cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lëpa
thumb| Lëpa (Tilia) - to je szlach drzéwiãt z rodzëznë lëpowatëch, chtëren rosce baro wiele lat. Òna rosce w letny conie nordowi półkùgli. To dô kòl 30 ôrtów tëch drzewiãt. To je òzdobnô roscëna, chtërna biwô sadzonô np. w parkach czë przë kòscołach. Z ni je wôrtné drewno, mitczé, dobré do òbrôbianiô, ùżiwóny do wërzinaniô, a téż do robieniô mùzycznëch jinstrumentów. Z kwiatów lëpë je nektar, a dali miód. Niejedny pierwòszny lëdze Nordowi Americzi ùznôwalë drewno lëpë (pòpiół z niegò) za za nôlepszé do łëgòwaniô.
Kategòrëjô:Bòtanika
Szmelk
thumb|Szmelk - òn Szmelk (Copris lunaris) – to je bączk z rodzëznë Scarabaeidae. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach. Jak Bernard Zëchta pisze biwało tak, że "... stari lëdze kładle szmelka w czerzenkã."
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, tom V, s. 273
Kategòrëjô:Òwadë
Łebno
Łebno (Łebnié, pòl. Łebno) – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szemôłd. Tu je kòscół ë szkòła. W ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Łebno je kòl 21 km òd krézowégò gardu Wejrowò ë na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px.
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Łebno” òsta wprowadzónô 30 łżëkwiata 2010. Pòzwa wsë brzëmi tak samò pò pòlskù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd Kategòrëjô:Kaszëbë
Ankara
thumb|right|250px
1691
1691 / MDCXCI – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1691 rokù przëpôdł na czwiôrtk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 10 dni.
Ankara
Ankara je stolëcą Tëreczi.
Kategòrëjô:Tëreckô
1691
Je to 1691 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 691. rok drëdżégò tësąclecô, 91. rok XVII stolatégò, 1. rok 10-égò dzesãcolecô XVII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1689 « 1690 « 1691 » 1692 » 1693
Kategòrëjô:XVII stolaté
Nëczk
Nëczk - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Cynkòwò bielëna
Cynkòwò bielëna - (ZnO) to je chemiczny związk cynkù. Ją brëkùją m. jin. dentisce.
Nëczk
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Nëczk - je mërawim duch wodny niżészigò szlachù, sprôwca niewezpiecznëch wodnëch krãcëszków. Mieszkô i dzejô w mòrzach, mòrzëcach i raszach. Nëczk je służką Òmańca.
Cynkòwò bielëna
Kategòrëjô:Chemijô
Nëczk
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Lëdze gôdalë : - Wej, jak Nëczk wodã miele! - W tim jezorze Nëczk wcygô lëdzy w swòje ledło. - Czë ce Nëczk ni mô òsamòtóné? - Nëczk ce wierã òchli do te mòrzëca. - Niech ce Nëczk wcygnie w tã przepadniã!
Szlachòta
Nëczk stoji w Niepòczołejcach, niedalek jezora Niepòczołejsczégò. thumb|250px|center|Nëczk
Kòrzëbié
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
MBank
mBank - to je bank m.jin. w Pòlsce. Òn je òd 2000 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Banczi
Pôchnący proliszk
Pôchnący proliszk (Viola odorata) - to je roscëna z rodzëznë proliszkòwatëch (Violaceae Batsch). Ten proliszk rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Lista terminów w sądze
Lista terminów w sądze - to je wëkôz sądowëch sprawów spisónëch pò rédze, tak jak òne mają bëc gwësnégò dnia rozsądzëwóné.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Wëszëzna
Cemny bòrzón
thumb|right|Cemny bòrzón Cemny bòrzón (Suillellus luridus) - to je ôrt grzëba z rodzëznë bòrzónowatëch. Kaszëbi gò nie jedzą.
Kategòrëjô:Grzëbë
Zôkòn Pijarów
Pòzwa
Pòzwa pijarzë pòchôdô òd słowa z łacëznë “pius” czili “pòbòżny”, pòjawiający sã w łacëznowi nazwie "Scholae Piae", co oznaczô: „Szkòłë Pòbòżné”.
Pełnô pòzwa brzëmi: Zôkòn Klerików Regùlarnych Ùbòdżich Matczi Bòżi Szkòłów Pòbòżnych:
Hasłã zôkònu je „Pietas et Litterae”,to je „Pòbòżnosc i Nôùka”.
Céch stanowi òtoczony płomienistą glorią ùkòronowóny inicjał Marijny. Pòd inicjałã mònogram MP – OY oznaczający Matkã Bòga. left|thumb
Misja Pijarów
Zgòdno z wëzwaniém założëcela pijarzë starają sã nieść Miłotã Christusa przez kształcenié i wëchòwanié dzecë i młodzëznë, w związkù z tim okróm trzech włascëwich każdemù zôkonowi slëbów (czëstosc, ubóstwo i pòsłuszeństwò) składają czwiôrti – „bezinteresowny trosczi ò naùczanié i wëchòwanié dzecë i młodzëznë”. Realizëją to przez: prowadzenié szkòłów wszëtczich stopniów, swietliców opiekuńczych, duszpastersczé dzejanié w parafiach (W Pòlsce i za grańcą), fòrmacjã szkólnych, starszich i wespółrobòtników, wëdawniczé dzejanié, kùlturalné, spòrtowé, rekòlekcyjné i jiné słëżącé dzecóm i młodzëznie.
Kùria Generalnô w Rzimie (Curia Generalizia degli Scolopi)
Generôl Zakònu Hiszpan ó. Pedro Agùado SP, Asystencë Generalny: ó. Francisco Anaya z Prowincjë Meksykańsczi; dlô Azjë – ò. József Urbán z Prowincjë Wãgiersczi; dlô Eùropë – ó. Migùel Girladez z Prowincjë Emaùs; dlô Africzi – ò. Pierre Diatta z Prowincjë Zôpòdny Africzi.
Kùria Pòlsczi Prowincjë w Krakòwie
Prowincjał ò. Józef Matras, asystencë prowincja lny: ò. Andrzej Tupek, Asystent ds. duszpasterstwa i edukacë niefòrmalny, o. Sławòmir Dziadkiewicz SP, Asystent ds. edukacjë fòrmalny i laikatu, ò. Mark Kùdach SP, Asystent ds. fòrmacjë żëcô wspólnotowégò, ò. Tomasz Abramòwicz SP, Asystent ds. pòwòłaniowi kùlturë i procesów pastoralnych.
Òstrzódczi w Pòlsce
Òstrzódkama pijarsczima w Pòlsce są: Kraków (m.jin. parafia na òsedlu Wieczista i Rakòwiuce), Łapsze Niżné, Jeleniô Góra, Hebdów, Serosławice, Rzészów, Katowice, Łowicz, Warszawa, Pòznań, Élbląg, Bòlszewò, Bòlesławc.
Szkòłë w Pòlsce
Pijarzë pòsôdają w Pòlsce szkòłë w: Krakòwie, Warszawie, Łowiczu, Élblągù, Pòzaniu, òd 2010 w Katowicach, òd 2013 w Bòlesławcu
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Gromadnik
thumb|Gromadniczi Gromadnik (Armillaria mellea) - to je ôrt grzëba z rodzëznë Physalacriaceae, chtëren rosce na spòri òbéńdze Eùropë. Kaszëbi jedzą m. jin. gromadniczi, ale nôprzód je dobrze 8 mënut je gòtowac we wòdze.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Grzëbë
Diwan
Diwan (Diwane) - to béł wódca prësczégò plemienia òbczas II prësczégò pòwstaniô w latach 1260 - 1274 procëm Krzëżókóm. Diwan zdżinął òd Krzëżôka w 1273 rokù.
