cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лобачевский геометрийĕ
Лобачевски геометрийĕ (гиперболлă геометри) — Евклидла мар геометрисенчен пĕри, геометриллĕ теори. Евклид геометрийĕнчи параллельсен аксиоми вырăнĕнче — Лобачевский параллелĕсен аксиоми тăрать.
Каçăсем
Категори:Лобачевски геометрийĕ
Васильев-Уçăм Валентин Васильевич
Васильев-Уçăм Валентин Васильевич, — прозаик. 1932 çулта Шупашкар районĕнчи Малтикасси ялĕнче çуралнă. 1975 çулта вилнĕ.
Пурнăçĕ
Чăваш педагогика институтне вĕренсе тухнă. «Коммунизм ялавĕ» хаçат редакциĕнче литература сотрудникĕ пулса ĕçленĕ.
Ӗçĕсем
Валентин Уçăмăн пичĕтленсе тухнă кĕнекисем:
Категори:Чăваш çыравçисем
Велдор-Ю
Велдор-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 429 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
128
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1796
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сайкин Семён Фёдорович
{{Ăсчах {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Октябрь Революци орденĕ}}{{!}}{{Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕ}}{{!}}{{Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин 2-мĕш степеньлĕ орденĕ}} {{!}}{{Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕ}} {{!}}} {{!}}} }} Сайкин Семён Фёдорович - (хальхи Шăмăршă районĕнчи Тури Чаткас ялĕнче 1914-мĕш çулта çуралнă çуралнă), - совет тата раççей аслă шкул ертсе пыраканĕ, Чăваш патшалăх университечĕн пĕрремĕш ректорĕ, техника ăслăхĕсен докторĕ, профессор, Чăваш АССРĕн ăалăхăн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ Чăваш республикин ăслăхсемпе ӳнер академин хисеплĕ пайташĕ.
Перкатен-Игол
Перкатен-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Сабун юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Юрилĕх
Юри, юрилĕх,  кулленхи пурнăçри тата, çавăн пекех, юридици, юстици, тивĕç-ирĕк талккăшĕнчи ăнлав. Айăпăн тĕсĕсенчен пĕри. Вăл икĕ тĕрлĕ пулать: юри туса пулнă айăп тата асăрханусăрлăхпа пулнă айăп.
Каçăсем
Категори:Пуçиле тивĕç-ирĕкĕ
Мадагаскар Республики
Юханшывсемке кӳлĕсем
[[Бецибука юханшыв вăрри.|185px|thumb|right]] Инди океанне юхса кĕрекен юханшывсем кĕске, чуллă, гидроресурссемпе пуян, çулталăкĕпех нумай шывлă. Хĕвелтухăç юханшывĕсем: Мананара, Мангуру, Манингури, Бемариву, Ивундру тата Манандзари. Анăçалла юхакан шывсем вăрăмрах, вĕсен шыв хăвăртлăхĕ пĕчĕкрех. Хĕвеланăç юханшывĕсем: Самбирану, Махаджамба, Бецибука, Маниа, Çурçĕр тата Кăнтăр Махавави, Мангуки, Унилахи, Икупа тата Мандраре. Мадагаскарта виçĕ пысăк кӳлĕ пур: Алаутра (900 км²), Кинкуни (100 км²) тата Ихутри (96-112 км²). Алаутра кӳллинчен Манингури юханшывĕ пуçланать.
Флорăпа фауна
[[Кушак лемурĕ.|115px|thumb|right]] Биологсем хушшинче Мадагаскар эндемик биологи тĕсĕсем нумай пулнипе палăрса тăрать. Сăмахран утраври чи пысăк тискер сĕт çитерекен фосса (Cryptoprocta ferox), сăнран пăхсан кушак йышшисем пе туйăнать, çавăнпа ăна малтан çав йыша кĕртнă. Анчах чи çывăх чĕрчун - мангуст. Ун нĕселĕсем араслан пекех пысăк пулнине палăртнă. Хальхи вăхăтра утравра пурăнакан тискер кайăксем 20-30 миллион çул каялла Мадагаскар проливĕ урлă каçнă пĕр нĕселтен пулнине çирĕплетнĕ. Пантера хамелеонĕ (Furcifer pardalis), мадагаскар эндемикĕ.|185px|thumb|right Мадагаскар утравне çынсем килсен кунти чĕрчунсен, уйрăмăнах илсен пысăк чĕрчунсен нумай пайне пĕтернĕ. Мадагаскара тĕрлĕ йышши çĕр çинчи чĕрчунсем пилĕк хут колонизациленĕ. Колонистчен хушшинче çаксене уйăрма пулать: тенрексем, лемурсем, мадагаскар тискер кайăкĕсем, мулкач тутиллĕ арлансем тата халь вилнĕ пăрăхлăшăл. Утравра çара çерçисем нумай, тахçан бегемот йышшисем пурăннă.
Ӳсентăрансен 8 килйышĕ утравра эндемиксем шутланаççĕ:астеропейные (Asteropeiaceae), дидимелесоцветные (Didymelaceae), дидиереевые (Didiereaceae), Kaliphoraceae, Melanophyllaceae, физеновые (Physenaceae), сарколеновые (Sarcolaenaceae) тата сферосепаловые (Sphaerosepalaceae).
Провинцисем
right|105px|МАдагаска провинцийĕсем
Мадагаскар провинцийĕсем:
Çĕршыв 6 автономла провинципе (faritany mizakatena) 22 региона пайланать. Провинцисем çине 1946-мĕш çулта Франци инициативипе пайланă, начах малтан 5 провинчи çеç пулнă. Анциранана 50-мĕш çулсенче анчах автономи илнĕ. 2007-мĕш çулта провинцисене пĕтерес тесе ăнăçлă референдум ирттернĕ, çапла май малалла çĕршыв регионсем çине пайланать.
Регионсем
Мадагаскар регионĕсен списокĕ: right|290px
Халăхĕ
2010-мĕш çулта 21,3 млн çын пурăнать. Çулталăка халăх йышĕ 3 % ÿсет (тĕнчере 12-мĕш вырăн). Пĕр хĕрарăм пуçне — 5,1 ача çурăлать (тĕнчере 20-мĕш вырăн).
Вăтам пурнăç тăрршĕ — 61 çул арçынсен, 65 çул хĕрарăмсен.
Хулара пурăнакансен шайĕ — 29 %.
Каçăсем
* Категори:Тинĕс патне тухакан çĕршывсем Категори:Унитари патшалăхсем Категори:Африка утравĕсем
Озерки (Хура Атăл районĕ)
Озерки  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 463 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452371, ОКАТО кочĕ — 80234860001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Ефимов Лев Архипович
Лев Архипович Ефимов — чăваш çыравçи, историк. Вăл 1953 çулхи раштав уйăхĕн 3-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Какаçра хресчен çемйинче çуралнă.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи Тивĕшри вăтам шкулта вăтам пĕлӳ илнĕ хыççăн И. Я. Яковлев ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх педагогика институтĕнчĕн ют чĕлхесен факультетне вĕренме кĕнĕ.
1973 – 1975 çулсенче Совет Çарĕнче хĕсметре тăнă. Çартан таврăнсан Чăваш Сурăм шкулĕнче физкультура тата акăлчан чĕлхине вĕрентме тытăнать. Çак хушăрах «Сорма» колхозра спорт инструктăрĕнче ĕçлет. Л. А. Ефимов 1980 çулта республикăри «Урожай» (Тырпулăх) ирĕклĕ спорт пĕрлĕхĕн путевкипе Мускаври çуллахи XXII Олимп вăййисене курма тивĕç пулнă. Ĕçленĕ хушăрах педагог 1982 çулта И. Н. Ульянов ячĕпе хисепленекен Чăваш патшалăх университетĕнчи истори факультетĕнче вĕренсе тухнă.
