cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тимаков Вениамин Петрович
Пурнăçĕ
2002 ҫулхи кӑрлачӑн 6-мӗшӗнче Шупашкарта вилнӗ.
Пултарулăх ĕçĕсем
Пичетленсе тухнисем:
Каçăсем
Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем Категори:1940 çулта çуралнисем Категори:Утăн 5-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2002 çулта вилнисем Категори:Кăрлачăн 6-мĕшĕнче вилнисем
Киремет
Киремет (арап кирамäт — таса вырăн), — ватă çынсене асăнмалли вырăн.
Киреметре Турă ятне калама юраман пулнă. Чăвашсем çăвара вилнĕ çын тăпри çинче асăннă. Çавна май çăва таса мар вырăн пулнă. Ваттисен чунĕсем вара киремет вырăнĕнче пулнă тесе ĕненнĕ.
Киремет вырăнĕсем
Киремет вырăнĕсем виçĕ тĕрлĕ:
1240
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Каратяки
Каратяки — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 438 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452240, ОКАТО кочĕ — 80240880002.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
1241
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1242
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Вальпурги каçĕ
thumb|400px|Johannes Praetorius: Blockes-Berges Verrichtung 1668 Вальпурги каçĕ — ака, 30-çу, 1 каçĕнче ирттерекен уяв,
Герман халăх каланисемпе, çулсеренхи тухатмăшсен уявĕ шутланать, вĕсем çак каç хăйсен ертӳçи Шуйттанĕпе пĕрле çӳллĕ хăпарайми Брокен тăвĕ çинче пуçтарăнаççĕ те «шабаш» (алхасу) тăваççĕ. Коĕтте «Фаустăн» 1- мĕш пайĕнче кăтартнă халăх каласа кăтартни, VIII ĕмĕрĕн вĕçĕнче, пулас, сиксе тухнă та тухатмăша тухатмăш карчăка ĕнени анлă саралнă та çу уйăхĕн 1-мĕшĕнче халăх тĕн йăлине (çурхи пĕрремĕш уяв, Белтайн) тытса пыракансем, чи малтанах ватă хĕрарăмсем тата хăйĕн халăх йăлине тӳрех манса христианлăха куçайманнисем, çирĕп хытă чарнă пулин те (айăпласа вĕлерессинчен те хăрамасăр), çын çӳремен вырăнсенче пуçтарăнса юрă-ташăпа хĕпĕртесе çу 1- мĕшне кĕтсе илнĕ. Тухатмăшсем çинчен тĕрлĕ вăрттăн итлевсем сарса ярса – тен, юриех!, тен кирлĕ мар çынсенчен хăтăлас тесе? тискер вырăнта кăвайтсем чĕртсе, халăх йăлине çапла тивĕçтернĕ. Çак кунах 778 çулта канонланă Виллибальд таса хĕрĕ Вальпурги (Вальбурги) уявĕ пулнипе тухатмăшсен уявне Вальпурги каçĕ теççĕ.
Бердыш (Унья юппи)
Бердыш — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Унья юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 16 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Григорович Михаил Фролович
Григорович Михаил Фролович Грыгаровіч Міхаіл Фролавіч — (19.11.1897(7)-24.11.1946), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 28. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Украина фрончĕн 28-мĕш çарĕн 60-мĕш çарĕн 23-мĕш перевçĕсен корпусĕн командирĕ, генерал-майор.
Икт
Икт (ictus — çапни, тĕртни), — Метрикăлла сăвăри ритмшăн, çемĕшĕн яваплă динамикăлла пусăм. Урăхла ăна арсис е арса теççĕ. (Сăмах май каласан, пусăмсăр сыпăкăн та хăйĕн ячĕ пур: тезис, урăхла теса.
Мĕншĕн "пусăм" тенипе çеç çырлахма май çук?
Икт вăл — пусăм, пусăмлă сыпăк. Эппин мĕншĕн-ха тата тепĕр терминпа, "икт" тенипе, усă курма тивет? Ыйту сиксе тухнă май пĕр тĕслĕхе пăхса тухар: акă хорей çеммиллĕ сăвă (Митта Ваçлейĕн):
Пит маттур-çке Иванов бульварĕ Пыллăхри пек çамрăк çăкасар. Çта çитсен те манăçа юлмарĕ Шурă тум тумланнă Шупашкар.
Асăрхавсем
Категори:Авалхи метрика Категори:Метрика Категори:Поэзи * *
Балышлы (Дёма юппи)
Балышлы — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 34 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Саранск
Саранск, — Мордва республикин тĕп хули. Инсар юханшывĕн (Атăлăн бассейнĕ) сулахай çыранĕ хĕрринче вырнаçнă. Мускавран 642 çухрăмра тухăç еннелле ларать. Хула никĕсне 1641 çулта хунă, хула шутне 1651 çулта кĕртнĕ.
Хула Администраци пуçлăхĕ — Владимир Сушков.
Халăх йышĕ — 299,2 пин çын (2005), лаптăкĕ — 71,5 км².
Пайланăвĕ
Хула 3 района пайланать:
Истори
Саранск хулине 1641 çулта Раççей патшалăхĕн кăнтăр-анăç айăккинчи карманĕ пек никĕсленĕ. Кунта малтан казаксем, стрелецсем, тупăçсем пулнă. Халăхĕ вырăссенчен, мордваран тата тутарсенчен пуçтарăннă. Карманне Саранск острожекĕ ят панă, вăл Инсар çыранĕнче, Сарлей (хальхи Саранка) юханшыв юхса кĕрен вырăнта пулнă. 1651 çулта Саранска уесĕн хули шутне кĕртнĕ. 1670 çулта хулана Степан Разин çарĕсем илнĕ, çапла хула пĕр вăхăтлăха вĕсен аллинче пулнă. XVIII ĕмĕрте Саранск хăйĕн вăрçăлăх сĕмне çухатса пынă, сутă-илӳ енĕ вăйлăланнă. 1708 çулта малтан Азов, кайран Хусан, 1801 çултанпа — Пенза кĕпернийĕнче. Саранск çыннисем 1774 çулта хулана пырса кĕнĕ Емельян Пугачёва пулăшу панă.
Хула урлă Мускавран Астрахане, Крымран Хусана çӳренĕ. XVIII ĕмĕрте хула хуллен-хуллен сутă-илӳ тата промышленноç тĕпĕ (тырă, пенька, сăран, аш-какай, пыл). XIX ĕмĕр вĕçĕнче Саранск витĕр Мускавпа Хусан хушшинчи чукун çул тунă хыççăн Мордва енĕн экономикăпа политика пурнăçне улăштарнă. Октябрь революци хыççăн Саранскăн чылай завочĕсем материалсем çук пирки пачах ĕçлемен; 1928 çулта çех промышленноçе ура çине тăратнă. 1934 çулта Саранск Мордва АССРĕн тĕп хули пулса тăнă. Аслă вăрçă вăхăтĕнче Саранскра нумвай куçарса килнĕ заводсене вырнаçтарнă.
