта çуралнисем Категори:Аçтăрханра çуралнисем Категори:Кăрлачăн 24-мĕшĕнче вилнисем Категори:1886 çулта вилнисем Категори:Чĕмпĕрте вилнисем Категори:Владимир Ленин Категори:Раççей империнчи педагогсем Категори:Чăваш патшалăх университечĕ Категори:Аçтăрхан гимназинче вĕренсе тухнисем Категори:Хусан университетĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Патшалăхăн чăн канашçисем Категори:Хусан вĕренӳ тăрăхĕ Категори:Ленин килйышĕ Категори:Чĕмпĕрĕн хисеплĕ гражданĕсем Категори:Халăх училищисен директорĕсем Категори:Пензăри дворян институчĕн вĕрентӳçисем
Хурăнкасси
Хурăнкасси, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Чăваш Сурăм вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Элĕк районне кĕнĕ. 1944 çулхи пуш уйăхăн 33 хыççăн Муркаш районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн каллех Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Патон кĕперĕ (Киев)
thumb|300px|Патон кĕперĕ, Печерçке лаври енчен Патон кĕперĕ —Кейӳри Днепр урлă кеперĕсенчен пĕри.
1953 ç. туса лартнă, кĕпер витĕр çулне 1953, чӳк, 5 уçнă.
Тĕнчери пĕрремĕш пĕтĕмпех пĕçерсе çыпăçтарнă кĕпер. Вăрăммăшĕ — 1543 метр.
Кĕпере туса хатăрлес ĕçсене Евгений Оскарович Патон ертсе пынă.
Каçăсем
Категори:Украина кĕперĕсем Категори:Кейӳ
Кĕçĕн Сĕве
Кĕçĕн Сĕве  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Сĕве юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 41 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Порса
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Энтри тăвайкки (Киев)
Андре́ев сăрт айкки (укр. Андріївський узвіз) — Киев хулин ĕлĕххи çулĕсенчен пĕри, вăл Çӳлти хулана варипе, сутă-илӳ Подолĕпе çыхăнтарать. Авалхи ячĕ — Боричев узвоз. Хальхи ячĕ юнашар XVIII ĕмĕрте туса лартнă Андреев чиркĕвĕнчен килнĕ.
Каçăсем
Категори:Киев
Çĕнĕ Пăва телефон станциĕ
Çĕнĕ Пăва телефон станциĕ, — 220 номерлĕ телефон станциĕ. Çĕнĕ Пăва вăтам шкулĕн çурчĕнче вырнаçнă. Çĕнĕ Пăва, Аслă Шăхаль, Кĕçĕн Шăхаль, Турхан ялĕсене телефон номерĕсемпе тивĕçтереть.
Категори:Чăваш Ен телефон станциĕсем
Сатай Владимир Леонтьевич
{{Çыравçă |Ят                  = Владимир Сатай |Тăван ят            = Владимир  Леонтьевич Цырульников |Ӳкерчĕк          = |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Çуралнă вăхăт       = Пуш, 31, 1926 |Çуралнă вырăн       = Каша ялĕ, Чăнлă районĕ, {{ÇВ|Чĕмпĕр облаçĕ|Чĕмпĕр облаçĕнче}},  РСФСР, ССРП |Вилнĕ вăхăт         = утă, 22, 1991 |Вилнĕ вырăн         = {{ВВ|Шупашкар|Шупашкарта}}, {Чăваш Ен |Ĕçлев тĕсĕ          = чăваш прозăçи, тăлмачĕ. |Хастар çулсем       = |Тĕлĕ                = |Жанр                = |Ĕçсен чĕлхи         = |Викиампар           = |Викивулавăш         = }} Сатай (Цырульников) Владимир Леонтьевич, (1926, пуш, 31, Чĕмпĕр облаçĕ, Каша ялĕ — 1991, утă, 22, Шупашкар) — чăваш прозăçи, драматургĕ, публицисчĕ, тăлмачĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1926 çулхи пуш уйăхĕн 31-мĕшĕнче Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕнчи Каша ялĕнче çуралнă.
Ашшĕ-амăшĕпе пĕчĕклех уй-хир ĕçне хутшăннă. Шкул ачи хăйне 1943 çулта çар ретне кĕричченех, аслисемпе тан колхозра ĕçленĕ. Кайран район хаçачĕн редакцийĕнче ĕçленĕ чухне ял çыннисен ĕçне-хĕлпе тата тухăçĕпе тĕплĕнрех паллашма тăрăшнă (ахальтен мар В.Садайăн ял çыннисем çинчен çырнă хайлавĕсем паллă вырăн йышăнаççĕ.
Вăтам шкултан вĕренсе тухсанах, хĕр юратма ĕлкĕреймесĕрех вăрçа тухса кайнă.