1985 çулта ăна СССР Географи пĕрлĕхĕн чăн пайташĕ шутне кĕртеççĕ. Шкулта тăван ен тĕпчев тата çулçӳрев ушкăнне ертсе пынă май вăл çулсеренех тăван район, республика, çĕр-шыв тăрăх çулçӳревсемпе куравсене илсе çӳресе шкул ачисене тăван ене, çĕршыва юратма, тĕпчеме вĕрентет.
1999 çулта истори наукисен кандидатне Л.А. Ефимова Чăваш патшалăх педагогика университечĕн истори кафедрине преподавательте ĕçлеме йышăнаççĕ. Студентсене «Чăваш Енĕн историйĕ» курс вĕрентет, диплом ĕçĕ çыракан студентсен ăслăлăх ертӳçи пулса тăрать.
Ытти пултарулăхĕсем
Лев Архипович пултаруллă учитель çеç мар, вăл - ăста платник та, кăмакаçă та, кĕтӳçĕ те, купăсçă та. Кунпа пĕрлех - çăматă йăвалакан, хурт-хăмăр ăсти.
Пултарулăх ĕçĕсем
Л. А. Ефимов районти, республикăри хаçат-журналсенче 100 ытла истории статйисемпе документла очерксем пичетленĕ. Вăл çавăн пекех 50 ытла наука ĕçĕ çырнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш историкĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш тăван ене тĕпчевçисем Категори:Чăваш патшалăх педагогика университечĕн вĕрентӳçисем
Гаревой Созик
Гаревой Созик — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Соз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Хопёр (юханшыв)
Хопёр, — Танăнăн сулахай юппи, Пенза, Сарăту, Воронеж, Волгоград облаçĕсен тăрăх юхать. Тăршшĕ 979 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 61,1 пин çх2.
Сарлакăшĕ вырăн-вырăнĕпе 100 метра çитет, тарăнăшĕ — 7 метр таран. Юханшыв тĕпĕ хăйăрлă, юхăмĕ хăвăрт.
Тавпалăхĕ
Атăлçи сăртлăхĕнче юхма пуçлать те Усть-Хопёрскăй станица патĕнче Тана юхса кĕрет.
Чылаях енĕпе юр шывĕпе тулать. Ака-çу уйăхĕсенче çыранран тухать.
Юпписем
Пысăк юпписем: Ворона, Савала, Сердоба, Бузулук.
Çĕнĕ Хопёртан пуçласа юханшыв тăрăх кимĕсем ишеççĕ. Юханшыв хĕрринче Балашов, Çĕнĕ Хопёр, Урюпинск хулисем вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕн юханшывĕсем Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Воронеж облаçĕн юханшывĕсем Категори:Волгоград облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тан юпписем
Сферăлла геометри
thumb|250px|right|Сфера çинчи виçкĕтеслĕх Сферăлла геометрийĕ — сфера çийĕнчи геометри кĕлеткисене тĕпчекен математика уйрăмĕ.
Анчах та ăна «сфера геометрийĕ» тенипе пăтраштармалла мар.
Вуламалли
Категори:Сфера геометрийĕ Категори:Геометри Категори:Сфера Категори:Сферăрлла геометри
Малтикасси
Малтикасси, — Шупашкар районĕнчи ял.
Истори
Малтан Етĕрне уесĕн Çĕньял вулăсне, каярахпа 1921 çулхи утă уйăхĕн 18 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Çĕньял вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Çĕрпӳ районне, 1951 çулхи юпа уйăхĕн 11 хыççăн Ишлей районне кĕнĕ. 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Шупашкар районне кĕрет.
1797
Вилнĕ
Категори:Çулсем
129
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1798
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кляшево (Аровский сельсовет)
Кляшево — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 585 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452161, ОКАТО кочĕ — 80257000000.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Клопиха
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
130
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Иридий
Ириди —Элементсен периодикăллă системин хими элеменчĕ, 77, символĕ Ir(Iridium), платина ушкăнне кĕрекен хытă кĕмĕл тĕслĕ металл.
Истори
Англи химикĕ Теннант Смитсон 1803-мĕш çулта Кăнтăр Америкăран илсе килнĕ платинари хутăшсенче осмипе пĕрле тупнă. Ячĕ (ἶρις — асамат кĕперĕ) тăварĕсем тĕрлĕ тĕслĕ пулнипе çыхăннă. left|thumb|1 трой унцийĕ ириди
Çеруправĕсем
Осмиллĕ ириди управĕсем КАРта, Британи Колумбинче, Канадăра, АНШ, Çĕнĕ Гвинейăра вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:МеталсемКатегори:Платина ушкăнĕ
Бейсбол
thumb|Тапăнакан ушкăнăн çапаканĕ. Бейсбо́л (baseball, base — база, тĕпĕ тата ball — пӳске)  — пӳскепе битăпа вылямалли ушкăнлă спорт вăййи.
Ăмăртура икĕ команда (кашнинче тăххăр, хăш чухне вуннă вылявçă) тупăшаççĕ.
Кун-çулĕ
Бейсбол вăййи АПШра XIX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче çуралнă. Вăл акăлчансен «раундерс» вăййинчен пулса тухнă темелле. Пĕрремĕш официаллă матч 1820 çулта Çĕнĕ Йоркра иртнĕ. 1845 ç. пĕрремĕш профессиллĕ клуба туса хунă. Вăйă АПШра, Канадăра, Мексикăра, Латин Америкинче, Карибсенче, Австралире, Японире, Корейре тата урăх патшалăхсенче анлă сарăлнă. Хальхи саманта бейсбол вăййине тĕнчери 120 патшалăхра кăмăллаççĕ. Тĕнчери бейсбол чемпионатне 1938 çултанпа (арçынсем хушшинче) тата 2004 çултанпа хĕрарăмсем хушшинче. Бейсбол ытларах АПШра, Кубăра, Японире, Китайра тата Корей Республикинче кăмăллаççĕ.
АПШра, Японире, Чехире тата урăх патшалăхсенче çаплах софтбол — бейсболăн çăмăл варианчĕ — сарăлнă, ăна пӳлĕмре тата пысăках мар уйра ирттерме пулать.
ТОКăн Сингапурта 2005 çулхи утăн 8-мĕшĕнче иртнĕ 117-мĕш сессинче бейсбола, софтбола пекех, олимп спорт тĕсĕсен шутĕнчен кăларса пăрахнă.
Тури Волосница
Тури Волосница — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Пушма юханшывăн сулахай çыранĕпе, 31 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Жердевка
Жердевка, — Тамбов облаçĕн Жердевка районĕн администрацийĕ вырнаçнă вырăн, Раççейри хула. Хула Савала юханшыв хĕрринче Тамбовран 128 çухрăмра вырнаçнă.
Категори:Тамбов облаçĕн хулисем
Сатлык
Сатлык — Пушкăрт Республикин Нуриман районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 85 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452436, ОКАТО кочĕ — 80245835002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
1799
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пӳске
thumb|Волейбол пӳски [[Mikasa]] Волейбол пӳски — кăшкар çине карса ултă сăран панелĕнчен (çутçанталăк е юрилле) çĕленĕ чăмăр. Кашни панелĕ виççĕ пайран е касăран тăрать. Пӳске тĕрлĕ тĕслĕ е пĕрлехи шурă пулма пултарать. Çавракăш тăршшĕ 65—67 см; йывăрăшĕ — 260—280 г. Шалти сывлăш пусăмĕ 0,30 — 0,325 кг/см2 (294,3—318,82 гПа). Пляж волейболĕнчи волейбол пӳскисем кăштах пысаккăрах, шалти сывлăш пусăмĕ пĕчĕкрех.