Аслă пĕлӳ паракан вĕренӳ заведенийĕсем
Категори:Саранск Категори:Мордва Республикин хулисем
Кĕçĕн (Унья юппи)
Кече — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Унья юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 14 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Тезис (сăвă терминĕ)
Те́зис (θέσις — майлаштарни, палăртни, никĕç, пĕлтерни), — Метрикăлла сăвăри ритмшăн, çемĕшĕн яваплă, анчах  динамикăлла пусăмсăр сыпăк. Урăхла ăна теса теççĕ. (Сăмах май каласан, пусăмлă сыпăкăн та хăйĕн ячĕ пур: икт, урăхла арса е арсис).
Мĕншĕн "пусăмсăр сыпăк" тенипе çеç çырлахма май çук?
Тезис вăл — пусăм çукки, пусăмсăр сыпăк. Эппин мĕншĕн-ха тата тепĕр терминпа, "тезис" тенипе, усă курма тивет? Ыйту сиксе тухнă май пĕр тĕслĕхе пахса тухар: акă хорей çеммиллĕ сăвă (Митта Ваçлейĕн):
Пит маттур-çке Иванов бульварĕ Пыллăхри пек çамрăк çăкасар. Çта çитсен те манăçа юлмарĕ Шурă тум тумланнă Шупашкар.
Асăрхавсем
Категори:Авалхи метрика Категори:Метрика Категори:Поэзи * *
Çĕнĕ Тукмаклă
Çĕнĕ Тукмаклă — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 236 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Сăхăтпуç
Сăхăтпуç, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 504 çын, çав шутра 246 арçын, 258 хĕрарăм пурăннă.
Истори
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесĕн Тăвай вулăсне кĕнĕ.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Масляная (Утлан юппи)
Масляная — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Утлан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Ардатов
Ардатов:
Казарма (Кушнаренко районĕ)
Казарма  — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 580 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452241, ОКАТО кочĕ — 80240880004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Йемен
Йемен (اليمن) — Арави çурутравĕнче вырнаçнă патшалăх. Патшалăх чикки Оманпа Сауд Аравийĕ патшалăхĕсемпе юнашар иртет. Çыранĕсем Хĕрлĕ тата Арави тинĕсĕ хĕррине тухаççĕ.
Истори
Тĕп статья: Йемен историйĕ
Йемен тăрăхĕнче çынсем сĕм авалтан пурăннă. Ку çĕрсене авалхи патшалăхсенчен çаксем йышăннă: Катабан, Хадрамаут, Маин, Сабей, Химьяр. IV ĕмĕрте кунти пур çĕрсене те хамьярсем çавăрса илнĕ. Вăл ĕмĕр вĕçĕнчех вĕсем иудаизм тĕнне йышăннă. VI ĕмĕр пуçламăшĕнче Эфиопи сĕмĕ çапнă, çавна май кунта вăхăтлăха христианлăх тĕнĕ сарăлнă. VI ĕмĕр вĕçĕнче ку çĕрсене сисанидсем тытса илнĕ. 1918 çулта Çурçĕр Йемен Осман империйĕнчен ирĕке тухнă. 1967 çулта Кăнтăр пайĕ те Британи протекторатне (1839 çултанпа пăхăнса пынă) пăхăнма пăрахнă. Кун хыççăн виçĕ çул иртсен Кăнтăр Йемен правительстви СССР аталанăвĕн çулĕ çине тăма шут тытнă. Ку вăрçă патне илсе çитернĕ — вăрçă çирĕм çул хушши тăсăлнă. 1990 çулхи çу уйăхĕн 22-мĕшĕнче икĕ патшалăх пĕрлешнĕ, Йемен республики пулса тăнă.
1994 çулхи çу уйăхĕн 21-мĕшĕнче Йемен халăх демократиллĕ Республикин (ЙХДР) ертӳçисем патшалăхăн кăнтăр енче никама пăхăнман Йемен демократиллĕ республикине туса хуни пирки пĕлтернĕ. 1994 çулхи утă уйăхĕ тĕлне çурçĕр енчи çарсем вĕсен пăлхавне чарса хунă.
Пайланăвĕ
Йемен 21 кĕперне çине пайланать.
Географи
Çурçĕр-хĕвелтухăç пайĕ — чуллă пушхир. Çулĕ-çулĕпе кунта çумăр çумасăр пултарать. Çыран хĕррине уйăракан тусенче кашни хĕлле вăйлă çумăрсем çăваççĕ. Айлăмсенче çĕрĕçченсем хлопок, тĕрлĕ çимĕçсем лартса ӳстереççĕ.
Хуçалăх
300px|thumb|Йемен тĕп хули — Сана1980-мĕш çулсенче Йеменра нефть тупнă. Ун хыççăн вăл патшалăх тупăшĕн пусăк пайне йышăнма пуçланă. Йемента çурт-йĕр те самай хăпартаççĕ. Çапах та халăх вырăнта ĕç тупаймасть — чикĕ леш енне ĕçлеме каяççĕ.
Халăх
Халăхăн ытларах пайĕ йемен арапĕсем. Çурçĕр-хĕвелттухăçра мехрисем пурăнаççĕ. Соктра ятлă утрав çинче сокоторисем пур.
Каçăсем
Категори:Йемен Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа
Григорьев Александр Григорьевич
Григорьев Александр Григорьевич — (12.03.1904(28.02)-19.10.1943), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 02. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 3-мĕш Ленинград партизан бригадин 3-мĕш партизан полкĕн комиссарĕ, капитан.
Гайны (Дёма юппи)
Гайны — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 19 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Юпа, 17
Пулса иртнĕ
right|150px|Илья Репин. «1905 çулхи юпан 17-мĕшĕ»
Вилнĕ
Категори:Кунсем
1243
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1243 çулта çуралнисем
Çавăн пекех
Категори:Çулсем
Типпекану патĕнчи çапăçу
Типпекану патĕнчи çапăçу (Battle of Tippecanoe — 1811 çулхи Чӳк, 7, АПШ губернатор Уильям Генри Гаррисон ертсе пынă Индиана Территорипе Текумсен шăллĕ, Тенскватава ертсе пынă индей конфедераци хушшинчи çапăçу. АПШ вăйĕсем ополченпе регулярлă çартан тăнăскер, хăйсемпе индей йăхĕсем хушшинчи лару-тăру хĕрсе кайнине курса конфедерацин штаб-квартирне тапăннă.  Çапăçу Типпекану тата Уобаш юханшывĕсен юппинчи Профетстаун ялĕ çумĕнче пулса иртнĕ.
АПШ пур енчен те çĕнтернĕ пулин те, çĕнтерÿ питĕ йывăр çухатусемпе пырса çитрĕ. Тапăннă индейсен шучĕ сахалрах пулсан та, вĕсен çухатăвĕсем пĕчĕкрех пулнă. Çапăçу Текумсе вăрçин кульминацийĕ пулса тăнă, ку Текумсе 1813 çулта вилечченех пынă. АПШ индейсене çĕнтерни американ çарĕшĕн пĕлтерĕшлĕ политика палли çех мар, Текумсе конфедераци путлăхнине те пĕлтернĕ, конфедераци çаплипех хăйĕн малтанхи вăйне кĕреймен. АПШ пĕрлĕхĕ индейсем пăлханса хирĕç тăнăшăн британ патшалăхне айăпланă. Вăл вара тепĕр ултă уйăхран пуçланнă Анкăл-американ вăрçин катализаторĕ пулса тăнă.
