cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Benjamin Franklin
Pòliticznô kariera
W 1736 r. òbjimnął swój pierszi państwòwi ùrząd jakno nôleżnik zgromadzeniô Pensylwanie. W 1751 òstôł wëbróny do radzëznë gardu Philadelphia. W midzëczasu béł delegatã stanu Pensylwania na kòngres sétmë kòloniów w Albany. W 1757 wëjachôł do Anglie a biôtkòwôł sã procem władzë Britijsczégò Parlamentu nad USA. W 1779 òstôł ministrã USA we Francji. Pòdpisôł ze Francuzama zdrëszny traktat. 3 séwnika 1783 r.w Pariżu, pò wòjnie z Anglikama, pòdpisôł w Wersalu z nima ùgòdã, chtërna zakùńczëła biôtkã ò samòstojnotã Americzi. W 1787 r. béł ju w Americzi i aktiwno włącziwôł sã w dzejanié Kònstitucyjny Kònwencje.
Noùkówô robòta, wënalôzczi
Benjamin Franklin miôł wiôlgą wiedzã, znôł czile jãzëków (łacëna, francusczi, włosczi, szpańsczi). Miôł téż wiôdżi nôùkòwi doróbk w òbrëmienim elektricznoscë, filozofie i ekònomie. Wënalôzł òdgromnik i dwuwińdzeniowi òkùlôrë. Òdkrëł a òpisôł Golfsztrom. Za jegó noùkòwą dzejnotã dostôł wiele wëapartnieniów, béł m.jin. czestnym nôleżnikã taczich jinstitucjów, jak Petersbùrskô Akademiô Nôùk (pl), Francëskô Akademiô (pl) i Royal Society(pl). Zarówno òd Harvard University(pl), jak i Yale University, dostôł tituł Master of Arts(pl). Royal Society przëznało mù zôs Copley Medal.
Nôlepi jegò nôùkòwą dzejnotã òpisują taczi łacyńsczi słowa napisóny na jegò piersnicë w Pariżu, chtërnëch autorã je Jean d'Alembert: erupuit coelo fulmen, mox sceptra tyrannis („grom wëdrzëł niebù, berła tiranóm).
Bibliografiô
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Kaszëbsczé nótë
Kaszëbsczé nótë – jedna òd nôbarżi znónëch kaszëbsczich frantówków, zwónô téż „Kaszëbsczim alfabétã”. Dlô wëkònaniô ti frantówczi pòtrzébnô je charakteristicznô plansza z òbrôzkama. Piesniô je baro pòpùlarnô i w całi Pòlsce kòjarzonô z kaszëbską kùlturą i ùznôwónô za ikonã kaszëbsczégò fòlkloru. Temù je czãsto wëzwëskiwónô do promòcje Kaszub.
Za nôbarżi znóną spòdlëczną wersjã (wariant bez pòwtórzeniów) ùznôwô sã taczi tekst :
Trzeba równak zmerkac, że tak pò prôwdze jistnieje wiele wariantów „Kaszëbsczich nótów”, jaczé apartnią sã kąsk tekstã, chòc spiéwô sã je na nã samą melodiã. W niechtërnëch môlach na Kaszëbach miast kaszëbskô stolëca spiéwô sã cesarza stolëca; miast skrzëpczi je: skrzëpce; miast Kaszëba je: szlachcëca abò rëbôka; miast ridel je: ridla; miast slédné kòło wòzné je: tilné kòło wòzné abò lózné kòło wòzné; miast półtrojôczi je: półtorôczi. W bëtowsczi òbéńdze znónô je wersjô, w jaczi dwa slédné wersë brzëmią tak :
Pòchòdzenié frantówczi
„Kaszëbsczé nótë” wëwòdzą sã prôwdopòdobnie òd miemiecczi rozegracje znóny jakò Schnitzelbank abò Hobelbank. Zabawã tã znają òsoblëwie mieszkańcë Badenii-Wirtembergii, zôpadny Aùstrie i nordowi Szwajcarie. Ju w 1911 Izydor Gùlgòwsczi pisôł (w mònograficznym dokazu „Von einem unbekannten Volke in Deutschland”), że znaje aùtora, jaczi przełożił pierwòszny niemiecczi tekst rozegracje na kaszëbsczi jãzëk. Béł to Wilem Langòwsczi, brat szôłtësa Gòłunia, Jakùba. Jakùb Langòwsczi òpòwiedzôł Gùlgòwsczémù, że jaczes 35 lat przódë (to je w 70. latach 19 stolatégò) pòznôł tã frantówkã nã zabawie w òkòlim Wislanëch Żuławów.
Kaszëbsczé nótë jakò turisticzny produkt
Lëdze, jaczi zajimają sã produkcją kaszëbsczich pamiątków, baro rôd wëzwëskiwùją planszã do „Kaszëbsczich nótów”, widzącë w ni bëlny, òsoblëwi i apartny turisticzny produkt, chtëren dobrze sã sprzedôwô. Kò prawie temù „Kaszëbsczé nótë” mòże nalezc na taskach, pòcztowëch kôrtkach, nalépkach, tédrach do mòbilków, kòszulkach czë téż na internetowëch starnach i fòlderach. Róman Drzéżdżón dôwô bôczënk na pòwôżny problem z bëlnym pisënkã tekstu frantówczi. Czãsto ju titël je zapisóny z felama, diakriticznëch znaków ni ma wcale abò są lëchò pòstawióné, a nie jedné słowa ùżëté są w niepòprawny gramaticzny fòrmie. W niechtërnëch przëtrôfkach mòże nalezc nawetka czilenôsce felów.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Mëga
Mëdżi (Culicidae) – rodzëzna òwadów z rzãdu mùchówków, wëstãpùje na całim swiece. Znónëch je pòwëżi 40 ôrtów i kòl 3,5 tësąców gatënków mëgów. thumb|Mëga (Culicidae)
Bùdowa cała
Dorosłi mëga mô gãbny aparat żgająco – susający, skłôdający sã z wëcygnionëch wargów (górnô i dólnô), żuwaczczi, pòdgãbia i szczãków I pôrë.
Fizjologiô
thumb|Larwy komarów
Trib żëcé
Pònarwë mëgów żëją w wòdowim strzodowiskù. Dorosłé òsobniczi lôtają wieczorama w wiôldżich chmarach nad pòdmłokłimi łąkama, kòl jezor, stawów i rzéków. Jedné gatënczi lubią zacenioné kòlberdżi abò òswietloné, wòlné, wòdowé rëmnotë. Czasã jaja mëgów sã nie rozwijają, czedë nie przelezą przez cząd chłodu i nie nalezą sã w wilgòtnym strzodowiskù przez gwësny cząd. Jaja są zwãżoné na jednym kuńcu i skłôdóné na wòdze baro blisko sebie, tak że wòda ni mòże sã dostac do nich. Pònarwë sã lëgną pò gwësnym czasu. Òne są baro pierzglëwé i nieùbëtné chùtkò pikùją. Pònarwë mëgów jedzą psëjącą sã òrganiczną materiã, a blós niechtërny gatënczi są drapiéżnikama. Larwë mëgów są baro rëchawé.
thumb|Mëga widliszk (Anopheles maculipennis)
Rozkwatérowanié
Mëdżi wëstãpùją òd Arktyczi pò tropikalną conã. W Pòlsczi mómë 47 gatënków mëgów. Ù nas nôbarżi zwëczjnô je: Gòrącé mëdżi:
Ekòlogiô
Chòrobë rozoszoné przez mëdżi to:
Systematika
Rodzëznë mëgòwatëch dzelą sã na pòdrodzëznë:
Pòdrodzëzna Anophelinae Pòdrodzëzna Culicinae Pòdrodzëzna Toxorhynchitinae
Bibliografia
Kategòrëjô:Òwadë
Séwnô lucerna
left|thumb|250px| Séwnô lucerna Séwnô lucerna (Medicago sativa L.) - to je ôrt wielelatny roscënë z rodzëznë bòbòwatëch (Fabaceae). Czedës ona rosła w Azje. Òna je wôżnô w gbùrzëznie.