Каçăсем
Категори:Спорт терминĕсем Категори:Спорт инвентарĕ Категори:Спорт авăрлавĕсем Категори:Теттесем Категори:Пӳскесем
Гоньбинка
Гоньбинка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Бияз
Бияз — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 179 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452371, ОКАТО кочĕ — 80234860002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Пехгыщ-Пелик-Игол
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Çирĕклĕ Кӳлĕри ик-виçĕ кун (тĕрленчĕк)
Çирĕклĕ кӳлĕри ик-виçĕ кун - Владимир Садайăн очеркĕ. Унта вăрсă хыççăнхи хресченсен пурнăçне сăнласа панă. Вăл 1960 çулта пĕрремĕш хут пичетленсе тухнă.
Ум сăмах
Чăваш республикинче пултаруллă писательсем чылай. Кашнийĕ вулакансене хăйне майлă илĕртет. Пурте вĕсем пĕр пĕринчен мĕнпе те пулин уйрăлса тăраççĕ: хăшĕсем хайлаври геройсене калăплассипе, теприсем çут çанталăка сăнланипе, пĕрисем чун хусканăвĕ çине пусăм тăваççĕ, теприсем вăй-хăват çине тата ытти те. Унсăр пуçне, кашни çыравçăн хăйĕн манерĕ, теми, идеи, тĕллевĕ, çулĕ, интересĕ…Илемлĕ сăмах ăстисем тем пирки те çыраççĕ. Çакă писатель хăш вăхăтра ĕçленинчен килет, мĕншĕн тесен литература пурнăçпа тачă çыхăннă, унпа пĕрлех улшăнса пырать (ĕмĕрсен кашни тапхăрĕнче хăйĕн жанрĕ теми аталанать).
1950 çулсенчен пуçласа çĕр-шывра И.В.Сталан пуç пулса хăйне мăнна хунă тапхăр сирĕлме пуçласан этем ирĕклĕхне хисеплесси, халăх шухăш-кăмăлне шута илесси сарăлса пырă. Шăпах çак вăхăтра ĕнтĕ чăваш литература ани çинче çĕнĕ йыщши талантсем шăтса тухаççĕ. Вĕсенчен пĕри - Владимир Леонтьевич Садай (Цырульников). Садай вулакансене те, тĕпчевçĕсене те нумай шухăшлаттаракан, хăй евĕрлĕхĕпе тыткăнлалакан чылай каклав-повесть, роман çырнă. Çавăн пек илемлĕ, витĕмлĕ, тарăн шухăшлă хайлавĕсен шутне проза ăстин «Лётчиксем», «Туссем каллех пĕрле», «Шевлесем», «Çирĕклĕ Кӳлĕри ик-виçĕ кун» тата ытти хайлавĕсене илме пулать.Владимир Садайăн произведенийĕсенчи геройсем – ахаль çынсем: хăшĕ заводра, колхозра, совхозра ĕçлет, хăшĕ çарта Тăван çĕр-шыв, мирлĕ ĕç хуралĕнче тăрать… «Çирĕклĕ Кӳлĕри ик-виçĕ кун» очерк – «Шевлесем» ятлă повеçĕн малалли. Унта писатель колхозри выльăх-чĕрлĕх пăхакансен пурнăçне, ĕçне-хĕлне кăтартма тăрăшнă. Автор сисĕмлĕ чунĕпе вĕсен психикине, характерне тата шалти туйăмне уçса парать. Очекрара писательпе пĕр вăхăтра пурăнакан çынсен ĕçĕ-хĕлĕ, туслăхĕ-юратăвĕ, савăнăçĕ-хуйхи çинчен каласа панă. Геройсем – лайăх, ĕçчен те тӳрĕ кăмăллă, малалла, çĕнни патне туртăнакан çынсем. Вĕсен хушшинчех вараланчăк кăмăллă, чăлах чунлă çынсем те пур. Вĕсене те Владимир Садай уççăн кăтартса пама, «таса шыв çине кăларма» пултарнă. Ăста çыравçă вулаканра çынлăх туйăмне вăратать, ăна аталантарса пырать. Çакна вăл мĕнле пурнăçлама пултарнине кăтартма эпир тĕпчев-шырав вали çак çыравçăн «Çирĕклĕ кӳлĕри ик-виçĕ кун» очеркне суйласа илтĕмĕр. Çак тĕпчев ĕçĕн тĕп тĕллевĕ вăл – В.Л.Садайăн очеркне тишкересси, пурнăçа кăтартса парас ăсталăхне пăхса тухасси.
Задачăсем:
Ман шутпа, çак тĕпчевлĕ-шыравлă ĕç хальхи вăхăтра питĕ актуаллă. «Çирĕклĕ Кӳлĕри ик-виçĕ кун» очеркра яла сăнласа панă, унта пурăнакан çынсем тăван тавралăхне мĕнле вăйлă юратса унăн малашлăхĕшĕн тăрăшнине кăтартнă. Паянхи кун пурте хула енне туртăнаççĕ. Çавна пула ялсем пĕтсе пыраççĕ. В.Л.Садайăн очĕркĕнче шăпах çак пулăмпа мĕнле кĕрешмеллине кăтартса панă. Хальхи вăхăтра ял пурнăçĕ çинчен çырни уйрăмах кирлĕ тесе шутлатăп.
1. Тăван яла тăвалла та çăмăлах утатăн
Владимир Леонтьевич Садай «Çирĕклĕ кӳлĕри ик-виçĕ кун» очеркра ял халăхĕн пурнăçне туллин уçса панă. Унта яла хăйне те тĕплĕн кăтартнă. Эппин, очеркра пейзаж пысăк вырăн йышăнать. Пейзаж – çут çанталăкăн кăмăла хумхантаракан ӳкерчĕкĕсене сăнласа пани. Вăл хайлаври ĕç ăçта тата хăçан пулса иртнине çеç маргеройсен шухăш-кăмăлне е вĕсем çинчен калассине витĕмлĕрех кăтартма пулăшать. «Çирĕклĕ кӳлĕри ик-виçĕ кун» очеркра ял хăй пĕр сăнар пекех тухса тăрать. Ман шутпа, ăна тĕп сăнар тесен те йăнăш пулмĕ. Илемлĕ литературăра сăнар тесе мĕне калаççĕ-ши? Сăнар – çынна, çут çанталăкпа чĕр чунсен тĕнчинчи пĕр-пĕр япалана литературăпа ӳнер хайлавĕсенче илемлĕх мелĕсемпе усă курса сăнласси. Вăл пур хайлавăн тĕп шăнăрĕ пулса тăрать, мĕншĕн тесен пĕтĕм ĕç ун тавра пулса иртет.
