cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Soszëca
Kategòrëjô:Gmina Parchòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Jagódnik
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Pòdwilczëno
Pòdwilczëno (pòl. Podwilczyn) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Dãbnica.
Kategòrëjô:Gmina Dãbnica
Strzédny dzëdzón
thumb|Strzédny dzëdzón Strzédny dzëdzón (Dendrocopos medius) - to je strzédny ptôch z rodzëznë dzëdzónowatëch (Picidae). Ten dzëdzón mòże żëc m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Ptôchë
Sëwô mietelnica
left|thumb|250px| Sëwô mietelnica Sëwô mietelnica (Corynephorus canescens L.) - to je roscëna z rodzëznë Poaceae. Òna rosce m.jin. na Kaszëbach. Na sëwą mietelnicã Kaszëbi mògą gadac mietelnica.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Szaré gòjidło
Szaré gòjidło (łac. Unguentum Hydrargyri cinereum FP IV) - to bëło gòjidło, a w nim m. jin. tãż (Hg). Òno mògło bëc np. procem wszóm.
Kategòrëjô:Historiô medicynë
Gianluigi Buffon
Gianluigi Buffon-(ur. 28 stëcznika 1978 rokù)- je to italsczi bramkôrz. Òd 2001 rokǜ gra w zdrëszënë Juventus. W 2006 rokù òstal mistrza swiata z italską zdrëszëną.
Kategòrëjô:Szpòrt Kategòrëjô:Italskô
Gôchë
Gôchë (pòl. Gochy) - to są dzélã Kaszëb. Tu mieszkają Kaszubë. Lëpińce są jich wôżną wsą. Na Gôchach gôdô sã, że bez Kaszëbów król Sobiesczi bë ni miôł dobëté Tërków.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 298
Kategòrëjô:Kaszëbë
Sélczno
Sélczno - to je kaszëbskô wies w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Parchòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Katarzënô
Katarzënô
Miono białogłòwsczé pòchòdającé òd grecczégò słowa katharós "czësty", "bez skôzë". Do Pòlsczi jimię to trafiło za przëczëną łacëzne. Je to sétme co do pòpùlarnote miono w Pòlsce (trzecé pòsród mion białogłòwsczéch), noszoné przez kòle 600 tës. òsób. Jimię znané w Pòlsce ju w strzédnëch wiekach w fòrmach: Kachna, Kata, Katarzena, Katarzyna, Katerzena, Katerzyna, Katuszka. W dôwnëch pòlsczich dòkùmentach pòjawia sã òd XII w., a co nômni od XV w. przez pòstëpné stalaté znajdëje sã w pierszéj trójce nômili nadôwónëch mion białogłòwsczéch, z wëjątkiem XIX w., czedë bëła ùwôżanô za jimię przestôrzałé. Jéj pòwrót do grupë nôchãtniéj nadôwónëch mion rozpòczął sã w latach 60. XX w. Katarzëna zëskała wówczas wiôlgą pòpùlarnotã, chtërnô terô ju nieco zmalałô. Niemniéj pòsrôd jimion nadôwónëch nowò narodzonëm dzôtkóm, w 2009 r. Katarzëna zajmòwała 32. plac w grupie jimion białogłòwsczéch.
Katarzëna imieninë òbchòdzi: 2 gromnicznika, 13 gromnicznika, 9 strëmiannika, 22 strëmiannika, 24 strëmiannika, 1 łżëkwiata, 6, 17 łżëkwiata, 29  łżëkwiata, 30  łżëkwiata, 9 maja, 4 séwnika, 15 séwnika, 25 lëstopadnika i 31 gódnika.
W jinëch jãzëkach
•	białorus. Кацярына (Kaciaryna), Кася (Kasia), Катра (Katra)
•	bułg. Ekaterina, Kata, Katerina, Katja, Kica
•	czes. Kateřina, Katka, Káťa, Kačka
•	fin. Katariina, Katri, Kaisa, Kaarina, Katriina, Kati, Kaisu, Kaija, Katja, Riina
• 	 fr. Catherine
•	gru. ეკატერინე (Ekaterine), zdrobnienie ეკა (Eka)
•	hiszp. Catalina
Zwëczajny kòzëdój
thumb|Zwëczajny kòzëdój Zwëczajny kòzëdój (Caprimulgus europaeus) - to je niewiôldżi, wanożny ptôch z rodzëznë Caprimulgidae. Jak òn lecy, tej chwôtô òwadë, a żëc mòże w bòrze m. jin. na Kaszëbach, a je tu òbjimniãty ùrzãdową akùrôtną òchrónią.
Pòłãczëno
Pòłãczëno (pòl. Połęczyno) – kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Somònino. Pòlëczëno je pòłożoné nad Pòlëczënsczim Jezorã, kòl 17 km òd krézowégò gardu Kartuzë. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W òbéńdze szołtëstwa pòłożonô je wies Jekmùca.
Łobéz
Łobéz (we zdrojach: Lobis 1271, Lobese 1280, Lobse 1285, Labes; pòl. Łobez, miem. Labes) - krézewi gard  w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad Regą.
Zwëczajny kòzëdój
Kategòrëjô:Ptôchë
Łobéz
Lëdztwò gardu: 10.066 (2019)
Wiéchrzëzna gardu: 12,8 km2
Przëpisczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Pòłãczëno
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Pòłãczëno” òsta wprowadzónô 17 lëstopadnika 2011.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Somònino Kategòrëjô:Kaszëbë
Katarzënô
W jinëch jãzëkach
•	lit. Kotryna, Katryna, Katryne, Katarina, Katre
•	łac. Catharina •	maced. Ekaterina, Kata, Katarina
•	niem. Katharina, Katherine, Katrin, Katarina, Kathrin
•	norw. Karen, Katharina, Katrine, Kari, Rina
•	port. Catarina, Cátia, Kátia
•	ros. Екатерина (Jekatierina), Катерина (Katierina), Катя (Katia), Катюша (Katiusza), Катенька (Katieńka).
•	rum. Ekaterina, Catalina, Caterina, Catrina
•	serb.-chorw. Katarina, Kata, Katica
•	słow. Katarína, Katka, Karin
•	szw. Katarina, Karin, Karina, Karna, Kajsa
•	ukr. Катерина (Kateryna), Катеринка (Katerynka), Катря (Katria), Катруся (Katrusia)
Sklep
Sklep - to je nôniższi szos bùdinkù. Òn je dzélowò abò czësto pòdzemny.
Katarzënô
W jinëch jãzëkach
•	węg. Katalin, Kata, Kato, Katinka
•	wł. Caterina, Rina
Sklep
Kategòrëjô:Architektura
Wëkrëkùs
Wëkrëkùs abò Wëkrëka - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Wëkrëkùs - je to mërawi duch niżészigò szlachù, demòn wëszczergów i przezwëstków.
Lëdze gôdalë : - To je taczi Wëkrëka! - Ten knôp to jistny Wëkrëkùs. - To wëszczerga jak Wëkrëkùs. - Z tim le mie biéj do Wëkrëkùsa! - Niech ce Wëkrëkùs halô!
