cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Победа (Тутарстанăн Теччĕ районĕ)
Победа Тутарстанăн Теччĕ районĕн ялĕ. Аслă Ăнăран 5 çх вырнаçнă.
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем
Атĕкпуç
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
1883
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Хулань
Хулань — Хэйлунцзян (КХР) провинцинчи ҫумпровинци шайӗнчи Харбин хулан ӑна пӑхӑнса тӑракан хула евӗрлӗ район. Ятне района Хуланьхэ юханшывӗ тӑрӑх панӑ, ку вырӑнта вӑл Сунгари шывне юхса кӗрет.
Истори
Ку вырӑн Харбинӑн истори енчен чи пуян лаптӑк шутланать: Хулань хулине 1734 ҫулта никӗсленӗ, вӑл Хулань фудутунӑн резиденцийӗ пулнӑ.
Китай хресченӗсене колонизацилеме официаллӑ майпа ҫул уҫса панӑ хыҫҫӑн Хулань Тӗп Маньчжуринчи (Амурпа Сунгари шывӗсен тӑрӑхӗ) чи малтанхи районсенчен пӗри пулнӑ. Ҫакӑ 1860 ҫулта Хэйлунцзян цзянцзюнӗ (ҫар генерал-кӗпернаттӑрӗ) Тэбцин (кит. 特普欽, Тэпуцинь; ҫак вырӑна 1859–1867 ҫулсенче йышӑннӑ) сӗннипе пулса иртнӗ. Официаллӑ политикӑра (вӑл вӑхӑтчен китайсене Ива картинчен ҫурҫӗреллерех куҫма чарнӑ пулнӑ) ҫакнашкал йышӑну туни Маньчжурири халӑха ӳстерсе Раҫҫейӗн территори экспансине (вӑл нумай пулмасть кӑна Амурҫумпа Тинӗсҫума пӗрлештернӗ пулнӑ) чарса лартма май парӗ, вырӑнти хысна тупӑшӗ ӳсӗ те ҫапла май Ялав ҫарӗсен шалу парӑмне тӳлесе татма май пулӗ тесе шутланипе ҫыхӑннӑ.
1904 ҫулта Хулань управине (呼兰府) йӗркеленӗ, 1913 ҫулта Синьхай пӑлхавӑрӗ иртнӗ хыҫҫӑн управӑна пӗтернӗ, ун вырӑнне Хулань уесне (呼兰县) туса хунӑ.
1931 ҫулта Маньчжурие япун ҫарӗсем оккупациленӗ, 1932 ҫулта вара Маньчжоу-го марионетка йышши патшалӑх туса хунӑ. 1934 ҫулта Маньчжоу-гона 15 провинципе 1 уйрӑм хула ҫине пайланӑ, ҫапла май вара Хулань уесӗ Биньцзян провинци йышне кӗнӗ.
1945 ҫулта Маньчжурие Совет ҫарӗ ирӗке кӑларнӑ. Вӑрҫӑ хыҫҫӑн Китай республикин правительстви Ҫурҫӗр-тухӑҫ ҫӗрӗнче ҫӗнӗлле административлӑ пайлану программине йышӑннӑ — Хулань уесӗ Сунцзян провинцине кӗме пуҫланӑ.
КХР йӗркеленнӗ хыҫҫӑн ҫӗнӗ правительство та Ҫурҫӗр-тухӑҫри ҫӗрсене администраци тӗлӗшӗнчен ҫӗнӗлле пайлас ӗҫе пуҫӑннӑ, 1954 ҫулта Сунцзян провинцине пӗтернӗ, унӑн ҫӗрӗсем Хэйлунцзян провинцин йышне кӗнӗ.
1958 ҫулта Хулань уесне Харбин правительствине пӑхӑнса тӑмалла тунӑ. 1965 ҫулта ӑна хула юрисдикцинчен кӑларнӑ, анчах та 1983 ҫулта вӑл каллех хула влаҫӗсене пӑхӑнма пуҫланӑ.
Литература
Категори:Администрациллĕ виçесем, алфавитпа Категори:Харбин районĕсем
164
Вилнĕ
Категори:Çулсем
160er
Дин-Ель
Дин-Ель — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Елга юханшывăн сылтăм çыранĕпе 17 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Тип Камышлак
Тип Камышлак  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ территорипе юхать. Камелик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 26 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Садовников Григорий Данилович
Садовников Григорий Данилович  (1912 çулхи акан 23 (хальхи Тутарстанăн Теччĕ районĕ) Чуруппан ялĕ — 1987 çулхи çĕртме уйăхĕн 22 Красноярск Енĕ) — Тăван Çĕршывăн хӳтелевçи, Мухтав орденĕн тулли кавалерĕ.
Пурнăçĕ
Григорий Садовников 1912 çулхи акан 23 (хальхи Тутарстанăн Теччĕ районĕ) Чураппан ялĕнче çуралнă.
1940-мĕш çулта Чĕмпĕрти педагогика училищинче вĕренсе пĕтернĕ, шкулта ĕçленĕ. Хĕрлĕ Çарта 1941-мĕш çулхи авăн уйăхĕнчен.
886-мĕш уйрăм сапер батальонĕн отделени командирĕ (2-мĕш Балтиçум фрончĕ, 22-мĕш çар, 44-мĕш стрлоксен корпусĕ) Садовников аслă сержант 19.02.1944 каçпа Калинин облаçĕн Шеров ялĕ патĕнче хăйĕн отделенийĕпе пĕрле тăшман пенĕ вăхăтра минăсен хирĕнче тата пралук картинче икĕ çул уçнă, 12 танксене хирĕç хунă минăна илсе тапăнакан подразделенисене малалла кайма май панă. Ăна 1944-мĕш çулхи нăрăс уйăхĕн 29-мĕшĕнче 3-мĕш шайри Мухтав орденĕпе чысланă.
10.8.1944 Садовников пехотăпа пĕрле Айвиексте юханшывĕ (Латви, Каленава пурăну вырăнĕ патĕнче) урлă каçса кĕпер хывма малтанхи ĕçсене тунă. Тепĕр кун тăшман çулăмĕ айĕнче Садовников ертсе пыракан отделени пехотăпа техника каçма кĕпер хывнă. Ăна 1944-мĕш çулхи çурла уйăхĕн 20-мĕшĕнче 2-мĕш шайри Мухтав орденĕпе чысланă.
Хĕвелтухăç Пруссири Омаца тата Иорфат юханшывĕсем урлă каçнă чухне те, тăшман асар-писер пенине пăхмасăр, Садовников ертсе пыракан отделени кĕпере хывса артилерипе танксене шыв урла каçма май панă. Хайлигенбайль хулине (халĕ Калининград облаçĕн Мамонтово хули) штурмланă чухне Садовников малтисен хушшинче атакăна çĕкленнĕ, тăшман траншение çитсен тупă ярса илнĕ. Хула çумĕнчи кварталта хăйĕн отделени салтакĕсемпе икĕ çурта туртса илнĕ. Ку çапăçура Садовникова йывăр амантнă.
