cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шупашкар
Географи сăнлавĕ
Шупашкар хули Атăлçи сăрчӗ çинче, Шупашкар шыв усравĕ н сылтăм çыранӗ хӗррипе вырнаçнă. Пӗтӗмӗшле хула чиккин вăрăмăшӗ 83,3 çухрăмпа танлашать, çав шутра 67,0 çухрăм тип çӗрпе, 16,3 — Атăл çыранӗ хӗррипе.
Тӗп плана кура, хула лаптăкӗ 110 км² танлашать. Хула округӗн пӗтӗмӗшле лаптăкӗнчен шыв фончӗн çӗрӗсем 15,7 %, вăрман фончӗн вара 24,8 % йышăнаççӗ.
Вăхăт тăрăхĕ
Шупашкар хули МСК (Мускав вăхăчӗ) тăрăхĕнче вырнаçнă. UTC вăхăтне кура +3 сехет хушăнать.
Маларах асăннă вăхăта тата географи вăрăмлăх не кура вăтам хĕвеллӗ кăнтăр вăхăчӗ 11.51 пуçланать.
Çĕр пичĕн тытăмĕ
Геоморфлоги тĕлĕшĕнчен хула Аталçи платовĕ чиккинче тăрать. Çĕр çийĕн чăн паллисем 53 пуçласа 205 метра çити улшăнма пултараççĕ. Шупашкарта çырмаллă вырăнсем чылай. Хулан структуринче ытларах çырма рельефĕ палăрать, пĕчĕк юханшывсем те (Чебоксарка, Сугутка, Кайбулка, Кувшинка, Трусиха, Кӗçӗн Кувшинка) хулана хăйне майлă сăн кӳреççĕ. Çавна май хулара çуртсем юханшывсен чиккинче вырнаçнă. Вĕсем административлă районсем йĕркелесе кăнтăр еннелле сарăлаççĕ те (шалалла 10 çухрăм) Кӳлмек патĕнче амфитеатр евĕр пĕрлешеççĕ.
Атăл айлăмĕн сулахай çыранĕ ейӳ, çуркунне шыв илет. Сылтăм çыранĕ вара çӳллĕ, чăнкă, ăна шыв илеймест.
Хăш-пĕр вырăн сăртлă пулнипе хула районĕсене çыхăнтармашкăн кĕперсем тума тивнĕ.
Хальлĕхе хулара 5 тĕп кĕпер пур: Гагарин, Калинин, Мускав, Октябрь, Сăкăт.
Климат
Шупашкар климӑчĕ — вăтам континенталлă, ăна сивĕ çурçĕр тата нӳрлĕ атлантика сывлăш массисем йĕркелеççĕ. Кунсăр пуçне Шупашкар климӑчĕ çине Ази континенчӗ те витĕм кӳрет.
Хĕлле — сивĕ, юрлă, вăтамран 5 уйăх тăсăлать. Çулла — ăшă, хăш чух шăрăх, 3 уйăх йышăнать.
Çулталăк вăхăчĕсем улшăннă чух, çуркуннепе кĕркунне, çанталăк улшăнуллă, сывлăш температури кĕтмен çĕртен анма е хăпарма пултарать, çуркуннен иккĕмĕш çурринче юр-çумăр калăпăшĕ ӳсме, кĕр пуçламăшĕнче вара чакма пултарать. Куçăм тапхăрĕ çуркунне пĕр-икĕ уйăх, кĕркунне — икĕ уйăх йышăнать.
Шупашкар нӳрлĕх шайĕ çителĕклĕ вырăнта вырнаçнă, анчах та вăл хăвăрт улшăнать. Юр-çумăр сахал пулнăран нӳрлĕх хăвăрт пăсланать, тăтăшах çĕр типет.
Юр чӳк уйăхĕн 3-мĕш декадинче ларать те ака уйăхĕччен ирĕлмесĕр выртать, акан варринче вара пĕтĕмпех ирĕлсе пĕтет. Юр çулталăкра пурĕ 150—160 кун выртать.
Администрациллĕ пайлану
Тĕп статья: Шупашкарăн администрациллĕ пайланăвĕ
Хула виçĕ районран тытăнса тăрать: Калинин районĕ, Ленин районĕ, Мускав районĕ, ҫавӑн пекех ӑна Атăл лешьенчи çĕр тытăмĕ пӑхӑнса тӑрарть.
Шупашкара хула тăрăхĕн статусне панӑ.
Этимологи
Шупашкар тесе çыраççĕ, каланă чух Шубашкар теççĕ. Шубаш тени тĕрĕк чĕлхисенче «çарсемпе тăрăхсен енçисене» палăртнă. Вырăсла «наместник» пулать. Енçĕ çумĕнче проффессиллĕ çар çыннисем — чăвашсем — хĕсметре тăнă. Вĕсем пĕчĕк кӗсъе командирĕсем пулнă, çармăссене çар ĕçне вĕрентсе тăнă. Ун чух чăваш, тутар тата çармăс тени халăха пĕлтермен, сословине пĕлтернĕ. Сăмахĕ икĕ пайран тăрать: Шупаш тата кар (карса çирĕплетес), карман сăмахран ĕнтĕ. Шупашкар тени Субашăн тата чăваш карманĕ (крепоçĕ) тенине пĕлтерет. Унсăр пуçне Шупашкар хулине Шупаш ятлă паттăр чăваш е чăваш кнеçĕ никĕсленни çинчен каланă халап та пур.
Тепĕр тĕслĕхпе «Шупашкар» сăмаха Четай районĕнчи диалекчĕпе палăртма пулат, «Шу пош — Шыв пуçĕ» палăртат, «Кар» — сăмах карталанă хулана пĕлтерет. Чăваш сăмахлăхĕнче «Шу — Шыва» (тĕрĕксен Су) палăртать: йокан шу, шу йокки, шу армань, шу пулли, шу хĕрри тата ытти. Иккĕмĕш сăмах пайĕ «Паш, Пош — Пуçа» пĕлтерет, тĕрĕк чĕлхинче «Баш», виççĕмĕш пайĕ «Кар — Карта» сăмаха палăртат, финн-укăрсен кар сăмахĕ хулана пĕлтерет, вĕсен чĕлхинчи хуласем СыктывКар, Шурышкар, Дондыкар, Весьякар, Эбгакар, Утэмкар, Иднакар, Ижкар, КудымКар, Кукар (халь Советск хули Киров облаçĕнчи), чăваш ял ячĕсем: Шошкар, Муркар, Пушкар. "Кар е Карта" вырăс чĕлхинче: Город, Городить, Ограда, Огрождение, Огрожденный пĕлтерет,, шведссен чĕлхинче — Гард теççĕ, хăшпĕрисем кар ăмаха булгаризм тесе калаççĕ. В. Г. Егоров ăна иран сăмахĕ тесе шутлать. Ф. И. Гордеев шухăшĕпе те çакнашкалах пулать, ирансен x’ar — çĕршыв, хула сăмахĕнчен пулнă тет. Тутар варианчĕнче «Су Баш» — «юханшыв юппине» пĕлтерет, тӳррĕн куçарсан «юханшыв пуçĕ/пуçламăшĕ», çав сăмахах «Шыв Пуçĕ» е вырăнти калаçура «Шу Пош» тата «Шу Поç» пĕлтерет. Шупашкар йĕрĕ таврашĕнчи ялсен ячĕсем: Онгапось, Сятрапось и Шупоси. Аякрарах урăх чăваш ялĕсен ячĕсем: Пайтуканпуç (ерилкино), Çырмапуç (сырмапусь), Талкăшпуç (малоганькино), Ăсапуç (смолькино), Таркăнпуç (большая тархановка), ЧăллаПуç (Челно-Вершины),
ÇырмаПуç (сырмапусь), ЕршеПуç (Ершипоси), Çăлпуç (Аксарино), Шетмĕпуç (Шатьмапоси), Шупуç (Шупоси), Юнкăпуç (Юнгапоси), Юханпуçĕ (Юганпоси), Çырпуçĕ (Сирпозе), Ербаш (Ербашка; чув.Ерпаш). "В ст. о Шуматовском приходе Вы речку Ербаш (Ерпаш) произвели от йор — снег, между тем как известно, что мелкие реки у чуваш — сьырмары шузам — называются более по местности; поэтому Ер есть ни что иное, как тюркское (т. старо-чувашское) а оно же и русское яр — крутой берег — нынешн. чувашск. сьыр (а от него сьырма), а башь — татарск. башы, так что Ербаш — нынешн. чувашскому сьырма позе(ь) — голова (вершина) оврага.— Н. И. Золотницкий Письмо В. К. Магницкому, 1875 год"Шупоськар ~ Шупашкар -> Шывпуç карĕ — Город на реке «Шыв пуçĕ».
Ҫĕнĕ Шупашкар хула-спутник тата Шупашкар агломерацийĕ
Шупашкар хулин спутник пур — Çĕнĕ Шупашкар, вӗсенче пурӗпе 680 пин ытла ҫын пурнать, полицентрла агломерацине йӗркеленĕ.
Пириней çурутравĕ
Пиреней çурутравĕ (çаплах Ибери çурутравĕ) Кăнтăр-Анăç Европăри çурутрав. Йĕри-тавра Вăтаçĕр тинĕсĕ, Атлантика океанĕ тата Бискай пырĕ. Халĕ Пиреней çурутравĕнче Португали, Андорра, Гибралтар тата Испани патшалăхĕсем вырнаçнă.
1-мĕш Янаул
1-мĕш Янаул — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 113 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452800, ОКАТО кочĕ — 80460000000.
Пириней çурутравĕ
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çурутравсем Пірэнэйская паўвыспа Península Ibérica პირენეის ნახევარკუნძული Nîvgirava îber Пиринејски полуостров
Шупашкар
Театрсем
thumb|300x300пкс|Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ.
1-мĕш Янаул
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Иглай
Иглай, Iglai - Тутарстанăн Нурлат районĕнче вырнаçнă ял.
1-мĕш Янаул
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Шупашкар
Скверсем, парксем
Шупашкар XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнчех симĕс хула пулнă. Хула урамĕсенче йывăçсем нумай пулнă пулин те, ятарласа илемлетме лартнă ӳсен-тăрансем пулман. 1930 çулччен пачах та урамсене хитрелетмен.
Тӳремсем:
Иглай
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Шупашкар
Скверсем, парксем
Парксем:
Скверсем:
Тăванлă хуласем
Шупашкарăн 3 тăванлă хула:
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн хулисем *
Бейда
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем
Кĕçĕн Тутаркасси
Кĕçĕн Тутаркасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Турдаково
Турдаково, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 13 çын, çав шутра 5 арçын, 8 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Репьях Станислав
Репьях Станислав — украин сăвăçи, Чăваш Ен тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ. 1938 çулхи çу уйăхĕн 14-мĕшĕнче çуралнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Ен тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕсем Категори:Украин сăвăçисем
Моте
Моте — хунсен патши. Вăл Алтай таврашĕнче пурăнакан хун йăхĕн патшин аслă ывăлĕ пулнă. Унăн ашшĕне Тумань тесе чĕннĕ.
Кун-çулĕ
Хунсем пирĕн эрăччен III ĕмĕр вĕçĕнче, II ĕмĕр пуçламăшĕнче çĕкленме тытăннă. Моте вара çак тапхăр умĕн çуралнă. Ун чухне хунсем юэчьжсен, китай тăхăмĕсен хупăрлăвĕнче пулнă. Вĕсен чаплă çыннисен ачисене китайсем аманата илнĕ. Мотен те тăшмансем патĕнче пурăнма тивнĕ. Моте çичĕ ют патĕнче вăхăта ахаль иртермен, чĕлхине, йăли-йĕркисене çеç маар, çар меслетне те вĕреннĕ. Вунçичĕ çула çитсен, хăй юэчжсенчен мĕн кирлине вĕренсен Моте тăван халăхĕ патне тарать. Ашшĕ ăна таманпӳ (тӳменпӳ) туса хунă.
Моте хăйĕн вунпинлĕ çарне çĕнĕлле çапăçу меслечĕсене вĕрентме тытăнать. Чи кирли:
Моте патшана ларсан чи малтанах хунсенчен тухăçарах пурăнакан тунхусене ним юлмиччен çĕмĕрсе тăкать. Юлашкинчен кăнтăр енчи куçса çӳрекен йăхсене аяккалла хуса ярать. Хунсем вара Алтай таврашĕнчи чи вăйлă халăх пулса тăраççĕ. Моте патшара пурĕ 35 çул ларать. Мотене часах «Çĕрпе Тӳпе çуратнă, Хĕвелпе Уйăх суйласа лартнă хунсен Аслă Шаннуйĕ (патши)» тесе чĕнме тытăнаççĕ.
Моте хăйĕн пĕтĕм çӳршывне тата пĕчĕкрех тăрăхсемпе турханлăхсене пайланă. Еашни йăх е ăру пĕр-пĕр пайлăхра, тăрăхра тата турханлăхра пурăнмалла:е
Моте йĕркеленĕ хунсен патшалăхĕнче кашни арçын çар çынни шутланнă. Вĕсем шăхăракан çĕмренпе те, çунакан çĕмренпе те питĕ тĕл пеме пултарнă.
Моте çарĕ çав вăхăтра 300 пинрен те иртнĕ. Çарĕ тăватă пайран пуçтарăннă. Пĕр çарĕ шурă утли (урхамахĕсем пурте шурă), иккĕмĕшĕ — хăла утли, виççĕмĕш — çăлтăр хушка утли, тăваттăмĕш çарĕ — хура утли.
Пирĕн эрăччен 195 çулта Моте тапăнса килнипе Китай империйĕ ним юлми саланса каясси патне çитет. Гаоцзу император вилет, унăн арăмĕ регентша пулса юлать. Моте ăна качча илсе пĕтĕм Китай империне хăй аллипе тытса тăрас пирки шухăшлать.
Пирĕн эрăччен 177 çулта Моте çарĕсем Амадарьяпа Сырдарья тăрăхне, Бактри çĕршывне, Тянь-шань таврашне çĕнтерсе илнĕ те усун, ука, канскунь, цвюеше (чăваш) тата кăпчăк йăхĕсене хăйсен патшалăхне кĕртнĕ. Çав тапхăртан пуçласа Моте патшалăхĕ пĕтĕм Вăтам Азире хуçа пулса тăнă. Ун чикки тухăçри Маньчжури, кăнтăрта Китайри Хуанхэ юханшывĕ, çурçĕрте Енисей юханшывĕ таран çитнĕ. Анăçра вара хунсен çĕршывĕн чикки Каспи тинĕсĕ таран пулнă.
Моте пĕрлештернĕ хунсем 24 пысăк ушкăна (йăха) кĕнĕ. Чи чапла йăхсем виççĕ: куянсем (хуян), çӳйписем (сюйбу) тата ланьсем чечек. Моте хăй куян йăхĕнчен пулнă.
Çăлкуçсем
Категори:Хунсем
Челепи облаçĕ
Челепи облаçĕ — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ, Урал Федераци тăрăхне кĕрет. Тĕп хули — Челепи. Облаçе йĕркеленĕ.
Çурçĕрте Свердловск, тухăçра Курган, кăнтăрта Оренбург облаçĕпе, анăç ĕнче Пушкăрт Республикипе, кăнтăр-тухăçĕнче Казахстанпа чикĕ тытать.
Тавралăхĕ
Челяба облаçĕ — Уралăн кăнтăр пайĕ.
Челепи облаçĕн çĕр лаптăкĕ — Çурçĕртен кăнтăралла çитме —. Анăçран тухăçалла —.
Халăхĕ
Челепи облаçĕ пурăнакан йышĕпе (3.6 млн. çынна çитеть) Урал тăрăхĕнче 3-мĕш, Раççейре 9-мĕш вырăн йышăнать (2005).
2002 çулта ирттернĕ халăх çыравĕпе облаçре наци тĕслĕхĕ çакăн пек:
Çĕр пичĕ (рельефĕ)
Челепи облаçĕн çĕр пичĕ тĕрлĕ евĕрлĕ. Вăл миллион çул хушши улшăнса аталаннă. Облаç çĕрĕ айлăм, сăрт тата çӳллĕшлĕ ту хырçа чылай.
Радиоаци вараланăвĕ
«Маяк» тупăш пĕрлешĕвĕ радиохастар материалĕсене хатерлес енĕпе раççейĕн калăплă тĕпĕ пулса тăрать. Çак пĕрлешӳ Коль, Çĕнĕ Воронеж тата Белояр атомлă станцисем валли хатĕр çунăклă япала тăвать, çаплах атăмлă шывай киммисен тĕшĕллĕ çунăк япалалăхне йӳнеçтерет.
Челепи облаçĕн радиохастар тасамарлăхĕ пирки калаçăва темиçе хут та тапратнă, анчах та "Химкомбинат «Маяк»" çав тери стратегиллĕ кирлĕ пулнипе çак лару-тăрăва ниепле те улăштарайман.
Халĕ «Маяк» химкомбинат районĕ (Озёрск хули), экспертсен тишкерĕвĕпе, планета çинчи радиациллĕ чи хăрушă вырăн шутланать. Пурăнакан халăх çак ĕç-хĕле çапла палăртать: Урала тĕнчери радиохастар каяш купи туса хунă.
Чăваш Енĕн театрĕсем
Чăваш Енĕн театрĕсем —
Каçăсем
Категори:Театрсем Категори:Чăваш Ен
Нарспи (опера)
Нарспи — К. В. Ивановăн пĕр ятлă поэмипе хайланă чăваш опери. Сюжет аталанăвĕпе çак опера психологиллĕ мусăк драми шутланать.
Опера кун-çулĕ
«Нарспи» оперине Григорий Хирбю темиçе çул хушши хатĕрленĕ. Либреттăна композитор хăйех тăван текстне çывăх усă курса çырнă.
Каçăсем
Категори:Чăваш опери Категори:Чăваш культури Категори:Нарспи
Хуçа
Хуçа:
Кардык
Кардык — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики территорипе юхать. Шур Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Айтуган (Мелеуç районĕ)
Айтуган  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 99 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453866, ОКАТО кочĕ — 80241850002.
Аширов Сейткасим
Аширов Сейткасим — ( 07-30), Кăнтăр-Анăç фронтăн 5-мĕш танк çарĕн 8-мĕш кавалери корпусĕн 112-мĕш Пушкăрт кавалери дивизин 294-мĕш кавалери полкĕн эскадрон командирĕ, сержант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24.
Кардык
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем
Айтуган (Мелеуç районĕ)
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ
Кăпас
Кăпас, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Харис, Ренат
Харис Ренат — тутар сăвăçи, Тутарстан халăх сăвăçи, Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (2002). 1941 çулта Чĕмпĕр облаçĕнчи Чăнлă районĕнче çуралнă.
Ӗçĕсем
Сăвăсемпе поэмăсем çырать. Халăхсем хушшинчи туслăх ун ĕçĕсенче самай пысăк вырăн йышăнать.
Каçăсем
Категори:Тутар сăвăçисем Категори:Тутарстан халăх сăвăçи Категори:Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ
Кайттан
Кайттан, Gaitan Гайтанкино - Тутарстанăн Нурлат районĕнче вырнаçнă ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
1830 – 48 арçын.; 1841 – 134 çын.; 1857 – 581; 1897 – 978; 1989 – 456 çын. (чăвашсем – 78%, вырăссем – 21%); 2002 – 458 çын. (чăвашсем, вырăссем )
Каçăсем
Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем
Кивĕ Курдым
Кивĕ Курдым — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 994 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452842, ОКАТО кочĕ — 80250845000.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Пĕлтерĕш
Пĕлтерĕш — семиотикăра:  тепĕр объектпа паллă тăвăнакан, улшăнакан, репрезентациленекен объект: малтанхи объектне паллă теççĕ, çапла вара. хайхи икĕ объект хушшинче, семиозис прцесĕ пулнă майăн, паллăтăваслăх-паллăтăвăнаслăх хутшăнăвĕсем йĕкеленеççĕ
Çăлкуç
Категори:Семантика Категори:Пĕлтерĕш
Вангыр
Вангыр — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Косью юханшывăн сулахай çыранĕпе, 171 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 112 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
ВикиЗнание
ВикиЗнание — ирĕк кăмăллă автоор коллективĕн ĕçĕпе пуçтарнакан, вики технологипе, пурин валли те ирĕклĕ универсаллă вырăсла энциклопеди. 2009 çулхи çу уйăхĕ тĕлне энциклопедире 112 пине яхăн статья пулнă.
Проект кун-çулĕ
«ВикиЗнание» проекта никĕслекен, унăн харпăрçи тата веб-ăсти Андрей Вовк пулать. Малтанах Андрей Вовк Википедин вырăс уйрăмĕн пĕрремĕш хутшăнаканĕсенчен пĕри пулнă, анчах та пĕррехинче вăл хăйĕн пайăр универсаллă альтернативлă энциклопедине тăвас проекта пуçлать.
Каçăсем
Категори:Вики-проектсем Категори:Рунет Категори:Вырăс энциклопедисем Категори:Раççей энциклопедисем Категори:Универсаллă энциклопедисем Категори:Онлайн энциклопедисем Категори:MediaWiki движок проекчĕсем Категори:2003 çулта уçăлнисем Категори:Википеди кун-çулĕ
Пярну
мини|Пәрнуның пилотсыз видео 2022 Пярну (эст. Pärnu), — Эстонин кăнтăр-анăçра вырнаçнă хули. Хула курорт, порт шутланать.
Географи
Пярну Эстонин тĕп курорчĕ. Балтика тинĕсĕ хĕрриннче, Пярну юханшыв тинĕсе юхса кĕрекен çĕрте вырнаçнă. Хула витĕр Ригăран Таллина каякан çул иртет. Хула урлă тата тепĕр юханшыв, Сауга, Пярну юппи юхать. Рига заливĕн çурçĕр пайĕнче вăрăм та хитре, хăйăрлă пляж пур. Ку вырăна Пярну заливĕ теççĕ. Заливра Кихну ятлă пĕчĕк утрав пур. 1838 çулта кунта пĕрремĕш пансионатсем тума тытăннă.
Таллина çитме — 120 çм майлă, Ригăна — 190 çм яхăн.
Истори
Ку пурăнмалли вырăна Тевтон орденĕ 1251 çулта никĕсленĕ. Ганза лига шутне кĕнĕ. Ливон вăрçи хыççăн Швеци аллине куçнă, Çурçĕр вăрçи хыççăн, Ништадт килĕшĕвĕ тарăх 1710 çулта Раççей империне лекнĕ, Пернов ят панă. Кунта Ганнибал Абрам Петрович, А.С.Пушкинăн ватă аслашшĕ, Аслă Петр патша юлташĕ пурăннă. Перновра Ганнибал пурăннине Давид Самойлов сăвăç поэма çырнă. Çакăн хыççăн 200 çул хушши хулара лăпкă пурнăç иртнĕ. Пярну Балтика тинĕсĕнчи вырăссен порчĕсенчен пĕри пулса тăнă, XVIII ĕмĕрте ун урлă тавара Ревель (Таллин) портĕнчен нумайрах туртарнă. 1843 çулта Пярну хӳтĕленнĕ хула пулма пăрахнă, хула курорт еннеле аталанма пуçланă.
Каçăсем
Категори:Эстони хулисем
Чăваш Ишек
Чăваш Ишек — Чăваш Енĕн Патăрьел районĕнчи ял.
Тавралăхĕ
Патăрьелтен 12 çухрăмра çурçĕрелле вырнаçнă. Ялпа юнашар Ыхра Çырми юханшывĕ иртет.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
1868-мĕш çулта ялта 48 кил пулнă, вĕсенче 118 арçынпа 151 хĕрарăм пурăннă.
Истори
Яла Шупашкар ялĕнчи Ишек лĕнчи çынсем никĕсленĕ теççĕ. Яла 17-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче хĕсмет чăвашĕсемпе тутарĕсем никĕсленĕ. 1930-мĕш çулсенчен ялта чăвашсепе тутарсем пурăннă, каярах тутарсем урăх çĕре куçса кайнă. 1911-мĕш çулта Чăваш Ишекĕнче 94 кил, Тутар Ишекĕнче 13 кил пулнă.
1920 çулхи çурла уйăхĕн 3 Пăва уесне, ун хыççăн вара Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕртнĕ. 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-пе 1927 çулчен Патăръел уесне кĕнĕ. Ку пĕтĕм вăхатра ял çак пайланăвсен Патăръел вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Мăн Патăръел районне кĕнĕ. 1935 çулхи çу уйăхĕн 19 хыççăн Патăръел районне, 1939 çулхи нарăс уйăхĕн 22 хыççăн Чкаловски районне, 1957 çулхи чӳк уйăхĕн 20 хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем
Коровино (Пăрачкав районĕ)
Коровино, — Чăваш Енĕн Пăрачкав районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 204 çын, çав шутра 87 арçын, 117 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Пăрачкав районĕн ялĕсем
Кихну
Истори
КУнта чи малтан 3 пин çул каялла пурăнма пуçланă. Ал çырăвĕсенче пĕрремĕш хут 1386 çулта асăннă. Çынсем утрав çине Сааремаа, Муху утравĕсенчен тата Ляэнес уесĕнчен куçса килнĕ. Тахçан кунта шведсем, ливсем пурăннă.
2004 çулта утрав çинче 639 çын пурăннă (чылайăшĕ, эстонсем). Кунта тăватă ял: Лемси, Линакула, Роотсикула тата Сааре. Утрав портпа паромпа çыхăнать. Хĕлле, пăрлансан, çуранах каçма пулать. Пурăнакансем пулă тытаççĕ, ăна хатĕрлеççĕ. Кунта авалхи пурнăç йăла-йĕркисем упранса юлнă.
ЮНЕСКО 2003 çулхи чӳкĕн 7-мĕшĕнче Кихну утравне Тĕнчери пĕтĕм этемлĕхĕн культура эткерĕ шутне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Эстони утравĕсем Категори:Балтика тинĕсĕн утравĕсем
Уржум
Уржу́м (çарм. Вӳрзым) — (1796 çултанпа хула) Раççей хули, Киров облаçĕн Уржум районĕн административлă тĕпĕ, облаçĕн кăнтăр-тухăç çĕрĕнче вырнаçнă.
Халăх йышĕ — 11,5 пин çын (2005).
Евгений Онегин (опера)
Евгений Онегин (1877—1878) — Петр Ильич Чайковскин А. С. Пушкинăн пĕр ятлă сăвăллă романĕпе хайланă пултару ĕçĕ.
Уржум
Хулан кун-çулĕ
Пĕрремĕш хут Уржум çинчен асăнни XVI ĕмĕрĕн варринелле пулать, ун чух Уржум мари йăхĕн хули шутланнă. Çармăссен, тутар феодалĕсен пăлхавĕсене путармашкăн Атăл, Чулман Атăл, Нухрат шыв-çĕрĕсенче вырăс хӳтлĕх хулисене туса лартнă. Çакăн пек Уржум в 1584 çулта карман-хула пулса тăрать. XVIII ĕмĕрĕн вĕçĕнче Уржум Вятка вырăн çĕрĕсенчи 11 уес хулисенчен пĕри шутланать. 1781 çулта Уржум гербне йышăннă.
Евгений Онегин (опера)
Каçăсем
Категори:Петр Ильич Чайковскин оперисем Категори:Оперăсем, алфавитпа Категори:Вырăсла оперăсем Категори:1878 çулăн оперисем
Герат
thumb|300px|Герат
Уржум
Хулан кун-çулĕ
Уржум уесĕнче Буй тимĕр шăратакан завод, Шурма пăхар шăратакан завод, пилĕк эрех завочĕ (кĕпернере 14 ĕçленĕ) пулнă. 1883 çулта пĕрремĕш халăх вулавăшĕ, каярах — реальнăй училище — уçăлать.
Герат
Герат, — Афганистанăн Герат провинциĕн тĕп хули. Хула патшалăхăн çурçĕр хĕвеланăç енче, Герируд юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Тинĕс шайĕнче 925 метр çӳллĕшĕнче ларать.
Уржум
Паллă вырăнĕсем
Хулара, районра этеплĕхĕн, историн, археологин 70 палăкĕ вырнаçнă, чи палли -Таса Троица Соборĕн ансамблĕ.
Каркала
Каркала — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Уязы №2448 юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Уржум
Каçăсем
Категори:Раççей хулисем
Герат
thumb|right|Хула цитаделĕ thumb|
Каркала
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Герат
Истори
Тимуридсен вăхăчĕнче хула самай аталанса çитнĕ. Ку вăхатра туса лартнă хăш-пĕр çуртсем, мечетсем пирĕн вăхăтчен те упранса юлнă. Вĕсем халĕ культура палăкĕсем шутланаççĕ.
1732 çулта Герата Надир ярса илнĕ. 1747 çулта хула Дуран патшалăхне кĕнĕ. Ку патшалăх XIX ĕмĕрте саланса кайсан хула никама та пăхăнми пулса тăнă. Ун хыççăн Герат хулине ярса илессишĕн Иранпа Афганистан тупăшнă. Пери Раççей пулăшнипе, тепри Великобритани пулăшнипе усă курнă. 1863 çулта Герат тĕппипех Афганистана куçнă.
Паллă çыннисем
Категори:Афганистан хулисем
Упамсар
Кун-çулĕ
1710-мĕш çулта никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн Çĕнĕ Малыкла районĕ Категори:Чĕмпĕр облаçĕн чăваш ялĕсем
Игнатьева Валентина Ивановна
thumb|Игнатьева Валентина Ивановна Игнатьева Валентина Ивановна, (1956 çулхи юпа уйăхĕн 12-мĕшĕ, Çавалкас ялĕ, Вăрнар районĕ, Чăваш Ен çур.) — чăваш ăсчахĕ, педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕ (1998), доцент (2000).
Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1956 çулхи юпа уйăхĕн 12-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи Çавалкас ялĕнче çуралнă.
Канашри педагогика училищинчен (1976), Чăваш патшалăх педагогика институчĕн пуçламăш шкул учителĕсен хатĕрлекен факультетĕнчен (1980) вĕренсе тухнă. Аслă пĕлӳ илнĕ хыççăн пуçламăш шкул вĕрентекенĕ пулса 11 çул ĕçленĕ, çав шутра 9 çул Шупашкарти 43-мĕш вăтам шкулта вырăсла калаçакан ачасене чăваш чĕлхине вĕрентнĕ. 1991 çулта В.И. Игнатьевăна Республикăри вĕрентекенсен пĕлĕвне ӳстерекен института чĕнеççĕ, кунта вăл 2 çул хушши аслă преподавательте ĕçлет. 1993-1994 вĕренӳ çулĕнчен пуçласа Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче вăй хурать: малтан чăваш чĕлхипе литература кафедрин аслă преподавателĕ, каярахпа — чăваш чĕлхи кафедрин доценчĕ. Ӗçленĕ хушăрах аспирантурăра вĕренет, 1998 çулта «Развитие чувашской устной речи учащихся школ с многонациональным составом (обучение грамматической стороне говорения на начальном этапе)» темăпа кандидат диссертацине хӳтĕленĕ.
2001-2004 çулсенче чăваш чĕлхи кафедрин пуçлăхĕнче вăй хурать, 2004 çултанпа çĕнĕрен йĕркеленнĕ чăваш чĕлхине вĕрентес меслетлĕх кафедрине ертсе пырать.
Тĕпчев ĕçĕсем:
В.И. Игнатьевăн тĕпчев ĕçĕсен тĕп теми — чăваш чĕлхине иккĕмĕш чĕлхе евĕр вĕрентмелли ĕç меслетлĕхĕ. Çак темăпа вăл 15 çул ытла ĕçлет, çав хушăра учительсемпе шкул ачисем валли 30 ĕçе яхăн пичетлесе кăларнă.
Шкул кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш ăсчахĕсем
Серб Википедийĕ
Се́рб Википе́дийĕ (Српска Википедиjа/Srpska Vikipedija) — Википедин серб чĕлхилле уйрăмĕ. 2003 çулхи нарăсăн 16-мĕшĕнче уçăлнă.
Серб Википедине Серб-Хорват Википединчен уйăрмалла, вăл унăн тураче шутланать.
2009 çулхи чӳк, 20 100 000 статья пулнă, кăнтăр славян чĕлхисен уйрăмĕсен чи пысăкки.
Уйрăмлăхĕсем
Серб Википединче текста урăхлатас система пур, ун пекки (Фонд Викимедиа проекчĕсем хушшинче) китай википединче кăна. Кирек епле статьяна тĕрлĕ вариантпа — кириллицăпа тата латиницăпа пăхма пулать, çакăн пекех икĕ çырупа Сербире тата Черногорире усă кураççĕ.
Кун-çулĕ
thumb|150px|Web Fest 2009 парне Сербири чи паха вĕрентӳ сайчĕ категорире 2003 çулхи нарăç, 16, хорват тата босни уйрăмĕсемпе пĕрлех, никĕсленĕ. Пуç питне акăлчанран сербла 2003 çулхи акан 22-мĕшĕнче куçарнă.
Çав çулăн авăн уйăхĕнчех Никола Смоленский тĕп статьясене хайлать, юпа уйăхĕнче Svet kompjutera журнал Википеди пирки унăн статьине пичетлет. Çакăн хыççăн çĕнĕ хутшăнакансем килеççĕ. Кĕçех Серб уйрăмĕ серб-хорват уйрăмĕнчен иртсе каять.
2007 çулхи çурла, 23 Серб Википедийĕ 50 пин статья чиккинчен каçать. 2005 çулхи нарăс, 15 пуçласа эрнере пĕрре Белградра Серб Википедине хутшăнакансен тĕлпулăвĕсем иртеççĕ.
Каçăсем
Категори:Серб чĕлхи Категори:Википеди уйрăмĕсем Категори:2003 çулта уçăлнисем
Йĕкер
Йĕкĕр — Самар облаçĕнчи Клевлĕ районĕн ялĕ. Ялта вăтам шкул, почта уйрăмĕ, сбербанк уйрăмĕ пур. Пронино чукун çул станцийĕпе юнашар вырнаçнă.
Паллă янташсем
Категори:Самар облаçĕнчи Клевлĕ районĕн ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем
Эндр (департамент)
Эндр (франц. Côtes-d'Armor) — Францин тĕп районĕн çурçĕр енче вырнаçнă, Тĕп регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 36. Администрациĕ Тулуза хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 231,14 пин (1999) çын.
Географи
Департамент лаптăкĕ 6 791 км² танлашать. Департамент урлă Эндр юханшыв юхать.
Департамент шутне 4 округ, 26 кантон тата 247 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Эндр — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Берри провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Эндр юханшывран пулса кайнă.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
Чăваш Енĕн хулисен ят-йышĕ
Чăваш Енĕн хулисем —
Шупашкар, Канаш, Çĕнĕ Шупашкар, Çĕмĕрле, Етĕрне, Куславкка, Çĕрпӳ, Улатăр.
Биткалы
Биткалы — Раççей территоринчи юханшыв. Челепи облаçĕ] территорипе юхать. Куса юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Куса юпписем
Ачу-Елга
Ачу-Елга — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 71 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452842, ОКАТО кочĕ — 80250845002.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Татăшла районĕ
Вань-Ю
Вань-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Макариха юханшывăн сылтăм çыранĕпе 86 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 39 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Диспрозий
thumb|left
Истори
1986-мĕш çулта П. Э. Лекок де Буабодран гольми çĕрĕнче спектроскопи анализĕпе тупнă. 1906-мĕш çулта Ж. Урбэн таса металл уйăрнă.
Ячĕ пулни
Грекла δυσπροσιτος — тупма йывăр.
Нарăс, 9
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Аптăрахман (Элмет районĕ)
Аптăрахман, Abdrahman — Тутарстанăн Элмет районĕнчи ял.
Иван Яковлев (опера)
Иван Яковлев — А. Васильев хатĕрлесе кăтартнă чăваш опери.
Эндр тата Луара
Эндр тата Луара (франц. Indre-et-Loire) — Францин Тĕп регионне кĕрекен департамент. Департамент номерĕ 37. Администрациĕ Тур хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 554 пин (1999) çын.
Иван Яковлев (опера)
Каçăсем
Категори:Чăваш опери Категори:Чăваш культури
Аптăрахман (Элмет районĕ)
Кун-çулĕ
1747 çулта никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Элмет районĕн ялĕсем
Эндр тата Луара
Истори
Эндр тата Луара — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Турень провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ.
Категори:Франци департаменчĕсем
Прокопьев
Прокопьев — вырăс Прокоп ятĕнчен пулса кайнă хушамат.
Паллă çынсем:
Категори:Хушаматсем
Кăмăркасси
Кăмăркасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Шупашкара çитме 45 км, райцентра çити 20 км, ч. ç. станцине — 45 км.
Кунçулĕ
1929 çулта «Красная звезда» колхоза йĕркелесе янă.
Асăрхавсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Ющенко Олекса Якович
Ющенко Олекса — украин сăвăçи. 1914 çулта çуралнă, 1988 çулта çĕре кĕнĕ.
1940 çултанпа СССР ÇП членĕ. Чăваш АССРĕн татва тивĕçлĕ культура ĕçченĕ.
Кун-çулĕ
Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçиччен Черниговра тухакан «Çамрăк коммунар» («Молодой коммунар») хаçатăн литературăпа ӳнер пайĕнче ĕçленĕ. 1939 çулта вăл В. Услипе паллашнă, унпа пĕрле Çеçпĕл Мишши пирки материал пухма пуçланă. Çав вăхăтрах вăл тăрăшнипе «Çамрăк коммунар» хаçатра Çеçпĕл Мишши çуралнăранпа 40 çул çитнине халалласа ятарлă литература страници пичетленсе тухнă.
Юлашки вăхăтра вăл Çеçпĕл Мишши ятне асра хăварассипе чылай ĕçленĕ.
Ӗçĕсем
Ача-пăча валли çырнă кĕнекесем:
1952 çулта Кейӳ хулинче Çеçпĕл Мишшин «Стальная вера» кĕнеки тухнă. Куçараканĕ Ющенко Олекса пулнă.
Категори:Украин сăвăçисем Категори:Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕсем
Ашурков Никита Егорович
Ашурков Никита Егорович — ( 15-06), 1-мĕш Украина фрончĕн 3-мĕш гварди çарĕн 87-мĕш уйрăм гварди йывăр танк полкĕн танк командирĕ,  сержант, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24.
Картыкай
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Навои Алишер
Пурнăçĕ
Алишер Навои Гиясаддин Кичкине патшалăх ĕçченĕ килĕнче çуралнă. Унăн килĕ пултаруллă çынсем пухăнакан вырăн пулнă. Çапла вара Алишер Навои исскуствăпа паллашнă. 15 çула çитнĕ çĕре вал паллă сăвăçă пулнă. Сăввисене Вăтам Азири тĕрĕк чĕлхи тата фарси çинче çырнă. Гератра, Мешхедре, Самаркандра вĕреннĕ.
Алишер Навои хăйĕн хыççăн 30 патнелле сăвă пуххи, пысăк поэмăсем, прозăсем, тата ăслăлăх çырăвĕсем хăварнă. Унăн чи паллă ĕçĕсем:
Каçăсем
Категори:Узбек сăвăçисем
Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Чагатай сăвăçисем Категори:Тĕрĕк сăвăçисем Категори:Хорасан сăвăçисем Категори:XV ĕмĕрĕн сăвăçисем Категори:Философсем, алфавитпа Категори:XV ĕмĕрĕн философĕсем Категори:Историксем, алфавитпа Категори:XV ĕмĕрĕн историкĕсем Категори:XV ĕмĕрĕн сифисем Категори:Тимуридсен культури Категори:Тимурид эпохин сăвăçисем Категори:Пайăр çынсем:Герат Категори:Пайăр çынсем:Хорасан *
Шешкенер
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернин Чикмĕ уесĕн Сунтăр вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Шупашкар районĕн ялĕсем
Пиреней çурутравĕ
thumb|400px|Пиренеи çур утравĕ Пиренеи çур утравĕ (çаплах Ибери çурутравĕ) Кăнтăр-Анăç Европăри çурутрав. Йĕри-тавра Вăтаçĕр тинĕсĕ, Атлантика океанĕ тата Бискай пырĕ. Халĕ Пиреней çур утравĕнче Португали, Андорра, Гибралтар тата Испани патшалăхĕсем вырнаçнă.
Çавăн пекех пăхăр
Категори:Çурутравсем
Бискай кӳлмекĕ
Бискай кӳлмекĕ (исп. Golfo de Vizcaya, фр. Golfe de Gascogne) — Атлантика океанĕн пайĕ, Испанин çурçĕр енче, Францирен анăç енче, Галисипе Бретань хушшинче сарăлса ларать.
Лаптăкĕ 200 пин çм2 яхăн, тăршшĕ 400 çм., тарăнăшĕ 5100 м таран. Бискай пырне Луарăпа Гаронна шывĕсем юхаса кĕреççĕ. Ку тăрăхра час-часах тăвăллă çил тухать.
Шывĕсенче сардина, кăмпала, устрицă тинĕс пуянлăхĕсем чылай.
Ячĕ Бискайя баск провинцинчен пулнă.
Асăрхавсем
Категори:Атлантика океанĕн кӳлмекĕсем Категори:Испани кӳлмекĕсем Категори:Франци кӳлмекĕсем
Йӳтеркасси
Йӳтеркасси, — Чăваш Республикин Муркаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Ваня-Иоль
Ваня-Иоль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 428 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 22 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Мăн Арша
Мăн Арша — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Челепи облаçĕ территорипе юхать. (Юханшыв) юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 56 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Ай пуçĕнчен вăрричен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шурă Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Челепи облаçĕн юханшывĕсем Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ай юпписем
Касимов (хула)
thumb|right|Касимов хулине чысласа çапнă 2003 çулхи 10 тенкĕ. right|230px|thumb|[[Юханшыв вокзалĕ]] Каси́мов (Касыйм, Qasıym), (Ханкирмән, Xankirmən) — Кисан облаçĕн (Раççей) хули, Окан сулахай çыранĕнче вырнаçнă, Касимов районĕн административлă тĕпĕ.
Халăх йышĕ — 34,5 пин çын (2006).
Каçăсем
Категори:Касимов ханлăхĕ Категори:Кисан облаçĕ Категори:Ока çинчи хуласем *
Кисан облаçĕн Шацк районĕ
Ша́цк райо́нĕ — Кисан облаçĕн (Раççей) кăнтăр-тухăçĕнчи районĕ. Административлă тĕпĕ — Шацк хули.
Тавралăхĕ
Çĕр-шыв лаптăкĕ —2400 çм2. Район çурçĕр енче Сасовпа Чучка районĕсемпе, анăçĕнче — Шиловпа Сарай районĕсемпе, кăнтăрĕнче — Тамбовпа Пенза облаçĕсемпе, тухăçĕнче — Мордва Республикипе чикĕленет.
Тĕп шывĕсем — Цна, Выша, Шача, Вокша, Кермиç, Аза.
2 шывуправĕ - Борква Цна çинче тата Затон Выша çинче. Чи калăп кӳлли - Ореховое.
Халăх йышĕ, район тытăмĕ
Районта 29,2 пин çын, çав шутра хула никĕсĕпе 7 пине яхăн çын пурăнать. Пурĕпе 131 пурăну вырăнĕ.
Кун-çулĕ
Шацк енĕ Кисан çĕрĕн кăнтăр-тухăç пайĕнче вырнаçнă пулнă. Çавăнпа та XVI ĕмĕрте кунта хӳтĕлев çурт-йĕр нумай пулнă, XVI ĕмĕр-XVII ĕмĕр ĕмĕрсенче Мăн заскă йĕрĕнчи Шацк заскă йĕрне туса хунă.
1779çултанпа Шацк Тамбов кĕперни шутĕнче. 1923 çулта Шацк уесĕ Кисан кĕпернине кĕрет. 1925 çулта уеса салатаççĕ те Сасов уесĕ çумне хушаççĕ.
1929 çулта Шацк районе йĕркелеççĕ. Хальхи муниципаллă йĕркеленӳлĕхĕн территорине Кисан облĕçтăвкомĕн 1977 çулхи пушăн 29-мĕшĕнчи 65-мĕш №-лĕ йышăнăвĕпе палăртнă.
Транспорт
Район витĕр федераллă тата облаç шайлĕ Мускав — Самар, Тамбов — Шацк, Шацк — Касимов автомагистральсем хывнă.
Категори:Кисан облаçĕн районĕсем
Диван (литература)
Диван — Малти тата Вăтам Азири классикăллă литературăра пĕр автор сăввисен пуххи. Сăвăсенче çырнă çулне лартман, сăвăсене ятсем паман. Классикăлă сăвă хывассинче бейт питĕ час шухăша пĕтĕмлетнĕ пирки сăвăсен пĕрремĕш йĕркине çавăн пекех сăвва палăртмашкăн усă курма пулмасть. Çырса илнĕ чухне çав сăвăсен бейчĕсене вырăнепе пĕр-пĕринпе улăштарма пултарнă.
Çав. пекех
Категори:Сăвăсем
Категори:Поэтика жанрĕсем Категори:Персле литература Категори:Турци литератури Категори:Азербайджан литератури
Прокопьев Николай Алексеевич
Прокопьев Николай Алексеевич — чăваш сăвăçи. 1932 çулхи нарăсăн 1-мĕшĕнче Елчĕк районĕнчи Çĕнĕ Пăва ялĕнче çуралнă. 1983 çулхи пушăн 21-мĕшĕнче вилнĕ.
Кун-çулĕ
Канаш педагогика институтĕнче вĕреннĕ. Шкулта ĕçленĕ, ачасене чăваш, вырăс тата нимĕç чĕлхисене вĕрентнĕ. Елчĕк район хаçачĕн редакцийĕнче вăй хунă.
Ӗçĕсем
Категори:Чăваш сăвăçисем
Каунас
Каунас (лит. Kaunas) — Литва хули, Каунас районĕн тĕпĕ. Вилия (лит. Neris) шывĕ Немана (Нямунас, лит. Nemunas) юхса кĕнĕ çĕрте вырнаçнă. Лаптăкĕ 157 çм².
Халăхĕ
1989 çулта 418 087 çын, 2001 шутлавĕпе — 381 300 çын, 2004 — 368 917 çын пурăннă.
Истори
Пĕрремĕш хут 1361 çулта асăннă. Литва пикĕ Аслă Витовт хулана 1408 çулта Магдебург прависене панă. 1842 çулта Ковень кĕперни тĕп хули. 1920—1940 çулсенче Литва Республикин «вăхăтлăх тĕп хули».
Каçăсем
Категори:Литва хулисем
Хир Çырми (юханшыв)
Хир Çырми - Пăлан сылтăм юппи. Тури Чакă патĕнче пуçланса Анат Чакă патĕнче Пăлана юхса кĕрет.Патăръел районĕ тăрăх юхать.
Ермолаев
Ермолаев — вырăс Ермолай ятĕнчен пулнă хушамат.
Паллă çынсем:
Категори:Хушаматсем
Юра
Пĕлтерĕшĕсем:
ВАЗ-21099
thumb|right|250px|ВАЗ-21099 ВАЗ-21099 - тăваттă алăклă седан (кузов тĕсĕ) автомобиль. ВАЗ-21099 1990-2004 çулсенче Тольятти (АвтоВАЗ), Луцк (ЛуАЗ) тата Запорожье (АвтоЗАЗ) хулисенче кăларнă.
Урăх ятсем : Спутник, Lada Forma, Lada Samara.
Каçăсем
Категори:ВАЗ Категори:Раççей автомашинисем
Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada-Vaz Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Łada Samara Lada Samara Lada Samara Лада Самара Lada Samara Lada Samara
Афгани
Афгани, — Афганистан валюти. 1926 çулта кабул рупиĕ вырăнне йышăннă. Хут укçасен номиналĕсем: 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500 тата 1 000 афгани.
ISO 4217 тăрăх унăн кочĕ AFN.
Категори:Афганистан Категори:Валютăсем
Упамсар (Çĕнĕ Малыкла районĕ)
Упамсар —Çĕнĕ Малыкла районĕн ялĕ.
Бургынбаш
Бургынбаш — Пушкăрт Республикин Татăшла районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 137 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Упамсар (Çĕнĕ Малыкла районĕ)
Г.Ф.Юмартăн "Упамсар" сăвви
• 2
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн Чĕмпĕр облаçĕн Çĕнĕ Малыкла районĕн ялĕсем
Бургынбаш
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Изер (департамент)
Географи
Департамент лаптăкĕ 7 431 км² танлашать. Департамент урлă Изер юханшыв юхать.
Департамент шутне 3 округ, 58 кантон тата 533 коммуна кĕреççĕ.
Истори
Изер — 1790 çулхи пуш уйăхĕнче пулса иртнĕ Францин Аслă революциĕ вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. Дофине провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ Изер юханшывран пулса кайнă.
Малтан департамента уйăрса панă çĕре икĕ хутчен кĕскетнĕ. Пĕрремĕш хут 1852 çулта, иккĕмĕш хут — 1967 çулта.
Каçăсем
Категори:Франци департаменчĕсем
ЧППУн чăваш филологи факультечĕ
Чăваш филологи факультечĕ, — И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕн факультечĕ.
Педагогика университетĕнче чăваш филологи факультетне хамăр халăхăн мухтавлă çутавçи И.Я. Яковлев çуралнăранпа 150 çул çитнине халалласа аслă шкулăн 1998 çулхи пуш уйăхĕн 27-мĕшĕнчи йышăнăвĕпе килĕшӳллĕн 1998 çулхи çу уйăхĕн 1-мĕшĕнче уçнă. Çавна май «чăваш чĕлхипе литература» специальноçа вĕренекен студентсене историпе филологи факультетĕнчен кăларса çĕнĕрен уçăлакан факультета куçарнă.
Факультет деканĕ пулма чăваш чĕлхипе литература кафедрин доцентне Александр Иванович Мефодьева çирĕплетнĕ. Çак ыйтупа аслă шкул ректорĕ Г.С. Сидоров 1998 çулхи ака уйăхĕн 20-мĕшĕнче 88-мĕш приказ кăларнă. Факультетăн иккĕмĕш деканĕ – филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ Евдокия Александровна Андреева доцент. Вăл çак ĕçе 2004 çулхи ака уйăхĕнче пуçăннă.
Студентсем
Чăваш филологи факультечĕн кăнтăрлахи уйрăмне çулсеренех 50 çын, куçăн мар уйрăмне 25 çын вĕренме илеççĕ. 1998 çулта факультетран 54 çамрăк вĕренсе тухнă, вĕсенчен 3-шĕ хĕрлĕ диплом илнĕ. 1999 çулта 56 çынран 9-шĕ, 2000 çулта 51 çынран 8-шĕ, 2001 çулта 51 çынран 6-шĕ, 2002 çулта 60 çынран 13-шĕ, 2003 çулта 54 çынран 8-шĕ, 2004 çулта 38 çынран 7-шĕ, 2005 çулта 44 çынран 5-шĕ, 2006 çулта 46 çынран 10-шĕ хĕрлĕ дипломсене тивĕçнĕ.
2002 çулта куçăн мар уйрăмра пĕрремĕш кăларăм пулнă. Вĕренсе тухнă 32 çынран 23-шĕ комплекслă экзаменсене «4» тата «5» паллăсемпе тытнă, диплом ĕçĕсене пурте питĕ лайăх паллăсемпе хӳтĕленĕ, пĕр çын хĕрлĕ диплом илме тивĕçлĕ пулнă. 2003 çулта куçăн мар уйрăмран вĕренсе тухнă 32 çынран 2-шĕ, 2004 çулта 40 çынран 2-шĕ хĕрлĕ дипломсем илнĕ.
Хальхи вăхăтра факультетăн кăнтăрлахи уйрăмĕнче 224, куçăн мар уйрăмĕнче 137 çын вĕренет. Çав шутра республика тулашĕнчен килнисем 30-ăн, тӳлесе вĕренекенсем 10-ăн.
Вĕрентӳçĕсем
Педагогика институтĕнче вăл уçăлнă 1930 çултан пуçласах студентсене чăваш чĕлхипе литературине пултаруллă та ăста ăсчахсем вĕрентнĕ. Малтанхи тапхăрта пĕтĕмĕшле чĕлхе пĕлĕвĕ тата чăваш чĕлхи диалектологийĕ енĕпе Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренсе пĕлӳ илнĕ Тимофей Матвеев лекцисем вуланă. Каярахпа кунта И.Я. Яковлев шкулĕнчен вĕренсе тухнă филологи ăслăлăхĕсен докторĕсем В.Г. Егоровпа С.П. Горский профессорсем, СССР педагогика ăслăлăхĕсен академийĕн член-корреспонденчĕ, филологи наукисен докторĕ М.Я. Сироткин профессор, филологи ăслăлăхĕсен докторĕ М.Ф. Чернов профессор,  И.И. Одюков профессор, И.П. Павлов, С.П. Юшков, В.Я. Канюков, А.С. Канюкова доцентсем тата ыт. те вăй хунă. Хальхи вăхăтра педуниверситетри чăваш чĕлхипе литература тата чăваш чĕлхине вĕрентес меслетлĕх кафедрисенче пурĕ 19 çын ĕçлет. Çав шутра профессор - ăслăлăх докторĕсем - 3, доцент - ăслăлăх кандидачĕсем - 11, ăслăлăх степенĕсĕр доцент - 1, ăслăлăх кандидачĕсем - 2, аслă вĕрентӳçĕ - 3, вĕрентӳçĕсем - 2. Степеньлĕ преподавательсен йышĕ 84 процент шутланать. Çав шутра - филологи ăслăлăхĕсен докторĕсем Л.П. Сергеев, Н.П. Петров, Н.П. Метин профессорсем, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕсем А.Е. Горшков, А.И. Мефодьев,  Е.А. Андреева, Е.А. Лебедева доцентсем тата  Т.В. Денисова, А.Д. Ахвандерова, И.Г. Яковлева аслă вĕрентӳçĕсем, В.В. Павлов вĕрентӳçĕ, педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕсем З.С. Антонова, В.И. Игнатьева, Т.В. Артемьева, Г.Ф. Брусова доцентсем тата ыттисем те.
Факультет валли ăслăлăхпа педагогика кадрĕсене, тĕпрен илсен, чăваш чĕлхипе литература кафедрисем çумĕнче уçнă аспирантурăра хатĕрлеççĕ. Юлашки çулсенче 8 аспирант кандидат диссертацине хӳтĕленĕ. Хальхи вăхăтра аспирантурăра 5 çын вĕренет. Вĕсен ăслăлăх ертӳçисем — филологи наукисен докторĕсем Л.П. Сергеев, Н.П. Петров тата П.Н. Метин.
Педагогсем ăслăлăхпа тĕпчев ĕçне хастар хутшăнаççĕ. 2000-2004 çулсенче вĕсем 47 вĕренӳ кĕнеки, 1 хрестомати, 19 вĕренӳ пособийĕ, 3 монографи кăларнă. Вĕсен пĕтĕмĕшле калăпăшĕ 489 пичет листи, тиражĕ 310450 экз.
Специальноçсемпе специализацисем
Республикăри пĕрремĕш аслă шкул 1930 çултан пуçласа паянхи куна çитиччен чăваш чĕлхипе литературин пин-пин учительне хатĕрленĕ. Кунтан вĕренсе тухнисенчен нумайăшĕ Раççей Федерацийĕн тата Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ вĕрентекенĕсем пулса тăнă. Хăшĕ-пĕрисем ертсе пыракан пысăк ĕçсенче вăй хунă. Сăмахран, Г.С. Сидоров республикăри Министрсен Канашĕн ертӳçин çумĕ, каярахпа педуниверситет ректорĕ пулса ĕçленĕ. М.Я. Сироткин профессор, наукăра тимленĕ вăхăтрах, республикăри Аслă Канашăн председателĕн пысăк тивĕçне пурнăçласа пынă. А.П. Айдак - Етĕрне районĕнчи çĕршывĕпе паллă «Ленинская искра» колхоз ертӳçи. Чăваш уйрăмне пĕтернисем хушшинче чаплă ăсчахсемпе ӳнер ăстисем йышлă. Тĕрлĕ çулсенче кунта чăваш халăх поэчĕсем А.Алка, В.Давыдов-Анатри, А.Галкин, халăх писателĕсем Илпек Микулайĕ, Хветĕр Уяр, Н.Терентьев, Юхма Мишши, паллă çыравçăсем Н.Дедушкин, Кăтра Мишша, Н.Чурпай, И.Тенюшев, Ю.Скворцов, В.Игнатьев, Г.Юмарт, Д.Гордеев, В.Станьял тата ыттисем пĕлӳ пухнă. Чăваш уйрăмне вĕренсе пĕтернисенчен нумайăшĕ хаçат-журнал редакцийĕсенче, культура учрежденийĕсенче ĕçлет.
Чăваш чĕлхипе литература учителĕ пулма хатĕрленекенсем тĕрлĕ тапхăрта тĕп специальноçсăр пуçне хушма специальноçсем те туяннă. Пĕр вăхăтрах вырăс е ют çĕршыв чĕлхисене вĕрентме ирĕк илнĕ. Халĕ, самана ыйтнине тивĕçтерсе, факультет çавăн патне каялла таврăнчĕ. Студентсем ку чухне «чăваш чĕлхипе литератури», «чăваш чĕлхипе литератури тата вырăс чĕлхипе литератури», «чăваш чĕлхипе литератури тата ют çĕр-шыв чĕлхи», «чăваш чĕлхипе литератури тата юриспруденци» специальноçсене вĕренеççĕ. Кунсăр пуçне вĕсем «чăваш чĕлхине вырăс шкулĕсенче вĕрентесси» специальноçа алла илеççĕ, çавăн пекех факультетра "Практика журналистики" специализаци пур.
Факультет çамрăкĕсем пултарулăх ĕçне хастар хутшăнаççĕ. Кунта студентсен фольклор ушкăнĕ (илемлĕх ертӳçи - А.З. Федоров), ташă ушкăнĕ (ертӳçи - Г.В. Игнатьева хореограф), драма кружокĕ (ертӳçи – Н.И. Степанова) пур. «Хунав» литература пĕрлешĕвĕ ĕçлет (ертӳçи - Сантăр Аксар сăвăç). Хунавçăсем хăйсем çырнă хайлавсен тăватă пуххине (1998, 2001, 2003, 2005) пичетлесе кăларчĕç.
Кафедрăсемпе лабораторисем
Факультетра виçĕ кафедра:
Категори:И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ
Бейт
Бейт, — Вăтав Азипе малти Азире усă куракан поэзи жанрĕсенчи (газель, касыда, рубай, месневи) икĕ йĕркеллĕ сăвă. Икĕ йĕрке (мисра) çине пайланать. Çав икĕ йĕркере шухăш вĕçленнĕскер пулмалла.
Сăвă калапăшĕ бейт шучĕпе шутланать.
Категори:Сăвă
Хетчбэк
thumb|right|Хетчбэк Хетчбэк - автомашинăн кузăв тĕсĕ.
Карыш
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Перĕм енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
ВАЗ-2109
Каçăсем
Категори:ВАЗ Категори:Раççей автомашинисем
Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Lada-Vaz Samara Lada Samara Lada Samara Lada Samara Łada Samara Lada Samara Lada Samara Лада Самара Lada Samara Lada Samara
Варка-Ты-Вис (Мăн Роговая юппи)
Варка-Ты-Вис — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Мăн Роговая юханшывăн сылтăм çыранĕпе 224 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кузьминское (Мелеуç районĕ)
Кузьминское  — Пушкăрт Республикин Мелеуç районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 241 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453866, ОКАТО кочĕ — 80241850003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мелеуç районĕ