Кашни сăнар хăйне евĕр сăн-сăпачĕпе, ĕçĕ-xĕлĕпе, шухăшĕпе, кăмăлĕпе, тыткаларăшĕпе, ĕмĕчĕпе уйрăлса тăрать. Очеркри Ял вулакансем умне чăн-чăн чĕрĕ çын пекех тухса тăрать: тавралăх унăн кĕлетки, унта пурăнакан халăх вара пуç мимийĕ тата чунĕ. Литература геройĕсем те тăван ялĕ çине çын çине пăхнă пекех пăхаççĕ. Çакă унăн пахалăхне кăтартать. Кĕçтен Абакшиншăн вăл çуралса ӳснĕ тăван ялĕ чи çывăх çын тейĕн. Каччă унта хăйĕн савнийĕ е тусĕ патне кайнă пекех васкать. Çакна кăтартма Владимир Садай кĕске тата хутсăр предложенисемпе усă курать: «Хулан шавлă станцийĕ хыçала тăрса юлчĕ. Вăрман. Шурлăх. Улма-çырла совхозĕн темиçе çухрăма тăсăлăкан сачĕ. Каллех вăрман. Юман вăрманĕ. Вырнă ыраш пусси. Хурамал. Пукăрлă. Пăрăнтăк. Хĕрлĕ Çыр. Çитес станци - Çирĕклĕ кӳлĕ. Пуйăс унта пĕр минут çеç тăрать». Çаплах автор Кĕçтен яла мĕншĕн çаплах васканине те палăртнă: «Тул çутăлма пуçларĕ. Сӳнтĕк сăрчĕпе пĕрлешнĕ тӳпе тухма хатĕрленекен хĕвелпе хĕп-хĕрлĕ пуличченех хĕрсе кайнă. Сăрт тӳпинче вăл ирĕлнĕн те туйăнать. Пуйăс кăлтăртатса вăрман тăрăхĕнчен иртрĕ. Семафор. Вара çавăнтах, малта, Çирĕклĕ кӳлĕ, Кĕçтенĕн тăван Çирĕклĕ кӳлли, курăнса кайрĕ. Кунтан, инçетрен, вăл пĕрре те ял пек маар, вăрман пек. Лапсăркка йăмрасемпе тирексем айĕнче, уçăрах вырăнсенче, пăт-пат хуралтăсем курăнса кайни çеç урăхла шухăшлаттарать. Илемлĕ ял çав. Çĕршывĕ те лайăх выльăх-xĕрлĕх çӳреме улăх-çаранĕ çителĕклĕ, мăйăра, çырлана, хăмлана кайма – вăрман пур. Çĕрĕ тата! Çуркунне, сухаласа сӳрелесе пăрахсан, унтан çăкăр шăршиех кĕнĕн туйăнать. Çавăнпа та ĕлĕкрех – тен, халь те çаплах пулĕ – тавра ялсенчи хĕрсем качча Çирĕклĕ Кӳлле пыма хĕрĕнсе тăратчĕç…». Хăйĕн шухăшне В. Садай çак сăмахсемпе çирĕплетнĕ: «Тăван яла тăвалла та çăмăлах утатăн ‹…› Урасем хăйсем тĕллĕн тенĕ пек ывтăнса пыраççĕ».
Тăван ялăн илемĕ Кĕçтене çеç мар, ытти геройсене те илĕртет. Сăмахран, «Çирĕклĕ Кӳлĕ Павăла килĕшрĕ, вăл ăна хăйĕн тăван ялне аса илтерчĕ. Инçетри Каша та, Ăксăм хĕрринче ларакан Çирĕклĕ Кӳлĕ пекех, Сĕве хĕррине вырнаçнă, вăл та ку ял пекех пысăк – кунти пекех, тăватă юнашар урам ик-виç çухрăма тăсăлать. Ăксăмĕ те варринче Сĕве пекех тарăн – пӳ ярсан пӳ çитмест. Ун леш енче вара, Кашари пекех, таçта çити çаран сарăлса выртать. Çуркунне ăна шыв илет-мĕн, çавăнпа та утти питĕ вăйлă пулать: çаранра халĕ шакăрах шупкарах симĕс утă капанĕсем лараççĕ. Вĕсен хушшинче, уçăрах вырăнсенче, ĕне, сурăх кĕтĕвĕсем çӳреççĕ. Çарана кунта пĕр хутчен çеç çулаççĕ иккен. Ун хыççăн, курăкĕ кăштах ӳссен, кĕтӳ яма пуçлаççĕ. Выльăхшăн кунта, чăнах та, ырлăх ĕнтĕ: апачĕ - ура айĕнче, шывĕ – çумра». Икĕ яла танлаштарса писатель кашни çын хăйĕн тăван ялне юратмаллине кăтартать. Çакăн пек çынсем ют вырăнта та хăйĕн çуралса ӳснĕ вырăнĕ пирки шутлама, аса илме пăрахмаççĕ, хутте ăçта та тăван ялĕн сăнне кураççĕ. Çавăнпа пĕрлех, вĕсем ытти тăрăхсене те тиркемеççĕ, Очеркра Владимир Леонтьевич хутте мĕнле ялăн та хăйĕн хакĕ, пахалăхĕ, илемĕ пуррине палăртать. Çакна çирĕплетме вăл Çирĕклĕ Кӳлĕри кашни кĕтессе тĕплĕн тата тĕрлĕ вăхăтсенче сăнласа парать. Унăн геройĕсем яла питĕ юратни ăна хулапа танлаштарнинчен лайăх курăнать: «Урамра самаях уçă. Хутран-ситрен Ăксăм енчен касă-касă çилвăштăртата-вăштăртата иртет. Вăл урампа пăшăтатса чупса иртнĕ чух унти хурăн, ăвăс, йăмра çулçисем шĕпĕл-шĕпĕл-шĕпĕл туса илеççĕ. Тӳпе уçлăхĕ çăлтăрсем таранах тап-таса, пĕр пĕлĕт татки çук. Тухăçри тӳпе тайлăмĕнче, пĕр-их йывăç пĕвĕнче çакăнса тăракан талли уйăх айккинче çеç, алса тулĕ пек пĕчĕк пĕлĕт татки курăнчĕ. Вăл, шĕвĕрскер, шуранкаскер, уйăх çинчен çил вĕçтерсе антарнă пас тусанĕ пулнăнах туйăнса кайрĕ.
Ăслă-тăнлă çын нихçан та харама каймасть. Ун ĕçĕ яланах тупăшлă. Тепĕр тесен ваттисем: «Çынна ĕç вырăнĕ илемлетмест, çын хăй ĕç вырăнне илемлетет», - тенĕ. Хальхи вăхăтра çамрăксем çакна шута илмеççĕ. Вĕсем: «Ялта ĕç çук», - тесе хулана тухса кайма васкаççĕ. Чăнах та, хăшĕ-пĕри унта хăйĕн вали лайăх, тупăшлă вырăн тупать, хăшĕсем вара çăкăр илме укçса аран пухса пурăнкалаççĕ. Ялта йăлтах çумра. Хулара вара хăвăн вали çĕнĕрен пурнăç йĕркелемелле, çул уçмалла… Шырама пĕлекен вара ялта та, хăйĕн ашшĕ-амăшĕнчен инçе те мар, ĕç тупать. Ăс пулсан çĕр çинче ĕçлесе те, кĕтӳ кĕтсе те пуйма пулать. Çынсене çак сыпăкри сурăхсемпе танлаштарма пулать. Ачасем те путексем пекех пĕчĕк чухне ашшĕ-амăшĕ çумĕнчен пăрăнма хăраççĕ. Кайран вара вăйлăрах та ăллăрах пулсан хăйсем вали хăйсем çул суйлама ирĕклĕнеççĕ. Сурăхсем çемьерен уйрăлаççĕ пулин те кĕтӳрен тухса каймаççĕ, мĕншĕн тесен пĕччен çӳреме хăрушăрах. Çынсем вара ирĕке туйса «кĕтӳрен» те тухса кайма васкаççĕ, хутран-ситрен çеç тăван килне килкелесе çӳреççĕ. Ялта ытларах чухне ватăсем çеç тăрса юлаççĕ. Ял халăхне Çирĕклĕ Кӳлĕ кĕтĕвĕн сурăхĕсене çĕнĕтнĕ пекех çĕнĕтмелле. Урăхла каласан, ялта çамрăксем кирлĕ. Вĕсемсĕр ял пĕтет. Çамрăксем нумай пулсан ял пĕлтерĕшĕ, тупăшĕ, чапĕ, пахалăхĕ ӳсет. Çынсем вара вăрçă вăхăтĕнчи таркăнсем пек пĕрин хыççăн тепри хулана тухса каяççĕ. Очеркри геройсенчен нумайăшĕ çакăн пек çынсем шутне кĕмеççĕ.