Kùleszewò
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Séwnô lucerna
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Adwańt
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Stolôrz
Stolôrz – rzemiãsnik, chtëren robi z drewna méble i zachë na codzénny ùżëtk.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Warczi Kategòrëjô:Bùdowizna
Mùzeum Kòscersczi Zemi
Mùzeum Kòscersczi Zemi w Kòscérznie je jinstitucją kùlturë, zacwierdzoną w 2006 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Do niégò słëchô téż skansen ze stôrima lokòmotiwama.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kleszczińc
Kleszczińc (pòl. Kleszczyniec) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Swiat przed Tobą klãkł
Słowa
Swiat przed Tobą klãkł! Rozzybóné biją zwònë, Biją w swiata dôl. Z głosã jich lëdztwa jidą gónë - Tam w Betlejem môl.
Zrësził mù serca, dobéł dëszã, Rozłożił do swòjëch nóg. Jezës naj małi zasôł cëszã – Òn z dzecka Òjc, naj Bóg.
Z żłóbka swą rãczką błogòsławi I rôczi do se swiat, Chtëren Mù w klãczkach ùpôdł całi I z niegò bierze chwat.
Cemże jes, Dzecã, swiata ùpchnął I wid jes rozpôlił, Pògańsczé ògnie zewsząd zdmùchnął - Bùwrónë pòwalił.
Rozbiegłi zwónk
thumb|left|Rozbiegłi zwónk Rozbiegłi zwónk (Campanula patula L.) - to je roscëna z rodzëznë zwónkowatëch (Campanulaceae Juss.). Na Kaszëbach rosce dosc mało rozbiegłëch zwónków.
Swiat przed Tobą klãkł
Słowa
Wiérny zôs klëklë pòdle żłóbka, Ten z môłégò Twój lud. Rozzybóny jak zwònë lgnie zewsządka, Chòc w sercach bije trud.
Rozbiegłi zwónk
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Swiat przed Tobą klãkł
Słowa
Chwałã dzys Tobie spiéwie w nocë, Zapôlô swiãti łãk, Cëchi nijak leżisz w złoce - Zôs swiat przed Tobą klãkł!
Swiat przed Tobą klãkł Kategòrëjô:Kòlãdë
Gepard
thumb| Gepard (Acinonyx) - to je szlach rabùsznëch susków z rodzëznë kòtowatëch (Felidae). Ten zwiérz żëje w Africe i Azje.
Bladnica
Bladnica – to je podług stôri pòzwë fòrma małokrëwistosce, jak w òrganizmie je mało żelazła.
Kategòrëjô:Historiô medicynë‎
Gepard
Kategòrëjô:Susczi
Gapié mëdło
thumb|Gapié mëdło
Gapié mëdło abò kanié mëdło (Saponaria officinalis L.) – to je wielelatny roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch. Gapié mëdło rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Kaszëbsczi półtorôk
Kaszëbsczi półtorôk - mònéta ò wôrtnoce 5 fenigów. Òna bëła przed I swiatową wòjną.
Lëteratura
Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 129.
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Zelenin
Zelenin - to je kaszëbskô wies w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Òd 1890 rokù tu bëła dwalatnô Gbùrskô Szkòła.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna Kategòrëjô:Kaszëbë
Nowi Barkòczin
Nowi Barkòczin (Nowé Barkòczëno, pl. Nowy Barkoczyn) – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Nowô Karczma.
Różewô wąsotka
Różewô wąsotka (Lathraea squamaria L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë Orobanchaceae. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach. To je cëzożiwca np. na kòrzeniach òlszi.
Nowi Barkòczin
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Nowô Karczma Kategòrëjô:Kaszëbë
Czôrnô kadzelnica
thumb|Czôrnô kadzelnica Czôrnô kadzelnica (Hyoscyamus niger L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë lilkòwatëch (Solanaceae L.). Òna je trëjącô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Kwakòwò
Kwakòwò (pòl. Kwakowo) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Wòjcech Błaszkòwsczi
Wòjcech Błaszkòwsczi (pol. Wojciech Błaszkowski; ùr. 1908 w Gòwidlënie - ùm. 2001 rokù) – to béł etnograf. Ùsôdzca etnografnëch dokazów, np. „Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim” (1983) czë „Haft kaszubski” (1965). Òn ùmarł w 2001 rokù, a pòchòwóny je w Wejrowie.
Czej snôżô Panna
Czej snôżô Panna - to je przełożënk pòlsczi kòlãdë (Gdy śliczna Panna) znóny na Kaszëbach.
Wòjcech Błaszkòwsczi
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Kaszëbi
Czej snôżô Panna
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kòlãdë
Gwiôzdeczka
Gwiôzdeczka - to je kòlãda z Kaszëb, chterny słowa napisôł Sztefan Bieszk.
Słowa w stôrim pisënkù
Złotô Gwiôzdeczko, jak jô lëdóm wzérac w cę. Parmin twój jak anioł Gód z podniebiô na gladę jezra sôdł. Tak twój strzébni wid wdô ters moji dëszë sztrid.
Bosczi swiatło të, slôdë cę ny trzeji Madzë szlë. Niechcéj nijak zéńc dlô mie, cziej rôz żëcô wid mój schôdac mdze. Wiedno swiécë nóm, jak nëch wiedzë do szczescô bróm.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kòlãdë
Szëmón Cyrenejczik
Szëmón Cyrenejczik – pòdług Ewanieliów jak òn szedł z pòla włożele na niegò krziż, żebë gò niósł za Jezësa. Wspòmink ò Szëmónie Cyrenejczikù je w trzech Ewanieliach: Mt 27,32; Mk 15,21 i Łk 23,26.
Kategòrëjô:Nowi Testameńt
Lozanna
thumb|Lozanna Lozanna (Lausanne; Losanna) - to je gard w Szwajcarsce. Òna je kòl Genfsczégò Jezora.
Kategòrëjô:Szwajcarskô
Kòzë
Kòzë (pòl. Kozy) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Wëdôwkòwi dëtk
Wëdôwkòwi dëtk - mònéta ò môłi wôrtnoce. Wiele razy w państwie to je 1/100 pòjedinczi mònetë. W Pòlsce òd 1924 roku to je 1 grosz = 1/100 zł, a np. w II swiatowi wòjnie na Kaszëbach béł 1 fenig.
Kategòrëjô:Ekònomijô
Òstrzëcczé Jezoro
Òstrzëcczé Jezoro (pòl. Jezioro Ostrzyckie) to je jezoro ò wiéchrzëznie 309 ha w kartësczim krézu, w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Bãdomink
Bãdomink (pòl. Będominek, miem. Klein Bendomin) - to je kaszëbskô wies w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna Kategòrëjô:Kaszëbë
Mòdrô sykórka
thumb|Mòdrô sykórka Mòdrô sykórka (Cyanistes caeruleus syn. Parus caeruleus) – to je môłi ptôch z rodzëznë sykórkòwatëch. Òna żëje m. jin. na Kaszëbach, téż òb zëmã ją mòże tu widzec.
Lëteratura
Kategòrëjô:Sykórkòwaté
Palecznica
thumb|Digitalis purpurea - [[pùrpùrowô palecznica]] Palecznica (Digitalis L.) – to je szlach dwalatnëch abò wielelatnëch roscënów z rodzëznë bùlwicowatëch (Scrophuliaceae). Òne roscą m.jin. na Kaszëbach, a kwitną np. w czerwińcu.
