cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грачёв Иван Николаевич
Грачёв Иван Николаевич — (1903]-20.10.1943), [[Совет Союзĕн Паттăрĕ, , . Указ дати - 16. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Вăта фронтăн 13-мĕш çарĕн 74-мĕш перевçĕсен дивизин 78-мĕш перевçĕсен полкĕн отделени командирĕ, сержант.
Исаев Мĕтри
Пурнăçĕ
Мускавра ача çуртĕнче ӳснĕ.
Мускаври Я.М. Свердлов ячĕллĕ Тухăç ĕçченĕсен коммунизм университетĕнче вĕреннĕ. Шупашкарта «Çамрăк хресчен» хаçатăн пĕрремĕш редакторĕ, «Сунтал» журналăн яваплă секретарĕ, Самарти «Колхозник» ятлă Вăтам Атăл чăвашсен хаçатĕнче редактор пулса ĕçленĕ.
1052
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Исаев Мĕтри
Пурнăçĕ
1930 çулхи ака уйăхĕн 18-мĕшĕнче вилнĕ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Чăваш литературин критикине йĕркелесе янă ĕçе хастар хутшăннă.
Пичетленсе тухнă кĕнекисем:
Ă
Ă - латиницă символĕ.
Çав. пекех
Категори:Анлăлатнă латиница сас паллисем
Нарбутово
Нарбутово — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 36 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Ç
Ç - латиницă символĕ.
Мереть
Мереть — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 39 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем Мереть
Ямайкасси
Ямайкасси, — Чăваш Енĕн Красноармейски районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 86 çын,  çав шутра 41 арçын, 45 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Красноармейски районĕн ялĕсем
Арансайпик
Арансайпик, — XVII ĕмĕрте пурăннă чаплă чăваш пикĕ. Вăл Пӳлер хули патĕнчен XIV ĕмĕрте Çавалпа Ункă шывĕсен хĕррине куçса килнĕ Упи Паттăр йăхĕнчен пулать.
1053
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Арансайпик
Кун-çулĕ
..... 1650-1651 çулсенче вара Мускав патшин хĕсметĕнче хастар пулнăшăн Çĕрпӳ хули шутĕнче тăракан Арансайпике кунта çĕр параççĕ: 300 теçеттин тыр-пул туса илмелли уй-хир, 300 теçеттин улăх-çаран.
Вуламалли
Категори:Чăваш Ен паллă çыннисем
Артамонов
Асеев — вырăс хушамачĕ, Артамон ячĕнчен тухнă. Хĕрерăм хорми
Паллă çыннисем:
Тата пăхăр
вырăс
Çу, 25
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Чăваш патшалăх И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика университечĕ
'''Чăваш патшалăхĕн И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика университечĕ''' — Чăваш Енри пĕрремĕш вĕренӳ аслă шкулĕ. 1930-мĕш çулта йĕркеленĕ. Ун чух институтăн икĕ факультет пулнă. thumb| 290px| right|Чăваш патшалăх И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика университечĕ Паянхи куна университетра 8000 яхăн студент пĕлӳ илет. Университетри 12 факультетра 36 специальноçе алла илме пулать. 9 ăслăлăхпа 18 специальноçĕн аспирантури ĕçлет. Университетăн 3 педагогика кафедринче ăслăлăх тухтăрĕсене хатĕрлеççĕ. "Педвузовец" тата "Вестник ЧГПУ" хаçатсем тухса тăраççĕ.
Вой-Вож (Кобла юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Кобла юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Чăваш патшалăх И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика университечĕ
Ăслăх-тĕпчев институчĕсем
Ăслăх-тĕпчев этнопедагогика институчĕ
Вой-Вож (Кобла юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Чăваш патшалăх И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика университечĕ
Факультетсем
Университетра 12 факультет:
Каçăсем
Категори:Иван Яковлев Категори:Чăваш Енри ăслăх центрĕсем Категори:Раççейри педагогика вĕренӳ аслă шкулĕсем
Вой-Вож (Кобла юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пекельница
Пекельница — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Мудьюга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 32 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Медицина паразитологийĕ
Медицина паразитологийĕ, — çынăн паразичĕсене тата çав паразитсенчен ерекен чирсене тĕпчекен, чир ернĕ е чирленĕ çынна сиплес меслечĕсене тĕпчекен медицина пайĕ.
Категори:Паразитологи
1054
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Барсуков Василий Николаевич
Барсуков Василий Николаевич — ( 06-26), 3-мĕш Беларуç фрончĕн1-мĕш сывлăш çарĕн 303-мĕш истребитель авиаци дивизин 18-мĕш гварди истребитель авиаци полкĕн Эскадрилья командирĕ, гварди капитанĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19.
Нăлпаш
Нăлпаш — Самар облаçĕнчи Ставропăль районĕнчи чăваш ялĕ. Атăл хĕрринче, Мăн Тӳпе сăртĕнчен инçе мар вырнаçнă. Ял 20-мĕш ĕмĕрте çеç никĕсленнĕ пулин те, хăйне уйрăм чăвашла ят та йĕркеленнĕ, авă.
Истори
Яла 1928-мĕш çулта Хурамал чăвашĕсем никĕсленĕ.
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕнчи Ставропăль районĕн ялĕсем
Урак (патшалăх)
Урак — авалхи Сăкăт патшалăхне никĕсленĕ легендарлă патша.