Szlachòta
Wëkrëkùs stoji w Kãtrzënie kòl spòdlëczni szkòłe.
thumb|center|400px|Wëkrëkùs
Starkòwò
thumb| Starkòwò (pòl. Starkowo) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Zelony dzëdzón
thumb|Zelony dzëdzón Zelony dzëdzón (Picus viridis) - to je strzédny ptôch z rodzëznë dzëdzónowatëch. Ten ptôch żëje m. jin. na Kaszëbach, téż òb zëmã òn tu je òd dôwnëch czasów. Jak są sãkaté mrozë òn mòże zjadac pszczołë z ùla.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Ptôchë
Òstrzëca
Bùtnowé lënczi
(pl)
Gitara
thumb|150px|Gitara klasyczna Gitara – mùzyczny jinstrument z grëpë strënowich szarpónëch z pùdłã rezonansowim, grifã i progama na pòdstrënnicë. Colemało mô 6 strënów, ale mòże pòtkac téż gitarë z 4, 5, 7, 8, 10 i 12 strënama. Jinstrument ten graje wôżną rolã w muzyce bluesowi, country, flamenco, rockòwi i w wiele fòrmach mùzyczi pop.
Jakùb Wejer
Jakùb Wejer (ùr. w 1609 rokù – ùm. 1657 rokù). Jegò matką bëła M. Szczawińskô z Mirochòwa. Jak òn béł na rusczi (smòléńsczi) wòjnie (1632-34), to za ùretóné - nad rzéką Biôłą - żëcé, òn òbiecôł Bògù wëstwic kòscół. Czej òn trafił na Kaszëbë, to nad rzéką Biôłą so to przëbôcził i kòscół zbùdowôł, a wkół niegò pòwstôł gard Wejrowò. Dzys na wejrowsczim rënkù stoji jegò szlachòta.
Gitara
Jinstrument ten transponëje ò oktawã w dół, tzn. wszëtczé zwãczi zapisóné w nótach brzmią na gitarze oktawã niżi, nigle wënikałobë to nótowégò zôpisu. Klucz wiolinowy z dopisóną môłą ósemką pòd spódkã nazéwô sã kluczã gitarowim.
Jakùb Wejer
Kategòrëjô:Pòmòrzani
Gitara
Gitarë są wëkònywóné i naprôwióné przez lutników, a dzysdnia w corôz wikszim stopniu przez maszinë, równak nôlepszi jakòscë jinstrumentë są wcyg robioné rãczno abò z wiôldżim ùdzélã człowieka.
Muzyk, chtëren graje na gitarze to gitarzista. Muzyk grający na gitarze basowi to basysta (ewent. gitarzista basowi).
Tipë gitarów
Gitarë mòże pòdzelëc na dwie wiôldżé kategòrie: akùsticzné i elektriczné.
Gitarë akùsticzné
Grëpa gitarów, jaczich zdrzódłã wzmòcnieniô zwãkù je pùdło rezonansowé bez pòtrzebë ùżiwaniô dodôtkòwich wzmacniaczów. Taką samą nazwã mô jeden z tipów gitarów: gitara akùsticznô. Jinszé tipë:
Gitarë elektriczné
Grëpa gitarów, dlô jaczich zdrzódłã wzmòcnieniô je wzmacniacz elektroniczny, jaczi dostôwô sygnał przetwòrnik elektromagneticzny ùmieszczony pòd strënama.
Òkreslenié 'gitara basowô' nôczãscy je ùżiwóné w òdniesenim do elektriczny wersji tegò jinstrumentu.
Technika graniô
Na gitarze graje sã pôlcama (òpùszkama i paznokcama abò samima òpùszkama) abò téż piórkã (jinaczi: 'kòstką'). Piórkò je przeznaczoné òsoblëwie do grë na gitarze z metalowima strënama (akustyczny, elektriczny). Jistnieją téż tzw. "pazurczi" zrobioné z metalu abò twòrzëwa sztucznégò, jaczé nakłôdô sã na pôlce.
Mòże grac równoczasno piórkq i pôlcama (technika hibridowô)
Historiô gitarë
Jinstrumentë pòdobné do dzysészéch gitarów są znóné òd wicy jak 5000 lat. Mòżlëwé, że gitara wëwòdzy sã z jinstrumentu cithara, ùżiwónégò w starożëtnëch Jindiach i Azji Westrzédny. W starożëtnym sanskrice słowò 'tar' òznôczało strënã. Jinstrumentë pòdobné do gitarë pòjôwiają sã w starożëtnéch rzezbach i figùrkach ze Suzë w Jiranie. Słowã 'gitara' Arabòwie nazéwają różnégò rodzaju lutnie – pòprzédników dzysdniowich gitarów.
Nazwa 'guitarra' òsta wprowadzonô do jãzëka hiszpańsczégò pò X w., czej gitarë òstałë sprowadzoné na Jiberijsczi Półòstrów przez Maurów.
Lodôk
250px|thumb|Lodôk
Kategòrëjô:Ptôchë
Lubiczk
Lubicz - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Lubiczk - je to strogòtlëwi duch lubòtnégò ùczëwù i seksu. Mùlcë so zadôwają Lubiczka nawzôsno, a tej ni mògą sã jedno bez drëdżigò òbeńc. Lubiczk dzejô w lëdzach.
Żarkòwò
Żarkòwò (pòl. Żarkowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Dãbnica.
Kategòrëjô:Gmina Dãbnica
Lubiczk
Szlachòta
Lubiczk stoji w Kòbëlôszu kòl błotka we wsë.
thumb|center|250px|Lubiczk
Kaszëbsczé Parlamentarné Karno
Kaszëbsczé Parlamentarné Karno (pòl. Kaszubski Zespół Parlamentarny) – karno senatorów i pòsélców òd 2011 rokù we Warszawie. Jegò spòdlowi cél to m. jin. rozwij kaszëbiznë. Swój zaczątk òno miało w 2006 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòlitika
Żukówkò
Żukówkò - to je kaszëbskô wies w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Parchòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Dëninowò
thumb|Dëninowò Dëninowò (pòl. Duninowo) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
1698
1698 / MDCXCVIII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na strzodã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1698 rokù przëpôdł na sobòtã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 10 dni.
Je to 1698 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 698. rok drëdżégò tësąclecô, 98. rok XVII stolatégò, 8. rok 10-égò dzesãcolecô XVII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1696 « 1697 « 1698 » 1699 » 1700
Kategòrëjô:XVII stolaté
Dëninowò
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
1697
1697 / MDCXCVII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na wtórk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1697 rokù przëpôdł na piątk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 10 dni.
Je to 1697 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 697. rok drëdżégò tësąclecô, 97. rok XVII stolatégò, 7. rok 10-égò dzesãcolecô XVII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1695 « 1696 « 1697 » 1698 » 1699
Kategòrëjô:XVII stolaté
Sztefón Radtke
Sztefón Radtke (ùr. 2 strëmiannika 1890 w Dãbògòrzu – ùm. 30 pazdzérznika 1940), béł ksãdzã. Òn sztudérowôł i pò pôrã latach dożdôł sã ksãżich swiãceniów, chtërne przëjimnął 14 czerwińca 1924 rokù. W II swiatowi wòjnie òn béł w miemiecczich lagrach np. Stutthof. Òn ùmarł z głodu w KL Sachsenhausen. Jegò brat béł Jón Radtke.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Stutthof
Ambùlans
Ambùlans - to je przewòzny spòsób namieniony do przewòzënkù chòrich abò renionych.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Medicyna
Swiãtô Barbara
thumb Swiãtô Barbara z Nikòmedie - dzéwica, mãczelnica, chrzescëjónka, swiãtô katolëcczégò Kòscoła i prawòsławnégò.