Park nôrodny
200px|thumb|Park Nôrodny Los Cardones, [[Argentina]] W Pòlsce w brzëmieniu ùstawë ò òchrónie nôtërë z 2004r. òbejmùje dôlëzna wëprzédniwający sã òsoblëwima wôrtnotóma nôtërnyma,ùczałima, wespołowima, kùlturowima i wëchòwnyma, ò wiéchrzëznie nie miészi jak 1000 ha, na chtërnym òchrónie pòdlégô całô nôtëra i wôrtnotë òbrôzka zemi. W Pòlsce mómë 23 parczi nôrodny http://www.parki.pl 200px|thumb|Lësta parków nôrodnych w Pòlsce
Nôstarszi park nôrodny na swiece
Nôstarszim parkiem nôrodnym na swiece je Park Nôrodny Yellowstone w, Zjednónéch Krajach ò wiéchrzëznie 8980km2.
Palecznica
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Kamiéń
Lëdztwò gardu: 9.164 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 10,74 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Jednostronowi zwónk
thumb|left|Jednostronowi zwónk Jednostronowi zwónk (Campanula rapunculoides L.) - to je roscëna z rodzëznë zwónkowatëch (Campanulaceae Juss.). Na Kaszëbach rosce dosc wiele jednostronowëch zwónków.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Zemia Rodnô
Zemia Rodnô – pòpùlarnô kaszëbskô piesń ò patrioticzny wëmòwie, jaczi aùtorã je Jón Trepczik. Dzél Kaszëbów mô ją za swój nôrodny himn.
Charakteristika
„Zemia Rodnô” òsta napisónô w 1954 rokù. Pierszi rôz òsta zamieszczónô w 1959, w arkùszu wëdónym przez Karno Sztudérów Kaszëbów „Ormuzd”. Béł to òdbijóny przez kalkã zbiérk, jaczi skłôdôł sã z nótów do czile piesni Trepczika. Pierszô propòzycjô, bë ùznac dokôz „Zemia Rodnô” za kaszëbsczi himn, pòjawiła sã w 1992, w pismionie Tatczëzna.
Piesniô Trepczika je dokazã, w jaczim nalezc mòże wëòbrażenié tatczëznë jakò òpiarti na ùszłoscë deji, chtërna pòwinna wpłënąc na dëchòwą òdrodã kaszëbsczégò nôrodu. Pòdmiot liriczny dokazu je zaùroczony snôżotą kaszëbsczi zemi, deklarëje miłotã do tatczëznë i zobòwiązëje sã ji strzéc a téż dzejac dlô ji dobra, abë dała òna „brzôd swój”.
Himn pòkazywô teritorialną wiôlgòsc kaszëbsczégò dominium – òd Gduńska do Roztoczi. Tak wëznaczóné grańce Kaszub są ùgòdné, jistnieją leno w emòcjonalno-miticznym planie. Zaòdrzańskô obéńda stała sã w piesnie Trepczika jednym òd elemeńtów mitotwórczégò procesu. Trepczik przëjimô, że w ùszłoscë jistniała teritorialnô jednota, jaką mòżna nazwac „Wiôldżim Pòmòrzim”, i jednoznacznô pòliticznô doktrina, chtërna prowadzëła do stwòrzeniégò kaszëbsczégò państwa w XIII st. Drëgô sztrófa przedstôwiô swòjistą pòliticzną jednotã strzédnowiecznëch ksążãt Gduńsczégò Pòmòrzégò – Sambòra i Swiãtopôłka. Równoczasno Trepczik przëjimô, że rozbùdzenié kaszëbsczi juwernotë, jaczé stało sã w XX st., na gwës zabrzadëje przënômni kùlturową wòlnotą Kaszëbów.
„Zemia Rodnô” òsta òpracowónô na chór przez Zbigniewa Szablewsczégò, na symfòniczną òrkestrã przez Karola Nepelsczégò, a na òrkestrã dãtą – przez Ireneùsza Stromsczégò.
Ùżëcé
„Zemia rodnô” je przédną spiéwą Karna Sztudérów „Pòmòrania” i Radë Kaszëbsczich Chórów. Mòże jã ùczëc m.jin. w Radio Kaszëbë w pôłnié jakno „nôrodny kaszëbsczi himn”. Za nôrodny kaszëbsczi himn – i jeden òd głównëch nôrodnëch symbòlów – mô tã piesń téż stowôra Kaszëbskô Jednota.
Jan Trepczik napisôł téż piesniô ò titule „Rodnô zemia”, òd jaczi pòzwã wzął kaszëbsczi program gduńsczi telewizje. Biwô, że karna milą te dwie piesni. Takô sytuacjô przëtrafiła sã w 2004 rokù, òbczas nadaniô miona ks. infùłata Antoniégò Lidczi rondowi w Chwaszczënie.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Zwëczajny klãskôcz
thumb|Zwëczajny klãskôcz Zwëczajny klãskôcz (Coccothraustes coccothraustes) - to je môłi ptôch z rodzëznë łëzgôczów. Òn żëje m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Ptôchë
Mikrowò
Mikrowò (pòl. Mikorowo) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Kòbëlnica
Kòbëlnica (pòl. Kobylnica) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je sedzba Gminë Kòbëlnica.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Minysterstwò Nôrodny Edukacji
Minysterstwò Nôrodny Edukacji (pòl. Ministerstwo Edukacji Narodowej) - je jednym z minysterstwów we Warszawie. Òno je wierã òd 1944 rokù, a zajimô sã edukacją, m.jin. kaszëbizną.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòlitika Kategòrëjô:Pòùczëna
Dakôrz
thumb|200px|Dakôrz Dakôrz - rzemiãsnik, chteren zajimô sã robieniém abò ùprôwianiém daków.
Rozmajitoscë
Czedës m. jin. na Kaszëbach bëłë bùdowóné bùdinczi z dakama ze słomë.
Lëteratura
Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, ss. 57-58.
Kategòrëjô:Warczi
Ògród
Zdroje
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Pôłchòwò
Pôłchòwò - to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Pùck
Rëbôczi
Rëbôczi - to je kaszëbskô wies w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bôłtowô sycëna
thumb|left|300px|Bôłtowô sycëna Bôłtowô sycëna (Juncus balticus Willd.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë sycënowatëch (Juncaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Òlszô
thumb|Czôrné ólszczi Òlszô abò ólszka (Alnus Mill.) - to je szlach roscënów z rodzëznë brzozowatëch. To są drzéwiãta abò krze.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Kòpëtnik
Kategòrëjô:Bòtanika
Pallôd
thumb|Pallôd Pallôd (łac. palladium) – to je chemiczny pierwiôstk, metal.
Òtnoga
Òtnoga (pòl. Otnoga) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Niemiecczi jãzëk
frameless|right Niemiecczi jãzëk (deutsche Sprache) - to je jãzëk ùrzãdny w Niemiecczi, Aùstrii, Liechtensteinie, dzélu Szwajcarsczi i jinëch państwach.
Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi
Czińsbarg
thumb|100px|right|Czińsbarsczi herb Czińsbarg (abò Czińsbarch, we zdrojach: Konigesberge 1244, Konigesberge 1267, Kunigsperg, Königsperg, Kungesborg, Kÿnsberg 1575 (1579), Cuningsperg 1577 (Stefano Bonsignori), Kuningsperg 1578, Kömsperg 1652, Kinsperg 1652, Königsberg; pòl. Chojna, miem. Königsberg in der Neumark) - gard w gripiewsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Rurzëcą.