Каçăсем
Категори:Çапăçусем, алфавитпа Категори:Истори
1244
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1244 çулта çуралнисем
Вилнĕ
Çавăн пекех: Категори:1244 çулта вилнисем
Асăрхавсем
Категори:Çулсем
Угез (Кушнаренко районĕ)
Угез — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 318 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452241, ОКАТО кочĕ — 80240880005.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Мăкшă районĕ
Мăкшă районĕ — Пенза облаçĕн муниципаллă пайĕ. Администраци центрĕ - ĕçтеш паççулки Мăкшă, халăх йышĕ  11,5 пин çын. Пензăна çитме 40 çм.
Пенза облаçĕн Бек районĕ
Бек муниципаллă районĕ — Пенза облаçĕн кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă муниципаллă тăрăхĕ.
Мăкшă районĕ
Кун-çулĕ
1679 çулта кунта Мăкшă карманне туса лартнă. Мăкшă VII ĕмĕр вĕçĕнче/ VIII ĕмĕр пуçламăшĕнче пысăках мар, шанчăклă хӳтлĕх вырăнĕ шутланнă. 1708 - 1719 çç. Хусан кĕперни шутне кĕнĕ, 1780 çулта — Пенза таврашĕнчи уес хули пулса тарать, 1798 çулта Сарăту кĕпернин хули шутне кĕрет, 1801 çултанпа каллех уес хули статусне куçараççĕ.
Пенза облаçĕн Бек районĕ
Административлă тĕпĕ — Беково. Пензăна çитме — Беково — Никольское — Пенза автомобиль çулĕпе — 154 çм.
Мăкшă районĕ
Кун-çулĕ
1960 çулта Мăкшăна хула евĕр паççулкă шутне кĕртеççĕ.
Тавралăхĕ
Мăкшă районĕн территорийĕ Сăрпа Мăкшă шывĕсен хушшинчи анлă Сăр-Мăкшă йăрăмĕнче вырнаçнă. Районăн çĕр пичĕ кăнтăр-тухăçран çурçĕр-анăçалла тăсăлакан вăрăм хумлă айлăм шутланать.
Район территорийĕ Вăтам вырăс çӳллĕшĕн вăрман-çеçенхир тăрăхне кĕрет.
Пенза облаçĕн Бек районĕ
Истори
Район çĕрĕсем витĕр Кăнтăр-Тухăç чукун çулĕн Саратов — Тамбов— Мускав пайĕпе Беково çине каяканĕ иртеççĕ.
Каçăсем
Районĕсем, Бек Бек *
Мăкшă районĕ
Тавралăхĕ
Район çĕр лаптăкĕ — 2,2 пин тв. çм. Территорие 16 муниципаллă тăрăхран пуçтарăнать. 101 пурăну вырăнĕ. Районти халăх йышĕ - 31,8 пин çын.
Полуденная (Утлан юппи)
Полуденная — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Утлан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Мăкшă районĕ
Тавралăхĕ
Районта чылай юхан шыв, кӳлĕ пĕве. Чи мăнни — Мăкшă, Окана юхса кĕрет.
Полуденная (Утлан юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Мăкшă районĕ
Тавралăхĕ
Район çĕрĕсем витĕр автомагистраль М5 «Урал», Мускав-Челепи иртет, 3 чукун çул чарăнăвĕ: "Рамзай", "Пяша", "Симанщина" пур.
Каçăсем
Категори:Пенза облаçĕ
Полуденная (Утлан юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Пенза облаçĕн Пушмак районĕ
Пушмак районĕ — Пенза облаçĕн анăçĕнчи районĕ. Район тĕпĕ — посёлок Башмаково.
Тавралăхĕ
Лаптăкĕ 1,6 пин çм². Çурçĕр-тухăçра Пенза облаçĕн Пачăлма районĕпе, çурçĕр-анăçĕнче — Земетчински районĕпе, кăнтăр-тухăçĕнче — Белински районĕпе, кăнтăр-анăçĕнче — Тамбов облаçĕпе чикĕ тытать. Пушмак районĕнче халĕ 17 муниципаллă тăрăх — 1 хула посёлокĕ тата 16 ял тăрăхĕсем. Районта 62 пурăну вырăнĕ, вĕсенчен 34 чиркӳ ялĕ, 8 ял тата 20 посёлок.
Каçăсем
Районĕсем, Пушмак Пушмак *
Йошкар-Ола
thumb|290px|[[Мари патшалăх Шкетан ячĕллĕ драма театрĕ. Йошкар-Ола.]] Йошкар-Ола (çармăсла Йошкар-Ола; ĕлĕк - çармăсла Царла, Чарла, Цар-Ола, чăвашла Чархула; çармăсларан чăвашла куçарсан "Хĕрлĕ е хитре хула"), — Мари Эл республикин тĕп хули. Ĕлĕк чăвашла Чархула, вырăсла Царёвококшайск тенĕ. Хула Кĕçĕн Какшан юханшыв хĕрринче вырнаçнă.
1584 çулта никĕсленĕ, пĕтĕм лаптăкĕ 11 176 га танлашать. Администраци пуçлăх вырăнне Евгений Маслов йышăнать.
Халăхĕ
Хулара 248,6 пин çын пурăнать. Вĕсенчен вырăссем — 67,7%, марисем — 24%, тутарсем — 4,3%, 4% — урăх халăх çыннисем. Ӗçлекен çынсен шучĕ 178,8 пин çынпа танлашать.
Хуçалăхĕ
Хулара автобуссем, троллейбуссем çӳреççĕ, чугун çул вокзалĕ пур. Троллейбус маршучĕсен пĕтĕмĕшлĕ тăршшĕ 222,9 çухрăм, автобуссен — 151,1 çухрăм.
Çутĕç
Пĕтĕмпе хулара 39 шкул, лицей тата гимнази пур, вĕсенче пĕтĕмпе 40 пинрен ытла вĕренекен. Çавăн пекех 5 культура керменĕ, 5 театр, 3 кинотеатр, 3 пысăк музей, 7 ача-пăча ӳнер шкулĕ, 2 ача-пăча унер шкулĕ ĕçлет.
Мари нацин М. Шкетан ячĕллĕ драма театрĕ ĕçлет.
Истори
Йошкар-Ола таврашĕнче темиçе пин çул ĕлĕкех этем пурăнни паллă. Археологсем хулара та çумĕнче чылай ĕлĕххи ĕмĕрсен япалисене тупнă. Кĕçĕн Кокшака юханшыв хĕрринче авалхи çынсем мезолит тапхăрĕ вăхăтĕнчех пурăннă теме пулать.
Малтан (1584 çул) хула ячĕ Патша хули ятлă пулнă, кайран (ун пек ятлă урăх хуласем те пулнă), вăл хăш вырăнта вырнаçнине палăртма Кокшака çинчи патша хули ятне панă. Кайран вара, 1919 çулчен Царёвококшайск ятлă пулнă, 1919 (Нарăс, 17) çултанпа 1928 (Кăрлач, 23) çулчен — Краснококшайск.
1990 çулта Раççей истори хулисем шутне кĕртнĕ.
Калмашка (Дёма юппи)
Калмашка — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 27 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
1245
Çуралнă
Çавăн пекех: Категори:1245 çулта çуралнисем
1246
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1245
Çавăн пекех
Категори:Çулсем
Чикме
Чикмĕ (Цикмӓ, Чыкма, Козьмодемьянск) — Мари Эл хули, Туçи Мари районĕн административлă тĕпĕ.
Халăх йышĕ, хула тытăмĕ
2005 çулхи çыравпа хулара 22.7 пин çын пурăннă.
Каçăсем
Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Чикме Категори:Мари Енĕн историйĕ
Григорьев Александр Иванович (Совет Союзĕн Паттăрĕ)
Григорьев Александр Иванович — (09.08.1923 -21.05.2013), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 22. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Балтиçум фрончĕн 6-мĕш гварди çарĕн 51-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 158-мĕш гварди перевçĕсен полкĕн автоматчиксен взвочĕн командирĕ, гварди кĕçĕн лейтенанчĕ.
Шуланкă
Шуланкă (Сатун; Провой, Звенигово) — Шуланкă районĕн администраци центрĕ.
Чăвашла тепĕр ячĕ — Сатун.
Тавралăхĕ
Шуланкă Йошкар-Оларан 90 çухрăмра кăнтăралла, Атăлăн сулахай çыранĕн хĕрринче вырнаçнă. Куйбышев шыв усравĕ çинчи пристань. Çывăхри Шалангер чукун çул чарăнăвне çитме 32 çухрăм.
Кун-çулĕ
Хула ретне 1974 çулта кĕнĕ.
Халăх йышĕ
2005 çулхи шутлав тăрăх 12,5 пин çын пурăнать.
Каçăсем
Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:1860 çулта никĕсленĕ пурăнан вырăнсем Категори:Шуланкă Категори:Мари Элĕн район центрĕсем Категори:Мари Элĕн хулисем Категори:Атăл çинчи хуласем Категори:Шуланкă районĕнчи пурăнан вырăнсем
Сточная (Утлан юппи)
Сточная — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Утлан юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 12 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Шарип (Кушнаренко районĕ)
Шарип — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 581 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452251, ОКАТО кочĕ — 80240890001.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Строфа
Строфа́ (στροφή çаврăнни) — сăвăра метрикăлла, ритмикăлла, интонацилле-синтаксисла тытăмпа паларса тăракан йĕркесен çыхăнавĕ, рифмăланă поэзире çавăн пекех састашсен схеми те пĕр манерлĕ. Темиçе строфаран тăракан хайлавра малтанхи строфан тытăмĕ ытти строфасенче те çаплах пулать.
Тĕслĕх
Пит маттур-çке Иванов бульварĕ Пыллăхри пек çамрăк çăкасар. Çта çитсен те манăçа юлмарĕ Шурă тум тумланнă Шупашкар.
Ку пĕремĕш çавра. Тепĕр çаври ак çапла:
Чечекре нар питлĕ сар настурци, Çăлтăр астра, капăр георгин... Çамрăк чух, тен, хамăр та маттурччĕ, Çакна темшĕн эп астурăм тин.
Çак икĕ çавран тытăмĕсем пĕр пекех, çавăнпа та вĕсене строфасем теме пулать. (Танлаштарма: "Нарспи" поэмăра, авă, тăват йĕркеллĕ çаврасен рифма схеми кашнийĕнчех тĕрлĕрен те, çавна кура унти çаврасене строфасем теме çук).
Асăрхавсем
Категори:Авалхи метрика Категори:Метрика Категори:Поэзи * *
1247
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мăн Боровая (Чикшина юппи)
Мăн Боровая — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Чикшина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 64 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Терентьев Геннадий Терентьевич
Терентьев Геннадий Терентьевич, (1929 çул, юпа, 17 Чăваш АССР Вăрмар районĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Тăвай районĕ) Кивĕ Пуянкасси ялĕ — 2006 çул, ака, 13, Шупашкар, Чăваш Республики) — чăваш драматургĕ, актёрĕ.
Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1970), Чăваш АССР халăх артисчĕ (1976), РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1982), К. С. Станиславский ячĕллĕ РСФСР патшалăх парни лауреачĕ (1971)
Пурнăçĕ
1929 çулхи юпа уйăхĕн 17-мĕшĕнче Чăваш Енĕн Вăрмар районĕнчи (халĕ Чăваш Енĕн Тăвай районĕ) Кивĕ Пуянкасси ялĕнче çуралнă.
Чăваш академи драма театрĕ çумĕнчи студине вĕренсе пĕтернĕ. 1954-1998 çулсенче театрта ĕçленĕ.
2006 çулхи ака уйăхĕн 13-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ.
Пьесăсем
Геннадий Терентьев, республикăн театрĕсенче лартнă вунă ытла пьесăн авторĕ. Пĕрремĕш «Нонка юратăвĕ» пьесине театрта вылянă хушарах çырма пуçланă. Унăн кĕнекисем:
Геннадий Терентьев эстрада çинче те хăй пултарулăхне кăтартнă. Ухтер Мучи сăнĕ асăма халăхра юлнă.
Çавăн пекех вăл телевидени фильмĕсенче темçе роле вылянă, фильмсене чăваш дубльĕсем тунă чухне хутшăнать.
Каçăсем
Категори:Чăваш драматургĕсем Категори:Раççей драматургĕсем Категори:СССР драматургĕсем Категори:Раççей çыравçисем Категори:СССР çыравçисем Категори:1929 çулта çуралнисем Категори:Юпан 17-мĕшĕнче çуралнисем Категори:2006 çулта вилнисем Категори:Акан 13-мĕшĕнче вилнисем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ
Ухтер Мучи
Тенскватава
thumb|Тенскватава, Д. Кэтлин ĕçĕ Тенскватава (Tenskwatawa; 1775 - Чӳк уйăхĕ 1836) — шауни индей йăхĕн тата Текумсе конфедерацийĕ тенĕ индей йăхĕсен пĕрлешĕвĕн тĕн тата политиика пуçлăхĕ, Пророк тата Пророк Шауни ячĕсемпе паллă.
Каçăсем
Категори: Истори
Тамбов облаçĕ
Тамбов о́блаçĕ — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ.
Административлă тĕпĕ — Тамбов хули.
Рязань, Пенза, Сарă ту, Воронеж тата Липец облаçĕсемпе чикĕ тытать.
Облаçе 1937 çулхи авăн, 27 йĕркеленĕ.
Каçăсем
Категори:Смулен облаçĕ Категори:Тамбов облаçĕ
Кивĕ Пуянкасси
Кивĕ Пуянкасси, — Чăваш Енĕн Тăвай районĕнчи ял.
Истори
1927 çулчен ял Çĕрпӳ уесĕн Тăвай вулăсне кĕнĕ.
1927 çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнче Вăрмар районне кĕнĕ. 1935 çулхи пуш уйăхĕн 1-мĕшĕ хыççăн Тăвай районне, 1962 çулхи раштав уйăхĕн 20 хыççăн Вăрмар районне кĕнĕ. 1965 çулхи чӳк уйăхĕн 3-мĕшĕ хыççăн хальхи вăхăтчен Тăвай районне кĕрет.
Каçăсем
Категори:Чăваш Енри Тăвай районĕн ялĕсем
Волжск
Волжск (Юлсер-Ола) — Мари Элĕн Атăл районĕн административлă тĕпĕ, республикăн иккĕмĕш шĕкĕр хула.
Тавралăхĕ
Хула Атăлăн сулахай енче (Куйбышев шыв усравĕ çумĕнче), Йошкар-Оларан 101 çухрăмра кăнтăралла вырнаçнă. Хулара пристань, чукун çул чарăнăвĕ пур.
Халăх йышĕ
2005 çулхи çыравпа хулара 58,0 пин çын пурăнать.
Каçăсем
Категори:Мари Эл хулисем
1249
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Карамала (Дёма юппи)
Карамала — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 18 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
1250
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Ака, 25
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Григорьев Алексей Григорьевич
Григорьев Алексей Григорьевич — (1.03.1917(16.02) -28.11.1998), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 31. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 5-мĕш тапăнакан çарĕн 11-мĕш танк корпусĕн 20-мĕш танк бригадин танк батальонĕн рота командирĕ, капитан.
Биметр
"Биметр" текен термина динамикăллă пусăмлă чĕлхесенчи сăвă тĕлĕшпе майлаштарса усă курасси аталаннă-ши е çук-ши, — ку тĕлĕшпе халлĕхе ним те паллă мар.
Воецкое
Воецкое — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 66 çын пурăннă. Почтă индексĕ — ?, ОКАТО кочĕ — ?.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Воецкое
Кейӳ Руçĕ
Кейӳ Руçĕ е Авалхи вырăс патшалăхĕ — Тухăç Европăра вăтам ĕмĕрсенче (IX ĕмĕр ) йĕркеленнĕ патшалăх. Патшалăхри халăхсем: тухăç славянсем тата Финн-укăр халăхĕсем (чудь, меря, саамсем, мăкшăсем тата ыттисем). Тăрăмне Рюриковичсен ăрăвĕ тытса тăнă.
Каçăсем
Категори:Кейӳ Руçĕ Категори:Украина
1252
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1251
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Изъяю (Чикшина юппи)
Изъяю — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Чикшина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 61 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Йышсен теорийĕ
Йышсен теорийĕ — математикăн йышсен тĕп уйрăмлăхĕсене тĕпчекен пайĕ. Йышсен теорийĕ математикăн чылай пайне пырса кĕрет, математикăна хăйне пĕтемĕшле самай тарăн витĕм тата ÿсĕм кӳнĕ.
Тамбов
Тамбо́в — Тамбов облаçĕн тĕпĕ.
Хула Цна (Атăл бассейнĕ) çинче вырнаçнă, Мускавран 480 çм. Лаптăкĕ — 90 çм².
Этимологи
Чи малтанах хулана «Тонбов» тенĕ, çакă Липовица шывĕн тепĕр çыранĕнчи мордва Тонбов ялĕпе Тонбов юханшыв ятĕнчен пулса тухнă. Хулине урăх çĕртре хунă пулин те, вăл çапах хăйĕн вырăнĕпе тăванлă палăртăвне упраса хăварать. Тонбо мăкшăлла шыв авăрне, лакăма пĕлтерет.
Халăх йышĕ
Облаçре 315,5 пин çын (2006) пурăнать, йышлăхĕ — 3160 çын/çм².
Истори
thumb|Cпас-Преображи соборĕ 1636 çулхи ака, 17 патша çĕрпĕвĕ — шац çарпуçĕ Роман Боборыкин хальхи Тамбов ларакан çĕртре Мускав патшалăхĕн Тискер Хиртен хӳтĕленме тĕрĕк вырăнне никĕслет. Темĕн чухлĕ кармансемпе фортификаци çурт-йĕрĕсем Мускав çĕрĕсене кăнтăртан тапăнакан крым, нухай тутарĕсенчен хӳтлĕх параççĕ. XVIII ĕмĕрте Тамбов — кĕперне тĕпĕ. Тамбов кĕперни ун чух питĕ аяккалла саралса выртнă, хальхи Тамбов облаçĕнчен калăпрах пулнă: кĕпернене паянкунхи Мордовин, Липец, Воронеж тата Рязань облаçĕсен чылай пайĕсем кĕнĕ.
Транспорчĕ
thumb|Чукун çул вокзалĕ Хула витĕр Мичуринск — Сарă ту тата Тамбов — Волгоград чукун çулĕсем; Мускав — Волгоград, Липец — Пенза тата Тамбов — Воронеж автомагистралĕсем иртеççĕ. Сывлăш çыхăнăвне тамбовсем Донское аэропорчĕ урлă тытаççĕ. Хула транспорчĕ шутĕнче троллейбуссемпе автобуссем, маршрут такси ĕçлет.
Этеплĕхĕ
thumb|Турă амăшĕн Хусан пирĕшти храмĕ
Каçăсем
Категори:Раççей Категори:Тамбов облаçĕ
1253
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Григорьев Виктор Антонович
Григорьев Виктор Антонович — (18.08.1921-23.08.1985), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 12. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Анăç фронтăн 50-мĕш çарĕн 32-мĕш танк бригадин танкăн механик-водителĕ, кĕçĕн сержант.
1254
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Трифонова Валентина Ивановна
right|Трифонова Валентина ИвановнаТрифонова Валентина Ивановна (1950 çулхи ака уйăхĕн 25-мĕшĕ, Тăвай сали, Тăвай районĕ, Чăваш АССР çур. —) Чăваш академи драма театрĕн актриси, Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1979), Чăваш АССР халăх артисчĕ (1989), РФ тава тивĕçлĕ артисчĕ (1998).
Пурнăçĕ
Ленинградри театр, мусăк тата синоматографăн патшалăх институтĕнче вĕренсе тухсан (А. И. Кацман ăста курсĕ, чăваш студийĕ) 1972 çулта Чăваш академи драма театăрне йышăннă.
Каçăсем
Категори:Чăваш актёрĕсем Категори:Чăваш халăх артисчĕсем Категори:Акан 25-мĕшĕнче çуралнисем Категори:1950 çулта çуралнисем Категори:Чăваш Енре çуралнисем Категори:Пайăр çынсем:Тăвай районĕ Категори:Раççей тава тивĕçлĕ артисчĕсем Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ
Тури Акбаш
Тури Акбаш — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 70 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452251, ОКАТО кочĕ — 80240890003.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Самар
Самар (Самара) — Раççейĕн пысăк хули, Атăлăн сулахай çӳллĕ çыранĕнче Самар Луки патĕнче, Самарпа Сук юханшывĕсем хушшинче вырнаçнă, Самар облаçĕн администраци центрĕ.
