cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кĕçĕн Ямаш
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 76 çын, çав шутра 38 арçын, 38 хĕрарăм пурăннă.
.lb
Категори:Ливан Категори:Интернет доменĕсем
Вăрман Енĕш
Вăрман Енĕш — Чăваш Республикин Канаш районĕнче вырнаçнă ял. Вăрнар тата Красноармейски районĕсен чиккинче ларать. Почтă индексĕ: 429313, тел.кодĕ 233XXXXX.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Вăрман Енĕшре 371 çын (191 хĕрарăм, 180 арçын) пурăнать (2006).
МОУ "Канаш районĕн Вăрман-Енĕш пуçламăш шкулĕ - ача-пăча сачĕ
Адресĕ: 429313, Чăваш Республики, Канаш районĕ, Вăрман Енĕш ялĕ, Ленин урамĕ, 1-мĕш çурт.
Вебстраници: Вăрман Енĕш шкулĕ
E-mail:'' sch_vyan@kanash.cap.ru
Люксембург Википедийĕ
Люксембург Википедийĕ (Lëtzebuergesch Wikipedia) — Википедин люксембург чĕлхиллĕ уйрăмĕ. 2004 çулхи утăн 21-мĕшĕнче никĕсленĕ.
Вăрман Енĕш
МОУ "Канаш районĕн Вăрман-Енĕш пуçламăш шкулĕ - ача-пăча сачĕ
Инçе сас:'' (8-835-33)64-3-46
Люксембург Википедийĕ
2009 çулхи утăн 24-мĕшĕнче уйрăмра 27 270 статья пулнă.
Каçăсем
Категори:Википеди уйрăмĕсем Категори:Люксембург чĕлхи Категори:2004 çулта килнисем
Вăрман Енĕш
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Калăпăш
Моль калăпăшĕ
Vm — системăн (кĕлеткен) калăпăшне V унăн япалалах шучĕ n çине пайланипе тан виçе:
Vm = V/n
Виçе: м³/mol; м³/моль
Асăрхавсем
* Категори:Физика виçисем Категори:Уçлăх
Уругвай
Географи
Уругвайран çурçĕрте Бразили, анăçра Аргентина, тухăç тата кăнтăр енчен — Атлантика океанĕ. Типçĕр çинчи чиккисен тăршшĕ — 1 564 км, тинĕс хĕррипе пыракан чиккисен тăршшĕ — 660 км. Сăртлă çĕрсем кăнтăр еннелле хулленех айлăмсене куçаççĕ.
Уругвай çыранĕсем лутра, якатса тӳрлеттернĕ пекех, лагуна евĕрлĕ.
Çутçанталăк
Климачĕ кунта субтропиклă, океанçумлă. Кăрлачри вăтам температура 22-24 °C, çĕртмере 10-12 °C. Кăнтăр çилĕсем —«памперо» — вĕрме тытăнсан, температура -5 °C таран ӳкет, юрсем çума пуçлаççĕ.
Çул хушшинчи кĕр кунĕсенчи çумăр-юр максимумĕ 1000 мм кăнтăр енче тата шалти районĕсенче пулать. Çурçĕрте тата çӳллĕ çĕрсенче çумăр-юр шайĕ 1200 мм таран çитет.
Халăхĕ
Хула çыннисен шайĕ — 88,7%. Шĕкĕр хулинче — Монтевидеора —Уругвайăн 40% халăх йышĕ.
Истори
Категори:Уругвай Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Белиз
Белиз (акăлч. Belize) — Тĕп Америкăри патшалăх, Юкатан çӳрутравĕн кăнтăр-тухăç енче вырнаçнă. 1973 çулчен Британи Гондурасĕ ят пулнă.
Географи
Белиз çурçĕрте Мексикăпа, анăçра Гватемалăпа чикĕленет. Тухăç çыранĕсене Кариб тинĕсĕн хумĕсем çапаççĕ.
Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
.li
.li, - Лихтенштейн патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Категори:Лихтенштейн Категори:Интернет доменĕсем
Сталкер (фильм)
Андрей Тарковскин пултарулăхĕнчи чи паллă ĕçĕсенчен пĕри, хăй асăннипе, унта вăл чăннипех трансцендентлĕх патне пынă. Фильма хайланă чухне чылай чăрмав сиксе тухнă та ĕçсем виçĕ çула яхăн тăсăлнă. Çурхаха хатĕрленĕ чухне пĕрремĕш варианчĕ пĕтнĕ, виçĕ урăх оператор тата сăрăç фильм тăвас ĕçпе виçĕ хутчен тăрмашнă. XXXIII Каннăри тĕнчери кинофестивалĕнче 1980-мĕш çулта иртнĕ фильма тĕнчери жюри призне тивĕçнĕ.
Сюжет
Фильмри ĕç-пуç шухăшласа кăларнă вăхăтра тата вырăнта пулса иртет, çынсен ячĕсем çук - витлевсем çеç.
Çирĕм çула яхăн маларах кунта метеорит ӳкнĕ. Вара çак районта аномальлĕ пулăмсем пуçланаççĕ, çынсем çухалаççĕ. Вырăна Зона теççĕ, унта тĕлĕнтермĕшлĕ пӳлĕм пур çавăнта пехиллĕ, чунран ыйтнă, тӳссе усранă ĕмĕтсем пурнăçланаççĕ текен итлевсем çӳреççĕ. Зонăна çăр çыннисем кордонсемпе тата йĕплĕ пăралукпа хупăрланă.
Фильм тĕп сăнарĕ — анчах тĕрмере ларса тухнă çын, ăна Сталкер (stalker - to stalk — «преследовать крадучись») тесе чĕнеççĕ. Вăл чухăн пурăнать, арăмĕ пур, хĕрĕ чирлĕ. Сталкер, арăмĕн сăмахне итлемесĕрех, Зонăна çынсене вăрттăн илсе çӳресе, укçа тăвать. Ăна ĕнтĕ Профессорпа Çыравçă Зонăна кайса килме тара тытаççĕ. Фильмăн пуçламăшĕнче (шурă-хура сăрпа ӳнерленĕ) виççĕшĕ те çар патрулĕнчен йăпшăнса иртсе, Зонăна çитеççĕ. Çакăнтанпа ӳнер ĕçĕ тĕрлĕ сăрăллă пулать. Çӳрекенсен тĕллевĕ — çав Пӳлĕме тупасси.
Каçăсем
Категори:СССР фантастика фильмĕсем Категори:СССР драма фильмĕсем Категори:Ытарăш-фильмсем Категори:Андрей Тарковский фильмĕсем Категори:СССР 1979 çулхи фильмĕсем
1830-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
.lk
.lk, - Шри Ланка патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.
Категори:Шри Ланка Категори:Интернет доменĕсем
Нидзъель
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Шнотвиль
1022 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — 2461.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
Çарамас Хĕвел (фильм)
Çарамас хĕвел (Sole nudo) — 1984 çулта экран çине тухнă Тонино Черви режиссёрăн тата сценаристăн итал фильмĕ.
Сюжет
Фильм Адам Луки пирки каласа кăтартать. Ăнăçсăр пурнăçа пула вăл, юлташĕ пулăшнипе Римран Рио-де-Жанейрона тухса тарать, унта ĕç тупма ĕмĕтленет. Шел пулин те, кунта та ăна телей тупăнаймасть, вара Лука хăй çине ала хума шут тытать.
Çапах та, Рио хулинче Лука илемле хĕре тĕлпулать. Хĕр ăна хулари вăрттăн та тĕлĕнтермĕшле вырăнсемпе паллаштарать. Майĕпен Лукан пурăнас кăмăлĕ çĕкленсех пырать.
Фильм вĕçĕнче иккĕ çын Копакабана пляжĕнче шурăмпуç килнĕ чух ташша яраççĕ.
Каçăсем
Категори:Итали фильмĕсем Категори:Бразили фильмĕсем Категори:Тонино Черви фильмĕсем
Загорский (Уфимский район)
Загорский  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 198 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450591, ОКАТО кочĕ — 80252873003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
1840-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Калăпăш (пĕлтерĕшсем)
Калăпăш:
Кăткăс терминсем
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Туха
Туха — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей, Краснодар Ен территорипе юхать. Пшеха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Адыгей юханшывĕсем Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Кубань бассейн округĕн юханшывĕсем
.lr
.lr, - Либери патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ. Ку домен çинчи иккĕмĕш шайри доменсене Либерире вырнаçнă организацисем валли çеç регистрацилеççĕ.
Каçăсем
Категори:Либери Категори:Интернет доменĕсем
Toppdomän
Пыктыган-Еган (Кулын-Игол юппи)
Пыктыган-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кулын-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран.. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
Пиллĕккĕн тӳперен
«Пиллĕккĕн тӳперен» (Пятеро с неба) — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки каласа паракан, «Ленфильм» киностудинче 1969 çулта Владимир Шредель режиссёр ӳнерленĕ совет хура-шурă фильм.
Сюжет
Нимĕç çарĕсем Тухăç фронтне химилле авăрланă снарядсене илсе килеççĕ. Совет çарпуçлăхĕ пиллĕк çынра тăракан разведгруппăна тăшман тылне çав снаряда илсе килме тӳперен антарать.
Разведчиксен çак ĕçе тумашкăн пĕр талăк çеç, рацийĕ арканнипе Пысăк çĕрпе радиоçыхăну çук, вырăнти çыхăнмашкăн хăварнă çынтан пĕрне гестапо аресленĕ.
Паттăрлăх кăтартса йывăр ĕçе офицерсемпе салтаксем пурнăçлаççĕ.
Каçăсем
Категори:1969 çулхи ССРП фильмĕсем Категори:«Ленфильм» студин фильмĕсем Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки фильмсем Категори:Владимир Шредель фильмĕсем Категори:ССРП вăрçă фильмĕсем Категори:ССРП драма фильмĕсем Категори:Вырăсла фильмсем
Çирĕклĕ (Мăн Кинель юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Асбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Атăл Куйбышев шывуправĕнчен Каспи тинĕсĕ таран.
Телекей
Телекей — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 411 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452276, ОКАТО кочĕ — 80230832002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Эльшей районĕ
Хунав
Кунçулĕ
Хучел ял тăрăхĕн официаллă сайтĕнче çапла çырнă :
<Куçару:>
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
1860-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Нидысей
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Торфяной
Торфяной — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 194 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450056, ОКАТО кочĕ — 80252873004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Хакер
Ха́кер (hack) – хăйнеевĕрлĕхпе палăрса компьютер специалисчĕ. Хăш чухне ку терминпа хăш-пĕр ыйтусенче малта пыракан е вĕсем çине пачах та урăхла куçпа пăхакан специалистсене калаççĕ.
Каçăсем
Категори:Хакерсем Категори:Кибервăрçă Категори:Компьютер терминологийĕ
1870-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Çĕрпӳ историйĕ
В.Д.Димитриев профессор каланă тăрăх Çĕрпӳ хулине 1689 çулта никĕсленĕ. Чăвашсен паллă историçĕ хăйĕн 1986 çулта пичетленсе тухнă "Чувашия в эпоху феодализма" Çĕрпӳ хули тĕлĕнчи çĕрсем тахçанах Крымсарай ятлă улпута е пике пăхăнса тăнине палăртать. Н.М.Карамзин вара Хусанта Мухаммед-Эмин патшара ларнă чух кунта Артак ятлă вунпӳ е пик пулнине палăртать, хулана "Цевели" тесе çырать. XVIII ĕмĕр вĕçĕнче вырăс мишавайĕ К.С.Милькевич Çĕрпӳ хулине никĕслени çинчен питĕ кăсăк халăх сăмахĕ çырсп илнĕ: "Первоначальные жители сих мест, известные под названием чуваш, уверяют, что по словесному преданию от их предков известно, в древности жил тут их чувашский князь, называемый Пулат, который, не пожелав быть под ведением города Чебоксар, уступить преимущество свое прочим князьям, ездить почасту в оный город и давать отчет, испросив позволения у царя Ивана Васильевича, построил город, куда его величество повелел отправить воеводу и учредить там земское правление. Напоследок князь Пулат, выведя жителей из деревни Сюрбеевой, поселил их от города 12 верстах. А прочие деревни Сюрбеевы, которые построению города не мешали, оставил на своих местах, и от них сей город на чувашском языке получил свое наименование Сюрбе хула". В.Д.Дмитриев 1993 çулта тухнă "Чувашские истоические предания" кĕнекинче çапла çырать: "...на месте Çĕрпӳ, был основан город Цивильск, вследствие чего жители этого селения подались на юг. Несколько дворов остались в Çĕрпӳел, остальные отправились в степь — на территорию нынешнего Комсомольского района, где имеются селения, также называемые Сюрбеево. Расставанье между оставшимися в Çĕрпӳел и уезжающими в степь было очень трогательным, многие рыдали, а один из уезжавших, от сильного волнения, бросил свой войлочный колпак в овражек". Çапла вара, чăваш пикĕ (кнеçĕ) Пулат (Пăлат) пурăннă вырăнта вырăссем хăйсен хула-карманне туса лартса ăна хăйсен колонизаторла ĕçĕсене сарма вырăн пек çирĕплетме тытăнаççĕ.
XVI ĕмĕрте Çĕрпӳ хулинче лăпкă пулман. Вырăссем чăвашсене вырăслатма, хăйсен чурисем тума тăрăшнă. Чăвашсем вĕçĕ-хĕррисĕр пăлханнă, вăрçма çĕкленнĕ. Çĕрпӳ таврашĕнчи чăвашсем Иван Болотников пăлхавне тутшăнни паллă. 1608 çулта пăлхавçă-чăвашсем хулана туртса илеççĕ те пĕтĕмпех çунтарса яраççĕ. Çав хушăрах 1611-1612 çулсенче "Пăлхаварлă саманара" Çĕрпӳ çыннисемпе таврари чăвашсем Мускава пулăшас ĕçре те питĕ маттур пулаççĕ. Çичçĕр ытла чăваш — турхансем, çĕрпӳсемпе вунпӳсем тата пӳсем — халăх çарне хутшăнаççĕ, паттăрлăх кăтартаççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн хулисем
Атăл (автоçул)
Федера́ци автомоби́ль çулĕ М7 «Атăл» — федераци шайĕнчи Мускав — Улатимĕр — Чулхула — Хусан — Ĕпхӳ автомобиль çулĕ.
Чулхула облаçĕ
Автоçула икĕ йĕркелӳ пăхса тăраççĕ, тĕп офисĕсем Мускавра тата Шупашкарта.
Чăваш Ен
Чăваш Республикинче çул 160—170 çм яхăн тăсăлать. Çул Сăр шывне, Р-231 тата Р-173 трассăсене каçса каять, Шупашкар (Чăваш Республикин тĕп хули), Кӳкеç паççулки, Çĕрпӳ витĕр тухать, А-151 трассăна каçса Куславкка хули витĕр тухать. Шупашкар тавра кайма çул пур.
Тутарстан
Республика çĕрне кĕнĕ чухне илемлĕ вырăн — Сĕве шывĕ урла каçнă тĕлте. Чĕмпĕртен пăрăннă хыççăн 4-ярăмлă çул пуçланать. Вăл Хусан тавра пырса Меша шывĕ патнех çитет. Хале кунта иккĕмĕш кĕпере хураççĕ. Тепĕр 30 çухрăм майла кайсан калех икĕ ярăмла çул пуçланать. Вăл вара 916 çм вĕçленет. «86 километр» мотель хыççăн татах икĕ ярăмлă çул каять. Маматăш пăрăнчăкне çитиччен 20-30 çм тăмалли пысăк вырăн пур. Маматăша пăрăнсан Вятка урлă кĕпер, унтах ДПС посчĕ. Алапӳ тавра çулĕ икĕ ярăмлă. Тавра çултан тепĕр 3 çм Менделеевск çине каякан çулпа пĕрлешĕнет. Малалла Чаллă хули курăнать. Хулана ДПС посчĕ хураллакан Анат Чулман Атăл ГЭСĕ патĕнче кĕмелле. Чаллăн Орёл ункинче çул сылтăмалла пăрăнать. Ик-ярăмккă хуларан тухас пăрăнчăкра вĕçленет. Мензелинск умĕнче сылтăмалла тата Мензеля урлă кĕпер. Тепĕр 30 çм ДПС посчĕ. Пушкăртстан чиккине çитиех, 30 çм, икĕ ярăмлă çул пырать.
Пушкăртстан
Трасса сăртлă вырăнпа пырать. Трасса тăрăхĕнчи пурăнан вырăнсем: Верхнеяркеево, Дюртюли (трассăран аякра), Кушнаренково. Халĕ çул Суккулово (1235), Юкаликулево (1239), Москово (1252) ялсем витĕр пымасть.
Чылайрахăшпе çул икĕ ярăмлă пулать. Кушнаренково — Ĕпхӳ тăрăхĕнче çула 4 ярăма сарса çĕнетеççĕ.
Трасса хулари Затон районĕ умĕнче вĕçленет. Чылай транзит транспорчĕ Ĕпхӳ умĕнче Бирск тракчĕ хыççăн малалла 27-çухрăмлă Челепи еннелле трасса çине каçать.
Çавăн пекех пăхăр
Улатимĕр тракчĕ
Каçăсем
Категори:Раççейĕн федераци шайĕнчи хуласем Категори:Мускав облаçĕн çулĕсем Категори:Улатимĕр облаçĕн хулисем Категори:Чулхула облаçĕн çулĕсем Категори:Чăваш Ен çулĕсем Категори:Тутарстан çулĕсем Категори:Пушкăртстан çулĕсем
Чеппах
Чеппах (Tscheppach) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
Ахрат Иван Васильевич
Ахрат Иван Васильевич (чăн хушамачĕ Константинов) (1934, çĕртме, 3, Чăваш АССР, Йĕпреç районĕ, Энтриел ялĕ — 2004, Çĕнĕ Шупашкар хули, Чăваш Ен — чăваш прозăçи, сăвăçи, журналисчĕ . Çырнисенчен ытларахăшĕ мусăк тĕнчипе çыхăннă.
Чеппах
199 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ’’2462’’.
Ахрат Иван Васильевич
Пурнăçĕ
1934 çулхи çĕртме уйăхĕн 3-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи Энтриел ялĕнче çуралнă.
Çиччĕ класлă вăтам шкула вĕренсе пĕтернĕ хыççăн Шупашкарти Ф.П. Павлов ячĕллĕ кĕвĕ училищине вĕренме кĕнĕ. Кайран Чăваш педагогика институтне пĕтернĕ. Улатăрти, Сĕнтĕрвăрринчи, Çĕнĕ Шупашкарти мусăк шкулĕсенче тата Шупашкарти пĕрремĕш номерлĕ шкул-интернатĕнче вĕрентнĕ. Республикăри Халăх пултарулăх çурчĕн методисчĕ вырăнĕнче ĕçленĕ. 1970-1990 çулсенче Чăвашрадиовĕн кĕвĕ ярăмĕсен редакторĕ тата тĕп редакторĕ вырăнĕнче ĕçленĕ.
2004 çулхи çĕртмен 4-мĕшĕнче Çĕнĕ Шупашкар хулинче вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
1971 çулта унăн пĕрремĕш ĕçĕсем пичетленнĕ. «Топольсем» (Тополя) хайлавĕ «Çамрăк коммунист» хаçатра кун çутине курнă.
Иван Ахрат сăввисем çине нумай юрă хывнă. Вĕсен шучĕнче Л. Жуковскийĕн «Сарă хĕр юрри», Н. Карлинăн «Пĕрле ӳснĕ туссем», И. Степановăн «Çул юхать, юхать», «Ай, юрлар-и?» тата ыттисем.
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:СССР сăвăçисем Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:1935 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 4-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2004 çулта вилнисем Категори:Çĕртмен 3-мĕшĕнче вилнисем
1880-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Новиков Александр Васильевич (мусăкçă)
Алекса́ндр Васи́льевич Но́виков (юпа, 31, 1953 çул, Итуруп, Курил районĕ, Сахалин облаçĕ, СССР) — хăйĕн юррисене шансон жанрĕнче шăрантаракан совет тата раççей юрăçĕ, Екатеринбургри эстрада театрĕн пултарулăх ертӳçи.
Пултарулăх ĕç-пуçĕнче Александр Новиков виççĕртен ытла юрă, вĕсен хушшинче çакăн пеккисене: «Помнишь, девочка?..», «Извозчик», «Шансоньетка», «Уличная красотка», «Город древний» тата ур. хайланă.
Унăн дискографине халĕ 20 номерлĕ альбом, концертра çырнă 10 альбом, 8 видеодиск кĕрет. 2002 çулта «Колокольня» (юрă-сăвă пухăмĕ) кĕнеке пичетленсе тухнă.
Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ
1980 çулта «Рок-полигон» мусăк ушкăнне пуçтарать, унта вăл солист, гитарист пулса хăйĕн юррисене шăрантарать. Юрăсене рок-н-ролл, реггей, панк-рок тата çĕнĕ хум стилĕпе хайланă. Тепĕр çултан Новиков ушкăнпа пĕрле пĕр ятлă альбом çырса кăларать.
1981 çулта сасă çыракан «Новик рекордз» студине йĕркелет, кунта свердловск мусăканчĕсем — «Чайф», «Агата Кристи» тата урăххисем хăйсен дискĕсене çыраççĕ.
1984 çулта Новиков сасăртăк рок-мусăкран уйрăлса кайса «Рок-полигон» мусăкçĕсемпе пĕрле (Алексей Хоменко тата Владимир Елизаров) «Вези меня, извозчик» альбом çырать.
1984 çулхи юпан 5-мĕшĕнче ăна ареслеççĕ те 1985 çулта Свердловск сучĕн айăплавĕпе Новикова «электромусăк аппаратурине туса сутнăшăн» 10 çуллăха тĕрмене хупаççĕ.
1990 çулта РСФСР Аслă Канашĕн Хутайĕпе Новикова ирĕке кăлараççĕ, каярахпа Раççей Федерацин Аслă Сучĕ ирсĕр ĕç туман тесе айăплава пăрахăçлать.
Дискографи
Номерлĕ альбомсем
Концерт альбомĕсем
Пухăмсем
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Вырăс шансонĕ Категори:Екатеринбург мусăкçисем
Ярхон-Игол (Кулын-Игол юппи)
Ярхон-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кулын-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран.. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
Кармалка (Мăн Кинель юппи)
Кармалка — Раççей территоринчи юханшыв. Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Мăн Кинель юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Кинель пуçĕнчен вăрричен, Кутулук юханшывсăр пуçĕнчен Кутулук шывуправĕччен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Имеон (ту)
Имеон (çавăн пекех- Имаон, Имей тăвĕсем) – Вăтам Аçири Гиндукуш, Памир тата Тянь-Шань тăвĕсен пĕрлештернĕ авалхи ячĕ. Çак ту тăрăхне VII ĕмĕрте Анани Ширакаци туса хатĕрленĕ эрменсен „Ашхарацуйц” географи атласĕнче çырса кăтартнă.
„Ашхарацуйцра” кăтартнă тăрăх, Гиндукушпа Памир хушшинче пăлхарсем пурăннă. Пăлхарсем Имеон тăвĕсем çинче пурăннине çавăн пекех Агафий Миринейский, Феофилакт Симокатта тата Михаил Сириец хронистсем каланă. .
Ту умĕнче, пăлхарсенчен çурçĕрелле, Саксем, Массагетсем, Эфталитсем тата ур. пурăннă
II ĕмĕрти Александри географĕ Птолемей Имай туне Индирен çурçĕрелле кăтартать. .  Имав тесе палăртса, çак тусем пирки V ĕмĕрте пурăннă Орозий историк те асăннă, вĕсене вăл Тĕп Азире, Китай çывăхĕнче, вырнаçтарнă.
Асăрхавсем
Категори:Ази ту тăрăхĕсем Категори:Ту тăрăхĕсем, алфавитпа Категори:Ази тăвĕсем
Либери
Либери, — Африкăн хĕвеланăç енче вырнаçнă патшалăх. Унпа Сьерра-Леоне, Гвинея, Кот-д'Ивуар патшалăхĕсем юнашар вырнаçнă.
Истори
Либери патшалăхĕ вĕсен ялавĕпе çӳрекен карапсенчен тӳлевсĕр çӳреме ирĕк панă. Ун хыççăн Либерин флочĕ самаях пысăкланнă. Нумай вăхăт чи пысăк флотлă патшалăхсем шутне кĕнĕ.
1989—1996 тата 1999—2003 çулсенче граждан вăрçисем иртнĕ.
Категори:Либери Категори:Африка патшалăхĕсем
Фортопианка
Фортопианка — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей, Краснодар Ен территорипе юхать. Шурă юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Адыгей юханшывĕсем Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Кубань бассейн округĕн юханшывĕсем
Хурăнлăх (Канаш районĕ)
Урăх пĕлтерĕшĕсене Хурăнлăх (пĕлтерĕшĕсем) статьяра вулăр.
Хурăнлăх, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Вокалист
Вокали́ст (vox — «сасă» тата vocalis — «янракан») — юрлавпа çыхăннă мусăк профессийĕ, тепĕр сăмахсемпе, тĕрлĕ вокал партисене янраттарни; епле те пулин вокаллă-инструментлă ансамблĕн юрăçĕ.
Лидер-вокалист Бэк-вокалист Экс-вокалист
Çавăн пекех
Категори:Мусăк профессисем Категори:Юрлани
1900-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Унтеррамзерн
Унтеррамзерн (Unterramsern) — Швейцарири коммуна, Золотурн кантонне кĕрет.
195 çын (2007, раштав, 31) пурнать. Официаллă код — ’’2463’’.
Каçăсем
Категори:Золотурн хулисем
АнатЩельяэс-Ю
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Кĕçĕн Арамаçи
Ту хырçисем
Кĕçĕн Арамаçи ту тăрăхĕн ту хырçисем.
Асăрхавсем
Категори:Ази ту тăрăхĕсем Категори:Ту тăрăхĕсем, алфавитпа Категори:Арамаçи Лешьен Категори:Арамаçи Категори:Арамаçи тăвĕсем
Чĕре
мини|350 px|Çын чĕри Чĕре — юна юн пăрăхĕсемпе чуптаракан фибрăллă-мышцăллă орган.
Эволюциллĕ аталанăвĕ
Палеонтологи тĕпчевĕсем тăрăх, пĕрремĕш чĕре ансат çурăм шăммиллӗ (хордăллă) чĕрчунсенчен аталанма тытăнать. Çапах та пĕтĕмĕçлĕ орган пулса пулăсен шутлама йышăннă. Вĕсен чĕри икĕ пӳлмĕллĕ (камерăллă), клапан аппарачĕпе чĕре хутаçĕ аталанама тытăнаççĕ. Тăватă пӳлмĕллĕ чĕре чи малтанах сĕтĕçекен чĕрчунсен — динозаврсен — аталанса пынă. Малалла çак чĕре диносавăрсен тӳрĕ тăхăмĕсенче — кайăксенче тата паянкунхи сĕтĕçекенсенче аталанса пырааççĕ.
Çĕр-шыв чĕрчунĕсемпе рептилисен юн çаврăнăшĕ халĕ икĕ ункăллă, вĕсен чĕри виçпӳлмĕллĕ (вĕсен чĕре умĕсене уйăракан чаракĕ те пулса çитет). Пĕртен-пĕр паллă чĕре аталанса çитеймен рептилĕ — крокодил, унăн чĕре умĕсене уйăракан чаракĕсем пĕтĕмпех уйăрса хураймаççĕ.
Çурăм шăммиллӗ чĕрчунĕсен пурин те чĕре шутне чĕре хутаççипе (перикард) клапан аппарачĕ кĕреççĕ. Моллюскă чĕринче те клапăнсем пур, анчах та перикарчĕсем çук.
кăпшанкăсемсемпе сыпӑллӑ ураллисен чĕрисене юн куçаракан органĕсем теççĕ. Çурăм шăммиллисен чĕри — пушмаксăр. Молюскăсен, членистоногисен тата кăпшанкăсен чĕрисен шучĕ темиçе те пулма пултарать.
Хуртсен чĕре палăртăвне кăтартмаççĕ.
Сĕтĕçекен чĕрчунсен, кайăксен чĕри
мини|справа|200px|Чĕре. Кăкăр шăммисен çийĕн пăхни Сĕтĕçекен чĕрчунсен, кайăксен чĕри тăватă пӳлмĕллĕ (камерăллă). Юн юхăмĕн енĕпе чĕрене çапла палăртаççĕ: сылтăм чĕре умĕ,сылтăм чĕре хырăмĕ, сулахай чĕре умĕпе сулахай чĕре хырамĕ. Чĕре умĕсемпе чĕре хырăмĕсем хушшинче фибрă-мышцăллă клапансем — сылтăмра — трикуспидаллă, сулахайра — митраллă пулаççĕ.
Чĕре хырăмĕсенчен тыхнă çĕртре çыхăнтаракан тĕртлĕ клапансем (ӳпке клапанĕ — сылтăм енче, аортă клапанĕ — сулахай енче) вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Çын анатомийĕ Категори:Чĕре
Юрлавçă (чиркӳ хорĕ)
Юрлавçă тени чăваш чĕлхинче, тĕпрен илсен, юрăç тенипе тÿр килет темелле. Чиркÿри хорта юрлакана юрăçă мар, юрлавçă тени уйрăм сĕм парать, стиль енчен çĕнĕ сăнсем хушать. Анчах та чиркÿ тулашĕнче, кулленхи пурнăçра, юрлакана та юрлавçă теме пулать. Уйрăмах юрăçă сăмахăн ытти пĕлтерĕшсем те пуррине шута илсен.
Юрăç — юрлакан, юрăпа хăтланакан çын; вокал мусăкне (юрăна, романса, арие, хорта т.ыт. янратаканĕ; мусăка мусăк инструменчĕпе — хăйĕн сассипе — кăларакан мусăкçă.
Юрăç — вокалистăн анлă сарăлнă тĕсĕ.
Жанрсен классификаципе
Мусăк жанрĕпе юрăçсем çапла уйăрăлаççĕ:
Сасăсен классификацийĕ
Классика мусăкĕпе оперăра сасăна мусăк инструменче пекех пахалаççĕ. Композиторсем çак инструмент валли, юрăçăн ăсталăхне тата сасăн уйрăмлăхне шута илсе мусăк хайлаççĕ.
Тăтăшах юрăçăн сасăн диапазонĕпе арлăхне шута илсе уйăраççĕ. Çак иккĕ критерипе йӳнеçтерсен те чылай ытти тĕрлĕх тупăнать. Кунта улттă тĕп класс палăртнă.
Барокко мусăкĕнчи чылай рольсене кастратсем (арçын ача чухне вĕсене сасăн мутацине тутарас мар тĕллевпе кастраци операцине тунă) юрлаççĕ. Хальхи вăхăтра çак вокала фальцет юрлавĕн технике алла илнĕ юрăç янратма пултарать. Çакăн тĕслĕ юрăçа сопранист (вăлах контратенор, вăлах арçын альчĕ) теççĕ.
Каçăсем
Категори:Мусăк профессисем Категори:Юрлани  Категори:Мусăк профессийĕсем Категори:Юрлав Категори:Тĕн
Оникс (пĕлтерĕшсем)
О́никс:
Октябрьский (Ĕпхӳ районĕ)
Октябрьский  — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1640 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450514, ОКАТО кочĕ — 80252875001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
1910-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Золотурн (пĕлтерĕшсем)
Золотурн (ним. Solothurn, фр. Soleure, итал. Soletta, ромш. Soloturn) — нумай чĕлхеллĕ термин.
Сител (Патăрьел районĕ)
Сител — Чăваш Республикин Патăрьел районĕнчи ял. Сител ялĕ Пăла юхан шывĕ хĕрринче вырнаçнă. Çурçĕр, кăнтăр, хĕвел анăç енчен вăрман хупăрласа тăрать. Ял пуçламăшĕнче кӳлĕ пур. 2006 çулхи январь 10-мĕш 142 кил шута илнĕ. Халăх шучĕ - 561 çын.
Тытăм
Урамсем: Комсомол; Пионер; Анат; Шкул; Вăрман.
Кун-çулĕ
1651 çулхи çу уйĕхĕн 29-мĕшĕнче Çĕрпӳ уезд Сител ялĕн (халлехе Канаш районĕнче вырнаçнă) чăвашĕсем пуçласа янă. 1920 çулхи утă уйăхĕн 31-мăшĕччен Пăва уесне, каярах  Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5-мĕшĕнче хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне кĕртнĕ. 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22-мĕшĕнчен пуçласа 1927-мĕш çулччен Патăръел уесне кĕнĕ.
1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Турхан районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхĕн 7-мĕшĕ хыççăн Первомайски районне кĕнĕ. 1959 çулхи утă уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăт таран Патăръел районне кĕрет.
Асăрхавсем
Категори:Патăрьел районĕнчи пурăнан вырăнсем
Чечен кайăк йышшисем
Систематика
Ку йыша 400 ытла тĕс кĕрет. Пирĕн республикăра 16 тĕс тĕл пулать.
Асăрхавсем
Категори:Чечен кайăк йышшисем Категори:Вĕçен кайăксен йышĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Кингстон (Ямайка)
Кингстон (акăлч. Kingston) — Ямайкăн шĕкĕр хули, тĕп порчĕ.
Географи
Кариб тинĕсĕн хĕрринче, гаваньре вырнаçнă; вăрăм та хĕсĕк Палисадос пырĕпе хӳтĕленнĕ. Çак шыв тăрăх хула Порт-Рояльпе, тĕнчеллĕ аэропортпа тата ытти утравсемпе çыхăнать.
Халăхĕ
Хулара 660 пин çын пурăнать.
Энтриел
Энтриел, — Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 388 çын, çав шутра 192 арçын, 196 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
Малтан Пăва уесне, кайран 1920 çулхи çурла уйăхĕн 1 хыççăн Çĕрпӳ уесне кĕнĕ. 1920 çулхи юпа уйăхĕн 5 хыççăн Çĕрпӳ уесĕн Йĕпреç районне, 1921 çулхи çĕртме уйăхĕн 22 хыççăн Патăръел уесне кĕнĕ. Малтан Хумпуç Патăръел вулăсне кĕнĕ, 1926 çулхи авăн уйăхĕн 30 хыççăн вулăссемпе уессене пĕтериччен Хурамал вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Йĕпреç районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Йĕпреç районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Йĕпреç районĕн ялĕсем
1920-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Улу-Ялан
Улу-Ялан — Пушкăрт Республикин Эльшей районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 113 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452276, ОКАТО кочĕ — 80230832003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Куртамак (Мăн Кинель юппи)
Куртамак — Раççей территоринчи юханшыв. Ăренпур облаçĕ, Самар облаçĕ территорипе юхать. Мăн Кинель юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Этимологи
Ячĕ тĕрĕк чĕлхисенчи «куру» — çара, тата «тамак» - вăрри сăмахсенчен пулнă.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Асбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Атăл Куйбышев шывуправĕнчен Каспи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем
Кече Курь-Еган (Курь-Еган юппи)
Кече Курь-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Курь-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран.. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь, Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Питреккел
Патрекел — Самар облаçĕнчи Шикун районĕн ялĕ. Ăса юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ялта вăтам шкул, вулавăш, культура çурчĕ, почта уйрăмĕ,фельдшер пунчĕ пур. Ялпа юнашар Сызрань-Ульяновск чукун çул линийĕ иртет.
Истори
1683 çул патнелле чăвашсем никĕсленĕ. Бейдеряк Оганёв ячĕпе ял ятне хунă
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем Категори:Самар облаçĕнчи Шикун районĕн ялĕсем
Юрлав
Юрлав (юрлани)— вокал ӳнерĕ.
Юрă жанрĕсем:
Юрлав стилĕсем: Сăмахсăр юрлав — вокализ.
Эстрада вокал шкулĕ Çурçĕр Америкăри штатсенче çуралнă, анчах та ăна ытларах поп-вокал евĕр пĕлеççĕ. Эстрада вокалĕнче çак мелсемпе усă кураççĕ:
Каçăсем
Категори:Юрлав Категори:Юрă
1930-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Фуабго
Фуабго — Раççей территоринчи юханшыв. Адыгей, Краснодар Ен территорипе юхать. Туха юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Кубань бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Шурă. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ—Кубань.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Адыгей юханшывĕсем Категори:Краснодар Енĕн юханшывĕсем Категори:Кубань бассейн округĕн юханшывĕсем
Никан-Ю
Никан-Ю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики, Ненец АО территорипе юхать. Уса юханшывăн сулахай çыранĕпе, 266 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора, Юханшыв бассейнĕ  — Уса.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем Категори:Ненец АО юханшывĕсем
Ӳпке
Ӳпкесем тесе хăшпĕр çурăмшăммисĕр чĕрчунĕсен ( моллюскăсем, Голотурисем) сывлăшпа сывламалли хатĕрĕсене те кăтартаççĕ.
Танлаштаруллă анатомии
Ӳпкеллĕ пулăсен, типĕ сывлăшпа сывламалли хатĕрсемпе пĕрлех, шыври сывлăшпа сывламалли йĕкĕр суха пур. Çĕр-шыв чĕрчунĕсен, рептилĕсен тата кайăксен ӳпкисем кĕлетке ăшĕнче, кăкăр уйрăмĕнче, сĕтпе ӳсекенсен тата çыннăн — кăкăрăн ятарлă ăшĕнче, хырăм пушăлăхĕнчен кăкăр-хырăмăн чаракĕпе уйрăлса вырнаçнă.
Сĕт ӳсекенсен ӳпки
Чылай сĕтĕмекен чĕрчунсен ӳпки мăшăрлă, сылтăм ӳпке чĕрĕкĕсен шучĕ яланах нумай (6 чĕрĕк таран), сылтамминче 3 чĕрĕк. Ӳпкен кĕлетки тĕпĕ бронхăсем шутланаççĕ. Сĕтĕмекен чĕрчунсен ӳпкисенче тĕп бронхи (сывлама пыртан пуçланать) иккĕмĕшлĕ бронхăсене пайланать, кусем вара татах пĕчĕкрех, 3-мĕш тата 4-мĕш шайлă бронхăсене саланаççĕ, сывламалли бронхиолсене куçаççĕ; çак бронхиолĕсем хăйсем альвеолярлă бронхиолсене куçаççĕ, кайран вĕсем альвеолсене анлăланаççĕ.
Çын ӳпки
Çын ӳпки — сывламалли орган. Ӳпке кăкăр ăшĕнче, чĕре çумне сылтăпа сулахай енчен вырнаçнă. Вĕсем çурма конус евĕрлĕ, тĕпĕнче диафрагма, çӳллĕшĕ йĕтес шăмминчен 1-3 см çӳллĕрех. Сылтăм ӳпке 3 чĕрĕкрен, сулахай ӳпки 2 чĕрĕкрен тăрать. Ӳпке ӳпке хутаççипе витĕннĕ, вăл ӳпке хутаççин çурхахĕнче выртать. Ӳпке кĕлетки бронхисем — туратлă йывăç евĕрлĕ.
Çав. пекех
Категори:Çын анатомийĕ Категори:Сывлăшпа сывлас системи Категори:Чĕрчунсен органĕсем
Раççей империйĕ (Суворов атоллĕ)
Раççей империйĕ — 2011çулта Антон Баков Раççей мĕльюнçи[мĕн ку?] пĕлтернĕ тĕнчере йышăнман (виртуаллă)[«Тĕнчере йышанман» е «виртуаллă»?] патшалăх[çăлкуç кирлĕ]. Лăпкă океанăн кантăр пайĕнчи Суворов атоллĕнче вырнаçнă, малтан Кук утравĕсен шутне кĕнĕ[çăлкуç кирлĕ].
Территори
Çĕнĕ Раççей Империн çĕр лаптăкĕ пурĕпе 168 гектар. Атолл йышне 40 пĕчĕк утрав кĕрет. Хăватлă шторм çапсан ăна пĕтĕмпех (юлашки ăстрăм 1946 çулта) шыв илет. Пĕрмай пурăнан халăх çук. Çĕнĕ Раççей Империн конституцин 2-мĕш статьйин I пайĕпе килĕшӳллĕ, Суворов атоллĕсĕр пуçне вырăс тинĕс çӳревçисем уçнă тепĕр 16 çĕре хапсăнать:
Символика
Патшалăх гербĕнче икĕ пуçлă ăмăрт кайăк вырнаçтарнă; урисенче çурлапа мăлатук. Империн официаллă ялавĕ — Энтри элемĕ.
Тĕп хула — малашне тăвас — Суворов хула пулать.
Патшалăхăн политика тытăмлăхĕ
Раççей империйĕ федераци тытăмлăхĕпе чăмăртаннă конституциллĕ монархи шутланать. 2011 çулхи утăн 20-мĕшĕнче йышăннă конституци ĕçлет, вăл преамбулăпа пуçланать, 9 уйрăма кĕртнĕ 158 статьярăн тыăнса тăрать. Патшалах пуçлăхĕ — Император, унăн ĕç вырăнне Романов ăрăвĕнчи çынна кăна лартма юрать. Император кăларакан ытларахăш актнке контрасигнатура тăваççĕ. Императора суйличчен унăн ĕçĕсене патшалăх йĕркелевçи Антон Баков Министрсен канашĕн председателĕ пулса тытса пырать. . Министрсен канашĕн хушăвĕсене йышăну ĕлкипе хатĕрлесе кăларăççĕ. Хальхи вăхăта Министрсен канашĕн йышĕ çапла пулать.
Саккун тăвакан влаçа Импери палатисем туса пыраççĕ, вĕсен шутĕнче Раççей империн патшалăх канашĕ тата Правительство Сеначĕ. Патшалăх канашĕнче пĕтĕм халăх вăрттăн 4 çуллăха суйланă 500 депутат пулмалла. Сенатра вăрттăн 5 çуллăха суйланă 34 сенатор пулмалла, кашни регионран иккĕ çын. Министрсен канашĕн 11 № (19.08.2011) йышăнăвĕпе иккĕ палатине суйлава ирттерме 2012 çулхи çурлан 31-мĕшĕнче палăртнă. Конституци суче Аслă суд инстанцийĕ шутланать.
Вырăс чĕлхи Империн официаллă чĕлхи шутланать.
Хĕçпăшаллă вăйсем
2011 çулхи çурлан 19-мĕшĕнчи 7 № Йышăнăвĕпе МОО «Школа следопытов и мореходов» йĕркеленĕ. Конституцин 153-мĕш статьипе килĕшӳллĕ, ютçĕр çарĕсене патшалăх хĕсметне кĕртмеççĕ. Конституцин 141-мĕш статьипе килĕшӳллĕ, мĕнпур Хĕçпăшаллă Вăйсене Император тытса тăрать, вăлах вăрçă лару-тăрăвне кĕртет, ăна пăрахăçлать.
Каçăсем
Категори:Виртуаллă патшалăхсем Категори:Лăпкă океан Категори:Микропатшалăхсем
Лекос (Кыс-Еган юппи)
Лекос — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кыс-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 115 км.
Василькова Ирина Васильевна
Василькова Ирина Васильевна, — вырăс сăвăçи. 1949 çулхи юпа уйăхĕн 19-мĕшĕнче Люберцы хулинче çуралнă.
1971 çулта МПУн геологи факультетне вĕренсе пĕтернĕ. 1985 çулта М. Горький ячĕллĕ литература институтĕнче, 1996 çулта Раççей вĕрентӳ академийĕн университетĕнче пĕлĕвне ӳстернĕ. 1971-1990 çулсенче МПУн геохими кафедринче ĕçленĕ. 1990 çултанпа пуçласа гимназире литературăна вĕрентет, ача-пăча литература студине ертсе пырать. «Новый мир», «Октябрь», «Знамя» журналсенче пичетленнĕ.
Каçăсем
Категори:Вырăс сăвăçисем
Лекос (Кыс-Еган юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономи тăрăхĕн юханшывĕсем
J
J - латиницă символĕ.
Бейгул
Бейгул — Пушкăрт Республикин Ӗпхӳ районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 188 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 450514, ОКАТО кочĕ — 80252875002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Ӗпхӳ районĕ
Хучел
Хучел (Хучель), — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Кунçулĕ
Хучел ял тăрăхĕн официаллă сайтĕнче çапла çырнă :
<Куçару:>
Малалла çавăнтанах акă мĕн вуласа пĕлетпĕр:
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
1940-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
1950-мĕш çулсем
Тĕп пулăмсем
Категори:Вунăçуллăхсем
Хыçалкас Энтрияль
Хыçалкас Энтрияль, — Чăваш Республикин Канаш районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Канаш районĕн ялĕсем
Симĕс йĕкĕлти кайăк
мини Симĕс йĕкĕлти кайăк (виртле кайăк) - çерçирен пĕчĕкрех кайăк. Сайра вăрмансене, уйрăмах хурăнлăхсене юратать. Çăмартисем (4-6) кĕрен тĕслĕ, хăмăр та хура пăнчăсемлĕ. Амине йăвара ларнă чухне алăпа та тытма пулать. Йăваран вĕçсе тухсан питĕ хаяр. Йăвисене питĕ лайăх пытараççĕ. Çу уйăхĕнче, йывăçсем çулçă кăларсан, вĕçсе килет, авăн уйăхĕччен вĕçсе кайса пĕтеççĕ.
Каçăсем
Категори:Йĕкĕлти кайăксем Категори:1817 çулта çырнă чĕрчунсем Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа
Шупашкар шыв усравĕ
Шупашкар шыв усравĕ — Атăл çинче, Мари Эл, Чăваш Ен тата Чулхула облаçĕн çĕрĕсенче вырнаçнă.
Тавралăхĕ
Пысăк кӳлмекĕсем Керженец, Сăр, Ветлуга юханшывсен улăхĕсенче сарăлса выртаççĕ. Шупашкар шывуправĕ хĕрринчи хуласем — Чулхула, Козьмодемьянск, Шупашкар. шывуправ çийĕн теплоходсем çулçӳревçĕсене Мускав — Аçтăрхан, Мускав — Ростов-Дон-çинчи, Мускав — Пермь тата ытти маршрутсемпе ярăнтарса çӳреççĕ.
Шыв айне вырăс сали Коротни юлнă.
Каçăсем
Категори:Раççей шыв уcравĕсем Категори:Атăл шыв уcравĕсем Категори:Атăл Категори:Чăваш Ен шывĕсем
Козлов Михаил Алексеевич
Пурнăçĕ
1936 çулхи акан 12-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕнчи Асанкасси ялĕнче çуралнă.
Ленинградри университетра, биологипе тăпра факультетĕнче вĕреннĕ, унтах аспирантурăра пĕлӳ пухнă. Лаборант, кĕçĕн ăслăх ĕçтĕшĕ тата аслă ăслăх ĕçтĕшĕ пулса тăрăшнĕ.
Юлашки вăхăтра Санкт-Петербургри зоологи институчĕн профессорĕн ĕç вырăнĕнче тăрăшнă.
Ӗçĕсем
Ăслăлăх ĕçĕсем хатĕрленĕ вăхăтрах илемлĕ пултарулăх ĕçĕсене те хайланă.
Пичетленсе тухнă илемлĕ кĕнекисем:
Ăслăлăх ĕçĕсем:
Каçăсем
Категори:Чăваш ăсчахĕсем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Энтомологсем Категори:Чăвашран тухнă биологсем Категори:Чăвашран тухнă энтомологсем
Ямайка
Ямайка — Кариб тинĕсĕ таврашĕнчи утравлă патшалăх. Малтан Аслă Британин колони çĕрĕ пулнă.
Географи
Ямайка — Анăç-Индири патшалăхĕ — Кариб тинĕсĕнчи хăй ятлă утрав çинче вырнаçнă. Британи Пĕртуслăхĕн шутне кĕрет. Анăçран тухăçалла тăршшĕ — 225 çухрăм, çурçĕртен кăнтăралла – 35 çухрăмран пуçласа 82 çухăма çитет, тинĕс çыранĕн вăрăммăшĕ — 1022 çухрăм. Пĕтĕм çĕр лаптăкĕ – 10 991 тв. çм.
Халăхĕ
2004 çулхи çĕртме уйăхĕнчи шутлавĕ тăрăх, Ямайкăн халах йышĕ 2 млн. 713 пин те 130 çын пулать; халăх-йыш тăвăрлăхĕ — 243 çын/тв.çм. Пурăнакансен вăтам çулĕ — 26,8 çул: 28,2% çынсем 14 çултан кĕçĕн, 65% — 14 çултанпа — 64 çултисем, 6,9% — 65 çултан аслă. Халăх йышĕ юлашки вунçуллăхсенче питĕ хăвăрт ӳснĕ, анчах та ача çуратасси халĕ ӳкнĕ, 2004 çулта 1000 çын шутне 16,94 ача çеç çуралнă. Вилĕмлĕхĕн шайĕ — 5,4 çын 1000 çын шутне, ача-пăча вилĕмлĕхĕ 12,81 ача 1000 çуралнă ача шутне. 1950-мĕш çулсенче кунтан пĕрмаях çынсе куçса тухса каяççĕ (4,92 çын 1000 çын шутне 2004 çулта). Пĕтĕмлетсе каласан, 2004 Ямайка халăхĕн ӳсĕмĕ в 0,66%. Кунта çынсен вăтам ĕмĕрĕ 74,04 çул (арçынсем), 78,21 çул (хĕрарăмсем).
Пурăнакансен тымарĕ Африка материкĕ (76% ытла); 15% яхăн –хутăшлă афро-европаллă; 1,3% – Инди тымарĕнчен тухнисем; 0,2% – китаецсем; 0,2% - Европăн тымарĕнчен тухнăскерсем (акалчансем, ирландецсем тата ыттисем те). Официаллă челхе – акăлчан, çапах та вырăнти акăлчанла-креол патуа чĕлхи. Тĕн енĕпе 61% ытла тĕрлĕтĕслĕ тĕн юхăмĕсе протестантсем, («Турă Чиркĕвĕ», баптистсем, англикансем, çиччĕмĕш кун адвентисчĕсем, аллăçсем, методистсем, Иеговăна курнисем тата ыттисем те), 4% - католиксем, 35% урăх тĕн йăлисене тытса пыраççĕ (синкретиллă, растафари, татах сахаллă бахаитсем, мăсăльмансем, иудаистсем тата ыттисем те).
Хуласем
Патшалăхăн 55% халăхĕ ытла хуласенче пурăнать. Чи пысăк пурăну вырăнĕсене тинĕс хĕрринче никĕсленĕ:
Истори
Христофор Колумб кунта 1494 çулта киличчен утрав çинче араваки инди йăхĕсем пурăннă. Испани утрава колони туса хунă. Вĕсем вырăнти инди халăхăн чылайăш пайне пĕтернĕ, колонизаторсем утрава сахăр плантацисенче ĕçлеттерме Африкăран чурасене турттарса килнĕ. 1655 çулта Ямайка акăлчансем аллине куçнă, вара вăл акăлчансен Кариб тинĕсĕнчи чи паха колонийĕ пулса тăрать. 1838 çулта чуралăха пăраçăхланă. 1870-мĕш çулсенче Ямайка хуçалăхне АПШ капиталĕ кĕме тытăнать. 1959 çулта патшалăх шалти енчен хăйне хăй йĕркеленсе пырать, 1962 çулта вара Ямайка Британи Пĕртуслăхĕнче ирĕклĕхлĕ патшалăх пулса тăрать. 1962 çулчен Ямайка Аслă Британин çĕрĕ шутланнă, çурла, 6 ирĕклĕхе тухнă. 1962 çулхи конституцийĕпе йĕркеленсе пурăнать (1997 тата ытти çулсенче тӳрлетнĕ). Çĕршыв парламентлă демократи евĕрĕсемпе конституциллĕ монархи йĕркипе пурăнать. Официаллă патшалах Пуçлăхĕ – Британи монархĕ (Аслă Британин патши Елизавета II), вăл утрав çине Ямайка премьер-министр сĕннипе генерал-губернатора уйăрса лартать. Генерал-губернатор çĕнĕ саккунсене алă пусса ĕçе кĕртет, тата премьер-министра суйласа çирĕплетет. Генерал-губернатор çумĕнче Вăрттăн канашĕ пур, унта 6 çын кĕрет, вĕсене премьер-министр сĕннипе суйлаççĕ. Пĕрремĕш министр сĕннипех генерал-губернатор Патшалăх Ертĕвне килĕшсе çирĕплетет.
Умирка (Мăн Кинель юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Асбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ — Атăл Куйбышев шывуправĕнчен Каспи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем
Шуршăлти А. Г. Николаев ячĕллĕ космонавтика музейĕ
'''А. Г. Николаев СССР вĕçевçĕ-космонавчĕн астăвăм комплексĕ''' — А. Г. Николаевăн Шуршăл чиркӳ ялĕнче (Чăваш Ен, Шупашкартан 30 çм вырнаçнă) асăнмалăх музейĕ. .
Комплексăн кун-çулĕ
Шуршăлти космонавтика музейне 1972 çулхи раштавăн 14-мĕшĕнче ялти шкул çуртĕнче М. Я. Гаврилов шкул директорĕ тăрашнипе йĕркеленĕ. 1978 çулăн авăн уйăхĕнче шкул музейне Чăваш Республикин тăван ен тĕпчев (халĕ Наци) музейĕн филиалĕ статусне панă.
2001 çулхи чӳкĕн 2-мĕшĕнче музей çĕнĕрен хăпартнă пысăк çурта куçнă. Уçав церемонине Пётр Климук, Виктор Горбатко, Юрий Батурин, Андриян Николаев, Николай Бударин, Муса Манаров хутшăннă
Çĕпĕр шăланĕ
мини|Çĕпĕр шăланĕ Çĕпĕр шăланĕ (lanius cristatus) — çĕрçи пек çăткăн вĕçен кайăк.
Шуршăлти А. Г. Николаев ячĕллĕ космонавтика музейĕ
Комплексăн кун-çулĕ
2006 çулхи юпа уйăхĕнче музей ятне СССР космос вĕçевçи А. Г. Николаев ячĕллĕ мемориал комплексĕ çине улăштарнă. .
Экспозици
Мемориал комплексĕ шутĕнче:
Çĕпĕр шăланĕ
Çĕпĕр шăланĕн тăршшĕ 18 см, йывăрăшĕ 34,5 г.
Шуршăлти А. Г. Николаев ячĕллĕ космонавтика музейĕ
Экспозици
Космонавтика музейĕнче 5 зал: «А. Г. Николаевăн ачалăхĕпе яшлăхĕ», «Космос — вĕçĕмсĕр çул», «Андриян ячĕ тăван çĕр-шывра», «Астрономи класĕ», «К. Э. Циолковский ĕмĕчĕсене пурнăçа кĕртни».
6000 экспонат хушшинче чылай хăйне евĕрри — уголок класса Шуршăлти çиччĕ çул вĕренмелли шкулăн пайĕ, Андриянăн шкулти парти, 2-мĕш класра вĕренекенĕн мухтав хучĕ, «Восток-3» тата «Союз-9» космос карапĕсен борт журналĕнчи Николаев çырнисем, хăпарнă тата аннă чухне тăхăнмалли скафандр, космонавт ложеменчĕ, шыв çине анмалли гидрокомбинезон; Николаевăн япалисем: ручка, вилка, консерва уçкăчĕ, «Полёт» ал сехечĕ, шлемофон, медицинский пояс с датчиками. Космосри апат-çимĕç тĕслĕхĕсем пур. «Çын уçă космослăхра» диорамăра Алексей Леонов уçă космослăха тхнă «Ястреб» тĕслĕ скафандр, çĕр çине аннă хыççăн кирлĕ «Гранат-1» авари янти. Зал маччинче — чăваш географии анлăхĕнчен курăнакан çăлтăр тӳпи. Кунтах Çĕрĕн пĕрремĕш искусствăлла спутник макечĕ пур.
Çĕпĕр шăланĕ
Çӳлти пайĕ хăмăртан хĕрлĕ-хăмăр тĕслĕ. Хӳри вăрăм, вĕçĕ çаврака. Куçĕсем урлă пур шăлансен пек хура йĕр иртет. Йĕрĕ хĕлхи вăхăтра шуранкарах. Хура йĕр çийĕн куç харширен çӳллĕрех шурă йĕр пур. Аялти пайĕ хăйма-шурă тĕслĕ хырăмĕпе аяккисем хĕрлĕрех тĕслĕ.
Шуршăлти А. Г. Николаев ячĕллĕ космонавтика музейĕ
Экспозици
Николаевăн генерал тумĕ тата унăн юлашки кĕнекине— «Притяжение Земли» — курма пулать. Экспозицире — Николаевăн Шупашкарта иртнĕ Пĕтĕм Раççейри V ял спорт вăййисен (утăн 1—3-мĕшĕсем, 2004 ç.) тĕп тӳри пулса ĕçленĕ чухнехи куртки.
Çĕпĕр шăланĕ
Вăта Çĕпĕр, Камчатка, Сахалинпа çурçĕр Японире пурăнать. Кăнтăрта Алтая, Монголине, Маньчжурине тата Кореяпа Китая çити саланнă.
Шуршăлти А. Г. Николаев ячĕллĕ космонавтика музейĕ
Экспозици
1950 çулта туса кăларнă «ЗИС-110» автомобиль (патшалăх номерĕ 00-01 ЧУА) музей реликвийĕ шутланать, çавăн çинче 1962 çулхи авăнăн 2-мĕшĕнче пирĕн чаплă ентеш триумфла Шупашкар урамĕсемпе çӳренĕ, ăна Чăваш Енĕн çыннисем саламланă. Музейре видеомониторпа çак пулăм пирки документлă кинохроникăна кăтартаççĕ.
Музейре Николай Бударин космонавта – пирĕн ентеше — халалланă.