Toponimijô
Miono Czińsbarg je rekonstrukcëją - dólnomiemiecczé barg (górnomiemiecczé berg) Kaszëbi òddają jakno "barg" abò "barch"), miono Czińs- je skùtkã tipicznégò dlô kaszëbsczi mòwë zmitczeniô "kji"→"czi"; rëchli miemiecczé miono Königs- òstało skróconé do Kins- co je widzec w zapisënkù z 1652 rokù, a téż je to widzec w serbòłużëcczich mòwach dze gard bez Miemców zwóny Königsbrück je bez Łużëcczich Serbów zwóny Kinspork, a téż w Małopòlsce gdze czedës béł gard zwóny pò pòlskù Kinsbark (miem.: Königsberg), pózdni sparłãczony ze wsą co sa zwaa Dólnô Mszana (pl: Mszana Dolna).
Dzysdniowé pòlsczé miono Chojna je mionã òpiartim na felerny rekònstrukcëji.
Spòdlowé pòdôwczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Młënôrz
thumb|200px|Młënôrz Młënôrz - zajimó sã młocém mączi z zôrna w młinie. Nôprzód we wiele chëczach bëłë żarna i na nich młolë mąkã.
Rozmajitoscë
Czedës m. jin. na Kaszëbach bëło dosc wiele młinów kòl rzéków. Dzysô młënôrz je tu dosc zabôczonym warkã.
Lëteratura
Kategòrëjô:Warczi
Piroga
Piroga - to je bôt zrobiony z jednégò sztëka drewna; wëkùmuny, z plaskatim dnem, na snôdszich wòdach mòże w nim paczënowac.
Dolëzna Jadwidżi
Dolëzna Jadwidżi (pòl. Dolina Jadwigi) – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce, w òbéńdze szôłtëstwa Gòwidlëno. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px.
Piroga
Kategòrëjô:Czôłnë
Dolëzna Jadwidżi
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce
Platëna
Platëna abò platina (łac. ''Platinum') – to je chemiczny pierwiôstk, metal.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Chemiczné pierwiôstczi
Dwadzéleniowô sycëna
thumb|left|300px|Dwadzéleniowô sycëna Dwadzéleniowô sycëna (Juncus bufonius L.) - to je jednorocznô roscëna z rodzëznë sycënowatëch (Juncaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Pùc
Pùc - to je kaszëbskô wies w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna Kategòrëjô:Kaszëbë
Chilónka
Chilónka - to je wòdny rów dłużawë 3,2 km. Òn wpłiwô do Gduńsczi Roztoczi.
Kategòrëjô:Gdiniô
Lëpienié
thumb|100px|right|Lëpieńsczi herb thumb|100px|right|Stôri lëpieńsczi herb Lëpienié (we zdrojach: castrum Lipene 1249, Lipen 1265, terra Lipene 1269, Lippene, Leppene 1276, Lippen 1290, Wendenburg, Lipenitz 1303, Lippen 1337, Lippehne, Lippeen; pòl. Lipiany, miem. Lippehne) - garc we pirzëcczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.
Lëdztwò gardu: 4.159 (2008)
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Szpańsczi jãzëk
Szpańsczi jãzëk (idioma español) - to je romańsczi jãzëk, ùrzãdny w Szpańsce i jinëch państwach.
Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Walijô
Walijô je jednym z szterëch dzélów Wiôldżi Britaniji, historiczną celticką krôjną.
Wika
thumb|Vicia cassubica Wika (Vicia L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach rosce dosc wiele ôrtów wiczi. Kaszëbskô wika je tu wôżnym dlô Kaszëbów ôrtem.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Walijô
Kategòrëjô:Wiôlgô Britanijô
Zwëczajnô charztowina
thumb|Zwëczajnô charztowina Zwëczajnô charztowina (Ammophila arenaria (L.) Link.) – to je ôrt z rodzëznë Poaceae. Òna rosce m.jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Drawsko Pomorskie
thumb|100px|right|Herb gardu thumb|100px|right|Fana gardu Drawsko Pomorskie (przódë wierã *Drawa, we zdrojach: in ponte Drawe (?) 1273 (KDW), Dravenborch 1297, 1306, Draborg, Drawenburgh 1329, Drawenborge 1430 (KDW), Drawberg 1577 (Stefano Bonsignori), Tramburg 1675, Dramburg, Drahim (Cenôwa); pòl. Drawsko Pomorskie, miem. Dramburg; òdtwòrzóné mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Drôwa, Drôwno, Drôwsko) – krézewi gard w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Drôwą.
Topònimijô
Miemce dodalë do słôwiańsczégò dërżenia człon -borch, stąd gard zwôł sã przódë wierã *Drawa, abò co je mnié mòżlëwé *Drawno
Zbòzé
Zbòżé – są to roscynë z rodzëznë trôw. Są nima: żëto, pszénica, jãczmin, òws, kùkùridza, a bëło wierã téż proso. Z pòdrzadkù ùpraw gbùrsczich są nima téż: bùkwita (lëtewka), raps, len, kònople. Na Kaszëbach zbòża bëłë wôżnyma roscënama. Czedës zbòżé zwano „żëtã”. Całi bògactwò sparłãczony z tim słowã mòże nalezc w Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej Bernarda Sychty.
Brzôd mô wielodajną zamkłosc mączi, z chtërnej wërôbiô so: mąkã, krëpë, òlej, cyrop, alkòhól; je to téż ùżëwóné w przerobinié:
Bibliografia
Kategòrëjô:Bòtanika
Mòrskô czidzëna
thumb|left|Mòrskô czidzëna Mòrskô czidzëna (Zostera marina L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë czidzënowatëch. Òna jesz wierã rosce m.jin. na Kaszëbach w mòrsczi wòdze ë tu je òbjimniãti ùrzãdową òchrónią.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Gòwidlińsczé Jezoro
Gòwidlińsczé Jezoro (pòl. Jezioro Gowidlińskie) to je jezoro ò wiéchrzëznie 401 ha w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Jaséń
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Dobieszewò
Dobieszewò (pòl. Dobieszewo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Dãbnica. Tu je kòscół z 1818 rokù.
Rotenbark
Rotenbark - to je kaszëbskô wies w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Dobieszewò
Kategòrëjô:Gmina Dãbnica
Rotenbark
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna Kategòrëjô:Kaszëbë
Pòdbiôłtk
thumb|Pòdbiôłtk Pòdbiôłtk (Tussilago farfara L.) – to je wielelatny roscëna z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, a kwitnie np. w łżëkwiôce. Jegò lëste Kaszëbi zbiérają i sëszą - to je zelé.
Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 36.
Dwaseminnô mąkùszka
Dwaseminnô mąkùszka (Crataegus laevigata (Poir.) DC.) – to je czerz z rodzëznë różowatëch (Rosaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach, a ji jeden brzôd mô dwa semiona.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Rogùtka
thumb|Cerastium arvense Rogùtka (Cerastium L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë granôtkòwatëch (Caryophyllaceae). Jegò ôrtë roscą m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Mrowiszcze
Mrowiszcze - to je gniôzdo, chtërno bùdëją òwadë z rodzëznë mrówkòwatëch. Mrowiszcza są m. jin. na Kaszëbach. Tu pòd kamieniama mòże miec mrowiszcza narwówka dzarnówc (Tetramorium caespitum).
Kategòrëjô:Òwadë
Pòtãgòwsczé Jezora
Pòtãgòwsczé Jezora (pòl. Jeziora Potęgowskie) - to karno pòlodofôłtowich jezorów, jaczé wôpełniwają tzw. Pòtãgòwską Rinnã, chtërną ògrańczô òd nordë i zôpadu rozległi kòmpleks Mirochòwsczich Lasów. Pòzwa pòchôdô òd wsë Pòtãgòwò.
Charakteristika
Wszëtczé jezora charakterëzëją sã dosc wiôlgą głãbòkoscą i długòscą a téż niewiôlgą szérzą. Jejich wòda mô jasnoòrzechòwą farwã, pòchôdającą z farwników jaczé wëstãpiwają w lëstach òtaczjącëch je bùków.
thumb|300px|center|Zlepieńcowé grotë kòl jez. Lubògòszcz
Czekawinczi
Na wschòdze leżi jezoro Lubògòszcz, jaczé je krôjòbraznym i floristicznym rezerwatã. Kòl jegò nordowégò ùbrzegù są zlepieńcowé grotë.
