cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karbit
Karbit - (CaC2) to je chemiczny związk. Òn béł w karbitowëch lãpach, a knôpi brëkòwelë gò do robieniô petardów.
893
893 / DCCCXCIII
891 « 892 « 893 » 894 » 895
Ùmarlë
Kategòrëjô:IX stolaté
Michôł Piéper
Michôł Miklôsz Piéper (pòlsczi pisënk: Michał Mikołaj Pieper; ùr. 6 gòdnika 1973 rokù w Wejrowie) – kaszëbskö-pòlsczé pòéta, prozajik i spiéwôk.
Z wësztôłceniégò magister historii (sztudérowôł na Gduńsczim Ùniwersytece). Wëstãpòwôł w Kaszëbsczim Kabarece „FiF” i mùzycznym tercece „Kùtin”. Wespółzałóżca, przédnik i solista rockòwégò karna „Chëcz”, z jaczim pózni sã rozestôł. Z karnã „Chëcz”, platkã „Do Młodëch”  (platka zawiérô przede wszëtczim mùzykã aùtorstwa Michała Piépera do wiérztów Jana Trepczika).
Debiutowôł w „Nordze”. Jegò wiérztë wëchôdalë téż w „Pomeranie” i „Òdrodze”, a téż w zsziwkach „Zymkù” (Piéper béł w 2001 zakłôdcą ti stowôrë). Ksążkòwò debiutowôł w òficynie Prëczkòwsczégò „Rost”. Je laùreatã nôdgrodë m. Rómana Wróblewsczégò, pòeticczégò kònkùrsu m. I. Trojanowsczi, òstôł téż wëprzédniony Òrmùzdową Skrą za propagòwanié kaszëbsczi kùlturë w karnie „Chëcz”.
Mieszkô w Rëmi.
Pòéticczé tomiczi
https://1drv.ms/b/s!AnoQSPkERseHh2Z-PTtfmeZYxvNZ?e=htSCTc
Ùsôdztwo: proza
× Wędrówki "Znikąd", wëd. "Ridero" 2023. powieść przygodowa pol.
Nôùkòwé robòtë
1. Zygmunt Milczewski – samorządowiec, konspirator, publicysta, wëd. „Kreativer”, Gdynia 2020. pol.
2. "Samorząd Gminny Rumia - Zagórze w latach 1920 - 1939", wëd. Kreativer, Gdynia 2022. pol. https://1drv.ms/b/s!AnoQSPkERseHilhLyL7ajIHLiHto?e=LAf80n
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze __BEZSPISU__
Kalander
Kalander - to je papiórnô maszina ùżiwónô np. do robieniô papióru. Òn mô walce, chtërne sã òbrôcają.
Kategòrëjô:Maszinë
Zwëczajny szatlach
Zwëczajny szatlach (Rhamnus cathartica L.) - to je czerz do 3 m wësoczi z rodzëznë szatlachòwatëch (Rhamnaceae). Òn kwitnie òd môja do czerwińca, a mô zelono-żôłtë kwiatë. Zwëczajny szatlach mòże rosc np. lasu m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Czerwiony mùchôrz
thumb|Czerwioné mùchôrze Czerwiony mùchôrz (Amanita muscaria (L.) Lam.) - to je grzib z rodzëznë mùchôrzowatëch (Amanitaceae). To je pòtrus. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach ë bëł ùżiwóné do trëcô mùchów.
Lëteratura
Kategòrëjô:Grzëbë
Barcëno
Barcëno (pòl. Barcino, miem. Bartin) - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Domôcô mësz
thumb|Domôcô mësz Domôcô mësz (Mus musculus) - to je grëzôk z rodzëznë mëszowatëch. M. jin. na Kaszëbach biwô z nima jiwer w chëczach. thumb|300px|left| Domôcô mësz (Mus musculus).
Kategòrëjô:Mëszowaté
894
894 / DCCCXCIV
892 « 893 « 894 » 895 » 896
896
896 / DCCCXCVI
894
Ùmarlë
Kategòrëjô:IX stolaté
Domôtowò
Domôtowò (pòl. Domatowo) – to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu urodzył sã Abdon Stryszak, a béł szkólnym Jan Drzéżdżón.
Prosti nóż
Prosti nóż – to je rãczné nôrzãdo np. do smarowaniô chleba. Òn mô strënã i chrzept noża.
Domôtowò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Pùck Kategòrëjô:Kaszëbë
896
894 « 895 « 896 » 897 » 898
Prosti nóż
Kategòrëjô:Noże
896
Ùmarlë
Kategòrëjô:IX stolaté
895
895 / DCCCXCV
893 « 894 « 895 » 896 » 897
Bògùsłôw I
100px|thumb|right|Herb dinastëji Grifitów Bògùsłôw I (ùr. kòl. 1130, ùm. 18 strëmiannika 1187) – ksążã z dinastëji Grifitów. W 1181 rokù òn złożił ùczestnienié cesarzowi Friderikòwi Czerwònobardémù. W 1185 rokù òn równak złożił ùczestnienié królowi Dëńsczi, ale w jesz XII w. całô Zôpadnô Pòmòrskô dostała sã pòd wiéchrzëznã miemiecką. Tò papiéż Grzegórz IX 19 strëmiannika 1238 ròku napisôł ò nim duce Cassubie ("ksążã Kaszëb"), a to je pierwszi dokùmeńt z mionã Kaszëbë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Ksyżëce Zôpadny Pòmòrsczi
Szczëpkòjce
thumb| Szczëpkòjce - to je stôrô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Główczëce. Tu béł w 1777 rokù i ò Kaszëbach pisôł J. Bernoùlli.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gmina Główczëce Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Bògùsłôw Głodowsczi
Bògùsłôw Głodowsczi (pòl. Bogusław Głodowski) (ùr. 1957 rokù) - ksądz, dzéjôrz kaszëbsczi. Òn béł w Rzimie, a w kaszëbsczim jãzëkù òdprawiô dzél Mszë sw. w kòscele katolëcczim. Òn je wëprzédniony przëznôwóną przez Karno Sztudérów Pòmòraniô Medaliã Stolema w 1992 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Swiniô glistwa
Swiniô glistwa (Ascaris suum)  - to je ôrt nitkówca (Nematoda) z rodzëznë Ascarididae. Z tima glistwama béł skweres m. jin. na Kaszëbsczim Pòjezerzu. Domôcô swinia czasã miéwô je we flace. To je cëzożiwca.
Lëteratura
Kategòrëjô:Weterinarnô medicyna‎
Somònino
Somònino – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w òbéńdze gminë Somònino. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Dobiegniewò
thumb|100px|right|Dobiegniewsczi herb Dobiegniewò (we zdrojach: Debegnewe 1250, Dobegnewe 1252, Dobyegnyew 1421 (KDW), Wollenberg 1662-1665, Woldenberg; pòl. Dobiegniew, miem. Woldenberg) - garc w strzeleckò-dërżeńsczim krézu w Lubùsczim wòjewództwie.
Somònino
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Somònino Kategòrëjô:Kaszëbë
Dobiegniewò
Lëdztwò gardu: 3.179 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 5,69 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Lubùsczé wòjewództwò
Liwkòwnica
thumb|Jaskùleczczi Liwkòwnica abò jaskùleczka (Hirundo rustica) - to je wanożny ptôch z rodzëznë jaskùleczkòwatëch (Hirundinidae). Te ptôchë mają gniôzda i młodé na Kaszëbach, ale òb zëmã jich tu ni ma.
Głos jaskùleczczi:
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Wiérzchòwanié
thumb|200px|Wiérzchòwanié Wiérzchòwanié - to je nôwëższi môl gdze schôdają sã dwa dzéle dakù. Gò mòglë robic dakôrze.
Wierzgùlëca
thumb|Wierzgùlëca thumb| Riparia riparia Wierzgùlëca (Riparia riparia) - to je wanożny ptôch z rodzëznë jaskùleczkòwatëch. Te ptôchë mają gniôzda i młodé na Kaszëbach, ale òb zëmã jich tu ni ma.