1945-мĕш çулхи утă уйăхĕн 29-мĕшĕнче 1-мĕш степеньлĕ Мухтав орденĕпе чысланă.
1945 çулта демобилизациленĕ. Тĕмен хулинче, каярах Красноярск Енĕнчи Агинск районĕнне кĕрекен Çĕне Ильинка ялĕнче пурăннă.
1987 çулхи çĕртме уйăхĕн 22 Красноярск крайĕнче вилнĕ.
Табунная Овсянка
Табунная Овсянка  — Раççей территоринчи юханшыв. Самар облаçĕ территорипе юхать. Нӳрлĕ Овсянка юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Садовников Григорий Данилович
Каçăсем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:Акан 23-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1912 çулта çуралнисем Категори:Çĕртмен 22-мĕшĕнче вилнисем Категори:1987 çулта вилнисем Категори:Мухтав орден тулли кавалерĕсем Категори:«Хĕрлĕ Çăлтăр» орден кавалерĕсем
Табунная Овсянка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
Нарспи (пĕлтерĕшсем)
Нарспи:
Категори:Нарспи
Нарспи (значения)
Тралькасси
Тралькасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Аркаул (Хура Атăл районĕ)
Аркаул  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 10 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452364, ОКАТО кочĕ — 80234880002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Зингунка
Зингунка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
1884
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Пăрачкав районĕ
Çутçанталăк
Район чăваш платоĕ çинче вырнаçнă. Чи çӳллĕ вырăн районăн кăнтăр-хĕвеланăç енче тинĕс шайĕнчен 243 метр çӳллĕшĕнче вырнаçнă. Çĕр айĕнчи пурлăхсенчен кунта торф, керамика япалисене кăларма юрăхлă суглиноксем, кирпĕч тума юрăхлă тăмсем, стройкăсенче усă куракан хăйăр, доломитсем пур.
Районĕн тĕп юханшывĕ — Сăр. Сăр района иккĕне пайлать, унăн хĕрринче чылай кӳлĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн районĕсем
Герасимов Иван Александрович (Совет Союзĕн Паттăрĕ)
Герасимов Иван Александрович — (04.01.1923-21.03.1968), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 10. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Воронеж фрончĕн 38-мĕш çарĕн 1666-мĕш танксене пĕтерекен артиллери полкĕн артиллери орудин тĕллекенĕ, гварди красноармеец.
Бокерия Лео Антонович
thumb|170px|Лео Бокерия, 2019 Лео Антонович Бокерия — Раççейĕн паллă кардиохиругĕ, паллă тĕпчевçи, медицина тĕпчевĕсене йĕркелекенĕ. Лео Антонович 1939 çулхи раштав, 22 кунĕнче, Очамчира, Абхази АССР-ĕнче çуралнă. РАМН акдемикĕ, РАМН Президиум членĕ. Минздравăн тĕп кардиохирургĕ. 1994 çултанпа А. Н. Бакулев ячĕллĕ НЦССХ директорĕ. Обществăллă палата членĕ.
Чысланисем
Категори:Çынсем, алфавитпа Категори:РАМН академикĕсем Категори:Раштавăн 22-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1939 çулта çуралнисем
165
Вилнĕ
Категори:Çулсем
160er
Сурăмпуç Шĕмшеш
Сурăмпуç Шĕмшеш, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Александров тата Сад урамĕсенче 130 çын (2006) пурăнать. Сурăм юханшыв хĕрринче вырнаçнă.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă. 1927 çулхи юпа уйăхĕн 1 хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14 хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
Кĕçĕн Патреккел
Кĕçĕн Патреккел (Малое Байдеряково) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 20 çын, çав шутра 10 арçын, 10 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
1885
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Новые Ябалаклы
Новые Ябалаклы — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 64 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452140, ОКАТО кочĕ — 80257875007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
Çĕнĕ Каратавлă (Алькино ял канашĕ)
Новые Каратавлы — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 428 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452481, ОКАТО кочĕ — 80247805003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
Нурăс
Нурăс, — Чăваш Енĕн Вăрнар районĕнчи чиркӳллĕ ял.
Ял тытăмĕ, халăх йышĕ
Нурăсра яхăн (....) çын пурăнать
Çул-йĕр
Шупашкартан ... çухрăмра ларать. Сала витĕр республика шучĕллĕ Шупашкар — Нурăс — Çĕмĕрле, Шупашкар — Нурăс — Элĕк тата Шупашкар — Нурăс — Вăрнар автомобиль çулĕсем иртеççĕ.
Нурăс уявĕ
Ытти патшалăхсенче: Куртистан, Иран, Афганистан, Тачжикистан тата Азербaйчжан çĕрĕсенче NEWRUZ, Танай пăлхарĕсем,,мартеница,, е ,,Баба Марта, теççĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн Вăрнар районĕ
Саим-Еган
Саим-Еган — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кулын-Игол юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 44 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
166
Вилнĕ
160er
Тавăтри тăван ен тĕпчев музейĕ
Тавăтри тăван ен тĕпчекен музей — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи Тавăт ялĕнчи музей. Ятарлă çуртра вырнаçнă. Çирĕплетӳ хучĕн (свидетельство) нумĕрĕ 5430.
Кун-çулĕ
Музее 1979 çулта Семен Тихонович Тихонов вĕрентӳçĕ тăрăшнипе йĕркеленĕ. Уçнă чухне музей валли çурт пулман, экспонатсене пĕр пӳлĕмре çеç вырнаçтарма тивнĕ. 1990 çулта кăна музее уйрăм çурта куçарнă.
Уйрăмĕсем
Истори уйрăмĕнче Тавăт ялĕн историйĕпе туллин паллашма май пур.
Çавăн пекех шкул историйĕпе çыхăннă экспонатсем, сăнӳкерчĕксем пысăк вырăн йышăнаççĕ.
Пĕр кĕтесе Совет Çарĕн кун-çулне халалланă. Вăрçăра паттăррăн пуçĕсене хунă ентешсене тата ветерансене халалласа тунă стенда вырнаçтарнă, унăн айĕнче — вăрçă хатĕр-хĕтĕрĕ.
Этнографи уйрăмĕнче шурă пиртен çĕленĕ кĕпе-тумтир, савăт-сапа, ĕлĕххи ĕç хатĕрĕсем вырăн тупнă.
Археологи уйрăмĕнче авалхи чĕрчунсен шăммисем, унсăр пуçне чи хаклă экспонатсем: 1956 çулта Тавăт çывăхĕнче археологи ĕçĕсенче кивĕ масара алтса кăларнă савăт-сапа т.ыт. те.
Ӳсентăрансемпе чĕрчунсем пирĕн тăрăхри пулăсем, кайăксемпе, ӳсентăрансем çинчен пĕлӳлĕхе хăпартма ансат.
Хуçалăхра усă куракан япаласем уйрăм вырăн йышăнаççĕ.