Ял халăхĕ ирех тăрса тăван тавралăхĕшĕн тăрăшма пуçлать. «Тĕнчене кун çути çапнă. Анчах ял ĕнтĕ вăраннă. Урамсене, картишсене шыв ăсма тухнă хĕрарăмсен витрисем чăнкăртатни, тарасасем чĕриклетни, ăçта килнĕ унта чăхсем кăтиклетни, сыснасем апат ыйтса çухрашни ильтĕнет. Хрескепе, хирти кас хыçĕнчи витесем еннелле, аллă-утмăл лаша тепĕртеттерсе хăваласа иртрĕç, - кĕтӳрен ĕнтĕ, ĕçе кӳлсе кайма. Тăтăшах выльăх çӳренипе пĕр курăк ӳсмен хрескепе ял хыçне тухрĕç. Сылтăмра, анкартисен хыçĕнчен Аксăм хĕррине çитиччен, пахча иккен – унта колхоз хăяр, кишĕр, помидор, купăста туса илет. Сулахайра çерем. Хăй ем-ешĕлех те, курăкĕ вара сурăх чĕпĕтмелĕх те çук. Унта ĕçрен пушă лашасем çӳреççĕ, инçетре те мар сысна кĕтĕвĕ чакаланать ‹…› Ĕне кĕтĕвĕ халĕ хăй çулласенче ялан тăракан çĕрте – ялтан виçĕ çухрăмри Киссук катинче. Вăл Акăш пырĕ текен ĂксĂм йӳппи хĕррине вырнаçнă. Ĕлĕк унта, çав Киссук кати текен çĕрте, вăрманах пулнă теççĕ, анчах халĕ нимле йывăç та çук, пăт-пат хăва тĕмĕсем çеç ӳсеççĕ. Колхоз унта ĕнесем вали темиçе пысăк карта тытнă, кĕтӳçсемпе ветпункт вали самаях ирĕк будка лартнă». Тăван ялĕнчи пĕр лаптăка та сая ямаççĕ ял ĕçченĕсем. Вĕсем çут çанталăк мĕн панипе пуринпе те çителĕклĕ, туллин усă курма тăрăшаççĕ. «Çепле ĕлĕк самай пысăк вăрманах пулнă теççĕ, - ун лаптăкĕ халĕ çĕр гектара яхăн, - ялти ват çынсем ун та хăйсем хăмлана, вутта çӳрени çинчен каласа параççĕ. Анчах халĕ вăл Киссук кати пек пĕтсе ларнă, ăнсăртран тенĕ пек тĕл пулакан çĕрĕк тункатасем çеç унта авал чипер йывăçсемех ларнине пĕлтереççĕ. Çак çатма пек такăр çĕр çинче, ăçта килнĕ унта, шăлан, катăркас, кăпчанкă темĕсем лараççĕ. Йĕркеллĕ ӳсмеççĕ те вĕсем, выльăхсем тăтăшах сиенленипе, нумайăшĕ хăрса пĕтнĕ, кĕтӳ янисĕр пуçне вара унпа урăхла нимле те усă курма май çук. Çавăнпа та колхозри çамрăксем кăçал кĕркунне, машинсем пăртак пушансан, Çĕплери тĕмсене кăклама тытăнма шутласа хучĕç, - кайран, Пусакри пек сухалама та кукуруз акма пулать…».
2.2.Эльвира
Эльвира Башмакăва – Абашкин Кĕçтенпе пĕр çулти çамрăк, илемлĕ, яланах тенĕ пек савăнăçлă çӳрекен хĕр. «… хыттăн ахăлтатса кулни илтĕнчĕ ‹…› Эльвира иккен. Хула майри пекех. Кинона е ахаль уçăлса çӳреме кайма хатĕрленнĕ пек. Хăймине пуçтарнă сĕт тĕслĕ пыльникпе, çӳлĕ кĕлĕллĕ шурă босоножкипе. Çӳçне вăл кăтралатса янă, - ĕнер пулмалла, - кĕскеттернĕ, ансăр та куçĕ тĕслĕрех сенкер капрон шарф айĕнчен вăл, юри тустарса янă пек, пайăркан-пайăркан çамки, хăлхисем çине усăнса аннă». Вăл тахçантанпах Кĕçтене килĕштерет: «…хулана та, тен, Кĕçтен ирки çеç куçса пырас тенĕ пулĕ. Ун çине вăл мĕнле туйăмпа пăхнине Кĕçтен лайăх сисет. «Эсĕ зоотехника факультетне кĕретĕн-тĕк – эпĕ агрофакультета кĕретĕп, пĕр колхозра ĕçеме май пултăр», - терĕ Эльвира экзамен пама кайнă кун. Кĕçтен савĕнчĕ. Вăл хăй те çаплах шутланăччĕ». Эльвира мăнкăмăллăрах пулин те килĕшӳллĕ, илĕртӳллĕ хĕр. Вăл ялти ытти хĕрсенчен сăнĕпе çеç мар, кăмăлĕпе те уйрăлса тăрать: «…паркра çакăн пек шăв-шав тăнă чух, ташлама, савăнма юратакан Эльвира çапла пĕччен ниепле те тӳссе ларас çук. Мĕн ачаранпах çапла вăл: вылямалли-кулмалли çĕре пуринчен малтан çитет». Эльвира хутте кама та ӳкĕте кĕртме е илĕртме пултарать: « Упкеленисем, йăлăнтарнисем Эльвирăн час-часах пулаççĕ. Килĕнчи пĕтен-пĕр ача, вăл ачашрах та ӳснĕ пулмалла çав. Амăшĕпе ашшĕ, колхоз председателĕ, хĕр мĕн ыйтни-хушнине нихçан та тумасăр тăман. Çакна хăнăхнăскер, Эльвира Кĕçтене те хушма юратать. Кĕçтен вара, - йăвашрах кăмăллăскер пулмалла çав! – ăна яланах итлет. Хăйне килĕшмен çавăн пек япаласем çинчен вăл хĕрпе темиçе хутчен те шутласа хучĕ, анчах кашнинчех каялла турĕ – хĕрĕн пысăк, хăмăр куçĕсене, каçăртарах илемлĕ сăмсине, сылтăм пит çăмарти çинчи турпаллине курсан, унăн çав сăмахĕсем ăшран та тухмаççĕ, вăл яланхи пекех ачашшăн, именчĕклĕн калаçма пуçлать…». Эльвирăн хăюллăхĕ вăл каччăна пĕрремĕш чуп тунинче те палăрать. Манн шутпа, Енчен те çав тери именчĕк Кĕçтен çакăн пек харсăр, чарусăр хĕрпе пĕрле телейлĕ пулать. Вĕсем пĕр-пĕрне йăнăш утăмсенчен сыхласах тăрĕç.
Пĕтĕмлетӳ
Владимир Леонтьевич Садайăн туртăмĕпе майĕсем, тĕпрен илсен, реализмла эпос çинче никĕсленсе тăраççĕ. Çыравçă пулăмсене пурнăçра чăн пулса иртнĕ пек куç умнее туллин те уççăн кăларса тăратма юратать. Ĕçсем, сюжет йĕрĕсем автор хутшăнмасăр, хăйсем тĕллĕн аталанса пыраççĕ. Очерк виççĕмĕш сăпатран пыни писателе тĕп сăнарсен портретне туллин уçса кăтартма май парать, сăнлав ăсталăхĕ тĕлĕшĕнчен уйрăм çыннăн шалти тĕнчине - чун-чĕрине, ăс хакăлне, çут çанталăкран (темпераментран, физиологирен, ӳсĕм тапхăрĕнчен, характертан) килекен улшăнăвĕсене тарăннăн тишкерме пулăшать. Ял халăхĕ очеркра питĕ реалистла сăнарланнă. Унта çынсен кашни ĕçĕ-хĕлĕ шухăша яма пултарать. Кашни геройăн шăпине кăтартса автор пире пурнăçăн чăнлăхне уçса пама пултарнă. «Пурнăç пĕр тикĕс» пыманни кунта питĕ лайăх курăнать. Геройсен кашни хуйхи-савăнăçĕ чуна пырса тивет. «Çыннисем вĕсем лайăх, ĕçчен те тӳрĕ кăмăллă, малалли, çĕнни патнелле туртăнакан çынсем. Хăш чух йăнăшаççĕ пулсан та, вĕсенчен вĕренмелли те нумай – эсир ман çав туссене юратасса шансах тăратăп эпĕ», - тет Владамир Садай. Очеркра вăл лайăх çынсене çеç мар, чăлах чунлă, вараланчăк кăмăллиссене те кăтартнă. Çак нашкал çынсем те улшăнма пултарасса шанать автор. Пĕри – пуриншĕн, пурте - пĕриншĕн пулсан тем те тума пулать-çке! «Çирĕклĕ Кӳлĕри ик-виçĕ кун» очерк вĕçленмен. Çак мелпе автор вулакансене пурнăç вĕç ленменни, геройсен умнее тата та çĕнĕ тĕрĕслевсем сиксе тухасса систерет. Вĕсене вара геройсем малашне те пĕрле пулса, халь суйласа илнĕ тĕрĕс çул çинчен пăрăнмасса шанас килет.