Blészcz
Blészcz (cataracta) - je chòroscą òczów ù lëdzy. Òn mòże bëc na stôré lata. Ta chòrosc je m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Medicyna
Rota (przësëga)
Rota (pòl. Rota - tekst przysięgi) - je fòrmą przësëdżi, np. w pòlsczim wòjskù:
Szchanie
thumb|right|150px|Szchanie w [[Dëńskô|Dëńsce]] Szchanie - bëłë zrobioné z drewna. Z jich pòmòcą mógł nosëc np. dwa wãbórczi wòdë.
Rota (przësëga)
''Ja żołnierz Wojska Polskiego przysięgam
Szchanie
Kategòrëjô:Nôrzãdła
Rota (przësëga)
''służyć wiernie Rzeczypospolitej Polskiej,
''Stać na straży Konstytucji,
''strzec honoru żołnierza polskiego,
''sztandaru wojskowego bronić.
''Za sprawę mojej Ojczyzny,
Tak mi dopomóż Bóg.
Òna w wòjskù bëła òbrzészkiem też dlô Kaszëbów.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòlskô
Pòdgórë
Pòdgórë - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Gãsy pãpk
thumb|Gãsé pãpczi Gãsy pãpk (Suillus luteus (L.) S.F.Gray) - to je grzib z rodzëznë krowiélcowatëch (Suillaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach. Kaszëbi jedzą gãsé pãpczi.
Kategòrëjô:Grzëbë
Klëfta
Klëfta to je szczépioné drewno 0,5–2,6 m dłùżawë. Na Kaszëbach mógł nima pôlëc w piecu.
Kategòrëjô:Lesyństwò
Saarbrücken
thumb|Saarbrücken Saarbrücken (fr. Sarrebruck;, luks. Saarbrécken) - to je nôwikszi gard Miemiecczi Federacëjny Repùbliczi, je nad rzéką Saarą.
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Ùzémczi artiklów
Knéga Zôczątków
Knéga Zôczątków (z hebrajsczégò בְּרֵאשִׁית‎, Bərēšīṯ) - to je dzél Piãcoksãgù napisóny pierwòszno pò hebrejskù. Òna je w Stôrim Testameńce. Ji przełożënk z hebrajsczégò je dokôzã òjca profesora Adama Sykòrë, a pòmôgôł mù w robòce profesor Jerzi Tréder. mały|prawo| mały|prawo|Braca pòznôwają Józefa - swòjégò brata
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bibliô *
Katgut
Katgut - to je flakòwô nitka, chtërnã brëkùją chirurdzë. Na Kaszëbach mògą téż gò ùżëwac. Katgut mòże bëc z flaków kòzë.
Kategòrëjô:Medicyna Kategòrëjô:Kòzë
Pùsznica
thumb|Pùsznica Pùsznica (Carex limosa L.) – wielelatny roscëna z rodzëznë charztowatëch. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Zymkòwi mùchôrz
thumb|Zymkòwi mùchôrz Zymkòwi mùchôrz (Amanita verna) - to je ôrt grzëba z rodzëznë mùchôrzowatëch (Amanitaceae). To je pòtrus. Òn wëzdrzi kąsk jak òwczi pólnica i trzeba òpasowac żebë sã nie zmilëc.
Kategòrëjô:Grzëbë
Wiôldżé Roczitczi
Wiôldżé Roczitczi (pòl. Rokity) - to je kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka. Tu w szkòle dzece ë młodzëzna ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px Tu je kòscół.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Dalmackô
right|thumb|200px|Historiczny herb Dalmacczi Dalmackô (Chòrwacczi:Dalmacija) - to je krôjna kòl Adriatikù w Eùropie. Ji wiôldżi dzél je w Chòrwacczi. Ta nadmòrskô krôjna wiele zawdzãcziwô turistice.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Eùropa
Kristión z Òlëwë
thumb|Biskùp Kristión z Òlëwë w herbie [[Grëdządza]] Kristión z Òlëwë - to béł ùm. 1245 rokù biskùp ù Prësów òd 1212 rokù. Òn béł ùrodzony kòl 1180 rokù w Pòmòrsce. Òd 1209 rokù òn béł w klôsztorze w Òlëwie. W latach 1233 - 1239 òn béł pòjmańczikiem prësczich pògónów.
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Torf
Torf – to je nômłodszi kòpalny wãdżel. W nim je mni jak 60% wãgla. Òn béł dłudżi lata na Kaszëbach kòpóné. Ò nim sã wiadła w lëdzczich kôr­biónkach. Òn béł kòpóny jesz w pierszi pòłowie XX stalata i nie bëło to wcale dôwno jak pò nim òstôwałë torfkùle. Torf sã barżi żôlił jak pôlił ë to béł dosc dobri òpôł. Mielë gò np. gbùrze.
Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Sybiriô
thumb|255px|Sybiriô - wedle geògrafie thumb|150px|Tundra na Sybirie Sybiriô (rus. Сибирь) - to je geògrafnô krôjna w nordowi Azje, w Rusczi. Gardã je tu m.jin. Tomsk. Kaszëbi mùszowò biwele w sybirsczich stronach. Lëdztwò tam je rozmajité.
Kategòrëjô:Ruskô
Chlebòwò
Chlebòwò - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Pùstowò
Pùstowò (pòl. Pustowo, miem. Püstow) - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Chlebòwò
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Pùstowò
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Charzt
250px|thumb|Charzt (Carex limosa L.) Charzt (Carex L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë charztowatëch. Òne roscą m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Liban
mały mały|Liban mały Liban - je państwã w Azëji.
Galileja
200 px|thumb|Kôrta Galileje kòl 50 rokù. Galileja (hebr. הגליל‎ HaGalil) - to je krôjna w nordowim Jizraelu. 200 px|thumb|Kòscół.
Lëteratura
Kategòrëjô:Jizrael
Wieselnô fòtografiô
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Fòtografijô
Diôbli pãpk
thumb|Diôbli pãpk Diôbli pãpk (Boletus satanas Lenz.) - to je grzib z rodzëznë bòrzónowatëch (Boletaceae). Ten pòtrus mòże czedës rosł na Kaszëbach w lasach kòl Cechòléw.
Kategòrëjô:Grzëbë
Sólnô astra
250px|thumb|Sólnô astra Sólnô astra (Aster tripolium L.) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch. Nalezc ją mòże w nadmòrzczi conie Bôłtu, dze piôsczi są przeszłé solą.
Kategòrëjô:Bòtanika
Alternatiwa dlô Miemiecczi
Alternatiwa dlô Miemiecczi (mie. Alternative für Deutschland) - to je miemieckô partjô, chtërna nie chce dëtków Eùro. Ji nôleżnicë są kònzerwatistama.
Kategòrëjô:Miemieckô
1601
1601 / MDCI – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1601 rokù przëpôdł na czwiôrtk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 10 dni.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1599 « 1600 « 1601 » 1602 » 1603
Kategòrëjô:XVII stolaté
Sarna
200px|thumb| Sarna (Capreolus) – to je szlach lądowëch susków z rodzëznë jeléniowatëch (Cervidae). Òna żëje m. jin. na Kaszëbach.
Rozmajitoscë
Czasem Kaszëbi gôdelë dzecóm: "Znajesz të sarnią nogã?"
Lëteratura
Kategòrëjô:Susczi
Przesôk
thumb|Przesôk Przesôk (Andromeda polifolia L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë wrzosowatëch. Òn rosce na Kaszëbach i je trëjący.