Wiérzchòwanié
Rozmajitoscë
Czedës m. jin. na Kaszëbach bëłë bùdowóné bùdinczi z dakama ze słomë, a na wiérzchòwaniu bëłë kòzełczi.
Wierzgùlëca
Kategòrëjô:Ptôchë
Wiérzchòwanié
Lëteratura
Kategòrëjô:Bùdowizna
Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Ùkrajińsczégò Òbrządkù
Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Ùkrajińsczégò Òbrządkù (Українська греко-католицька церква) - to je jedna z chrzescëjańsczich wiarów. Ta wiara je m.jin. w Ùkrajinie i Pòlsce. Liturgiô słowa mòże bëc w ùkrajińsczim jãzëkù, a ksądz mòże miec białkã, jak òn béł żeniałi przed wëswiãcenim.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
897
897 / DCCCXCVII
895 « 896 « 897 » 898 » 899
Ùmarlë
Kategòrëjô:IX stolaté
Chłopsczi nóż
Chłopsczi nóż – to je zort rãcznégò nôrzãda ze skłôdónym òstrim. Òn je chłopóm wiele razy pòtrzébny żebë np. cos ùprawic i mòże miec rozmajité dodôwczi.
Kategòrëjô:Noże
Strzelcé
thumb|100px|right|Strzelecczi herb Strzelcé (we zdrojach: Strzelci 1272, Vredeberg 1334, Strzelcze 1421 (KDW), 1433, Frideberg, Strzelcza 1575 (1579), Strzelecz 1577 (Stefano Bonsignori), Strzeletz 1578, Frydberg 1575 (1579), Strelicz 1584 (Ortelius), Friedebergk 1662-1665, Friedeberg; pòl. Strzelce Krajeńskie, miem. Friedeberg) - krézewi gard (strzeleckò-dërzeńsczi kréz) w Lubùsczim wòjewództwie.
Lëdztwò gardu: 10.156 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 4,94 km2
898
898 / DCCCXCVIII
Ùmarlë
Kategòrëjô:IX stolaté
Jaskùlc
thumb|upright|Jaskùlc Jaskùlc (Apus apus) - to je wanożny ptôch z rodzëznë jaskùlcòwatëch (Apodidae). Te ptôchë mają gniôzda i młodé na Kaszëbach, ale òb zëmã jich tu ni ma.
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Gripa
Zortë wirusa gripë
Gripã mògą wëwòłac trzë zortë wirusa: A, B i C. Z nëch trzech, szczépë wirusa A są nôgòrszé. Òne mògą wëwòłac sezonową gripã razã z nastãpstwama, ale téż mògą bëc przëczëną pandemii. Procemkù szczépóm B, jaczé mògą zarażac lëdzy, zelintë i twòrzofretczi (to znaczi mògą sã mnożëc blós w kòmórkach tëch òrganizmów), wirusë A krążą w przirodze. Jich nôtëralnym môlã je wòdnô ptôszëzna. Wirusë gripë A mògą téż zarażac wszelejaczé ôrtë susôków, w tim téż człowieka. Na ògle szczépë wirusa gripë céchùją sã gatënkòwą swòjizną, tj. jinaczi sã namnôżają w rozmajitëch ôrtach gòspòdarzów. Temù téż tej sej mómë do ùczinkù z nazwama „ptôszô gripa” abò „swińskô gripa”. Przełómanié gatënkòwi przeszkòdë przez wirus, chòc je mòżebné, to na nasze szczescé je dosc rzôdczé. Zjawiszcze to dobrze pòkôzywô môłô lëczba zachòrzeniów ù lëdzy na ptôszą gripã wëwòłiwóną przez szczép A H5N1. Pòdług Swiatowi Òrganizacji Zdrowiégò WHO w òstatnëch 9 latach na swiece zachòrzało 608 òsób, z czegò wicy jak pòłowa ùmarła. Dlô pòrównaniégò, w rokù na sezonową gripã chòrzëje òd 3 do 5 mln lëdzy. Z tëch ùmiérô òd 250 tës. do 500 tës. lëdzy.
Ptôszi i lëdzczi wiruse
Wszëtczé zachòrzenia na ptôszą gripã bierzą sã stąd, że mùszôł bëc kòntakt z zakażonyma ptôchama. Jesz do te czasu nie bëło tak, żebë ptôszô gripa przeszła z człowieka na człowieka. Ne lëczbë pòkazywają, że je wësokô smiertelnosc tegò pòszedła, ale mało zakażeniów. Je tak temù, że szczép wirusa mùszi sã przënãcëc do warënków, jaczé naléze w òrganizmie nowégò gòspòdarza (np. dopasowac sã do cepłotë cała) i dostac céchë, jaczé mù pòzwòlą na mnożenié sã i skùteczné przenôszanié sã westrzód ti nowi pòpùlacji. Ale wejleno są taczé szczépë wirusów ptôszi gripë i lëdzczi gripë, co mògą sã namnażac w kòmórkach òddëchòwégò nabłonka swiniów. Parłãczi to sã z bëcym na wiérzkù kòmórków nabłonka swiniów receptorów, chtërne dôwają mòżnosc przëłączeniô sã ptôszich i téż lëdzczich wirusów i wdzërzgniãcé jich wirionów do kòmórczi. Taczim szëkã w kòmórkach swini mòże dińc do przemiészaniô geneticznégò materiału (reazortacjô) ptôszich i lëdzczich wirusów. Je to skòk w ewòlucji wirusa, chtëren prowadzy do nowégò, dëcht wësok chòroscoùtwórczégò szczépù wirusowégò, jaczégò ni mòże złapac nasz òdpòrnoscowi ùkłôd. Tak cos je dosc rzôdkò, równak skùtczi są baro pòwôżné. Pòjawienié sã nowégò wirusa prowadzy do masowëch zachòrzeniów na całim swiece, co dôwô ò se znac przez pandemie na czile kòntinentach. Prawie z taczims czims mie mielë do ùczinkù na przełómanim 2009 i 2010 rokù, czej w czile miesądzach nowi wariant wirusa A(H1N1)v rozeszedł sã na wszëtczé kòntinentë, dze są lëdze. Szczép ten je krziżówką czile òdmianów wirusa gripë H1N1, w tim lëdzczi gripë, dwùch zortów swińsczi gripë i ptôszi gripë, jaczé sã tłëkłë òd czile lat w przirodze. W Pòlsce òd pierszégò przëtrôfkù zachòrzeniô na gripã z wirusa (H1N1)v w maju 2009 do lëpińca 2010 bëłë ju 182 skònë òsób zakażonëch tim wirusã. W tim sezonie w Eùropie mómë ju jinszé szczépë wirusa A i wirusa B.
Historëczno-Etnografné Mùzeum w Chònicach
thumb|Jedna z sedzbów Mùzeum Historëczno-Etnografné Mùzeum w Chònicach je jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1932 rokù. Dlô realizacji sztatutowëch célów òni wespółrobią z wielnyma kùlturalnyma twórcama m. jin. na Kaszëbach. Tu są wërobinë lëdowëch artistów, a m. jin. kaszëbsczi wësziwk. Sedzbą Mùzeum są stôré bùdinczi.
Gripa
Karno pòdwëższonégò rizyka
Nót je jesz pamiãtac, że pò zakażenim wirusã gripë, mògą przińc brzëdczé nastãpstwa, pòłączoné colemało z drëdżima bakterijnyma infekcjama. Nen problem doticzi òsoblëwie nëch, co przënôlégają do tak zwónëch karnów pòdwëższonégò rizyka, to są na przëmiôr ti, co bierzą immùnosëpresyjné léczi, dërch chòri na rozmajité chòroscë, pacjentów, co przeszlë procemnowòtwòrowé léczenié, ale téż tëch, co na ògle mają miészą òdpòrnosc: seniorów (òd 65 lat) i dzôtków niżi dwùch lat. Jednym słowã starkòwie i dzôtuszczi bë sã mielë szczépic procem gripie!