Усă курнă литература
1996. - № .2. – с. 71-72
Категори:Паллă чăваш литература ĕçĕсем
Овсянка (Мăн Иргиз юппи)
Овраг Овсянка  — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕ территорипе юхать. Мăн Иргиз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Ленин (атомлă пăрçĕмрен)
«Ле́нин» — йĕтре хăвачĕн хатĕрĕпе çӳрекен тĕнчере пĕрремĕш шывçи атомлă пăрçĕмрен карапĕ. Пăрçĕмрене СССР-та Çурçĕр тинĕс çулне хума тунă.
Конструкци
Атомлă «Ленин» пăрçĕмрен —вăрăмлатнă вăтам надстройкăллă тата икĕ мачтăллă тӳрем палубăллă карап, вĕçĕнче пăрлăх йĕрлев вертолёт анса-лармалли вырăн пур. Карапăн вăта пайĕнче вырнаçнă шыв-шыв тĕслĕ пăс кăларакан йĕтре установки 4 тĕп турбогенератор валли пăс кăларса парать, вăл вара пĕр вĕçĕмсĕр токпа 3 авăслав электродвигателе ĕçлеттерсе 3 авăслав питĕ çирĕп конструкциллĕ винтне (2 бортри тата 1 вăтамми) çавăртараççĕ. Автономлă пулăшавлă 2 электростанци пур. Механизмсене, хатĕрлевсене тата системăсене дистанциллĕ тытса пыраççĕ. Экипаж валли арктика çӳревĕнче куллен пурăнма аван вырăнсене хатĕрленĕ.
Туса хатĕрлени
Атомăхут проектне ЦКБ-15 (халĕ «Айсберг») 1953—1955 çулсенче СССР министрĕсен канашĕн 1953 çулхи чӳкĕн 20-мĕшĕнче атомлă пăрçĕмрене тума йышăннă хыççăн хатĕрленĕ (92-мĕш №-лĕ проекчĕ). Тĕп конструктор ĕçне В. И. Неганов туса пынă. Атомлă установкăна Игорь Иванович Африкантов ертсе пынипе проектланă. АК-27 тата АК-28 марккăллă корпус хурçине («нержавейка» пекех) ятарласа «Прометей» институтĕнче пăрçĕмренсем валли шутласа кăларнă.
Карапа 1956 çулта Ленинградри Карап тăвакан Марти ячĕллĕ савутĕнче тума хывнă. Тĕп тăваканĕ — В. И. Червяков.
Карап турбинисене Киров савутĕнче ăсталанă. Тĕп турбогенераторсене Харьковри электромеханика савучĕ хатĕрленĕ. Авăслав электродвигателĕсене Ленинградри «Электросила» савутĕнче пуçтарнă.
Карапа 1957 çулхи раштавăн 5-мĕшĕнче шыва антарнă. 1959 çулхи авăнăн 12-мĕшĕнче П. А. Пономарев ертсе пынипе Адмиралтейлĕх савучĕн верфĕнчен çӳрелĕх тĕрĕслев хăтланăвĕсене тухнă.
Карапа тунă тата çӳрелĕхне тĕрĕсленĕ чухне атомăхут çине тĕрлĕ çĕр-шывсенчен нумай делегаципе элчĕ, çав шутра Аслă Британин премьер-министрĕ Гарольд Макмиллан, АПШ вице-президенчĕ Ричард Никсон, КХР министрĕсем килсе курнă.
1959 çулхи раштавăн 3-мĕшĕнче Тинĕс флочĕн министерствин балансне кĕртнĕ. 1960 çултанпа Мурманск тинĕс пăрахутлăхĕнче.
Эксплуатацире
Пăрлă çĕрте лайăх çӳреме пултарнă. Пĕрремĕш 6 çул хушшинчи эксплуатацире пăрçĕмрен 82 ытла тинĕс милĕ иртнĕ, хăй тĕллĕнех 400 ытла карапа ăсатса янă.
«Ленин» пăрçĕмрен 30 çул ĕçлесе 1989 çулта эксплуатацирен тухать — ăна ĕмĕрлĕхех Мурманскра лартнă. Халĕ пăрçĕмрен çинче музей ĕçлет, экспозицийĕ нумайлансах пырать.
1966 çулта эксплуатаци тĕрĕслевне ирттернĕ хыççăн виçĕ реакторлă атомлă пăс кăларакан кивĕ установкине çĕнĕрех икĕ реакторли çине улăштарма шутланă.
Аварисем
Атомлă «Ленин» пăрçĕмрен çинче икĕ авари пулса иртнĕ. Пĕрремĕшĕ 1965 çулхи нарăс уйăхĕнче хыпса тухнă. Реакторăн хастар зони кăштах арканнă. Топливăн пайне «Лепсе» çине куçарнă, унта вăл халиччен упранать. Плавтехбаза «Лепсе» Раççейĕн çурçĕр-хĕвел анăçĕнчи чи хăрушлă та кăткăс йĕтре-хăрушлă объекчĕсенчен пĕри шутланать. Ытти топливине кăларнă та контейнера вырнаçтарнă. 1967 çулта контейнера понтон çине лартнă та Çĕнĕ Çĕр архипелагăн хĕвел тухăç çыранĕ çумĕнчи Цивольки кӳлмекĕнче шыва путарнă.
Иккĕмĕш синкекĕ 1967 çулта тухать. Реакторăн III контурĕн пăрăхĕсенчен шыв юхма тытăнать. Юхава юсана чухне реактор установкине самаях çĕмĕрнĕ. Вара реактор уйрăмне пĕтĕмпех улăштарма йышăннă. Топливăн пайне «Лепсе» плавтехбаза çине куçарнă. Реактор установкине буксир Çĕнĕ Çĕр çумĕнчи Цивольки кӳлмекне туртса кайнă та путарнă.
Каçăсем
Категори:Атомлă пăрçĕмренсем Категори:СССР атомлă пăрçĕмренĕсем Категори:Ленина чысласа ят панă объектсем Категори:1957 çулта уçăлнисем
Категори:Почтă марккисем çинчи карапсем Категори:Арктикăра çӳрекен карапсем Категори:Музей-карапсем Категори:Карапсем, алфавитпа
Уянкуль
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Нуриман районĕ
Уйпуç
Элĕк — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Шупашкара çитме 100 км, район центрне – 8 км, Мăн Этмене — 6 км.
Анăç енче ял çумĕнче Хонадарка, тухăç енче — пĕвеленĕ Мочкаушка юханшывсем.
Халăх йышĕ, ял тытамĕ
Варринчи, Мир, Хĕвел, Шыв лешьен (Заречная) урамсем.
05.05.2006 Уйпуçри пуçламăш шкулпа ачасен пахчине хупнă. Халĕ Мăн Этменри вăтам шкула вĕренме çӳреççĕ. Юнашар Мăчкавăшра ФАП ĕçлет (17.08.2015 ç. уçнă).