Żëcé swiãti
Barbara ùrodzëła sã na zaczątkù III stalatégò. Bëła córką bògatégò pògóna  Dioskùra z Heliopòlis. Òjc wësłôł jã na ùczbã do Nikòmedie. Tam òna pòzna chrzescëjaństwò. Òna pisa lëstë ze znónym filozofã Òrigenesã. Dzãka mù òna przëjãła chrzest i jakno chrzescëjónka złożëła slub czëstoscë. Czedë òjc sã ò tim dowiedzôł, zmùszôł ją do żeńbë. Òna nie chcã gò słëchac i tedë wsadził ją do wieżë. Nie dôwôł ji jesc i strasził, żebë wërzekła sã wiarë. Barbara nie złóma slubù. Tedë òjc zaprowadzëł ją do sãdzë. Nen kôzôł jã biczowac wiele razy. Bòdôj béł kòl ni janiôł i pòmôgôł ji w tëch drãdżëch sztótach. Na kùńc sãdza kôzôł jã scąc mieczã. Scół jã ji òjc Dioskùr. Bòdój czëj to sczënił zarôzka zabił gò grzëmòt. Ji smiérc je datowanô na czas rządzeniégò czezera Maksymióna (305-311) kòl 4 gòdnika 305 rokù.
Patronat
Swiãtô Barbara je patrónką dobri smiercë ë cãżczi robòtë - òsoblëwié górników, rëbôków, kamianników, òkrãtników, kòwôlów i sôdzowników. Òna pòmôgô téż ób czas grzëmòtu i ògnia. Sw. Barbara je patrónką Akademie Górniczo-Hutniczi w Krakòwie ë czilë kòscołów m.jin. w Swòrach. Czilë lëdzy na całim swiece mòdli sã do sw. Barbarë i wëprôszô wiele łasków.
Kùlt
Wiôldżim òrãdownikã sw. Barbarë béł papiéż Grzegòrz I. Mãczelnica Barbara uznôwanô je za swiãtą, a ji miono wëmieniané je w Kanonie Rzimsczim. Ta swiãtô je m.jin. namalowónô w môłim triptikù Mscëwòja I (80 x 58 cm) z 1515 rokù w kòscele po sostrach z zôkònu sw. Norberta w Żukòwie. Liturgiczny wspòmink sw. Barbarë òbchôdë sã w katolëcczim Kòscele 4 gòdnika, w prawosławnym kòscele 17 gòdnika. Ks. Frãcëszk Grëcza napisôł: „A bëła to głowa patronczi Pòmòrsczi, swiãti Barbarë, ...”. Stronama wedle zwëków w swiãto sw. Barbarë wkłôdô sã wietewczi wisznie abò krzesnie do wòdë, chtërné mają zakwitnąc na Gòdë. To sã wietewczi sw. Barbarë.
Bùtnowé lënczi
B B
Paweł Miotk
Paweł Miotk (ùrodzony 25 séwnika 1887 rokù kòl Bãdargòwa, ùm. 11 lëstopadnika 1933 rokù) – lëdowi kaszëbsczi ùtwórca, wójt Lëzëna (1933). Dzél czasu zajimôł mù kaszëbsczi lëdowi téater.
Bùtnowé lënczi
Miotk Paweł Miotk Paweł
Stokrotka
thumb| Marzёbionka - roscёna   zelono  ò  kołowatych   lёstkach. Kwiôtci zebrane w wiôldzi koszik, farwë   biôłi  abò  rożewi, z   zółtim westrzódkam. Zaprôwiono w ogardze jakno roscёna usnôżno. Roscё téż dzёko. Roscëna leczniczô, wykorzistowanô   w  medycynie lёdowi   jakò  leczi procёmgorączkòwi  é  òglôwo  betrowwny.
Parzёna mòżna  pic  prze  lёché  zjinaczi  materёji, jakò lék szczochonёkowny é  przeczёszczający, òbniża cёsk krёwi, procёmdzeje skleeroze. Pò wierzchu ùżёwoni do kąpielé i obłożeniô. W Pòlsce występuje le jeden zort.
Zôrtë
stokrotka pòspòlitô (Bellis perennis L.)
Wigòniô
Wigòniô (Vicugna vicugna) – to je ôrt suska z rodzëznë kamélowatëch (Camelidae). Dzëkò òna żëje w górach w Pôłniowi Americe.
Żelesczé
Żelesczé (pòl. Zaleskie) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Stokrotka
Biologiô i ekologiô
Bylina, hemikryptofit. W górach rosce po piętro kosówki. W zorce charakteristiczni dla All. Cynosurion, Ass. Lolio-Cynosuretum. Rosce w zemi bogato w składniczi mineralne i srednio próchniczne. Bylina, hemikryptofit. Rosce na łąkach, pastwiskach, przydrożach. W górach występuje po piętro kosówki. W pòdzale zbiorowisk roscenowich, zôrt charakterystyczny dla All. Cynosurion, Ass. Lolio-Cynosuretum. Lubi zemie bokadne w minerałe i sredniô próchniczne.
Żelesczé
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Wigòniô
Kategòrëjô:Kamélowaté
Maszewò
Lëdztwò gardu: 3.231 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 5,54 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Sandr
Sandrë - są fòrmama rzécznolodofôłtowi akùmùlacji. To są rozwlokłé rówiznowé wiéchrzëznë, zbùdowóné z czisów i piôsków, letkô nadżibłé w procëmną stronã do lodofôłtu. Òne pòwstałë na przedpòlim lodofôłtu i łësënowi mòrenë z materiału wëniosłégò z lodowi szôlë przez topnicowé wòdë, jaczé z ni wëpłiwają. Sandrë zajimają stolëmné òbéńdë pôłniowégò dzélu Kaszëb w òbrëmienim Bëtowsczégò i Kaszëbsczégò Pòjezerzô i też Charzëkòwsczi Rówiznë i Tëchòlsczich Bòrów. Wëstãpiwają téż na jinszich terenach i są m.jin. reprezentowóné przez sandr Piôsznicë.
Môłi dzëdzół
thumb|Môłi dzëdzół
Sandr
Kategòrëjô:Geògrafijô
Môłi dzëdzół
Môłi dzëdzół (Dendrocopos minor) — to je ôrt strzédnégò ptôcha z rodzëznë dzëdzołowatich (Picidae). Ten ptôch żëje m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Paragwaj
Paragwaj (República del Paraguay) je państwã w Pôłniowi Americe. Stolëca i nôwikszi gard to Asuncion.
Kategòrëjô:Pôłniowô Amerika Kategòrëjô:Paragwaj
Bestri zgniłozwiérz
thumb|Bestri zgniłozwiérz Bestri zgniłozwiérz (Bradypus variegatus) - to je ôrt suska z rodzëznë Bradypodidae. Òn żëje np. w dzélu Brazylsczi.
Kategòrëjô:Susczi
Fabrika Stołowi Pòrcelanë
thumb|Pòrcelanowi wërobinë z Łubianë Fabrika Stołowi Pòrcelanë je w Łubianie. Tu robi są kaszëbską pòrcelanã. Stądka są zbónczi, tasczi, taseczczi, snôdczé ë głãboczé talerze i jin. wërobinë. Na nich czasem bëłë namalowóné kwiate i lëste pòdobné do tich z kaszëbsczégò wësziwkù. Te farwné statczi są znóné nié leno na Kaszëbach, ale téż dali w swiece np. w Kanadze.
