cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ялавăр (Тутарстан)
{{{ПВ-Раççей |статус                  = Ял |чăвашла çĕлĕк           = Ялавăр |тăван çĕлĕк   = |герб                    = Coat of arms of Tatarstan.svg |ялав                    = Flag of Tatarstan.svg |lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec =04 |lon_deg =50 |lon_min =21 |lon_sec =35 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти            = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ  = |регион                  = Тутарстан |регион тапăлра          = Тутарстан |район тĕсĕ              = Муниципаллă район |район                   = Нурлат районĕ |район тапăлра           = Нурлат районĕ{{!}}Нурлат |пурăнан тăрăх тĕсĕ      = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх           = Ялавăр ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра   = Ялавăр ял тăрăхĕ{{!}}Ялавăр |шалти пайлану           = |пуçлăх                  = |никĕсленĕ вăхăт         = |пĕрремĕш асăну          = |малтанхи ятсем          = |статус                  = |лаптăк                  = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ      = |пурăнан халăх          = |халăх çыравĕн çулĕ     = 2000 |йышлăх                 = |агломераци             = |наци йышĕ              = чăвашсем, вырăссем, тутарсем |конфесси йышĕ          = православсем |этнохороним            = |вăхăт тăрăхĕ            = |почтă индексĕ           = 423010 |почтă индексĕсем        = |телефон кочĕ            = +7 84345 |автомобиль кочĕ         = 16, 116 |цифрăллă идентификатор  = |категори Commons-ра     = |сайт                    = }}
Кун-çулĕ
Яла чăвашсем йĕркеленĕ.
Чиркӳ прихут шкулне 1884 çулта никĕсленĕ.
19-мĕш ĕмĕрте Хусан кĕпернин Чистай уесне кĕнĕ. Халăх йышĕ: 1710 – 177 çын.; 1795 – 224; 1830 – 129; 1857 – 432; 1897 – 879; 1989 – 582; 2002 – 491 çын. (чăвашсем, вырăссем, тутарсем).
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Вăтам Симановка
Вăтам Симановка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Симановка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Испан чăкăтсем
thumb|right|200px|Манчего Испан чăкăчĕсем - Испани çĕр-шывĕнче хатĕрленĕ чăкăтсем.
Вăтам Симановка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Испан чăкăтсем
Паллă чăкăтсем
Чи паллă испан чăкăчĕ - Манчего.
Чăваш-хула (Мускав облаçĕ)
Чăваш-хула (Вышгород Московский) — чăвашсен Мускав облаçĕн Верей районĕнче вырнаçнă авалхи хули.
Испан чăкăтсем
Паллă чăкăтсем
Категори:Чăкăтсем
Вăтам Симановка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Тури Елима
Тури Елима (Тури Елема) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Ухта юханшывăн сылтăм çыранĕпе 32 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Авалхи чăваш ячĕсем
Истори
Чăваш ячĕсем çине Сартăш та, Ислам тĕнĕ те, Христос тĕнĕ те чылай сĕм янă. Христос тĕнне куçсан чăвашсем христианлăх ячĕсене илеççĕ, çапах та астăвăмра чăваш авалхи ятсене хăвараççĕ. Хальхи самантра халăх ячĕсене тĕне кĕмен, çаплах çĕнĕ тĕне тытман, авалхи йăласене чĕрĕлтерессишĕн ĕçлекен чăвашсем илеççĕ.
Ономастика тĕпчевĕ, тĕрĕссипе этнономика, топонимика тата антропонимика тĕпчев ĕçĕсем XX ĕмĕрĕн 80-мĕш çулесенче кăна пуçланнă. Пĕрремеш ĕçĕ — И. А. Андреев кăларнă «Çын ячĕсем». Чăваш Атăлçи ономастикине «Диалекты и топономия Поволжья» аслă пĕлӳ керменĕсен пуххинчи (яваплă редакторĕ Г. Е. Корнилов) кăларăмсем чылай ӳсĕм хушрĕç. Çакăн пирки Л. В. Данилова статьисене асăнмалла.
Уйрăмах Н. И. Егоров 1984 çулта Тутарстанăн тăхăр ялĕнче пуçтарнă антропонимика материалĕнчен хатĕрленĕ «Краткий этимологический словарь чувашских дохристианских женских личных имён» сăмахсар пирки каламалла. Çак тĕпчев ĕçĕсенче тĕрлĕ тапхăрта (XV ĕмĕртен пуçласа) тутар чĕлхинчен илнĕ ятсне кăтартнă. Çак экспедицирех Л. П. Петров христосран маларах арçын ячĕсене çырса илнĕ. Çавсемпе тата Чăваш гуманитари институчĕн ăслăх архивĕнче упранакан антропонимика материалĕпе усă курса вăл «Историко-этимологический словарь чувашских личных мужских имён» сăмахсар ăсталать.
Тĕнри ятсем
Ĕлĕк чăвашсем вĕçен кайăк, чĕрчун ячĕсене илнĕ. Тĕслĕхрен, хĕрарăм ячĕсем Чĕкеç, Чакак. Çемйере пĕчĕк ача вилсен, малашне çуралнă ачасене кайăк ятне тивĕçтернĕ.
Халĕ чăвашра халăх ячĕсене хĕрарăмăн умлă-хыççăн пăрах пулса тухсан параççĕ. Çак йăлапа вилĕме аякка сиреççĕ.
Паллă ятсем
Чи паллă чăваш халăх ячĕсем — Нарспи тата Сетнер. Вĕсене чăваш сăвăçи Константин Иванов хăйĕн «Нарспи» сăвăллă ĕçĕнче тĕнче литературин мăн уçлăхне «алăк уçса кĕртнĕ» темелле.
Каçăсем
Категори:Чăваш ячĕсем Категори:Тĕрĕк ячĕсем
Тевет
Тевет - чăваш хĕрарăмĕн тумĕн сулахай хулпуççи урлă яракан капăрлăх элеменчĕ.
Каларăш
Хир - хир урлă, хир урлă, ял- ял урлă, ял урлă, эреветлĕ теветлĕ хĕр килет.
Литература
Категори:Капăрлăхсем Категори:Тевет Категори:Тумтир пайрăмĕсем
Ельтма (юханшыв)
Ельтма, — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Тёша шывĕн юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв Çĕнĕ Никольски ял çывăхĕнчи вăрманта пуçланать. Хăй ялĕ пушă шутланать, унта никам та пурăнмасть. Шатки посёлокран 3-4 çухрăм çӳлерех Тёша шывĕпе пĕрлешет.
Саузбаш
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Тамырсат
Тамырсат — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Чижапка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 96 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Моцарелла (чăкăт)
1996 çулта Моцареллăна DOP паха категорие кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăкăтсем
Пăлхар (пĕлтерĕшсем)
Пăлхар:
Татах та çавăн пекех
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Хореографи
Хореографи (грекларан choreo "ташлатăп" – ташă ӳнерĕ пĕтĕмĕшле. Европăра йышăннă тăрăх, балетпа кирек мĕнле урăх ташă пĕрлĕхне пĕлтерет.