Juszkòwò
Juszkòwò (pl. Juszkowo) – wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwù, w gduńsczim krézie, w gminie Pruszcz Gduńsczi na szlachù bezaktiwni liniji banowi Pruszcz-Żukòwò-Kartuzë-Lãbórg. W 2008 r. Juszkòwò miało 1358 mieszkańców.
Pòtãgòwsczé Jezora
Czekawinczi
Nad zwãżëną parłãczącą pòstãpné jezora - Kòcankò ë Pòtãgòwsczé je widzënkòwi pùńkt Zosynk.
Juszkòwò
Przez wies przepłëwô rzéka Reduniô, nad jakô robi elektrowniô wòdnô Juszkòwò zwëskającô jezero stwòrzëné przez òdetnienié dzéla dolëznë Reduni przez dama. Elektrowniô ò mòcy 0.231 MW robi przepłëwòwò 7,0 m/s.
Pòtãgòwsczé Jezora
Czekawinczi
Zôpadny kùńc Pòtãgòwsczich Jezorów twòrzą sparłãczoné za sobą jezora Czôrné ë Biôłé.
Juszkòwò
21 zélnika 2010 r. w Juszkòwù òficjalno òstało òtemkniãté Centróm Òddichniãcégò: kòmpleks szpòrtowi z staną czôłenkòwą, zbiérnicą gwôła wòdnégò (10 czôłenków ë 2 kòła wòdné), klepiskã do kòsznégò pùczka ë kilométrową dargą z zaprowadzenim do ùczbieniégò ôs placa òdpòczinka.
Kategòrëjô:Gduńsczi kréz Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Pòtãgòwsczé Jezora
Czekawinczi
Do karna jezorów trzeba wrëchòwac téż jezora: Folwarczné; Junno; Kamienicczé; Òdnoga; Swiãté.
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Sjónowsczé Jezoro
Swiónowsczé Jezoro (Sjónowsczé J., pòl. Jezioro Sianowskie) to je jezoro ò wiéchrzëznie 76 ha w kartësczim krézu, w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Karlino
thumb|100px|right|Karlińsczi herb Karlino (we zdrojach: *Chorzelin (Rymut), Corlin 1299, Cornlin 1299; Korlin 1304, Corlyn 1342, Cörlin 1556, Corlin 1618, Cörlin 1789, do Korlina 1807, Karlino, -na, karliński 1946, Karlino, -na 1981, Kòrlin (Cenôwa), miem. Körlin) – gard w biôłogardzczim krezu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie we widłach Pôrsãtë i Radwi.
Lëdztwò gardu: 5.832 (2009)
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Smòlôrz
thumb|200px|Smòlôrze Smòlôrz - zajimôł sã robieniém smòłë z drewna.
Lëteratura
Kategòrëjô:Warczi Kategòrëjô:Zabôczoné warczi
Dërżéń
thumb|100px|right|Dërżeńsczi herb Dërżéń (we zdrojach: Drizina, Drecen, Driesen, Dresno, Drezno 1421 (KDW), Dreesen 1578, Drusen 1649, Dersen, Droczen, Dirzen, Drezen, Dirczen, Drczen, Drdzen; miem. Driesen) - gard w strzeleckò-drezdenecczim krézu w lubùsczim wòjewództwie.
Lëdztwò gardu: 10.193 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 10,72 km2
Zôgòrskô Strëga
Zôgòrskô Strëga - to je rzéka na Kaszëbach dłużawë 28 km. Òna wpłiwô do Gduńsczi Roztoczi.
Kategòrëjô:Kaszëbë
Zosynk
Zosynk abò Lechickô Rësëna (pòl. Szczelina Lechicka) - pùńkt widzënkòwi midze jezorama Kòcankò ë Pòtãgòwsczim w rezérwace przirodë Lechickô Rësëna, w nôrdowim dzélu Mirochòwsczich Lasów.
thumb|center|400px|Widzënk z Zosynkù w starnã jez. Pòtãgòwsczégò
!
Wòdnô baszka
thumb|left|Wòdnô baszka Wòdnô baszka (Typha latifolia L.) – to je roscëna z rodzëznë baszkòwatëch (Typhaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Jastrownik
thumb|350px Jastrownik (Ranunculus L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë jastrownikòwatëch. Na Kaszëbach rosce dosc wiele ôrtów jastrownika. Kaszëbsczi jastrownik je tu wôżnym ôrtem.
Kategòrëjô:Bòtanika
Rãkawiczczi
Rãkawiczczi - są wcygóné na rãce jak je zëmno, a czasã przed robòtą. Òne mògą bëc z nôwiązã. Kaszëbi rôd mają biôłé rãkawiczczi do slubù.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òbleczënk
Ùnichòwò
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Kamiannô Góra
260px|thumb|Kamiannô Góra - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Kamiannô Góra - to je dzél gardu Gdini.
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Francësczi jãzëk
Frańcësczi jãzëk (français, la langue française) - to je romańsczi jãzëk, ùrzãdny w Frańcji, Kanadze i jinëch państwach.
Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Dil
thumb|Kòper Dil abò kòper (Anethum graveolens L.) – to je roscëna z rodzëznë zelerowatëch. Òn rosce m.jin. na Kaszëbach w ògródkach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Gògòléwkò
Gògòléwkò (pòl. Gogolewko) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Dãbnica.
Kategòrëjô:Gmina Dãbnica
Mateùsz Titës Meyer
Mateùsz Titës Meyer (ùr. 26 gromicznika 1991 we Wejrowie) – kaszëbsczi spòleznowi dzejôrz, lëterackò-mùzyczny ùtwórca, dolmaczéra, szkólny ë òrganista. Pierszi Kaszëba, jaczi zwëskiwô z prawa do pisënkù swòjëch pòdôwków leno pò kaszëbskù, téż w òficjalnëch papiórach.
Dzecné ë młodzëznowé lata
Mateùsz Titës Meyer je ùrodzony 26 gromicznika 1991 we Wejrowie. Pòchôdô z kaszëbsczi wsë, Lewinkò w gminie Lëniô, w jaczi do dzysô lëdze dërch gôdają pò kaszëbskù. Ju w dzecnëch latach, dzãka apartnym kaszëbsczim zwëkóm, jaczé bëłë żiw w ti wsë, òdkrił swòją kaszëbską swiądã.
W latach 1998-2004 ùcził sã w Spòdleczny Szkòle w Pòbłocym, 2004-2007 w Gimnazjum m. Aleksandra Labùdë w Strzépczu ë w latach 2007-2010 w I Òglowòsztôłcącym Liceùm we Wejrowie. W latach 2002-2006 chòdzył téż do Państwòwi Mùzyczny Szkòłë we Wejrowie (w klase pùzonu) ë w latach 2008-2012 do Diecezjalnégò Òrganistowsczégò Sztudióm w Pelplënie (w klase òrganów).
W 2005 rokù béł jednym z załóżców Gminowi Dãti Òrkestrë w Lëni, dlô jaczi aranżowôł dokazë filmòwi, rozriwkòwi ë kaszëbsczi mùzyczi.