Kategòrëjô:Bòtanika
Krowa
Krowa (archajicznô fòrma: karwa) – samnica bëdła domòwégò, chtërna je głównym zdrzódłã mléka, jak téż wòlégò miãsa. Krowë przënôlégają do roscënożérców, żwôczów.
Nôrodné kaszëbsczé pòzwë krowë to m.jin. knaga, mùczka, mùża, krusza.
Kùlt
W Indiach krowë są ùwôżóné za swiãté. Krowa je téż swiãtim zwierzãcã egipsczi bòginie Izydë.
Kategòrëjô:Susczi
Òbłãżé
Òbłãżé - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Nadine Labaki
thumb|Nadine Labaki Nadine Labaki, (ùr. 18 gromicznika 1974 rokù) je teatrownicą w Libanie.
Kategòrëjô:Film Kategòrëjô:Liban
Pòmezaniô
thumb|Pòmezaniô ë jiné krôjnë Prësów XIII stalata Pòmezaniô (Pomezania) - to bëła krôjna prësczégò plemienia na pòrénk òd dólni Wisłë. Dzysô wôżnym gardã tam je Malbórg.
Kategòrëjô:Prësowie
Swierzno
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Wirus
thumb|Wirus Ebola Wirus (virus) - je z biôłtka i kwasu nuklajinowégò (RNA abò DNA), ale òn ni mô kòmórkòwi sztrukturë. Òn je jak żëwi kòmórkòwi òrganizm, ale téż jak nieżëwô materiô, to je cëzożiwca w kòmórce. Òd wirusów mòże ù lëdzy bëc np.: kòwid-19, wirusowé zapôlenié wątrobë, wietrzné gòscëje.
Kategòrëjô:Mikrobiologiô
Skórcowô jagódka
thumb|Skórcowô jagódka Skórcowô jagódka (Rubus saxatilis) - to je môłi czierz z rodzëznë różowatëch. Òna rosła w rezerwace Wiłóz Reduni. Te jagòdë mòże jesc.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Knôp
thumb|Knôp bawi sã żabą Knôp - je to młodi człowiek chłopsczégò ortu. Z tim jak knôp stôwô sã chłopã - je rozmajice w rozmajitëch krajach. W mòwie codniowi słowo "knôp" je czãsto ùziwòné dlô młodégò nieżeniałégò chłopa. Historiczné znaczenié - młodi robòtnik co robi zwyczajné, prosté robòtë np. knôp w ùczbie.
Kategòrëjô:Antropòlogijô
Prôwdzëwô daktila
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Krąconô trichina
Krąconô trichina (Trichinella spiralis)  - to je ôrt nitkówca (Nematoda) z rodzëznë Trichinellidae. Z tima trichinama mòże bëc skweres m. jin. na Kaszëbach i temù np. swinié miãso je badóné. To je cëzożiwca np. dlô człowieka.
Lëteratura
Kategòrëjô:Weterinarnô medicyna‎
Eùropejskô sarna
200px|thumb|Eùropejskô sarna - òn i òna Eùropejskô sarna (Capreolus capreolus) – to je ôrt lądowëch susków z rodzëznë jeléniowatëch (Cervidae). Òna żëje m. jin. na Kaszëbach.
Rozmajitoscë
Czasem Kaszëbi gôdelë dzecóm: "Znajesz të sarnią nogã?"
Lëteratura
Kategòrëjô:Susczi
Wòlëń
thumb|100px|right|Wòlëńsczi herb Wòlëń (abò téż: Wòlëniô; we zdrojach: Yuloin 967, civitate Livilni 1012-18, Yulin 1124, civitate Wulinensi 1140, Willin 1140, Wolyn 1188, Wolin 1195, Volin 1216, Jumneta, Wineta, Jomsborg; pòl. Wolin, miem. Wollin) - garc, a téż kùrort w kamieńsczim krézu w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie na òstrowie ò jistnym mionie nad Bôłtã.
Lëdztwò gardu: 4.879 (2009)
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Sandomierz
thumb|100px|right|Herb Sandomierza Sandomierz - to je gard swiãtokrzësczégò wòjewództwa w Pòlsczi Repùblice.
Kategòrëjô:Swiãtokrzësczé wòjewództwò Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Jablón
Jablón - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Jablón - to demòn sadów, sprôwca kradzë brzadów i jarzëtwë. Mieszkô w ògardach i sadach, dzejô w lëdzach. Je dëchã niżeszi randżi, słëgą Pòkùsë. Matczi strôszają nim swòje dzôtczi. Jablón jesz dzôsô dzejô, le ju nié tak mòckò jak pierwi. Jegò dzejanié i miono dżinie westrzód lëdzy, żëje le jesz w gôdkach i pòwiôstkach.
Trzcëno
Trzcëno - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Jablón
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Lëdze gôdalë : - Òb noc Jablón gòspòdarził w naszim sadze. - Jablóni skredlë szys wszëtek nasz brzôd. - Jablóni pòczwordelë zôgónczi i wëkredle nama kapùstã. - W tëch kùrpach sedzy Jablón. - Jablón mô gò czësto òsamòtóné. - Nie chòdzëta tam, bò Jablón sedzy na jabłónce i na waj dulczi! - Pòżdôjta le, Jablón waj' weznie! - Charłãzy jak Jablón. - Jablón gò ju mô na swòjim rzetuskù.
Trzcëno
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Jablón
Szlachòta
Jablón stoji w Òsekù, przë przëstónkù, w westrzódnim dzélu wsë. thumb|250px|center|Jablón
Kromlechë
KROMLECHË thumb|Stonehenge Kromlech (z kelticczigòcrom - wёdżiãti, lech – kam) – krąg zbùdowóny z ùstawionёch pionowo kamów, czãstowkół grobu abò placu kultu. Stôwiónébёłё w neolicie i téż w epoce bronksu terenach Bretanii, Anglii i Irlandii. Pierszé kromlechё pòkôzałё sã w drёdżié połowie IV tёsąclata p.n.e.Béłto bòdôj plac kùltu i zéńdzeniówplemieniowёch. Do nôbarżiznónёchnôleżiStonehenge.