Пĕрлĕхен
Пĕрлĕхен, (Rúbus saxátilis) — нумай çул ӳсекен пыл паракан ӳсентрăран; роза йышĕнчи хăмла çырли йăхĕнчи биологи тĕсĕ.
left|150px|Пĕрлĕхĕнĕн ботаника ӳкерчĕкĕ Пĕрлĕхен - 30 см çӳллĕш таран нумай çул ӳсекен курăк. Туни тӳрĕ хытă çиплĕ. Çулçисем виççĕллĕ, яка мар, вăрăм туналлă. Чечекĕсем шурă, пысăк мар, 3-10 чечеке çупкама пуçтарнă. Çу- утă уйăхĕсенче чечеке ларать. Çимĕçĕ - тăватă çимĕçĕ пĕрлешсе хĕп-хĕрлĕ е сарă-хĕрлĕ çырла, кашнин варринче шăммми пур. Çырлисем сĕткенлĕ, уçă, йӳçĕклĕ, нар тути пекрех. Çырлисем çĕртме- çурла уйăхĕнче пиçеççĕ. Çиме юрăхлă.
Сарăлни
Раççейре анлă сарăлнă, Европа пайĕнче кăнтăрта кăна çук, Çĕпĕрте тата Анат Хĕвелтухăçĕнче те тĕл пулать. Нумайрах чухне нӳрлĕ вăрманченче, лăсăллă вăрмансенче тĕл пулаççĕ. Çимĕçĕсенче углеводсем, органика йӳçĕкĕсем, пектинсем, витамин С, флавоноидсем, токоферол, фитонцидсем пур. Çĕр çийĕнчи пайĕнче — алкалоидсем, флавоноидсем,  рутин, витамин С пур.
Тата пăхăр
Çывăх биологи тĕсĕсем:
КАçăсем
Категори:Кĕлчечек йышшисем
Вăтам Тамышевка
Вăтам Тамышевка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Тамышевка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Рикота (чăкăт)
Каçăсем
Категори:Чăкăтсем
Зайцево (Янаул районĕ)
Зайцево  — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 371 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452821, ОКАТО кочĕ — 80259870007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Лиçван
Çемçе чăрăш (Lárix) — хыр йышшисен çемьин йывăç ӳсентăран ăрач, анлă саралнă лăсăллă йывăçсенчен пĕри.
Ареалĕ
Раççейĕн Инçет Тухăçĕнче чи саралнă йывăç ӳсентăранĕ, Тинĕсçум Енĕн кăнтăрĕнчен (42° ç.ш.) пуçласа çурçĕрти йывăç ӳсекен чиккине çити (70 — 71° ç.ш.) ӳсет.
Пĕтĕмĕшле çырни
Лиственница — çутăна кăмăллакан йывăç, тĕксĕмре ӳсмест. Паха чухне хăвăрт ӳсет. 20-çула çитиччен пĕр çулта 50 - 100 см хăпарать.
Каçăсем
Категори:Хыр йышшисем Категори:Раççей Европа пайĕн флори Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа
Балхаш (пĕлтерĕшĕсем)
Балхаш:
Пелевин Виктор Олегович
Ви́ктор Оле́гович Пеле́вин (чӳк, 22, 1962, Мускав) — вырăс çыравçи, «Омон Ра», «Чапаев и Пустота», «Generation П» тата «Empire V» романсен авторĕ. Нумай литература парнисен, вĕсен хушшинче «Кĕçĕн Букер» (1993) тата «Национальный бестселлер» (2004), лауреачĕ.
Каçăсем
Категори:Халĕ пурăнакансем Категори:XX ĕмĕрти вырăс çыравçисем Категори:XX ĕмĕрти Раççей çыравçисем Категори:Постмодерн çыравçисем Категори:XXI ĕмĕрти Раççей çыравçисем Категори:Мускав çыравçисем  Категори:Будда çыравçисем Категори:Прозăçсем Категори:Новеллăçсем
Кипеккасси
Кипеккасси, — Шупашкар районĕнчи ял. Ункă юханшывăн хĕрринче ларать.
Истори
Малтан Мăнал вулăсĕ шутне кĕнĕ. 1926 çулхи çурла уйăхĕн 7-мĕшĕ хыççăн Сĕнтĕр вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ, 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕпе 1959 çулхи утă уйăхĕн 14-мĕшĕ таран Ишлей районĕнче шутланнă. Кайран каллех Шупашкар районне кĕнĕ. Халĕ те вăл район шутне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Тури Иг
Тури Иг (Тури Ик) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Онега юханшывăн сулахай çыранĕпе, 162 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Маскарпоне (чăкăт)
thumb|right|200px Маскарпоне ( Mascarpone ) - ĕне е буйвол сĕтĕнчен тунă чăкăт. Буйвол сĕтĕнчен тунине Маскарпоне Bufala сăмахпа паллартаççĕ. Чăкăта Ломбарди тата урăх облаçĕсенче тăваççĕ. Маскарпоне Тирамису тортне хатĕрленĕ чухне усă кураççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăкăтсем
Выççăлкă (пурăнан вырăн)
Выççалкă — çĕр ĕçтешĕсен пурăнан вырăнĕн тĕсĕ. Çĕр уйăрса тата тĕп вырăнтан уйрăлса тухса туса хунă.
Хуçалăхпа кашни уйрăлса тухакан пĕрлешĕвне хăй тĕллĕ çĕр пĕрлĕхĕн (экономика тата юридици енчен) правипе тивĕçтернĕ.
Колхоз тăвиччен термин. Выççалкăсем тăтăшах хăйсен статусне улăштарса паççулкă тата ял шайне куçнă. Колхозсене кĕнĕ, каярах совхоз уйрăмĕсем пулса тăнă.
XX ĕмĕрĕн 60-70-мĕш çулĕсенче чылайрахăшĕ «пулаяслăхсăррине» пула пĕтсе ларнă.
Каçăсем
Категори:Пурăнан вырăн
Гауда (чăкăт)
thumb|right|200px Гауда ( Gouda ) - паллă голлан чăкăчĕ. Çуллăхĕ - 48 %.
Каçăсем
Категори:Чăкăтсем
Горбачёв Михаил Никифорович
Горбачёв Михаил Никифорович — (7.11.1917}(25.10)} -1955, çĕртме), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 13. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Аякри тăвăм авиацин 6-мĕш авиаци корпусĕн 9-мĕш гварди авиаци дивизин 11-мĕш гварди авиаци полкĕн отряд командирĕ, гварди аслă лейтенанчĕ.
Ункă (юханшыв)
Ункă (Онкă) — Чăваш Енри юханшыв, Мăн Çавал юппи. Ункăпуç патĕнче пуçланать те Çĕрпӳ районĕнче Мăн Çавалпа Кĕçĕн Çавал пĕрлешнĕ вырăнтан кăшт çӳлерех Мăн Çавала юхса кĕрет. Çапла вара Шупашкарпа Çĕрпӳ районĕсем тăрăх юхать.