Òd 2004 rokù, za czasów ùczbë w Spòdleczny Szkòle w Pòbłocym, zaczął pòznawac lëteracczi zapisënk kaszëbsczégò jãzëka, czegò ùcził sã pòtemù téż w Gimnazjum w Strzépczu. Bez 3 lata béł przedstôwcą strzépsczégò Gimnazjum na Kaszëbsczim Diktandze, a téż na Gimnazjowëch Kònkùrsach Wiédzë ò Kaszëbach ë Pòmòrzim w Lëzënie. Òb czas ùczbë w strzédny szkòle we Wejrowie béł załóżcą Karna Lubòtników Kaszëbiznë, jaczé miôł starã przerobic na midzëklasowé karno ùczbë kaszëbsczégò jãzëka - doszło do te w 2010 r., czedë kùńcził szkòłã. W tim czasu jakno przedstôwca szkòłë dobéł:
Reprezeńtowôł swòje Liceùm téż na kaszëbsczich warkòwniach "Ambasador Regionu", òrganizowónëch w 2010 rokù bez Karno Sztudérów "Pòmòraniô". Pòd cëskã direkcje szkòłë zrezignowôł z pisaniô maturë z kaszëbsczégò jãzëka, równak jegò gãbnô matura z pòlsczégò jãzëka sparłãczonô bëła z pòchôdanim pòzwów kaszëbsczich môlëznów w dokazach Floriana Cenôwë ë Hieronima Derdowsczégò.
W 2010 rokù zaczął sztudérowac pòlską filologiã ze szpecjalizacją szkólno-kaszëbisticzną na Gduńsczim Ùniwersytece, z czegò pò pierszim rokù zrezignowôł.
Ùtwórstwò ë artisticzné dzejania
Pierszé kaszëbsczé ë pòlsczé tekstë ùsadzôł òd rujana 2008 r. do smùtana 2009 r. na priwatnym fòtoblogù, a òd stëcznika 2010 r. na niefąksjonérëjącym ju blogù tites.kashubia.com.
Jakno ùtwórca lëtraturë zadebiutowôł pòlskòjãzëkòwą pòwiastką "Moje strony" w pòkònkùrsowim zbiérkù "Ziemia wejherowska, to takie miejsce gdzie...", wëdónym w 2009 rokù bez Krézowé Sztarostwò we Wejrowie.
Jakno kaszëbskòjãzëkòwi ùsôdca zadebiutowôł artiklã pt. "Pòczëjë Kaszëbsczégò Dëcha" ë wiérztą "Pùrtk z Lewinka" w smùtanowim numrze Pòmeranie w 2010 rokù, a w 1. numrze "Klëczi" (jinfòrmatorze gminë Lëniô) z 2011 rokù, prozatorsczim tekstã pt.: "Môłô bôjka ò mòji òjcowiznie". Pòtemù pisôł do Pòmeranie, Stegnë, Skrë, Bôłtëcczégò Dzénnika ë Swiãtojańsczi Gazétë.
Je dobiwcą przédnëch nôdgrodów pòeticczich miónków "Złoté Jaje" w Kartuzach z 2011 ë 2012 rokù.
W 2012 rokù wëdôł pierszi zbiérk wiérztów pt.: "... zamkłô w słowach".
Sparłãczony z karnã ùsôdców kaszëbsczi lëtraturë ZYMK ë z Teatrã ZYMK. 18 strëmiannika 2011 rokù w Lëzënie zadebiutowôł mùzyczno, jakno ùsôdca tekstów ë mùzyczi do binowégò dokazu Adama Hébla pt.: "Smãtkòwô Spiéwa", w jaczim téż zagrôł pòstacjã titlowégò Smãtka. W pòstãpnëch latach wëstãpiwôł téż m. jin.: w jinscenizacje dokazu "Jiwer òstatnëch" Jana Rómpsczégò, a w "Scynanim kanie" we wiele placach na całëch Kaszëbach. Òd 2011 do 2015 rokù wëstãpiwôł téż w programie "Gôdómë pò kaszëbskù" w Telewizje TTM, a w latach 2015-2016 prowadzył lëteracką aùdicjã LARK w Radio Kaszëbë.
W latach 2015-2016 béł bëtnikã Gdińsczich Scenarnikòwëch Warkòwniów w Gdińsczi Filmòwi Szkòle, jaczé skùńcził z wëprzédnienim za kaszëbskòjãzëkòwi scenarnik do filmù na spòdlim lëdowi pòwiôstczi ze Słowôrza Zëchtë. W latach 2016-2017 béł bëtnikã warkòwniów "Krącymë Film" w redzczi Fabrice Kùlturë.
W 2020 rokù dobéł XXI Òglowòpòlsczi Lëteracczi Kònkùrs m. Jana Drzéżdżóna we Wejrowie, w kategòrie "dokôz na binã".
W 2021 rokù w drëkù pòkazałë sã dwa dokazë, jaczich béł tłómaczérą: "Hewò je mój dodóm, dze je mój Bóg" ë "Przigòdë Alicje w Cëdaczny Zemie". Za nen drëdżi dokôz dobéł Kònkùrs Kaszëbsczi ë Pòmòrsczi Lëtraturë "Costerina" 2021 w Kòscérznie w kategòrie dolmaczënków.
Spòleznowé dzejania ë warkòwé żëcé
W latach 2010-2011 béł nôleżnikã Karna Sztudérów "Pòmòraniô", w jaczim béł gòspòdarzã chëczë Pòmòrańców w Łãczińsczi Hëce. W tim czasu zrëchtowôł XXIV Kònkùrs Wiédzë ò Pòmòrzim, warkòwnie Remùsowô Kara w Pilëcach, a téż pòmôgôł przë prowadzenim miedzënôrodnégò projechtu "Seven Senses of Kashubia" w Òstrzëcach.
W 2012 rokù ùsadzył nakładczi tłómaczącé Facebooka, YouTube ë Google na kaszëbsczi jãzëk. W latach 2012-2013 ë w 2015 cygnął akcje wësyłaniô wniosków do miéwców Facebooka ò rëszenié òficjalnégò tłómaczeniô pòrtalu na kaszëbsczi jãzëk.
W 2013 rokù, jakno pierszi Kaszëba, zwëskôł z prawa do zapisywaniô swòjëch pòdôwków pò kaszëbskù w òficjalnëch papiórach - personkôrce ë paszpòrce.
W latach 2019-2020 prowadzył akcjã Watchdog na Kaszëbach, w jaczi sprawdzył wëdawanié subwencje na ùczbã kaszëbsczégò jãzëka w szkòłach ë samòrządzënach na Kaszëbach. W 2021 rokù zrobił przezérk gazétniczëch artiklów ò Kaszëbach, sprawdzywającë stereotipòwé ë krziwdzącé zamkłotë sparłãczoné z Kaszëbama. Jakno pòdrëchòwanié dzejaniô òpùblikòwôł pòradnik: "Jak gadac ë pisac ò Kaszëbach?" W 2021 zaczął téż prowadzëc akcjã Mòje stronë 2021, w jaczi zbiérô òdjimczi tôflów z dëbeltjãzëkòwima pòzwama môlëznów na Kaszëbach, sprawdzywającë jichną jãzëkòwą pòprawnotã.
W latach 2011-2012 béł gazétnikã Radia Kaszëbë. W 2013 rokù robił w Wëdawiznie Region w Gdinie.
W latach 2014-2016 béł téż kasztelanã Szklónégò Zómkù Ksyżëstwa Wichrowëch Mòrzów w Òsłoninie.
W latach 2017-2021 mieszkôł ë robił we Warszawie. Béł tam sparłãczony z Òbëwatelską Sécą Watchdog Pòlskô, skùńcził Szkòłã Trenérów Bùtenrządowëch Òrganizacjów, jaczi je nôleżnikã òd 2019 rokù. Robił téż w Ceńtrze Òbëwatelsczi Edukacje, dze pòznawôł pedagògikã Sztôłtëjącégò Òceniwaniô.
Òd séwnika 2021 rokù je szkólnym kaszëbsczégò jãzëka w Naji Szkòle we Wejrowie ë òrganistą w Pasyjno-Marijnym Sanktuarium we Wejrowie.