Истори ĕçĕсем
Сăкăт патшалăхне пирĕн эрăччен X-VIII ĕмĕрсенче Вăтам Азире вăй илсе чăмăртанма пуçланă. Хальхи историре ăна Согд, Согда е Согдиана тесе палăртаççĕ. Сăкăт тениех пулать ĕнтĕ. "'Эта прелестнейшая страна на Божьей земле, богатая деревьями, изобилующая реками, оглашаемая пением птиц, -" çырнă Сăкăт Элĕ пирки хăй вăхăтĕнче Аль-Мугдаси. "-Весь Согд, словно плащ из зеленой парчи с вышитыми голубыми лентами проточной воды и украшенной белыми замками, домами...'" Сăкăт йăхĕсем чăваш этносĕн пĕр пайĕ. Сăкăт йăхĕсем пин-пин çул каялла чăваш йăхĕсемпе юнашар пурăннă, сутă-илӳ тунă, хĕр парса хĕр илнĕ, кӳршĕлĕхе чыслă-тăванлă тытнă. Урак ертсе пынипе вĕсем питĕ вăйлă патшалăх чăмăртанă. Тен, ун чухне вĕсен патшалăхне чăваш йăхĕсем те кĕнĕ пулĕ... Урак патша ăратĕнчи темиçе ят историре упранса юлнă - Саксар, Ярхун, Яркуль, Таркун, Апруй... Сăкăтсен пĕтĕм тĕнчене тĕлĕнтерекен аслă та чаплă культура пулнă. Сăкăтсем çинчен паллă тĕпчевçĕсем мĕн çырнине пăхса тухса Ю. А. Алескеров хăйĕн 1976 çулта Ташкентра пичетленнĕ "Самарканд" кĕнекинче вĕсене ахальтен мар ĕнтĕ çапла хак парать: "Согдийцы пользовались известностью искуссных земледельцев и ремесленников, предприимчивых купцов, талантливых музыкантов и танцоров". Авалхи чăваш йăхĕсемпе сăкăтсен çыхăнăвĕ çинчен А. А. Трофимов тĕпчевçĕ те хăйĕн "Народные женские украшения" ĕçĕнче питĕ тĕплĕ çырать. Ку тĕпчев ĕçĕ "Бытовая культура чувашей" (1985) кĕнекере пичетленнĕ: "'Согдийское искусство с его стилевыми направлениями, с миром образов, канонами составляют отдельную самостоятельную школу. С ней, по-видимому, и следует связывать один из длительных этапов истории искусства предков чувашей до прихода их на Северный Кавказ и Среднюю Волгу, -" çырать А. А. Трофимов. "- Об этом свидетельствуют не только сходства, обнаруживаемые в орнаментации костюмов, украшениях, головных уборах, но и само название племени булгар, которые, как стало известно, жили в этих районах. Так, О. И. Смирнова отмечает, что надчекан 'булгар' содержится на многих эфталитских монетах, а также на тюрко-согдийской монете, найденной на Пенджикенском городище'." Малалла А. А. Трофимов çапла çырать: "'Этот факт еше раз доказывает правомерность постановки вопроса о существовании тесных и продолжительных контактов предков чувашей с согдийцами, а также с индоиранской культурой. Это же подтверждается и существованием топонимов на территории современной Чувашии и Татарии (Сăкăт, Хурасан, Муркаш, Марка, Бахтиар, Арапуç, Курпаши, Супар и многие другие), идентичных с названиями населенных пунктов, рек, отдельных царств, некогда процветавших в пределах Северного Ирана, юга Средней Азии (Согдиана — Согд — Сугд, Маргиана — Муру — Маргус, Бактриана — Бактрис — Бахгди, Хорасан — Корассан, Ариана, Ара, Кур, Кура и другие). Некоторые из этих названий встречаются и на Кавказе. Представляет интерес и тот факт, что в Хорасане существовало озеро Суваров...'" Çавăнпа та Сăкăт патшалăхне никĕслекенĕ легендарлă Урак патша чăвашсен сĕм мăн аслашшĕ пулать темелле.
1055
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Гердъёль (Когель юппи)
Гердъёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Когель юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Паразитологи
right|280px Паразитологи çынăн тата чĕрчунсен паразичĕсене, вĕсен биологи уйрăмлăхĕсене, ĕрчесе кайнă тата аталаннă чухнехи çаврăнаш ĕçĕсене, чир мĕнле ерсе кайнине тата сарăлнине тĕпчекен зоологи пайĕ. Паразитологине тĕпчесе ĕçлекен тухтăра паразитолог теççĕ.
Улутуп
Улутуп — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 36 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453331, ОКАТО кочĕ — 80238887004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
1056
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Паразитологи
Вăл икĕ уйрăма пайланать:
Литература
Категори:Паразитологи
Гердъёль (Когель юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Куславкка районĕн ялĕсем
Категори:Чăваш Енĕн Куславкка районĕ
Гердъёль (Когель юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кустăрма (пĕлтерĕшсем)
Кустăрма:
Ветеринари паразитологийĕ
Ветеринари паразитологийĕ, — чĕрчунсен паразичĕсене тĕпчекен, çавăн пекех вĕсенчен ерекен чирсене, патологипе профилактика иртерекен тата чир ернĕ е чирленĕ чĕрчуна сиплемелли меслечĕсене тĕпчекен ветеринари пайĕ.
Вуламалли
Категори:Паразитологи
Администраци центрĕ
Администраци центрĕ, Администрациллĕ тĕп — территори пайĕн (районăн, облаçĕн, çĕршывăн т. ур.). администрацийĕ (влаç тытăмĕн органĕсем) вырнаçнă тата территори пайĕн тĕпĕ шутланакан пурăнан вырăн.
Раççей Федерацинче
« ял тăрăхĕн, муниципаллă районăн администрациллĕ тĕпĕ — вырăнти йăла-йĕркепе тата пулса çитнĕ социаллă инфраструктурăпа килĕшӳллĕ тата Раççей Федераци субъекчĕн саккунĕпе йышăнса палăртнă, муниципаллă йĕркелĕвĕн патшалăх тытăмĕнчи элчĕллĕ ĕçлĕ пурăнан вырăн»
Асăрхавсем
Категори:Географи терминĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем Категори:Вырăнти хăйтытăмлăх
Пелевка
Пелевка — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Лельма юханшывăн сылтăм çыранĕпе 26 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Турхан Энтри
Турхан Энтри, Васильев Андрей Васильевич, 1888, çурла, 8,  Турханкас ялĕ, Теччĕ уесĕ, (халĕ Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ) — 1972 çулхи çу, 25, Турхан ялĕ, Елчĕк районĕ, Чăваш Ен) — чăваш прозăçи, сăвăçи, тăлмачĕ.
Хусанта пурнакан Евгений Андреевич Турханăн (1950 çур.), чăваш журналисчĕн тата çыравçин, ашшĕ.
Биографи
1888 çулхи çурла уйăхĕн 8 Тетюш уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ) Турханкас (халĕ Турхан) ялĕнче çуралнă.
Хусанти вĕрентекенсен семинарине, кайран Мускаври пĕрремĕш ытти халăх чĕлхисен педагогика институтĕнче вĕренсе тухнă. Вĕрентекен, иерей вырăнĕнче ĕçленĕ. Патăрьелти педагогика вĕрентĕшĕнче вĕрентнĕ. Сăвăсене çырма 1904 çулта пуçланă. Сăвăсем, статьясем, сăвăллă юмахсем çырнă. Ж.Б. Мольер, Л.Н. Толстой çырнисене чăваш чĕлхи çине куçарнă. Çавăн пекех вырăс халăх тата революци сăввисене куçарнă.
1972 çулхи çу уйăхĕн 25-мĕшĕнче Патăрьелĕнче вилнĕ.
Тăхăмĕсем пирки
— Турхан, Вероника Андреевна. Под крылом оборотня : повесть / Вероника Турхан. - Чебоксары : Новое Время, 2011. - 147 с. : портр. ; 20 см. - 200 экз.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Сăвăçсем, алфавитпа Категори:Раççей çыравçисем Категори:Раççей сăвăçисем Категори:Чăваш çыравçисем Категори:Чăваш сăвăçисем Категори:1888 çулта çуралнисем Категори:Çурлан 8-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1972 çулта вилнисем Категори:Çăвăн 25-мĕшĕнче вилнисем
Вăрмар
thumb|145px|Вăрмар гербĕ thumb|145px|Вăрмар гербĕ Вăрмар — хула евĕр паçулкă, Чăваш Енĕн Вăрмар районĕн административлă тĕпĕ.
Тавралăхĕ
Мускав — Хусан чукун çулĕ çинче вырнаçнă; автомобиль çулĕпе Шупашкара çитме 77 çм.
Халăх йышĕ
2008 çулхи кăрлач, 1 тĕлне кунта 6,2 пин çын (1969 — 2,4 пин, 1979 — 4,7 пин, в 1989 — 6 пин çын) пурăннă.
Çутĕç, этеплĕх, спорт
thumb|Вăрмарти физкультурăпа спорт комплексĕ‎ Паçулкăра 1 вăтам шкул (2007 çултанпа), ДОСАФ, Вăрмар çăкăр завочĕ, пульницă (темиçĕ çуртлă), ача-çамрăк спорт шкулĕ, ача ӳнер шкулĕ, музей, 2 библиотека ĕçлет.
2008 çулхи раштавра бассейна хута ярасшăн.
Каçăсем
Категори:Вăрмар районĕн ялĕсем
Макаров Дмитрий Макарович
Макаров Дмитрий Макарович, — педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕ, доцент. 1918 çулхи чӳк уйăхĕн 2-мĕшĕнче Муркаш районĕнчи Çатракасси ялĕнче çуралнă. 2001 çулхи юпа уйăхĕн 20-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Кун-çулĕ
1937 çулта Мăн Чурашри вăтам шкултан вĕренсе тухнă та, ăна Кăпасри вăтам шкула вĕрентекен пулса ĕçлеме янă. Кунта пĕр çул ĕçленĕ хыççăн вăл 1938-1941 çулсенче Н.Г. Чернышевский ячĕллĕ истори, философи тата литература институчĕн истори факультетĕнче вĕреннĕ, 1941-1945 çулсенче Совет Çарĕнче хĕсметре пулнă: хаяр вăрçăра нимĕç фашисчĕсене хирĕç çапăçнă. Вăрçă хыççăн 1946-1949 çулсенче Мускав университетĕнче аслă пĕлӳ илнĕ, малалли пурнăçĕпе ăçне аслă шкулпа çыхăнтарнă: Чăваш патшалăх педагогика институчĕн истори кафедринче ассистент (1949-1950), Махачкала хулинчи Махачкалари хĕрарăмсен педагогика институчĕпе Йошкар-Олари педагогика институтĕнче аслă преподаватель пулса ĕçленĕ (1953-1964).
1953 çулта РСФСР Педагогика ăслăлăхĕсен академийĕн Вĕрентӳ меслечĕсен институтĕнчи аспирантурăран вĕренсе тухнă, çав çулах «Изучение истории развития капиталистической экономики и классовой борьбы в России 60-70 годов XIX века (На материале IX классов средней школы)» темăпа диссертаци хӳтĕлесе педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕ ятне илнĕ.
1964 çулта Дмитрий Макарович тăван республикăна таврăнса малтан Чăваш патшалăх педагогика институчĕн, кайран Чăваш патшалăх университечĕн истори кафедринче доцент пулса ĕçленĕ.
Ӗçĕсем
Дмитрий Макарович ăслăлăхри тĕпчевĕсем вăтам шкулта истори вĕрентмелли методикăпа çыхăннă. Ку тĕлĕшпе вăл меслет ыйтăвĕсене тишкерсе статьясем те, кĕнекесем те пичетлесе кăларнă. Çав тишкерӳсенче тĕпчевçĕ вĕрентекенсен пуян опытне, хăй ятарлă ирттернĕ ĕçсен пĕтĕмлетĕвĕсене çырса кăтартнă, истори темисене вĕрентнĕ чух çĕнĕ меслетсем сĕннĕ.
Паллă педагог-методист хăйĕн тĕпчевĕсене ятарлă кĕнекесенче те, уйрăм статьясенче те çырса кăтартнă.
Пичетленнĕ ĕçсем
Категори:Чăваш ăсчахĕсем
Хлебодаровка
Хлебодаровка — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 77 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453336, ОКАТО кочĕ — 80238887005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Интерфакс
Тĕнче хыпар ушкăнĕ«Интерфа́кс» (Interfax Information Services Group) — Раççейĕн паллă, пĕрремĕш патшалăхăн мар хыпар агентстви.
Ушкăн тытăмĕнче
«Интерфакс-АВН», «Интерфакс-АГИ», «Интерфакс-АКИ», «Интерфакс-АНИ», «Интерфакс-АФИ», «Интерфакс-Дилинг», «Интерфакс-Телеком»
«Интерфакс-Центр», «Интерфакс-Северо-Запад», «Интерфакс-Поволжье», «Интерфакс-Юг», «Интерфакс-Урал», «Интерфакс-Сибирь», «Интерфакс - Дальний Восток», çаплах «Интерфакс-Украина», «Интерфакс-Запад», «Интерфакс-Казахстан», «Интерфакс-Азербайджан», «Интерфакс-Китай».
Кун-çулĕ
Агентствăна 1989 çулта никĕсленĕ. Вăл СССР-ăн патшалăхăн мар агентстви пулнă. Паян «Интерфакс» Раççейĕн виçĕ пысăк агентствинчен пĕри шутланать.
«Интерфакс» тĕнче бизнес рейтинг лидерĕпе —Moody's Investors Service агентствипе пĕрле — «Moody's Interfax Rating Agency» туса хунă, вăл раççей рейтинг пасарĕнче малта пыраканĕ шутланать.
2004 çул вĕçĕнче «Интерфакс» тĕнчери пысăк Experian кредит бюровĕпе пĕрле «Экспириан Интерфакс» бюровне туса хурать, вăл халĕ Раççейĕн малти виçĕ кредит бюровĕ шутĕнче.
2007 çулхи ака уйăхĕнче МХХ пĕлтернĕ тăрăх, «Интерфакс» хыпар ушкăнĕ «Финмаркет» хыпар агентствин 90% акцине туяннă. «Газеты.Ru» информаципе, компание сутас ĕçе 2006 çултах тапратнă, çакна валли бизнес хаклавне ирттернĕ. Çак хаклавăн пĕтĕмлетĕвĕсемпе, «Финмаркет» 7 миллион АПШ долларĕ майлă таяннă. Апла пулин те «Интерфакс» та, «Финмаркет» та çак сумма икĕ хут йӳнĕрех пулна теççĕ.
Каçăсем
Категори:Раççей хыпар агентствисем
Барсуков Иван Петрович
Барсуков Иван Петрович — ( 22-18), Тухăç чикĕ округĕн 35-мĕш чикĕ сыхлавçисен отрячĕн маневрлакан десант штурм ушкăнăн пуçлăхĕ, майор, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 11.
Отшиб
Отшиб — Раççей территоринчи юханшыв. Кемерово облаçĕ, Çĕн Çĕпĕр облаçĕ территорипе юхать. Солоновка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
1057
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вăрмар ĕçĕ
Вăрмар ĕçĕ —Çавал уесĕн Ватă (Кив) Вармарпа Кĕçĕн Вăрмар ял çыннисем хушшинчи юнлă тытăçу.
Пĕтĕмлĕ çырни
Хирĕçӳн никĕсĕ — 1888 çулхи çу, 18 çĕр валеçнĕ чух вăрман пирки хыпса тухнă тавлашу. Çапăçăва çĕр ытла арçын хутшăннă, Кĕçĕн Вăрмарăн 3 çынне çапса пăрахнă, вунă çын ытла, çав шутра вулас старшинипе полици уряднике суранланнă. Вăрмар ĕçĕпе Ват Вăрмарта пурăнакан 17 çынна хусан вăрçă-тăрăх тӳрипе вилĕме тивĕçле тесе айăпланă. Çак ĕç халăха çав тери хумхантарса янă. Синод обер-прокурорĕ К. П. Победоносцев патшана çак асап тивлете çăмăллатма ыйтнă. Александр III айăпланисенчен 4-не каторгăна янă, 6 — Çĕпĕре кăларса янă, 7 — арестант ротисене янă.
Вуламалли
Категори:Чăваш Ен пăлхавĕсем Категори:Раççей империйĕ
ИТАР-ТАСС
ИТАР-ТАСС (Информационное телеграфное агентство России ) — Раççей патшалăхăн тĕп хыпар агентстви.
ТАСС
right|thumb|280px|ТАСС çурчĕ Совет Союзĕн телеграф агентствине  (ТАСС) 1925 çулхи утă, 10 СССР Тĕп Ӗçтăвакан комитечĕн Президиумĕпе Халăх комиссарĕсен канашĕн йышăнăвĕпе Раççей Телеграф агентствмн базипе никĕсленĕ. Союза кĕнĕ республикăсен хыпар агентствисем (РАТАУ (Украина), БелТА, УзТАГ, КазТАГ, Грузинформ, Азеринформ, ЭльТА (Литва), АТЕМ (Молдави), Латинформ, КирТАГ, ТаджикТА, Арменпресс, Туркменинформ, ЭТА) ТАСС шутне кĕнĕ.
Унăн никĕсĕпе Раççей Федерацин Президенчĕн Хушăвĕ 1992 çулхи кăрлач уйăхĕнче Раççей информаци телеграф агентствине (ИТАР-ТАСС) туса хунă.
Тĕп директорĕсем:
Каçăсем
Категори:Раççей хыпар агентствисем  1925 10
Лёк-Ёль (Когель юппи)
Лёк-Ёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Когель юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Пербовка
Пербовка — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Вожега юханшывăн сылтăм çыранĕпе 67 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
1058
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1059
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Грачёв Иван Петрович
Грачёв Иван Петрович — (5.01.1915(23.12.1914)-14.09.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 16. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра ПВО çарĕсен 7-мĕш пĕтерекен авиаци корпусĕн 191-мĕш пĕтерекен авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ, кĕçĕн лейтенант.
Интерфакс-Украина
«Интерфакс-Украина» хыпар агентстви — Interfax Information Services тĕнче хыпар ушкăнĕн тытăмĕнчи компани — Украина политикăпа экономика хыпар пасарĕнче 1992 çултанпа ĕçлет.
Авăн, 25
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Интерфакс-Украина
Агентство 40 хыпар япалине — политика тата экономика тематикипе — виçĕ чĕлхепе (украинла, вырăсла тата акăлчанла) кăларать.
Кун-çулĕ
1999 çулхи çу уйăхĕнчен пуçласа агентство пыракан вăхăт режимĕпе ĕçлет — пĕлтерӳсене тупнă хыççăн тӳрех канала лартаççĕ.
1998 çулхи çу уйăхĕнчен пуçласа сайт ĕçлет.
Каçăсем
Категори:Украина хыпар агентствисем
Арья (пĕлтерĕшсем)
Арья —
Чикансем
Чикансем — чикан йăли-йĕркипе пурăнакан 80 тĕрлĕ ушкăнĕран тăракан халăх. Хăш-пĕр пайĕсем, пысăккисем, хăйсене уйрăм ятпа калаççĕ — рома, синти, мугат, калос, лом. Ку халăхсене пĕр ят парас шухăш пур, çăпах та хальлĕхе ун пек ят çирĕпленмен. Юлашки вăхăтра Romanies, «ромо евĕр» терминпа чылай усă кураççĕ.
Британсем яланхиллех вĕсене Gypsies (Egyptians — «икĕпатсем»), испансем — Gitanos (ку ят та Egiptanos «икĕпатсем» сăмахран), французсем — Bohémiens («богемсем», «чехсем»), Gitans (испанла Gitanos сăмаха ватса калани) е Tsiganes, нимĕçсем — Zigeuner, италисем — Zingari, голландсем — Heidens («тĕне кĕменсем»), венгрсем — Cigany е Pharao nerek («фараон йăхĕ»), финсем — mustalaiset («хура» /хура халăх пĕлтерĕшлĕ/), турккăсем — Çingerie, Çingane; израильсем, ивритпа — Tso’anim (צוענים); болгарсем — Цигани тесе палăртаççĕ. Халĕ чылай чĕлхере «рома» (Roma, Romové, romanit тата ытти те) ятпа усă кураççĕ.
Халĕ чикансем Европăн, Мал тата Кăнтăр Ази, çаплах Çурçĕр Африкăн, Çурçĕрпе Кăнтăр Америка çĕршывĕсенче тата Австралире пурăнаççĕ. Пур йышĕпе 2,5 млн çынран пуçласа 8 млн е 10-12 млн яхăн. СССРта 175,3 пин (1970)чикан. Раççейре 183 пин çын, хастар чикансем шутланипе — миллиона яхăн.
Наци символики
thumb|Чикан ялавĕ 1971 çулхи ака, 8 Лондонра Пĕтĕм тĕнче чикан конгресĕ пĕрремĕш хут пуçтарăннă. Çакăнта чикансем хăйсене пĕрлĕхлĕ çĕрсĕр-шывсăр халăх вырăнне хурса наци символĕсене йышăннă: ялавпа гимна çирĕплетнĕ. Герб вырăнне чикансем урапа кустăрми, такан, картăсен колодине кăтартаççĕ. Çак паллăсемпе чикансем хаçатсене, журналсене тата сайтсене илемлетеççĕ.
Пĕрремĕш Пĕтĕм тĕнче чикан конгресĕ ирттернĕ куна — ака, 8 — Чикан кунĕ тесе палăртнă. Çак кун каçхине чикансем чĕртнĕ çуртапа урама тухаççĕ.
Халăх историйĕ
left|thumb|Чикан хĕрĕ. [[Чехи. 2005]]
Мал тапхăрĕ (VI - XV ĕмĕрсем)
Лингвистикăпа генетика тĕпчев ĕçĕсем майĕпе, чикансем Индирен VI ĕмĕрте 1000 çын йышлан тухнă.
Чикансем Анăç Европăра (XV - XX ĕмĕр пуçламăшĕ)
right|thumb|200px|Германире усă курнă чикан тăмхи
Чикансем Тухăç Европăра (XV - XX ĕмĕр пуçламăшĕ)
XV ĕмĕр пуçламăшĕнче Висантин грексен çĕрĕсенчи чиканĕсем пĕр вырăнта пурăннă е куçса çӳренĕ. Чикансем çаплах Сербире, Албанире, хальхи Румыни тата Венгрире пурăннă. Вĕсем ялсенче е городскими слободками пурăннă, тимĕрпе металсенчен япала туса тупăçланă, йывăçран хатĕр-хĕтĕр ăсталанă, лăпă авнă. Çакăнтах куçса çӳрен чиканĕсем те пурăннă, вĕсем вара цирк пултарулăхĕпе ăста пулнă, алла вĕрентнĕ упасене ташлаттарса укçа пуçтарнă.
1442 çулта Венгри патши Жигмонд чикансене тăван çĕре хӳтĕленĕшĕн ясаксенчен хăтарать. Чикансем тупă йĕтрисем, хĕç, ут таврашĕ тата эткерсен латисене туса панă.
Балкана мăсăльмансем çĕнтерсе илсен, ал ăстисем кунтах юлнă, хĕç-пăшал та туса хатĕрленĕ. Хресчен-чикансем часах турккă çарне пулăшнă, çакă вĕсен хӳтлĕхĕ пулнă. Чикансен чылайăшĕ Болгарине турккăсемпе пĕрле лекнĕ (çавăнпа вырăнти пăхарсем вĕсене ытлах кăмăлламаççĕ).
Чикан чĕлхи
left|thumb|200px|Чикан музыканчĕ туйă вăййнче. [[Брно]] Чикан чĕлхи инди-европа çемйин инди-ари ушкăнне кĕрет, тĕрлĕ диалектлă. СССР çĕрĕсенче 1930-мĕш çулсенче чикан чĕлхин литература виçи вырăс чиканĕсен диалекчĕ пулса тăрать.
Каçăсем
Категори:Чикансем
Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕнче çак ял-хуласем вырнаçнă:
Категори:Чăваш Енĕн Хĕрлĕ Чутай районĕ
Барсуков Михаил Михайлович
Барсуков Михаил Михайлович — (-), 3-мĕш Беларуç фрончĕн артиллери командующийĕ,  артиллери генерал-полковникĕ, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 19.
Вьентьян (пĕлтерĕшсем)
Вьентьян:
Ялчă (Ялчă ял канашĕ)
Ялчино  — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 262 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453331, ОКАТО кочĕ — 80238825004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Сочь (Когель юппи)
Сочь — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Когель юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 76 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
1061
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сочь (Когель юппи)
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Юпа, 3
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Панюшиха
Панюшиха — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
Перечная (Еменьга юппи)
Перечная — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Еменьга юханшывăн сулахай çыранĕпе, 22 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
1062
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Анненерпе
thumb|200px|right|Аненерпе палли Аненерпе (Ahnenerbe — «ламтайсен кăнарĕ», пĕтĕмлĕ палăртăвĕ — «Авалхи герман йăхĕсен тата ламтайсен кăнарне шыраса тĕпчекен нимĕç пĕрлĕхĕ») — Виççĕмĕш райх тапхăрĕнче герман рассин кăнарне, историне, йăлисене тĕпчекен институт. Пĕрремĕш директăрĕ — Герман Вирт, унăн çумĕ пулма Фридрих Хильшера çирĕплетнĕ.
Пĕрлĕхе йĕркелени. Малтанхи тĕллевĕсем
1935 çулхи утă, 1 Генрих Гиммлер йĕркелесе хунă, вăлах пĕрлĕхĕн президенчĕ тата пурмайлă тивĕçлĕ элчи пулса тăнă. Тепĕр шутпа, Аненерпене Фредерик Хильшер 1933 çулта никĕсленĕ. . Виççĕмĕш йĕрĕпе, Ананерпе Герман Вирт хатĕрленĕ мюнхенри куравĕнчен пулса тухать.
Гиммлер 1937 çулта Вирта ĕç вырăнĕнчен хăтарать, «Аненерпене» СС ĕретне кĕртет, пĕрлĕхе концентраци лагерĕсене тытса тăма ĕç хушать.
Çак ĕç пулăмĕ Виртăн ăслăлăхĕн шайне тиркени, пĕр енчен тата арисем атлантсенчен пулса кайни ĕмет-шухăша фюрер куçĕнче пăрахăçлани — тепĕр енчен — пулнă. СС Райхсфюрерĕ СС Гиммлер çак ансат килнĕ самантра «Мăн асаттесен кăнарне» СС тытăмне ярса илет, çак пĕрлĕхре унăн сĕмĕ ӳсет. «Аненерпе» штаб-хваттерĕ Вевельсбург карманĕнче ĕçленĕ. Йĕркелĕлĕхĕн тĕп секретарĕ — Вольфрам Зиверс. Университет пĕлӳллĕ Зиверс ăслăхçăсене СС рейхсфюрера çыхăнтаракан сыпăк пулса тăнă. Медицина программисене Август Хирт ертсе пынă.
1941 çулта пĕрлĕхе СС райхсфӳрерĕн пайăр штабне кĕртнĕ, хăйĕн пĕтĕм ĕç-пуçне вăл тĕппипех вăрçă валли туса пынă. Чылай проекта чарса лартнă, анчах та Вăрçă тĕпчевĕсен институчĕ, ертӳçи — Зиверс — уçăлать. Каярах институтăн ĕç-хĕлне тĕплĕнех Нӳрнберг процесĕнче тишкернĕ: тĕнчери трибунал «Наследие предков» йĕркелĕве киревсĕр тесе йышăннă, унăн ертӳçне айăпласа çакса вĕлернĕ.
Вуламалли
"Вектор", СПб, 2006
Каçăсем
Категори:СС Категори:Виççĕмĕш райхăн ăслăх организацисем Категори:Наци пропаганди Категори:Наци мистицизмĕ Категори:Виççĕмĕш райхăн ятарлă хĕсмечĕсем Категори:Рунологи
Арья
Арья, — Чулхула облаçĕн Урень районне кĕрекен хула евĕрлĕ посёлок. Халăх йышĕ — 5,1 пин çын.
1977
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Арья
Тавралăхĕ
Посёлок Чулхула облаçĕн çурçĕр-хĕвелтухăçĕнче, область тĕпĕнчен 180 çухрăмра, вырнаçнă. Посёлокăн кăнтăр енче Арья юханшывĕ юхса иртет. Икĕ çухрăм кăнтăралла Кочешковски кӳлли вырнаçнă.
Бикулова Мария Григорьевна
Бикулова Мария Григорьевна (1919, авăн, 25, Пăва уесĕ, (халĕ Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ) Лаш Таяпа ялĕ, Пăва уесĕ,  (халĕ Чăваш Енри Елчĕк районĕ) — 1985 çулхи юпа, 3, Шупашкар, Чăваш АССР) — чăваш драма актриси. Чăваш АССР халăх артисчĕ (1980), Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1955).
Арья
Истори
Посёлока 1933 çулхи çурла уйăхĕнче никĕсленĕ. Чи малтан ăна Çĕнĕ Арья ята панă, унта пурĕ те икĕ урам çеç пулнă. Вăхăт иртсен посёлокра хăма касакан предприяти уçăлнă. Предприятине чикĕ леш енчен илсе килнĕ оборудованине лартнăран вăл туса кăларакан тавара Раççейре кăна мар, чикĕ леш енче те туяннă. 1990-мĕш çулсенче укçă-тенкĕ çитме пăрахнине пула ăна сутса янă.
Бикулова Мария Григорьевна
Пурнăçĕ
1919 çулхи авăнăн 25-мĕшĕнче Пăва уесĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ) Лаш Таяпа ялĕнче çуралнă.
1936-1942 çулсенче куçакан иккĕмĕш колхоз театрĕнче (Муркаш районĕ) вылянă. 1943-1947 çулсенче ГИТИСре вĕреннĕ (курсăн пултарулăх ертӳçи — М.Тарханов, Чăваш студийĕ). Чăваш академи театрĕнче ĕçленĕ. 1961 çултанпа Чăваш республикин пукане театрĕнче ĕçлесе çĕр ытла роле сăнарланă.
Арья
Истори
1974 çулта посёлока хула евĕрлисен шутне кĕртнĕ.
Çул-йĕр
Посёлок çывăхĕнче Чулхула-Киров чукун çулĕн чарăнăвĕ пур.
Бикулова Мария Григорьевна
Ӗçĕсем
Хăйĕн вылаякан рольсенче вылянă вăхăтра Мария Букилăва хăй пуканесемпе лайăх ертсе пырасси пултарулăхне кăтартнă.
Арья
Хуçăлăх
Чи пысăк хуçалăх — «Арья» тимĕр-бетон таварĕсен савучĕ. Посёлокра çавăн пекех нефть, кăмрăк упракан савутсем, çăкăр кăларакан, асфальт тăвакан савут пур.
Бикулова Мария Григорьевна
Ӗçĕсем
Чи лайăх ĕçĕсем:
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем
Арья
Ăс-пурлăх
Посёлокра пульница, 2 ача-пăча сачĕ, 2 стадион, спорт интерначĕ, кану çурчĕ, пуçламăш тата вăтам шкул пур.
Икĕ чиркӳ вырнаçнă — пĕри кивĕ йăлана тытса пыракансен, теприне хăпартаççĕ.
Категори:Чулхула облаçĕн посёлокĕсем
1063
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Оксиарт
thumb|250px|Эксемер вилнĕ хыççăн Оксиарт Paropamisus çĕрĕн сатрапĕ пулать. Оксиарт, — Сăкăт патшалăхĕн çарпуçĕ.
Тухăçри халăхсем Македони Александрĕ сăкăтсене çĕнтерессине ĕненмеççĕ. Вĕсем епле пулсан та ăна Сăкăт çĕрĕ çине тапăнса кĕме чарасшăн тăрăшнă. Çак тĕллевпех Александр патне амаçынсен пике-патши пыни паллă. Кун çинчен авалхи çыравçăсем Клитарх та, Поликлит та, Онесикрит та, Антиген та, Истр та палăртнă. Плутарх та "Танлаштаруллă çырса кăтартни" çакна асăнать. амаçынсен пике-патши македонецсемпе сăкăтсен вăрçине чарасшăн пулнă. Анчах та Александр Спитаман вилнине пĕлсе килĕшӳ тума ирĕк памасть.
Çак хушăра вара сăкăтсен тепĕр çарпуçĕ палăрать — Оксиарт. Спитаман пуç хунă хыççан сăкăтсен йăхĕсене тăшмана хирĕç çĕклет. Ку хушăра Александр хăй те сăкăтсене, перссене парăнтарнă пекех, уçă çапăçура çĕнтерейменнине ăнланма тытăнать. Вăл вара сăкăтсен чаплă çыннисене хăй майлă çавăрас тесе тем тĕрлĕ парнесем пама тытăнать.
Оксиарт та вĕçĕ-хĕрисĕр вăрçă тăван халăхне ним усă кӳменнине ăнланать те Александр Македонскипе килĕшӳ тăвать.
Каçăсем
Категори:Сăкăт патшалăхĕ
1985
Вилнĕ
Александров Архип Терентьев, драматург.
Сед-Ёль (Кожва юппи)
Сед-Ёль — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Кожва юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
1985
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сед-Ёль (Кожва юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Сурхури
380px|thumb|Сурхури вăхăтĕнче юмăç пăхни Сурхури — авалхи пăлхарсен авалранах пыракан Çĕнĕ Çул уявĕ. Ăна кун ӳсме пуçласанах ирттернĕ. Сурхурие ытларах яш-кĕрĕм, ача-пăча хутшăннă. Чăваш халăхĕн паллă уявĕ шутланать. Сăмахĕ иккĕ пайран тытăнса тăрать: сур- сивĕ, йĕпе вăхăт вĕçленсе, хур-типĕ вăхăт пуçланни.
Уява ирттерни
Сурхури ирттерме ятарласа пĕр киле пуçтарăннă. Килтен киле пуçтарнă апат-çимĕçрен, сăраран, тĕрлĕ апатран сĕтелçи майланă.
Ача-пăча килрен киле çӳренĕ, урайне ăшаланă пăрçа сапнă. Тарават хуçасем вĕсене тутлă çимĕçпе сăйланă.
Каччăсем вара хĕр сăра пĕçерме валли çăнăх, çăмарта, пыл, хăмла пуçтарать. Пике вара сăра вĕретет, кукăль пĕçерет. Каçхине пĕтĕм çамрăк улаха пухăнать. Вăхăт çур çĕре çитсен пуласлăха пĕлме витене тухнă, тĕттĕмре сурăхсене кайри уринчен тытнă. Чылай вăхăт тата чылай çынсем уяв ятне çакăнпа çыхăнтарнă. Путек лексен – авланасса, така лексен — качча каяссине пĕлтернĕ. Шурă сурăх – çутă, хури – хура çӳçлĕ мăшăр пуласса систернĕ.
Çамрăксем ытларах Турă çырни пирки пĕлес тесе, аслисем вара тыр-пул, пахча çимĕç тухăçлăхне пĕлме юмăç яраççĕ.
Халăх этимологийĕ
"Вăхăт çур çĕре çитсен пуласлăха пĕлме витене тухнă, тĕттĕмре сурăхсене кайри уринчен тытнă. Чылай вăхăт тата чылай çынсем уяв ятне çакăнпа çыхăнтарнă". "Сурхури" сăмах сурăх тата ури пайсенчен тăрать. Çĕр ĕçĕпе пурăннă тапхăрта çак йалана выльăх-чĕрлĕх ĕрчетĕр, йыш хуштăр тесе ирттернĕ. Чи йышла выльăх вара сурăхсем пулнине калас пулать. Тата шăп та лăп çак вăхăталла сурăхсем пăранлама тытăннă. Ку йала кÿршĕллĕ çармăссем патне те куçнă, вĕсен вăл "Шорыкйол" ятлă. Вăл та "Сурах ури" тесе куçать. Палăртас йала-йĕркере те пĕрпеклĕхсем самаях.
Кирова
Кирова — Пушкăрт Республикин Кукарча районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 4 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 453331, ОКАТО кочĕ — 80238895002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Барташов Макар Власович
Барташов Макар Власович — (-), Лăпкă океан флочĕн Сывлăш-Çăр вăйĕсен 12-мĕш штурмлакан авиаци дивизин командирĕ, полковник, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 14.
Грачёв Павел Сергеевич
Грачёв Павел Сергеевич — (01.01.1948-23.09.2012), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 05. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Туркестан çар округĕн Афганистан Демократиллĕ Республикăри совет çарĕсен контингенчĕн шутĕнчи 40-мĕш çарĕн 103-мĕш гварди сывлăш десант дивизин командиpĕ, гварди генерал-майор.
1064
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Перечная (Сеза юппи)
Перечная — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Сеза юханшывăн сулахай çыранĕпе, 22 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
1065
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Максимов Исайя Максимович
Максимов Исайя Максимович, — чăвашран тухнă чи малтанхи математиксенчен пĕри, физикăпа математика ăслăлăхĕсен кандидачĕ, доцент. 1889 çулхи çу уйăхĕн 20-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Муркаш районĕнчи Уйкас Янасал ялĕнче çуралнă. 1976 çулхи нарăсăн 23-мĕшĕнче Шупашкарта çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.
Исайя Максимов 1914-мĕш çултанпа Хусан университечĕ çумĕнчи физика-математика пĕрлĕхĕнче тăнă. Ăна «1941-1945 çç. Тăван çĕршывăн аслă вăрçи вăхăтĕнче хастар ĕçленĕшĕн» медальпе чысланă.
Кунçул
Мăн Чурашри пуçламăш классен вĕрентевçисене хатĕрлекен шкултан вĕренсе тухсан Хусанти тĕн семинарине вĕренме кĕнĕ. Пурне те тĕплĕн, тарăн пăлме тăрăшакан çамрăк семинарире мĕн вĕрентнипе çырлахма пултарайман: аслă математика кĕнекисене хăй тĕллĕн нумай вуланă. «''Кунпа пĕрлех хăй тĕллен малтан нимĕç, унтан француз, юлашкинчен акăлчан чĕлхисене вĕренме пуçăнтăм. Хамăн ĕçре ку мана нумай пулăшрĕ''», — тесе çырнă вăл автобиографийĕнчĕ.
1914 çулта Хусан университечĕн типолитографийĕнче Исайя Максимовăн «Хисепсен теорийĕн хăшпĕр ыйтăвĕсене аналитикăлла шутлани» ятлă пĕрремĕш тĕпчев ĕçĕ пичетленсе тухнă.
1927 çулта Исайя Максимович экстерн йĕркипе Хусан университечĕн математика уйрăмĕнчен, 1930 çулта Мускав университечĕ çумĕнчи ăслăлăхпа тĕпчев институчăн аспирантуринчен вĕренсе тухнă. 1947 çулта Хусан университетĕнче «Функцисене татти-сыпписиррĕн урăхла сăнарланисем çинчен» темăпа диссертаци хӳтĕлесе физикăпа математика ăслăлăхĕсен кандидачĕ ятне илнĕ.
Ӗçĕсем
Исайя Максимович Чăваш патшалăх педагогика институчĕн математика кафедринче ĕçленĕ (1930-1949, 1957-1960), çав вăхăтрах математика ăслăлăхĕн чылай ыйтăвĕпе интересленсе тĕпчевсем тунă, вĕсене хамăр çĕршывра та, ют çĕршывсенче те (Польшăра, Францире, Голландире, АПШра, Румынире) пичетлесе кăларнă. Хăйĕн ĕçĕсене вăл вырăсла, акăлчанла, нимĕçле, французла çырнă, çавна пула унăн тĕпчевĕсемпе ют çĕршыв специалисчĕсем паллашма пултарнă.
Исайя Максимовичăн 27 тĕпчев ĕçĕ пичетленсе тухнă, тепĕр 10 ĕçĕ алçырăвĕ халлĕн упранать.
Кăсăклă фактсем
Хăшпĕр хыпарсем тăрăх, Исайя Максимович ăслав докторĕ пулса тăма та пултарнă. Анчах та ăна хай Н. Н. Лузин вĕренекенĕ пулни чăрмантарнă (лешне вара 1930-мĕш çулсенче халăх тăшманĕ тесе айăпланă, «Лузин ĕçĕ» текен япала шутласа кăларнă).
Пичетленнĕ ĕçсем
=== Ют çĕршывра пичетленнисем ===
Асăрхавсем
Категори:Чăваш тĕнчинчи математиксем Категори:Чăвашран тухнă математиксем Категори:Математиксем Категори:Н. Н. Лузин вĕренекенĕсем
Пещериха
Пещериха — Раççей территоринчи юханшыв. Алтай Ен территорипе юхать. Таловка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Алтай Ен юханшывĕсем
1067
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Атяшевка
Атяшевка  — Раççей территоринчи юханшыв. Чĕмпĕр облаçĕ территорипе юхать. Сĕве юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 11 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Сĕве пуçĕнчен до села Эльшел. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Атăл юпписен бассейнĕ Хура Атăлпа Сăр хушшинче. Юханшыв бассейнĕ - Тури Атăл Куйбышев шывуправĕччен, Хура Атăл бассейнĕсĕр.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем Категори:Тури Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Сĕве бассейнĕ
Матвеева Зоя Германовна
Кун-çулĕ
1957 çулта Муркашри вăтам шкултан вĕренсе тухнă, икĕ çул хушши Атапайри клуб ертӳçи пулса ĕçленĕ. 1958 султа Чăваш ял хуçалăх институтне вĕренме кĕнĕ. 1963 çулта кунтан вĕренсе тухсан Вăрнар районĕнчи Малти Ишек ялĕнчи вăтам шкулта вĕрентекен тата вĕренӳ пайĕн пуçлăхĕ пулса (1963-1965), Хапăсри вăтам шкулта (1965-1966) учитель пулса ĕçленĕ. Ӗçленĕ хушăрах куçăмсăр майпа Чăваш патшалăх педагогика институтĕнчен вĕренсе тухнă (1966).
1966-1968 çулсенче Зоя Матвеева Юнкăри вăтам шкулта директор çумĕ пулса ĕçленĕ. Хăйĕн пĕлĕвне татах тарăнлатса анлăлатас тăллевпе вăл Ленинградри А.И. Герцен ячĕллĕ патшалăх педагогика институтĕнчи аспирантурăра вĕреннĕ. Ун хыçсăн 1971 çулта вăл Чăваш патшалăх университетне ĕçлеме куçнă: малтан — преподаватель, каярах аслă преподаватель, доцент пулса ĕçленĕ. Халĕ вăл философи кафедрин доценчĕ.
1972 çулта Зоя Германовна «Формирование организаторских умений младших подростков» темăпа диссертаци хӳтĕлесе педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕ ятне илнĕ. Унăн ăслăлăх специальноçĕ — «Педагогика теорийĕпе историĕ».
Ӗçĕсем
Тĕпчевçĕн ăслăлăх шыравĕсем шкул ачисене тĕрес пахса ӳстерес ыйтусемпе, аслă шкул педагогикипе тата методикипе çыхăннă, çав ыйтусемпе  вăл 40 ĕç ытла пичетлесе кăларнă.
Уйкас Янасал
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Шăмат вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 Элĕк районне кĕнĕ. 1939 çулхи пуш уйăхăн 17 хыççăн Советски районне, 1956 çулхи чӳк уйăхĕн 26 хыççăн Муркаш районне, 1959 çулхи утă уйăхĕн 14 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Етĕрне районне кĕнĕ. 1964 çулхи пуш уйăхĕн 11 хыççăн хальхи вăхăтченех Муркаш районне кĕрет.
Барциц Ражден Михайлович
Барциц Ражден Михайлович — ( 15-), Азов çар флотилин тендерсен дивизионĕн № 15 тендерăн старшини, краснофлотец, Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 16.
Уйкас Янасал
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Муркаш районĕн ялĕсем
Лун-Вож (Кожимъю юппи)
Лун-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Кожимъю юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Валит
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кукарча районĕ
Электроника
thumb|right|250px|Surface mount open-source electronics Электроника — электронсен юхăмĕсене е авăрланнă пĕрчĕксене (ку шута электрон лампи е çурмапроводник элеменчĕсем кĕреççĕ) меллĕ тытса пырса электричество ĕç хатĕрĕсемпе усă курма паракан ăслăлăх.
Пуçаруллă (хастарлă, активлă компоненчĕсем (хытă япаласем)
right|thumb|250px|Дискретлă электронлă тĕрлĕ компонентсем
Пуçаруллă (хастарлă, активлă) компонентсем (вакуумлисем)
right|thumb|100px|Пысăк хăватлă электрон лампи
Çăвăн пекех пăхăр
Категори:Электроника
Гребенёв Аркадий Дмитриевич
Гребенёв Аркадий Дмитриевич — (29.07.1919-05.07.1999), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 26. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 2-мĕш сывлăш çарĕн 10-мĕш гварди пĕтерекен авиаци дивизин 111-мĕш гварди пĕтерекен авиаци полкĕн штурманĕ, гварди капитанĕ.
Новиаль
Новиаль — шутласа кăларнă чĕлхе. Ку чĕлхене шутласа кăлараканни Йенс Отто Харри Есперсен пулнă. Ăна усă курма вăл 1928 çулта сĕннĕ.
Истори
Чĕлхе идоран çуралнă. Çапах та хатĕрленĕ май вăл самай улшăну тӳснĕ. Лингвистика тĕлĕшĕнчен вăл идо чĕлхинчен самай чаплăрах.
Чĕлхе структури
Морфологи пайĕсене уйăрма флексисем усă курăнаççĕ. Паллă ячĕсем -i усă курса пулаççĕ, наречисем — -im, ĕçхĕлĕн вăхăчĕсемпе ун формисем акăлчан чĕлхи манерлĕ.
Перечная (Токша юппи)
Перечная — Раççей территоринчи юханшыв. Архангельск облаçĕ,Вологда облаçĕ территорипе юхать. Токша юханшывăн сулахай çыранĕпе, 84 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 15 км.
Новиаль
Каçăсем
Категори:Шутласа кăларнă чĕлхесем
Перечная (Токша юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Онега, Юханшыв бассейнĕ  — бассейн çук.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Архангельск облаçĕн юханшывĕсем Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем
Подкопенная
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ Томь кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Кемерово облаçĕн юханшывĕсем Категори:Çĕн Çĕпĕр облаçĕн юханшывĕсем
Вой-Вож (Козлаю юппи)
Вой-Вож — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Козлаю юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 64 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1069
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1069 çулта çуралнисем
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:1069 çулта вилнисем
Çавăн пекех
Категори:Çулсем
Урень
Урень (çармăсла пакша) — Чулхула облаçĕнчи Урень районĕн тĕпĕ, хула. Чулхуларан 190 çухрăмра вырнаçнă.
Хула ячĕ çăрмăс çын ячĕпе çыхăннă. Вăл ята чăвашла куçарсан пакша пулать.
Тавралăхĕ
Хула Уста юханшыв хĕрринче ларать.
Истори
1719 çултанпа Трёхсвятски ятпа паллă. 1959 çултанпа — посёлок, 1973 çултанпа — хула.
Кунти халăх малтан ытларах авал православи йĕркипе пурăннă. Выльăх тытнă, çĕр ĕçĕпе ĕçленĕ. XIX ĕмĕрте пасарлă сала пулса тăнă.
1920 çултанпа, чукун çул ĕçлеме пуçланăранпа, ял ӳсме тытăннă.
Çул-йĕр
Хула урлă Чулхула-Киров чукун çул иртет. Урень ятлă чарăну пур.
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн хулисем
Урень районĕ
Урень районĕ — Чулхула облаçĕн районĕ, çурçĕрте вырнаçнă. Район тĕпĕ Урень хулинче.
Тавралăх
Район хĕвеланăç енче Варнавинăпа Ветлуга районĕсемпе, çурçĕрте — Шахуньпе Тонкино районĕсемпе, кăнтăрта — Хĕрлĕ Бак районĕпе юнашар вырнаçнă.
Халăх
2003 çул пуçламăшĕ тĕлне районта пурĕ 32 пин те 700 çын пурăннă. Вĕсенчен ытларах пайĕ Урень хулипе Арья посёлокĕнче пурăнаççĕ.
Халăхăн ытларах пайĕ православипе авалхи православи йăли-йĕркипе пурăнаççĕ. Никон хăйĕн реформисене пуçланă хыççăн кив-йăла-йĕркепе пурăнас текенсем нумайĕшĕ кунти вăрмансене тарнă. Районта 3 чиркӳ пур — пĕр православи чиркĕвĕ, 2 авал православи чиркĕвĕ.
Истори
1929 çулта Чулхула облаçĕн Урень районне туса хунă. 30 çул иртнĕ хыççăн Урене хула евĕрлĕ посёлок шутне кĕртнĕ.
Каçăсем
Категори:Чулхула облаçĕн районĕсем