Historëczno-Etnografné Mùzeum w Chònicach
Bùtnowé lënczi
Domôcô starna Mùzeum
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Chònicczi kréz
Gripa
Òspa, òdrã - szczépienia
Gripa je przikładã chòroscë, jakô mãczi lëdzy òd wieków i jaczi nie jesmë w sztãdze wëtãpic, chòc znajemë ju wirusa, co jã twòrzi i chòc są ju na to szczépiónczi. Równak są téż chòroscë, jaczé dzãka profilakticznym szczépienióm mòżemë czësto wënëkac z zemsczi kùlë abò mòcënkò ògrańczëc jich òbjim. Są to pòszedła wëwòłóné przez wirusë, jaczé pòza człowiekã ni mają nôtëralnégò gòspòdarza w przirodze. Przikładã je tu prôwdzëwô òspa, jaczi òstatny przëtrôfk béł zmerkóny w latach 70-tëch ùszłégò wiekù i pòlio-nagminné dzecné pòrażenié, co je leno w 7 krajach na swiece. Terô warô szczépiónkòwô kampaniô WHO, żebë czësto wëeliminowac òdrã, chtërna mòże czasã nawetka doprowadzëc do ùtratë słëchù ù dzecy. W Pòlsce szczépienia procem òdrze są òbrzészkòwé. Nót je wiedzec to, żebë skùteczno ògrańczëc bëcé pòszedła w jaczis stronie, je mùsz szczépic wiôldżi procent lëdzy (w przëtrôfkù òdrë bez 83%).
Bùtnowé wskôzë
serwis dlô pacjentów (Wëddowizna Medicyna Prakticznô)
Kategòrëjô:Medicyna
Żelëstrzewò
Żelëstrzewò – to je wielgô kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. W wsë je kòscół zbùdowóny na sztôłt kòscoła w Swôrzewie.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Pùck
Żniwny wóz
260px|thumb|Krowë zaprzëgłé w żniwny wóz Żniwny wóz - to je to dargòwô tërlëka na sztërzech kòłach, w chtërny nëkòwną mòcą są mùskle zwierza np. kòniów. Òn wiedno je dwaszlachòwi, wiele razy z kòłama ò rozmajiti przemiarze z przódkù i z tëłu. Żniwny wóz béł do wiezeniô np. snopów zbòża w gbùrzëznie. Fùrmankã dô sã przerobic na żniwny wóz.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Gmina Lëzëno
Gmina Lëzëno (pòl. Gmina Luzino) - je wieską gminą w wejrowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Do ùrzãdu gminë w Lëzënie mòże pisac pò kaszëbskù.
Adam i Jewa
mały|prawo|Adam i Jewa Adam i Jewa – pòstacje, jaczé w abrahamicznëch religiach ùwôżóné są za pierszëch lëdzy na zemi (i starszich wszëtczich wespółczasnëch ji mieszkańców).
Elżbiéta Bùgajnô
Elżbiéta Bùgajnô (Elżbieta Bugajnа) - ùr. 1961 rokù je szkólną kaszëbsczégò jãzëka i mô stãpiéń doktora. Òna napisa dosc wiele pò kaszëbskù np. „Ruchna nôdzeje’’abò „Na stikù historii i kùlturë”, a pò pòlskù np.: "Tajemnica Boga Ojca w kaszubskiej poezji religijnej’’. Òna je sekretôra Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka (2020-2022).
Gmina Lëzëno
! Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Adam i Jewa
W Biblii historiô Adama i Jewë zawiartô je w Knédze Zôczątków (rozdzél 1-5). Przebëwalë òni w ògrodze w Edenie, ale nie bëło jima wòlno jesc z brzadu drzewa pòznaniô dobrotë i zła. Wąż òbiecôł Jewie, że czej zjédzą z z tegò drzewa, to mdą jak Bòg. Skùszonô Jewa wzãła z tegò brzadu i zjadła, a dała téż Adamòwi i òn zjódł. Nen lëchi ùczink sprawił, że Pón Bóg wënëkôł człowieka z raju i pòstawił na pòrénk òd ògroda Eden cherubinów i ògnisti miecz sklący.
Elżbiéta Bùgajnô
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Tëłowò
thumb|Tëłowsczi kòscół Tëłowò - to je wies w gminie Krokòwò w pùcczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu je kòscół.
Adam i Jewa
Adam i Jewa w kaszëbsczi kùlturze
Nadczidka ò pierszich lëdzach pòjôwiô sã w pòwiescë „Żëcé i przigòdë Remùsa” Aleksandra Majkòwsczégò we fragmeńce:
Przëpisczi
Kategòrëjô:Knéga Zôczątków
Tëłowò
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Republika (mùzyczné karno)
Republika - je polsczi rock karno. Pòwstôło w 1981 rokù. We 2001 rokù zawieszëło karno zwòją dzéjnotã.
Skrobajk
260px|thumb|Skrobajk Skrobajk – to je zort rãcznégò nôrzãda z wëdżiãtim òstrim do skrobaniô np. bùlew.
Republika (mùzyczné karno)
Historëjô
Karno Republika pòwstało 25 łżëkwiata 1981 rokù. W 1983 rokù wëdôle swojã pierszą dołgogrającą platã Nowe sytuacje ë pózdzé albùm 1984. Rok pózdni wëdôle albùm Nieustanne tango. W latach 1982 ë 1985 karno wëstãpiwôło na festiwalu w Jarocinie. W 1986 rokù, karno ògłoszëło swojé rozpùscëni. Znowa naczãło òno wëstãpiwac w 1990 rokù, chòc zmienionëm skłôdze. W 1991 rokù wëdôle albùm 1991. W 1993 Siódma pieczęć. W 1995 rokù Republika marzeń ë trzë lata pózdzé albùm Masakra. 22 gòdnika 2001 roka ùmarl Grzegorz Ciechowsk i ë karno zawieszëło zwòją dzéjnotã.
Skrobajk
Kategòrëjô:Noże
Wësztôłcenié
Wësztôłcenié - to je pòswiôdczonô dokùmeńtã wiédzô zwënégòwónô w òficjalnym systemie ùczbë (pùbliczné szkòłë, priwatné szkòłë).
Dorota Arciszewska-Mielewczyk
Dorota Irvina Arciszewska-Mielewczyk (ùr. 1968 rokù w Gdini) – pòlsczi pòlitikôrz. Dorota Arcëszewskô-Miélewczik mia w 2009 rokù w Kartuzach biuro z tôflą pò kaszëbskù. Òna je w Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim i je pòsłã (2011), a bëła senatorã. W 2014 rokù òna je w Kòmisje Nôrodnëch i Etnicznëch Miészëznów i w Parlamentarnim Kaszëbsczim Karnie. Òd 2019 rokù òna nie je senatorã.
Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota
Jón Piépka
Jón Piépka (pòlsczi pisënk: Jan Piepka; ùr. 8 gromicznika 1926 rokù w Łebnie – ùm. 8 strëmiannika 2001 rokù) - pisôł wiérztë, pòwiôstczi i dokôzë na binã. Jak wiele kaszëbsczi młodzëznë mùszôł przeńc przez Wehrmacht. Jegò autorstwa są dialodżi do filmù Kaszëbë Òn mieszkôł m.jin. w Kòscérznie. Staszków Jan to béł jegò pseudonim.
Hieronymus Megiser
thumb|Hieronymus Megiser Hieronymus Megiser (ùr. kòl 1554 - ùm. 1618 abò 1619 rokù) – to béł miemiecczi znajôrz jãzëków i historik. Òn napisôł m.jin., że Kaszëbi (Cassubiorum) gôdają pò wandalskù. Mòże za nim w 1643 roku Michôł Pontanus pisôł „Niemiecko Wándalski ábo Słowięski/ to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwion y ná jáwnosc wydan...”
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Miemcë
Fùrmónka
260px|thumb|Fùrmónka na Kaszëbach Fùrmónka - to je to dargòwô tërlëka na sztërzech kòłach, w chtërny nëkòwną mòcą są mùskle zwierza np. kònia abò kòniów. Òna wiedno je dwaszlachòwi, wiele razy z kòłama ò rozmajiti przemiarze z przódkù i z tëłu. Fùrmónka bëła do wiezeniô np. miechów ze zbòżim w gbùrzëznie.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Jakùb Breyne
Jakùb Breyne (Jacobus Breynius Gedanensis), (ùr. 14 stëcznika 1609 rokù w Gduńskù – ùm. 25 stëcznika 1657 rokù w Gduńskù) - to béł kùpc i bòtanik w Gduńskù. W Species Plantarum jegò dokôzë cëtowôł Karol Linneùsz. J. Breyne pierszi napisôł ò kaszëbsczim jastrownikù. W jegò nowi zmiéniony przez sëna pùblikacji z 1739 rokù je napisóné ò wice i ò Kaszëbach. Òn wespółrobił z bòtanikama z rozmajitéch strón swiata.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Ùmarłi w Gduńskù
Rëbacczi tuńc
Rëbacczi tuńc - to je kaszëbsczi tuńc dlô chłopów w kòrkach przed łowienim rëbów abò pò nim jak òni ùłowielë.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 308
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Gmina Wickò
Gmina Wickò (pòl. Gmina Wicko) - je wieską gminą w lãbòrsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
! Kategòrëjô:Lãbòrsczi kréz
Barnim III
thumb|Grobny kam Barnima III Barnim III (ùr. kól 1300 rokù) - to béł ksyżã w Szczecënie w latach 1320-1368. Ón pierszi nadôł so titel ksyżã Kaszëbów - dux Cassuborum.
Lëteratura
Kategòrëjô:Ksyżëce Zôpadny Pòmòrsczi
899
899 / DCCCXCIX
897 « 898 « 899 » 900 » 901
Ùmarlë
Kategòrëjô:IX stolaté
Kùrk
thumb|Barń z nacygniãtim kùrkã Kùrk – to je dzél w strzélni barni kòl kòmòrë na patronë. Jak nacygniãti kùrk spùscy, a w kòmòrze je patróna to barń strzélô.
Lëteratura
Kategòrëjô:Strzélné barnie
Czerznica
Czerznica - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Gmina Wejrowò
thumb|Herb Gmina Wejrowò (pòl. Gmina Wejherowo) - to je wieską gminą w wejrowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
Bùtnowé lënczi
! Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Antón Brilowsczi
Antón Brilowsczi (pòl. Antoni Brilowski) (ùr. 1799 - ùm. pò 1870 rokù) - jãzëkòznajôrz, doktor, w 1828 rokù szkólny Gimnazjum w Chònicach. Òn zajimôł sã kaszëbsczim jãzëkã w òglowim ùżëcym, a béł w np. Chmielnie i Wejrowie. Jegò bëłë materiałë ò Kaszëbach – lëdzach i zemi dlô Stowôrë Dzejów i Stôrożëtnoscy Pòmòrzô w Szczecënie. Òn napisôł np. ò zómkòwëch górach (zómcëskò) np. kòl Kartuz i grobiszczach. Do zapisaniô tegò jak gôdają Kaszëbi – pòdłùg niegò pòtrzébny je nowi alfabét abò lëtrë. Jak òn pisze Kaszëbi w rozmajitëch parafiach jinaczi gôdają.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Rëbacczé skòrznie
Rëbacczé skòrznie - to są wësoczé skòrznie dlô kaszëbsczégò rëbôka np. przed łowienim rëbów w mòrzu.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 308
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Bòtaniczny Ògród w Gòlëbiu
thumb|Bòtaniczny Ògród w Gòlëbiu Bòtaniczny Ògród w Gòlëbiu - to je priwatny bòtaniczny ògród w Gòlëbiu z lat 1971-1983. Jegò wiéchrzëzna je 2,12 ha, a w kòlekcji mòże òbezdrzec np. òkrãgłolëstny rosnik, òstropùs, wilczą jagòdã, wòdny kòblunk, a nawetka ceder, ale to drzéwkò lëchò sobie radzy z mrozama na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Bòtanika
Emilio Estevez
thumb|Emilio Estevez Emilio Estevez (úr. 12 maja 1962) - je amerikańsczim teatrownikâ.
Kategòrëjô:Film Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Gro Dahle
thumb|255px|Dahle w 2005 rokù Gro Dahle (ùr. 15 maja 1962 w Norwesce) – znônô w swiece dzysdniowi pisôrka.
Biografiô
Ta białka w Norwesce mô chłopa i troje dzecy. W 1997 rokù Gro Dahle dobëła nôdgrodã Obstfelderpreis za pòezjã. Òna robi téż na ùniwersytetach.
Ùsôdztwò
M. jin. (z Kaia Dahle Nyhus) "Wojna" (2016)
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pisarze Kategòrëjô:Norweskô
Mùzeum Rëbaczeniô
thumb|W Mùzeùm Mùzeum Rëbaczeniô je jinstitucją kùlturë. Jegò robòta pòlégô na rozkoscérzanim kùlturë m. jin. Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Sedzbą Mùzeùm je Hél - dosc stôri bùdink, w chtërnym czedës mòdlelë są lëtrowie.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Pùcczi kréz Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Mùzeùm
Mùzeum Kaszëbsczi Ceramiczi Neclów w Chmielnie
thumb| Mùzeum Kaszëbsczi Ceramiczi Neclów w Chmielnie je jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1993 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Tu są wërobinë rodzëznë Neclów. Chmielno to je wies, w chtërny je sedzba Mùzeùm.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Kartësczi kréz Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Mùzeùm
Steven Seagal
thumb|200px|Steven Seagal Steven Seagal, (Steven Frederic Seagal), (ùr. 10 łżëkwiata 1952) je amerikańsczim teatrownikã.
Seagal, Steven
Kòsobùdë
Kòsobùdë - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Gmina Céwice
Gmina Céwice (pòl. Gmina Cewice) - je wieską gminą w lãbòrsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
23 môlëznë w gminie mają nadóné òficjalné kaszëbsczé pòzwë.
Bùtnowé lënczi
!
Czinice
Czinice - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Salmiak
Salmiak - (NH4Cl) to je chemiczny związk. Kaszëbi gò brëkòwelë przë cënowaniu.
Kategòrëjô:Chemijô
Kòlibrë
Kòlibrë żëją w òbù Amerikach, na òstrowach Karaibsczégò Mòrza i Spòkójnégò Òceanu. Je jich 320 zortów. Westrzód nich są nômniészé ptóche swiata, jak na przëmiar hawańczik z Kùbë, co mô kòl 6 cm òd czëpka dzoba do kùńca ògóna. Nôwiãkszi kòliber mô 22 cm długòscë. Niechtërne z nich òdlatëją na lato na Alaskã i Ògnistą Zemiã. Są znóné z wiôldżich akrobaticznëch taleńtów. Lôtają z chùtkòscą do 100 km/gòdz., w przódk, w tił, w bòk, w dół, w górã i mògą zawisnac w placu. Machają skrzidełkama wiãcy jak 100 razy na sekùńdã. W lecbie nie je widzec jich skrzidłów, są òne tej tãgòwą dôką. Ptôszczi ne żëwią sã nektarem kwiatów i roznôszają jich kwiatny pich. Ni mają zwëkù chòdzeniô.
thumb|Kòliber
Lëteratura
Kategòrëjô:Zoòlogijô
Krzeszna
Krzeszna (pl. Krzeszna) – to je wies na Kaszëbach w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca. W 2008 rokù tu mieszkało 86 lëdzy.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Adradas
right|300px| Adradas  je gardã ë gminą w Szpańsczi. Lëdztwò gardu: 78 mieszkańców (2007)
Izydor Gùlgòwsczi
thumb|right|Grób Izydora Gulgòwsczégò ë jegò białczi w skansenie we Wdzydzach Jizydór Gùlgòwsczi (ùr. 4 łżëkwiata 1874, ùm. 22 séwnika 1925) – szkólny, etnografa. Założëł, do grëpë z białką, we Wdzydzach pierszi na òdzwëskónëch pòlsczich zemiach, skansen. W 1907 rokù m.jin I. Gùlgòwsczi ë Friedrich Lorentz założëlë w Kartuzach Verein für kaschubische Volkskunde (Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié). Gùlgòwsczi napisôł m. jin. ksążeczkã Kaszubi (1924).