Совет тапхăрĕнче (1935 кăрлачăн 27-мĕшĕ — 1991 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕ) хула Ку́йбышев (Валериан Куйбышев патшалăх тата парти ĕçченĕ) ятлă пулнă.
Администрациллĕ пайлану
Самар тăххăр района пайланса тăрать:
Халăхĕ
Йышĕ — 1,1581 млн çын (1.01.2008), (Раççейре 6-мĕш вырăнта — Мускав, Санкт-Петербург, Çĕн Çĕпĕр, Екатеринбурга, Чулхула хыççăн).
Самарта 2008 çулхи кăрлач тĕлне 1 миллион 158 пин çын пурăннă. Икĕ тĕпĕллĕ Самара—Тольятти агломерацинче — Новокуйбышевск, Кинель, Чапаевск, Жигулёвск — 2,3 млн çын шутланать (РФ 3-мĕш — Мускавпа Санкт-Петербург хыççăн 2005 çулта.
Наци йышĕ
Кун-çулĕ
thumb|220px|Куйбышев урамĕ хулан историлле пайĕнче (2003 çул)
Промăçлăх
thumb|200px|«Союз» хăпартакан ракета комплексĕн астăвăм палăкĕ
Çăва-масарсем
На сегодняшний день на территории города Самара находятся 16 кладбищ общей площадью 350 га. Из них 4 — непосредственно в городской черте.
Чи пысăк çăвасем:
Ăслăх
Раççей Ăслăх Академийĕ шутĕнчи йĕркеленӳлĕхсем:
Музейсемпе галерейвăсем
Халĕ Самарта 20 музей ытла ĕçлет, вĕсенчен ваттисем ячĕллĕ П. В. Алабин Самар облаç тăван ен тĕпчев музейĕ Самар облаçĕн ӳнер музейĕ,
Çаплах анчах уçăлнă Самар футболĕн музейĕ.
Театрсемпе концерт залĕсем
Сцена вырăнĕсем
200px|thumb|А. С. Пушкин ячĕллĕ чукун çул ĕçтĕшĕсен этеплĕх керменĕ
Инçекурав
НТВ+, Триколор-ТВ, Спутник-ТВ
Пресса
«ТЕЛЕНЕДЕЛЯ для всей семьи.», «Самарское обозрение», «Волжская коммуна», «Волжская заря», «Самарские известия», «Самара. Журнал столицы региона», «Самарский футбол», «журнал "Дело"», «Пульс Поволжья», «Самарская газета», «Свежая газета. Самара», «Ваш выбор - вся Самара», «Ваш выбор - весь регион» тата чылай урăххи те.
Çыхăну
Мобил çыхăнăвĕ
Тетел
Пятый путь, SamaraLan («Сетевые Информационные Системы»), АИСТ,ROL, UNITLINE , Telenet, Волгателеком, Крафт-С, Опти-телеком, Самара-интернет, СамараТелеКом, Дом. Ру, Телком-Самара, Полярная звезда, MetroMax , Телекоммуникационные системы, СамТелеком.
Архитектура
thumb|200px|[[Головкин Константин Павлович|К. П. Головкин купса дачи, паллă Слонсен çурчĕ]]
Рекреаци
200px|thumb|«Вертолёт лапамĕ»
Спорт
Баскетбол
Сывлăш спорчĕ
Парăс спорчĕ
Хоккей
Шахмат
Каçăсем
Влаçăн муниципаллă органĕсем:
Информаци порталĕсем:
Транспорт:
Тĕрли
Асăрхавсем
* Категори:Атăл çинчи хуласем Категори:Раççейĕн миллионлă хулисем Категори:Мегаполиссем Категори:Раççей хулисем
Диподи
Дипо́ди (ἡ διποδία, икĕкартлăх, икĕ картран тăни)  — сăвă теорийĕ тĕлĕшпе  усă куракан термин. Йĕркери икĕ юнашар тăракан картран тăракан çыхăну — енчен те пĕринчи динамикăлла пусăмĕ тепринчинчен чылай вăйлăрах пулсан.
Асăрхавсем
Категори:Авалхи метрика Категори:Метрика Категори:Поэзи * *
Тянь-Шань
thumb|right|Пик Хан-Тенгри на закате.
1256
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Тянь-Шань
Тянь-Ша́нь —
Каçăсем
Перевалы Тянь-Шаня
Категори:Тянь-Шань
1255
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1257
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мамяк
Мамяк — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 529 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452251, ОКАТО кочĕ — 80240890004.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Анкепс
А́нкепс (anceps иккĕлле ) — Антика тапхăрĕнчи сăвă теорийĕ тĕлĕшпе усă куракан термин. Сăвă йĕркинчи малтанхи сыпăк вăрăм та, кĕске те пулма пултарнине пĕлтерет. Асăннă тапхăрти чĕлхесенче (авалхи грек, латтынь) сыпăксем вăрăмăш тĕлĕшпе пĕр-пĕринпе оппозицире пулнă, сăвăри ритм та çак пулăм çинче никĕсленнĕ. Паянхи чăваш, вырăс, нимĕç тата ытти нумай-нумай чĕлхесенче кун пек пулăм çук. Вĕсенче динамикăлла пусăм малта тăрать.
Тибет
thumb |right |400px |Самье мӑнастир тавралӑхӗ Тибетра Тибе́т (བོད་ — транслитераци Уайли: bod, (лхас диалекxĕ): бё, 西藏, Сидзан) — Тĕп Азин районĕ.
Анкепс
"Анкепс" текен термина динамикăллă пусăмлă чĕлхесенчи сăвă тĕлĕшпе майлаштарса усă курасси аталаннă-ши е çук-ши, — ку тĕлĕшпе халлĕхе ним те паллă мар.
Тибет
Административлă тытăмĕ
thumb|300 px|
Анкепс
Асăрхавсем
Категори:Авалхи метрика Категори:Метрика Категори:Поэзи * *
Тибет
Символики
125px|thumb|[[Тибет гербĕ]]
Истори
thumb|left|Тибет кавалерисчĕ (XVII ĕмĕр)
Каçăсем
Категори:Китай географийĕ Категори:Тибет
Улатăр кун-çулĕ
Улатăр вырăнĕнче ĕлĕк-авал мăкшă йăхĕсем пурăннă. Ылтăн Урта тапхăрĕнче е тата та маларах кунта тĕрĕк йăхĕсем куçса килсе пысăк ялсем пуçласа янă. Вĕсене эпир ячĕсенченех пĕлетпĕр — Турхан, Найман тата ытти те. XV-XVI ĕмĕрсенче Улатăр шывĕ тĕлне тĕрĕк йăхĕсем питĕ йышлăн куçа-куçа пыма тытăнаççĕ. Чуппак ялĕ те, Артатту хули те çавăн чухне пуçланнă пулас. Çакна А.Х. Халиков хăйĕн «Татарский народ и его предки» (Тутар халăхĕ тата вĕсен мăн аслашшĕсем) кĕнекинче çирĕплетсе калать. Улатăр шывĕ çине куçса килнĕ паллăрах чăваш пикĕсенчен пĕрин ячĕ истори валли упранса юлнă, ăна Тетек Пекейĕ тенĕ. XVII ĕмĕр пуçламăшĕнче хальхи Улатăр хулипе ун таврашĕнчи çĕрсене Тетек çĕрĕ тесе каланă.
Норильск
Нори́льск — Красноярск Енĕн хули.
Асăрхатарусем
Категори:Красноярск Енĕ
Улатăр кун-çулĕ
Вуламалли
Категори:Улатăр
1258
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Александров Михаил Александрович
Александров Михаил Александрович, — паллă авиаконструктор. 1934 çулхи утă уйăхĕн 13-мĕшĕнче хальхи Шупашкар районĕнче вырнаçнă Мăн Марка ялĕнче çуралнă.
Пурнăçĕ
Михаил Александрович 1949 çулта Мăн Маркари çичĕ класлă шкула вĕренсе пĕтерет, 8-мĕш класа Ишекри вăтам шкула вĕренме кĕрет. Шкулпа сывпуллашсан, çамрăк каччă чарăнса тăмасть, Хусанти авиаци институтне пĕрремĕш курса самолетостроени факультета вĕренме кĕрет. Çав вăхăтрах студентсен конструктор бюровĕнче ĕçлеме тытăнать. 1958 пулас конструктор Хусанти институтран вĕренсе тухать, диплом ĕçне хӳтĕлет. "Вĕçев аппарачĕсене проект тăвакан" специальлĕхе алла илет, самолет тăвакан инженер-механик пулса тăрать. Авиаци промышленноçĕ ăна О. К. Антонов патне ярать.
1958 çултан пуçласа вăл О.К. Антонов патĕнчи пĕтĕм самолетăн проект ĕçĕнче вăй хунă: АН-24, АН-2М, АН-28, АН-38, АН-124 ("РУСЛАН") тата ытти те.
Михаил Александровăн проектсем тунă чухнехи ӳсĕмĕсене "Хисеп палли" орденпа, медальсемпе, ЦК КПСС Хисеп Грамотипе, "СССР изобретателĕ" ятпа хакланă.
Михаил Александров халь Киев хулинче пурăнать те ĕçлет. Вăл О. Антонов ячĕллĕ наукăпа техника комплексĕнчи пĕрремĕш конструктор.
Кимĕ
Кимĕ - пĕчĕк карап.
Вуламалли
Категори:Кимĕсем Категори:Карапсем Категори:Шыв
Григорьев Георгий Степанович
Григорьев Георгий Степанович — (1924-20.01.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 03. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра Анăç фронтăн 39-мĕш çарĕн 91-мĕш гварди перевçĕсен дивизин 94-мĕш уйрăм гварди разведка ротин разведчикĕ, гварди сержанчĕ.
Исакова (Чикшина юппи)
Исакова — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Чикшина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 116 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Памир
thumb|270px|Исмаил Самани тăрри (Коммунисăм пикĕ, 1998, унччен Сталин пикĕ) Пами́р — Вăтам Азин кăнтăрĕнчи ту йĕрĕ.
Каçăсем
ĕоĕ
Категори:Тусем Категори:Кăркăс тăвĕсем Категори:Таджикистан тăвăсем
1259
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Анат Акбаш
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Кăрчама
Кăрчама  — алкоголь ĕçми.
Анчах та аншарли (сăмакун) тума хатĕрленĕ   япалалăха чăваш чĕлхинче кăрчама темеççĕ, — ăна пăрака теççĕ. Çапла вара, вăл япалалăх ĕçме юрăхлă мар, çурма фабрикат пекки шутланать.
Каçăсем
Категори:Алкоголлĕ ĕçмесем Категори:Ферментациленĕ ĕçмесем
1260
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Текумсе конфедерацийĕ
мини|справа|[[Тенскватава, Ч.Б.Kинг ĕçĕ ]] Текумсе конфедерацийĕ (Tecumseh's Confederacy) — XIX - мĕш ĕмĕрте АПШн ĕлĕххи çурçĕр-хĕвеланăçри чăмăртаннă темиçе индей йăхĕсен пĕрлешĕвĕ.
Кун-çулĕ
Гринвилль килĕшĕвĕ хыççăн ĕлĕххи çурçĕр-хĕвеланăç индей йăхĕсем хăйсен çĕрĕсене пăрахса тухса кайма пуçланă. Чылайăшсем майами çĕрĕсенче, пĕр-пĕринпе хутшăнса пĕрле пурăнма пуçланă.
1805 çулта Лалаветика ятлă шауни йăх çынĕ пĕлтерĕшлĕ тĕлĕк курнă, ун хыççăн хăйĕн ятне Тенскватава çине куçарнă. Тенскватаван пиччĕшĕ шауни йăхĕн хисеплĕ çарпуçĕ Текумсе пулнă, вăл индей йăхĕсене пĕрлештерсе АПШн хĕвеланăç экспансине чарма шутланă. Çĕнĕ тĕн вĕрентĕвĕ йăхсен хушшинчи вăрçăсене чарма тата шурă çынсемпе хутшăнма пăрахма чĕннĕ. Тенскватава çыннисем темиçе индейсене, тухату тунă тата американсемпе пĕр шутлă тесе айăпласа вĕлернĕ.
Пур индей ертÿçисем АПШ-пе хирĕç пĕр шутлă пулман, вĕсен хушшинче шауни ертÿçи Хура Чĕрне Текумсене американсемпе вăрçă ан пултăр тесе Текумсене урăх çĕрсене кайма ыйтса хистенĕ. мини|слева| Хура Чĕрне, Ч.Б.Kинг ĕçĕ Потаватоми йăхĕн пуçлăхĕ Уинамак Тенскватавапа, Текумсене хăйсен çыннисемпе хăйсен хальхи Индиана штатĕнчи çурçĕр-хĕвеланăçри çĕрĕсене пурăнма чĕннĕ. Тенскватава килĕшнĕ те Уобаш тата Типпекану юханшывсен юппинчен çывăх Профетстаун е Пророк Хули туса лартнă. Пророкăн мухтавлă ячĕ ун патне çĕнĕ çынсене туртăнтарнă. Индей конфедерацин аслă çарпуçĕ Текумсе пулса тăнă. Конфедерацине: шауни, делавар, потаватоми, фокс, сауки, кикапу, веа, майами, оттава, пианкашо, минго, сенека, оджибве, чикамога-чероки тата вайандот йăхĕсем кĕнĕ. Текумсе çарĕнче пĕтĕмпе 3000 яхăн çарçын пулнă.