Kromlechë na swiece
Kromlechё bёłё téż w jinёch òbéńdach Europё, w Africe, Azji (nôbarżi Indie i Japoniô), w Americe, Australii i na niechtërnëch òsёchach Spokójnégò Òceana.W Pòlsce można je spòtkac na Pòmòrzkù w molu Òdrё w dólnym biegu rzéczi Wdё. Kromlech biwô uwôżóny za prototyp stołpnicё. Przёpùszczô sã, ёż béł „ùżiwóny” jako òbserwatorёjô Sùńca, świã tnica Sùńca, do widzeniégò w przódk zôcemków i położeniégò całów niebiesczich. Kromlechё na Britańsczich Òsёchach i w Irlandii. Kromlechё czãsto bёłё bùdowóné wzdłuż liniji wschòdzącégò abò zachòdzącégò sùńca abò ksãżёca ò wёznaczonёch cządach roku. Stądka wёchôdô swiąda ёż sezonowòsc bёła dlô nonejszich lёdzy wôżnô. W westrzédnym neolicie (3700 p.n.e. – 2500 p.n.e.) kamiané krãdżi zaczãłёsã pòjawiac w nordowi chmôlach Britańsczich òsёchach, rёchli przё sztrądach mòrzczich. W Langdale w Lake District je nowicy z wczasnёch tego tipù obiektów. W pózniészim neolice kamiané krãdżi bёłё bùdowóné ju z wikszą precyzёją i môchã. Zaczãłё sã téż pòkôzёwac na westrzódkù lądu. Jich strzédnice dochôdałё do 400m tak jak w przёpôdkù Avebury. Wiãkszosc jednak miała strzédnice kòle 25 m. Za to jich forma miała corôz to barżizawitéùkładё z dwùmaabò trzema rzãdamakamów – te są czãstonazёwónédowestrzódkòwimakromlechama. Òstatecznô faza bùdowё kromlechów przёpôdô westrzódkòwą epòkã bronksu (2220 p.n.e. – 1500 p.n.e.) cziédё to zaczãłё sã pòjawiac môłé kamiané krãdżi bùdowóné przez niewiôldżié karna lёdzy (jak rodzёzna). Wiele doskonałёch przёkładów krãgów można nalezc w Nôrodnym Parkù Dartmoor Devonczё Gery Wethers. Pò 1500 p.n.e.òprzestóno bùdowac kromlechё. Òrãdzã tego bёłё ruchё przecygòwé i pòkôzanié sã nowёch wiarów jinaczi mёslącёch ò żёcym i smiercё. Czãsto łączono jistnienié krãgów z rёsznotą druidów leno to nie je ùdowodnioné. Kamiany krąg Lissey viggeen znóny jakò Sédmesostrów (ang. SevenSisters),CountyKerry, Irlandiô thumb|Węsiory
Kromlechё w Pòlsce
thumb|Grzёbnicô W Pòlsce spòtikô sã krãdżi z czasu rzimsczégò ò perzinkã jinёch konstrukcёjach. Przёkładё taczich krãgów są midze jinyma w Grzёbnicё k. Kòszalina i téż w Lesnie, Wãsorach i Òdrach. Jednak nielusosc pòłożeniô kamów może òznôczac ёż nie bёłё ùżёwóné jako instrumeńtё astronomòwé. Ùłożenié òksё pówłączёło sã rёchli z symboliką a nié z przёdatnoscą. Nôwikszé są w òbéńdach wsё Òdrё (gmina Czersk, òkòlé Chojnice). Zlokalizowóné są nad rzéką Wdą i òbjãté òchróną w rezerwace archeologòwo-przёrodnym „Krãdżi kamiané”. Dosc pòwszechnym je pòzdrzatk ò jich skandinawsczim pòchòdzeniém. Te znóné z Pòmòrzka pòwstałё w cygù I w. n.e.pòrozszerzeniém germańsczégò plemienia Gòtów. Gotowie bёlё na terenach Kaszёb do początku III wieku. Tej òstawilё smãtôrzёska z kamòwima krãgama i rёszёlё pòd prowôdzёzną jednégo z panôrzów Filimera, sёna Gadariga do legendowi krôjnё Oium (wg Jordanesa,gòcczégòdzejopisôrza z VI w.). Na początku krãdżi bёłё môlã zéńdzeniów apartnёch rodów „òbrôbiającёch” smãtôrzёskò. Tam téż mògłё zapôdac wôżné sprawё dlô całégò karna. Pózni ( przełómanié II i III w.) zaczãto w òbremienim krãgów téż chòwac ùmarłich. thumb|Òdrё Tekst i òdjimczizrёchtowóné na spòdlimjinternetowistronё: http://pl.wikipedia.org/wiki/kromlech = Literatura =
Jałówc
thumb|Roscëna ze szlachu jałowców - Juniperus occidentalis var. australis w [[Sierra Nevada (U.S.)|Sierra Nevada, Rock Creek Canyon, California.]] Jałówc (Juniperus L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë cyprisowatëch (Cupressaceae). Na Kaszëbach rosce colemało zwëczajny jałówc. Do òzdobë mòże tu bëc sadzony Juniperus sabina.
Kategòrëjô:Bòtanika
1602
1602 / MDCII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na wtórk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1602 rokù przëpôdł na piątk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 10 dni.
Je to 1602 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 602. rok drëdżégò tësąclecô, 2. rok XVII stolatégò, 2. rok 1-égò dzesãcolecô XVII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1600 « 1601 « 1602 » 1603 » 1604
Kategòrëjô:XVII stolaté
Cechòlewë
thumb|Cechòlewë Cechòlewë - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Kònôrzënë.
Òbaczë téż
Chònice
Kategòrëjô:Gmina Kònôrzënë Kategòrëjô:Kaszëbë
Mùrowi wątornik
Mùrowi wątornik (Oniscus asellus) - to je mùszlôk z rodzëznë Oniscidae. Òn żëje m.jin. na Kaszëbach. Mùrowé wątorniczi mògą zjadac wieszczórczi.
Lëteratura
Kategòrëjô:Mùszlôczi
Szundla
Szundla - to je délëk z chtërnégò bëłë robioné daczi na bùdowniach. Na Kaszëbach daków z szundlów terô je ju mało. ale mòże jesz gôdają: "mróz jaż szundle pãkają" (sarcësti).
Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Slédz
Òbrôzk:Clhar u0.png
Slédz to je rëba z rodzënë slédzowatëch, wëstãpiwô na nordze Atlantikù ë przëległich mòrzach.
Jinszé zortë rëbów co mają miono sledza:
Kategòrëjô:Rëbë
Szëmich
Szëmich - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Szëmich - je to strogòtlëwi duch lasów, ògradzan ùbëtnëch cyszawów i zdôlnëch szëmów. Szëmich dzejô le dëcht w lasach. Spiéwie lasowim zwierzëcóm.
Lëdze gôdalë : - Zagrôł Szëmich spiéwã lasów. - Szëmich dôł jim ùtulenié głãbòk w lese. - Biej do lasa, a bãdze cë ùbëtno w òbarnim Szëmicha!
Szlachòta
Szëmich stoji w Pòbłocim, przë spòdleczni szkòle. thumb|250px|center|Szëmich
Szescrégòwi niesmiertelnik
thumb|Szescrégòwi niesmiertelnik Szescrégòwi niesmiertelnik (Sedum sexangulare L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë grëbòszowatëch (Crassulaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Emilija Kokić
thumb|Emilija Kokić Emilija Kokić (ùr. 10 maja 1968) – chòrwackô spiéwôrka. Bëła wòkalistką karna Riva, jaczé w 1989 (z piosenką „Rock Me”) wëgrało dlô Jugòsławii Kònkùrs Piosenczi Eùrowizje.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Mùzycë
Kem
thumb|Kémë
Kémë
thumb|Budowò geologicznò Kémù Za formë wòdny i lodofôłtowi akumulacji bierzemë wëtopiszcza i kémë. thumb|kem
Geòlogiô
Na pierszé to czãsto pòtikóné wgłãbienia terenu nôprzód wërzezbioné przez lodofôłt abò jego wòdë, a tej nafùlowóné przez lód, jaczi z wiksza béł pòkrëti mòrenowim materiałã, w kùńcu òne ùjôwniają sã pò wëtopienim negò lodu – pò wiele latach w klimace wiele ceplészim. W wielnëch wëtopiszczach wëstãpiwają tzw. Jezórne òczka, zamanówszë bezòdpłiwòwima wëtopiszczama na wiéchrzëznie zajimają kòl 50% terenu.
Wëzdrzatk kémów budowò
Kémë - w swòjim òglowim wëzdrzatkù baro szlachują za łësënowim mòrenama. Jich bënowô bùdacja i geneza je równak często jinô. Damë i kémòwé grzepczi są zbùdowóné z szëchtowónëch piôsów, czisów i mułków, bò powstałe w òtemkłëch i szeroczich rozpãklënach nikwiejącégò lodofôłtu ze zbiérającégò sã przez wiele lat materiału.
Fòrma lodofôłtowa
Fòrmama rzécznolodofôłtowi erozji są apartno wielné na Kaszëbach pòlofôłtowé jezórné rënë ò rozwicym nôczãszczi norda – pôłnié, bò taczi z wiksza béł czerënk spłënieniô wòdów. Ne podługowate, rechùjącé tej sej dzesątczi kilometrów zôpadlënë, òstałë wëszlamòwóné pòd lodofôłtã przez płënącé pòd nim wòdë (pòd wiôldżim hidrostaticznym cësnienim), szerokòsc renów dochôdô do pórãsta metrów a długòsc òd czile do czile do cziledzesąt kilometrów; dno je nierówne. Pò ùstãpienim lodofôłtu òne nie bëłë do widzeniô, bò bëłë fùl zastarzałego lodu, pòkrëtnégò mòrenowim materiałã; pòkôzałë sã dopiérze pò òceplenim sã klimatu, przez wëtopienié sã negò zastarzałego sã negò zastarzałégò lodu. Niechtërne rënë mogą mieć jinszą genezã. Wedle Bògùsława Rosë rena Żarnowszczégò Jezora je ferdã, snôdką hôwingą powstałą przez to, że w przeszłoce mòrze lodowcowi i niecczi bëło zalòné, na zapôdający sã – przez pionowe rësznotë- òbéndze lodofôłtowi akumulacji.
Deltowô rówzna Wisłë
Deltowô rówizna Wisłë, chtërna nosy miono Wiselny Zëławë, zaczãła sã ùrabiac dość późno, bò kòl 5500 lat temu, równoczasowo z Wiselnym Ùstëpã. W nym czasu równio wòdë w Bôłce, co sã podniosła òd zôczątkù holocenu kòle 105 m, ùsztabilizowała sã përznã niżi jak dzysdzéń. Zmùszëło to szlamùjącą z nôdrobniészich piôsków i rzëcznech mùłów, jaczé tworzą dzysô szëchtã arastnëch madów. Przez nierówną akùmùlacjã i przesuwanie sã ùscowëch remionów rzéczi, jak téż przez ùsztôłcenié plejstoceńsczi grùntowinë teren nie je idealno plaskati. Niejedne òbéńdë leżą niżi równi mórza i òne ùrôbiają zôpadlënã, jinszé jakno np. niewiôldże plachce dnowi mòrenë sygają 10m w.r.m. Nôwicy je terenów òd 0 do 5 m w.r.m. wësok. W norodowim dzélu Gdùńszczégò Pòmòrzô wëstãpiwają pradolëznë. Są tp szeroczé dolëznë, ògołowò ò równoleżnikòwim rozwicym (pôłniowe rozwicé mô le Kaszębskô Pradolëzna), sparłãczoné z dłëgszim pòstojenim lodofôłtu i wërzezbioné przez rzeczne i topnicowé wodë, jaczé w nich płëną. Niechtërny geòmòrfòlogòwie dopisëją naszim pradolëznòm jinszą genezã; bierzą je fòrmë przed òstatnym zlodzenim. Na Kaszëbach wëstãpiwają rozmajité sztôłtë wiéchrzëznë zemi. Pòdzelëc je może na fòrmë ùsztôłconé przez przewôgã akumulacji ( to je zbieranie sã òksëpòwëch materiałów) i téż fòrmë ùsztôłconé przez erozjã (rówkòwanié, rozmiwanié, niszczenie wiéchrzëznë zemi przez płënącé wòdë, lodofôłtë, wiater, chemiczne dzejanié) i denudacjã (zjinaczenié niszczeniô wszelejaczich wiżawów wiéchrzëznë zemi przez rozmajité dzejniczi : wietrzenie, scéranié, erozjã i rëszanié sã òksëpòwëch masów pò ùchëłoscach).
Bibliografiô
Kategòrëjô:Geògrafijô
Turowò
Turowò - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Lasowi òzdobnik
left|thumb|250px| Lasowi òzdobnik Lasowi òzdobnik (Calamagrostis arundinacea) - to je ôrt roscënë z rodzëznë Poaceae. Ta trôwa rosce ni leno w Eùropie.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Dortmund
thumb|Dortmund Dortmund - to je nôwikszi gard Miemiecczi Federacëjny Repùbliczi.
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Ùzémczi artiklów
Szkùdło
Szkùdło - to je délëk robiony jakbë w klin, z chtërnégò są daczi. Na Kaszëbach daków z szkùdłów je mało, ale mòże gdzes jesz gôdają: "Szkùdła na naszim kòscele pòrôstają mechem" (Sychta, 1972). Szkùdło to nie je szundla.
Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Môrcën Kòszôłka
Môrcën Kòszôłka - pòlsczi filmòwi òperator i reżiser dokùmentalnëch filmów a téż scenarzista.
Żëcé
Òd czile lat Môrcën Kòszôłka prowadzy ùczbë na czerënkù realizacjô filmòwégò òbrazu katowicczi szkòłë filmòwi, prowadzył téż warkòwnie z reżiserii dokùmentalnégò filmù w łódzczi szkòle filmòwi, a téż warkòwnie masterclass w Berlënie, Jihlavie, Krakòwie, Kijowi, Pradze (FAMU).
Nôdgrodë
FABÙLARNY FILM
2010 - REWERS Złotô Kaczka (przëznôwónô przez pismò "Film") dla nôlepszégò ùsôdcë òdjimków w sezonie 2009/2010
2010 - REWERS Września (Òglowòpòlsczi Festiwal Filmowégò Kùńsztu "Prowincjonalia") Nôdgroda za òdjimczi
2010 - REWERS Òrzeł, Pòlskô Nôdgroda Filmòwô (nominacjô) w kategòrii: nôlepszé òdjimczi
2009 - REWERS Łódz (do 1999 Toruń) (MF Kùńsztu Ùsôdców Filmòwëch Òdjimków "Camerimage") "Brązowa żaba" za òdjimczi fùlnô pòzwa festiwalu: Midzënôrodny Festiwal Kùńsztu Ùsôdców Filmòwich Òdjimków "Plus Camerimage" 2009 - REWERS Gdiniô (do 1986 Gduńsk) (Festiwal Pòlsczich Fabularnëch Filmów) Nôdgroda za òdjimczi
2005 - PRĘGI Orzeł, Pòlskô Nôdroda Filmòwô (nominacjô) w kategòrii: nôlepszé òdjimczi; za rok 2004
2004 - PRĘGI Gdiniô (do 1986 Gduńsk) (Festiwal Pòlsczich Fabùlarnëch Filmów) Nôdgroda za òdjimczi
DOKÙMENTALNY FILM
2011 - DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI Trento (MFF) nôdgroda głównô "Srebrna Gencjana" za "nôlepszi wkłôd artisticzno-techniczny"
2011 - DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI Tampere (Midzënôrodny Festiwal Krótkòmetrażowëch Filmów) Honorowi Diplom
2011 - DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI Gduńsk (Gduńsk DocFilm Festival) Wëapartnienié
2011 - DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI Chicago (MFF) Strzébrzny Hugò w kategòrii: nôlepszi dokùmentalny film
2010 - DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI Kraków (Krakòwsczi FF) Nôdgroda Pùblëcznoscë
2010 - UCIEKNIJMY OD NIEJ Kraków (Krakòwsczi FF - Kònkùrs Fùlnometrażowëch Dokùmentów) Nôdgroda Jury Studentów Miasta Krakòwa za "Zmory odbite w Strukturze kryształu"
2010 - DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI Kraków (Krakòwsczi FF – Krajowi Kònkùrs) Nôdgroda Przédnika Stowôrë Filmòwców Pòlsczich
2010 - DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI Kraków (Krakòwsczi FF - Krajowi Kònkùrs) Nôdgroda Jury Studentów Miasta Krakòwa jury scwierdzyło, że "dzãka nemù dokùmentowi reżiser skùńcził ùcekac, a zaczął wchôdac na szczit".
2010 - DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI Kraków (Krakòwsczi Festiwal Górsczi) Nôdgroda Pùblëcznoscë
2009 - DO BÓLU w DEKALOG... PO DEKALOGU Karlovy Vary (MFF) Specjalné Wëapartnienié Jury
2008 - ISTNIENIE Teheran (Cinema Verite Festival) Grand Prix w midzënôrodnym kònkùrsu fùlmetrażowëch dokùmentalnëch filmów
2008 - ISTNIENIE Nyon (MFFD "Visions du Reel") Nôdgroda Pùblëcznoscë
2008 - ISTNIENIE Nyon (MFFD "Visions du Reel") Nôdgroda Jury Ekùmenicznégò
2008 - DO BÓLU w DEKALOG... PO DEKALOGU Łódź (Festiwal Mediów "Człowiek w zagrożeniu") Grand Prix "Biała Kobra"
2008 - DO BÓLU w DEKALOG... PO DEKALOGU Lipsk (Midzënôrodny Festiwal Filmów Dokùmentalnëch i Animòwónëch) Nôdgroda Głównô "Złoty Gołąb" w kònkùrsu krótkòmetrażowëch filmów dokùmentalnëch
Wiôldżi niesmiertelnik
thumb|Wiôldżi niesmiertelnik Wiôldżi niesmiertelnik (Sedum maximum) – to je ôrt roscënë z rodzëznë grëbòszowatëch (Crassulaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Môrcën Kòszôłka
Nôdgrodë
2008 - DO BÓLU w DEKALOG... PO DEKALOGU Kraków (Krakòwsczi FF - Kònkùrs Midzënôrodny; do rokù 2000 Midzënôrodny FFK) Nôdgroda Głównô "Strzébrzny Smòk" dlô nôlepszégò dokùmentalnégò filmù
Wiôldżi niesmiertelnik
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Môrcën Kòszôłka
Nôdgrodë
2008 - DO BÓLU w DEKALOG... PO DEKALOGU Kraków (Krakòwsczi FF - Krajowi Kònkùrs) Honorowi Diplom za "kònsekwencjã w pòkazywanim jintimnëch midzëlëdzczich relacjów"
2007 - ISTNIENIE Kraków (Krakòwsczi FF) Nôdgroda Pùblëcznoscë
2006 - CAŁY DZIEŃ RAZEM Kraków (Krakòwsczi FF - Midzënôrodny Kònkùrs; do roku 2000 Midzënôrodny FFK) Wëapartnienié Jury "òbrôz fùl humòru, pòkazëjący to, czegò nie je widzec w wikszoscë dokùmentalnëch filmów"
2006 - CAŁY DZIEŃ RAZEM Jihlava (Midzënôrodny Festiwal Dokùmentalnëch Filmów) Nôdgroda za nôlepszi dokùmentalny film Eùropë Strzodkòwi
2005 - JAKOŚ TO BĘDZIE Wrocław (MFF "OFFensiva") "Złoty OFF" w kategòrii dokùmentalnégò filmù
2003 - TAKIEGO PIĘKNEGO SYNA URODZIŁAM Nyon (MFFD "Visions du Reel") nôdgroda "Prix Etat de Vaude"
2002 - ROZWÓJ Kraków (OFFK) Nôdgroda Pòlsczi Kriticzi Filmòwi Nôdgroda "Pi Gallery" dlô filmù ò òsoblëwëch artisticznëch wôrtnotach - za òdjimczi
2000 - TAKIEGO PIĘKNEGO SYNA URODZIŁAM Kraków (OFFK) Wëapartnienié (wëapartnienié Jury Studentów Miasta Krakòwa "za ùzasdniony ekshibicjonizm")
2000 - TAKIEGO PIĘKNEGO SYNA URODZIŁAM Kazmiérz Dolny (Filmòwé Lato) titel "nôlepszégò dokùmentalnégò filmù" festiwalu
2000 - TAKIEGO PIĘKNEGO SYNA URODZIŁAM Berlin (Prix Europa) Trzë razë nominowany do Paszpòrtów Politiczi w kategòrii film – za "Takiego pięknego syna", "Istnienie", òdjimczi do filmù "Rewers".
W 2008 rokù dostôwô titel artistë rokù miasta Krakòwa w plebiscyce Gazetë Wëbòrczi "Kùlturalné Òdlotë".
Kategòrëjô: film Kategòrëjô: dokùmentalny film Kategòrëjô: Pręgi Kategòrëjô: Takiego pięknego syna urodziłam
Wãgòrzënkò
Wãgòrzënkò - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Prësewò
thumb|Prësewsczi dwór Prësewò - to je wies w gminie Krokòwò w pùcczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu je dwór.
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Usedom
thumb|Herb gardu thumb|Fana gardu Usedom – gard ë kùrort w krézu Vorpommern-Rügen w kraju Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë. Leżi na òstrowiu ò jistnym mionie.
Miono gardu we zdrojach
We zdrojach gard pòzéwóno: Uznoimia civitas 1125, Uznoimi, Uznoim 1175, Uznam, Uznom, Uzdem, Usedum 1420.
Płockò
Płockò - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Gajowi smôrzcz
thumb|Gajowi smôrszcz Gajowi smôrszcz (Cepaea nemoralis) - to je smôrszcz z rodzëznë smôrszczowatëch. Ten mitkôcz mô bùdinôszk, a żëje m. jin. na Kaszëbach i tu òb jeséń òn sã zakòpiwô w zemi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Mitkôcze
Naprësk
thumb|Naprësk Naprësk - to je czãstô w bùdinkù rzecz z cepłą wòdą pòtrzébnô do dbałoscë ò czëstosc cała. Òn mòże miec znaczënk dlô turisticzi.
Kategòrëjô:Higiena
Kaszëbskô wika
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Starô Cziszewa
Stôrô Cziszewa (pòl. Stara Kiszewa) - to je kòcéwskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Stôrô Cziszewa. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px. Tu je kòscół ë szkòła.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Stôrô Cziszewa
Ùzbekistan
mały 100 px|thumb Ùzbekistan je państwã w Azëji.
Migracja lëdzy
thumb|260px|Migracja lëdzy òd IV do VI stalata Migracja lëdzy - to je przecyganié abò przesedlanié lëdzy bënë kraju (np. ze wsë do miasta), a téż i z jednégò kraju do drëdżégò. Jak sã dobiérô kryterium czasu, mòże wëapartnic sezonową i cygłą migracjã; kryterium przëczënë: dëtkòwą, pòliticzną, religiową migracjã itd. Na Kaszëbach òd dôwna widzec je wiôlgą migracjową rëszotã. W XIX wiekù, a òsoblëwò w jegò drëdżi pòłowie wiele tësacy Kaszëbów wëcygnãło do Kanadë, Zjednónëch Krajów Americzi, Brazylsczi i Miemców. Wëjazdë do òstatnégò z wëmienionëch krajów bëłë w nym czasu czãsto sezonowé. Pò I swiatowi wòjnie wikszosc Miemców, jaczich na Kaszëbach bëło cziledzesąt tësący wëjachało òd nas. Jednakò òstało jich czilenôsce tësący, np. w Chònicach i òkòlim. W rãkach Miemców bëło wiele warkòwniów i majątkków, na przëmiôr w Krokòwie wiele gbùrsczi zemi nôlezało do familii von Krockòw. Na kaszëbsczich zemiach, jaczé òstałë w grańcach Miemców, widzec bëło copanié sã kaszëbskòscë. Wëcyganié nôbarżi aktiwnëch Kaszëbów, òpòwiôdającëch sã za Pòlską, bëło tak wiôldżé, że na przëmiôr spòlëznnowò-kùlturowe żëce kaszëbsczé w Bëtowie, tak żëwé przed I swiatową wòjną, pò prôwdze zamarło. Wôrt je pòdczorchnac, że wiôldżé demògrafòwé zmianë pò II swiatowi wòjnie bëłë w Gdine, do jaczi wrócëła wikszoscc wënëkónëch òb czas wòjnië lëdzy, a téż w dòwnym Wòlnym Gardze Gduńskù i w pòwiatach: słëpsczim, lãbòrsczim ë człëchoòwsczim. Zarô pò wòjnie zamieszkało tam czileset tësącyPòlôchów przecygnionëch z Pòlsczi i z dôwnëch Kresów.
Ùzbekistan
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Migracja lëdzy
Plusowé saldo migracowôch rësznotów na Kaszëbach w 2005 rokù bëło w pòwiatach: pùcczim, wejerowsczim, kartësczim i gduńsczim, jaczé dopełniwają Trójmiasto. Òsoblëwò wëaparniają sã w tim pòwiatë: gduńsczi 14 na 1000 lëdzy, wejrowsczi 7,5 na 1000 lëdzy, kartësczi 6,1 na 1000 lëdzy i pùcczi 2,5 na 1 000 lëdzy. Minusowé saldo migracjowëch rëszotów zapisëją wszëtczé jinszé pòwiatë Kaszëb, a òsoblëwò człëchòwskô i bëtowskô zemia.
Prasa (gbùrskô maszina)
260px|thumb|Prasa Prasa - maszina ùżiwónô w gbùrzëznie do zbiéraniô i prasowaniô sana, słomë abò zelonégò (zeloné dlô chòwë), a téż wiązaniô tegò w pãczi.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Rëbi Rënk
thumb|Rëbi Rënk w 2005 rokù Rëbi Rënk je w Gduńskù kòl Mòtławë òd dôwna. Wierã ju 1343 rokù bëło tu to kùpòwiszcze. Czedës tam m.jin. Kaszëbczi hańdlowałë rëbama.
Kategòrëjô:Gduńsk
Papiéż Jón XXIII
Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti Kategòrëjô:Papiéże
Kòłomëja
Kòłomëja (ùkr. Коломия) – to je gard w pôłniowò-zôpadny Ùkrajinie. Tu mieszkô kòl 61 tës. lëdzy na wiéchrzëznie gardu 41 km². Hùcułowie mają tu wôżné mùzeum.
Bùtnowé lënczi
Òficjalnô starna mùzeum w Kòłomëji
Kategòrëjô:Ùkrajina
Séwnica
260px|thumb|Régòwô séwnica do zbòżégò Séwnica - to je maszina do seniô np. zbòża ùżiwónô w gbùrzëznie.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Bernd Lucke
Bernd Lucke - (ùr. 19 zélnika 1962 w Berlënie) to miemiecczi pòlitikôrz i ekònomista. Òd 2013 na 2015 rokù òn bëł prowadnikã Alternatiwë dlô Miemiecczi. Òd 2015 rokù òn je prowadnikã Przëmierze na pòkrok ë przëbùdzenié.
Kategòrëjô:Ekònomijô Kategòrëjô:Miemcë
Czôrnawi smólsz
thumb|Czôrnawi smólsz Czôrnawi smólsz (Limax cinereoniger) - to je smôrzcz z rodzëznë smólszowatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach. Czôrnawi smólsz mòże jesc grzëbë i bëc do 20 cm dłudżi.
Lëteratura
Kategòrëjô:Mitkôcze
Môłô Wôłczô
Môłô Wôłczô - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Ekòlogòwô żëwnota
Ekòlogòwô żëwnota – je bëlnô, nieskażony i niezmòdernizowóny, ale przë ùtrzimanim brzadnoscë zemi mòżlëwie nôtërnyma szëkama, jistno je ze zwierzãcą produkcją. Ta żëwnota je z ekòlogòwëch gbùrstwów, a òne mùszą spełniwac wësoką jakosc i miec pasowné certifikatë (co rok òdnôwióné). Produktama na Kaszëbach mògą bëc np. mlékò, bùlwë, jaja i miãso. Znónô je np. Ecofarma w Môłkòwie.
Mòdło cechù ekòlogòwi żëwnotë je na stronie http://ec.europa.eu/agriculture/organic/eu-policy/logo_pl a prawò ò ni na stronie https://web.archive.org/web/20150419170620/http://www.minrol.gov.pl/pol/Jakosc-zywnosci/Rolnictwo-ekologiczne/Akty-prawne
Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
1603
1603 / MDCIII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na strzodã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1603 rokù przëpôdł na sobòtã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 10 dni.
Je to 1603 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 603. rok drëdżégò tësąclecô, 3. rok XVII stolatégò, 3. rok 1-égò dzesãcolecô XVII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1601 « 1602 « 1603 » 1604 » 1605
Kategòrëjô:XVII stolaté
Mzdowò
Mzdowò - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Tadżikistan
Tadżikistan (Persczi: Тоҷикистон) je państwã w Azëji.
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Strzëna
left|thumb|250px| Zwëczajnô strzëna (Phragmites australis) Strzëna (Phragmites L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë Poaceae. Jich je gdze 4 - 5 ôrtów.
Wiôlgô Wôłczô
Wiôlgô Wôłczô - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Przëtockò
Przëtockò (pòl. Przytocko, miem. Pritzig) - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Wiôlgô Wôłczô
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Epòka bronzë
Epòka bronzë – je pò epòce kaminia, a bëła na Kaszëbach w latach 1700–700 r. przed Chr. W tich latach lëdze robile np. seczerã ze stoplënë kòpru i cënë to je bronzë - w propòrcji 9:1. W ti epòce bëła łużickô kùltura. Ti lëdze żëlë z gbùrzeniô, ale téż rëbaczëlë, jachtowelë a zbiérelë, co jima dôwa nôtëra. Czej chto ùmarł, jegò cało pôlëlë. To, co pò nim òstało, kłedlë razã z darënkama zrëchtowónyma z metalu i keramiczi do grobów.
Kategòrëjô:Archeòlogijô
Przëtockò
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Strzëna
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Łapùcha
thumb|Łapùcha 200px|left|thumb|Młodô łapùcha Łapùcha (Chenopodium album L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë łapùchòwatëch. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach, je ji tu wiele.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Domarôdz
Domarôdz (pòl. Domaradz) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica.
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Ògardowi szmùlk
thumb|Ògardowi szmùlk Ògardowi szmùlk (Helix pomatia) - to je smôrszcz z rodzëznë smôrszczowatëch (Helicidae). Ten mitkôcz żëje m. jin. na Kaszëbach i mòże żëc 6 lat. Òne są tu òbjimniãti dzélową òchrónią. Jak jich bùdinôszk mô ju wicy jak 30 mm tej od 20 łżëkwiata do 31 maja mòże je rãkama zbiérac.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Mitkôcze
Bòrowô Cotka
Bòrowô Cotka - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Wenecjô
thumb|Gondola w Wenecji Wenecjô (łac. Venetia) je wôżny gard Italsczi nad Adriatikã. To bëła stolëca Wenecczi Repùbliczi - państwa w dôwnëch czasach (726-1797).
Bòrowô Cotka
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Bòrowô Cotka - strogòtlëwi duch bòrów, sostra Bòrówca. Barni lasowé zwierzëce, ptôchë i dobrëch lëdzy. Ògrôdzô dzecë przed czarownicama i Maniewidem. Czej starszi jidą bez las, tej Bòrowô Cotka daje dlô dzôtk zôbôwczi, bómczi i òrzechë. Dzecë wiele dostôwają òd starëszczi - Bòrowi Cotczi.
Wenecjô
Kategòrëjô:Italskô
Bòrowô Cotka
Szlachòta
Bòrowô Cotka stoji w Smażënie, przë 19-stalatnim dworkù (dzysô je tuwò Òstrzódk Rehabilitacje dlô Ùzależnionëch Lëdzy). thumb|350px|center|Bòrowô Cotka
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Zele
Zele
thumb|240px|[[Koper (roślina)|Koper]]
daje jestkù aparatné pôch i szmaka. Pòmôgają téż w dzegwieniém, chòc daje sã je w malińczich iloscach. Wiele sërowych zelów mô wôrtny dzélëk w jestkù. Zdrowé jestkù mô lepszi priz. Kmink, anys, szôłwija, rozmarión, majerónk, gòrczëca, czosnik są w módze i je corôz wicy krômów ze zdrową żëwnotą.
Zwëczajnô macerzónka
thumb|180px|left|Zwëczajnô macerzónka Zwëczajnô macerzónka (Thymus pulegioides L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë głëszkòwatëch (Lamiaceae). M. jin. na Kaszëbach òna rosce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Kónrôd I Mazowiecczi
thumb|200px|Kónrôd I Mazowiecczi thumb|right|200px| Kónrôd I Mazowiecczi (Konrad I Mazowiecki ùr. kòl 1187 - ùm. 1247) - to béł mazowiecczi ksyżëc òd 1194 rokù do smiercë. W 1226 rokù òn sprowadzył Krzëżôków do Chełmińsczi Zemie.
Kóńsczé zelé
thumb|Kóńsczé zelé Kóńsczé zelé (Cirsium oleraceum (L.) Scop.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òno rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Pòlëca
thumb|100px|right|Pòlëcczi herb Pòlëca (we zdrojach: Polyz 1249, Poliz 1249, Pulitzs 1253, Politz 1253, Poltze 1577 (Stefano Bonsignori), Pölitz; pòl. Police, miem. Pölitz) - krézewi gard w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Łarpią ë Domiążą.
Lëdztwò gardu: 34.120 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 37,31 km2
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Szãtopiérze
thumb|Szãtopiérze Szãtopiérze (Chiroptera) - to je rząd susków, chtërne lôtają. Òne żëją m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Susczi
Jason Bateman
thumb|right|Jason Bateman Jason Bateman, (ùr. 14 stëcznika 1969), je amerikańsczim teatrownikã.
Ansbach
thumb|Ansbach Ansbach - to je nôwikszi gard Miemiecczi Federacëjny Repùbliczi.
Jason Bateman
Kategòrëjô:Film
Ansbach
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Ùzémczi artiklów
Sztefón Dąbrowsczi
Sztefón Dąbrowsczi (pòl.: Stefan Dąbrowski) ùr. 1882 rokù - ùm. 1945 rokù, béł pòlsczi pòsélc do Sejmù przed II swiatową wòjną. Òn ùmarł pò ti wòjnie. W 1912 rokù òn rozparcelowòł 900 mòrgów swòjégò majątkù midzë chłopów. Wejrowò to je gard, w chtërnym òn jak miôł słowò m. jin. do 30 starostów w 1930 rokù przemówił pò kaszëbskù i za to mù baro kòskele. Jegò brat Róman Dąbrowsczi, béł zamòrdowóny òb jeséń 1939 rokù w lasach kòl Wiôldżi Piôsznicë.
Bùtnowé lënczi
Dąbrowsczi Sztefón Kategòrëjô:Pòlsczi pòsélcowie
Recz
Lëdztwò gardu: 2.971 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 12,40 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Szabla
mały Szabla to je bróń secznó- długô co są zaliczo do kategorii bróni biôłi, ùżëwało jã wójskó w stôrodóny czasë. W Pòlsce robiała wiôlgą zwënégã piąc wieków, stosowônó bëła wé  wójennô wëprawë. Szabla to bëło militarnô wëpósażenié w gòtowóscë na wójenã  ricérzów.
Pòchòedzné
Pierszi szablã wëkónalë warkówó wëuczony mestré  od broni  w Azje, òeni  bële zrãczny w wëkówony ze żelazła. To Bëło tak w piątim wiekù, na naszi zemie sã pòkôzała dopiéro  w szesnôstem wieku. Na zôczątkù szabla bęła jakô òsprzãt na gbùrsczi gospodarstwo. We wójnã w pószëkù bëło wszëtkó zdatné do bitwë, chłopsczi fórmacjô wënająti pierszé ùżëwale prostich szablã. Szabla òkózałô sã wëgodné w ùżëcô, tedé wszëtcë ricérzé zaczôlé pósługiwac sã  nowé spòsobë bróni. Szabla miała szchôlc długô na dzesãc centimétrów, òstrzé mô strzédnô długòsc òsmëdzesãt centimétrów. Pòchwã je wëkónonô z drzewa i òbłożoné skórã. Wielé razã bòegatô òzdobionô.
Céchùnk. 1. Bùdowã szablé : ( szabla z póechwã)
To dô rozmajité ôrtë szablé, na terytorium Pòelski nôwicy bëło:
Szabla hùsarskô
-Szabla hùsarskô jinaczi nazéwô sã pałaszym. W ùżecé bëła ót szesnôstegô wiekù aż do òsmënôstigô. Sztôłt mjiała letkô wëdżãtô w pałąg, gwëstnô na biôtkô kònnô. Òna mô wiele piãkny fòrmé bùdowë, różné rãczki.
- Pòlskô szablã bitewnô jinaczi karabelã nazéwônô, ta bëła w ùżecé ót sédmënóstigô wiekù do òsmënôstigô. Bëła w dwa mòdele, jeden tipòwi do bitwë, drëdżi barżi òzdobny do paradé. Karabela bëła ùżewanô za czasë króla Jana Trzecégò Sobiesczigò  czej pód Widną wójowalë. Karabela bëła na póczątkù baro krãtô, corôz pózni  stała sã krótkô i zdebkò  prostô.
thumb|Karabelô szabla bitewnô
Pòelskô szabla bitewnô
Pòelskô szabla bitewnô jinaczi nazéwônó węgierskô, òna bëła w pòszëkù do bitwë òt pòłowe szesnôstegó wiekù aż do òsmënóstigô. Węgiekô bëła któtkô, niewiôlgô, przëdatnô, dwójarz czãsto jã ùżëwale. Wëgódno sã z nią bëło jisc piechti i na kònno jachac. Ta szabla nôwiãcy ùżëwale za panowaniô Stefana Batorégò. Ta szabla miała zdebło krzëwizna, strzédnô długòsc  sétmëdzesãc centimétrów, i dzesãc centimétrów ùchwôt, wôdżi miała kòle jeden kilo i dzesãc gramów. To bëło dosc wëgódné do dwigôni i do walczi.
Historiô
Szable przez lata zmiéniaò sã wiôlgòscã, długòscã i w rozmajitim ksztôłce, pózni jô bëła le do paradé i òzdobnô. Pòloce sã na wòjnë wëprawiale wolność szablã mùszelë wëwalczëc, òt wrogò sã òbraniac. Dzys szabla nie je dlô célów militarnëch le do òezdobé i paradé, ùżëwanô je do nôwiãkszich swiãtôw państwòwëch. Szabla òdbiérô kòżdi òficér pòlsczigò wòjskã. Posługiwac sã szablã je trudno nie kòżdi sobie drãdżi, do tegò pòtrzeba wiele uczbë i z szëkã.