Przëpisënczi
Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze Kategòrëjô:Kaszëbsczi szkólni Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbisce Kategòrëjô:Kaszëbsczi tołmôcze Kategòrëjô:Mùzycë __NONEWSECTIONLINK__
Wãglownik
thumb|200px|Wãglownik Wãglownik - zajimôł sã robieniém drzewianëch wãglów z drewna.
Rozmajitoscë
Czedës na Kaszëbach òni mùszëlë bëc. Dzysô wãglownik je tu zabôczonym warkã.
Lëteratura
Kategòrëjô:Warczi Kategòrëjô:Zabôczoné warczi
Zwëczajny smiecoch
thumb|left|Zwëczajny smiecoch Zwëczajny smiecoch (Galerida cristata) – to je môłi ptôch z rodzëznë skòwarnkòwatëch (Alaudidae). Òn mòże jesz żëje na Kaszëbach ë tu je òbjimniãti ùrzãdową òchrónią.
Kategòrëjô:Ptôchë
Pólnô rogùtka
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Dzërzgóń
Dzërzgóń abò téż: Cziszpórg (gw. Kisźpórk; pòl. Dzierzgoń, miem. Christburg) - gard w pòmòrsczim wòjewództwie w sztëmsczim krézu nad rzéką ò jistnym mionie.
Miona gardu w zdrojach
Jinsze miona gardu we zdrojach to téż: *Zirgūns (Górnowicz), in novo Christiborc 1249, Cristiburg 1250, Cristburg 1251, Christpurch 1254, Cristburg 1258, Christpurch 1285, Cristburg 1316, Christburgk 1335, Cristburg 1346, Kirsburg 1347, Kristborg 1348, Kirsburg 1355, Cristburg 1382, Kirsburg 1392, Cristburg 1445, Dzy(r)gon <1454, Dzierzgon 1466, Kyerschpurgk alias Cristpurgk 1508, do Kisporku 1565, do Kiszporku 1570, Kiszpork 1641, Kiszburg 1647, Kiszpork 1682, Christburg kòl 1790, Kiszpork 1883, Dzierzgoń 1881, 1936.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Janusz Kòrczôk
thumb Janusz Kòrczôk, a tak pò prôwdze Henrik Gòldszmit abò ps. „Stôri Doktór“ albò „Pón Doktór“ (ùropdony 22 lëpińca 1878 albò 1879 rokùw Warszawie, ùmarł w séwnikù 1942 rokù w Treblince) pòlskò – żidowsczi lékôrz, pedagòg, pisôrz, pùblicysta i spòłeczny dzéjôrz.
Teòretik i praktik wëchówaniô, twórca òriginalnégò systemù prôcë z dzecama, òpiartégò na partnerstwie, smòrządnych procedurach i jinstitucjach a téż pòbùdzaniô samòwëchôwaniégò. Badéra swiata dzecy. Béł pionierã dzałaniów w dzedzënie diagnozowaniô wëchòwawczégò i prekùrsorã w dzejanich na rzecz praw dzecka – człowieka. W 1926 rokù zajinicjowôł pierwszé pismiono redagòóné w wikszim dzélu bez dzecë – „Môłi Przegląd“. Jakò Żid – Pòlôch pòczuwôł sã do dëbeltny nôrodny jidentifikacjë. Major rezerwë służbë zdrowiô Wòjska Pòsczégò II RP.
Miłota i edukacjô
Janusz Kòrczôk ùrodzył sã w Warszawie w zasymilowóny żëdowsczi rodzënie, jakò syn adwòkata Józefa Gòldszmita (1844 – 1896) i Cecylië z dôdomù Gãbicczi (1854(?) – 1920). Rodzëna Gòldszmitów mieszkała przë sztrasy Bielańsczi 18 (prôwdobòdobny plac ùrodzeniô), w 1881 przeprowadzëła sã na Krakòwsczé Przedmiesce 77, gdze prziszłi pisôrz mieszkôł ze swòjima starszima, sostrą Aną i starką ze stronë matczi, Emilią (Mila) Gãbicką, w 1883 zamieszkelë na sztrasy Miodowi 19, gdze zajmòwale sétmë jizbów, dali przë polacu Krasyńsczich 3, przë Nowò senatorsczi 6 (òbecnie sztrasa Mòliera), na Swiãtojersczi i na Leszno 18 m. 10.
Òd pòlowë lat 80. Kòrczôk chòdzył do szkòłë pòczątkòwi Aùgùstina Szmùrłë przë sztrasy Freta, a dali w 1891 rozpòczął nôùkã w òsmëklasowim (liczącë z klasą wstãpną) VII Rządowim Gimnazjum Chłopsczim.
W 1898 zdôł maturã i rozpòczął szudia na Wëdzôle Lekarsczim Cesarsczégò Ùniwersytetu w Warszawie, na chtërnym Sztudiowôł szesc lat, pòwtôrzającë pierwszi rok (kùrs).
Lékôrz
23 strëmiannika 1905 rokù, pò wësłëchaniô piãcletnégò kùrsu medicznych nôùków i złożeniu òbòwiązejącégò egzaminu, òtrzimôł diplom lékôrza. W czerwińcu 1905 rokù òstôł pòwòłóny do rôsczi armië w wòjnie rôskò – japòńsczi i wëjachôł na Daléczi Pòrénk gdze jakò lékôrz służił w sanitarnym banie. Pòd kùńc 1906 rokù wrócył do Warszawë.
W latach 1905 – 1912 robił jakò pediatra w Szpitalu dlô Dzecy miona Bersohnów i Baùmanów.
Janusz Kôrczôk jakò miejscowi lékôrz kòrzëstôł ze słuzbòwégò mieszkaniô na terenie szpitala i swoadcził pòmòc chòrim w kòżdi chwili. Prowadzył priwatną praktikã. Dzãka rozgłosowi jaczi zdobił pòwiescą „Dzeckò salonu“ (1906), stôł sã znónym i pòszëkiwónym pediatrą.
Pò wëbùchù I swiatowi wòjnë òstôł pòwòłony do rósczi armië. Ùrlopòwóny z wòjska pò chòrobie, w 1917 béł lékôrzã w przëtułkach dlô dzecy pòd Kijowã. Miôł téż kòntakt z wëchównym domã dlô pòlsczich knôpów w Kijowie. W pòłowie 1818 Kôrczôk wrócył do Warszawë, do Dôdomù dlô Serot.
Lëteracczé i radiowé dzejanié
Janusz Kòrczôk zadebiutowôł w séwnikù 1869 pòd kriptonimã Rik w tigòdnikù satiricznim „Kòlce“. Béł m.jin. współaùtorã pisôny bez karno sensacyjny pòwiescë „Lokaj“; ód 1905 (razã bëło ich bez 200). Ód 1900, pòblikùòjącë w „Wãdrowcu“ cykl felietonów pòd titlã Dzecë i wëchòwanié, zaczął ùżëwac pòwszechno znónégò pseùdonimù „Janusz Kòrczôk“.
Midze latama 1898 – 1901 pòblikòwôł w tigòdnikù Czëtelniô dla wszëtczich, m.jin. w ódcynkach swòją pierszą pòwiesc „dzecë ùlicë“. Samòdzelné wëdónié ksążkòwi pòwiescë ùkôzało sã w 1901.
Dlô dzecy napisôł m.jin. Mòszki, Joski i Strule, Józczi, Jaszczi i Franczi, Sława, Król Macusz Pierszi, Król Macusz na bezdludny wispie, Bankructwò môłégò Dżeka, Prawidła żëcô, Kajtusz Czarodzéj, Ùparti knôp, Żëcé Ludwika Pasteùra, Lëdze są dobri i Trze wëprawë Herszka.
Jiné znóné pùblikacje to m.jin. Jak kòchac dzeckò, Prawò dzecka do szacunkù, Sóm na sóm z Bògã, Czedë zôs bãdã mółi i Pedagògika żartobliwo.