Юханшыв тăршшĕ, бассейн лаптăкĕ. Ытларах енĕпе юр шывĕпе тулать.
Ялсем
Юханшыв хĕррипе нумай ял вырнаçнă. Чи пысăккисем: Ишлей посёлокĕ, Ишекпе Патăрьел салисем.
Федераллă хӳтĕлев вăйĕсем
Германин хĕçпăшаллă вăйĕсем, Германире вĕсене Бундесвер (Bundeswehr теççĕ, тĕплĕ куçарсан - Федераллă хӳтĕлев) — ФГР хĕçпăшаллă вăйĕсен палăртăвĕ 1956.
Ункă (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Васнецов Виктор Михайлович
thumb|Васнецов В. М. Хăй ӳкерни Виктор Михайлович Васнецов — раççей чаплă ӳнерçи ((1848—1926) ), историпе фольклор сюжечĕсен ӳнерçĕлĕхĕн ăсти. Унăн шăллĕ — А. М. Васнецов.
Федераллă хӳтĕлев вăйĕсем
Тытăмлăхĕ
Бундесвер шутне хĕçпăшаллă вăйсемпе граждан тытăмлăхĕ кĕрет. Бундесвер пуçлăхĕ —федераллă хӳтĕлев министăрĕ, вăлах лăпкă тапхăрта тĕп çарпуçĕ ĕçне туса пырать. Хӳтĕлев ĕçлĕхĕ тапранса кайсан çарпуçлăхĕ Германи канцлерĕ (Германи конституцин 115b статьйи) аллине куçать. Бундесверăн аслă тивĕç ячĕ — генерал-инспектор. Çарпуçĕ ĕç вырăнĕ çук, бундесверăн пайĕсем вăрçăна хатĕр пулассишĕн çар тĕсĕсен (пехота, СÇВ, ТÇФ) инспекторĕсем тата çарти тытăмлăхĕсем (тыл хĕсмечĕ, санитари тĕп хĕсмечĕ) явап тытаççĕ.
Васнецов Виктор Михайлович
Кун-çулĕ
thumb|350px|«[[Пăхаттăрсем (Васнецов ӳкерчĕкĕ)|Пăхаттăрсем», (1898)]] Виктор Михайлович Васнецов 1848 çулхи çу, 15 Вяткă кĕпернинчи Уржум вулăсĕн Лопăял чăваш ялĕнче (халĕ — Киров облаçĕ), турă çынни çемйинче çуралнă.
Пĕлӳне Вяткă духовной семинаринче пухнă. Ӳнерçĕлĕхе Петербургра — малтан И. Н. Крамской патĕнче, ӳнерçĕлĕхе пулăшас ушкăнĕн Ӳнерçĕлĕх шкулĕнче (1867—1868), кайран ӳнерçĕлĕх академинче (1868—1873) вĕреннĕ.
Академирен вĕренсе тухсан ют çĕршывсене кайса çӳренĕ. Хăйĕн ĕçĕсене 1869 ç. кăтартма пикеннĕ, малтан Академи шутĕнче, кайран — Передвижников кăтартăвĕсенче.
Федераллă хӳтĕлев вăйĕсем
Йĕркелӳлĕхĕ
2001 çултанпа хĕрарăмсемшĕн хĕсмете кĕрес чарусене пăрахăçланă. Унчен хĕрарăмсем медицина тата мусăк чаçĕсенче çеç хĕсметре тăма пултарнă. 1994 çулта Верене фон Веймарна генерал-тухтăр тивĕç ята панă, çапла вара, вăл Германи кун-çулĕнче пĕрремĕш хĕрарăм-генерал пулать. 2006 çул тĕлне бундесверте 12 пин хĕрарăм хĕсметре. Вĕсенчен çурри санитари пайĕсенче. Контрактниксен 6.2 % - хĕрарăмсем. ТÇВ — 8.4 %, пехотăра — 6.9 % тата СÇВ — 4.9 %
Каçăсем
Категори:Германин хĕçпăшаллă вăйĕсем Категори:Германи историйĕ
Васнецов Виктор Михайлович
Кун-çулĕ
Вырăс патриочĕ. 1905 çул хыççăн Вырăс халăх Пĕрлĕхĕн ретне кĕрет, унăн кăларăмĕсене илемлетес ĕçĕсене хутшăнать.
Хайлалăхĕ
Васнецов ĕçĕсенче тĕрлĕ жанр тĕсĕсемпе усă курнă. Малтанхи тапхăрĕнче Васнецов ытларах кулленхи пурнăç сюжечĕсене çырать, сăмахран «Хваттертен хваттере» (1876) ӳкерчĕкĕнче, «Вăрçăран килнĕ телеграммă» (1878), «Кĕнеке лавкки» (1876), «Парижри балагансем» (1877).
Каярах вăл тĕп çула (историн чăнлăх кун-çулне) тухать — «Витязь на распутье» (1882), «После побоища Игоря Святославича с половцами» (1880), «Алёнушка» (1881), «Иван Царевич на Сером Волке» (1889), «Богатыри» (1881—1898), «Царь Иван Васильевич Грозный» (1897).
1890-мĕш çулсем вĕçĕнче ӳнерçĕн пултарулăхĕнче курăмлă вырăн тĕнĕ сĕмĕ йышăнать (Кейӳри Улатимĕр соборĕнчи тата Санкт-Петербургри Чĕрӳлĕх храмĕнчи ĕçĕсем, акварель ӳкерчĕкĕсем тата тата Улатимĕр соборĕн пӳлĕм аякки çинчи оригиналĕсене çырса хатĕрлесси). Октябрь революцийĕ 1917 ç. хыççăн Васнецов халăх юмах темисемпе ĕçлет, «Бой Добрыни Никитича с семиглавым Змеем Горынычем» (1918); «Кащей Бессмертный» (1917—1926) пир ӳкерчĕкĕсем.
Патшалăх Третьяков галереи çурчĕн мал енне унăн ӳкерчĕкĕсем тăрăх илемлетнĕ.
Каçăсем
Категори:XIX ĕмĕрти Раççей ӳкерçисем Категори:Ӳкерçĕсем, алфавитпа Категори:Ӳнерçĕсен ăрăвĕсем Категори:Вырăс халăхĕн Пĕрлĕхĕ
Адмирал Лазарев (атомлă крейсер)
«Адмирал Лазарев» — раççей пысăк атомлă ракета крейсерĕ (ПАРК). Балти заводĕнче 1144 «Орлан» проекчĕпе тунăскер. Халлĕхе çапăçăва хатĕр мар.
Кун-çулĕ
1985 çулăн çурла, 21 — чӳк, 22 Балтикăран тухнă та Луандăна (Ангола), Адена (Кăнтăр Йемен) тата Вьетнам порчĕсене ĕçпе кĕрсе тухса Владивостока çитнĕ.
