cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нарышкина Наталья Кирилловна
Наталья Кирилловна Нарышкина (1651-1694), царица, Алексей Михайлович патшан иккĕмĕш арăмĕ, Кирилл Полуэктович Нарышкин бояринăн хĕрĕ, Аслă Петр I амăшĕ.
Раççей Федерацин республикисем
Раççей Федерацийĕ 83 субъектран тытăнса тăрать, вĕсенчен 21 республика шутланать:
Конституци статусĕпе
Раççейри республикăсем урăх субъекчĕсенчен хăйсем наци-патшалăх йĕркеленĕсем (ытти субъектсем — территориллĕ-патшалăх йĕркеленĕвĕсем çеç) пулнипе уйрăлса тăраççĕ.
Конституцин 5-мĕш статьйинче республикăсене патшалăхсем тесе палăртнă. Анчах та пурнăç ĕç-хĕлĕнче вĕсем патшалăх суверенитетне тытса пыниине пĕлтермест. Çапах та, федерацири ытти субъекчĕсемпе танлаштарса пăхсан, вĕсен кашнин конституцийĕ пур, вĕсем хăйсен  патшалăх чĕлхисене йышăнма ирĕк пур. Урăх субъектсен çакăн пек права çук (Раççей Федерацин конституцин 68-мĕш статьйи).
Кун-çулĕ
Совет тапхăрĕнче хальхи чылай республика совет социаллă автономи республики статусĕнче пулнă, хăшĕ-пĕри автономи облаçĕ шутланнă. АССР шайĕнчен республика статусне хăпарни союзлă республикăсен «суверенитетсен парачĕпе» пĕрле пынă.
Раççей Федерацийĕ йышне кĕрекен субъектсен ят-йышĕ
Ӳкерчĕк:Republics of Russia.png
{| align="center" class="wikitable" !Республика!!Континент!!Титул халăхĕ1!!Республикăри халăх йышĕн титул нацийĕн пайĕ (2002)!!Титул нацийĕ: Чĕлхе ушкăнĕ!!Титул нацийĕ: тĕп тĕн!!Республикăри халăх йышĕн вырăссен пайĕ (2002)!!Халăх йышĕ (2002)4
Çавăн пекех пăхăр
* Категори:Раççей Федераци субъекчĕсен йышĕ
Гребенюк Никита Андреевич
Гребенюк Никита Андреевич Гребенюк Микита Андрійович — (21.09.1918-17.02.1995), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 20. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Хура тинĕс флочĕн Одесса тинĕс çар базин 384-мĕш уйрăм тинĕс пехоти батальонĕн отделени командирĕн çумĕ, иккĕмĕш статьяри старшина.
1098
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Порста (Икса юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Сургут
Сургу́т — Хантă-Манси автономи тăрăхĕн Сургут районĕн административлă тĕпĕ.
Хула пуçлăхĕ — Александр Леонидович Cидоров (1996 çултанпа, 2000, кайран 2005 çулта суйланă).
Югран чи пысăк хули, Хантă-Манси тĕп хулинчен çын йышĕпе те, промăçлăх хăвачĕпе те малта пулать.
Халăх йышĕ, хула тытăмĕ
Халăх йышĕ 291,8 пин çын (2005). Хулан çĕр лаптăкĕ — 21 009 гектар.
Хулан чукун çул станцийĕ, Обĕн сылтăм çыранĕнче порт, тĕнче аэропорчĕ пур. Пысăк нефть районĕн хули пулнă май, Сургут Раççейĕн «нефть тупăçлакан тĕп хули» шутланать.
Кун-çулĕ
left|thumb|100px|Хула гербĕ (1785)
Каçăсем
* Категори:Обь çинчи хуласем Категори:XVI ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем Категори:Тĕмен облаçĕн хулисем Раççей хулисем
1099
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тогучинка
Тогучинка — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Иня юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Ахлыстино
Ахлыстино — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 234 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452247, ОКАТО кочĕ — 80240805003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Пăва (Тутарстан)
right Пăва (Буинск) — Тутарстанăн Пăва районĕн администраци центрĕ.
Тавралăх
Пăва Хырла юханшыв Сĕвене юхса кĕнĕ çĕрте вынаçнă. Хула пурĕ 8,8 çх2 вырăн йышăнать.
Истори
Тутарстанри кивĕ хулисенчен пĕри. Ăна 1780 çулта никĕсленĕ.
Çул-йĕр
Хула урлă Тутарарстана Раççей Федерацин ытти облаçĕсемпе çыхăнтаракан автомобиль тата чукун çулĕсем иртеççĕ (Пăва чарăнăвĕ).
Халăх йышĕ
Хулара пурĕ 19,8 пин çын пурăнать. Çав шутра : тутарсем (62,3%), вырăссем (25,5%), чăвашсем (10,9%). Арçынсен йышĕ 47,2%, хĕрарăмсен — 52,8%.
Хулара пурăнан халах йышĕ ӳсет    :
Хуçалăх
Хулара çакăн пек савутсемпе хабриксем пур: сахăр, спирт савучĕсем, сĕт-çу, пир-авăр комбиначĕ, «Свияга» АО кĕрпе фабрики, элеватор, вăрман хуçалăхĕ, машина тăвакан завод.
Хулара типографи те пур.
Этеплĕх
Çавăн пекех 8 шкул, 8 ача-пăча сачĕ, аслă пĕлӳ паракан заведенийĕсен 7 уйрăмĕ, ветеринари техникумĕ, медицина училищи, вулавăш, мăшăрлану керменĕ, культура çурчĕсем, театр, музыка, спорт шкулĕсем, стадионсем, спорт керменĕ, медресе, чиркӳ, администраци çурчĕсем.
Каçăсем
Категори:Пăва Категори:Тутарстан хулисем
Николаев Яков Николаевич
Николаев Яков Николаевич, (Чучукасси ялĕ, Етĕрне уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕ), Раççей империйĕ — Люблин çумĕнчи Холовно сали) — партизан, чăваш.
Пурнăçĕ
Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Чучукасси ялĕнче çуралнă.
Ачалăхра ăна нуша питĕ каснă. Çемйе пысăк пулнă. Ашшĕ вилсен, Яккăва вара куккăшĕ хăйĕн çемйине пурăнма илнĕ.
1922-1926 çулсенче Якку пуçламăш шкулта вĕреннĕ.
Шупашкарти III Интернационал ячĕллĕ опытлă-кăтартуллă шкул-коммунинче вĕреннĕ. Сĕнтĕрвăрри вăрман хуçалăх техникумĕнче вĕренсе тухнă, хĕсметре тăнă, педагогика институчĕн литература факультетне вĕренме кĕнĕ. Чăваш АССР Халăх Çутĕç комиссариатĕнче тĕрĕслекен тата сектор пуçлăхĕ пулса ĕçленĕ. 1939 çулта ăна каллех хĕсмете илнĕ. Совет Союзĕ Анăç Украинăпа Анăç Беларуç халăхĕсене Совет Украинипе Совет Беларуçĕпе пĕрлештернĕ. Николаева çав вăхăтра Хĕрлĕ Çара чĕннĕ. Ун хыççăн вăл ирĕклех чикĕ хĕрринче хĕсмете юлнă.
Тепĕртакран вĕсем "Теодор Альбрехт" ятлă Хĕрлĕ Çар аслă лейтенанчĕ ертсе пыракан партизансен пысăк ушкăнĕн шутне кĕнĕ. 1942 çулхи çĕртме уйăхĕнче "Чăваш" "Альбрехт" партизансен пĕр пайĕпе Буг шыв тепĕр енне, Федоров генерал ертсе пыракан совет партизансен ушкăнĕпе тĕл пулас тĕллевпе Камень Каширскине (Полесье - Вăрман тăрăхне) каçнă.
...1943 çулхи ака уйăхĕнче Гитлер Францинчен Тухăç фронта темиçе дивизи хăвăрт куçарма шутланă. Польша урлă чукун çулсем тăрăх, Брест тата Коваль çинелле, пĕр хыççăн тепри тăшманăн çар çыннисемпе вăрçă техники тиенĕ эшелонĕсем пынă. Анчах та эшелонсен пĕр пайĕ çул çинче чарăну тунă, мĕншĕн тесен люблин партизанĕсем çурхи çапăçусен тапхăрне уçнă пулнă.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçине хутшăннисем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннисем Категори:Хĕрлĕ Ялав орденĕн кавалерĕсем
Пăхăнманлăх лаптăкĕ (Киев)
thumb|300px|right|Ирĕклĕх лапамĕ — Киеврисен канса çӳремелли вырăнĕ. Майдан çинче Пĕрремĕш Çу Ирĕклĕх лапамĕ (Майдан Незалежності, пуплев тĕсĕпе - Майдан) — Киевĕн тĕп лапамĕ.
Хреçатик
thumb|230px|Крещатик Хреçатик (Крещатик), укр. Хрещатик — Кейӳн тĕп урамĕ. Вăрăмăшĕ — 1,2 çм, çурçĕртен кăнтăралла тăсăлать. Европа лапамĕнчен пуçланать те Ирĕклĕх лапамĕ тăрăх пырать, Пессарап лапамĕнче вĕçленет. 170px|thumb|right|Юрий [[Химичăн Крещатик ӳкерчĕкĕ 1967 çулхи почтă марки çинче]]
Каçăсем
Категори:Кейӳ урамĕсем
Сельда
Сельда  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Сĕве юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 66 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Вой-Вож (Луза юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Çĕньял Оринин
Çĕньял Оринин, — Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи ял. 1927 çулчен Çĕньял Тутарань ятлă пулнă.
Истори
1920 çулхи утă уйăхĕн 24 Чикме уесне, каярах Шупашкар уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхăрта ял Шурча вулăсĕнче шутланнă.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Тутаркас районне кĕнĕ. 1939 çулхи кăрлач уйăхĕн 16 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1944 çулхи пуш уйăхăн 30 хыççăн Муркаш районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн Сĕнтĕр районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Шупашкар районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Чернова Вера Иосифовна
Чернова Вера Иосифовна — чăваш спортсменĕ. 1941 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Комсомольски районĕнчи Аслă Чурачăкра çуралнă. 1965 çулхи авăнăн 11-мĕшĕнче Омскра вилнĕ.
Кун-çулĕ
1963 çулта Омскри физкультура институтне Хĕрлĕ дипломпа пĕтернĕ. 1965 çулта çĕре кĕнĕ, ун чухне ăна 24 çул кăна пулнă.
1967 çултанпа Чăваш Енĕн Комсомольски районĕнче ăна халалласа кашни çул йĕлтер ăмăртăвĕсем иртеççĕ.
Çитĕнĕвĕсем
Йĕлтĕрпе ярăнма Комсомольски районĕн ачасемпе çамрăксен спорт шкулĕнче вĕреннĕ. 1960 çулта йĕлтĕрпе чупса «СССР спорт мастерĕ» ята тивĕçнĕ. 1964 çулта РСФСР чемпионĕ ята çĕнтерсе илнĕ. 1962 çулта Пĕтĕм тĕнче универсиади иртнĕ, унта та вăл хăйне кăтартнă — чемпион ятне илнĕ. 1964 çулта ушкăн шутĕнче 4х5 çх йĕлтĕр ăмăртăвĕнче СССР чемпионĕ пулса тăнă.
Категори:Чăваш спортсменĕсем
Поча (юханшыв)
Поча — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Свиное кӳлĕ-Кена юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Сиучка
Сиучка  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Тагайка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Поча (юханшыв)
Каçăсем
Поча (река)
Сиучка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Тыю (Луза юппи)
Тыю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Луза юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 46 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пухтел (Чăнлă районĕ)
Пухтел, Puhtel (Богдашкино) — Чĕмпĕр облаçĕнчи Чăнлă районĕн ялĕ. Тĕпрен илсен чăвашсем пурнаççĕ. Ку ял чылай вăхăт райцентр пулнипе те паллă. Анчах та кун пирки ятарласа çырас пулать.
Тавралăхĕ
Чăнлă шывĕн пуçламăшĕнче вырнаçнă.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Урамсем: Пульницă, Кзыл Юлдус, Лаптев, Ленин, Вăрман, Çамрăксен, Кĕпер, Çырма, Уй, Тĕп.
Тăкăрлăксем: Тухăç, Колхоз, Лаптев, Ленин, Лавкка, Обдиркин, Сад, Çутă, Хамитов.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕ Категори:Чĕмпĕр облаçĕн ялĕсем
Басинский Владимир Лукьянович
Басинский Владимир Лукьянович — ( 24-20), 3-мĕш Украина фрончĕн 17-мĕш сывлăш çарĕн 10-мĕш гварди штурмлакан авиаци дивизин 165-мĕш гварди штурмлакан авиаци полкĕн аслă лётчикĕ, гварди лейтенанчĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 18.
1100
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гребнев Андрей Феоктистович
Гребнев Андрей Феоктистович — (30.11.1912(17)-20.10.1973), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 06. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 48-мĕш çарĕн 194-мĕш перевçĕсен дивизин 470-мĕш перевçĕсен полкĕн командирĕ, полковник.
Çĕнĕ Пăва ял вулавăшĕ
1996 çултанпа вулавăш заведующиĕ пулса З.Н.Шумилкина ĕçлет.
Истори
Вулавăш 1928 çултанпа ĕçлекен вулавăш çурчĕнчен пулса кайнă. 1956 çулта вулавăшăн тата ял клубĕн йывăç пӳртне лартнă. 1969 çулта вара кирпĕчрен купаланă çурт лартнă.
2004 çултанпа газпа ăшăтма пуçланă.
Паллисем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн вулавăшĕсем
Перĕм
Истори
Паян кунхи Пермь вырăнĕнче çынсем тахçанах пурăннă. Хулара 130 ытла тĕрлĕ археологи палăкĕсем (чуллă ĕмĕрсенчен пуçласа вăтам ĕмĕрсене çитиччен) пур.
XVIII ĕмĕр пуçламăшĕнче Уралта çĕр айĕнчи пурлăхсене кăларас ĕçсем аталанса пынă. 1720 çулхи пуш уйăхĕн 9-мĕшĕнче Пётр I хушнипе артиллерин капитан-поручикĕ Василий Никитич Татищев, Урал тăрăхри патшалăх завочĕсене тытса тăраканĕ, Çĕпĕр кĕпернине пăхăр тата кĕмĕл шăратса кăларакан заводсене туса лартма кайнă. Татищев пăхăр шăратса кăларакан завочĕн вырăнне Егошиха ялĕ çывăхĕнче суйласа илнĕ (ял ячĕллĕ юханшыв Чулман Атăла юхса кĕнĕ çĕртре). Кунта пăхăр тăпри нумай пулнă, çавăнпа та шăратнă пăхăра илсе тухма ансат меллĕ пулнă.
Пермь хулин çуралнă кунĕ вырăнĕнче Егошихăра (Ягошихино) пăхăр шăратакан завода тума пуçланине шутлаççĕ, вăл 1723 çулхи çу уйăхĕн 4-мĕшне килет. Завода никĕсленĕ чухне Н. В. Татищев те пулнă.
Каçăсем
Категори:Перĕм Енĕн хулисем
Чайковски
Чайковски, — Пермь Енĕнчи хула, кунта Чайковски районĕн администрацийĕ вырнаçнă. Пермь Енĕн кăнтăр-хĕвеланăç енче, Чулман Атăлăн сулахай çыранĕ хĕрринче вырнаçнă.
Халăх йышлăхĕ — 84,1 пинĕ çын (2006), çĕр лаптăкĕ — 31 тăваткал çухрăм.
Чайковски Пермьрен 325 çухрăмра ларать, хула çывăхĕнчех хир вăрманĕ, виçĕ енчен шывсем çупăрлаççĕ (Чулман Атăл, шыв упранăвĕ, Сайгатка шывĕн заливĕ).
Истори
Чайковски — çамрăк хула, 1955 çулта Чулман Атăл çинчи Воткин ГЭСне тунă чухне никĕсленĕ. Элĕк кунта Сайгатка ялĕ пулнă. 1956 çулта Чайковский хула евĕрлĕ поселок, 1962 çулта — район хули, каярахпа область шайри хула ятне илнĕ. ГЭС-а çывăхри Удмурт Республикинчи Воткинск (40 çухрăма яхăн) хулин ятне панă. Воткинскра Пётр Ильич Чайковский кĕвĕçĕ çуралнă.
Категори:Пермь Енĕн хулисем
Протомоя
Протомоя — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Долгая юханшывăн сылтăм çыранĕпе 1 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Толмовая
Толмовая — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Кĕçĕн Бачат юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 31 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Керенёво
Керенёво — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 48 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Пессарап пасарĕ (Кейӳ)
Истори
Пасара 1910-1912 çулсенче туса хунă.
Ячĕ Раççей Империйĕ Вырăс-турккă вăрçисем тапхăрĕнче çĕнче илнĕ Пессарап çĕрĕнчен килет. Пессарап çĕрĕсе пайĕ халĕ те Украинăн Одесса облаçĕ шутне кĕреççĕ.
Категори:Кейӳ Категори:Украина пасарĕсем
1101
Вилнĕ
Категори:Çулсем
2006 çулхи Израильпе Ливан хушшинчи хирĕçӳ
Израильпе Ливан хушшинчи хирĕçӳ, — Ливанпа (тĕрĕсрех каласан, Хезболла юхăмĕпе) Израиль хушшинче 2006 çулхи утă уйăхĕн 12-мĕшĕпе çурла уйăхĕн 14-мĕшĕ вăхăт хушшинче пулса иртнĕ хирĕçӳ. Хиреçӳ вăрçă евĕр иртнĕ тесе каламалла.
Хирĕçӳ пĕтемлетĕвĕ
thumb|Израиль авиацийĕ аркатнă вырăнсемЛиванра 1084 вăрçăна хутшăнман çын, Израилте 41 вăрçăна хутшăнман çын вилнĕ.
Хирĕçӳ хушшинче 40 Ливан салтакĕ, 61 «Хезболла» боевикĕ, 7 «Амаль» боевикĕ, Палестинăна ирĕке кăлармалли халăх фрончĕн 1 боевикĕ, 119 ЦАХАЛ салтакĕ вилнĕ. Кунсăр пуçсăр ООН çарĕнчи 1 миротворец, тата 4 пăхса тăракан вилнĕ.
Хирĕçӳ хушшинче Ливанта 3700 патнелле çын аманнă, Израилте — 583 гражданла, 312 çар çынсем.
Ливанта 970 пин çын ытла хăйĕн килĕсене пăрахса хăварма тивнĕ, 220 пин хăвĕн çĕршывне пăрахса урăх çĕре куçнă. Израильте тĕрлĕ çăлкуçсем тăрăх хăйсен килĕсене 300-500 пин çын пăрахса кайнă.
Ливанта пурĕ 145 кĕперпе эстакадăна, 32 автомобиль заправкине, 7 000 çурт, 29 инфраструктура объектне (вĕсен шутĕнче аэропортсем, тинĕс порчĕсем, электростанцисем, шывпа тивĕçтерекен станцисем) аркатнă.
thumb|Хезболлан ракетисем ӳкнĕ вырăнсемХирĕçӳ вăхăтĕнче «Хезболла» Израиль тăрăх пин ытла реактивлă снаряд янă. ЦАХАЛ пайĕсем 100 пин артиллери снарядне усă курнă, Израиль авиацийĕ 12 пин ытла Ливана сирпĕтме вĕçсе тухнă.
Ливана пурĕ 6 милиард долларлăх сиен кӳнĕ. Израиле кӳнĕ сиен тĕрлĕ çăлкуçсем тăрăх 1,6-5,5 милиарод долларпа танлашать.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Ливан Категори:Израиль Категори:Малти Хĕвелтухăç вăрçисем Категори:Истори Категори:Вăрçăсем
1102
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ульянов Александр Ильич
thumb|Right|Алекса́ндр Улья́нов Алекса́ндр Ильи́ч Улья́нов (ака, 12 1866, Чулхула — çу, 20 1887, Шлиссельбург) — революционер-халăхирĕкçи, Владимир Ильич Ульянов (Ленинăн) пиччĕшĕ.
Александр III императăра вĕлерме хатĕрленнĕ чух аресленĕ, Раççей империн сучĕ йышăннипе айăпласа вĕлернĕ (çакнă). Александрăн вилĕмĕ Владимира питĕ тарăн шухăша янă.
Кун-çулĕ
Паллă педагог Илья Николаевич Ульянов çемйинче, Чулхулара çуралнă. 1883 çулта Чĕмпĕр гимназинчен ылтăн медальпе вĕренсе тухать те Петербург университечĕн çутçанталăк факультетне пĕлӳ пухма кĕрет, вĕренӳре ăслăлăх хевтелĕхĕпе палăрать. III курсра вăл тепĕр ылтăн медаль — хăй тĕллĕн зоологи ĕçне тунăшăн.
Революци ĕç-пуçĕ
Александр Ульянов студентсен вăрттăн пухăвĕсене, демонстрацисене хутшăннă,хула ĕç çыннисен кĕтесĕсенче пропаганда ĕçлĕхне туса пынă. 1886 çулхи раштавра П. Я. Шевырёвпа пĕрле «Халăх ирĕкĕ» партин «террор фракцине» туса хунă, унăн касине Петербург университетĕнче вĕренекенсем кĕнĕ. Çак фракци халăх ирĕкĕн урăх ушкăнĕсенчен уйрăм ĕçленĕ пулин те, çапах та вĕсемпе çыхăну тытнă. «Фракци» ĕçтешĕсем, пĕр енчен, Карл Маркспа Фридрих Энгельс тата Георгий Плеханов ĕçĕсен сĕмĕпе, çаплах «Халăх ирĕкĕн» программи йĕркипе пурăннă. 1887 çулхи нарăсра Ульянов «Террорлă фракцин» программине çырать.
Европа лапамĕ (Киев)
Истори
1851 султа Викентий Беретти архитектор проекчĕпе лапамра «Европейская» хăна çурче туса лартнă, вара лапама та «Европа лапамĕ» теме пуçланă.
Ульянов Александр Ильич
Революци ĕç-пуçĕ
1887 çулхи пушăн 1-мĕшĕнче «Террорлă фракци» Александр III патшана вĕлерме кавар тунă, анчах та çак пулăма татăлтарнă, йĕркелевçĕсемпе хутшăнаканĕсене (пурĕпе 15 çын) аресленĕ. Акан 15—акан 19-мĕшĕсенче тӳре ĕçĕн йышăнăвĕпе, Ульянова, Шевырёва, Андреюшкина, Генералова тата Осипанова айăпласа вĕлерме, ыттисене — каторгăна яма, кайран ссылкăра тытма йышăннă.
Александрăн амăшĕ — Мария Александровна, Александр III император патне ыйтса çыру янă, ывăлĕпе тĕл пулма ирĕк илнĕ.
Европа лапамĕ (Киев)
Истори
1869 - 1919 çулсенче лапама «Патша лапамĕ» тенĕ, кунта Иккĕмĕш Алексантăрăн палăкĕ тăнă. Хăш чух лапама «Александр лапамĕ» те тенĕ.
Ульянов Александр Ильич
Революци ĕç-пуçĕ
Александр Ульяновăн хăйĕн патша патне вилĕмрен хăтарма каçару ыйтса çырмалла пулнă, анчах та вăл хăйне çак шанчăкран уйăрать. Князев прокурор каласа панипе, Александр амăшĕпе юлашки хут тĕлпулăвĕнче çапла каланă: "«Представь себе, мама, двое стоят друг против друга на поединке. Один уже выстрелил в своего противника, другой еще нет, и тот, кто уже выстрелил, обращается к противнику с просьбой не пользоваться оружием. Нет, я не могу так поступить»."
Европа лапамĕ (Киев)
Истори
Совет тапхăрĕнче çак вырăн Виççĕмĕш Интернационал ячĕллĕ лапам пулнă, 1944 çулта «Сталин лапамĕ» пулса тăрать. 1961 çулта ăна «Ленин Комсомолĕ» ята куçараççĕ, çак палăрту СССР арканничченех тытăнса тăнă. 1991 çулта, ирĕклĕ Украинăра, лапама историри чăн ячĕпе тивĕçтернĕ.
Ульянов Александр Ильич
Революци ĕç-пуçĕ
1887 çулхи çăвăн 8-(20)мĕшĕнче Александр Ульянова тата унăн юлташĕсене Шлиссельбург карманĕнче çакса вĕлернĕ.
Европа лапамĕ (Киев)
Каçăсем
Категори:Киев
Ульянов Александр Ильич
Каçăсем
Категори:Акан 12-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1866 çулта çуралнисем Категори:Чулхулара çуралнисем Категори:1887 çулта вилнисем Категори:Çăвăн 20-мĕшĕнче вилнисем Категори:Петропавловск карманне хупса лартнисем Категори:Вĕлернĕ революционерсем Категори:Раççей революционерĕсем Категори:Халăх ирĕкçисем Категори:Террористсем Категори:Социалистсем Категори:Çакса вĕлернисем
Кĕлĕмкасси
Кĕлĕмкасси (Климово) — Чăваш Енри Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Кĕлĕмкассинче 600 киле яхăн. Ялта вăтам шкул, ача сачĕ, культура çурчĕ тата 7 суту-илӳ çурчĕ пур. 1904 çултанпа чиркӳ ĕçлет.
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 1015 çын, çав шутра 497 арçын, 518 хĕрарăм пурăннă.
Çĕнĕ Пăвари вăтам шкул
Çĕнĕ Пăва вăтам шкулĕ, — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнче вырнаçнă вăтам шкул.
Кĕлĕмкасси
Истори
Авалтанпах çак легенда çӳрет: Андрюш, Чураш тата Клим Хум херрипе аннă. Анчах виççĕшĕ те çут çанталăк илемне хăйне май кăмăлланă. Çавăнпа та вĕсем уйрăлса каяçсĕ. Андюшпа Чураш сăртлă вырăнта тăрса юлаççĕ, Клим вара сăртлă вырантан аяалла анать. Çапла вара сăртлă вырăнпа айлăмра виçĕ ял пĕр-пĕринчен инçех мар вырнаçнă: Кĕлĕмкасси (Климово), Пучинке ( Чурашево) тата Чăшкасси (Андрюшево).
Çĕнĕ Пăвари вăтам шкул
2003-2004 çулсенче кунта 10 класс, 190 вĕренекен, 20 вĕрентекен пулнă. Шкулăн 10 гектар çĕр, компьютерсем пур. Шкул вулавăшĕнче пурĕ 15 295 кĕнеке упранать.
Кĕлĕмкасси
Истори
Малтан Çĕрпӳ уесне, кайран 1922 çулхи çĕртме уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм тапхарта ял Хурамал вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Йĕпреç районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Канаш районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Йĕпреç районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
Çĕнĕ Пăвари вăтам шкул
Истори
1900 çулта кунта 44 вĕренекен вĕреннĕ: 37 арçын ача тата 7 хĕрача.
Совет влаçĕн пĕрремĕш çулĕсенче пĕрремеш ступеньлĕ ĕç шкулĕ ĕçленĕ. Кайран унран пуçламăш шкулне йĕркеленĕ. 1931 çултанпа ачасем çĕнĕ тăватă класлă шкулта вĕренме пуçлаççĕ. Шкула И.Я.Яковлев вĕренекенĕ Захаров Фёдор Захарович сĕнĕвĕпе хăпартма пуçланă. Сăмах май каласа хăвармалла, Захаровсен вĕрентӳ стажĕ пурĕ 209 çулпа танлашать.
1934 çулта шкула çичĕ çул вĕренмелли шкул, 1937 çулта вăтам шкул туса хураççĕ. 1975 çулта вĕрентекенсен икĕ хваттерлĕ çуртне хута кертнĕ. 1985 çулта 392 шкул ачи вĕренмелли икĕ хутлă шкула хăпартнă.
Каçăсем
Категори:Елчĕк районĕнчи шкулсем Категори:Чăваш Ен шкулĕсем Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем Категори:Шкулсем
Воргаёль (Лыжа юппи)
Воргаёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Лыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Раштав, 1
Пулса иртнĕ
right|80px|Йăм-хĕрлĕ сĕмлĕ этюд
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Тип Бирюч
Тип Бирюч  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Бирюч юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Кăрлач, 25
Вилнĕ
[[cbk-zam:25 de EneroY]
Гребченко Сергей Сергеевич
Гребченко Сергей Сергеевич Гребченко Сергій Сергійович — (12.10.1919-24.04.1991), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 26. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 9-мĕш танк корпусĕн 8-мĕш мотоперевçĕсен бригадин 3-мĕш перевçĕсен батальонĕн перевçĕсен взвочĕн командирĕ, лейтенант.
1104
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Медведёрово
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Тушканиха
Тушканиха — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. Алей юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Басков Владимир Сергеевич
Басков Владимир Сергеевич — ( - ), 1-мĕш Беларуç фрончĕн 3-мĕш истребитель авиаци корпусĕн 291-мĕш истребитель авиаци полкĕн Эскадрилья командирĕ, майор, Совет Союзĕн Паттăрĕ, . Указ дати -.
Пуга (Токша юппи)
Пуга — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Токша юханшывăн сулахай çыранĕпе, 77 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 36 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Йĕпреçри этнографи музейĕ
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Йĕпреç районĕн музейĕсем
Пуга (Токша юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Басков Михаил Николаевич
Басков Михаил Николаевич — ( - ), 2-мĕш Украина фрончĕн 2-мĕш танк çарĕн 16-мĕш танк корпусĕн 51-мĕш уйрăм мотоцикл батальонĕн танкăн механик-водителĕ, ефрейтор, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати -.
Лёк-Ю (Лыжа юппи)
Лёк-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Лыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 42 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кувыково
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Пунема
Пунема (Пунемка) — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Воже кӳлĕ-Свидь юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Подол (Киев)
thumb|right|230px|Контракт лапамĕ Подо́л (Поділ) — Киевăн авалхи вырăнĕ (Подол районĕ), хăйĕн ятне Днепăрăн çыранĕнчи Киев сăрчĕсен айĕнче вырнаçнăшăн илнĕ. Киев Руçĕ саманинче Подолра тĕп сутă-илӳ тата ал ăсти лаççисем ларнă пулнă.
Паян кунсенчченех Подолра чылай архитектурăпа истори куравĕсем сыхланса юлнă, хале те вĕсенче çĕнĕ археологи япалисем тупăнаççĕ.
Курав вырăнĕсем
Кунти урăх паллă курав вырăнĕсем шутĕнче — Киев-Могилян академийĕ, юханшыв порчĕ, раççей императорĕн I Петĕр çурчĕ, Фролпа Покров мăнастырĕсем, юсаса çĕнетнĕ Богородица-Пирогощи храмĕ, хула фуникулёрĕ, Самсон фонтанĕ, Хăна çурчĕн карти.
Подола çӳлти хула урамĕпе çыхăнтаракан Энтри анăвĕнче Михаил Булгаков çыравçă çуралнă.
1105
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Татищев Василий Никитич
thumb|Василий Никитич Татищев Татищев Василий Никитич, — паллă Раççей историкĕ, географĕ, экономисчĕ, патшалăх ĕçченĕ, Екатеринбургпа Пермь хулисене никĕслекенĕ. 1686 çулхи ака уйăхĕн 16-мĕшĕнче Псков уесĕнчи ашшĕн именийĕнче çуралнă. 1750 çулхи утă уйахĕн 15-мĕшĕнче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Ашшĕ — Никита Алексеевич Татищев.
Мускаври артиллерипе инженер шкулĕнче вĕреннĕ. Нарвăна (1705) илнĕ çапăçăва, Полтава çапăçăвне тата Прут кампанине хутшăннă. 1713—1714 çулсенче Берлинра, Бреславльре тата Дрезденра пĕлĕвне ӳстернĕ. 1717 çулта Данцигра Татищев Пётр I хушнипе, таса Мефоди çырнă авалхи образа контрибуци шутне кĕртесси пирки калаçусем иртернĕ. Анчах та çак ĕçсем ăнăçлă вĕçленмен. Ют çĕршывсенчен Татищев чылай кĕнеке илсе килнĕ. Данцигран таврăннă хыççăн Брюс çумĕнче мануфактур-коллегин президенчĕ пулса ĕçленĕ. 1719 çулта Брюс Раççейĕн географине тĕплĕн çырса кăтартмалла тесе Пётр I патне хут çырнă, çак ĕçе Татищева хушма сĕннĕ.
1720 çулта Татищева Çĕпĕр кĕпернине пăхăр тата кĕмĕл шăратакан завочĕсем туса лартмалли вырăнсене палăртма янă. Вăл Уктус заводĕнче чарăннă та унта Сăрт Ӗçĕсен Канцелярине уçнă. Татищев Уктус заводне Исеть шывĕ çине куçарнă, çав вырăнта хула никĕсленĕ, халĕ Екатеринбург вырнаçнă. Çавăн пекех пăхăр шăратакан завод валли Егошиха ялĕ çумĕнчи вырăна палăртнă, халĕ унта Пермь хули. Купсасене Ирбит ярмаркине кĕме ирĕклĕх уçассишĕн тăрмашнă. Заводсем çумĕнче икĕ пуçламăш, икĕ сăрт ĕçсен шкулĕсене уçнă, вăрмансене хӳтĕлес йĕркисене çырнă.
Лун-Вож (Лыжа юппи)
Лун-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Лыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Татищев Василий Никитич
Пурнăçĕ
Демидова Татищевăн килĕшмен, вăл патшалăх завочĕсем хăйĕн завочĕсене чăрмантарассинчен шикленнĕ. Уралти хирĕçӳсене салтса яма Г. В. де Геннин пынă. Вăл Татищевăн енне тăнă. 1724 çулта Петр I ăна берг-коллегин канашавçи вырăнне лартнă. Хыççăнах ăна Швецине сăрт тата дипломат ĕçĕсем пирки янă. Швецинче Татищев 1724 çулхи раштавран пуçласа 1726 çулхи ака уйăхĕччен пурăннă, заводсемпе рудниксемпе паллашнă, чылай чертёжсем пуçтарнă, граниль ăстине Екатеринбурга илсе килнĕ, Стокгольм порчĕн сутă-илӳ йĕркисемпе, укçа-тенкĕ системипе, тĕпчевсемпе паллашнă.
Лун-Вож (Лыжа юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Татищев Василий Никитич
Пурнăçĕ
1727 çулта Швецинчен таврăнсан Татищева укçа çапса кăларакан конторăна ĕçлеме куçарнă.
Категори:Раççей историкĕсем Категори:Раççей географĕсем Категори:Историксем
Лун-Вож (Лыжа юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Георг Вильгельм де Геннин
Пурнăçĕ
Раççейе вăл Ф. Я. Лефорт генерал чĕннипе килнĕ. Çурçĕр вăрçине хутшăннă, артиллерист тата инженер-фортификатор ĕçĕсене туса пынă.
1722—1734 çулсенче Уралта патшалăх завочĕсене тытса тăнă.
Каçăсем
Категори:Раççей çарпуçĕсем Категори:Раççей инженерĕсем Категори:Нимĕç инженерĕсем
Гредин Пётр Тимофеевич
Гредин Пётр Тимофеевич — (01.12.1925-08.02.1980), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 46-мĕш çарĕн 353-мĕш перевçĕсен дивизин 1147-мĕш перевçĕсен полкĕн çыхăну взвочĕн телефонисчĕ, красноармеец.
Тагайка
Тагайка  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Сельда юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Усть-Падун
Усть-Падун — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Тыхта юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Пустая (юханшыв)
Пустая — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Воже кӳлĕ-Свидь юханшыв юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 48 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Ниедзью (Лыжа юппи)
Ниедзью — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Лыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 56 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Чучукасси
Чучукасси (Чёдино), — Чăваш Енĕн Çĕнĕ Шупашкар хули вырăнĕнче пулнă ял.
Истори
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 ял Шупашкар районне, 1939 çулхи юпа уйăхĕн 10-мĕшĕ хыççăн Сĕнтĕрвăрри районне, 1961 çулхи пуш уйăхĕн 16 хыççăн Шупашкар хула советне кĕме пуçланă.
1106
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Чучукасси
Истори
1976 çулхи раштавăн 30-мĕшĕ хыççăн ял Çĕнĕ Шупашкар шутне кĕнĕ.
Чучукассинче çырса илнĕ юрă
• 3
Тимухха Хĕветĕрĕ
Тимухха Хĕветĕрĕ, — чăваш чĕлхине тĕпчекенĕ, вĕрентекен. Чăн ячĕ Тимофеев Фёдор Тимофеевич. 1887 çулхи раштавăн 1-мĕшĕнче Етĕрне уесĕнчи (халĕ Муркаш районĕ) Якаткасси ялĕнче çуралнă. 1941 çулхи кăрлачăн 25 ГУЛАГ лагерĕнче вилнĕ.
Орфографипе пунктуаци йĕркисене пĕрремĕш йĕркелекенĕ. Вăлах пĕрремĕш тăван чĕлхе вĕренӳ кĕнекисене тата программисене хатĕрлекен. Пособисем çавăн пекех хатĕрленĕ. Вĕсене вăл чăваш тата вырăс чĕлхисем çинче хатĕрленĕ
Пурнăçĕ
1909 çулта Çĕмпĕрти чăваш вĕрентекенсен шкулне, 1930 çулта СССР АН çумĕнчи Яфет институтне вĕренсе пĕтернĕ. 1918 çултанпа Етĕрне шкулĕнче вĕрентекен, 1921 çулта Вăрнарти педагогика курсĕсен заведующиĕ пулса ĕçленĕ. 1918 çулта «Наглядно-переводный метод ведения разговорных уроков в инородческих училищах» брошюрине пичĕтлесе кăларнă. Ун хыççăн «Книга для обучения чувашскому правописанию» кĕнеки тухнă. Вăл кĕнекен иккĕмĕш кăларăмĕ 1922 çулта кайран тухнă.
Фёдор Тимофеев 1922-1925 çулсенче чăваш чĕлхине Çĕмпĕрти педагогика тата ял хуçалăх техникумĕсенче вĕрентнĕ. Вăл вăхăтрах Чăваш музейĕн заведующиĕ пулнă. Ку тапхăрта унăн «Грамматика чувашского языка: фонетика и морфология» (1924), «Основы чувашского синтаксиса» (1924), «Пунктуация письма» (1925), «Чувашское письмо» (1926) кĕнекисем тухнă.
Аспирантура хыççăн Фёдор Тимовеевич ЧНИИ-ĕн чĕлхен уйрăмĕн ертӳçи, кайран директор çумĕ вырăнĕсенче ĕçленĕ. 1930-1934 çулсенче педагогикăпа ял-хуçалăх институтĕсенче доцент шайĕнче чăваш чĕлхин лекциĕсене вуланă. Ку çулсенчех Т.М. Матвеевпа пĕрле 5-7 классем валли тăван чĕлхе вĕренӳ кĕнекине çырнă. Ку вĕренӳ кĕнекине кайран пиллĕк хут çĕнĕрен пичетлесе кăларнă.
1937 çулта ăна айăпсăр репрессиленĕ. 1941 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче ГУЛАГра çĕре кĕнĕ.
1956 çулта реабилитациленĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Тĕпчевçĕсем, алфавитпа Категори:Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Раштавăн 1-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1887 çулта çуралнисем Категори:1941 çулта вилнисем Категори:Кăрлачăн 25-мĕшĕнче вилнисем Категори:Репрессиленисем Категори:ГУЛАГра вилнисем Категори:Пайăр çынсем:Муркаш районĕ Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем
Ташелка (Сĕве юппи)
Ташелка  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Сĕве юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 32 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Басков Сергей Павлович
Басков Сергей Павлович — ( - ), 2-мĕш Беларуç фрончĕн 70-мĕш çарĕн 165-мĕш перевçĕсен дивизин 562-мĕш перевçĕсен полкĕн перевçĕсен батальонĕн командирĕ, майор, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати -.
Бакай
Бакай — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 555 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452244, ОКАТО кочĕ — 80240810001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Бакаево
Пыссома
Пыссома — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Шомокша юханшывăн сылтăм çыранĕпе 33 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 52 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Шалу
Каçăсем
Категори:Ӗçлĕх прави Категори:Экономика терминĕсем
Басманов Владимир Иванович
Басманов Владимир Иванович — ( 23-14), 2-мĕш Беларуç фрончĕн 70-мĕш çарĕн 48-мĕш инженер-сапёр бригадин 238-мĕш уйрăм инженерно-сапёр батальонĕн 2-мĕш инженер ротин командирĕ, аслă лейтенант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 29.
Пальник-Ёль (Лыжа юппи)
Пальник-Ёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Лыжа юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 40 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Уськанда
Уськанда — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Ур юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 13 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Тури Саит
Тури Саит — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 275 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452244, ОКАТО кочĕ — 80240810002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Челепи облаçĕн Аша районĕ
Аша райо́нĕ — Челепи облаçĕн анçĕнчи муниципаллă йĕркеленӳлĕхĕ. Административлă тĕпĕ — облаç пăхăнăвĕнчи хула Аша. Халăх йышĕ — 35,6 пин çын (2005).
Тавралăхĕ
Район çĕр лаптăкĕ, Ашана шутласа, — 2792 çм², ялхуçалăх шайĕнче —35,9 пин га.
Районăн кун-çулĕ
Района 1963 çулĕнче йĕркеленĕ. Унăн шутĕнчерайон пăхăнăвĕнчи 2 хула (Миньярпа Сим), рабочи посёлокĕ (хула евĕр посёлок) Кропачёво, 5 ял канашĕ: Бия, Ерал, Илек, Первомай, Укс. Пурĕпе 22 ял пурăну вырăнĕ.
Чаплă куравĕсем
Архитектура палăкĕ: Илек ялĕнче — Сретения Господня чиркĕвĕ (1820-мĕш çç.).
Каçăсем
Категори: Челепи облаçĕн районĕсем
Тимĕрçен
Тимĕрçен — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Бирюч юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 25 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен до села Эльшел Элшел ялĕ таран. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Челепи облаçĕн Тури Урал районĕ
Тури Ура́л райо́нĕ — Челепи облаçĕн муниципаллă йĕркеленӳлĕх.
Административлă тĕпĕ — Верхнеуральск хули.
Халăх йышĕ — 42,3 пин çын (2006). Хуласенче 18,3, ялсенче — 24,0 пин çын пурăнать.Вырăссемпе пĕрле районта пушкăртсем(8,1%) пурăнаççĕ.
Тавралăхĕ
Района 49 пурăну вырăнĕ кĕрет, çав шутра — Тури Уралпа Межозерное хуласемпе тăхăр ял тăрăхĕ: Бабарыкино, Карагай, Кирси, Краснинское, Петропавловское, Спасс, Степное, Сурменевское, Форштадское.
Район çĕрай минералесемпе пуян, уйрăмах пăхăр чул тăприпе. Çутçанталăк паллă палăкĕ —Карагай хырлăхĕ.
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн районĕсем
1107
Çуралнă
''Çав. пекех: Категори:1107 çулта çуралнисем''
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Одесса (пĕлтерĕшсем)
Одесса: '''Топонимсем:
Mункун
Мункун, е Мăнкун, – авалхи чăваш календарĕнче çулталăка пуçласа яракан пĕрремĕш кун пулнă. Каярахпа вăл вырăссен (пасха) уявĕпе тӳр килнĕ.
Пĕрлехи хыпарсем
Мăн кун ыран тенĕ каç çынсем çăмарта хĕретсе чиркĕве кайнă та çĕрĕпех кĕлĕ итленĕ: пĕрле юрланă. Ирхи шуçăмпа килне таврăннă: килти турăш умне çурта çутнă: кукăль-çăмах пĕçернĕ. Ачасене таса тумтир (ытларах çĕннине) тăхăнтартнă. Ĕлеххи чăвашсем Мăн куна кĕтсе илме ирех ялтан мал еннелле выртакан тăвайккине чупнă. Унта вĕсем хĕвел тухнине курма кайнă. Хĕвел тухнă чух ваттисем ача-пăча çине тырă сапнă: хăмла вĕçтернĕ. Ачасем яла таврăнсан вĕсене кашни хапха умĕнчех тăванĕсем кĕтсе тăнă: пӳрте кĕме чĕннĕ: кучченеçсемпе пĕветнĕ çăмартасем панă. Ку енчи чăвашсем каланă тăрăх: çур çĕр çитсен (шăп вун икĕ сехет тĕлĕнче) чан айне тăрса мĕн те пулин шухăшласа хурсан çав шухăш пурнăçланать, имĕш. Мăн кун ют çын пырса кĕрсен ăна ĕлĕкренех пӳртре сак е пукан çине латрма тăрăшнă. Çавăн пек тумасан чăх пусма лармасть, тенĕ. Мăн кун тĕлне тата ача-пăчана савăнмашкăн çитĕннисем урам варрине чуччу лартнă. Кăнтăрла вара унта ачасем ярăннă: каçхине хĕр упраçпа яш-кĕрĕм тухнă. Çитĕннисем вара Мăн кун эрнин иккĕмĕш кунĕнче ĕрет çӳреме тытăннă.
Тăван-хурăнташ тĕп киле пуçтарăнса пичке пуçланă: сĕтел çине ĕçме-çиме кăларса лартнă. Мăн кун кĕреки тулăх пулсан, малашнехи пурнăç та çаплах пулать тесе шутланă. Пӳрте кĕнĕ чухне «Христос чĕрĕлнĕ!» - тенĕ. Пӳртрисем хирĕç «Чăн чĕрĕлнĕ!» тесе савăнса хуравланă. Сĕтел хушшинче Турра мухтаса юрланă.
Çăкăр ӳстерекен чăвашăн çĕр çинчи чи пысăк пуянлăхĕ — тыр-пул тухăçĕ.
Авалхи чăвашсен тĕнĕпе çулта пĕрре тĕнче хапхи (кăвак хуппи) – тӳпен тимĕр хапхи - уçăлать те хапха витĕр кĕрекен çутă пайăркасенче çĕр çинчи пуянлăх сăнĕ курăнать. Çак курăм пуш уйăхĕн 21-мĕшĕн ирхине, (Мăн кунра) – тулли Уйăх кунĕ тата çурхи Хĕвелĕн тан кунĕ, çанталăк вăранăвĕ тата Хĕвел çулĕн пуçламăшĕ. Мăн кун умĕн каçхине мунчара çавăнса уявлă шурă тумтир тăхăннă - çак ĕнтĕ ӳт-пĕве тасатакан мешех шутланнă. Мунчаран тухиччен вилнĕ несĕлсен чунĕсем валли валашкана ăшă шыв ярса, пăс парса хăвармалла. Хĕвелĕн пĕрремĕш пайăркисемпе пĕрле тĕнче хапхине Мăн Турă умĕнче тăракан пирĕшти уçать. Эхер те ир ăмăр пулсан, ача-пăча Хĕвеле ыйтса юрлаççĕ:Пăх, Хĕвел, пăх, Хĕвел, Мăнкун çитрĕ, хĕрлĕ çăмарта сана паратăп, Хĕвел тӳпере курăнать. Çакăн чухне çуралнă ĕмĕт те тӳррипех пурнăçа кĕрет.
Мăн кун çăмарти – пĕрремĕш çуралу палли. Çăмарта шурри - Çут Тĕнче палли, çăмарта сарри – Хĕвел палли.
Мункун сӗтелӗ
Аслӑ шӑматкун (ахаль чухне пысӑк приходсемшӗн) тата пасха кӗлли хыҫҫӑн (пысӑках мар ял храмӗсенче мӗн тума пулать) уяв сӗтелӗ валли хатӗрленӗ кулачсене, тӑпӑрчӑ пасхипе пасха ҫӑмартисене тасалӑх тивлечӗ кӳрет. Вырӑс православи чиркӗвӗнче "чӑкӑтпа ҫӑмарта [е чӑкӑтпа ҫӑмарта] тасалӑх тивлечӗ кӳмешкӗн кӗлӗ тунӑ" (урӑхла каласан, чӑкӑтпа ҫӑмарта тасалӑх тивлечӗ кӳнӗ). Кулачсене тасалӑх тивлечӗ кӳмешкӗн ятарлӑ кӗлӗ ҫук.