Môłi przegląd – gazéta dzecy i młodzëznë
9 rujana 1926 Janusz Kòrczôk òpracpwôł pierszi numer Môłégò Przeglądu, chtërny redagòwôł bez dalszi 4 lata. Pismiono bëło tigòdniowim dodôtkã do żëdowsczégò dzennika „Nasz Przegląd“. Bëło twòrzoné z aùtenticznych lëstów i materiałów nadesłónych bez dzecë i młodzëzna. Òstatny numer „Môłégò Przeglądu“ ùkôzôł sã 1 séwnika 1939.
Pedagòg
Kôrczôk béł zwòlennikã emancypacjë dzecka i pòszanowaniô jegò praw. Chcôł òrganizowac spòłeczeństwò dzecy òparté na zasadach sprawiedlëwòtë, równych praw i òbòwiązków. W kòrczakòwsczich placówkach bënowé żëcé òrganizowałë taczé jinstitucje jak sejm (dzecny parlament), sąd i redagòwónô w nich prasa.
Béł wëkładowcą w Państwòwm Instituce Pedagògiczi Specjalny i Wòlny Wszechnicë Pòlsczi.
Dom Serot i Nasz Dom
Razã ze Stefanią Wilczińską założił i prowadzył w latach 1912 – 1942 Dom Serot dlô zëdowsczich dzecy w Warszawie.
Òd 1919 Janusz Kòrczôk współtwòrził téż drëgą instytucjã dlô pòlsczich dzecy Nasz Dom – Zakład Wëchòwawczi Nasz Dom w Pruszkòwie. Ted wie placówczi bëłë przeznaczoné dlô dzecy w wiekù 7 – 14 lat, realizowałë nowtorską kòncepcjã samòrządny spòleznë, z własnyma institucjama – jak sejm, sąd, gazéta, system diżurów, òpieka dzecy nad dzecama, notariat, kasa pòżëczkòwô, spòrtowé klubë, kòłkò òrganizacjë „pòżëtecznych rozrowków“.
Òfiara Holokaùstu
Òbczas òkupacjë nosył pòlsczi wòjskòwi mùndur i nie aprobòwôł dyskriminacyjnégò òznaczaniô Żëdów òpaską z Gwiôzdą Dawida. W òstatnych trzech miesącach żecégò (maj – pòczątk zélnika 1942) pisôł pamiãtnik. Òstatny zapisk w pamiãtnikù datowóny je na 4 zélnika 1942. Pamiãtnik Kòrczôka pierszi rôz béł òpùblikòwóny w Warszawie w 1958 rokù.
Òstatny marsz
Dom Serot – Kòrczôk, robòtnicë (m.jin. Stefaniô Wilczińskô, Natalia Pòz, Róża Lipiec – Jakùbòwskô i Róża Sztokman – Azrilewicz i kòl 200 wëchòwanków òstalë wewiezony do òbòzu zagładë w Treblince òbczas tzw. Wiôldżi akcjë likwidacyjny warszawsczégò getta. Stałi sã tò chiba 5 sénika 1942.
Bibliografiô
Kategòrëjô:Kùltura Kòrczôk, Janusz
Òrłowò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Smãtôrz Słowińców
Smãtôrz Słowińców to je cerkwiszcze, na chtërnym czedës bëłë pògrzébë Słowińców i Słowińcków. Òni czedës mògle gadac słowińsczim dialektã. Terô ten smãtôrz to je stôrodôwnota. Mòc trzimaniô sã tich Kaszëbów-lëtrów przë rodny mòwie, zwëku i tradicji miała swój czas. Jak napisôł ks. Bernard Zëchta w 1948 rokù jich ju prawie nie bëło.
Jawòrë
Jawòrë (pòl. Jawory) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Dãbnica.
Smãtôrz Słowińców
Kategòrëjô:Słowińcë
Jawòrë
Kategòrëjô:Gmina Dãbnica
Karwno
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Czôrnô òlszô
thumb|Czôrnô ólszka
Czôrnô òlszô abò czôrnô ólszka (Alnus glutinosa Gaertn.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë brzózkòwatëch (Betulaceae Gray). To drzéwiã colemało rosce kòl rzéków.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Jezoro Lewinkò
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora Kategòrëjô:Kaszëbë
Żabòwaté
thumb|Samica żabë smiésczi
Żabòwaté (Ranidae), tzw. żabë włascëwé – rodzëzna płazów bezògònowëch zarechòwónëch do grëpë Neobatrachia. Do żabòwatëch nôleżi 16 ôrtów i ponad 350 gatënków. W Pòlsce żëje 6 gatënków płazów z ti rodzëznë.
Wëzdrzatk
Wëzdrzatk gatënków z ti rodzëznë je dosc teli jinorodny. Farwa skòrë to zelonosc i brunosc. Farwnosc mòże sã zmieniwac. Zanôlégò òd cządu rokù i farwë òtoczeniô. Cało żabòwatëch je smùkłé, kùńczënë dłudżé, òsoblëwie z tëłu, dziãka témù skôczą pò zemi.
Sistematika
Do rodzëznë żabòwatëch nôleżą pòstãpny ôrtë:
Damroka
Damroka - kaszëbszczé mióno białogłowsczégò ôrtu, chtërne bëło nadóné na przikłôd nômłodszi córce Aleksandra Majkòwsczégò, Damroce Majkòwsczi. Mòżlëwé zdrobnienié je Mroka abò Mroczka.
Żabòwaté
Rozrôdzanié
Westrzód żabòwatëch wëstãpùje dëmorfizm płcowi. Samce są zwëczajno jinszich rozmiarów jakno samice, mają rezonatorë, ùfarwienié gòdowé i jinszi cechë. Samce nawòłują samice mòcnim głosã. Ampleksus je pachòwi (u ôrtu Occidozyga jest pachwinowi). U wikszoscë gatënków zapłodzenié je bùtnowé. Samice skłôdają òd czile do czile tësãcy jaj co zanôlégù òd gatënkù w lóznym kłãbie abò do błocësti gniôzda. Z jaj wëkluwają się czijanczi, czasã równak ju przeòbrażoné żabczi.
Zachòwanié
Żabòwaté pòlują żadając nierëchlawò na swòją òfiarã, jaż ta sama sã zbliży. Òb czas gòdów wiele żab z ti rodzëznë przejôwiô mòcny terytorializm.
Damroka
Zdroje
Kategòrëjô:Kaszëbsczé miona
Żabòwaté
Gatunczi wëstãpùjącé w Pòlsce
thumb|Żaba jezorkòwô
Bibliografiô
Kategòrëjô:Żabòwaté
Zwëczajny scyżnik
thumb|Zwëczajny scyżnik Zwëczajny scyżnik (Geum urbanum L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Skòwrónk
'Skòwrónk'(Alauda arvensis)- ptôch z rodzëznë skòwrónczi z rédżi wróblowé thumb|right|Pólny skòwrónk
Wëstãpianié
Gniazdëje na pòlach i òtemkłëch terenach òd Europë i nôrdowëch grańców Africzi, przez Azëjô, pò nordóstową Sybirëjã i Chinë. Pòpùlacje nordowi i wschòdni migrëją na zëmã na pôłnié.
Pòzdrzatk
Niewiôldżi, bruny ptôch ò trzënórtnëch skrzidłach,môłim kùnôszkù na głowie, dłùdżëch slédnëch pazurach i dosc dłudżim ògònie. Wiérzk cała bruny z cemniészim sztrichaniém; skrzidła i ògón cemnobruny ò biôłëch rańtach; spódk cała żôłtawobiôłi. Nodżi i dzób żôłtawobruny,òczë bruny.
Jôda
Semiona i dzéle roscënów, òwôdë, pajiczi i jinszi bezpôcorniczi.