Bùtnowé lënczi
Lubiana
Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna
Niepòglãdzé
Niepòglãdzé (pòl. Niepoględzie) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Dãbnica.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Dãbnica
Pãplëno
Pãplëno (pòl. Pęplino) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Préklowatô jeżëna
250px|thumb|Préklowatô jeżëna Préklowatô jeżëna (Rubus radula) - to je czerz z rodzëznë różowatëch (Rosaceae). Òna rosce téż na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Przëmierze na pòkrok ë przëbùdzenié
Przëmierze na pòkrok ë przëbùdzenié (mie. Allianz für Fortschritt und Aufbruch) - to je miemieckô partjô, chtërna nie chce retac Greckô ë dëtków Eùro. Ji nôleżnicë są pòjużnomëslnota ë kònzerwatistama. Prowadnik je Bernd Lucke.
Kategòrëjô:Miemieckô
Lepny flaster
Lepny flaster - to je flaster, chtëren sã lepi do skórë, ale mô téż sztëczk bandażë na renã. Na małé renë òn dosc skùtkòwno dzejô.
Bùtnowé lënczi
(pl)
1695
1695 / MDCXCV – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na sobòtã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1695 rokù przëpôdł na wtórk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 10 dni.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1693 « 1694 « 1695 » 1696 » 1697
Kategòrëjô:XVII stolaté
Pikón
Pikón - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Pikón - je to mërawi duch, sprôwca kôłtunów i dołemnotë, zadôwóny przez czarownice.
Lëdze gôdalë : - Czarownica mù zada Pikóna, bò kôłtun mù sã wëwijô. - Chto je dołemónowati, ten mô w se Pikóna. - Nasz czarzbón mòże wëgóniac zadónégò Pikóna - Żebë w ce Pikón wnëkôł!
Szlachòta
Pikón stoji w Lewinie, kòl Starże, przë stegnie do kùrhanów.
thumb|250px|center|Pikón
Bùdsłôw
thumb|right|Òdpùst w Bùdsławiu Bùdsłôw (biôłorusczi Будслаў) – to je wies w Biôłorusë. Z ni do stolëcë Biôłorusë je kòl 150 km. Tu je sanktuarium Matczi Bòsczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Biôłorus
Rozewié
thumb|right|Bliza w Rozewiu Rozewié (pòl. Rozewie, miem. Rixhöft) - je wsą nad sztrądã Bôłtu w pùcczimù krézu, w gminie Wiôlgô Wies na Kaszëbach. Tu są dwie blizë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Wiôlgô Wies
Splëszczonô swórka
thumb|Splëszczonô swórka Splëszczonô swórka (Pseudanodonta complanata) - to je ôrt mitkôcza z rodzëznë Unionidae. Òna jesz mòże żëc na Kaszëbach.
Troszczi
Troszczi (pòl. Troszki) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Dãbnica.
Kategòrëjô:Gmina Dãbnica
Szwajcarskô
Szwajcarskô (Confoederatio Helvetica, Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft) je państwã w zôpadni Eùropie. Ji stolëcą je Berno. Znóny je szwajcerzczi frank.
Kategòrëjô: Eùropejsczé państwa *
Gôłcewò
Gôłcewò - to je dzél kaszëbsczi wsë Gôłczewò w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Gmina Gniéwino
thumb|left|[[Kaszëbsczé Òkò]] thumb|140px|Herb Gmina Gniéwino (pòl. Gmina Gniewino) - to je wieską gminą w wejrowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
1694
1694 / MDCXCIV – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na piątk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1694 rokù przëpôdł na pòniedzôłk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 10 dni.
Je to 1694 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 694. rok drëdżégò tësąclecô, 94. rok XVII stolatégò, 4. rok 10-égò dzesãcolecô XVII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1692 « 1693 « 1694 » 1695 » 1696
Kategòrëjô:XVII stolaté
Szparaga
thumb|right|Lékarskô szparaga Szparaga (Asparagus L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë szparagòwatëch (Asparagaceae). Òna rosce na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Fana
Fana  - to płat sztofu òkreślonégò sztôłtu i farwë przimòcowonégò do drziwca, mòże miec godło, symbòle, òbrôzczi. Fana je znakã rozpòznawczim, symbolã państwa abò garda abò òrganizacëji czë jednostek np. administracëjnëch, wòjskòwich i jinszich.
200px|thumb|Kaszëbskô fana
Fana kaszëbskô je czôrnô ë żôłtô. Òna je znanką naji nôrodny apartnoscë i naji nrodny bùchë.Frarwa zółtô òznôczu cepło, słuńce i zbòże, a farwa czôrnô - zëmiā. Fana kaszëbskô mô farwe òdherbowéa herbem Kaszëbów je czôrny grif w złotim placu. Pòzwa grif pòchòdzy z grecczigò gryps, łac. gryphus i òznôczało cos héklowatigò. To pòwiôstkòwi zwiérz ,w pòłowie lew, w pòłowie rabùszny ptôch. Òrzłową mô głowã, sznobel, skrzidła i krale. Òn téż mô pótë, srąb i ògón lwa. Lëdze antikòwi ùznôwelë, że grifë pilëją górów złota, a dzérzników, chtërny próbùją tam pòdéńc, pòriwają razã z kòniama.W strzédnëch wiekach szlachòtë grifa zjawiłë sã w Europie. Mòże bëc, że przęnioslë je pierwsi ricerze, co wãdrowelë pò rozmajitëch krajach.W Pòmòrsce i Kaszëbsce grif je òd XII wiekù, ale òstateczno za herb Kaszëb ùznôł gò Aleksander Majkòwsczi. Przëjął sã zwëk, że wiele kaszëbsczéch domôctwòch mô swòja fana - òna flatrëje z leżnoscë wszelejaczich swiāt.Gôdô sā, że chto chce bëlnym Kaszëbą bëc fanã doma mùszi miec.
Przëjął sã téż zwëk, że kaszëbskô fana przëkriwô trëmë wszëtczich bëlnëch Kaszëbów.
Mizëzdroje
thumb|100px|right|Mizëzdrojsczi herb Mizëzdroje (we zdrojach: Mysdroje 1579, Misdroy 1579; pòl. Międzyzdroje, miem. Misdroy) - garc, a téż kùrort w kamieńsczim krézu w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie na Wòlënijë nad Bôłtã.
Lëdztwò gardu: 5.502 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 4,50 km2
Warcëno
Warcëno (pòl. Warcino) - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Wartësłôw III
Wartësłôw III (ùr. kòl 1210 rokù - ùm. 17 maja 1264 rokù) – to béł ksyżã z dinastëji Grifitów.
Kategòrëjô:Ksyżëce Zôpadny Pòmòrsczi
Piątk
Piątk – to je dzéń tidzénia midzë czwiôrtkã a sobòtą.
Kategòrëjô:Dzéń tidzénia
Spłôw
thumb|220px|Spłôw Spłôw - to bëło pùszczanie np. drewna z wòdą.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Julión Ridzkòwsczi
Julión Ridzkòwsczi (Julian Rydzkowski - ùr. 1891 rokù, ùm. 10 lëpinca 1978 w Chònicach) – to béł kùpc i òn założił Historëczno-Etnografné Mùzeum w Chònicach. Jegò grób je w Chònicach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Czwiôrtk
Kategòrëjô:Dzéń tidzénia
Srokôcz
270px|thumb|Srokôcz Srokôcz (Dactylorhiza maculata syn. Orchis maculata L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë srokôczowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach i je tu òbjimniãti dzélową òchrónią.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 143
Syfón (technika)
thumb|Syfón - schemat Syfón – to je w sanitarny technice, zamknienié wòdny, kanalizacjowi jinstalacji. M. jin. na Kaszëbach syfónów w bùdinkach je wiele.