2004 çулхи юпа уйăхĕнче Уйпуçе тата кӳршĕ ялсене çутçанталăкри газа пăрăхсем тăрăх кĕртнĕ. На 2015 год в Аликово числились 80 абонентов, потребляющих природный газ.
Истори
Яла 18 ĕмĕрте юнашар районăн Элĕк салинчен куçса килнĕ чăвашсем никĕсленĕ. 1780 - 1921 çулсенче Аликасы ятлă пулнă. Чĕмпĕр кĕпернинчи Курмăш уеснекĕнĕ. 1921—1927 çулсенче Чăваш АО шутĕнчи Патăрьел уесне кĕнĕ. 1927-па — Хĕрлĕ Чутай йышĕнче. 1929 çулта Энгельс ячĕллĕ колхоза йĕркеленĕ
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Антиквариат
Антиквариат ( «кивĕ») — мăнă хаклăхлă кивĕ япаласен тĕрлĕ категорисене ăнлантарма усă курнă сăнарлă-историллĕ термин. Антиквариат, туллилле, — кивĕ е/тата сайра тĕл пулкакан, коллекципе суту-илӳ объекчĕ пулса тăнă илемлĕ пултарулăх ĕçĕсем е урăх хаклă япаласем.
Антиквар япалисен шутне тăтăшах сĕтел-пукана, кĕнекесене, сăнар ĕçĕсене, килти апăр-тапăр япала т. ыт. кĕртеççĕ. Антиквар ĕçĕпе пайăр коллекционерсем те, патшалăх та хăтланать. Унсăр пуçне, Раççейре тата тĕнчере аталаннă антиквар лавккисен, аукционсен, çаплах физика, çаплах электронлă (тĕслĕхрен, Ebay) кĕнекесене сăнар ĕçĕсене тата ытти кивĕ сайра тел пулакан антиквариатпа тивĕçтерекен суту-илӳ эрешĕ пур.
Антиквариат критерисем
Хаклалăх шайĕпе япалана антиквариат категорине çак пахалăхсемпе кĕртеççĕ:
Раççейри антиквариат пасарĕ Тĕнчери 2000-мĕш çулсен вĕçĕнчи рецесси вăхăтĕнче
Раççейри антиквариат пасарĕ истори кĕнекисенче çырса кăтартнă феодалсен архитектури евĕр. Аялтан ăна 5 пин харпăр дилерсем тĕкĕлесе тăраççĕ, вĕсем вырăс ӳнерĕн япалисене сутаççĕ-туянаççĕ. Дилерсем хушшинче ӳнер тĕпчевçисем, музей ĕçтешĕсем, вĕсен пурлăхĕ: $500 - $500 пин.
Пĕр пусма çӳллĕрех антиквар лавккисен, галерейсем тата салонсен хуçисем. Мускавра, сăмахран, 180—200 яхăн регистрациленнĕ антиквар йĕркеленĕвĕ, Петербургра — 80, Раççейре — 400 яхăн (танлаштарма, Лондонра — 2 пине яхăн антиквар лавкки, 40 аукцион çурчĕ). Чылай вылявçă коллекцилес ĕçпе хăтланмаççĕ.
Çак процесра паллă роле аукцион çурчĕсем ертсе пыраççĕ, мĕншĕн тесен пасарта хак тăвас пĕтĕм политикăна аукционри суту-илӳпе палăртаççĕ. Антиквариат пасарĕ тĕплĕх пасарĕ пекех, аукционри суту-илӳсем — биржăри евĕрех. Вĕсене пасарта хутшăнакансем сăнаса тăраççĕ.
Хăшпĕр экспертсен шучĕпе ӳнер япалисемпе антиквариата инвестицилени акцисене туяннипе танлаштарма юрать.
Тĕрлĕ патшалăхсенчи уйрăмлăхсем
РФ кулленхи пурнăçра çынсем антиквариат йышне 50 çултан пуçласа аслăраххисене хураççĕ; хальхи саккунпа, 100 çул ӳсĕмлĕ япаласене çĕр-шывран илсе тухма юрамасть.
АПШра антиквар япалин тунă çулĕ 1830 çулчен пулмалла, Канадăра — 1847 çулчен. Асла Британире унăн çул ӳсĕмĕ 100 çултан кая мар кирлĕ. Ытларахăш патшалăхсенче япалан антиквар шайне кĕме çулĕ 60 çултан кĕçĕн пулмалла мар.
Кайри Хирлеп
Кайри Хирлеп, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. Хирлеп юханшыв хĕрринче вырнаçнă. Юнашарах Малти Хирлеп ялĕ ларать.
Антиквариат
Асăрхавсем
Категори:Кун-çул Категори:Ӳнер Категори:Антиквариат Категори:Дизайн
Кайри Хирлеп
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Ялта пĕр урам — Çыран хĕрри урамĕ. Ялта 57 çын (2006) пурăнать.
Кун-çулĕ
1927 çулччен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20-мĕшĕ хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Асăрхавсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем Категори:Хирлеп юханшыв тăрăхĕ
Савала (юханшыв)
thumb Савала, — Хопёрăн сылтăм юппи, Тамбовпа Воронеж облаçĕсем тăрăх юхать. Тăршшĕ 285 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 7 720 çх2. Ока-Дон тӳрлемĕ тăрăх юхать.
Тавралăхĕ
thumb|250px|Савала çинчи акăшсем Ытларах енĕпе юр шывĕпе тулать. Ака уйăхĕнче çыранран тухать. Хăш чух пуш уйăхĕн вĕçĕнче те çыранран тухма пултарать. Чӳк уйăхĕн вĕçĕнче пăрпа витĕнет те пуш уйăхĕн вĕçĕнче ака уйăхĕн пуçламăшĕнче пăртан тасалать.
Юханшыв хĕрринче Жердевка хули вырнаçнă.
Юханшыв çыранĕсене çын тунă 700 га лаптăклă Савала вăрманĕ йышăнать. Ăна 1875 çулта лартма тытăннă.
Пысăк юпписем: Бурначка, Осиновка, Елань. Ытларах юр шывĕпе тулать.
Юханшывра пулă нумай, ытларах çăрттан, уланкă, чапак, красноперка, карас, çупах, сасăн.
Каçăсем
Категори:Воронеж облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тамбов облаçĕн юханшывĕсем
Марусино (Чышма районĕ)
Марусино  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 16 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452163, ОКАТО кочĕ — 80257810007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
1840
Вилнĕ
Категори:Çулсем
131
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гегжнас Болеслав Доминикович
Гегжнас Болеслав Доминикович Gegznas Boleslovas — (1906-19.05.1952), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 2-мĕш гварди çарĕн 16-мĕш перевçĕсен дивизин 18-мĕш уйрăм разведка ротин автоматчиксен взвочĕн командирĕ, аслă сержант.
Плесовая
Плесовая — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Мег-Тыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Кабуки
Каçăсем
Категори:Театр Категори:Ӳнер Категори:Япони театрĕ Категори: Япони
Тури Дубок
Тури Дубок — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Седка юханшывăн сулахай çыранĕпе, 59 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
132
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Малти Хирлеп
Малти Хирлеп, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕ]]нчи ял. Ялта 61 çын (2006) пурăнать. Хирлеп юханшыв хĕрринче вырнаçнă. Юнашар Кайри Хирлеп ялĕ ларать. Пĕр урам — Çыран урамĕ.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕнчи пурăнан вырăнсем Категори:Хирлеп юханшыв тăрăхĕ
1841
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Горельница
Горельница — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Великая юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 29 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Теннис
right|thumb|Теннис вăййи (матчĕ) Теннис, — икĕ вылявçăн пĕр-пĕринпе ăмăртмалли спорт тĕсĕ.