1811 çулхи чÿк уйăхĕн пуçĕнче Уильям Гаррисон 1200 салтакпа халăхран пуçтарнă çарĕпе Профетстаун, Тенскватава пророк хули çине кайнă. мини|справа| [[Уильям Генри Гаррисон|Уильям Гаррисон Рембрандт Пил ĕçĕ]] Цивилизациллĕ пилĕк йăх пайташĕсемпе тĕлпулăва кайнă май, шауни аслă çарпуçĕ шăллĕне американсемпе çапăçăва кĕме чарнă, анчах индей çарçынни Профетстаун çывăхĕнче вырнаçнă шурă çынсем çине тапăннă. Индейсем тапăнни американсене валли çапăçуна кĕмелли сăлтав пулнă. Тенскватава, Текумсе хăйĕнпе юнашар пулман пирки, йывăр суйлав умне лекнĕ — е тапăнмалла, е американсемпе тăнăçу килешĕвне кĕмелле. Вара индейсем АПШ çарне тапăнма шутланă.
1811 çулхи чӳк уйăхĕн 7 Типпекану патĕнчи çапăçу пулса иртнĕ, американсем çĕнтернĕ, Профетстаун хулине çунтарса янă. Тенскватава хăйĕн нумай çыннисене çухатнă, Текумсе конфедерацийĕ вара хăйĕн малтанхи вăйне кĕреймен.
1261
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кăрлач, 27
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Мияки (Дёма юппи)
Мияки — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 49 км.
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
1263
Вилнĕ
Категори:Çулсем
1262
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Кинемей
Пĕлтерĕшсем:
Григорьев Григорий Петрович
Григорьев Григорий Петрович — (1914-15.01.1944), Совет Союзĕн Паттăрĕ,. Указ дати - 02. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 11-мĕш Волхов партизан бригадин партизан отрячĕн командирĕ,.
Кинемей
Кинемей - атте пиччĕшĕн (мучин) арăмĕ.
Кĕçĕн Боровая (Чикшина юппи)
Кĕçĕн Боровая — Раççей территоринчи юханшыв. Коми Республики территорипе юхать. Чикшина юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км.
Кинемей
Кинемей - палламан ватă хĕрарăм
Кĕçĕн Боровая (Чикшина юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Двина-Печора бассейн округĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Печора юпписен бассейнĕ Уса кĕриччен. Юханшыв бассейнĕ — Печора.
Кинемей
Каçăсем
Тётка Aunt
Кĕçĕн Боровая (Чикшина юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
Удряк (Дёма юппи)
Удряк — Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Ăренпур облаçĕ территорипе юхать. Дёма юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км.
Кин
Кин - ывăлăн е шăллăмăн арăмĕ
Удряк (Дёма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Кин
Каçăсем
Категори:Тăванлă хутшăнусем Категори:Килйыш тата ачасем
Сноха
Удряк (Дёма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
1264
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Утă, 18
Вилнĕ
Категори:Кунсем
Вăтам Акбаш
Вăтам Акбаш — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 152 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452251, ОКАТО кочĕ — 80240890006.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
1265
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Мора
Мо́ра (mora, вăхăт хушши, вăхăт), çавăн пекех хро́нос про́тос (χρόνος πρῶτος, малтанхи вăхăт), тата тепĕр тĕрлĕ: те́мпус при́мум (tempus primum, малтанхи вăхăт) — Антика тапхăрĕнчи сăвă теорийĕ тĕлĕшпе  усă куракан термин. Карт калăпăшне палăртмалли пĕрчĕ, сăвăри вăхăта шутламалли чи пĕчĕк пĕрчĕ.
. Асăннă тапхăрти чĕлхесенче (авалхи грек, латтынь) сыпăксем вăрăмăш тĕлĕшпе пĕр-пĕринпе оппозицире пулнă, сăвăри ритм та çак пулăм çинче никĕсленнĕ. Паянхи чăваш, вырăс, нимĕç тата ытти нумай-нумай чĕлхесенче кун пек пулăм çук. Вĕсенче динамикăлла пусăм малта тăрать.
"Мора" текен термина динамикăллă пусăмлă чĕлхесенчи сăвă тĕлĕшпе майлаштарса усă курасси аталаннă-ши е çук-ши, — ку тĕлĕшпе халлĕхе ним те паллă мар.
"Мора" ăнлав чĕлхе пĕлĕвĕнче
"Мора" текен ăнлав хальхи лингвистикăра те пур Сăмахран, яппун чĕлхине вĕренекенсем тата тĕпчекенсем çак ăнлавпа усă кураççĕ. "Сасă" тата "сыпăк" тенисем хушшинче тăракан анлав пек палăртаççĕ ăна унта.
Асăрхавсем
Категори:Авалхи метрика Категори:Метрика Категори:Поэзи * *
1266
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Коджеромъёль (Чикшина юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Коми Республикин юханшывĕсем
1268
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Григорьев Дмитрий Петрович (Совет Союзĕн Паттăрĕ)
Григорьев Дмитрий Петрович — (05.01.1920-03.01.1985), Совет Союзĕн Паттăрĕ, ,. Указ дати - 24. Совет Союзĕн Паттăрĕн чысне илнĕ вăхăтра 1-мĕш Беларуç фрончĕн 3-мĕш çарĕн 82-мĕш перевçĕсен дивизин 250-мĕш перевçĕсен полкĕн автоматчиксен ротин командирĕ, капитан.
1269
Вилнĕ
Категори:Çулсем
Калтай (Кушнаренко районĕ)
Калтай — Пушкăрт Республикин Кушнаренко районĕнче вырнаçнă пурăнан вырăн. 2009 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне кунта 693 çын пурăннă. Почтă индексĕ — 452235, ОКАТО кочĕ — 80240890007.
Демографи
Пурăнан халăх динамики:
Каçăсем
Категори:Пушкăртстанăн пурăнан вырăнĕсем Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа Категори:Пушкăртстанăн Кушнаренко районĕ
Ес (Дёма юппи)
Шыв реестрĕн хыпарĕсем
Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ — Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ — Чулман Атăл.
Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе :
Каçăсем
Категори:Пушкăрт Республикин юханшывĕсем Категори:Ăренпур облаçĕн юханшывĕсем
Тăвай
Тăвай, — сала. Чăваш сăмахĕсенчен: ту, ай (айĕ). 1935 çултанпа Чăваш Енĕн Тăвай районĕн администраци вырнаçнă вырăн. Ытти районсемпе тытăмсене Канаш хули урлă тытаççĕ. Канаш хулинчен 25 çухрăмра вырнаçнă. Шупашкартан 104 çухрăмра вырнаçнă.
Халăх йышĕ, ял тытăмĕ
1999 çулăн пуçламăшĕнче Тăвай салинче 3,8 пин çын пурăннă. Ял варринче ик-виç хутлă çуртсем лараççĕ. 2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 3151 çын, çав шутра 1532 арçын, 1619 хĕрарăм пурăннă.
Ялта вăтам пĕлӳ паракан шкул, ача-пăча ӳнер шкулĕ, Хусанти технологи университечĕн техника лицейĕ, Чăваш патшалăх университечĕн вуза хатăрлекен центрĕ, Чăваш патшалăх пудагогика университечĕн педагогика класĕ вырнаçнă. Çавăн пекех краеведени музейĕ, 2 библиотека, Культура çурчĕ пур. Чăваш чĕлхи çинче «Ял ĕçченĕ» хаçат тухса тăрать.