Srokôcz
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Syfón (technika)
Literatura
Kategòrëjô:Technika
Brónowò
Brónowò - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Lékarskô szparaga
thumb|right|Lékarskô szparaga Lékarskô szparaga abò gromòwi kòrzéń (Asparagus officinalis L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë szparagòwatëch (Asparagaceae). Òna rosce na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Léczné roscënë
Wùlkan
thumb Wùlkan (z łac. Vulcanus – miono rzimsczégò bòga ògnia) – plac na pòwierzchni Zemi, z chtërnégò wrdobiwô sã lawa, wùlkaniczné gazë (solfatar, mòfetë, fùmarole) i materiôł piroplasticzny. Terminu tegò ùżiwô sã téż jakò òkreslenié fòrm terenu postał ich bez dzałanlosc wulkanu, chòc barżi pòprawné są taczé terminë jak góra wulkanicznô, stożk wùlkaniczny, kòpùła wùlkanicznô czë wùlkan tarczowi.
Rodzaje wùlkanów
Aktiwnosc wùlkanicznô zmieniwô sã z czasã. Òbserwòwónô aktiwnosc wùlkanów ùmòżliwiała wprowadzenié ich pòdzału na wulkanë:
Szacëje sã, że w òstatnych 10 tës. Lat na zemsczi kùli czinnych bëło 1500 wùlkanów. W tim czasu bëło 7900 erupcjow. Dzys dnia liczbã czinnych wùlkanów szacëje sã na kòl 800. Wiãcy jak pòłowa z nich je na òbszarze lądowim. Òkróm tegò mòżna spòtkac czile tesący nieczinnych wùlkanów na lądze i pôradzesąt tësący pò wòdą.
Wùlkanë różnią sã dominującym rodzajã materiału, jaczi sã z nich wëdobiwô:
Efektã intensywny dzaalnoscë wùlkaniczny je kaldera – krater pòwstałi òbczas za baro gwałtowny erupcjë wùlkanu albò pò zapadniãcu sã stropù kòmòrë wùlkaniczny.
Rozmieszczenié wùlkanów
Tradicyjnie lëdze uważalô, że wùlkanë na Zemi grëpùją sã na òbszarów górotwórczoscë alpejsczi,chóc je wiadomò téż, że wëstãpùją téż wùlkanë z nima niezwiązóné. Nówiący czinnych wùlkanów lądowich je w tzw. Ògnistim Piestrzeniu Pacyfikù, rozcygającym sã wkół Òcenau Spòkòjnégò. W ti strefie je wicy jak 90% czinnych wùlkanów lądowich na Zemi, z chtërnych nôwiãkszi jes Òjos dl Salado w Chile. Dzysô wiadomò, ze dzałanosc wùlkanicznô grëpùje sã w trzech zortach òbszarów: strefach spreadingu, strefach ë i tzw. plamach gòrących.
Nôwiãkszi wùlkanë na Zemi
left|thumb|230x230px Mauna Loa – nôwiãkszi czinny wùlkan na Zemi.
Masiw Tamù (pòdmòrsczi, Òcean Spòkójny): kòl 300 tësący km kwadratowich pòwierzchni, 4400 m wësokòscë (wëgasłi)
Nôwëższé wùlkanë na Zemi
Òjos del Salado ( Chile/ Argentina) 6880 m n.p.m. (wëgasłi)
Antofalla ( Argentina) 6450 m n.p.m.
Lascar ( Chile) 5990 m n.p.m.
Dabi István
Dabi István (ùrodzył sã w 1942 rokù) - je tołmôcz z Madżarsczi, chtëren tołmacził m. jin. wiérzte kaszëbsczich pòétów np. Rómana Drzéżdżóna. Na ùniwersytece w Bùdapeszce òn sztudérowôł rusczi, arabsczi i anielsczi. Swégò czasu òn mieszkôł w Gduńskù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Madżarskô
Wùlkan
Nôwëższé wùlkanë na Zemi
Cotopaxi ( Ekwador) 5897 m n.p.m.
Kilimandżaro (szczit Kibo) (Tanzaniô) 5895 m n.p.m.
Òrizaba ( Meksyk) 5700 m n.p.m.
Wùlkanë pòza Zemią
Wùlkanë mòżna téż nalezc téż na jinëch òbiketach Ùkładu Słonecznégò pòsôdających atałą pòwierzchniã atéż dostatecznie mòcné bënowé zdrzódła cepła, terô abò czedës. Wëgasłé wùlkanë są na Marsu (znajdëje sã tam téż nôwiãkszi znóny wùlkan Òlimpùs Mòns) i Wenus, a współczasnie aktiwné na Io, ksãżëcu Jowisza. Na niebiesczich całach zbùdowónych w wiãszoscë z lodë, czili lodowich ksãżëcach planetów a téż zapewno na plutoidach mògą wëstãpòwac wùlkanë lodowé, tzw. Kriowùlkanë. Taczé twòrësą zaòbserwòwóné na Enceladuse i chiba téż na Titanie; òba cała sã ksãżëcama Saturna.
Pòwstôwanié wùlkanów
Wùlkanë wëstãpùją téż pònad plamama gòraca, chtërne mògą bëc pòłozoné z daleka òd grańców płitów, np. Na Hawajach abò Reùnionie. Wùlkanizm Islandië sparłãczony je zarówno z grańcą płitów (Chrzebt Strzódatlanticczi), jak téż z isntienim plamë gòrąca.
W czasach prehiostoricznych òkazją do òbsewacjë rodzeniô sã wùlkanë bëło pòwstanié wùlkanë Paricutín w Meksykù i wispë Surtsei kòl brzegów Islandië.
Bòbiãcëno
Bòbiãcëno - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Bazylika Scãcô sw. Jana Chrzcëcela w Chònicach
Kategòrëjô:Chònicczi kréz
Stodoła
Stodoła – to je gbùrsczi bùdink do zeżniwionégò zbòżégò (np. w snopach) abò słomë. Tu mòże bëc np. draszmaszina.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Gmina Chòczewò
thumb|Herb Gmina Chòczewò - je wieską gminą w wejrowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Gôłczewò
Gôłczewò - to je kaszëbskô wies w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Stądka bëła emigracjô do Nowi Zelandzczi.
Piôskòwi zédżier
thumb|Piôskòwi zédżier Piôskòwi zédżier (Clepsydra) - to je tip zégra, chtëren mierzi czas przez przesëpòwanié píôskù z górë w dół. Òn béł ju baro dôwno temù na swiece.
Kategòrëjô:Czas
Glandirana
thumb|Glandirana rugosa
Simon Pegg
thumb|right|Simon Pegg Simon Pegg, (ùr. 14 gromicznika 1970) je anielsczim teatrownikem.
Pegg, Simon
Glandirana
Glandirana – ôrt płazów bezògònowëch z rodzëznë żabòwatëch, òbjimającé gatënczi wëstãpùjącé w Azjë. Gatënk G. rugosa òstôł introdukowóné na Hawajach.