1945 çулта çыравçă Монголие, Китая, Корейăна Япони самуруйĕсенчен ирĕке кăларнă. Вăтам шкултан вĕренсе тухсан 1943 çулта çара кайнă. Сывлăш-çар флотĕнче ахаль салтакран пуçласа кĕçĕн командира çити ӳснĕ. 1945 çулта Монголие, Китая, Корейăна Япони самурайĕсенчен ирĕке кăларнă çĕре хутшăннă. Тепĕр тăватă çултан Тăван çĕршыва таврăннă, Пухтел районĕн «Пĕрлешӳллĕ ĕç» хаçат редакцийĕнче ĕçлеме тытăннă. Малтан яваплă секретарь тивĕçĕсене пурнăçланă, каярахпа редакторта вăй хунă.
1946 çултах Владимир Садай «Атăл тӳпинче» ятлă хайлавне Шупашкара ярса панă. Ăна Василий Алагер тĕплĕн вуласа тухнă. Вăл çамрăк çыравçăна мухтанă, çав вăхăтрах хăш-пĕр кăтăлтăкĕсене пĕтерме сĕннĕ. Нумай вăхăт хушши ĕçленĕ хыççăн 1951 çулта Владимир Леонтьевич повеçне литература шайне çитерет-çитеретех.
Çак çул вăл яланлăхах Шупашкара куçса килет. Чылай вăхăт «Ялав» журнал секретарĕн ĕç вырăнĕнче ĕçлет. Унта В.Садай «Çамрăк коммунист» тата «Коммунизм ялавĕ» хаçатсен литература ĕçтĕшĕ пулнă.
1949 çулччен Сывлăш-Çар флотĕнче хĕсметре тăнă чухне те, демобилизаци хыççăн та, редактор пулнă вăхăтра та Владимир Леонтьевич литература пирки манман. Автор чăваш литературишĕн çĕнĕ танлăн хускатма пултарнă. Малтанхи очеркрах («Атăл тӳпинче») лётчиксен пурнăçĕпе хĕсметри, фашистсене хирĕç пынă çапăçусенчи паттăрлăхне сăнласа пама тăрăшнă.
Çакăн хыççăн Чăваш кĕнеке издательствинче редакторта вăй хунă. Çав хушăрах, вăтам шкул пĕтерни сахал пулнине ăнланса, вăл СССР çыравçисен Пĕрлĕхĕн А.М.Горький ячĕллĕ Литература институтĕнче кĕрет мар йĕркепе вĕреннĕ. Вăхăта нихçан та сая яман çыравçă.
Владимир Садай 1991 çулхи утă уйăхĕнче, хăйĕн пултарулăхне малалла аталантарса пынă чухне, вăйпитти тапхăрта вăхăтсăр çĕре кĕчĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Çыравçăн малтанхи произведенийĕсем республикăри хаçат-журналта 1948 çулта пичетленме тытăннă.
Владимир Садайĕн пурĕ 26 кĕнеке пичетленсе тухнă.
Паллă çыравçăн вулакансем хапăл туса йышăннă хайлавĕсен шутне "Юманкасси", "Шевлесем", "Туссем каллех пĕрле", "Тăван хулара, тăвансем патĕнче" повеçĕсем, "Ватăлмалăх кунра", "Чĕре хушать", "Юр ирĕлет", "Верук", "Хура акăшсем", "Пылчăк", "Кивĕ купăс", "Тĕтре шăрши", "Кăвакал утравĕн хуçи", "Мĕскĕн", "Атте" калавĕсем кĕреççĕ.
Владимир Садай çавăн пекех çак ĕçсене вăрçă темипе çырнă: "Туссем каллех пĕрле", "Çĕр çирĕм утăм та виçĕ талăк", "Чĕререх, чĕререх...", "Геройсем", "Хыпарсăр çухалнă", "Мария", "Аттесемпе пĕрлех кăвакартăмăр" тата ыттисем.
Унăн нумай хайлавне вырăсла, украинла, тутарла, çармăсла тата ытти чĕлхене куçарса пичетленĕ. Хăй те ытти халăх çыравçисен хайлавĕсене сахал мар чăвашла куçарнă.
Çыравçăн патриотлă, сывлăх темипе çырнă ĕç нумай:
Ял ĕçченĕн сăнлакан хайлавсем:
Кунсăр пуçне, кирек хăш пултаруллă çыравçă пекех, В.Садай чăвашла вулакансене ытти халăх писателĕсен хайлавĕсемпе паллаштарма нумай тăрăшнă:
Вăл тарăн шухăшлă вуншар хайлав çырнă, 30 ытла кĕнеке пичетлесе кăларнă. Вăл шутра 10 таран вырăсла. Пултаруллă çыравçă хайлавĕсемпе Мускав издательствисем те кăсăкланнă. Унăн чылай калавĕсемпе очеркĕсене украинла, тутарла, çармăсла куçарса кăларнă.
''Нумай сăмахлама-ваклашма юратмастчĕ В.Садай. Ытларах хăйпе калаçакана итлетчĕ. Утасса та васкамасăр-хыпаланмасăр, сумлăн утатчĕ. Ку вăл мăн кăмăллăх палли мар, этем уçăлса çӳренĕ чухне те шухăш-ĕмĕтпе таçта аякра пулнине пĕлтерекен паллă. Кам пĕлет, тен, шăпах çапла, майăпен канлĕн утса çӳренĕ чух, çуралнă пулĕ Владимир Леонтьевич пуçĕнче унăн чаплă романĕсемпе калав-повеçĕсен шăнăр сюжечĕсем"'' - аса илет Леонид Маяксем хăйĕн «Эпир вĕçме çуралнă» ятлă статьинче.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Çыравçăн малтанхи ĕçĕсене республикăри хаçат-журналта 1948 çултанпа пичетленме тытăннă. Вăл тарăн шухăшлă вуншар хайлав çырнă, 30 ытла кĕнеке пичетлесе кăларнă. Çав шутра 10 таран вырăсла. Пултаруллă çыравçă хайлавĕсемпе Мускав издательствисем те кăсăкланнă. Унăн чылай калавĕсемпе очеркĕсене украинла, тутарла, çармăсла куçарса кăларнă.
40 çул ĕçлесе пурăннă вăл Шупашкарта. Малтан «Ялав» журналпа «Çамрăк коммунист» тата «Коммунизм ялавĕ» хаçатсен редакцийĕсенче, çавăн пекех Чăваш кĕнеке издательствинче вăй хунă, кайран 1957 çултанпа литература ĕçĕпе кăна пурăннă.
Сăпайлăччĕ Владимир Леонтьевич. Нимĕнле тава тивĕçлĕ ят та çук унăн. Пĕтĕмпе те CCКП Чăваш обкомĕпе ЧАССР Министрсен Канашĕн тата РСФСР Аслă Канашĕн Хисеп граммăтисем кăна упранаççĕ унăн архивĕнче Апла пулин те, чăн-чăн ӳнерçĕ ăсталăхĕпе çырнă романĕсене, повеçĕсене, калавĕсене, очеркĕсене вулакансем иксĕлмеççĕ. Чысĕ те, хисепĕ те пысăкчĕ ятлă-сумлă çыравçăн. Анчах та вăл нихăçан та чапшăн пурăнман. «Шухăш-ĕмĕxĕсем те çунатлăччĕ. Тепĕр икĕ роман çырса хăварма ĕлкĕресчĕ, вара лере кайма та юрать, - тетчĕ канăçсăр писатель. Анчах та йывăр чирпе «çаваллă карчăк ăна шеллемерĕç, пуçланă япаласене вĕçлеме вăхăт памарĕç.
Мĕн вăл талант? Çут çанталăк пани çумне ырми-канми, тепĕр чухлĕ çĕр çывăрмасăр ĕçленĕ ĕçе хушса пулнă хăват. Çак этемлĕхĕн чи ăслă ывăл-хĕрĕн яланах пусса палăртнă. «Гений –это терпение» текен çунатлă сăмах çаврăнăшне аса илниех çителĕклĕ. Чăваш çыравçи Владимир Садай чăннипех те çавăн пек хăватлă талантсенчен пĕриччĕ, хăйне хĕрхенмесĕр ĕçлетчĕ. Çакă та унăн çут çанталăк панă сывлăхне хавшатмасăр тăма пултарайман.
Хăйĕн йышлă çырăвĕсенчен пĕринче кун пирки вăл çапла каланăччĕ: ''Эс ялан: вăхăта хаçат илет, тетĕн. Уншăн ан кулян, вăхăта ĕçре ирттерни савăнăç. Эпĕ акă чиновник те мар, вăхăт вара яланах çитмест. 12-ре выртатăп та 4-ра тăратăп. Вара питĕ кулянатăп, турă талăка 24 сехет туса панăшăн. Кунне сахалтан та 10-12 çыру çырма тивет (çур кун каять), унтан – мĕнле пулсан та, çур страница, е, екки кайсан тенĕ пек, - пĕр страница хамăнне çыратăп – çăкăрлăх. Унтан çынсенне вулатăп, пĕр пуссăр''. Пĕр сăмахпа каласан, талантлă тата ĕçчен те тӳсĕмлĕ пулнă. Тăрăшнă. Чăтнă. Çине тăнă. Чăнах та çĕр çул та çитмелли çав пулнă та çав вăл…Анчах кашни çыннăн хăйĕн шăпи, кашни çын хăйшĕн хăй явап тытать. Владимир Леонтьевич Садайăн вара пурнăç çулĕ 66 тултаричченех вĕçленнĕ.
Чыславсем, парнесем
Литературăри пысăк çитĕнӳсемшĕн Владимир Садая РСФСР Аслă Канаш Президиумĕн тата Чăваш АССР ССКП обкомĕпе ЧАССР Министерсен Канашĕн Хисеп хучĕпе чысланă.
Çар темипе çырнă хайлавсемшĕн чăваш çыравçи 1974 çулта СССР Хĕçпăшаллă Вăйĕсен министерствин литература премине тивĕçнĕччĕ.
Лун-Вож (Лиственничная юппи)
Лун-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Лиственничная юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Сатай Владимир Леонтьевич
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш халăх çыравçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:ССРП çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:ССРП çыравçисем Категори:ССРП тăлмачĕсем Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:ССРП драматургĕсем Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Драматургсем, алфавитпа Категори:1926 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 31-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1991 çулта вилнисем Категори:Утăн 22-мĕшĕнче вилнисем
Лун-Вож (Лиственничная юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем