cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хĕрлĕ Сăрт (Мелеуç районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Воскресенское (Мелеуç районĕ)
Воскресенское  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1860 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453876, ОКАТО кочĕ — 80241822001.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Тусай
Тусай, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял. 1964 çулхи ака уйăхĕн 23 Шимар (Тусай Упи) тата Чутай (Чутай Тусай) ялĕсем пĕрлешĕннипе пулнă.
Кун-çулĕ
1922 çулхи утăн 1-мĕшĕнче Тусай Упипе Чутай Тусай ялĕсем Етĕрне уесĕн Упи улăсне кĕнĕ. Çакăн хыççăн вара Çĕрпӳ уесĕн Упи улăсне кĕнĕ.
1923 çулта Тусай Упи ялĕн ятне Шимар Тусай ячĕ çине, 1927 çулта Шимар ячĕ çине улăштараççĕ. 1927 çулта çавăн пекех Чутай Тусай ялăн ячĕ Чутай çине улшăнать.
1927 çулхи юпан 1-мĕшĕнче икĕ ял Вăрнар районне, 1935 çулхи пушăн 1-мĕшĕ хыççăн Трак районне кĕнĕ. 1940 çулхи çулран 16-мĕшĕнче ялсене Красноармейски районне, 1962 çулхи раштавăн 20-мĕшĕнче Çĕрпӳ районне кĕртнĕ.
1964 çулхи акан 23-мĕшĕнче икĕ яла пĕрлештернĕ. Ятне вара Тусай панă.
1965 çулхи чӳкĕн 3-мĕшĕнче хальхи вăхăт таран Красноармейски районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Кочкарь
Кочкарь — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 39 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453876, ОКАТО кочĕ — 80241822002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Кăрлач, 13
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Çĕрпӳ районĕ
Чăваш Енĕн варринчен çурçĕр еннерех вырнаçнă. Район администрацин центрĕ — Çĕрпӳ хули.
Тавралăхĕ
Район Чăваш Республикин çурçĕр-тухăç пайĕнче вырнаçнă. Çурçĕр тата çурçĕр-анăç енче Шупашкар, çурçĕр-тухăç енче — Сĕнтĕрвăрри, тухăç енче — Куславкка, кăнтăр-тухăç енче — Вăрмар, кăнтăр енче — Канаш, анăç енче — Красноармейски районĕсем вырнаçнă. Район территорин лаптăкĕ — 790,8 км².
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
1999 çул пуçламăшĕ тĕлне районта 37,1 пин çын пурăннă. Вĕсенчен 11,2% (ку вăл 30%) — хула çыннисем, 25,9% (е 70%) — ял çыннисем. Пер тăваткал çухрăм çине вăтамран 47,5 çын килет. Ялсен шучĕ 138, вĕсенче вăтамран 202 çын пурăнать. 90% — чăвашсем.
Çутçанталăк
thumb|300px|Кĕçĕн Çавал шывĕ Çĕрпӳ районĕ Чăваш платойĕ çинче вырнаçнă. Тавралăхĕ сăртлă, çырмасемпе юханшывсем нумай. Çырмасен тарăнăшĕ 5-35 метр, тăршшĕ 10-12 çухрăм таран. Çĕр айĕнчи пурлăх енчен район чухăн. Торф вырăнĕсем пур (Çавалпа Ункă шывсен хĕррипе), ăна ял хуçăлăхĕнче çĕре пуянлатма усă кураççĕ. Антрак ялĕ патĕнче акшар кăлараççĕ. Асăннă вырăнсем пуçне районта тата 3 çĕртре кирпĕч тума юрăхлă тăм кăлараççĕ. Çĕрпӳ çывăхĕнчи тăма çĕç кирпĕч кăларма усă кураççĕ.
Район климачĕ вăтам контитентлă. Хĕлĕсем вăтăм та сивĕ, çĕвĕсем вăта, шăрăх. Кăрлач уйăхри вăтам температура -12,8°С, чи пĕчĕкки -46°С танлашать. Утă уйăхĕнчи вăтам температура — 18,8°С, чи шăрăх кун температура 38°С таран хăпарнă. Çулталăк хушшинче вăтамран 446 мм юр-çумăр çăвать.
Юханшывсене илес пулсан район тăрăх çаксем юхаççĕ: Мăн Çавал, Кĕçĕн Çавал, Ункă, Енĕш. Мăн Çавал район тăрăх 50 çухрăм тăршшĕпе юхать. Кĕçĕн Çавалăн районти тăршшĕ — 20 çухрăм. Юханшывсем ютларах юр шывĕпе тулаççĕ.
Районти тăпрасем ытларах енĕпе çерем-сахал кĕллĕ. Районăн анăç енче çавăн пекех çутă чакăр вăрман тăпри, тухăç енче вара ахаль тата тĕксĕм чакăр вăрман тăприсем тĕл пулаççĕ. Икĕ Çавал хушшинчи çĕрсем вара кĕллĕ хура тăпрасем шутланаççĕ.
Район çĕрĕсем ытларах енĕпе уйлă, сайра вырăнта çеç юманлăхсемпе хурăнлăхсем тĕл пулаççĕ. Çĕрпӳ районĕнче вăрмансем сахал, вĕсем пурĕ те 9,3% кăна йышăнаççĕ.
Çул-йĕр
Çĕрпӳ районĕ тăрăх автомобильпе чукун çулĕсем иртеççĕ. Чукун çул тăршшĕ 31 çухрăм, автомобиль çулĕсен — 310 çх. Автомобильпе чукун çулĕсен йышĕ Чăваш Енĕн вăтам кăтартăвĕпе танлаштарсан икĕ хут пысăкрах.
Çурçĕр-хĕвелтухăç енче Канаш-Шупашкар чукун çулĕ иртет. Район урлă федераллă шайри автомобиль çулĕсем те иртеççĕ: Чулхула-Хусан; Çĕрпӳ-Чĕмпĕр-Сызрань. Çавăн пекех район урлă республика шайĕнчи Йошкар-Ола-Çĕрпӳ, Сĕнтĕрвăрри-Çĕрпӳ, Çĕрпӳ-Красноармейски çулсем те иртеççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен Категори:Чăваш Енĕн районĕсем
Кăрлач, 20
Пулăмсем
right|120px|Казерт керменĕ
Вилнĕ
Категори:Кунсем
XII ĕмĕр
XI ĕмĕр — XII ĕмĕр — XIII ĕмĕр
Хронологи Таблици 2 пинçуллăх
* Категори:Ĕмĕрсем
Хĕрлĕ Çыр (Мелеуç районĕ)
Хĕрлĕ Çыр — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453876, ОКАТО кочĕ — 80241822003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
XI ĕмĕр
X ĕмĕр — XI ĕмĕр — XII ĕмĕр
Хронологи Таблици 2 пинçуллăх
* Категори:Ĕмĕрсем
Богородское (Мелеуç районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Макаров Владимир Геннадьевич
Макаров Владимир Геннадьевич, — чăваш сăвăçи. 1979 çулхи кăрлачăн 27-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Карапаш ялĕнче çуралнă.
РФ ÇП пайташĕ, Чăваш Енĕн профессиллĕ çыракан çыравçăсен пĕрлешĕвĕн (2003 çултанпа) пайташĕ.
Пурнăçĕ
«Хыпар» хаçатăн литература ĕçченĕ вырăнĕнче ĕçлет.
Ӗçĕсем
Унăн ĕçĕсем периодикăллă кăларăмсенче тухса тăраççĕ. 2004 çулта «Паянхи» ятлă пĕрремĕш сăвă пуххисен кĕнеки тухнă.
X ĕмĕр
IX ĕмĕр — X ĕмĕр — XI ĕмĕр
Хронологи Таблици 1 пинçуллăх
* Категори:Ĕмĕрсем
Михайловка (Мелеуç районĕ)
Михайловка  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 162 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453864, ОКАТО кочĕ — 80241835002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Ӳ
Ӳӳ, — чăваш алфавитĕнчи çирĕм пиллĕкмĕш саспалли. Унăн ячĕ — «ӳ». Кивĕ çырулăх палăкĕсенче (XVIII ĕмĕр) усă курман. Чăваш çырулăхне чи малтан Н.И. Золотницкий кĕртнĕ (ӳнле, ӳт).
1871 çулта И.Я. Яковлев çĕнĕ чăваш çырулăхне кĕртнĕ.
Ӳӳ сас палли чăваш сăмахĕсен пур позицийĕсенче те тĕл пулать: ӳпре, ӳлĕм, пӳлĕм, кĕтӳ.
Паянхи чăваш тӳмелĕх калăпсенче Ӳӳ саспаллипе Ÿÿ саспалли тан усă кураçĕ.
Каçăсем
Категори:Саспаллисем
Ф
Фф, — кириллица çинче никĕсленекен алфавитсен, чăваш алфавичĕнчи çирĕм улттăмĕш саспалли. Упăн ячĕ — «фă». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ.
Тĕп чăваш сăмахĕсенче тĕл пулмасть.
Кодсен тапăлĕ
HTML йĕркипе пысăк Фсаспаллине &#1060; е &#x424; çыраççĕ, пĕчĕк ф саспалине — &#1092; &#x444;.
Каçăсем
Категори:Саспаллисем
Çурла, 22
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Джон Рональд Руэл Толкин
thumb|Толкин 1961 çулта
Пурнăçĕ
Джон Рональд Руэл Толкин КАРти Блумфонтейн хулинче çуралнă. Кунта унăн ашшĕпе амăшĕ вăл çуралас умĕн çĕç килнĕ пулнă. Ку çĕре ашшĕне, Артура, ĕç шайĕнче çӳле хăпартипе çыхăннă пулнă. 1895 çул пуçламăшĕнче ача Африка çанталăкне япăх тӳснĕ пирки Толкин амăшĕ тата унăн шăллĕ Хилари тата вăл Англине каялла таврăнаççĕ.
1904 çулта амăшĕ вилнĕ. Вилес умĕн хăйĕн ачисене вăл ашĕне, Френсис Моргана панă. Ашшĕ Бирмингем пупĕ пулнă, ăна пулах Толкин филологипе кăсăкланма пуçлать.
1900 çулта Рональд Кинг Эдвардс шкулне вĕренме кĕрет, унта авалхи акăлчан чĕлхине вĕренет, ыттисемпе кăсăкланма пуçлать — авалхи норвегсен, гот, финн, валлей чĕлхисемпе.
Ӗçĕсем
Рональд Толкин фэнтэзи шайĕнчи литература ĕçĕсене пуçарса яраканĕ шутланать.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Аслă Британи çыравçисем Категори:Акăлчан çыравçисем Категори:Чĕлхе тĕпчевçисем
Эсперанто
Чĕлхе
Ку чĕлхене вăл интернационаллă шая кĕрсе кашни вĕреннĕ çынăн иккĕмĕш чĕлхи пултăр тесе шутласа кăларнă. Эсперанто чĕлхипе усă курни тĕрлĕ халăхсем хушшинчи хутшăнусене çĕнĕ шая кăларать. Çаплах ку чĕлхен пропедевтика пахалăхĕ пысăк: эсперанто пĕлекен çын ют чĕлхесене çăмăлрах вĕренет. <!
Истори
Людвиг Заменгоф Раççей Империйĕн Белосток хулинче çуралнă (халĕ вăл хула Польшăра вырнаçать). Город населяли белорусы, поляки, русские, евреи, немцы, литовцы. Люди разных национальностей нередко относились друг к другу с подозрениями и даже враждебно. Заменгоф с ранней юности мечтал дать людям общий, всем понятный язык, чтобы преодолеть отчуждение между народами. Этой идее он посвятил всю жизнь. Изучая языки в гимназии, он понял, что в любом национальном языке слишком много сложностей и исключений, затрудняющих его освоение. Кроме того, использование в качестве общего языка какого-то одного народа дало бы неоправданные премущества этому народу, ущемляя интересы остальных.
Над своим проектом Заменгоф работал более десяти лет. В 1878 г. друзья-гимназисты уже увлечённо пели на новом языке «Пусть падёт вражда народов, уже пришло время!». Но отец Заменгофа, работавший цензором, сжёг работу сына, заподозрив что-то неблагонадёжное. Он хотел, чтобы сын лучше закончил университет.
И вот 26 июля 1887 г. в Варшаве появилась небольшая брошюра на русском языке «Международный язык. Предисловие и полный учебник.». Автор укрылся за псевдонимом д-р Эсперанто, что в переводе с нового языка означало «надеющийся». Скоро это слово стало названием языка. Заменгоф сразу отказался от авторских прав на своё изобретение, разрешив вносить в язык усовершенствования. Однако его разработка была весьма удачной, принципиальных изменений практически не понадобилось. Вскоре была создана Академия эсперанто с целью поддержания единства языка, утверждения новых слов и решения спорных вопросов, а в 1905 г. состоялся 1-й Всемирный конгресс эсперанто.
Фонологи
23 согласных:
>
Каçăсем
Категори:Шутласа кăларнă чĕлхесем
IX ĕмĕр
VIII ĕмĕр — IX ĕмĕр — X ĕмĕр
Хронологи Таблици 1 пинçуллăх
* Категори:Ĕмĕрсем
Чĕвĕ
Чĕвĕ, — туйăма, кăмăл хусканăвне, хистеве ят памасăр пĕлтерекен сăмах. Междометин лексика пĕлтерĕшĕ çук, çавăнпа вĕсем ытти мĕнпур пуплев пайĕсенчен уйрăм тăраççĕ. Вĕсен пĕлтерĕшĕ контекстра е ситуацире çеç палăрать.
Междомети улшăнман пуплев пайĕ шутланать, пуплерĕшри ытти сăмахсемпе çыхăнмасть, пуплерĕш пайташĕ те пулмасть. Калаçура междометисене ытти сăмахсенчен паузăпа уйăраççĕ, çырура вĕсем хыççăн хÿреллĕ пăнчă е кăшкăру палли лартаççĕ.
Междометисен тытăмĕ ансат: вĕсем пĕр сасăран та, темиçе сасăран та тăраççĕ. Ытларах пĕр сыпăклă междометисем пулаççĕ (ай, ой, ах, эй, эх, ых).
Пĕтĕмĕшле пĕлтерĕшĕ тăрăх междометисене икĕ ушкăна уйăраççĕ:
Литература
Категори:Пуплев пайĕсем
Саит
Саит — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 408 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453864, ОКАТО кочĕ — 80241835005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Максимов Геннадий Аркадьевич
Максимов Геннадий Аркадьевич, (1.1.1961, Нĕркеç ялĕ, Комсомольски районĕ Чăваш АССР çур.) — чăваш çыравçи.
Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи (2001), Ç. Элкер ячĕллĕ премин лауреачĕ (2005). «Чăваш Республики умĕнчи тивĕçлĕх» орденĕн медалĕ (2011), РФ ЖП «Профессионалсен пĕрлелĕхĕ умĕнчи тивĕçлĕх» хисеп палли (2020).
Биографи
Вăрнарти совхоз-техникумра, Чăваш патшалăх университетĕнче вĕреннĕ. Комсомольски район хаçачĕн ял хуçалăх пайĕн заведующийĕ, Чăваш телевиденийĕн ачасемпе çамрăксен кăларăмĕсен заведующийĕ, «Хресчен сасси» хаçачĕн тĕп редактор çумĕ, «Çамрăксен хаçачĕн» редакторĕ пулнă.
1994 çултанпа «Хыпар» издательство çурчĕ» ПУПăн тĕп редакторăн çумĕ.
Ӗçĕсем
Унăн ĕçĕсем хаçатсемпе журналсенче пичетленеççĕ. 2005 çулта «Сталин грамоти» ятлă кĕнеке пичетленсе тухнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:1961 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 1-мĕшĕнче çуралнисем
VIII ĕмĕр
VII ĕмĕр — VIII ĕмĕр — IX ĕмĕр
Хронологи Таблици 1 пинçуллăх
* Категори:Ĕмĕрсем
Петропавловка (Мелеуç районĕ)
Петропавловка  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 222 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453881, ОКАТО кочĕ — 80241835004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Çĕнĕ Казанковка
Çĕнĕ Казанковка — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 225 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453864, ОКАТО кочĕ — 80241835003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Петров Николай Петрович (филолог)
Петров Николай Петрович (19.1.1929, Тусай ялĕ, Красноармейски районĕ, Чăваш АССР çур. — 29.11.2008) — чĕлхе тĕпчевçи, филологи ăслăхĕсен тухтăрĕ (1982), профессор, Чăваш наци академийĕн академикĕ (1996), Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕ (1993).
Кун-çулĕ
Николай Петров 1929 çулхи кăрлачăн 19-мĕшĕнче халĕ Чăваш Енĕн Красноармейски районне кĕрекен Тусай ялĕнче çуралнă.
1947—1951 çулсенче Николай Петров Чăваш патшалăх педагогика институчĕнче вĕреннĕ. Чăваш кĕнеке издательствинче редакторта (1952—1955), Чăваш ăслăхпа тĕпчев институчĕнче (1958—1972) ĕçленĕ.
Чăваш патшалăх И. Н. Ульянов ячĕллĕ университечĕнче чăваш чĕлхине вĕрентнĕ (1972), стилистика кафедрин ертӳçи (1989—1998) пулнă. 1985—1986 çулсенче София университечĕнче чăваш чĕлхине вĕрентнĕ, Пĕтĕм тĕнчери пăлхарçăсен иккĕмĕш конгресĕн ĕçне хутшăннă. Хальхи вăхăтра Чăваш патшалăх И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика университечĕнче чăваш чĕлхи кафедринче вăй хунă.
Николай Петров чăваш литература чĕлхин историйĕпе стилистикине, терминологийĕпе лексикографине тĕпченĕ. 170 ытла ăслăх ĕçне пичетленĕ.
2008 çулхи чӳкĕн 29-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Ăсчахсем, алфавитпа Категори:Чăваш чĕлхин тĕпчевçисем Категори:1929 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 19-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2008 çулта вилнисем‎ Категори:Чӳкĕн 29-мĕшĕнче вилнисем
Утă, 9
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Теччĕ районĕ
Тутарстанăн Теччĕ районĕ (Тетюшский район, Тәтеш районы) — Тутарстан районĕ, республикăн кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă. Администраци Теччĕ хулинче вырнаçнă.
Халӑх йышӗ
Халӑх йышӗ:
Каçăсем
Категори:Тутарстан районĕсем
Тĕн
thumb|360px| thumb|Тĕрлĕ ĕненӳсен паллисем Тĕн, — çынăн Турăпа хутшăну йĕркине палăртакан тăн вырăнлăхĕ.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Тĕнсем
Хурапха
Хурапха, — Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен виçĕ ял Шупашкар уесĕн Воскресенск улăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 ял Сĕнтĕрвăрри районне, 1939 çулхи пуш уйăхĕн 17 хыççăн Октябрьски районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн каллех Сĕнтĕрвăрри районне, 1962 çулхи раштавăн 20 хыççăн вара Çĕрпӳ районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Сĕнтĕрвăрри районне кĕрет.
Максимов-Кошкинский Иоаким Степанович
Максимов-Кошкинский Иоаким Степанович, (1893 çулхи авăн уйăхĕн 14-мĕшĕ, Тутарстанăн Теччĕ районĕнчи Кăнна Кушки ялĕ - 1975 çулхи çурла уйăхĕн 30-мĕшĕ, Мускавра вилнĕ, Шупашкарта пытарнă) — «Чăвашкино» студин йĕркелевçи, режиссёрĕ, актёр, драматург, киносценарист, çыравçă, тăлмач.
СССР ÇП пайташĕ (1934 ç.), Чăваш АССР халăх артисчĕ (1933 ç.), РСФСР ӳнер тава тивĕçлĕ ĕçченĕ, ЧАССР ӳнер тава тивĕçлĕ ĕçченĕ.
Ленин орденне, Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденне тивĕçнĕ.
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче, Хусанти ӳнер училищинче вĕреннĕ. Иоаким Степанович чăваш театрĕпе киностудине йĕркелекенсенчен пĕри.
1918-1919 çулсенче Хусанта, 1920 çулта Шупашкарта пĕрремĕш спектакльсене лартнă. 1926-1932 çулсенче 7 илемлĕ тата документлă кинохайлав ӳкернĕ. 1932 çултанпа вăл каллех Чăваш патшалăх академи театрĕн ертӳçи вырăнне йышăннă.
Пултарулăх ĕçĕсем
Иоаким Степанович çак пьесăсене çырнă: «Хум» (1924), «Сатурпа Илем» (1933), «Атăл кĕввисем» (1933), «К. Иванов» (1950), «Çĕмĕрт çеçки çурăлсан» (1950), «Урнă самана» (1958).
Вăл 10 ытла кĕнеке çырса кăларнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Чăваш режиссёрĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш артисчĕсем Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕсем Категори:Пайăр çынсем: Чăваш Ен Категори:1893 çулта çуралнисем Категори:Авăнăн 14-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:1975 çулта вилнисем Категори:Çурлан 30-мĕшĕнче вилнисем Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем Категори:Пайăр çынсем:Чăвашкино Категори:Чăвашран тухнă кинематографистсем
Теччĕ
Теччĕ (Täteş, Тәтеш, Тăмтуçи — авалхи çăлкуçсенчен), — Тутарстанри хула (1781 çултанпа), Теччĕ районĕн администраци вырнаçнă вырăнĕ. н Хула Атăл хĕрринче, Хусантан 180 çухрăмра вырнаçнă.
Этимологи
Вырăс çул çырăвĕсенче асăннă "Темтюзи" ят пăлхар-чăваш чĕлхинчен тухнă, пулас. Пăлхарсем Темтюзи ларакан çырана хăйсен чĕлхипе " тăм ту çийĕ", " тăм ту çи" е кĕскен "тăмтуç" тенĕ. Вара çав сăмах кăшт улшăнса вырăссен "темтюзи"-йĕ пулса тăнă, каярах "Темтюзи" ятран " Тетюши" ят пулса кайнă. Кун çинчен "Сувар" хаçатăн 19(801) номерĕнче вулама пулать.
Кунçул
Теччĕ Атăлçи чăваш-пăлхарсен чи авалхи хулисенчен пĕри. Ăна Аслă Пăлхарпа пĕр вăхăтрах никĕсленĕ теме пулать. Аслă Пăлхар Атăл шывĕн сулахай çыранĕнче, шыв юххинчен аяккарах сарăлса ларнă. Теччĕ вара ăна хирĕç, Атăлăн сылтăм çыранĕнче, çӳллĕ вырăнта.
Халăх йышĕ
Категори:Тутарстан Категори:Хуласем
Максимов Николай Николаевич
Максимов Николай Николаевич (6.1.1944 çур.) — чăваш çыравçи (прозаик тата публицист), паллă журналист, пĕрлĕх ĕçлевçи, СССР ЖП пайташĕ (1970), СССР ÇП пайташĕ (1982).
Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1994).
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:1944 çулта çуралнисем Категори:Кăрлачăн 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР çыравçисем
Л
Лл, — кириллица çинче никĕсленекен алфавитăн, чăваш алфавитĕнчи вун пиллĕкмĕш саспалли. Унăн ячĕ — «лă». Вырăс çырулăхĕнчен илнĕ. Кивĕ чăваш çырулăхĕн палăкĕсенче те усă курнă. Çĕнĕ чăваш çырулăхне 1871 çулта И.Я.Яковлев кĕртнĕ.
Лл саспалли чăваш сăмахĕсен пур позицийĕсенче те тĕл пулать: лав, калав, вăл.
Категори:Саспаллисем
Паллă ячĕ
Паллă ячĕ, — япалан, ĕçĕн, паллăн паллине пĕлтерекен пуплев пайĕ. Ыйтăвĕ — мĕнле? (кăвак, шурă, пысăк, çăмăл, çемçе, кĕске, ăшăх, сӳрĕк, тачка, кивĕ, лайăх, хаяр). Предложенире определени, обстоятельство, сказуемăй пулать.
Чăваш чĕлхинче паллă ячĕ япала ячĕпе те, глаголпа та нимĕнле морфологи паллисĕрех (аффикс хушăнмасăрах) çыхăнать. Паллă ячĕсен танлаштару степенĕсем пур, вĕсем япалан е ĕçĕн пахалăх виçине пĕлтереççĕ:
Япала е ĕç пахалăхĕ вăйлине (вăйлă степень пĕлтерĕшне) чăваш чĕлхинче синтаксис мелĕпе те кăтартаççĕ: тĕп степеньри паллă ячĕ умне чи, чăн, питĕ, шутсăр, çав тери, калама çук, тĕлĕнмелле тата ытти сăмахсене лартаççĕ (питĕ пысăк, шутсăр самăр, çав тери капăр). Япалан пахалăхĕ вăйлине фонетика мелĕпе те кăтартма май пур. Ун пек чух паллă ячĕн пĕрремĕш сыпăкри уçă сассине вăрăммăн тăсса калаççĕ: пы-ы-сăк, йы-ы-вăр, хи-и-тре тата ыттисем те.
Япала ячĕсен пекех, паллă ячĕсен те палăрту категорийĕ пур, вăл сăмах тĕпĕ çумне -и тата -скер аффикссем хушăннипе пулать (хĕрли, пысăкки, пысăкскер, сарлаки, кăн-кăвакки). Çак аффикссене йышăннă паллă ячĕсем ытларах япала ячĕсем хыççăн тăраççĕ, вĕсем пуплеве перекетлĕрех йĕркелеме — пĕр япала ятнех пуплевре икĕ хут калассинчен хăтарма — пулăшаççĕ. Палăрту аффиксĕсене йышăннă паллă ячĕсем вĕçленеççĕ.
Уçă сасăпа пĕтекен паллă ячĕсем çум-не -и аффикс хушăннă чух морфемăсен чиккинче тĕрлĕ улшăнусем (пĕр уçă сасă тухса ӳкни, хупă сасă вăрăмланни) пулса иртеççĕ: кĕске + и > кĕски, шупка + и > шупки, кăвак + и > кăвакки, çутă + и > çутти, кивĕ + и > кивви.
И, ӳ сасăсемпе пĕтекен паллă ячĕсем (вĕри, хĕрху) палăрту аффиксĕсене йышăнасшăн мар.
Паллă ячĕ çумне -ăн (-ĕн), -чĕ (-ччĕ) аффикссем хушăнаççĕ:
Вуламалли
Категори:Пуплев пайĕсем
Левтина Марье
right|Левтина МарьеЛевтина Марье (паспортра — Нестерова Алевтина Никитична, 1945 çулхи çурла уйăхĕн 22-мĕшĕ, Хурапха ялĕ, Сĕнтĕрвăрри районĕ, Чăваш АССР çур.) — чăваш сăвăçи, драматургĕ, публицисчĕ.
2001 çултанпа Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕнче.
1988 çулта Аслă Октябăре 70 çул çитнĕ ятне халалланă Пĕтĕм союзăн иккĕмĕш халăх пултарулăх фестивалĕн лауреачĕ пулнă. 1991 çулта Мускавра иртнĕ Пĕтĕм тĕнчери пĕрремĕш йăпанупа выляв программисене ертсе пыракансемпе исполнительсен конкурсĕн лауреачĕ пулнă.
"Соцсоревнованиĕн çĕнтерӳçи" паллине, хисеп хутне тивĕçлĕ пулнă.
Пурнăçĕ
1945 çулхи çурла уйăхĕн 22 Чăваш Енĕн Сĕнтĕрвăрри районĕнчи Хурапха ялĕнче çуралнă.
Чăваш Республикин культурăпа çутĕç училищинче вĕренсе тухнă.
Пултару ĕçĕсем
Хăйĕн пĕрремĕш "Алина" пьесине 1956 çулта, 4 класра, çырнă. Вăл вăхăтран унăн сăввисемпе пьесисем республикăри хаçăтсемпе журналсенче пичĕтленеççĕ. Юлашки çулсенче вăл сахал мар пьеса çырнă: «Ик айкки те тăвайкки», «Тайăлнă кукамай», «Телейпи», «Аслати авăтсан...» Çавăн пекех нумай сăвă çырнă. Унăн сăввисем çине кĕвĕçĕсем нумай юрă хывнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш сăвăçисем
Улатăрти дендрологи паркĕ
Улатăрти дендрологи паркне 1960 çулхи авăн уйăхĕнче Сăрă юханшывĕ хыçĕнчи 10 га лаптăклă пуш хирте никĕсленĕ.
Вăрмана Григорий Аниолович Сулимо-Самуйло ертсе пынă пенсионерсен ушкăнĕ лартнă. Кашни пенсонер хăй ирĕкĕпе, хăй ăсĕпе хутшăннă. Хыççăн лартнă вăрманаУлатăрти стедентсемпе шкул ачисем пăхнă.
1973 çулта дентропарк СССРăн ВДНХ дипломне тивĕçлĕ пулнă. 1978 çулта РСФСРти чи чаплă вăрмансен куравĕ-конкурсра çĕнтерӳçе тухнă.
20 çул ытла парка Григорий Аниолович Сулимо-Самуйло ертсе пынă. 1983 çулта ăна ку ĕçре Георгий Петрович Громилов улăштарнă. Георгий Громилов Г. А. Сулимо-Самуйло юлташĕ, унăн ĕçне малалла тăсаканĕ. Çапла çутçанталăка упранишĕн, 2005 çулта Георгий Громилов Улатăр хулин хисеплĕ гражданинĕ ятне тивĕçлĕ пулнă. Халĕ парк республика шайĕнче хӳтĕленекен çĕр. Унăн лаптăкĕ 238 га, унта çĕр ытла тĕрлĕ ӳсентăран ӳсет.
Категори:Улатăр
Тарханов Александр Федорович
Тарханов Александр Федорович, — совет футболисчĕ, Раççей тренерĕ. 1954 çулхи авăн уйăхĕн 6-мĕшĕнче Казахстанра çуралнă.
Раççейĕн тава тивĕçлĕ тренерĕ, спорт мастерĕ.
Çитĕнĕвĕсем
Хăйĕн карьерине Романцев Олег Ивановичпа пĕрле Красноярскри «Автомобилистра» пуçланă. СССР чемпионачĕсенче пурĕ 249 мечĕкпе вылянă, 59 гол çапса кĕртнĕ.
Çак футбол ушкăнĕсенче вылянă:
1989 çултанпа тренерта ĕçлет. 1994-1996 çулсенче Раççей пĕрлешӳллĕ футбол ушкăнĕн тренерĕ пулнă.
Лебедева Елена Алексеевна
Лебедева Елена Алексеевна, — чĕлхе тĕпчевçи, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ (1984). 1951 çулхи ака уйăхĕн 25 Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи Янтуш ялĕнче çуралнă.
Чăваш патшалăх университечĕн тюркологи кафедрин ертӳçи.
Пурнăçĕ
Çĕрпӳри иккĕмĕш номерлĕ вăтам шкулта, Чăваш патшалăх университечĕн историпе филологи факультечĕнчи чăваш уйрăмĕнче вĕреннĕ. 1974—1975 çулсенче Венгрире, Сегед университетĕнчи алтаистика кафедринче стажировкăра пулнă. 1976-1979 çулсенче СССР Ăслăлăх академийĕ çумĕнчи Чĕлхе пĕлĕвĕн институчĕн аспирантуринче вĕреннĕ.
1979—1982 çулсенче ЧНТИн чĕлхе пайĕнче ăслăлăх сотрудникĕ пулса ĕçленĕ. 1984 çулта «Чăваш чĕлхинчи пулă ячĕсем, историллĕ танлаштару тишкерĕвĕ» темăпа кандидат диссертацине хӳтĕленĕ.
1985 çултанпа Чăваш патшалăх университетĕнче ĕçлет. Студентсене тĕрĕк чĕлхисен танлаштаруллă грамматикине, чăваш чĕлхин историне вĕрентет, этнолингвистикăн ятарлă курсне те ертсе пырать.
Ламбдаизм
Ламбдаизм — историре пĕр-пĕр сасă [l] сасса куçса кайни. Термин грек чĕлхинчи λ саспалли ятĕнчен ("ламбда") пулнă.
Чăваш чĕлхинчи лабдаизм
Хăш-пĕр чăваш сăмахĕсенчи л сасă ытти тĕрĕк чĕлхисенчи ш сасăпа тӳр килет, тĕслĕхрен, чăв. кĕмĕл — тут. кöмеш, чăв. утмăл — тут. алтмыш, чăв. хĕл — тут. кыш тата ыттисем те. Ку вăл — чăваш ламбдаизмĕ. Ламбдаизăма хирĕçле пулăма (л вырăнне ш каланине) сигматизм теççĕ.
Ламбдаизм чăваш чĕлхишĕн çеç мар, монгол, тунгуз-маньчжур чĕлхисемшĕн те характерлă: чăв. чол~чул «камень» — монг. чулуу~чулун «камень» — тĕрĕк таш, чăв. çул~çол «возраст» — монг. йил~жел~жил — тĕрĕк йаш «год, возраст», чăв. тĕлĕк «сон» — маньчж. tolgin — тĕрĕк тӳш тата ыттисем те.
Ламбдаизм венгр чĕлхине кĕнĕ чăваш сăмахĕсенче те (чăв. пелче «пеленка» — венг. bölcsö «колыбель»), Атăлçи пăлхар палăкĕсенче те, финн-угр чĕлхисем йышăннă чăваш сăмахĕсенче те уçăмлă курăнать. Апла пулсан ламбдаизм та, ротацизм пекех, авалхи пулăм шутланать.
Литература
Категори:Тĕрĕк чĕлхисем Категори:Лингвистика
.vi
.vi, - АПШ Виргин утравĕсен патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:АПШ Виргин утравĕсем Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
.vn
.vn, - Вьетнам патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Вьетнам Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
.ye
.ye, - Йемен патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Йемен Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
.ws
.ws, - Самоа патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Самоа Категори:Интернет доменĕсем
.yt
.yt, - Майотт патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Майотт Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
.zm
.zm, - Замби патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Замби Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
.zw
.zw, - Зимбабве патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Зимбабве Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
.wf
.wf, - Валлис тата Футуна утравĕсен патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Валлис тата Футана утравĕсем Категори:Интернет доменĕсем
.yu
.yu, - Югослави патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ пулнă. 2003 çулхи нарăс уйăхĕнчен Серби тата Черногори усă курнă.
Каçăсем
Toppdomän
.mq
.mq, - Мартиник патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Мартиник Категори:Интернет доменĕсем
.vu
.vu, - Вануату патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Вануату Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
.bb
.bb, - Барбадос патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Барбадос Категори:Интернет доменĕсем
.mu
.mu, - Маврики патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
.bb
Каçăсем
Toppdomän
.su
.su, - СССР патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ пулнă. Халлех те, СССР пулмасан та, ăна усă кураççĕ.
.mu
Каçăсем
Категори:Маврики Категори:Интернет доменĕсем
.su
Каçăсем
Категори:СССР Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
Первомайски (Çĕрпӳ районĕ)
Первомайски — Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районне кĕрекен ял. 1940 çулхи çурла уйăхĕн 27-мĕшĕччен Кăтак ятлă пулнă.
Тавралăхĕ
Шупашкара çитмешкĕн 35 км, район центрне — Çĕрпӳне — 8 км, чукун çул станцине — 15 км. Ял Тожанарка юханшывĕн сылтăм çыранĕнче вырнаçнă.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Ялта клуб, лавкка ĕçлет. Пулăçсен урамĕ.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Çĕрпӳ уесĕн Çĕрпӳ вулăсне кĕнĕ. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Çĕрпӳ районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Çĕрпӳ районĕнчи пурăнан вырăнсем
Тшăнакан:Gaudio
If you want to contact me, you can do it in English, French, German or Spanish or a similar language :)
.as
.as, - Американ Самоа патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Американ Самоа Категори:Интернет доменĕсем
.lc
.lc, - Санта Лючия патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
.za
.za, - Кăнтăрти Африка Республики патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Каçăсем
Категори:Кăнтăрти Африка Республики Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
Лексика
Лексика (гр. lexikos «сăмах») — чĕлхере усă куракан сăмахсен йышĕ.
Лексика сăмаха тĕрлĕрен пĕлтерĕшпе калама пулать. Сăмахран, эпир «пĕтĕм халăх усă куракан лексика» тата «ятарлă лексика» теме пултаратпăр. Паллах, литература чĕлхин лексики чи анлă усă куракан сăмахсене хăй йышне кĕртет, çап вăхăтрах уйрăм çынсем анчах усă куракан сăмахсене эпир ятарлă лексика тесе палăртатпăр. Лексика пĕр-пĕр писатель усă курнă сăмахсен йышне те пĕлтерет: П.Хусанкай лексики, С.Шавли лексики, С.Элкер лексики тата ыттисем те.
Лексикăна лексикологире те, семасиологире те, ономасиологире те вĕренеççĕ. Сăмахсен йышне пуплев пайĕсене пайласа пăхса тухасси морфологире пулса пырать. Лексика тӳрремĕнех обществăра пулса пыракан пулăмсене палăртать: çĕнĕ пулăмсене сăнарлама çĕнĕ сăмахсем çуралаççĕ е малтан усă курнă сăмахсене çĕнĕ пĕлтерĕш парса усă кураççĕ. Терминсем те çав шутах кĕреççĕ. Малтан термин шайĕнче çӳренĕ сăмах кайрантарах пурте усă куракан сăмахсен шутне кĕрсе каять: ана, катман, шит, тӳтрешке, йăран.
Литература чĕлхин лексикипе юнашарах диалект (е вырăнти калаçусен) лексики пуррине палăртаççĕ. Вырăнти калаçу сăмахĕсемпе çыравçăсемпе сăвăçсем хăйсен произведенисенче те анлă усă кураççĕ. Акă Илпек Микулайĕн «Хура çăкăр» романĕнче çакăн пек диалектизмсене курма пулать: амитке, тӳлем, ситрет, луша, шатлăх, тӳсе, хăнтармак тата ытти те.
Лексика — уçă система тата çав вăхăтрах питĕ куçăмлă. Хăш-пĕр кивĕ сăмахсем чĕлхерсн тухса пыраççĕ, çĕннисем чĕлхене кĕрсе сăмахсен йышне хунатаççĕ. Чĕлхене çĕнĕрен кĕнĕ сăмахсем сăмах тăваслăх моделĕпе килешуллĕн пулса пыраççĕ, е вĕсене ют чĕлхерен çав хальлĕнех илме пултараççĕ: виски, офицер, мулла, пилот, космонавт тата ыттисем те. Çĕнĕ сăмахсем чĕлхене питĕ хăвăрт кĕме пултараççĕ: Уйăхпи, Сывлăмпи, Çăлтăрпи, Илемпи. Анчах та сăмахсем чĕлхерен тӳрех тухса ӳкмеççĕ, вĕсем малтан сайра усă куракан сăмахсен йышне лекеççĕ, унтан историзмсемпе архаизмсем пулса кайса чĕлхере чылай вăхăт хушши упранаççĕ, кайран пачах çухалаççĕ. Сăмахран, хăрт — вăрçă пуртти, айпăлта — çурма çаврака пуртă сăмахсем истори темипе çырнă илемлĕ произведенисенче кăна тĕл пулаççĕ; ант «тупа», хуç «хĕрес» сăмахсем чĕлхерен тухса ӳкнĕ тесен те юрать. Кивелнĕ сăмахсем çĕнĕрен вăй илсе чĕлхене каллех тулли пĕлтерĕшпе кĕме пултараççĕ: тăлмач «куçаруçă», хурав «ответ», несĕл «ăру, йăх» тата ыттисем те.
Чĕлхери сăмахсен йышне словарьсем палăртаççĕ, анчах та нихăш чĕлхере те сăмахсене пĕр çĕре пухнă пĕр пĕтĕмĕшле словарь çук.
Литература
Категори:Лингвистика
Левитская Лия Сергеевна
Левитская Лия Сергеевна (1931 çул, чӳк уйăхĕн 23-мĕшĕ — 2009 çул, юпан 2-мĕшĕ, Мускав) — чăваш чĕлхин тĕпчевçи, тюрколог, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ, Раççей Ăслăлăх академийĕ çумĕнчи Чĕлхе пĕлĕвĕн институчĕнчи тĕрĕк чĕлхисен секторĕн ĕçченĕ.
Пурнăçĕ
Лия Сергеевна 1931 çулхи чӳк уйăхĕн 23-мĕшĕнче Мускавра çуралнă.
Мускаври патшалăх университечĕнче, СССР Ăслăлăх академийĕ çумĕнчи пĕлĕвĕн институчĕнчи аспирантурăра вĕреннĕ. 1966 çулта «Чăваш чĕлхин историллĕ фонетики» темăпа кандидат диссертацине хӳтĕленĕ.
Лия Левитская çырнă «Чăваш чĕлхин историллĕ морфологийĕ» (Историческая морфология чувашского языка. М., 1976) тĕпчев те пысăк пĕлтерĕшлĕ, вăл паян кунччен те историллĕ грамматика проблемисем çинчен çырнă чи лайăх ĕçсенчен пĕри шутланать. Кунта пĕрремĕш хут чăваш чĕлхин сăмах пулăвĕпе сăмах улшăнăвĕн аффикссемпе формисен историйĕ çинчен туллин çырса кăтартнă, чылай ыйтăва çĕнĕлле пăхса хакланă.
Лия Левитская чăваш лексикин историйĕпе этимологине тĕпчесе ăслăх ĕçĕсене çырать.
Э.В.Севортянăн тĕрĕк чĕлхисен словарьне кăларас ĕçе те хастаррăн хутшăннă. (Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на гласные. М., 1974 (ЭСТЯ); ЭСТЯ на букву «Б». М., 1978; ЭСТЯ на буквы «В», «Г», «Д». М., 1980). Авторĕ çĕре кăрсен çак словарĕн тепĕр томĕн яваплă редакторĕн ĕçĕсене туса пынă (ЭСТЯ на буквы «Ж», «Ж,», «Й». М., 1989). 1997 çулта тухнă черетлĕ томăн авторĕсенчен пĕри пулнă (ЭСТЯ на буквы «К,», «К». М., 1997).
Лия Сергеевна 2009 çулхи юпан 2-мĕшĕнче çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.
Каçăсем
Категори:Тюркологсем, алфавитпа Категори:Мускав ăсчахĕсем Категори:МПУ филологи факультетĕнче вĕренсе тухнисем Категори:Ховань çăвине пытарнисем
Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем
Штраусс Рихард
thumb|250px|Рихард Штраус, Макс Либерманн ӳкернĕ сăнӳкерчĕк Рихард Штраусс (ним.: Richard Strauss), — нимĕç кĕвĕçи. 1864 çулхи çĕртме уйăхĕн 11-мĕшĕнче Бавари патшалăхĕнчи (халĕ Германине кĕрекен Бавари ятлă федераллă çĕр) çуралнă. 1949 çулхи авăн уйăхĕн 8-мĕшĕнче Гармиш-Патенкирхен хулинче вилнĕ.
Пурнăçĕ
Рихард Штраусс ашшĕ те кĕвĕ кĕвелекен çын пулнă, Мюнхен хулинчи Бавари патшалăх опера театрĕн пĕрремĕш валторнист вырăнĕнче ĕçленĕ. Ывăлне вăл кĕвĕлес ăсталăх енĕпе лайăх пĕлӳ пама тăрăшнă.
Ултă çула çитсен Рихард хăйĕн пĕрремĕш кĕввине çырнă. Вăл вăхăтранпа вăл 80 çул ытла хăйĕн пурнăçне кĕвĕ кĕвелес ĕçе панă.
Каçăсем
Штраусс çырнă ĕçĕсем хронологи тăрăх
Категори:Нимĕç кĕвĕçисем Категори:Мусăкçăсем, алфавитпа
Малышев Юрий Александрович
Малышев Юрий Александрович (1943, чӳк, 27, Канаш хула — 1984, çурла, 20, Канаш хула) — раççей сăвăçи.
СССР ÇП пайташĕ (1979).
Биографи
1943 çулхи чӳк уйăхĕн 27-мĕшĕнче Канаш хулинче çуралнă.
Канаш чукун çул училищинче, Чăваш патшалăх университетĕнче пĕлӳ пухнă. Инженер-технолог, вĕрентӳçĕ пулса ĕçленĕ.
1984 çулхи çурла уйăхĕн 20-мĕшĕнче тăван çĕртех çĕре кĕнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Пичетленсе тухнă кĕнекесем:
Каçăсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:СССР сăвăçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Чăваш Енĕн çыравçисем Категори:1943 çулта çуралнисем Категори:Чӳкĕн 27-мĕшĕнче çуралнисем Категори:Çурлан 20-мĕшĕнче вилнисем Категори:1984 çулта вилнисем
Netscape
thumb|Браузерăн 8-мĕш версийĕ Netscape, — Netscape Communications Corporation малтан тума пуçланă браузерсен йышĕ. Каярахпа вăл компанине AOL укçа парса илнĕ. Халĕ ку браузера AOL кăларать, Mozilla Firefox браузер çинче никĕсленет. 8-мĕш версирен пуçласа ку браузер Microsoft Windows çинче анчах ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Gecko çинче никĕсленекен браузерсем Категори:Браузерсем
Флодден патĕнчи çапăçу
Флодден патĕнчи çапăçу, — Итали вăрçисен тапхăрне кĕрекен Англипе Шотланди хушшинчи çапăçу. Çапăçăва Шотланди çарĕ выляса янă.
Вăрçă умĕн
Генриха VIII акăлчан патши 1513 çулта Францине тапăнса кĕнĕ хыççăн Шотланди авалхи килĕшĕве пула ăна хирĕç вăрçа тухнă. 1513 çулхи çурла уйăхĕн 22-мĕшĕнче Иаков IV патша ертсе пынипе Шотландин пысăк çарĕ Англи чикки урлă каçнă. Хăш-пĕрисем шутланă тăрăх вăл çарта 60 пин патнелле çын пулнă.
Шотланди çарĕ чикĕ хĕрринчи Норхэм, Уарк, Форд, Итал замоксене питĕ хăвăрт тытса илнĕ, анчах та тăшман çĕрĕсем ăшне ытлашшиех кĕрсе каясшăн пулман. Иаков IV Франци умĕнче килĕшĕве тытни çинчен пĕлтересшĕн пулнă пулас, пысăк вăрçа пуçласшăн пулман. Анчах та акăлчансем урăхла шутланă пулнă. Генриха VIII Францине каяс умĕн çурçĕр енчи чиккисене пултаруллă Сурей графне, Томас Говарда шанса хăварнă пулнă. Çумăрлă сăнталăк тăнă пулсан та, Томас Говард кĕске хушăра чылай халăх пухма ĕлкĕрнĕ, вĕсемпе шотландсене хирĕç тухнă.
Çапăçу пĕлтерĕшĕ
Ку çапăçура выляса яни Шотландине Итали вăрçинчен самайлăха кăларнă. Иаков IV вилнĕ хыççăн, çĕнĕ патша Иаков V çитĕнсе çитменни пирки Шотландире хирĕçӳсем пуçланнă.
Акăлчан çарĕсен пĕлтерĕшĕ вăйлă ӳснĕ. Ăна пулах Генриха VIII Европăра ыттисене пăхăнмасăр анлăн хăйĕн политикине ертсе пынă.
Категори:Шотланди çапăçăвĕсем Категори:Англи çапăçăвĕсем
Малов Аркадий Васильевич
Малов Аркадий Васильевич (1928 çулхи ака уйăхĕн 26-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Мăн Тукташ ялĕ — 1995 çулхи ака уйăхĕн 25-мĕшĕ, Шупашкар) — чăваш сăвăçи, тăлмач
Пурнăçĕ
1928 çулхи ака уйăхĕн 26-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Мăн Тукташ ялĕнче çуралнă.
Çĕмĕрле районĕнчи Хутар вăтам шкулĕнче, Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче пĕлӳ пухнă.
Кӗнеке издательствин редакторĕ, «Ялав» журналăн яваплă секретарĕ, «Тăван Атăл» тĕп редакторĕ, Литфонд уполномоченнăйĕ тата «Тăван Атăл» журналăн критикăпа публицистика пайĕн редакторĕ вырăнĕсенче ĕçленĕ.
1995 çулхи ака уйăхĕн 25-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Ĕçĕсем
Сăввисем хаçат-журналта кун çути курнă.
Куçарусем:
Л. Толстойăн «Вăрçăпа лăпкăлăх» романне куçарса пĕтереймен.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР тăлмачĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Пайăр çынсем:Элĕк районĕ Категори:1928 çулта çуралнисем Категори:Акан 26-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1995 çулта вилнисем Категори:Акан 25-мĕшĕнче вилнисем
Акира Куросава
thumb|200px|Акира Куросава
Акира Куросава (黒澤明), — япун кинорежиссёрĕ, продюсерĕ, сценари çыраканĕ, паллă режиссёрсенчен пĕри. 1910 çулхи пуш уйăхĕн 23-мĕшĕнче Японири Токио хулинче çуралнă. 1998 çулхи авăн уйăхĕн 6-мĕшĕнче çавăнтах вилнĕ.
Пурнăçĕ
Исамупа Сима Куросавасен çĕмьинче Акира чи кĕçĕн ачи пулнă. Хăйĕн ачаллăхĕнчех вăл ӳнерпе кăсăкланнине асăрханă, ăна кайран, çитĕнсен, «Досюся» ятлă Хĕвеланăç евĕрлĕ ӳкерме вĕрентекен шкулта анлăлатнă. Ăсталăхĕ унăн пысăк пулнă, «Сейбуцу» ятлă ӳкерчĕкне 1928 çулта «Ника Экзибишин» куравра вырнаçтарнă. Колледжа кĕреймен пирки, вăл кинора хăйĕн çулне тупас тенĕ. Малтан чапа тухнă «Фото кемикл лабораториз» киностудире ĕçлекен Кадзиро Ямамото (Kajiro Yamamoto) режиссёр пулăшаканĕ пулнă.
Çичĕ çул ăна пулăшса ĕçленĕ хыççăн вăл пĕрремĕш «Дзюдо ăсти» (Sugata Sanshiro, 1943) кинокартинăна ӳкерме май тупнă. Ун валли сценарине те хăйех çырнă. Кинокартина XIX ĕмĕрте дзюдо епле аталанни çинчен каласа панă пулнă. Ун хыççăн вăл тепĕр вунă кинокартина ӳкернĕ. Вĕсен шутĕнче: «Чи хитрисем» (Ichiban utsukushiku, 1944), «Дзюдо ăсти II» (Zoku Sugata Sanshiro, 1945) тата «Усĕр Пирĕшти» (Yoidore tenshi, 1948). Ку Тосиро Мифуне çамрăк актёрпа пĕрле хатĕрленĕ пĕрремĕш ĕçĕ пулнă.
1950 çулта «Расёмона» (Rashômon) (кинокартинăра Тосиро Мифуне тата Такеси Симура вылянă) ӳкернĕ хыççăн ун чапĕ пĕтĕм тĕнчипе сарăлнă.
Таджикистан
Таджикистан (Тоҷикистон) — Тĕп Азири республика, малтан СССР патшалăхне кĕнĕ. Хĕвелтухăç енче Китайпа, çурçĕрпе хĕвеланăç енче Кăркăсстанпа тата Ӳспекстанпа, кăнтăр енче Афганистанпа юнашар вырнаçнă. Çĕрĕсем тинĕс хĕррине тухмаççĕ.
Истори
Хальхи Таджикистан территоринчи пĕрремĕш патшалăхсем — пирĕн эрăччен йĕркеленнĕ Бактри тата Сăкăт.
Саманидсем (892—999)
Саманидсем — Вăтам Азире тата Иранра 819—999 çулсенче тăрăмра пулнă династи.
Каçăсем
* Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем
Исет (юханшыв)
Исеть  —  Раççей территоринчи, Урал тăрăхĕнчи юханшыв. Свердловск, Курган, Тĕмен облаçĕсем территорипе юхать. пуçласа Тобол юханшыва  юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 606 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 58,9 пин км2. .
thumb|left|Исет Екатеринбург патĕнче.
Тĕп юпписем: Миасс, Теча, Синара. Исет çинче Екатеринбург, Каменск-Уральски, Катайск, Далматово, Шадринск хулисем вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Свердлов облаçĕн юханшывĕсем Категори:Курган облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тĕмен облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тобол юпписем
Поствайкин Евграф Михайлович
Поствайкин Евграф Михайлович (1944 çулхи ака уйăхĕн 10-мĕшĕнче Пернянгаши ялĕ, Туçи Мари районĕ, Мари АССР çур.) — мари çыравçи.
1990 çултанпа СССР ÇП пайташĕ.
Пурнăçĕ
Поствайкин Евграф 1944 çулхи ака уйăхĕн 10-мĕшĕнче Мари АССР Туçи Мари районĕнчи Пернянгаши ялĕнче çуралнă.
Йошкор-Ола политехника институтĕнче вĕреннĕ. Тăван республикăн ял хуçалăхĕн тĕрлĕ предприятийĕсенче инженер пулса ĕçленĕ. 1969 çултанпа Шупашкар ГЭСне хăпартнă çĕре хутшăнма тытăннă. Унтанпа çавăнта хăйĕн вăйне хурать, Çĕнĕ Шупашкар хулинче пурăнать.
Пултару ĕçĕсем
Унăн пĕтĕмпе 6 кĕнеке тухнă:
Челепи
Челепи (Челябинск) — Раççейри хула, Челепи облаçĕн тĕп хули. Хула Урал сăрчĕсен хĕвелтухăç енче, Екатеринбургран 210 çухрăм кăнтăралла вырнаçнă. Хула Миасс юханшыв хĕрринче ларать.
Челябин хула округӗ хула округӗ, хула таврашӗнчи пайлану. "Челябинск хули" (районсен йышне кӗмен) администраципе территори единиципе танлашать.
Хула Уралпа Ҫӗпӗрӗн геологи чиккинче, Российӑн азиатла пайӗнче, Урал тӑвӗсен хӗвелтухӑҫ тайлӑмӗнче, Миассӑн (Тобол бассейнӗ) Икӗ ҫыранӗнче вырнаҫнӑ. 1736 ҫулта крепость пек никӗсленнӗ ЧЕЛЯБИНСК XIX ӗмӗр тӗлне Уралти суту-илӳ центрӗсенчен пӗри пулса тӑнӑ, 1892 ҫулта Мускавпа чугун ҫул ҫыхӑнӑвӗ пуҫланнӑранпа пӗтӗм Российӑпа ӗмӗр вӗҫнелле. Челябинскра промышленноҫ предприятийӗсене активлӑн тунӑ май, малтанхи пилӗкҫуллӑхсенче, унтан Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи вӑхӑтӗнче заводсене эвакуациленӗ май, хула ССР СОЮЗӖНЧИ промышленноҫ центрӗсенчен пӗри пулса тӑчӗ. Танксемпе ытти боевой машинӑсем туса кӑларнине, ҫавӑн пекех ҫӗнтерӳшӗн пурте пысӑк доклад тунине пула Челябинска "ӗҫ паттӑрлӑхӗн Хули" патшалӑх ятне панӑ, хулана вара пурте пӗлекен "Танкоград"ят панӑ.
1990-мӗшпе 2000-мӗш ҫулсенче экономикӑри кӑткӑс лару-тӑрӑва пула хулара чылай производство пурӑнма пӑрахнӑ. 2020-мӗш ҫул пуҫланнӑ тӗле челябинск экологи ыйтӑвӗсем пысӑк, сӑмахран, сывлӑша куллен тенӗ пекех варалаҫҫӗ, ҫакӑ халӑх ҫӗршывӑн ытти регионӗсене куҫнин сӑлтавӗсенчен пӗри пулса тӑрать. Челябинск ҫавӑн пекех хуҫалӑхпа экономика сферисенче, тикӗтленӗ обществӑллӑ транспортра тата ҫул-йӗр сечӗн чи ҫӳллӗ пахалӑхӗнче мар, хула хӑтлӑхӗпе архитектура сӑн-сӑпачӗн проблеминче те палӑракан йывӑрлӑхсене тӗрӗслет. Ҫапах Та Челябинск Уралти промышленноҫӑн пысӑк центрӗсенчен пӗри, унта промышленноҫ муниципалитет продукчӗн 40 процентпа танлашать.
Истори
1736 çулхи авăн уйăхĕн 13-мĕшĕнче А. И. Тевкелев ку вырăнта Челепи хӳтлĕхне никĕсленĕ. XIX ĕмĕр вĕçĕччен хула питĕ пĕчĕк пулнă. Ун аталанăвĕ хула витĕр Çĕпĕртранс магистральне хывнă хыççăн пуçланнă.
Асăрхавсем
Категори:Челепи облаçĕн хулисем
Кенеш Мучи
Кенеш Мучи (паспортпа: Мальцев Геннадий Степанович, 1929 çулхи нарăсăн 10-мĕшĕ, Чăрăшкасси ялĕ, Элĕк районĕ, Чăваш АССР — 1991, раштав, 9, Шупашкар), — чăваш прозăçи, сăвăçи.
1979 çултанпа СССР ÇП пайташĕ.
Пурнăçĕ
1929 çулхи нарăсăн 10-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Чăрăшкасси ялĕнче çуралнă.
Шупашкарти вăтам ял хуçăлăх шкулĕнче, партин Ленинградри аслă шкулĕнче пĕлӳ пухнă. Чăвашрадиовĕн корреспонденчĕ, Йĕпреç районĕн хаçат редакторĕ, «Капкăн» журналăн пай ертӳçи, Çыравçăсен Пĕрлешĕвĕн пропаганда бюровĕн ертӳçи пулнă.
1991 çулхи раштавăн 9-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Кĕнекисем:
Унăн сăввисемпе лирикăллă юрăсем хывнă.
Миасс (хула)
Миасс, — Челепи облаçĕнчи хула. Хула Йĕлме сăрчĕсем çумĕнче, Миасс юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Челепирен 96 çухрăмра ларать.
Истори
XVIII ĕмĕрте Урал пурлăхĕсене вăйлă тĕпченипе усă курассине пула сăрт-ту хушшинче ĕçлесси самай аталаннă. 1770-мĕш çулсенче Тула купсисенчен тухнă Л. Лугинин Миасс юханшывĕ хĕрринче Златоуст тата Троицк тимĕр тăвакан заводсене укçа парса илнĕ хыççăн пăхăр шăратакан завод туса лартнă. Вăл çав завод валли йытнă çыру çине Екатерина II алă пуснă кун, 1773 çулхи чӳк уйăхĕн 18-мĕшĕ, хулана никĕсленĕ вăхăт шутланать.
1982 çулта хула Ӗçлĕ Хĕрлĕ Ялав орденне тивĕçнĕ.
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн хулисем
Миасс (юханшыв)
Миасс — Урал тăрăхĕнчи юханшыв, Исет юханшывăн сылтăм юппи.
Юханшыв тăршшĕ. Çăлкуçĕ Пушкăртстанра, Уралтау хребечĕн хĕвелтухăç енче вырнаçнă. Бассейн лаптăкĕ, Исете юхса кĕнĕ çĕрте вăтамран пĕр çеккунтра шыв юхать.
Тĕп юпписем: Атлян, Ман Киалим, Бишкуль, Зюзелга, Биргильда..
Пăхăнманлăх кунĕ
Пăхăнманлăх кунĕ, — чи пысăк уявсенчен пĕри. Ку куна патшалăх ытти патшалăхран уйрăлнине, е ытти патшалăх пусмăрĕнчен тухнине халалласа уявлаççĕ.
Миасс (юханшыв)
Миасс юханшыв хĕрринче Миасс, Челепи хулисем вырнаçнă.
Пăхăнманлăх кунĕ
Ку уява çак патшалĕхсенче уявлаççĕ:
Миасс (юханшыв)
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Курган облаçĕн юханшывĕсем Категори:Исеть юпписем
Пăхăнманлăх кунĕ
Категори:Уявсем
Independence Day День независимости
Малгай Иван Григорьевич
Малгай Иван Григорьевич (чăн хушамачĕ Григорьев, 1911 çул, утă, 8, Первомайски ялĕ, Çĕрпӳ уесĕ, Хусан кĕперни (халĕ Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕ) — 1986 çул, кăрлач, 1, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш сăвăçи, тăлмачĕ.
1939 çултанпа ССРП ÇП пайташĕ.
Биографи
1911 çулхи утă уйăхĕн 8-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Çĕрпӳ районĕнчи Первомайски ялĕнче çуралнă.
Çĕрпӳри сакăр çул вĕренмелли шкулта пĕлӳ илнĕ. Кайран Шупашкарти строительсен техникумĕнче, Чулхулари комвузра вĕреннĕ.
«Çамрăк большевик» хаçат редакцийĕнче, радиокомитетра, «Коммунизм ялавĕ» хаçатра ĕçленĕ.
Унăн сăввисем çине композиторсем юрăсем хунă.
1986 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Шупашкарта çĕре кĕнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Сăвă-поэма чылай çырнă. 20 ытла кĕнеке кăларнă:
Асăрхавсем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Тăлмачсем, алфавитпа Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Чăваш тăлмачĕсем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Раççей тăлмачĕсем Категори:1911 çулта çуралнисем Категори:Утăн 8-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2014 çулта вилнисем Категори:Авăнăн 22-мĕшĕнче вилнисем
Чапаев Василий Иванович
Чапаев Василий Иванович, — граждан вăрçин паттăрĕ, Хĕрлĕ Çар çарпуçĕ, Пĕрремĕш тĕнче тата граждан вăрçине хутшăннă. 1887 çулхи кăрлачăн 28-мĕшĕнче малтан Шупашкар вырăнĕнче ларнă Будайка ялĕнче çуралнă пулнă.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
слева|мини|В. И. Чапаев çуралнă пӳрт. Чапаев 1887 çулхи кăрлачăн 28-мĕшĕнче (нарăс, 9) Хусан кĕпернийĕн Шупашкар уесĕнчи Будайка ялĕнче (халĕ Будайка Шупашкар хулине кĕрет), пуянах мар хресчен çемьинче çуралнă. Ашшĕ — Иван Степанович — хăш-пĕр хыпарсем тăрăх, ирçе йăхĕнчен, амăшĕ — Екатерина Семёновна — вырăс. Калас пулать, аслашшĕ, Степан Гаврилович, арăмĕ вилсен иккĕмĕш хут авланнă, çапла вара "чăваш Чапаевĕсен" йăхне пуçласа янă. Василий çемьере улттăмĕш ача пулнă.