Вăйăн йĕркисем
Кашни енчен икĕ спортсмен та выляма пултараççĕ. Вăйăн тĕллевĕ — пӳскене ракеткăсемпе хирĕç вылякан енне икĕ хут ӳкермесĕр çапса каялла каçарасси. Теннис олимп вăйăсен шутне кĕрет. Вăййă корт çинче ирттереççĕ. Ăна матч е тĕлпулу теççĕ. Матч сетсене пайланать. Сетсен шучĕ пилĕке çити пулма пултарать. Выляс умĕн миçе сет ăмăртмалли пирки калаçса татăлаççĕ. Виçĕ сетлă тĕлпулура çĕнтерес тесен икĕ сета çĕнтерсе илмелле. Çаплах та, пилĕк сетлă матчра мала тухас тесен виçĕ сетра çĕнтермелле.
Кашни сет геймсенчен тăрать. Сетра çĕнтерме ултă гейм çĕнтерсе илмелле, татах та çавăн чухне выляса янă геймсем икĕ шутран каярах кирлĕ. 6:6 шут пулсан кĕскетнĕ вăйăпа ăмăртаççĕ, ăна тай-брейк теççĕ. Хăшпĕр йĕркесемпе тай-брейксăрах геймсене малалла тăсаççĕ, выляса илнĕ геймсем выляса янисен шучĕнчен иккĕпе мала пуличчен. Гейма пӳскене çапса кĕртекенĕ пуçлать. Ăна вăйă пуçлама икĕ пӳске параççĕ. Пĕрремĕш пӳскине яланах тенĕ пекех хытă çапаççĕ.
Выляса илнĕ пӳскесене çапла шутлаççĕ: 0; 15; 30; 40. Хĕрĕх хыççăн тепĕр пӳске выляса илсен, выляса янисен шучĕ икĕ пӳске сахалтарах пулсан, гейма çĕнтерсе илнĕ пулать. 40:40 шут пулсан, гейма малалла тăсаççĕ, выляса илнĕ пӳскесем икĕ шут ытла çитиччен.
Корт
right|150px Теннис корчĕн схеми Теннис вăййине йĕрсемпе палăртса çырнă тăваткаллă тӳрем лаптăкра — корт çинче — выляççĕ. Теннис корчĕсем курăклă, тăпраллă, хытăллă, синтетикă витĕмлĕ пулаççĕ. Витĕм тĕсĕнчен пӳске сиксе илес çӳллĕшĕ тата вылявçăсен чупса куçасси килет, çавăнпа та вăйă стратегийĕ терлĕ тĕслĕ витĕмлĕ кортсенче кашни хăй майлă пулать.
Пӳске
Вăйă валли пуш ăшĕллĕ резинăллă пӳскепе выляççĕ. Пӳскине çиелтен кĕççепе витнĕ, хăй йăлкăм. Ытларах вăйлă пусăмлă пӳскесемпе выляççĕ, çапах та пирчев резинăран тунă ăшĕнчи пусăмсăррисемпе те ус кураççĕ.
Ракеткă
Вылявçă пӳскене ракеткăпа çапать. Ракеткă шутне алтытăмĕ, çаврашкаллă хĕлĕх хашаки, хĕлĕхсем кĕреççĕ. Хĕлĕхсен лаптăкĕпе пӳскене çапаççĕ. Ракеткă хашакисене чи малтанах йывăçран, халĕ — кăткăс композитсенчен, керамика, кăмрăк сӳссенчен тата металлран хатĕрлеççĕ.
Теннис ракеткисен хĕлĕхĕсене (нейлонран, полиэстертан, кевлартан) тата выльăхсен пыршисенчен тăваççĕ. Хĕлхемсене ятарлă станок çинче туртăнтараççĕ, хăш чухне ал тăрăх та. Горизонтлă тата вертикаллă хĕлĕхĕсен туртăну вăйĕ пĕр тан мар, горизонтлă хĕлĕхсем 2 кг сахалрах туртăнаççĕ. Çĕнĕ ракеткăсен стандартлă туртăнлăхĕ 26 кг 24.
Ăмăртусем (Турнирсем)
Теннис вăййин турнирĕсене арçынсем тата хĕрарăмсем хушшинче ирттереççĕ. Кашни ăмăртуратура малтанах палăртса хунă вылявçăсем çеç кĕрешме пултараççĕ. Ытларах арçынсен пĕчченлĕ тата хĕрарăмсен пĕчченлĕ, икĕ арçынпа икĕ арçын тата икĕ хĕрарăмпа икĕ хĕрарăм хушшинчи, хутăш пушмак ушкăнĕсен (арçынпа хĕрарăм пĕр енче пулса) ăмăртăвĕсем пулаççĕ. Ачасен, çамрăксен, ветерансен турнирĕсем те пулаççĕ. Инвалидсем хушшинче те турнирсене ирттереççĕ.
Чи пысăк тата ятлă-сумлă ăмăртусене арçынсем ATP-тур, хĕрарăмсем WTA-тур ушкăнĕ (ассоциаци) хӳтлĕхĕвепе ирттереççĕ. Çĕнтерекенсем, хутшăнакансем вăйăсем хыççăн укçасене выляса туянаççĕ, çаплах вĕсен тĕнчери рейтингĕ улшăнса (ӳссе е чакса) пырать: арçынсен — ATP рейтингĕ, хĕрарăмсен — WTA рейтингĕ.
Чи чаплă ăмăртусене Пысăк çĕлем турнирĕсем теççĕ, вĕсен шутне Австрали теннис Уçă чемпионачĕ, Франци теннис Уçă чемпионачĕ, АПШ теннис Уçă чемпионачĕ тата Уимблдон турнирĕ кĕреççĕ. Çавăн пекех ăмăртусене нацисен ушкăнĕсем: Дэвис Черккишĕн — арçынсем, Федераци Черккишĕн — хĕрарăмсем, хутăш ушкăнсем — Хопман черккишĕн кĕрешеççĕ. Çак ăмăртусене Тĕнчери теннис федерацийĕ (ITF) ертсе пырать.
Раççейре ирттерекен ăмăртусенчен чи хăватли — Кремль Черкки.
Курав турнирĕсем
Хальхи курав турнирĕсем (чӳк — кăрлач).хушшинче çаксене палăртмалла:
Вуламалли
Метцлер П. Теннис / Пер. с англ. В. Вашедченко, Ю. Яснева. — М.: Агентство «ФАИР», 1997. — 336 с, ил.
Каçăсем
* Категори:Спорт
Раççейри граждан вăрçин 5-мĕш тапхăрĕ
Вăрçăн пиллĕкĕмĕш тапхăрĕ (чӳк, 1920 — утă, 1923)
right|220px|thumb|Продразвёрстка Çавăн пекех пăхăр: Тамбов пăлхавĕ 1918-1921, Анăç-Çĕпĕр пăлхавĕ 1921-22, Совет-грузин вăрçи, Кронштадт пăлхавĕ
1921 çул пуçламăш тĕлне 1918 çултанпа чарăнман çĕр ĕçчен вăрçисем çав тери хаяр вăрçăсене кĕрсе каяççĕ. Çав вăхăтра Хĕрлĕ Çартан вăрçă ĕçĕпе паллашнă темиçе миллион арçын хĕсметрен уйрăлса тухнă. Çак вăрçăсем Тамбов, Украина, Тан, Кубань, Атăлçипе Çĕпĕр çĕрĕсенче хыпса тухаççĕ. Çĕр ĕçлекенсем патшалăхăн çĕр политикине улăштарма, РКП(б) диктатне пĕтерме, Учредитель пухăвне на основе всеобщего равного избирательного права ыйтнă. Çак çĕкленӳсене Хĕрлĕ çарăн пусарма артиллери, бронетехника, авиаци çар пайĕсене яраççĕ.