Rétnik
Rétnik - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Rétnik - je to mëti duch, co mani lëdzy czarodzejską mùzyką. Haszczisz ògrôdzô mùzykańtów, ale pòdetkiwô jima zaczarowóné skrzëpice i trąbë abò jejich zamiéniô na zaczarowóé. Robi to wiedno w czasach zakôzónëch, na rozgracjach we wiôldżim pòsce abò agweńce.
Lëdze gôdalë : - Mùzykùje jak Rétnik. - W jegò rãkach te skrzëpice jaż gôdają, gwës Rétnik mù je dôł. - Czej na tëch skrzëpicach zamùzykòwôł, tej barch tuńca ògarinôł wszëtczich. - Tak zagrôł na tim czarodzejnym flece, że rutë dërżałë w òknach. - ''Czej rôz zagrôł na zaczarzonëch trąbach, tej nichtos ùzdrzôł Rétnika, jak nëkôł z dzewusem w szôlony tuńc.'' - Jidzesz na mùzykã, wëstrzegôj sã téj Rétnika!
Szlachòta
Rétnik stoji w Lëni, kòl Ùrzãdu Gminë. thumb|250px|center|Rétnik kòl Ùrzãdu Gminë w Lëni
Pùstczi
Pùstczi - môl zamieszkóny przez mało lëdzy np. gbùrów za wsą. Niejedny gódają, że to mòże bëc môl nijak nie zamieszkóny, jinaczi: bezlëdzé, pùstkòwié, pùstkòwizna, głëszëzna, głëszô dzëwizna. Szpôsowno abò zgardlëwie mòże rzec na nie: barabónë, përdëgónë, pùtawë, jôchë, pajączi (pajądżi), pajiczënë, pajónë, pòjéwczi (pòjówczi, pùjawë), wëgwizdowò, zarzëcé, dzura, òsék, sowińc (tzn. tam, gdze le sowë knipią); „zapadłô” wies, zapadłé (dzëczé) stronë. Pùstczi mògą òznôczac téż òkòlé dalek w kraju. Dzys czãsto zastãpiwô sã 'pùstczi' słowã 'wëbùdowanié' (pòlsczi: 'przysiółek', 'wybudowanie za wsią'). mały|Pùstczi Pòjãcé "Pùstków" stało sã wôżną figùrą w ùtwórstwie Jana Drzeżdżona, òsoblëwie w Twarzë Smãtka.
Przëkładë zdaniów:
"Mieszkac w pajiczënach". "Głëszô, jakbë chto òczarził". "Nie wiém, jak ti lëdzë na taczim bezludkòwim mògą mieszkac?" .
Dopisënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Würzburg
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Ùzémczi artiklów
Anastacia
thumb|right|200px|Anastacia (2009) Anastacia (ùr. 1 séwnika 1968) je amerikańską spiéwôrką.
Albùmë
Kategòrëjô:Mùzycë
1693
Je to 1693 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 693. rok drëdżégò tësąclecô, 93. rok XVII stolatégò, 3. rok 10-égò dzesãcolecô XVII stolatégò.
Ùmarlë
Kategòrëjô:XVII stolaté
Mòrzëno
thumb|100px|right|Mòrzëńsczi herb Mòrzëno (w zdrojach: Morin 1263, 1265, 1306, Moryn 1331, 1401, Mohrin 1833; pòl. Moryń, miem. Mohrin) - garc we grifëńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad jezorã Mòrzëckò
Lëdztwò gardu: 1.634 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 5,54 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Swieszëno
Swieszëno - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Strzoda
Strzoda – to je dzéń tidzénia midzë wtórkã a czwiôrtkã.
Kategòrëjô:Dzéń tidzénia
Swiãti Òto
thumb|200px|sw. Òto - zómk w [[Szczecëno|Szczecënie]] Swiãti Òto (miem. Otto von Bamberg; ùr. kòle 1060 rokù, ùm. 1139 rokù w Bambergù) – béł bamberzczim biskùpã. Jakno misjónôrz béł na Pòmòrzu, a tam ksyżã Wartësłôw béł przëmùszony do przëjãcô wiéchrzëznë Pòlsczi - ksyżëca Bòlesława Krzëwògãbégò - na skùtk niszczotnëch wòjnowëch cygniéń. Pòlskô zbrojnô zdrëszëna bëła z bamberzczim biskùpã Òto. Òn dokùńcził christianizacjã państwa Wartësława. Miało to wiôldżi znaczënk dlô christianizacji Kaszëbów. Wnetka - bò 1140 rokù - bëło założoné biskùpstwò pòmòrsczé ze stolëcą w Wòlinie. Òn béł w 1124 w Përzëce, Szczecënie, Wòlinie, Kamiéniù, Lubinie kòl Mizëzdrojów, Kòlbrzégù, Biôłogardze i Garcù nad Òdrą, a w 1128 - w Wòłëgòszczi, Dëminie, Usedom, Chòckòwie i drëdżi raz w Szczecënie, Kamiéniù i Wòlinie. Pisôł ò tim biskùpie i jegò misji miemiecczi mnich Herbòrd (XII stalaté). Swiãti Òto je patrónã m. jin. Përzëcë i szczecyńskò-kamieńsczi archidiecezji.
Lëteratura
Ò Kategòrëjô:Szczecëno
Grabòwò Parchòwsczi
Grabòwò Parchòwsczi - to je kaszëbskô wies w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Parchòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Szop piérôcz
250px|thumb|right|Szop piérôcz Szop piérôcz (Procyon lotor) – to je strzédny wialgòscë susk z rodzëznë szopòwatëch (Procyonidae). Òne są m. jin. w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie, a òd baro dôwnëch czasów w Nordowi Americe.
Kategòrëjô:Susczi
Mòtelnik
thumb|280px|left|Paris quadrifolia Mòtelnik (Paris L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë Melanthiaceae. M. jin. w Chinach òne roscą.
Kategòrëjô:Bòtanika
Jezoro Môłé Brodno
Jezoro Môłé Brodno (pòl. Małe Brodno) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 0,71 km² w kartësczim krézu, w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Panieńsczé włosë
thumb|Panieńsczé włosë Panieńsczé włosë (Galium palustre L.) - to je roscëna z rodzëznë prząszczkòwatëch. M. jin. na Kaszëbach roscą panieńsczé włosë.
Kategòrëjô:Bòtanika
Kòpôczka
260px|thumb|Stôrô kòpôczka, chtërną cygnãłë kònie Kòpôczka - to je maszina - wierã jesz gdzes ùżiwónô w gbùrzëznie - do wëbiéraniô bùlew, ale zbiérac je mùszôł rãkama np. w kòsz.
Dôlëbóg
Dôlëbóg
Mieństwò dôlëbóg przedërchałë przez dłudżié stalati do naszich czasów i żëje jesz do dzys ù kaszëbsczigò lëdu w gôdkach, pòwiòstkach i brawãdach. Jész dzys zarzékają sã lëdze: Chòc Dôlëbóg! Délëbóg je téż ùżiwóné jakò słowò przësãdzi: Dôlëbóg jo, jô gò tam widzył...
Lancetowatô szczawa
mały
Lancetowatô szczawa abò lëpiéń (Rumex hydrolapathum) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. M. jin. na Kaszëbach òna rosce.
Kategòrëjô:Bòtanika
Niedzela
Niedzela – to je dzéń tidzénia midzë sobòtą a pòniedzôłkã. Chrzescëjónie mają w niedzelã swiãto.