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbi
Gmina Nowô Wies
! Kategòrëjô:Lãbòrsczi kréz
Łąkòwi piekùt
thumb|Łąkòwi piekùt
Łąkòwi piekùt (Anthus pratensis) – to je ôrt môłégò ptôcha z rodzëznë plëszkòwatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach, a Kaszëbi mògą na niegò gadac kòska.
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Płutkò
Płutkò - płiwało pò wòdze przë łowieniu rëbów. Płuta bëłë zrobioné np. z kòrë chójczi i biwałë 15 cm dłudżi.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 87
Kategòrëjô:Rëbaczenié
Barnim I
thumb|Pòmòrsczé òkòlé kòl 1250 rokù Barnim I (ùr. kòl 1217 rokù) - to béł ksyżëc Zôpadny Pòmòrsczi do 1278 rokù. Jegò matką bëła Mirosława. Òn miôł sztãpel z nôpisã: Sigillum Barnym illustris ducis Slauorum et Cassubie (sztãpel Barnima ... ksyżëca Słowiónów i Kaszëb). Òn dôł pòstawic Marijën Kòscół w Szczecënie.
Lëteratura
Gerard Labùda: Kaszubi i ich dzieje, Gdańsk 1996, s. 90-91 ISBN 83-904950-9-0 (pò pòlskù)
Kategòrëjô:Ksyżëce Zôpadny Pòmòrsczi Kategòrëjô:Szczecëno‎
Aùtonomicznô Repùblika Krim
Aùtonomicznô Repùblika Krim (ùkr. Автономна Республіка Крим, rus. Автономная Республика Крым, krim. Qırım Muhtar Cumhuriyeti) – aùtonomicznô repùblika w skłôdze Ùkrajinë. Wiéchrzëzna – 26 081 km². Òd 2014 ji teritorium je òkùpòwóné przez Rusjã.
Łówcz
Łówcz - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Łãczëce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Łãczëce Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Krëszëniô
Krëszëniô - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Walc na rolã
Walc na rolã – to je nôrzãdzé, chtërno brëkùją czasã gbùrze do zaprôwianiô rolë pò òraniu. Òn np. skrësziwô grużle.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Redëstowò
Redëstowò - to je wies w gminie Łãczëce, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Môłé Chełmë
Môłé Chełmë - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Złocësti szakal
left|170px|thumb|Złocësti szakal Złocësti szakal (Canis aureus) - to je ôrt rabùsznégò suska ze szlachu wilków. W 2017 rokù òn béł dosc krótkò Kaszëb.
Môłé Chełmë
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Złocësti szakal
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Susczi
Bògùsłôw XIV
200px|thumb|right|Bògùsłôw XIV na mònéce. Bògùsłôw XIV (ùr. 31 strëmiannika 1580 r., ùm. 10 strëmiannika 1637 rokù w Szczecënie) – to béł òstatny ksyżã z dinastëji Grifitów. Òn béł ksyżëcem na Darłowie òd 1606 rokù, szczecëńsczim òd 1620 rokù, wòłogòsczim i całi Zôpadné Pòmòrsczi òd 1625 rokù. W slédné lata żëcégò òn bëł cãżkò chòri (miôł szlach mùskù).
W 1648 rokù Zôpadnô Pòmòrskô bëła pòdzelonô midzë Szwedzką i Brandenbùrgiã.
Kategòrëjô:Ksyżëce Zôpadny Pòmòrsczi
Wanda Kiżewskô
Wanda Kiżewskô (pòl. Wanda Kiżewska; ùr. 22 rujana 1919, ùm. 29 maja 2016) – kaszëbskô dzejôrka z Czëczków kòl Brus.
Ùrodzyła sã we familie Aùgustina i Frãcëszczi Drobińsczich, chtërny mielë môłé gòspòdarstwò. W latach 1926-1933 chòdzyła do pòwszechny szkòłë w Czëczkòwach. W 1936 na żôłtówkã ùmarła ji matka, a nôstarszô z dzecë Wanda òsta gòspòdënią. W czasu II swiatowi wòjnë familiô ucékô do Czôrnéża. W 1944 òjc Wandë ùmarł na zawôł serca.
8 gromicznika 1946 wëszła za mąż za Leònarda Kiżewsczégò. Chłop Wandë ùmiérô 16 czerwińca 1950.
Òd 1950 zrzeszónô je z dramaticznym kółkã w Czëczkòwach, a w 1956 òsta jegò czerowniczką. W latach 60. zaczãła starã ò bùdowã dodomù kùlturë w Czëczkòwach, ùroczësté òtemkniãcé chtërnégò stało sã 22 lëpińca 1970. Wanda Kiżewskô òsta czerowniczką dodomù kùlturë. To béł plac, dze wëstawiła wiele kaszëbsczich dokazów na binã. Òkróm òrganizacji téatralnëch przedstôwków, czerowniczka założiła w WDK fòtograficzné kółkò, a téż kółkò kaszëbsczégò wësziwkù. W gòdnikù 1978 przë WSK pòwstało fòlkloristiczné karno „Zabòracë”.
Wanda Kiżewskô je laùreatką Medalu Stolema za 2014 rok za zasłudżi dlô kaszëbsczi kùlturë.
Bibliografiô
Kategòrëjô:Laùreacë Medalu Stolema
Izabella Trojanowskô
Izabella Trojanowskô (ùr. 10 lëpińca 1929 w Gdini, ùm. 21 łżëkwiata 1995 w Gduńskù) – pòlskô gazétniczka i pisarka, zasłużonô dlô kaszëbsczi kùlturë, w latach 1980-1983 przédniczka Òglowégò Zarządu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.
Archeologòwi Skansen ''Zómkòwiszcze w Sopòce''
thumb|Zómkòwiszcze w Sopòce
Izabella Trojanowskô
Biografiô
Ùrodzyła sã 10 lëpińca 1929 w Gdini jakò jedurnô córka Michała Aleksandra i Zofii Wiktorii z Pòdkulińsczich. Ji òjc béł przed wòjną prôcownikã Generalnégò Kòmisariatu Rzeczpòspòliti Pòlsczi w Wòlnym Gardze Gduńskù. W Gdini zaczãła nôùkã w pòwszechny szkòle, chtërną òb czas wòjnë kòntinuowa w Warszawie, dze ji rodzëna szczestlëwie przeżëła òkùpacjã. Pòwszechną szkòłã ùkùńcziła w 1942, a tej brała ùdzél w krëjamnëch kómpletach. W 1944 ùkùńcziła drëgą klasã gimnazjum. Pò warszawsczim pòwstanim Trojanowsczi nalezlë sã w Nowim Sączu, skądka przez wëzwòlóną stolëcã wrócëlë do Gdùnska. Zamieszkalë wnenczas we Wrzészczu na ùlicë Grunwaldzczi. Tuwò Izabella w 1948 zdała maturã w III Państwowim Gimnazjum i Liceùm w Gduńskù-Wrzészczu. W tim samim rokù zaczãła sztudérowanié w Wëższi Szkòle Mòrsczégò Handlu (WSHM) w Sopòce, chtërné przerwa pò złożenim egzaminów I rokù z przëczënë chòroscë. W 1950 zaczãła kòntinuowac sztudérowanié w Wëższi Ekonomiczny Szkòle w Szczecënie. Òd séwnika tegò rokù zaczãła robic jakò môlowô kòrespóndentka „Wieczórnégò Ekspresu” w Szczecënie i Gduńskù. Nie dała radë pòłączëc zôróbkòwi robòtë z nôùką i mùszała jesz raz przerwac sztudérowanié.
Archeologòwi Skansen ''Zómkòwiszcze w Sopòce''
Archeologòwi Skansen Zómkòwiszcze w Sopòce je jinstitucją kùlturë. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë w kraju.
Izabella Trojanowskô
Biografiô
1 maja 1951 òsta etatowim prôcownikã-gazétnikã w redakcje Bôłtëcczégò Dzénnika, przódë w gòspòdarczo-mòrsczim dzélu, a z czasã w môlowim. Òdtąd na dobré zaczãlë sã ji twórczé wanodżi pò Kaszëbach i jinëch regionach Gduńsczégò Pòmòrzô.
Archeologòwi Skansen ''Zómkòwiszcze w Sopòce''
Bùtnowé lënczi
Starna Skansenu
Izabella Trojanowskô
Biografiô
W 1964 òsta pùblicystką w kùlturalnym dzélu „Głosu Wëbrzeżô” (òrganu Wòjewódzczégò Kòmitetu Pòlsczi Zjednóny Robòtniczy Partie w Gduńskù), nôwôżniészi gazétë w Trzëgardze i wòjewództwie. Trojanowskô robiła w ti gazece bez oprzestónkù jaż do 1981 rokù. Pò wëdarzeniach „Zélnika 1980” twòrziła tidzenik „Samorządność”, òglowòkrajowé pismiono gduńsczégò regionu NSZZ Solidarnosc, w chtërnym przédnym redaktorã béł Lech Bądkòwsczi (Trojanowskô bëła jegò zastãpniczką). Z przëczënë wprowadzeniô wòjnowégò stanu wëszlë leno sztërë numrë pismiona. Pòzbawiónô robòtë Trojanowskô przeszła na wczasniészą emeriturã. Nie przerwa równak robòtë twórczi, a tim barżi spòlëznowégò dzejaniô.
Archeologòwi Skansen ''Zómkòwiszcze w Sopòce''
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kùltura Kategòrëjô:Sopòt Kategòrëjô:Kaszëbë
Izabella Trojanowskô
Dzejanié dlô kaszëbsczi kùlturë
Izabella Trojanowskô mô wiôldżé zasłudżi dlô kaszëbsczi kùlturë. Òd lat 50. òdbiwa wanodżi pò Kaszëbach i Kòcewim. Drëszëła sã òsoblëwie z mieszkańcama Wdzydz i Łãczëńsczi Hëtë. W 1956 bëła wespółzałożëcelką Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i bëła na co dzéń zaangażowònô w różné sferë dzejaniégò ti òrganizacje. Wiedno bliskò wespółrobiła z „Pòmeranią” (a w 1963 bëła nawetka redaktorką ji pòprzédnika – „Biuletinu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô”). Kòl „Kaszëb” i „Pòmeranie” wespółrobiła téż z taczima pismionama, jak „Zemia i Mòrzé”, a téż „Pòmòrzé”, na starnach chtërnëch je wiele artiklów Trojanowsczi, tikającëch sã spraw Kaszëbów i Gduńsczi Pòlonie.
Do kùńca przënôléga do karna nôblëższich drëchów L. Bądkòwsczégò. W latach 70. sprôwiała fónkcjã przédnika gduńsczégò partu Zrzeszeniô. Wiôldżim dobëcym tegò partu bëło wëdowniczé dzejanié pòd merkã pieczãcë Swiãtopôłka Wiôldżégò, wbrew politiczi władz. Trojanowskô przënôléga do wąsczégò karna jinicjatorów tegò dzejaniô, a téż wespółtworziła pierszi wëdowniczy fùndusz i przez lata przédnikòwa Wëdowny Kòmisje. Miała blisczé, a czãsto przëjacelsczé kòntaktë z aùtorama i bëła redaktorką mnodżich tomików pòezji, bôjków, prozë, wspòminków. Ji ùdbą bëła seriô teczków kaszëbsczégò i kocewsczégò wësziwkù, chterné dôwałë zwësk na pòkrëcé kòsztów pòwôżniészi deficytowi lëteraturë. Dolmacziła z kaszëbsczégò na pòlsczi bôjczi Alojzégò Nagla i Józefa Ceynowë. Pòdjãła téż próbã nowégò dolmaczenia na jazëk pólsczi Remùsa. To wszëtkò robiła òna mdącë baro aktiwną téż bùten Zrzeszeniô, wespółrobiącë z wòjewódzczima i môlowima jinstitucjama kùlturë, m.jin. z Wòjewódzczim Dodomã Kùlturë i Wòjewódzczim Kònserwatorã Zabëtków, dze promòwała bùdacjã i rozwij Kaszëbsczégò Etnograficznégò Parkù i Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi. W ji redaktorskò-editorsczim doróbkù baro wôżny môl zajimają wëdóné przez Mòrską Wëdowiznã „Wspòminczi z odbùdacje Głównégò Gardu Gduńska” (Gduńsk 1978). W ti sami wëdowiznie wëszła ji żeglarskô òpòwiesc dlô dzecë pt. „Order różë wiatrów” (Gduńsk 1974). Trojanowskô bëła téż aùtorką turisticznëch prowadników pò Pòmorzim. Razã z Różą Òstrowską òbmësliła kòncepcjã kaszëbsczégò Bedekera – ksążczi chtërna do dzysô je wôrtnym zdrzódłã wiédzë ò Kaszëbach nié le dlô turistôw, a i dlô samich Kaszëbów.
Czej wëbuchnął sztrajk robòtników w zélniku 1980 rokù, ju na samim pòczątkò przëszła do redakcji „Pòmeranie" z napisóną deklaracją sczerowóną do stoczniowców z pòpiarcym ti rësznotë i razã z red. Kristiną Pùzdrowską zbiérała pòdpisë pòd tim apelã. Trojanowskô przewòdzyła karnu, jaczé chcało zmianów w KP-Z. Na Zjezdze Delegatów Kaszëbskö-Pömörsczégö Zrzeszeniô w gòdnikù 1980 pòdczorchiwała, że órganizacjô na mùszi sã rozrechòwiwac ze swòją przeszłoscą, stac sã barżi masową, aktiwno parłączëc są w samòrządowé dzejania òbëwatelsczé. Jakò pierszô białka w historie Zrzeszeniô òstała tedë jegò przédniczką.
Wedle Stanisława Janczi jakò przédniczka Kaszëbskò-Pòmòrsczégó Zrzeszeniô w latach 1980-1983 Izabella Trojanowskô pòkôzała bòhaterstwò i pòliticzną mésternotã. Czej gen. Wòjcech Jaruzelsczi ògłosył wòjnowi stón, solidarno biôtkòwała razã z przédnym redaktorã „Pòmeranie" Wòjcechã Czedrowsczim ò òdwòłanie zawieszeniô wëdôwaniô miesãcznika. Ùdało sã to dopiérze na pòczątku 1983 rokù, równak przez cały rok 1982 ùdało sã ji wëbiôtkòwac wëdanié 20 ksążków przez KPZ. Zrzeszenie pòd przewòdnictwã Trojanowsczi nie chcało przestąpić do Patrioticzny Rësznotë Nôrodowégö Òdrodzeniô, chtërna pòpiérała dzejania władzë. Trojanowskô biôtkòwała ò sprawë Zrzeszeniô w Sejmie PRL i w rozmòwach ze Stanisławã Bejgerã, I sekreterą wòjewódzczi partie we Gduńsku. Mimo wiele ataków na òrganizacjã, Zrzeszeniu przëbëło 1500 nôleżników, a lëczba partów z 18 zwiakszëła sã jaż do 31, wiãcy niż donëchczôs bëło téż imprezów, roczëznów i uroczëstoscë. Zrzeszenie w tim czasu wëdało 60 ksążków w nakładze 263 tësący egzemplarzi. Na zjezdze 3 gòdnika 1983 roku, chtëren zamikôł cząd ji przédnictwa, dostała wiôldżi aplaùz.
Wartësłôw IX
Wartësłôw IX (ùr. kòl 1400 rokù, ùm. 1457 rokù w Wòłogòszczë) – to béł ksyżã z dinastëji Grifitów. Òn béł ksyżëcem wòłogòsczim òd 1405 rokù wôżnym dlô ùniwersytetu w Grifii z 1456 rokù.
Izabella Trojanowskô
Dzejanié dlô kaszëbsczi kùlturë
Na pòczątkù lat 90. Trojanowskô corôz barżi nie béła rôd z dzejaniégò niechtërnëch przédników KPZ. Òsoblëwie na sercu leżôł ji part we Gduńskù, z chtërnym bëła zrzeszonô òd lat. Z ji pòdskacënkù na przédnika wëstartowôł i dobéł w wëbòrach Zbiszk Jankòwsczi, a sama Trojanowskô weszła do zarządu. Trojanowskô widza, że dzejanié w Zrzeszenim mùszi bëc òpiarté na drżéniu kaszëbsczim z kaszëbsczim jäzekã jakò fuńdameńtã. Temù tak baro dba, żebë w „Rodny Zemi” bëło corôz wicy kaszëbiznë, chòc sama doch gadac pò kaszëbskù nie rozmia.
Wartësłôw IX
Kategòrëjô:Ksyżëce Zôpadny Pòmòrsczi
Izabella Trojanowskô
Dzedzëctwò
Ùmarła na serce 21 łżëkwiata 1995. Ju w bòlnicowim łóżkù pisała scenarnik do òstatny swòji „Rodny Zemi”. Spòcziwô na smãtôrzu Srebrzysko we Gduńskù.
Jakò redaktórka „Rodny Zemi”, ju w nowich pòliticznëch realiach pò 1989, Trojanowskô zgromadzëła wkół se karno młodich Kaszëbów, jaczim ùdało sã stwòrzëc z czasã gwôsné medialné pòdjimiznë.
Swòje òblubienié kaszëbsczi zemi i zaangażowanié w kaszëbskò-pòmòrską rësznotã ùwiczlëła testamentowim zôpisã, w chtërnym całi swój doróbk (aùto, kaszëbską chëcz na Dzéwczi Górze w gminie Chmielno, ksãgòzbiór ò regionalny tematiczi, dzeła lëdowégò kùńsztu) przekôza na spòlëznowé céle, m.jin. na stipendialny fùndusz dlô młodëch gazétników, òsoblëwie kaszëbsczich.
Nôdgrodë
Jakò jedna z pierszich (ju w 1968 rokù) òsta wëprzédnionô Medalã Stolema za całowny doróbk pùblicysticzny. Bëła pierszą òsobą wëprzédnióną Złotą Znaką Pieczãcë Swiãtopôłka Wiôldżégò. W ji dorobkù je téż m.jin. Kawalersczi Krziż Òrderu Òdrodzeniô Pòlsczi i hònorowé znaczi: „Za zasłudżi dlô gardu Gduńska” (1960), „Za starã ò zabëtczi” (1967), „Zasłużonym Gduńsczi Zemi” (1968), a téż titel „Òpiekùn môlów nôrodny pamiãcë” (1966).
Mùzeum II Swiatowi Wòjnë
thumb|Mùzeum II Swiatowi Wòjnë w 2017 rokù Mùzeum II Swiatowi Wòjnë we Gduńskù je jinstitucją, chtërna je òtemkłi òd strëmiannika 2017 rokù. Sedzba Mùzeum je we Gduńskù. Tu są sta ekspònatów, chtërne pòmògają lepi rozmiec co to je wòjna.
Bùtnowé lënczi
Domôcô starna Mùzeum
Kategòrëjô:Gduńsk Kategòrëjô:Mùzeùm
Prądzónka
Prądzónka (pòl. Prądzonka, miem. Prondzonka) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Stëdzéńce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stëdzéńce
Mùzeum Gardu Gdini
thumb|Mùzeum Gardu Gdini
Mùzeum Gardu Gdini je samorządzëznową jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1983 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë m. jin. Kaszëbów w kraju. Dlô realizacji sztatutowëch célów òni wespółrobią z Samorządzëzną Gminë Gdini. Mùzeùm wëdôwô téż ksążczi. Sedzbą jegò je nowi bùdink. Partã Mùzeum je Chëcz Ôbrama.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Gdiniô Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Mùzeùm
Kaszëbsczé Zrzeszenié
Kaszëbsczé Zrzeszenié (òriginalnô pòzwa Zrzeszenie Kaszubskie) pòwstało 2 gòdnika 1956 rokù. Zebrało sã w nim wiele lëdzy rësznych w kaszëbsczi rësznotë, a sparłãczonëch z rozmajitima pòliticznyma żochama w midzëwòjnowym 20-latim i pò II swiatowi wòjnie. Prezesã Zrzeszeniô òstôł Aleksander Arendt. Za swój cél Zrzeszenié òbrało aktualné do dzys sprawë rozwiju Kaszëb i Pòmòrzô z pòzdrzatkù kùlturalnégò, gòspòdarczégò i pòliticznégò. W wiôldżim stãpniu ùdbóm Zrzeszenia zawdzãcziwają Kaszëbë wôżné inwesticje, òsoblëwò drogòwé (Kaszëbskô Droga) i Fabrikã Stołowy Pòrcelanë w Łubianie. Ò ùwijnoce kaszëbsczi zrzesznicë, nimò czãdu staliniznë, zeswiôdczô téż bôłdny nôprzódka rozwij Zrzeszeniô, pòwstanié i dzejanié jegò partów na wsë i w kaszëbsczich miastach, a nawetka w Szczecënie. Wëdarzenim, jaczé przeszło do historii, bëła manifestacja Kaszëbów 18 i 19 VI 1957 r., towarzącô òdkrëcu òdbùdowónégò pòmnika H. Derdowsczégò we Wielu. Wiôlgą rolą w pòstãpnëch latach òdegrôł zrzeszeniowy cządnik "Kaszëbë" ùpòwszédniający wiédzã ò historii i dzysdniowòscë Kaszëbów i regiònalëznã w nowòczasnym ôrce, òpiartą na intelektualnym rozwiju spòlëznë i kaszëbiznë (1957-1961). Chùtkò równak Zrzeszenié, pòzwóné "bãksã Rujana", òdczëło òdéńdzenié władzów PRL òd deje "òdnowë". Niechtërny dzejôrze bëlë przesladowóny, razã z aresztowanim i zajimniãcym rãkòpisnëch zbiérków. Kùńc 1960 ë pòczątk 1961 rokù to czas òsoblëwi biôtczi z kaszëbsczima dzejarzama z grëpë zrzeszińców. Brzadã ji bëło wërzucenié z Kaszëbsczégò Zrzeszeniô Aleksandra Labùdë, zawieszenié na rok w prawach nôleżnika stowôrë Jana Rómpsczégò i Sztefana Bieszka ë ùpòmnienié dlô Jana Trepczika i Feliksa Marszôłkòwsczégò. Nimò to Zrzeszenié dzejało dali. Dzys je Kaszëbskò-Pòmòrzczé Zrzeszenié.
Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota
Włochôcz
thumb|Włochôcz Włochôcz (Lycopodium annotinum L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë włochôczowatëch (Lycopodiaceae). On rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Édmùnd Lewańczik
Édmùnd Lewańczik (ùr. 4 gòdnika 1943 rokù w Żukòwie - ùm. 4 maja 2018 rokù) - to béł dzejôrz kaszëbsczi kùlturë. Òn mùzykòwôł i spiéwôł, a béł téż gôdôszã.
Kùkùridza
Kategòrëjô:Bòtanika
Òkrãglëk
Òkrãglëk - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Brózda
Brózda - je robionô płëgã przë zaprôwianim zemi, jak je òrané np. pòle. Kaszëbi gôdelë: „Na swiãtégò Józwa przez pòle brózda”, ale 19 strëmiannika wiedno òrac nie jidze, bo mòże jesz bëc sniég.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Wielëstowò
Wielëstowò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Łãczëce. Tu w 2008 rokù mieszkało 150 lëdzy.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Łãczëce Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz Kategòrëjô:Kaszëbë
Karwôtka
Karwôtka – to je przedłëżony dwarégòwi żakét. To béł dzél mùnduru w wòjskù.
Kategòrëjô:Òbleczënk
Stolemnô chòszczka
thumb|Stolemnô chòszczka Stolemnô chòszczka (Equisetum telmateia Ehrh.) – to je roscëna z rodzëznë chòszczkòwatëch (Equisetaceae). Òna mòże bëc wicy jak 1 m długô. Ta chòszczka rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Mòrzebób
thumb|Mòrzebób Mòrzebób abò lësy ògón (Lycopodium clavatum L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë włochôczowatëch. On rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Etnografné Mùzeum miona Marii Znamierowsczi-Prufferowi w Toruniu
thumb|Młin w Mùzeùm Etnografné Mùzeum miona Marii Znamierowsczi-Prufferowi w Toruniu je samorządzëznową jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1959 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim lëdowi kùlturë m. jin. Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Mùzeùm wëdôwô téż np. ksążczi. Sedzbą Mùzeùm je gard Toruń.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Gduńskô Galeriô Fòtografii
thumb|Gduńskô Galeriô Fòtografii - sedzba Gduńskô Galeriô Fòtografii - to je part Nôrodnégò Mùzeum we Gduńskù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë sparłãczony z fòtografią.
Bùtnowé lënczi
Domôcô starna Galerii
Kategòrëjô:Gduńsk
Nôklô
Nôklô - to je kaszëbskô wies w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Parchòwò Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz Kategòrëjô:Kaszëbë
Starbienino
Starbienino - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò. Tu je filiô Kaszëbsczégò Lëdowégò Ùniwersytetu òd 1995 rokù, a w ni w lëpincu 2012 rokù bëła Latnô Szkòła Jãzëka i Kaszëbsczi Kùlturë.
Bùtnowë lënczi
Kategòrëjô:Gmina Chòczewò Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Wòdny hermùs
thumb|Wòdny hermùs Wòdny hermùs (Equisetum fluviatile L.) – to je roscëna z rodzëznë chòszczkòwatëch. Ten hermùs rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Dargòlewò
Dargòlewò (pòl. Dargolewo) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, we wejrowsczim krézu, w gminie Lëniô. Dargòlewò je krótkò Strzépcza.
Mùzeum Wòjnowi Marinarczi w Gdini
thumb|Mùzeum Mùzeum Wòjnowi Marinarczi w Gdini je jinstitucją z 1953 rokù. Mùzeum zbiérô stôré rzecze sparłãczoné z Wòjnową Marinarką RP i tu mòże je òbzérac. Sedzbą Mùzeum je gard Gdiniô. Dłëgszi czas rekruce z Kaszëb nie mògle służëc w wòjnowi òkrãcëznie, szlë za to do kòpalni.
Dargòlewò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Lëniô Kategòrëjô:Kaszëbë
Mùzeum Wòjnowi Marinarczi w Gdini
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gdiniô
Òkrãgłolëstny rosnik
thumb|left|Òkrãgłolëstny rosnik Òkrãgłolëstny rosnik (Drosera rotundifolia L.) - to je roscëna z rodzëznë rosnikòwatëch. Na Kaszëbach w błotach czasã rosce dosc wiele òkrãgłolëstnëch rosników. Lëstë mògą bëc rozmajice przesztôłconé, a ù ti roscënë òwadojôdny są to òrganë do chwôtaniô òwadów.
Bùtnowé lënczi
Flora planowanego rezerwatu„Mechowiska Sulęczyńskie”na Pojezierzu Kaszubskim
Kategòrëjô:Bòtanika
Kardigón
Kardigón – to je wiérzchny ùwiãzłi òbleczënk, chtëren òbkriwô srąb do pasa i rãce, a z przódkù mòże gò rozpiąc.
Kategòrëjô:Òbleczënk
Sëknia
Sëknia – to je wiérzchny jednodzélowi chłopsczi òbleczënk, chtëren òbkrëwô srąb i dzél nogów, ale ù Kaszëbów rãków ni. To je np. dzél òbleczënkù w kaszëbsczëch karnach piesni i tuńca.
Kategòrëjô:Òbleczënk
Przëmùszewò
Przëmùszewò - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. Tu w 1904 r. ùrodza sã Ana Łajming - kaszëbskô i pòlskô pisôrka, a w 2008 rokù mieszkało 77 lëdzy.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Brusë-Pùstczi
Brusë-Pùstczi (pòl. Brusy-Wybudowanie) – to są kaszëbsczé pùstczi w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Ta wies je w òdległoscë 2,6 km òd Brus.
Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Brusë-Pùstczi” òsta wprowadzónô 10 stëcznika 2011.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Antóniewò
Antóniewò (pòl. Antoniewo) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Antóniewò” òsta wprowadzónô 10 stëcznika 2011.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Pùlówer
Pùlówer – to je wiérzchny ùwiãzłi òbleczënk, chtëren òbkriwô srąb do pasa i rãce, a óblëkô sã gò przez głowã. Òn je kąsk jiny jak kardigón.
Kategòrëjô:Òbleczënk
Czôrny bòcón
Czôrny bòcón (Ciconia nigra) – to je wiôldżi ptôch z rodzëznë bòcónowatëch (Ciconiidae). Czôrné bòcónë mają gniôzda i młodé na Kaszëbach, ale òb zëmã jich tu ni ma.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòcónowaté
Ùspiewa
Ùspiewa - pòdług wierzeniô niechtërnëch Kaszëbów to bëło spiéwanié m. jin. psalmów przë zapôlony gromicë żebë kògòs ùsmiercëc. To bëła takô nibë pògrzebòwô liturgiô dlô żëwëgò człowieka. Pisôł ò tim np. Bernard Zëchta: "Pògòdzë sã ze strëchem, bò jesz rozpòcznie ùspiewã na cebie. Co bë le jô na niegò nie rozpòczął ùspiewë, bò jô jem niedowinni."
Smôłdzënë
Smôłdzënë (pòl. Smołdziny) są w òbéńdze Charzëkòwsczi Rówiznë, w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Lëpińce. Òne są òbéńdze szôłtëstwa Lëpińce. Tu mieszkało 29 lëdzy.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Lëpińce
Universidade Tecnológica Federal do Paraná
thumb|Universidade Tecnológica Federal do Paraná Universidade Tecnológica Federal do Paraná (UTFPR) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1909 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brazylskô
Wacłôw Pòmòrsczi
Wacłôw Pòmòrsczi (Wacław Pomorski, ùr. 16 séwnika 1939 rokù) - je kaszëbsczi lëterat. Òn ùsadzył wiele wiérzt. Òd 1980 rokù aktiwny w Solidarnosce. Òn przënôlégô do karna lëdzy wëprzédnionëch przez pòlsczégò prezydenta.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Zôdësznik
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Biologijô
Krótczi czôrny kléd
Krótczi czôrny kléd – to je wiérzchny jednodzélowi białgowsczi òbleczënk, chtëren je czôrny, a òbkriwô zwiksza srąb i dzél nogów.
Kategòrëjô:Òbleczënk