Каçăсем
Категори:Музейсем, алфавитпа Категори:Чăваш Енĕн музейĕсем Категори:Чăваш Енри Элĕк районĕн музейĕсем
Мишеркасси
Мишеркасси— Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
1886
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăн Ацвеж
Мăн Ацвеж — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Чулхула облаçĕ, Мари Эл территорипе юхать. Ацвеж юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Чĕмпĕр
Чĕмпĕр (выр. Ульяновск) — Чĕмпĕр облаçĕн тĕп хули. 2005 çулта кунта 623,1 пин çын пурăннă. Хула Атăлçи сăртлăхĕ çинче, Атăлпа Сăва юханшывĕсем хĕрринче вырнаçнă.
Мăн Ацвеж
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Чĕмпĕр
Хула пуçлăхĕ — Пинков Александр Петрович (2010 çулхи пушăн 14-мĕшĕнчен пуçласа). Суйлавра 39 % сасă пуçтарнă.
Мăн Ацвеж
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Чĕмпĕр
Этимологи
В. А. Нестеровăн "Над картой Чувашии" Чĕмпĕр этноним пулса кайнин кăсăк версийĕ пур. Кĕнекере çапла çырнă:"Чавашсем ăна Чĕмпĕр е Çĕмпĕр теççĕ. Архетип Çĕмпĕр çĕмпĕ+ер тытăнса тăрать, венгр чĕлхинче: çĕмпе - "хирĕçле" е кăткăс сăмахăн префиксĕ (сăмах тымарĕн умĕнчи пайĕ), хирĕçле куçăма пĕлтерет, ер – юханшыв е юхăм. Çакăнтан: çĕмпĕ+ер=çĕмпĕр "хирĕçле юхăм". Çĕмпĕр ят Атăлпа Сĕве çывхарса пĕрлешсе кайнă пекех хирĕçле юхнă вырăна кăтартать".
Мăн Ацвеж
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем Категори:Мари Элн юханшывĕсем
Чĕмпĕр
Хула тытăмĕ, халăх йышĕ
Хула тăватă районтан тытăнса тăрать:
Кун-çулĕ
Хулана пĕрремĕш хут 1648 çулхи çулçыравра асăнаççĕ. Ку вăл Алексей Михайлович патша Богдан Матвеевич Хитровона Атăлăн анатри юхăмне кайса унта хӳтлĕхсем лартмалли хушура палăрать.
ХVIII ĕмĕрĕн вĕçĕнчен пуçласа хулана вырăсла Синбирск тенĕ. Синбирск тесе кунта малтан вырнаçнă çавăн пек ятлă пăлхар хулашĕ ячĕнчен панă. Ячĕ мĕнрен пулса кайни çинчен темиçе верси пур. Пĕрисем Синбирск сăмахĕнче чăваш сăмахĕсене кураççĕ, теприсем — пăлхар кнеçĕн ятне, теприсем скандинави е ирçĕ чĕлхин сăмахĕсене.
Хитрово хула вырăнне никĕсленĕ хыççăн Мускава таврăннă. Хула пуçлăхĕ вырăнне Иван Богданович Камынин çарпуçĕ юлнă, хулана малалла хăпартма пикеннĕ.
1652 çулта хулана хăпартса пĕтернĕ. Хулан тĕп вырăнĕ тĕрĕс тăваткал майлă пулнă, йĕри-тавра йывăç пĕренеллĕ хӳмĕ пулнă. Кашни кĕтесре хуралтă пулнă. Чи варринче Тройца соборĕ, çурçĕр енчи хӳмĕ патĕнче хĕрарăмсем сăпас мăнастăрьне вырнаçтарнă.
1708 çулта хула Хусан кĕперниĕ шутне кĕнĕ. 1717 çулта çĕнĕ чикĕсене йĕркеленĕ хыççăн хула Астăрхан кĕпернине кĕме пуçланă. Унта вăл 1728 çулчен пулнă, кайран каялла, Хусан кĕпернине таврăннă.
1783 çулта кунта 15 чиркӳ тата икĕ мăнастăрь тăнă. Чиркӳсенчен пĕри кăна йывăçран пулнă, ыттисем пурте чултан хăпартнăскерсем. Арçынсен мăнастăрне чултан тунă, хĕрарăмсенне — йывăçран.
1796 çулта Чĕмпĕр кĕпернине туса хунă. Ун шутне Улатăр, Ардатов, Пăва, Кăрмăш, Карсун, Çĕнкил, Чĕмпĕр, Сызрань тата 1851 çулта Самар кĕпернине туса хыççăн унта куçнă Ставропольпе Самар уесĕ кĕнĕ.
1864 çулхи çурла уйăхĕн 13-мĕшĕнче хулара пысăк вут-кăвар тухнă. Хулан чĕрĕкĕ çеç сыхланса юлнă, нумай çын вилнĕ. 15 чиркӳ, 1 500 çурт çунса кайнă. 1888 çулта та пысăк вут-кăвар тухнă. Вăл вăхăтра хулан çурçĕр енче 186 çурт çунса кĕлленнĕ.
Хулана çĕнĕрен хăпартнă хыççăн, 1887 çулхи авăнăн 10-мĕшĕнче хулан çĕнĕ планне хута кĕртнĕ. Çĕнĕ бульварсемпе садсем йĕркеленĕ, çăвасене хула чиккинчен кăларнă.
XIX ĕмĕр вĕçленнĕ çĕре хулара 40 пине яхăн çын пурăннă. Ку вăхăталла Чĕмпĕре çити чукун çула туса çитернĕ. 1913 çулта хулан çĕнĕ планне йĕркеленĕ, анчах та вăрçă пуçланни ăна вăя кĕртме чăрмантарнă.
1917 çулта хулара совет влаçне йĕркеленĕ. Граждан вăрçи вăхăтĕнче Чĕмпĕрте тăтăшах çапăçусем пулса иртнĕ. 1918 çулхи утă уйăхĕнче хулана "шуррисем" ярса илнĕ, 1918 çулхи авăнăн 18-мĕшĕнче хулана "хĕрлисем" килнĕ.
1924 çулта хулана Ульяновск ята панă. Чăвашсем вара çав-çавах кивĕ ятпа усă курнă.
1943 çулхи кăрлачăн 19-мĕшĕнче Чĕмпĕр облаçне туса хунă хыççăн Чĕмпĕр унăн тĕп хули шутланма пуçлать.
1954 çулта хулара трамвайсене хута янă. 1964 çулта юханшыв порчĕн, 1970 çулта чукун çул вокзалĕн тата авиавокзалăн çурчĕсене хута кĕртнĕ. 1973 çулта троллейбуссем çӳреме пуçланă.
Транспорт
Хула Куйбышев чукун çулĕн çыххи шутланать. Чукун çул районĕнче, Атăлăн сылтăм çыранĕнче юханшыв порчĕ вырнаçнă. Трамвайсем, троллейбуссем, автобуссем, маршрут таксисем çӳреççĕ.
Атăлăн икĕ çыранне хулара икĕ кĕпер çыхăнтарать.
Çавăн пекех хулан икĕ аэропорт пур: Чĕмпĕр—Тĕп тата Чĕмпĕр—Хĕвелтухăç. Авианова тата Аэрофлот компанисем Мускав-Чĕмпĕр рейсĕсенче ĕçлеççĕ.
Чĕмпĕр урлă регион шайĕнчи автотрассăсем иртеççĕ:
Каçăсем
Категори:Чĕмпĕр облаçĕн хулисем Категори:Раççей хулисем
Горное (Хура Атăл районĕ)
Горное  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 44 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452366, ОКАТО кочĕ — 80234880003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Дмитриевка (Лала юппи)
Дмитриевка — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Лала юханшывăн сылтăм çыранĕпе 66 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Сямжа
Вологдӑран 116 ҫухрӑм ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫнелле Сямжена шывӗ хӗрринче вырнаҫнӑ.
Истори
1935 ҫулта Ҫурҫӗр крайӗнчи Вологда округӗн йышӗнче унччен пӑрахӑҫланӑ Сямжа районне туса хунӑ. Ҫав ҫулах район ятне панӑ Сямжена шывӗн сылтӑм ҫыранӗнче, Дьяковски, Еремиха, Горка тата Поповка ялӗсене пӗрлештернипе Сямжа ялӗ пуҫланса кайнӑ. 1953 ҫулта вӑл район центрӗ пулса тӑнӑ. Ял 80 ҫул тултарнине халалласа 2015 ҫулта чаплӑ сак уҫнӑ.
Халӑх йышӗ
2002 ҫулхи халӑх ҫыравӗ тӑрӑх ялта 3932 ҫын (1923 арҫын, 2009 хӗрарӑм) пурӑнать.
Транспорт
Сямжа М8 автоҫул хӗрринче вырнаҫнӑ. Область центрне автобуспа ҫитме май пур. Чи ҫывӑхри чукун ҫул станцийӗ — Сямжӑран 57 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ Харовск станцийӗ.
Культура
Сямжӑра таврапӗлӳ музейӗ, районти культура центрӗ, ача-пӑча ӳнер шкулӗ, вулавӑш ӗҫлеҫҫӗ. Куллен область шайӗнчи «Сямжа марафонӗ» йӗлтӗр ӑмӑртӑвне ирттереҫҫӗ. Облаҫри футбол чемпионачӗн пӗрремӗш дивизионӗнче Сямжӑри «Ультрас» ушкӑн вылять. Ялти паркра пӗр усламҫӑ туянса панӑ сака вырнаҫтарнӑ, ҫак уникаллӑ экспоната уҫма пухӑннӑ чаплӑ уява хӑй усламҫи ҫитеймен.
Сямжӑра пӗртен-пӗр Христос Чӗрӗлӗвӗн (Бельтяево Слободинчи) чиркӗве 1806 ҫулта туса лартнӑ. Чиркӗве кирпӗчрен тунӑ, вӑл икӗ хутлӑ, чиркӳ тӑрри йывӑҫран. 1935 ҫулта ӑна хупнӑ, кайран склад, йӗлтӗр бази, ял клубӗ, шкул тата СПТУ пек усӑ курнӑ. Чиркӗве 1996 ҫулта ҫӗнӗрен юсама пуҫланӑ. Категори:Сямжа
Юлай
Юлай — Пушкăрт Республикин Мечет районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 174 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452562, ОКАТО кочĕ — 80242823003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Мечет районĕ
Юлай (Мәчетле районы)
Герасимов Иван Николаевич
Герасимов Иван Николаевич — (27.11.1921-09.10.2002), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 26. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 2-мĕш сывлăш çарĕн 5-мĕш штурмлакан авиаци корпусĕн 264-мĕш штурмлакан авиаци дивизин 809-мĕш штурмлакан авиаци полкĕн эскадрилья командирĕн çумĕ тата штурманĕ, капитан.
Мучикасси
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Таловая (Камелик юппи)
Таловая  — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ, Самар облаçĕ территорипе юхать. Камелик юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 77 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Анат Атăл бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçалăх участокĕ Мăн Иргиз пуçĕнчен Сулак шывуправенччĕн. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Подбассейн çук. Юханшыв бассейнĕ - Атăл Куйбышев шывуправĕн таппинчен Каçпи тинĕсĕ таран.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Кĕтне
Кĕтне, — Сĕве юханшывĕн юппи, Чăваш Енпе Тутарстан çĕрĕсемпе юхакан юханшыв .. Тăршшĕ 176 çухрăм, бассейн лаптăкĕ — 2480 км2. Çăлкуçĕ Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕнче вырнаçнă. Атăлçи сăртлăхĕн çурçĕр айăкинче юхать. Ытларах енĕпе çумăр шывĕпе тулать. Юхса кĕричен 29 çухрăмра виçнĕ вăтам юхăмĕ пĕр çĕкунтра 4,2 м3 танлашать. Чӳкĕн иккĕмĕш пайенче — раштавра шăнса ларать те ака уйăхĕнче пăртан тасалать.
Раççей патшалăх реестăринчи хыпарсем :
Юпписем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем Категори:Сĕве юпписем
Кадмий
Кадми - Cd (Cadmium) Элементсен периодикăллă системин 48-мĕш хими элеменчĕ. left|250px|Кадми кристалĕ
Истори
1817-мĕш çулта нимĕç профессорĕ Штромейер Фридрих уçнă. Магдебург провизорĕсем цинк оксидне тĕрĕслнĕ чухне маркăмăш хутăшĕ пулма пултарассине шутланă. Штроймер ZnO-ран тĕтĕм хăмăр оксид уйăрса ăна водородпа хутшăнтарса шурă кĕмĕл тĕслĕ металл уйăрать.
Ячĕ пулни
Штромейер Германинче цинк кăларакан рудан  καδμεία ячĕпе металл ятне панă. Минерал ячĕ грек мифологинчи Кадмпа çыхăннă.
Изотопĕсем
Çутçанталăкри 8 изотопран 6 стабиллă, иккĕшĕ радиохастар нуклидсен шутне кĕреççĕ. 113Cd (изотоп сарăлни 12,22 %, бета-аркану çурма аркану тапхăрĕ 7,7 çул) тата 116Cd (изотоп сарăлни 7,49 %, йĕкĕр бета-аркану çурма аркану тапхăрĕ 3,0 çул).
Каçăсем
Категори:Хими элеменчĕсем Категори:Металсем
Ивански (Кăнна Кушки ял тăрăхĕ)
Ивански (Ивановка) — Тутарстанăн Теччĕ районĕн ялĕ. Ку яла Пухтел (Тутарстанăн Теччĕ районĕ) таврашĕнчи Иванскипе пăтраштармалла мар.
Кун-çулĕ
1932-мĕш çултан пуçласа вырăнти пуçламăш шкулта вĕрентевçĕ пулса С.М.Ислюков (1915-1998) ĕçленĕ. Вăл ун чухне юнашарти Майски ялĕнче пурăннă пулнă.
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем
Мăн Бисера
Мăн Бисера — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Коми Республики территорипе юхать. Нухрат Атăл юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 50 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Каркалар
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
Малти кас, Аслă урам, Тимĕрç касси, Кайри кас урамĕсем. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 103 çын, çав шутра 49 арçын, 54 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Теччĕ уесĕн Аслă Таяпа вулăсне кĕнĕ.
1887
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сакальтяр-Игол
Сакальтяр-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Кыс-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 57 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Эл (юханшыв)
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
167
Вилнĕ
Категори:Çулсем
160er
Искандер Фазиль Абдулович
Фазиль Абдулович Искандер (1929, пуш, 6, Сухуми, Абхаз АССР, Грузи ССР —  2016, утă, 31, Мускав, РФ) — паллă абхаз тата вырăс прозăçи, сăвăçи, эссейçи.
Биографи
Вăл Сухуми хулинче, Абхази республикинче, 1929 çулхи пушăн 6-мĕшĕнче кирпĕч савучĕн хуçи пулнă, иран çынĕн çемьинче çуралнă. 1938 çулта пулас çыравçăн ашшĕне Совет Союзĕнчен кăларса янă, çавăнтанпа Искандер нихăçан та ашшĕне курман. Амăшĕн абхаз тăванĕсем ăна Чегемре çитĕнтернĕ.
Абхазири вырăс шкулĕнче ылтăн медальпе вĕренсе тухнă. Мускаври Библиотека институтне аслă пĕлӳ илме кĕнĕ. Виççĕ çул тăрăшнă хыççăн А.М.Горький ячĕллĕ Литература институтне куçнă, унта 1954 çулта диплома тивĕçнĕ.
1954 çулта вĕренсе тухнă. Пĕрремĕш сăвă кĕнеки («Туçи сукмакĕсем» — «Горные тропы») Сухумире 1957 çулта пичетленнĕ, 1950-çулĕсем вĕçĕнче «Юность» («Çамрăклăх») журналпа туслашма тытăннă.
1954—1956 çулсенче Курскра тата Брянскра журналистика енĕпе ĕçленĕ. 1956 çулта Паткомиздатра абхаз уйрăмĕн ертӳçи вырăнне йышăннă, çавăнта 1990-мĕш çулсен пуçламĕшĕччен вăй хунă. 1990-мĕш çулĕсенченпе пĕрмаях Мускава пурăннă.
1979 çулта «Метрополь» альманаха кăларнă çĕре хутшăннă.
2016 çулхи утăн 31-мĕшĕнче Мускавра куçне ĕмĕрлĕхех хупнă.
Каçăсем
Категори:Çыравçăсем, алфавитпа Категори:Абхазин паллă çыннисем Категори:Совет сăвăçисем Категори:Совет çыравçисем Категори:Абхаз çыравçисем Категори:Вырăс çыравçисем Категори:Абхаз сăвăçисем Категори:Вырăс сăвăçисем Категори:1929 çулта çуралнисем Категори:Пушăн 6-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2016 çулта вилнисем Категори:Утăн 31-мĕшĕнче вилнисем
Тĕссем пулса кайни (биологи)
Тĕссем пулса кайни — çĕнĕ биологилле тĕссем пулса кайни тата çав тĕссем вăхăт шунă майăн улшăнни.
Каçăсем
Категори:Макроэволюци Категори:Эволюци
Автомагистраль
Кун-çулĕ
Пĕрремĕш автомагистрале (автострадăна) 1924 çулта Италин çурçĕрĕнче, Миланпа Варезе çыхăнтаракан хушăна (тăршшĕ 85 çм) тунă. 1939 çул тĕлне 500 çм яхăн автомагистральсене хута янă.
Германире автобансен тăршшĕ 1942 çул тĕлне 2100 çм яхăн шутланнă.
Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи хыççăн автомагистральсене Франципе Аслă Британире тума тытăннă. АПШ-ра та хăварт çулсене хастар туса пынă, 1974 çул тĕлне хăвăрт автомагистралĕсен пĕтĕмĕшле тасăлăвĕ 70 800 çм çитнĕ.
Автомобиль çулĕсен классификацийĕ
Автомобиль çулĕсен техникăллă классификацине ГОСТ Р 52398-2005 ăнлантарса пĕлтерет.
Каçăсем
Магистраль
Александров Анатолий Александрович (политик)
Кун-çулĕ
1957-1960 çулсенче Совет Çарĕнче хĕсметре тăнă хыççăн Анатолий Александрович Шупашкарти агрегат заводне резьбошлифовщике ĕçе кĕнĕ, 1965 çултанпа «Текстильмаш» заводра ĕçленĕ, унта 2002 çулччен вăй хунă. Тĕллеве пурнăçлассишĕн çине тăнине пула вăл пысăк квалификациллĕ ăстаçă пулса тăнă, производствăран каймасăр машиностроени техникумĕнчен ăнăçлă вĕренсе тухнă.
Анатолий Александрович вун-вун техника çĕнĕлĕхе кĕртнĕ. 1974 çулта производствăри пысăк кăтартусемшĕн Анатолий Александрова Социаллă Ĕç Паттăрĕ ятне панă. Пуян опытне Анатолий Александров хăйĕн юлташĕсене панă. Заводра Александровсен ĕç династийĕ йĕркеленнĕ, вăл паян та Шупашкар хулин машиностроени комплексне аталантарассине хăйĕн пысăк тӳпине хывать.
Каçăсем
Категори:Чăваш политикĕсем
Кофе
250px|thumb|right|Кофе Кофе - кофе йывăçĕнчен пуçтарнă çырларан хатĕрленĕ ырă шăршăллă ĕçме.
Кофе сорчĕсем
Тĕнчере виççĕ кофе сортне уçнă:
Домановка
Домановка — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Варжа юханшывăн сулахай çыранĕпе, 17 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 21 км.
Кофе
Кун-çулĕ
Эфиопирен кофе арап çĕрĕсене сарăлса кайнă. Унтан Осман империнче паллă пулнă. XIV ĕмĕрте кашни килте турккăсем кофе ĕçме хăнăхнă. XVI ĕмĕрте кофе Европăана çитет. Малтан кофене хирĕç чиркӳ пулать - "мăсăльман ĕçми" тесе чарнă. Анчах та Рим паппи Климент VIII кофене питĕ кăмăлланă. Çавăнпа Европăра кофе сутма ирĕк параççĕ. Кофе хаклă ĕçме пулнă - чылай хушă ăна патша, пуян çын кăна ĕçнĕ.
Домановка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Кофе
Кун-çулĕ
XVIII ĕмĕрте Лондонра нумай кофейнайсем уçăлаççĕ. Кофе халăх патне "çывхарать".
Домановка
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Кофе
Кун-çулĕ
Раççейре кофене Аслă Петĕр самантрах ĕçме хăнăхнă.
Домановка
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Кофе
Сарăлни
right|350px|thumb|Тĕрлĕ кофе сортсем ӳстерекен патшалăхсем :"r"- робуста сорчĕ, "m"- робуста тата арабика, "a"- арабика Тĕнчере кофе ăшă çанталăклă патшалăхсенче ӳстереççĕ.
Кофе ĕçес йăла
thumb|150px|left|Кофе курки Тĕрĕс пĕçернĕ кофе "Каç пек хура, тамăкри пек вĕри" пулмалла теççĕ. Кофене тĕрлĕ мĕслетпе хатĕрлеме пулать:
Кофе Раççейра
Раççейре 2010 çулта кофе суту-илӳ калăпăшĕ 2,2 млрд доллара çитнĕ:
Чи пысăк ирĕлекен кофе усламçисем: Kraft Foods, Nestle, Tchibo
Авăртнă чи пысăк тата çырлаллă кофе усламçисем (2009):
Кофе тата сывлăх
Кофере усăллă элемент питĕ чылай: антиоксидантсем, В ушкăнри витаминсем, микроэлементсем (кали, кальци, фосфор, азот, натри, магни, хлор, т.ыт ).
Кофемашина - и е кофеварка-и?
Ку вӑл йӑлари икӗ тӗрлӗ хатӗр. Хальхи акӑлчанла икӗ ӑнлав пур - " coffee machine "тата"coffee maker". Кофеварка ҫамрӑк кофе вӗретнӗ кофе вӗретнӗ ӗҫ-хӗле кӑна пурнӑҫлать. Кофеваркӑпа усӑ курса кофе е кофе (капсулӑсенче) тултармалла, ҫакӑ вара ҫынна вӑрлӑха хатӗрлес тата салатас ӗҫӗн пӗр-пӗр пайне тума хистет. Хатӗрленсен ӗҫе тӗрӗслесе тӑмалла. Усӑ курма хатӗрленес ӗҫре хӑш — пӗр ятарлӑ пӗлӳсем тата ӑсталӑх кирлӗ: мӑлатук кофе тултармалла, рожковӑй — тӗрӗс майсемпе ӑна якатмалла, кофе авӑртмалли "таблетка" йӗркелемелле, юлашкинчен, кофе гущине кӑларса фильтр тасатмалла. Ҫакӑн пек манипуляцисене пула ҫак хатӗрсем кофеваркӑсем ҫине йӗркеллӗн пӑхаҫҫӗ.
Кофеваркӑран танлаштарсан, кофеашина тырӑ салатать те кофе авӑртать, кофе вӑрринчен те кофе вӑрри кнопка ҫине пуснӑ чух кӑна пӗҫерет.
Кофемашина виҫи функциллӗ ӗҫ узелӗсенчен чылай пысӑкрах, ҫав шутра электронлӑ управлени те.
Кофемашина кӗрсен ӗҫри ҫыххисене хатӗрлет те унпа усӑ куракана хатӗр пулни ҫинчен сигнал парать.
Пӗрремӗш класри кофейесемпе ятлӑ чаплӑ ресторансенчен нумайӑшӗ традиционнӑй кофе машинисем туса хатӗрленӗ.
Хальхи модельсем компактлӑ тата шавлӑ мар пулса тӑраҫҫӗ.
Кофемашинӑн хакӗ кофеварка хакӗнчен тӑватӑ-ултӑ хут пысӑкрах. Ҫавӑнпа та потребительшӗн те, илӗртӳллӗ пулнипе те хӑш-пӗр производительсемпе посредниксем хӑйсен таварне кофемашинӑсем пек позицилеҫҫӗ.
Сывлӑха витӗм кӳни
Кофе эффекчӗсем унта мӗн пуррипе ҫыхӑннӑ. 2005 ҫулта АПШРА ирттернӗ тӗпчев тӑрӑх, организма куллен апатпа кӗрекен физиологи антиоксиденчӗсен пысӑк пайӗ кофе ӗҫет. Ку кофе антиоксидантсене ҫеҫ мар, американецсем улма-ҫырлапа пахча-ҫимӗҫ сахал ҫинипе, ытларах кофе ыйтнипе ҫыхӑннӑ.
Симӗс кофе уйрӑмах антиоксидантлӑ япаласем нумай. Нимӗҫ ученӑйӗсен тӗпчевӗ ҫак антиоксидантсем читлӗхсене хӳтӗленине кӑтартса парать: тӗпчевҫӗсем кунсерен симӗс тата ӑшаланӑ кофе хутӑшӗпе виҫ-тӑватӑ курка усӑ курни ДНК йӳҫек сиенленнине 40% чакарнине, ҫапла вара читлӗхсене хӳтӗлессине лайӑхлатнине палӑртнӑ. Ученӑйсем ҫак эффект сывлӑхшӑн кофе эффекчӗсене питӗ лайӑх ӑнлантарать тесе шутлаҫҫӗ.
Каçăсем
Категори:Алкогольсĕр ĕçмесем
Васильев Григорий Семёнович
Григорий Семенович Васильев Пушкăрстанри Карамаскали районĕнчи  Тинĕскӳл салинче  (22.09.1897 — 28.1.1943) — Совет Союзĕн Паттăрĕ, , , подполковник. Воронеж фрончĕн 60-мĕш армин 232-мĕш дивизин 605-мĕш полкне ертсе пынă. 1919-мĕш çултан ВКП(б) членĕ.
Кун-çулĕ
Пушкăрстанри Карамаскали районĕнчи Тинĕскӳл салинче  1897-мĕш çулхи авăн уйăхĕн 22-мĕшĕнче çуралнă хресчен кил-йышĕнче çуралнă. Чăваш. 1919-мĕш çултан ВКП(б) членĕ. Пуçламăш шкул пĕтернĕ. Граждан вăрçине хутшăннă. Японецсемпе 1938-мĕш çулта Хасан кӳлли патĕнче тата 1939-мĕш çулта Халхин-Гол юханшывĕ патĕнче çапăçнă.
Вăрçă вăхăтĕнче
Вăрçа 1941-мĕш çулта хутшăннă. Подполковник Васильев Г.С. ертсе пыракан 605-мĕш стрелоксен полкĕ 1943-мĕш çулхи раштавăн 24-28-мĕшĕсенче Верхненикольское, Яблочное, Кочетовка ялсене тăшмантан тасатннă çĕре хутшăннă. 1943-мĕш çулхи раштавăн 28-мĕшĕнчи Воронеж облаçĕнчи Новодевицк районĕнчи Анат Турово патĕнчи çапăçура подполковник Васильев Г.С. вилет. Воронеж облаçĕнчи Хохол ялĕ патĕнче пытарнă.
Чысĕсем
Тăван ялĕнчи шкул патĕнче палăк лартнă. Бийск хулинче ун ятне урама панă.
Каçăсем
Портрет
Вайгач (пăрçĕмрен, 1990)
Вайга́ч — карапсене çĕпĕр юханшывĕсен вăррине илсе çитерме тунă атомлă пăрçĕмрен. Шыва тарăнах мар анса ларать. Совет Союз ĕç хушнипе финн «Вяртсиля Морская Техника» карап верьфинче хатĕрленĕ, анчах та карап çине совет хатĕрне лартнă, совет хурçинчен тунă. Пăс тăвакан установкине Ленинградра тунă. Пăрçĕмренĕн тĕп двигателĕсен хăвачĕ 50 000 л.в. çитет, çавна пула пăрçĕмрен 1,77 метр хулăмăшлĕ пăрпа 2 çыхă хăвăртлăхпа пыма пултарать. Пăрçĕмрен −50 °C сивĕчченех ĕçлет.
1990 çулта хута кĕртнĕ.
Пурĕпе çакăн пек икĕ пăрçĕмрен: Таймыр тата Вайгач.
Каçăсем
Категори:СССР пăрçĕмренĕсем Категори:Раççей пăрçĕмренĕсем Категори:Атомлă пăрçĕмренсем Категори:Карапсем, алфавитпа
Пенза (Чышма районĕ)
Пенза  — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 133 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452141, ОКАТО кочĕ — 80257825013.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Чышма районĕ
1888
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сулейманово (Ургушевский ял тăрăхĕ)
Сулейманово  — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 152 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452366, ОКАТО кочĕ — 80234880004.
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Тĕссем пулса кайни (пĕлтерĕшсем)
Тĕссем пулса кайни:
Категори:Тĕрлĕ пĕлтерĕшлисем Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Ишпарайкă
Ишпарайккă, — Чăваш Енĕн Элĕк районĕнчи ял. Сидоров, Çырма тата Çĕнĕ урамĕсенче 159 çын (2006) пурнать.
Кун-çулĕ
1927 çулчен Етĕрне уесĕн Элĕк вулăсĕнче шутланнă.1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Элĕк районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20-мĕшĕ хыççăн Вăрнар районне кĕртнĕ. 1965 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Элĕк районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Элĕк районĕн ялĕсем
168
Вилнĕ
Категори:Çулсем
160er
Пантьăк
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Хĕрлĕ Чутай районĕн ялĕсем
Хум (юханшыв)
{{Юханшыв|Ячĕ                    =Хум (юханшыв) }}
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем
Германи автомагистралĕсем
Автобан («автомобиль трасси») — Германири, Австрири тата Швейцарири — хăвăрт автомагистраль/автострада.
Çырса палăртни
Ăна пысăк хăвăртлăхпа куçакан транспорт хатĕрĕсем валли туса хунă, кашни еннелле сахалтан та икĕ ярăмлă тата тепĕр хушма ярăм пур.
Австрипе Швейцари автобанĕсем çинче хăвăртлăх чаракĕсем 130 çм/сех тата 120 çм/сех.
Германире вара пурĕллĕ çакăн пек чарни çук, çапах автобансен хăш сыпăкĕсенче хăвăртлăха чакаракан паллăсем йĕркелеççĕ.
Каçăсем
Категори:Германи транспорчĕ
Герасимов Иннокентий Петрович (Совет Союзĕн Паттăрĕ)
Герасимов Иннокентий Петрович — (22.12.1918-06.10.1992), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 05. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Сталинград фрончĕн 62-мĕш çарĕн 35-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 101-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн танка хирĕç пăшалсен ротин военкомы, политрук.
169
Вилнĕ
Категори:Çулсем
160er
Мăн Каска
Мăн Каска — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ территорипе юхать. Молома юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Пĕрремĕш çул (Алматы)
280px|center|thumb|Пунктиром отмечен проектируемый участок, а сплошной линией строящийся Пĕрремĕш çул (Алматы) — строящаяся линия.
Мăн Каска
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем
Юнусово (Алькино ял канашĕ)
Юнусово — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 317 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452481, ОКАТО кочĕ — 80247805005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Салават районĕ
Тепловка (Мăн Иргиз юппи)
Тепловка — Раççей территоринчи юханшыв. Сарăту облаçĕ, Самар облаçĕ территорипе юхать. Мăн Иргиз юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 50 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Сарăту облаçĕн юханшывĕсем Категори:Самар облаçĕн юханшывĕсем Категори:Анат Атăл бассейн округĕн юханшывĕсем Категори:Мăн Иргиз бассейнĕ
1890
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кушкă
Кушкă (Кошки-Куликеево) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 622 çын, çав шутра 286 арçын, 336 хĕрарăм пурăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Çĕн Атикасси
Çĕнĕ Атикасси — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Санклюк-Игол
Санклюк-Игол — Раççей территоринчи юханшыв. Хантă-Манси автономи тăрăхĕ территорипе юхать. Ай-Котыг-Еган юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 40 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Хантă-Манси автономлă тăрăхĕн юханшывĕсем
Турново
Турново — Пушкăрт Республикин Хура Атăл районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 80 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452365, ОКАТО кочĕ — 80234880005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Хура Атăл районĕ
Доровица (Юга юппи)
Доровица — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сылтăм çыранĕпе 390 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 10 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
170
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вăрăм (юханшыв)
Вăрăм — Кĕтне юханшывăн сулахай юппи, Чăваш Енĕн Канашпа Тăвай районĕсем тăрах юхакан юханшыв. Тутарстанăн ??? районĕнче Кĕтнене юхса кĕрет. Тăршшĕ 48,7 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 249 км2 ..
Юханшыв хĕрринче вырнаçнă чи пысăк ял — Сиккасси. thumb|210px|Çĕрпӳ уесен картти ([[1903 ) ]] Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем Категори:Кĕтне юпписем
Нино Рота
Ни́но Ро́та (Nino Rota; раштав, 3 1911, Милан — ака, 10 1979, Рим) — итал композиторĕ, Феллини фильмĕсен, çаплах Копполăн «Хресна ашшĕ» фильмĕн мусăк авторĕ.
Кун-çулĕ
Нино Рота 1911 çулта Миланра, мусăкçăсен çемьинче çуралнă.
Ачалăхрах Рима куçса килсен, консерваторие вĕренме кĕнĕ, 1929 çулта вĕçленĕ. Консерватори тапхăрĕнчех Рота вундеркинд шутланнă — хăйне вăл композитор тата оркестр дирижёрĕ ĕçĕпе палăртать, унăн пĕрремĕш ораторин —«L’infanzia di San Giovanni Battista» — концерчĕсем 1923 çултах Миланпа Парис залĕсенче иртеççĕ.
1930 — 1932 çулсенче Рота АПШ-ра пурăннă, Кёртис институчĕн ăсчахĕ шая тухнă. Çав институтра вăл композиципе Розарио Скалеро, оркестр енĕпе Фриц Рейнер класĕнче пĕлӳ пухнă. Италие таврăнсан Милан университетĕнче литература ăстаçăлăхĕпе пĕлĕве ӳстернĕ; каярах, 1937 çулта, хăй вĕрентме тытăнать. 1950 çултанпа 1979 çулчене Бари консерватори директорĕ ĕç вырăнĕнче вăй хунă.
Нино Рота оперăсене кĕвĕ чуне панă, çав шутра: «Ariodante» (1942), «Torquemada» (1943), «I due timidi» (1950), «Il capello di paglia di Firenze» (1955), «La notte di un nevrastenico» (1959—1960), «Aladino e la lampada magica» (1968), «La visita meravigliosa» (1970), «Napoli milionaria» (1977). Çавăн пекех «La rappresentazione di Adamo ed Eva» (1957), «La Strada» (1965), «Aci e Galatea» (1971), «Le Molière imaginaire» (1976) тата «Amor di poeta» (1978 балетсем унăн кĕввипе çуралнă. Унсăр пуçне, композитор оркестр валли нумай ĕç хайланă, вĕсене хале те пĕтĕм тĕнчере шăрантараççĕ.
1940-мĕш çулсен пуçламăшĕнче Рота кинофильмсем валли мусăк кĕвĕлеме тытăнать, Ренато Кастеллани, Лукино Висконти, Франко Дзеффирелли, Марио Моничелли, Фрэнсис Форд Коппола, Эдуардо де Филиппо режиссёрсемпе ĕçлет. 1974 çулта Рота «Хресна ашшĕ: II пай» фильма мусăкпа капăрлатнăшăн «Оскар» парнине тивĕçет. Федерико Феллинипе пĕрле темиçе çул ĕçлени нумай тупăшлă шутланать — Рота унăн чылай фильмне, «Шурă шейхран» (1952) пуçласа  «Оркестр репетицине» (1979) таран кĕвĕпе илемлетет.
Композитор кинофильмсем валли кăна мар, театрта лартнă Эдуардо де Филиппо, Франко Дзеффирелли тата Лукино Висконти спектаклĕсене кĕвĕлетнĕ. 1979 çулта Рим хулинче куçне юлашки хут хупать.
Каçăсем
Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа Категори:Итали композиторĕсем Категори:Итали кинокомпозиторĕсем Категори:Композиторсем, алфавитпа
Аркаул (Салават районĕ)
Аркаул  — Пушкăрт Республикин Салават районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 1580 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452493, ОКАТО кочĕ — 80247810001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Мăн Китячка
Мăн Китячка — Раççей территоринчи юханшыв. Киров облаçĕ, Удмурт Республики, Мари Эл, Тутарстан территорипе юхать. Бурец юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 20 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Нухрат Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Удмурт Республикин юханшывĕсем Категори:Мари Эл юханшывĕсем Категори:Тутарстан юханшывĕсем
Совиньон Блан
thumb|Шурă Совиньон Совиньон Блан е Шурă Совиньон (фр.-Sauvignon blanc )- паллă шурă иçĕм сорчĕ. Тăван çĕрĕ: Францин хĕвĕл анăç енĕ.
Урăх ячĕсем: Фюме блан, Совиньон Жён, Пюншон, Пюешу, Мускат-Сильванер.
Ампелографи
Шурă Совиньон питĕ аван пурăллă, шăнкав тата хăйăрлă тăпра çинче ӳсет. Çӳхе иçĕм хуппине çăмăл "паха пăнтăх" - Botrytis cinerea çапать. Шурă Совиньон питĕ тĕхĕмлĕ сорт. Ку сортран тунă эрехсене йĕплĕ хурлăхан, ешĕл курăк тата кремни шăршипе паллама пулать.
Хупкĕпер
Кун-çулĕ
1673 мĕш çулта никĕсленĕ.
Совиньон Блан
Сарăлни
Шурă Совиньон тĕнчере анлăн сарăлнă :
Хупкĕпер
Каçăсем
Категори:Тутарстан Категори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем
Совиньон Блан
Каçăсем
Категори: Иçĕм сорчĕсем
Çĕнĕ Эйпеç (Елчĕк районĕ)
Çĕнĕ Эйпеç (Новое Андиберево) — Чăваш Енĕн Елчĕк районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 274 çын, çав шутра 136 арçын, 138 хĕрарăм пурăннă.
Кун-çулĕ
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем
Шывлă çавраçил
Шывлă çавраçил — торнадо текеннине çывăх. Анчах унпа танлаштарсан чылай вăйсăртарах пулать.
Каçăсем
Категори:Атмосфера Категори:Тăвăлсем
Герасимов Михаил Николаевич
Герасимов Михаил Николаевич — (17.07.1915(4)-22.03.2003), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 03. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Украина фрончĕн 57-мĕш çарĕн 19-мĕш перевçĕсен дивизин 525-мĕш уйрăм çыхăну ротин çыхăну взвочĕн командирĕ, старшина.
Халăхсен Аслă Хускалăвĕ
Халăхсен аслă хускалăвĕ, — IV—VII ĕмĕрсенче Европăра пулса иртнĕ халăхсем пĕр вырăнтан тепĕр вырăна куçнине сăнлакан истори тапхăрĕ.
Каçăсем
Категори:Авалхи тĕнче
Çĕнĕ Эйпеç (пĕлтерĕшĕсем)
Çĕнĕ Эйпеç:
Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем
Чукраклы
Чукраклы — Пушкăрт Республикин Чышма районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 142 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452141, ОКАТО кочĕ — 80257825016.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Вырăсушкăнь
Вырăсушкăнь — Чăваш Республикин Хĕрлĕ Чутай районĕнчи ял.
Каçăсем
Категори:Хĕрлĕ Чутай районĕнчи пурăнан вырăнсем
Пăлхар (Сăпас районĕнчи хула)
Пăлхар (Болгар, Булгар) — Тутарстанти Сăпас районĕнчи хула. Район центрĕ.
Истори
Тутарстанти Сăпас районĕн центрĕ шутланакан Пăлхар хулине вăтам ĕмĕрсенчех никĕсленнĕ теме пулать.
Чи ĕлĕххи тапхăрсем
Тĕп статья: Аслă Пăлхар (ĕлĕххи хула).
Каçăсем
Категори:Авалхи чăваш хулисем Категори:Чăваш халăх кун-çулĕ Категори:Атăлçи Пăлхар хулисем
171
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Дорожковка (Юга юппи)
Дорожковка — Раççей территоринчи юханшыв. Вологда облаçĕ,Киров облаçĕ,Коми Республики территорипе юхать. Кăнтăр юханшывăн сулахай çыранĕпе, 221 км вăрринчен юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 23 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора шыв бассейн округĕне кĕрет. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Çурçĕр Двина, Юханшыв бассейнĕ  — Сухона.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Вологда облаçĕн юханшывĕсем Категори:Киров облаçĕн юханшывĕсем Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1893
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Сарм-Сабун
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Тури Обь юпписен бассейнĕ, Васюганран Ваг таран. Юханшыв бассейнĕ — Тури Обь Иртыш кĕриччен.