Wikisłowôrz
Kòwôlejce
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Kaligrafiô
Kaligrafiô – kùńszt starownégò pisma. Òna bëła w Pòlsce ùczoné w spòdleczny szkòle do kòl 1960 rokù.
Kategòrëjô: Kaligrafiô
Maceszka
thumb|Maceszczi Maceszka (Viola ×wittrockiana Gams) - to je roscëna z rodzëznë proliszkòwatëch (Violaceae Batsch). Na Kaszëbach òna rosce colemało w ògródkach. To je miészańc.
Kategòrëjô:Bòtanika
Òbòra
Òbòra je to plac wkół bùdinkù. Na wsach pòdwòrzé je ògrdzoné płotem drócanym abò ze sztachétów. Biwô na nim òbòra i chléw dlô chòwë - swiniów, krowów i kòniów. Je tôm téż kùrnik dlô kùrów, kaczków, gùłów, gãsów. Tam mòże téż bëc bùda dlô psa. Na wsowich pòdwòrzach są téż ògrodë z ògradowizną i brzôdowé drzewa.
Katalońsczi jãzëk
Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Azerbejdżan
100 px|thumb thumb| Azerbejdżan (Azərbaycan) je państwã w Azëji.
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa
Rejina
200px|thumb|Dahlia pinnata
Rejina (Dahlia) – to je szlach roscënów z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Rejina rosce m. jin. na Kaszëbach w ògródkach, ale òna je z amerikańsczich strón.
Kategòrëjô:Bòtanika
Pòniedzôłk
Pòniedzôłk – to je dzéń tidzénia midzë niedzelą a wtórkã.
Kategòrëjô:Dzéń tidzénia
Agùstin Lew-Czedrowsczi
Agùstin Lew-Czedrowsczi (ùrodzony 14 séwnika 1873 rokù w Brzéznie Szlachecczim - zabiti 1939 rokù) - béł wójt Brzézna Szlachecczégò pò 1920 rokù. Miemcë mają go zabiti w chònicczi Dolëznie Smiercë.
Smôłdzëno (Gmina Przedkòwò)
Smôłdzëno (pòl. Smołdzino) - je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Zelony Dwór
Zelony Dwór - to je dzél kaszëbsczi wsë Parchòwò w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Parchòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Kòrëtnik
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Chronométer
Kategòrëjô:Czas
Kôwczé
Kôwczé - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Wtórk
Wtórk – to je dzéń tidzénia midzë pòniedzôłkã a strzodą.
Stanisłôw Peplińsczi
Stanisłôw Peplińsczi (pòl: Stanisław Józef Pepliński) (ùr. 19 strumiannika 1917 rokù w Skòszewie - ùm. 2002 rokù) - to béł ksądz, Pò maturze òn zaczął sztudérowac w Dëchòwnym Seminarium w Pelplënie. Stutthof to béł lager, do chtërnégò gò w wòjnie wësłelë, a jegò numer to 37191. Tam òn przeżił, a 1948 rokù dostôł ksãżewsczé swiãcenia. Jakno ksądz béł pòsłóny do Chònic na dosc krótczi czas. Pò wòjnie òn béł jaczis czas w bòlëcë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Stutthof
Nowé Dãbé
thumb|100px|right|Nowòdãbsczi herb Nowé Dãbé (w zdrojach: damme 1262; Nytamp 1282; Dame 1337; Obern Damme 1460; Tham 1540; Thamb 1566; Neudamm; pòl. Dębno, miem. Neudamm) - gard w żôłdzëńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad rzéką Kòsą ë jezorã Lëpowò.
Lëdztwò gardu: 13.909 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 20 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Elisha Cuthbert
thumb|right|Cuthbert w 2009 rokù Elisha Cuthbert, (ùr. 30 lëstopadnika 1982), je teatrownicą z Kanadë.
Nórtnica
Nórtnica – to je sztërënórtnô czôpka noszonô np. w pòlsczim wòjskù.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òbùca
Rãcznô bala
Rãcznô bala (zwëczajno pòl. szczipiorniôk, ang. handball) — zdrëszënowô wietew spòrtu (zdrëszënowô gra), graje sã w niã na całim swiece – jistno przez białczi, jak i przez chłopów – w chtërny biorą ùdzél dwa karna pò 7 miónkarzów kòżdô. Célã grë je wrzucenié – le za pòmòcą rãków – balë do brómczi procëmnika. Bala mòże bëc cëskónô, pòpichónô, łapanô, ùderzónô i zatrzimiwónô. Miónkarze, òkróm brómkôrzów, ni mają prawa zrobic wiãcy jak 3 kroczi z balą w rãkach, co wëmùszô bieganié z kòzłowanim i wiele pòdaniów. Brómkôrz wëchòdzącë z brómkòwégò pòla, stôwô sã zwëczajnym miónkôrzã i òbòwiązują gò tedë taczé samé prawa jak pòòstałëch miónkarzów.
Historiô
Zdrzódła rãczny balë mùszi szëkac w daleczi przeszłoscë. Grë taczé jak: urania w stôrożëtny Grecji, herpastum w stôrożëtnym Rzëmie czë fangballspiel w strzédnowiecznëch Miemcach, szlachòwałë za terôczasną rãczną balą. Są téż swiadectwa jistnieniô szlachùjącëch grów w strzédniowieczu: we Francji a téż westrzód grenlandzczich Inuitów. W XIX wiekù, bëłë téż wnetka taczé samé grë: haandbold w Danii, hazena w Czechach i na Słowacji, gandbol na Ùkrajinie, torball w Miemcach i lokalné wersje w Irlandii i Ùrugwaju. Terôczasnô rãcznô bala ùfòrmòwała sã pòd kùńc XIX wiekù w nordowi Eùropie, przede wszëtczim w Danii, Miemcach, Norwegii i Szwecji. Duńczik Holger Nielsen spisôł pierszé zasadë i regùłë terôczasny rãczny balë (håndbold) w 1898 rokù (òpùblikòwôł je w rokù 1906) – m.jin. 3 sekùndë na przetrzëmanié balë czë zakôz bieganiô z balą. Pòstãpny zbiér zasadów grë òstôł òpùblikòwóny 29 rujana 1917 rokù przez Maxa Heisera. Wedle niegò miała to bëc gra dlô białków, barżi dlô nich przëjaznô jak dopiérze pòwstała wnenczas "chłopskô" nożnô bala. Ną datã ùznôwô sã za narodzënë rãczny balë. W rokù 1919 zasadë grë òstałë rozszérzwioné przez Carla Schelenza, chtërny wprowadzył przepisë barżi czekawszé dlô chłopsczi discëplinë. Pierszi mecz midzëpaństwòwi béł rozegróny 13 séwnika 1925 rokù w Halle: Miemcë – Aùstriô 6:3. Òb czas òlimpijsczich jigrzësków w Amsterdamie w 1928 rokù, pòwstała pierszô Midzënôrodnô Federacjô Amatorsczi Rãczny Balë (IAHF). Pierszé mésterstwa swiata chłopsczich karnów 7- (tzw. duńskô wersja) i 11-òsobòwëch (tzw. miemieckô wersja) bëłë rozegróné w 1938 rokù w Miemcach. W òbadwùch kategòriach dobëlë gòspòdarze. Mésterstwa swiata białków rozgriwóné są równak òd 1957 rokù. Przez pôranôsce lat òba dwa fòrmë rãczny balë istniałë kòl sebie, równak gra z ùdzélã 11 miónkarzów pòmalinkù zanikała, a wersja rozgriwónô przez 7 miónkarzów stôwała sã corôz barżi pòpùlarnô. Òb czas Latnëch Òlimpijsczich Jigrzësków w Berlënie w 1936 rokù, na żëczba Adolfa Hitlera, przeprowadzono pierszi i jediny rôz miónczi rãczny balë na òdemkłim stadionie. Rozgriwóné òne bëłë bùtën, na bòjiszczu ò wëmiarach 90-100 x 55-65 metrów, nen ôrt rãczny balë nazéwôł sã Feldhandball. Òstatny mecz reprezentacji Miemców zgromadzył 100 tës. òbzérôczów, co je do dzys rekòrdã frekwencji na meczu rãczny balë. Òstatné mésterstwa w Feldhandballu òdbëłë sã w rokù 1976.