1988 çулчен карапăн командирĕ I-мĕш рангри капитан Евгений Григорьевич Здесенко пулнă. Ăна тинĕс çарпуçлăхĕ те, карап çинчи матроссемпе офицерсем çав тери хисепленĕ. В момент перевода Здесенко Е. Г. и его схода с корабля вопреки запрету нового командования, были приведены в действие все существующие звуковые устройства, а также большая часть механически вращающихся антенн. Весь личный состав срочной службы вышел на левый борт и прощался со своим командиром. Вновь назначенный командир корабля М. Щербаков. Хорошо владел английским.
Был небоеспособен (выведен из боевого состава в состояние длительной консервации, стоял на приколе в бухте Абрек). На июль 1999 готовился к утилизации в связи с отсутствием средств на ремонт. На июнь 2000 года изысканы средства (порядка десятков миллионов руб., в то время как требуется от 2 до 7 млрд.) на ремонт крейсера на региональных судоремонтных предприятиях.
6 декабря 2002 на законсервированном крейсере, стоящем на базе ВМФ (залив Стрелок, район города Фокино) возник пожар, загорелся один из нежилых кубриков. Спустя четыре часа огонь был локализован и потушен.
С 2004 по 2005 были выгружены ЯЭУ в г. Большой Камень. По состоянию на 2005 год законсервирован и находится на отстое в заливе Стрелок, район поселка Шкотово. По состоянию на 2010 год находится в бухте «Абрек» залива «Стрелок».
Каçăсем
Категори:РФ ТÇФ Лăпкă океан флочĕн тинĕс çар карапĕсем Категори:М. П. Лазарева чысласа панисем Категори:Карапсем, алфавитпа
Иржа (юханшыв)
Иржа, — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Тёша шывĕн юппи ..
Тавралăхĕ
Юханшыв Атемасово ял çывăхĕне пуçланать. Абрамово патĕнче Тёша шывĕпе пĕрлешет.
Иржа шывĕн юпписем: Селей, Мыча, Тип Иржа, Пĕмсел (Помзель), Ковлей.
Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем :
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Мамăк
Мамăк — çĕр мамăкĕнчен тунă чĕлкĕм.
Калчалани
Хаклавсемпе, тĕнчери мамăк плантацисенче çулсерен пестицидсемпе 300—500 пин çын наркăмăшланать, вĕсенчен 20 пинĕ пĕтеççĕ.
Каçăсем
Категори:Çутçанталăк сӳсĕсем Категори:Мамăк
Белая Церковь
Белая Церковь — Украинăра вырнаçнă чăвашсен авалхи (Пĕлхар-хула) хули.
Истори
Пăлхар хулине кнеç Улатимĕр хăй Христос тĕнне кĕнĕ çулта — 991çулта — Кейӳ хулинчен кăнтăр еннелле никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Киев облаçĕн хулисем
Белая Церковь
Голлан чăкăчĕсем
Голлан чăкăтсем - голланди çĕршывра тунă чăкăтсем.
Паллă чăкăтсем
Категори:Чăкăтсем
Саклово
Саклово — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 411 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452940, ОКАТО кочĕ — 80237850002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Саклово
Мĕлĕш (Хĕрлĕ Чутай районĕ)
Мĕлĕш — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Кун-çулĕ
Çак яла Элĕк районĕнчи Хирлеппуç Мĕлĕш ялĕнчен куçса килнĕ çынсем никĕсленĕ.
Паллă çынсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Татаркино
Татаркино — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта ? çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452821, ОКАТО кочĕ — 80259870009.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Сафин Рафаил Иршатович
Сафин Рафаил Иршатович - хими ăслăлăхĕсен докторĕ.
Кун-çулĕ
нчи Алманчă ялĕнче вĕрентекенсен çемьинче çуралнă. Хусан патшалăх универитетне вĕренме кĕнĕ, унтан лайăх вĕренекен студентсен шутĕнче пулнăран Çĕнĕ Çĕпĕр университетне куçарнă. Çавăнтах аспирантура пĕтĕрнĕ.
Ӗçĕсем
Международная конференция, посвященная 80-летию академика Н.Н.Яненко. "Современные проблемы прикладной математики и механики: теория, эксперимент и практика". Новосибирск, Академгородок, 24 - 29 июня 2001 года. 1977 çулта ядерла физикăри тĕпчев ĕçĕсеничи çитĕнусемшĕн çамррăк ăсчахсен ушкăнне Ленинла комсомол парни панă.
Чысĕсем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Уртьма
Уртьма — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Ярань юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 30 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Балабаев Александр Васильевич
Балабаев Александр Васильевич — ( 1921-), 3-мĕш Украина фрончĕн 46-мĕш çарĕн 34-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 105-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн автоматчикĕ, гварди красноармеецĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 13.
Лемет (юханшыв)
Лемет, — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Тёша шывĕн юппи. Юханшыв Ардатов хули урлă юхса тухать.
Тавралăхĕ
Юханшыв Журалейка ял çывăхĕнче пуçланать. Меляево патĕнче Тёша шывĕпе пĕрлешет. Юханшыв юпписем: Сиесмĕ (выр. Сиязьма), Ужовка, Милява.
Юханшыв хĕрринче пысăк ял-хуласенчен çаксем вырнаçнă: Кужендеево (ял), Ардатов (хула), Лемет (ял), Туркуш, Меляево.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Тачкаль
Тачкаль — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Нюролька юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Гаврилов
Гаврилов - Гаврила ятĕнчен пулса кайнă хушамат.
Категори:Хушаматсем
Эдам (чăкăт)
thumb|right|200px Эдам ( Edam ) - ĕне сĕтĕнчен тунă паллă голланд чăкăт. Çуллăхĕ - 40 %.
Каçăсем
Категори:Чăкăтсем
Омон (кантон)
Омо́н (Omont) — Францири кантон, Шампань — Арденны регионĕнче (Арденны департаменчĕ) вырнаçнă. Шарлевиль-Мезьер тăрăхне кĕрет.
Кантонăн INSEE кочĕ — 0820. Пурĕпе Омон кантонне 11 коммуна кĕрет, вĕсенчен чи палли — Омон.
Пурăнан халăх
Кантонра 1999 çулта 2 285 çын пурăннă.
Каçăсем
Категори:Арденны департаменчĕн кантонĕсем
Тури Карманга
Тури Карманга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Анат Карм кӳлĕ - кӳлĕ - Карманга юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 3 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Пекорино (чăкăт)
thumb|right|200px Пекорино - сурăх сĕтрен тунă чăкăт.Çулăхĕ 40 %.Пекорино терлĕ Итали облаçĕсемче тăвăççĕ - чи паллă Пекорино ди Романья.
Категори:Чăкăтсем
Сурăм
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Эрмени
Эрмени (Հայաստան) — Кавказхыçĕнче вырнаçнă патшалăх. Чиккисем Азербайджан, Иран, Турци тата Грузи патшалăхĕсемпе çуммăн иртет.
Пайланăвĕ
Эрмени 11 провинцирен (марзран) тăрать.
Эрмени провинцийĕсем:
782
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Нуча (юханшыв)
Нуча, — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Тёша шывĕн юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв Нуча ял çывăхĕнче пуçланать. Докукино ял патĕнче Тёша шывĕпе пĕрлешет. Юханшыв юппийĕсем вунă патнелле.
Юханшыв хĕрринчи ялсем: Нуча, Нучарово, Выползово, Левашово, Голяткино, Личадеево, Докукино.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Фёдоров
Фёдоров, — вырăс Фёдор ячĕнчен пулса кайнă хушамат.
Чераул
Чераул — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 142 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452821, ОКАТО кочĕ — 80259870008.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Паççулкă
Паççулкă — Беларуçри, Раççейри, Украинăри тата Казахстанри пурăнакан вырăнсен тĕсĕ.
Паççулкă ял евĕр е хула евĕр пулать. Статистика енĕпе, ял евĕр паççулкăра пурăнакансене ялта пурăнакан халăх йышне, хула евĕр паççулкăра пурăнакансене хулара пурăнан халăх йышне кĕртеççĕ.
Паççулкă тесе хулан çумĕнчи уйрăм пайĕсене палăртаççĕ. Хула шутне хушиччен вĕсем яланхилле хăй тĕллĕ администраци виçисем шутланнă.
Категори:Пурăнакан вырăнсем
Утвай
Утвай — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Вохма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
783
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чиркӳллĕ ял
Чиркӳллĕ ял — Раççейри, Украинăри, Беларуçри, Казахстанри тата Молдавири  пурăнан вырăнсен тĕсĕ. Вăтамран чиркӳ ялĕнче 1-2 пине яхăн çын пурăнать.
Ял пекех, çак пурăнан вырăн, хуларан аякра ларать. 1917 çулхи революциччен вăл ялтан чиркӳ пуррипе уйрăлса тăнă  — çапла ĕнтĕ, темиçе яла перлештерсе тăракан ял прихучĕ шутланнă. Совет колхозĕсен тĕп кил йăви пулнă. Чиркӳ ялĕсенче ĕнтĕ çĕр ĕçтешĕсем тупăшса илнĕ тырпула промăçлă хатĕрлемелли вырăнсене -арман, хăма çурмалли лаç, акшар хăвăлĕ т. ыт.- йĕркеленĕ.
Совет тапхăрĕнче те, халĕ те официаллă яла чиркӳ ялĕнчен уйăрман.
Чиркÿллĕ ял та — ялах. Ăна чăваш чĕлхинче ятарлă урăх сăмахпа палăртмаççĕ.
Каçăсем
Категори:Ял таврашĕ Категори:Ял Категори:Пурăнан вырăнсем
Саузово
Саузово — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 172 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452940, ОКАТО кочĕ — 80237850003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Тури Каромица
Тури Каромица — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Вадья-Вадьинская юханшывăн сулахай çыранĕпе, 2 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 24 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Исаев
Исаев, — Христиансен Исай ( христиансен темиçе святойсен ячĕ)ячĕнчен, мусульмансен "Иса" ятран (Иса ибн Мариам, Мария ывăлĕ Иисус - Иисус Христос, исламра пророк евĕр чыслакан)  пулса кайнă хушамат.
Тури Каромица
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Исаев
Категори:Хушаматсем
Татмăш (Патăрьел районĕ)
Татмăш — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял. Çăкал юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ялта шкул, ача сачё, ял вулавăшĕ, клуб, фельдшер пункчĕ пур.
Истори
Яла хальхи Канаш районĕнчи Татмăшран тухнă Ахмалăн ачисем (Тука, Теляв, Чака тата тепĕр ывăл) никĕсленĕ тесе калаççĕ. 1868 çулта ялта 59 кил пулнă, унта 159 арçынпа 172 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Сурăм (пĕлтерĕшĕсем)
Сурăм:
Пармиджано Реджано (чăкăт)
thumb|right|200px Пармиджано Реджано - ĕне сĕтĕнчен тунă паллă хытă пуснă итал чăкăчĕ. Пармиджано Реджано XII ĕмĕртен паллă.
Чăкăта Парма хулинче тăваççĕ. Сахалтан та 18 уйăх упраççĕ:
Пахалăхне тĕрĕслени
Пармиджано Реджано чăкăта тăвакансем пахалăха тĕрĕслекен йĕркелĕве никĕсленĕ: "Consorzio del Formaggio Parmigiano-Reggiano".
Каçăсем
Категори:Чăкăтсем
784
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ломовка (юханшыв)
Ломовка, — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Тёша шывĕн юппи.
Якунушкăнь
Якунушкăнь — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Ломовка (юханшыв)
Тавралăхĕ
Юханшыв Гагарски ялĕнчен 4 çухрăм кăнтăралла вырнаçнă. Ломовка шывĕ ытларах пайĕпе çурçĕр енелле юхать, Ломовка ялĕ витĕр тухса Тёшăпа пĕрлешет. Юханшывăн ытларах пайĕ вăрман урлă юхать. Юпписем: Ломов, Коврожа, тата ыттисем.
Ломовка хĕрринче Гагарски, Петряево (пушă ял), Люберцы (пушă ял), Камаровка (пушă ял), Кутузовка, Ломовка вырнаçнă.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Якунушкăнь
Паллă çыннисем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Быков
Быков — выр. бык (чăв. вăкăр) сăмахран пулнă хушамат.
Категори:Хушаматсем
Мĕлĕш (пĕлтерĕшĕсем)
Мĕлĕш:
Теволга
Теволга — Раççей территоринчи юханшыв. Томск облаçĕ, Омск облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Чижапка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Гаврилов Николай Федорович
Гаврилов Николай Федорович- 1958-мĕш çулхи авăнăн 14-мĕшĕнче Канаш районĕнчи Янкăлч ялĕнче çуралнă. Раçççей паттăрĕ (2002), генерал-лейтенант - 2007.
Кун-çулĕ
Хĕçпăшаллă Çарта 1975-мĕш çултанпа. 1979-мĕш çулта Сызранти çар аслă училищинчен отличипе вĕренсе тухнă хыççăн Чикĕ çарĕсенче хĕсметре тăрать. Вăтам Ази Чикĕ Çар округĕнчи вертолет чаçĕсенче службăра пулнă. Вертолет командирĕ, звено командирĕ, эскадрилья командирĕ тивĕçĕсене пурнăçланă. Ми-8, Ми-24 тата Ми-26 вертолетсемпе вĕçнĕ.
1979-1987-мĕш çулсенче Афганистанри çапăçусене хутшăннă, 2000 ытла хут вĕçев тунă.
1987-1990-мĕш çулсенче Гагарин ячĕллĕ Сывлăш-Çар академинче вĕреннĕ. Ана отличипе пĕтернĕ хыççăн Вăтам Азири вертолет полкĕн командирĕн çумĕ пулнă.
1992-1999 мĕш çулсенче Федераллă чикĕ службин ăслăлăх-тĕпчев техника центрĕн ăслăлăх сотрудникĕ - аслă летчик-испытатель. 1993-мĕш çулта Громов ячĕллĕ ЛИИ çумĕнчи летчик-испытательсен шкулне пĕтернĕ.
1999-мĕш çултанпа Гаврилов Н.Ф. Федераци хăрушсăрлăх службин авиаци управленин начальникĕ.
Каçăсем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Авăнăн 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1958 çулта çуралнисем Категори:Раççей Паттăрĕсем Категори:Ленин орден кавалерĕсем Категори:Хĕрлĕ Çăлтăр орден кавалерĕсем Категори:Чăвашран тухнă генералсем
Шилокша (юханшыв)
Шилокша, — Чулхула облаçĕнчи юханшыв, Тёша шывĕн юппи.
Тавралăхĕ
Юханшыв Хура ял çывăхĕнчи вăрманта пуçланать. Шилокша ялĕ патĕнче Тёша шывĕпе пĕрлешет. Ытларах пайĕпе çурçĕрелле вăрман витĕр юхать.
Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем
Грана Падано (чăкăт)
thumb|right|200px Грана Падано ( Grana Padano ) - паллă хытă пуснă итальян чăкăт.Çулăхĕ 30 %.Чăкăт ячĕ По юханшывĕн айлăмĕпе панă.Грана Падано темиçе Çурçĕр Итали облаçĕмче тăваççĕ : Эмили-Романья, Венето,Ломбарди, Пьемонт.Чăкăт 8 - 20 уйăхсем усравлаççĕ.
Категори:Чăкăтсем
Ахмеев
Ахмеев, - Ахмей чăваш ятĕнчен пулса кайнă хушамат.
Категори:Хушаматсем
Фомиха
Фомиха — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Шубрюг Северный юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Фомиха
785
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Калентьев
Калентьев - Калентей чăваш ятĕнчен пулса кайнă хушамат.
Чĕмпĕр районĕ
Чĕмпĕр районĕ — Чĕмпĕр облаçĕн çурçĕрĕнчи администрациллĕ-территориллĕ виçе (район) тата муниципаллă йĕркеленӳ (муниципаллă район).
Администраци центрĕ — ĕçтешсен посёлокĕ Ишевкке.
Район çĕр лаптăкĕ — 1874,0 çм², вăл облаç территорин 5 % пулать. Район çĕрĕ витĕр автомобиль тата чукун çулĕсем хывнă.
Халăх йышĕ
Районта 58,6 пин çын пурăнать, вĕсенчен хулара — 48 % (28,3 пин çын). Вырăссем 70 % яхăн, чăвашсем —13 %, тутарсем — 11 % ытла, мордвасем — 2 % ытла. 56 пурăнан вырăнĕсенчен 25 чылайрах чăвашсем, 13 — тутарсем, 3 — мордвасем йышанаççĕ.
Районти 56 ялтан 25-ĕшĕнче чăвашсем чи пысăк йыш шутланаççĕ е çавна çывăх тăрăмра тăраççĕ. Анчах та историлле чăваш ялĕсем çук. Историлле тутар тата мордва ялĕсем пур (Çĕнĕ Питенкĕ, Хĕрлĕ Сӳнтĕк, Вышки).
Хуçалăхĕ
Районти сиплĕ минерал çăлкуçĕсене Унтăр сали çумĕнче тупнă, çавăнти шывпа сиплев ĕçĕсенче Раççейĕн чаплă сывлăх управĕсенче — Ленин ячĕллĕ тата «Дубки» санаторийĕсенче усă кураççĕ. Унтăр минерал шывне «Волжанка» заводра кĕленчĕлесе кăлараççĕ. Çаплах районта çунакан сланец тата торф управĕсем пур, хăйăрлăхсенче кварц хăйăр тăприне тупса кăлараççĕ. Ял хуçалăхĕсенче тырă-пулă, çĕрулми, сĕт-çу, аш-какай, çăм туса илеççĕ.
Музейсем
Ивановка салинче ача çурчĕнче, 1935 — 1940 çулсенче Совет Союзĕн Паттăрĕ А. М. Матросов вĕренсе ӳснĕ. Халĕ кунта А. М. Матросовăн мемориаллă музейĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн районĕсем
Сандугач (Сандугач ял канашĕ)
Сандугач — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 466 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452812, ОКАТО кочĕ — 80259875001.
786
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сандугач (Сандугач ял канашĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Тикеш хулашĕ
Тикеш хулашĕ (вырăс. Тигашевское городище) — Тикеш ялĕнчен хĕвеланăçра вырнаçнă X-XII ĕмĕрсенчи хула вырăнĕ. Вăл çурçĕртен Пăла юханшывĕн кивĕ юхăмĕпе, кăнтăртан Именкасси-Тикеш çулĕпе пӳлĕнет. Латăкĕ - 2 га яхăн. Хули хăй мĕн ятлă пулни паллă мар. Хулана сыхлама 4 ункă тăпра купаланă, 3 ункă канав чавнă. Канавĕсене шыв янă пулнă. Пĕрремĕш вал çинчи хапхи кăнтăр-хĕвеланăç енче, иккĕмĕш - кăнтăр, виççĕмĕш - хĕвеланăç енче вырнаçнă пулнă. Тикеш хулашĕн вырăнĕнче пулнă Пăла юханшывпе Пăлхартан Кĕйуна каякан çула сыхланă. Унсăр пуçне Тикешпе юнашар виçе ял вырăнĕ, Еншикре - икĕ ял вырăнĕ, Именкасси, Çĕнĕ Ахпӳрт тата Анат Туçа ялĕнче - пĕршер ял вырăнĕ пурри паллă. Шăнкăртам ялĕнче икĕ ял вырăнне тупнă.
Археологсем тĕпченин историйĕ
1948-мĕш çулта пĕрремĕш хут çырса кăларнă. 1956-мĕш çулта Чăваш археологи экспедици тĕпченĕ. Материалĕсем Чăваш наци музейĕнче упранаççĕ.
Каçăсем
Категори:Истори Категори:Географи Категори:Атăлçи Пăлхар Категори:Хулашсем
Тури Корбаш
Тури Корбаш — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. ВОлышка юханшывăн сулахай çыранĕпе, 120 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Перепелкин
Перепелкин - перепелка (чăвашла путене) вырăс сăмахĕнчен пулса кайнă хушамат.
Категори:Хушаматсем
Çĕнĕ Янзигит
Çĕнĕ Янзигит — Пушкăрт Республикин Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 326 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452942, ОКАТО кочĕ — 80237870001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хĕрлĕ Чулман Атăл районĕ
Балабанов Анатолий Иванович
Балабанов Анатолий Иванович — ( – ), 3-мĕш Беларуç фрончĕн 1-мĕш сывлăш çарĕн 6-мĕш гварди бомблакан авиаци дивизин 135-мĕш гварди бомблакан авиаци полкĕн Эскадрилья командирĕ, гварди майорĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ. Указ дати -.
Мегалополис
Мегало́полис (μέγας (камăн. ӳкĕмĕ ) — мăн тата  — хула), мегаполис, сайра мăн агломераци (суперагломераци) — питĕ йышлă юнашар хула агломерацисем пĕрлешĕвĕ вырнаçăвĕн пысăк форми.
Мегалополис — çав тери урбаниленнĕ, хăшпĕр çĕр-шывсенчи хула хăйне май йышланса пыракан форма. Çак термин авалхи грексен Аркадири 35 пурăнан тăрăх пĕрлешсе Мегалополь хулинчен пулса тухнă.
Чи пысăк та паллă мегалополиссем:
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Хула Категори:Хулатăваслăх Категори:Хула агломерацисем
Эмили-Романья
thumb|right|200px Эмили-Романья - Çурçĕр Италире вырнаçнă облаçĕ. Лаптăкĕ 22 123 çм2.Тĕп хули - Болонья.
Халăх йышĕ
thumb|left|120px Облаçра 4.15 млн яхăн çын (2010) пурăнать.
Пысăк хулисем : Римини, Модена, Пьяченца, Парма, Феррара, Реджо-нель-Эмили.
Тоголка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Кетрен Васюган таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Томск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Омск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Евдокимов
Евдокимов, — вырăс Евдоким ячĕнчен пулса кайнă хушамат.
Категори:Хушаматсем
Парма
thumb|right|200px|Хула ертÿçин çурчĕ Парма - Эмили-Романья ( Çурçĕр Итали ) облаçĕнче вырнаçнă хули.
Халах йышĕ
Облаçра яхăн 184 пин çын ( 2009 ) пурăнать. 1 ) Джузеппе Верди - композатор.
787
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Джеват Кара
Джеват Кара - Крым çурутраври вырăнти хĕрлĕ иçĕм сорчĕ.
Категори:Иçĕм сорчĕсем
Токарев Аверий Матвеевич
Аверий Матвеевич Токарев (18.4.1918, Кашмаш ялĕ, Чикмĕ уесĕ, Хусан кĕпĕрни (халĕ Чăваш Енĕн Муркаш районĕ), Совет Раççейĕ — 8.2.1997, Шупашкар, Чăваш Республики, РФ) — совет чăваш мусăкçи, композитор, педагог.
Биографи
1918 çулхи ака уйăхĕн 18-мĕшĕнче Чикмĕ уесĕнчи (халĕ Муркаш районĕ) Кашмаш ялĕнче çуралнă.
Ача чухнех мусăк патнелле туртăннă — балалайкăпа кĕсле çинче вылянă. Çичĕ класс вĕренсе тухсан, тăван колхозра ĕçленĕ. 1935 çулта Чăваш мусăк училищине вĕренме кĕнĕ. Будучи студентом, с 1936 года являлся участником Чувашского симфонического оркестра. 1941 çулта мусăк вĕрентĕшĕнче диплома тивĕçнĕ. 1942 çулта Аверий Токарева Хĕрлĕ Çара йыхравланă, хĕсметре оркестр ертӳç пулнă.
1944-1946 çулсенче Çар дирижёрĕсен аслă училищин (Мускав) курсанчĕ пулнă.
1978 çулта пенсие тухнă. 1997 çулхи нарăсăн 8-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ. Хулан 5-мĕш çăвинче пытарнă.
Ӗçĕсем
Аверий Токарев ытларах енĕпе симфониллĕ ĕçсем çырнă. Вăл 5 симфони (1961-1986), увертюрăсем, сюитăсем, симфониллĕ ташăсем çырнă. Ытти ĕçĕсен шутĕнче çаксене асăнмалла: «Чипер пикесемпе маттур йĕкĕтсем» (1957) кĕвĕллĕ комеди, «Сарпике» (1960) балет. Вал савăн пекех оркестрпа инструментсем валли концертсем, инструментлă пьесăсем, романссем çырнă, юрăсем хывнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш композиторĕсем Категори:Чăваш Енĕн композиторĕсем Категори:Композиторсем, алфавитпа Категори:ССРП композиторĕсем Категори:1918 çулта çуралнисем Категори:Акан 18-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Нарăсăн 7-мĕшĕнче вилнисем Категори:1997 çулта вилнисем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннисем Категори:ССРП композиторсен пĕрлешĕвĕн пайташĕсем Категори:РФ ХМ Вăрçă университетĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Чăваш патшалăх педагогика университечĕн вĕрентӳçисем Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕсем
Токарев, Аверий Матвеевич
Мари чĕлхи
Диалектсем
Мари чĕлхи виçĕ тĕп диалект çине пайланать — улăх, туçи тата тухăç калаçăвĕсем. Икĕ литература чĕлхи пур: улăх марипа туçи мари диалекчĕсем çинче никĕсленеççĕ. Вĕсем иккĕшĕ те XX ĕмĕр пуçламăшĕнче йĕркеленсе кайнă. Асăннă литература чĕлхисене пĕрлештерес тĕлĕшпе темиçе проект та йĕркелесе пăхнă, пĕри те ăнăçман. Марипа чăваш чĕлхи хăй вăхăтĕнче, вăтам ĕмĕрсенче, тачă çыхăнура тăнă. Çав хутшăнуран паян кунчченех мари чĕлхинче нумай чăваш сăмахĕпе ытти чĕлхе единици сыхланса юлнă. М.Р. Федотов словарĕ тăрăх, ун пек лексема хисепĕ 1 200 яхăн. Чăваш чĕлхинче 200 патне мари сăмахĕ пур.
Алфавичĕсем
thumb|250px|1887 çулхи мари алфавичĕ
Чăваш чĕлхипе çыхăнни
Мари чĕлхине кĕнĕ чăваш сăмахĕ сасă тĕлĕшĕнчен пăртак улшăнать: хаяр – аяр, сухан – шоган, уксах – окшак, çамрăк – самырык.
Чăваш чĕлхине мариран килнĕ сăмахсем урăхларах илтĕнеççĕ. Тĕслĕхрен: когыльо – кукăль, кутко – кăткă.
Мари чĕлхине чăвашларан уйрăм сăмахсем кăна мар, грамматика конструкцийĕсем те, вĕсен хушшинче аффикссем кĕнĕ.
== Сăмах тĕслĕхĕсем ==
Хушнă глаголĕ
Прототипĕ
Каçăсем
Категори:Финн-угр чĕлхисем Категори:Раççей чĕлхисем
Хвощевица
Хвощевица — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 47 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Балхаш (кӳлĕ)
Балхаш — тĕнчери чи калăплисенчен пĕри, ниçта та юхса тухман, тухăç Казахстанри çурма тăварсăр кӳлĕ. Кӳлĕ анлă Балхаш-Алаколь котловина çĕрĕнче вырнаçнă. Или, Каратал, Аксу, Лепсы, Аягуз юханшыв юхса кĕрет, юхса тухать. Кӳлĕ лаптăкĕ 16,4 пин. км².
Пĕрлехи хыпарсем
3 çм анлăшлĕ кӳлмек Балхаша икĕ тĕрлĕ пая уйăрать: Анăç пайĕ тарăн маар, шывĕ тăварсăр, Тухăç пайĕ — тарăн, чылай тăварлă (3,5 - 6 г/л).
Балхашăн анăçне пысăк шыв Или (пур юхса кĕрен шывĕн 80 %), тухăçне — Каратал, Аксу, Лепсы, Аягуз пĕчĕк шывсем тата урăххисем те юхса кĕреççĕ. Кӳлĕн тухăç шывĕ тăварлă.
Çыран йĕрĕ кукăранчăклă. Хăйĕн çыранĕ нумай кӳлмекбухтăсемпе таткаланса пĕтнĕ. Утрав йышĕ сахал, чи мăннисем — Басаралпа Тасарал.
Климат
Кӳлĕ таврашĕнче климат пушхирти евĕр.
Утă уйăхĕнчи вăтам температура 24 °C яхăн, кăрлачри —8°С яхăн. Çул хушшинчи вăтам нӳрĕклĕх — 120 мм. Сывлăшăн вăтам нӳрĕкĕ: 55—60 %. Çилĕн çул тăршипе вăтам хăвăртлăхĕ 4,5—4,8 м/çек яхăн. Шывăн çийĕнчи температури раштавра 0 °C утăра 28 °C, тарăн çĕрте сахал улшăнуллă — 3,3 °C ытла мар. Кӳлĕ çулсерен пăрпа витĕнет, пăр яланхилле чӳкпе пуш хушшинче тăрать.
Юхăмĕсем çиллĕ, анăç пайĕнче пĕрмаях çавраллă.
Каçăсем
Категори:Казахстан кӳллисем Категори:Юхса тухман кӳлĕсем Категори:Алматы облаçĕн куллисем Категори:Жамбыл облаçĕн кӳллисем Категори:Караганда облаçĕн кӳллисем Категори:Балхаш Категори:Тăварлă кӳлĕсем
788
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хулаçум
Хулаçум  — хула администраци чиккин тулашĕнче пурăнан вырăнăн е вырнаçлă территорин пĕрлехи ячĕ. Хальхи хулаçумсем чылай пурăнан çуртлă «ыйхă районĕсем» пулаççĕ.
Социаллă пулăмсем
Хулаçумĕнче уйрăм атмосфера тăрать. Пурăнакансем пĕчĕк хула лару-тăрăвĕпе питĕ тача çыхăннă.
Асăрхавсем
Категори:Пурăнан вырăнсем Категори:Хула
Фурманов Дмитрий Андреевич
Фурманов Дмитрий Андреевич, — вырăс совет çыравçи. 1891 çулхи юпа уйăхĕн 26 (кивĕ стильпе чӳк уйăхĕн 7) Кострома кĕперниĕнчи Нерехт уесĕнчи (халĕ Иваново облаçĕ) Середа (халĕ Фурманов хули) салинче çуралнă. 1926 çулхи пуш уйăхĕн 15 Мускавра çĕре кĕнĕ.
Пурнăçĕ
Дмитрий Фурманов хресчен çемьинче çуралнă. 1912-1914 çулсенче Мускав университечĕн филологи факультеченче вĕреннĕ. 1914-1918 çулсенче Пĕрремĕш тĕнче вăрçине хутшăннă, аманнăскерсене сиплеме пулăшнă.
Ӗçĕсем
Дмитрий Фурмановăн чи паллă ĕçĕсем:
789
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1956
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Карсун районĕ
Карсун районĕ — Чĕмпĕр облаçĕ н çурçĕр-анăçĕнче вырнаçнă, административлă тĕпĕ — Карсун хула евĕрлĕ паçулкă.
Район тытăмĕ, халăх йышĕ
Район шутне 43 ялпа 2 паçулкă кĕрет. Администраци центрĕ Чĕмпĕртен 95 çм, Барыш шывĕн сулахай çыранĕнче, Карсунки юханшывĕн вăрри çумĕнче вырнаçнă.
Районта 31,1 пин çын пурăнать, хулара — 44,5 %. Вырăссем —85 % ытла, тутарсем — 10 %, чăвашсем — 2 %, мордвасем — 1 %.
Хĕçпăшаллă вăйсем
Хĕçпăшаллă вăйсем е çарсем — çĕршывăн пăхăнманлăхне сыхлакан тата тулаш хăрушăлăхĕсенчен хӳтĕлекен патшалăх тытăмĕсем. Вĕсем патшалăхăн çапăçу тата вăрçă вăхăтĕнче урăх ĕç-пуç тума хатĕр пур хĕçпăшалланă вăйĕсем шутланаççĕ. Часах усă куракан синонимĕ «çар» палăртăвĕ.
Карсун районĕ
Кун-çулĕ
Карсун карманне 1647 çулта Карсун касă йĕрĕнче туса лартнă.
Промăçлăх
Карсунре Ӳнер каракуль фабрики, чăлха фабрики, сĕт-çу савучĕ, çăкăр савучĕ ĕçлет.
Хĕçпăшаллă вăйсем
Ятарлă министерствăна пăхăнса тăраççĕ.
Карсун районĕ
Паллă вырăнсем
Карсун районĕнчи Языково ялĕнче Языков ăрачĕн кил йăви вырнаçнă, кунта XIX ĕмĕрте «поэзи прибежищи» шутланнă. Прислониха ялĕ— чаплă ӳкерçĕн, А. А. Пластов (1893—1972) академикăн тăван ялĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн районĕсем
Хĕçпăшаллă вăйсем
Çар шутне полици пăхăнăвĕнчи хĕçпăшалланнă йĕркелӳлĕхсем (милици, шалти çарсем, карабинерсем т. у.), чикĕ сыхлав хĕсмечĕ (чикĕ çарĕсем, çыран сыхлавĕ) тата ятарлă хĕсметсем кĕмеççĕ.
Тĕсĕсем
Хĕçпăшаллă вăйсем Тинĕс-Çар флотĕнчен, Сывлăш-Çар вăйĕсенчен, типçĕр вăйĕсенчен тытăнса тăраççĕ.
Кăсăк хыпарсем
Халичен те пур тĕнчери чи ватă хĕçпăшаллă ушкăн — Ватиканри Рим папин Швейцари гвардийĕ.
Каçăсем
Категори:Хĕçпăшаллă вăйсем
Тури Марьюга
Тури Марьюга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Марега юханшывăн сылтăм çыранĕпе 25 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Арлян (Сандугач ял канашĕ)
Арлян — Пушкăрт Республикин Янаул районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 112 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452812, ОКАТО кочĕ — 80259875002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Янаул районĕ
Кашмашри фельдшерпа аккушер пункчĕ
Кашмашри фельдшерпа аккушер пункчĕ, — Муркаш районĕнче вырнаçнă Кашмаш ялĕнчи фельдшерпа аккушер пункчĕ. Тĕп район пульницинчен 4 çухрăмра вырнаçнă.
1934 çулта трахом пункчĕ пек уçнă. Ун пек вăл 1950-мĕш çулччен ĕçленĕ.
Йышăну, сывă ача тата процедура кабинечĕсем пур.
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн фельдшерпа аккушер пункчĕсем