W Pòlsce spòrt w wersji miemiecczi (11-òsobòwi) zaczął bëc gróny w 1917 w Szczipiornie (dzysészi dzelnicë Kalësza) przez òficerów I i III brigadë Legionów Pòlsczich internowónëch pò krizysu przësãgòwim, stądka tej pòchòdzy pòzwa szczipiorniôk (pòzwa ta je mni stosowónô do terôczasny, wersji 7-òsobòwi – jiné zasadë grë, bòjiszcze itp.). Wersja nôbarżi rozkòscérzonô gôdô, że legioniscë naùczëlë sã grac òd miemiecczich wachtôrzów – ale ni ma na nią dowòdów we wspòminkach, mòżna za to przeczëtac, że "leguny wykombinowali nową grę". Rãcznô bala pòkôzała sã na przełómanim XIX i XX w. w Miemcach i w Danii. Je mòżlëwé, że jaczis z legionistów pòdzérôł jã prawie tam. We wspòminkach pòjawia sã nôzwëskò majora Grzmòta-Skòtnicczégò, chtërny miôł zòrganizowac grã w Szczipiornie, ale téż kaprala Antoniégò Jarząbka. Gra rozkòscérzëła sã pòtemù westrzód żołnierzë Batalionu Pògrańcznégò, chtërny w 1918 r. dobëlë kòszarë w Szczipiornie i tam stacjonowalë[1]. Za rok narodzën rãczny balë w Pòlsce ùznôwô sã rok 1918. Reprezentantã pòlsczi rãczny balë je òd 1928 rokù Zrzesz Rãczny Balë w Pòlsce. W 1946 rokù pòwstało International Handball Federation (IHF), chtërna czerëje terôczasno rozwijã discëplinë. Rãcznô bala (7-òsobòwô) wrócyła nazôt do programù òb czas Òlimpijsczich Jigrzësków w Mònachium w 1972 rokù, białczi startëją na òlimpijsczich jigrzëskach òd 1976 rokù.
1692
1692 / MDCXCII – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na wtórk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1692 rokù przëpôdł na piątk i béł to tak samò rok przestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 10 dni.
Rãcznô bala
Òglowé zasadë grë
Òbaczë téż: 2 minutë karë.
Wiekòwé kategòrie rozgriwków
Spòdlé rãczny balë dzecë mògą zacząc sã ùczëc ju w pierszi abò drëdżi klase spòdleczny szkòłë. W midzëszkòłowëëch miónkach a téż miónkach òrganizowónëch przez Òkrãgòwé Związczi Rãczny Balë mògą ju brac ùdzél dzecë z III i IV klasë spidleczny szkòłë. Wiekòwô kategòria wëznôczô górny limit wiekù miónkôrza. W kategòriach: Pò ùkòńczenim wiekù juniora starszégò miónkôrze stôwają sã seniorama, gdze nie òbòwiązywają ju ògrańczenia wiekòwé. thumb|Rãcznô bala
1692
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1690 « 1691 « 1692 » 1693 » 1694
Rãcznô bala
Wiekòwé kategòrie rozgriwków
kategòrëjô: spòrt kategòrëjô: historiô rãcznô bala
1692
Ùmarlë
Kategòrëjô:XVII stolaté
BRE Bank
BRE Bank To je polszczi bank
Kategòrëjô:Banczi
Sobòta
Sobòta – to je dzéń tidzénia midzë piątkã a niedzelą.
Kategòrëjô:Dzéń tidzénia
Strëga
Strëga - to je môłô kaszëbskô wnożëna w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je elektrowniô na wòdã.
Przãsëno
Przãsëno - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Strëga
Kategòrëjô:Gmina Parchòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Przãsëno
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Chrizantema
thumb| Chrizantema (Dendranthema Des Moul) - to je szlach roscënów z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Chrizantema biwô na grobach na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Damk
Damk - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Kaszëbsczi lud je barzëczkò òbszcządny, je téż òbszcządny w słowie i gôdce, wiele mësli, a mało gôgô. Ale nie lëdô tëch, co nick nie gôdają, le wiedno damią i mùczą.
Damk - je mërawim duchã tajemnotë i krëjamnotë. Barni i ògrôdzô damkùw, mùczków, samsonów i milczków, a do nich to nôleżą wszëtczé gùsła, ùroczi i czarzbë. Ten ôrt lëdzy nie jimô sã niżódny ùtcëwi robòtë, le brzątwi w czôrnëch mëslach i roji ò tajemnëch szëkach czarodzejnëch. Z teôrtnëch lëdzy lëglë sã pierwi gùslarze, czarzbóni i czarzbónczi, czarownicë i czarownice. Krëjamnô wiada przedërcha do naj czasów i jesz dzys dô ù nas lëdzy, co mògą ùroczëc i ùrok òdczënic, co pòd ògardzym Damka mògą różã i jiné bòląca zazegnac i procëmstawic sã rozmajitim chòtobóm i chëróm.
Lëdze gôdalë : - To je taczi damk, nick nie robi le dami. - Damk ni eznaje smiéchù. - Jak czarzbón dami i mùczi. - Wëstrzegôj sã te damka!
Szlachòta
Damk stoji w Miłoszewie, kòl spòdleczni szkòłë. thumb|250px|center|Damk
Sztambùl
right|thumb|260px|Sztambùl left|thumb|200px|Kònstantin Sztambùl (tër. İstanbul [isˈtanbuɫ]) je nôwikszi gard w Tërece.
Kategòrëjô:Tëreckô
Szalk
thumb|Chłop z szalkã Szalk - je wiele razy na szëji jak je zëmno. Òn mòże bëc ùwiãzły z wełnë. M. jin. Kaszëbi rôd gò mają òb zëmã abò pózną jeséń
Lëteratura
Kategòrëjô:Òbleczënk
Matczi Bòsczi Gromiczny
thumb|220px|[[Hans Memling, Òfiarowanié Christusa w Swiątini, kòl 1463 rokù]] Matczi Bòsczi Gromiczny - Òfiarowanié Pańsczé - to je swiãto, chtërno wëpôdô 2 gromicznika w katolëcczim kòscele.
Kaszëbi gôdele, że lepi je jak tegò dnia nie swiécy słuńce, bò bãdze lëchi rok, a òwczôrz wòlôłbë na Gromiczną widzec wilka westrzód òwc w òwczarni jak słuńce.
Przësłowia
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò Kategòrëjô:Gromicznik Kategòrëjô:Marija Panna
Krëpnica
Krëpnica - mòże bëc zrobionô z krëpów, krëwie i jinëch dodôwków we flace.
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia