cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nowô Dąbrowa
Nowô Dąbrowa - to wies w gminie Pòtãgòwò, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Krótkò ni je skrzëżowanié dróg.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Kronum
Kronum to spòrt wëmëslóny w 2008 rokù przez Billa Gibsona. Terôzka miónczi są òrganizowóné blós w USA z warkôwnëma ligama w Filadelfi, ale nen spòrt stôwô sã corôz barżi pòpùlarny téż w Eùropie. Twórca, Bill Gibson, òpracowôł ùsestimatizowóną mieszónkã nôbarżé achtnionëch w swiece karnowëch spòrtów: balë, basketbalu i rãczny balë, a nawetka rugby. Grający mają rozmajité mòżnotë w grze. Twórca miôł snicé, bë spòrtowcë mòglë wecygnąc z jinszëch spòrtów wszëtkò, co je nôlepszé i parłãczëc to ze sobą na efektiwny i efektowny ôrt. Głównym célã je spòrtowô rewòlucjô, dlôte sloganã kronum je "Dołączë do Rewòlucje". Starna amerëkańsczi lidżi kronum dzejô téż jak spòleznowy pòrtal, dzãka chtërnémù fani i spòrtowcë mògą òstawac w kòńtakcë.
Prezentacëjô
W kronum szpelają dwié grëpë, z chtërnëch pò 10 grającëch je na bòjiszczu całi czas. Grający zmieniają sã na bieżąco, jak na przëkłôd w rãcznej bali. Mecz warô 3 tercje pò 20 minutów. Célã jigrë je dobëcé jak nôwiãkszej liczbë pùńktów. Pùńktë rechòwóné są w zależnoscë òd môla, z chtërnégò grający próbòwôł strzélnąc. Są dwie mòżnotë trafieniô - w brómkã abò w 1 òd 5 òbrãczów na brómce. Jeżlë sã trafi bez taką òbrãcz, dodôwô sã do wënikù dëbeltną lëczbã pùńktów za nen strzél (przikłôd: strzél bez òbrãcz z zonë za 2 pùńktë je wôrt 4 pùńktë). Kronum je kòntaktową jigrã szlachùjącą za rugby, ale jeżlë chtos je agresywno atakòwóny, arbiter zarządzywô sztrôfòwi rzut, chtëren wëkònywóny je ze wiérzchù wedge zone. Òbczas grë jedna gromada dobiwô colemało òd 60 do 120 pùńktów.
Zonë
Bòjiszcze skłôdô sã z 4 brómków na kùńcach òkrãgù (nôlepi ò strzednicë 50 jardów). Òd brómczi jedna pò drëdżi to dô taczé zonë: - goal zone (brómkòwô zona) - wedge zone (z anielsczégò klinowô zona) - flex zone - cross zone (krzëżowô zona) Òkrąg w strzôdkù bòjiszcza mó pòzwã prime ring.
Jigra
Jigra zaczinô sã, czedë sãdza we strzodkòwim kòle òdbijô balã òd zemie wësok w lëft (prime rush). Pò dwùch òd kòżdi gromadë mô w ti akcëji swój dzél - célã je schwacenié balë i rozpoczãcé akcje swòjégò karna. Wszëtcë mògą brëkòwac wszëtczich dzélów cała - le nié w wedge zone, gdze nie je mòżno brëkòwac rãków w atakù. W òbronie je mòżno òdbic abò blokòwac balã, le nie je wòlno jã złapic. Kòzłowanié balë je dozwòloné w grze, ale, tak jak w kòszowi bali, bez kòzłowaniô je mòżnie zrobic blós dwa kroczi. W czasu akcje jedno karno broni, a drëdżé atakùje wszëtczé 4 brómczi. Czedë dobiwô sã pùńktë, chtos z broniącëch mùszi rzëcëc balã z bramkòwi zonë do drëcha w strzodkòwim kòle. Tedë na gromada zapòczinô swòjã akcjã w atakù. Pòzëcje Kôżdé karno kronum mô 10 grającëch w pòlu, chtërnëch dzeli sã na 3 pòzëcje:
Grabówk
260px|thumb|Grabówk - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Grabówk - to je dzél gardu Gdini.
Kronum
Pùńktë
Wôrtnosc gòla zalégô òd zonë, z chtërny bëło strzéloné. Pùńktë są dëbelt, czedë je strzéloné do òbrãczë. Strzél z cross zone do òbrãczë wôrt je 8 pùńktów – i taczi strzél nazywô sã kronum. Jeżlë mecz kùńczi sã remisã, arbiter zarządzywô seriã sztrôfòwëch rzutów. Strzél do brómczi z karnégò wôrt je 3 pùńktë; bez òbrącz wôrt je 6 pùńktów.
Odbiór
Media zaczekawiłë sã kronum w USA, co pòcwierdzają midzë jinyma artikle w Wired, New York Times , abò material w programie ESPN SportNation. Téż w Eùropie pisało sã ò tim w: Le Monde ë La Stampa. W telewizji szpańsczi, jitalsczi a anielsczi téż beło czëc ò kronum.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô: Szpòrt
Strôszk
thumb|Strôszk Strôszk - to je manekin, chtëren mô strôszëc np. wróble. Òn biwô procem skórcóm na krzesnie.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Tólóza
Tólóza - to je znóny gard we Francji, z trzema ùniwersytetama.
lëdztwò: 440 204 (2010)
wiéchrzëzna: 118,3 km²
Kategòrëjô:Gardë w Francji
Wiôldżé Brëskòwò
Wiôldżé Brëskòwò (pòl. Bruskowo Wielkie) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Te Deum
Te Deum
Lëteratura
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Satir
Satir - to béł lasny bóżk w Grecce. Òn miéwôł kóńsczi ògón.
Parafiô sw. Jana Chrzcëcela w Serakòjcach
'''Parafiô sw. Jana Chrzcëcela w Serakòjcach''' - je òd 1983 rokù. Tu dosc krótkò tegò parafialnégò kòscoła w Serakòjcach je dosc nowi smãtôrz. Tu mòże czëc kaszëbsczi jãzëk.
Zdrzë téż
Swiãti Jón Chrzcëcél
Kategòrëjô:Kaszëbë
Dąb
Dąb - /z łac. Quercus/- Kategòrëjô:Drzewa ôrt lëscastëch drzewów. Drzewò chtërne żëje strzédno w zależnosce òd jegò gatunkù òk. 300-400 nawetka 700 lat. Przënôlégò do rodzënë bùkòwatëch. Przënôleżi do negò òk. 200 zortów spòtikónëch nôczãscy w razny conie na nordowi półkùli a téż w wëższich dzélach górów tropikòwi conë. Dąb rozrôstô sã do ògromné miarë. Stôri òkazë są chronioné jakò pomniczi nôtërë. Tipòwi gatunk to dąb szëpùłkòwi
thumb|Dąb Chrzescëjanów thumb|Brzôd dãbù żôłãdze thumb|Dąb szëpùłkòwi thumb|Kwiatostónë (Quercus coccinea) thumb|Lëst dãbù szëpułkòwégò
Kùlturowi znaczënk
Długòwiecznosc i machtny wëzdrzatk dãbów òd stalatów robiłë na lëdzach wiôldżé wrażenié. Stôré òkazë tczóné bëłë jakno bóstwò bez wikszosc pierwòsznëch lëdów Eùropë. Przódëczasny Rzëmióne i Grecë wierzëlë, że dąb je sedzbą jich nôwëższich bóstwów –Jowisza i Zeùsa. Dlôte téż Rzëm wińcowôł swojich nadzwëczajnëch obëwateli za zasłëdżi /zawdzãczi /wińcã z dãbòwëch lëstów.
Niechtërne lëdë ùwôżałë dãbë za drzewa – przepowiëdzene. Na spòdlim jich pòzdrzatkù przepòwiôdôno òbrodzôj i wiodro. Westrzódka germańsczich lëdów, dąb pòswiãcywóno bògù bùrzów – Thornowi. Ù Słowión i celticczich lëdów, kùltowé môle bëłë kòl starëch dãbòwëch drzewiszczów. Na dodôwk Celtowie wkłôdelë do grobów zmarłëch gałãze tegò drzewa. Wiele môlowëch pòzwów pòchòdzy òd dãbù.
Dąb w erbach, òdznaczeniach i na mònetach
Céch żôłãdzów i dãbòwëch wietewków je czãsto w królewsczich i ricersczich erbach òd strzédnowiecza. Stosowóny je téż w wòjskòwëch emblematach. Béł òznaką sëłë, mòcë, sławnoscë i prawòtë. Dãbòwé lëste są ùmôlnioné na dzysészich, pòlsczich, groszowëch mònetach.
Znóné dãbë
Pomniczi nôtërë:
Łąckô Góra
Lëteratura
Kategòrëjô:Gmina Smôłdzëno
Kùńczewò
Kùńczewò (pòl. Kończewo) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu dzece w szkòle są ùczoné kaszëbsczégó jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Neùtronowô gwiôzda
thumb|250x250px Neùtronowô gwiôzda – pòwstaje w wënikù wëbùchù gwiôzdë tzw. supernowi w póznym stadium ewòlucji gwiôzdów. Gwiôzda ò mase wiãkszi jak 10 masów Słuńca, wëtwôrzô ù kresu swòji ewòlucji żelôzny dërżéń wielkòscë Zemi, w chtërnym nie mògą ju zachôdac reakcje jądrowi syntezë. Elektronë (pl) pãdzą tedë z prãdkòscą równą bezlëcha prãdkòscë widu (pl). Cësnienié rozpãdzonëch elektronów równoważi grawitacyjną sëłã przëcyganiégò gãsti materie. Ale przë dostateczno wiôldżi energii elektronów (temperatura wënôszô tedë kòl 10 miliardów Kelwinów), parłãczą sã òne z protonama, twòrzącë neùtronë. Cësnienié maleje, grawitacyjné òddzałiwanié bierze górã i w niecałą sekùndã dërżéń sã zapôdô i zamiéniô w neùtronową gwiôzdã. Dzél wëzwòlony przi tim energii je przekôzóny materii òtaczający dërżéń, chtërna z prãdkòscą czilenôscë tesący kilometrów na sekùndã rozbiégô sã w kòsmiczny przestrzeni. Całé zjawiskò, widoczné z daleka jakno gwôłtowny rozbłisk, nosy pòzwã supernowi II tipù.
Fizyka
Gãstosc neùtronowi gwiôzdë przekrôczô 1012 g/cm3 i w centrum je wiãkszô jak w atomòwim jądrze, a strzédnice neutronowych gwiôzdów są w grańcach òd 10 do 100 km. Jich masa mòże bëc nôwëżi kòl 2,8 raza wiãkszô òd masë Słuńca. Żlë cząstczi wëbùchù są masywniészé to pòwstôwô czôrnô dzura. Neùtronowi gwiôzdë są dlô nas òstatnim zdrzódłã jinfòrmacjëji ò nôbarżi skrajnym, a jesz dostãpnym òbserwacji stanie materii we Wszechswiece. Szacëje sã, że co tësãcznô gwiôzda w naszi Galaktice to neùtronowô gwiôzda. thumb|250x250px W 2004 rokù ùczałi ùszacowelë parametrë neùtronowi gwiôzdë w ùkładze pòdwójnym EXO 0748-677. Strzédnica ti gwiôzdë mô kòl 23 km (plus minus 6km) a masa 1,8 Mas Słuńca (plus minus 0,5). Je to pierwszi tak dokładny szacënk paramétrów neùtronowi gwiôzdë.
Òbczas twòrzeniô sã neùtronowi gwiôzdë, parmiéń maleje. Z zasadë zachòwaniô mòmentu pãdu wënikô, że nastãpùje tedë zwiãkszenié prãdkòscë wirowaniô gwiôzdë. Czas òbkrãceniô mòże wënaszac òd ùłamka sekùndë do pôra sekùndów. Òbkrãcenié pùlsarów twòrzi mòcné radiowé promieniowanié. Je to spòwòdowóné ruchã plazmë i zmianë magnetycznégò pòla, ale dokładnégò mòdelu pòwstôwaniô tëch impùlsów jesz nie znajemë.
Czekawòstczi
Neùtronowi gwiôzdë mają baro wiôlgą gãstosc, chtërna przekrôczô 1012 g/cm3. Żóden człowiek nigdë na neùtronową gwiôzdã nie dolécy. Chcemë sã jednak wëòbrażëc, że jednak człowiek na taką gwiôzdã dolecôł i stanął na ji pòwierzchni trzimającë w rãce łëżeczkã. Jakbë nabrôł na tã łëżeczkã materie neùtronowi gwiôzdë, to ta materia na łëżeczce wôżëłabë teli, co wszëtczé autółë na Zemi.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Astronomijô
Gościno
thumb|100px|right|Herb gardu Gościno (w zdrojach: Gostino 1238, Jezstyn .. maiorem 1281, Yestin, duabus villis ... antiquo et magno 1296, utraque villam nostram Iestin 1329, Gross Jestin 1334, Gestin 1553, Gr. Gestin 1618, – Gr. Jestin 1789, 1836; pòl. Gościno, miem. Groß Jestin; mòżebné kaszëbsczé miono Gòscëno) – gard w kòlbrzesczim krezu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Gościnką.
Lëdztwò gardu: 2.430 (2010)
Wiéchrzëzna gardu: 5,7 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Artur Jablonsczi
W cządze 1990-1995 béł nôleżnikã, a w latach 1992-94 wiceprzédnikã Karna Sztudérów Pomorania. W 1990 r. nalôzł sã w cządnikù „Tatczëzna” ë dzejôł w nim do likwidacje pismiona w 1991 r. Òd 1997 r. je w Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim, jaczémù przédnikòwôł òd 2004 do 2010 r. Przënôleżi téż do Stowôrë Rozwiju Nordowëch Kaszëb „Norda” – Òbéńdowi Turisticzny Òrganizacëji, chtërną prowadzył w latach 2000-2007. W latach 2002–2004 béł przédnym redaktorã „Pòmeranii”.
Zajimô sã téż ùsôdzanim prowadników. Mô jich wëdónëch pôrã: ''Na nordzie. Przewodnik po osobliwościach Ziemi Puckiej (1996), Wędrówki po Kaszubach. Opowieści o miejscach i ludziach (1997, 2. wëd. 1998 ), Norda na wakacje (2003; wespółùtwórstwò Jarosław Éllwart), Odkrywamy Nordę. Gmina Krokowa. Turystyczne przeboje gminy Krokowa'' (2004). Prócz tegò razã z Tadeùszã Stankewiczã przërëchtowôł albùm stôrich òdjimków ''Pozdrowienia z Pucka. Gruesse aus Putzig (1997), a z Mariuszã Szmëdką ùsôdzył dokôz Kaszubi w Ziemi Świętej. Niech sã swiãcy Twòje miono'' (2000). W 2009 r. w serie Biblioteka Jastarniańska ukôzôl sa repòrtôż Bóg z nami, jaczi òpisëjë zetkanié Òjca Swiãtégò Jana Pawła II z kaszëbsczima rëbôkama w Sopòtach. W 2013 wëszła drëkã jegò pòwiésc „Namerkôny”, pózdni – „Smùgã” , a w 2015 – „Fényks”.
A.Jabłończi òstôł ùtczony m.jin. nôdgrodą mn. Rómana Wróblewsczégò (1997) ë wëprzednieniony bez Polcul Foundation (1998 r.). Prezydent Bronisław Komorowski nadôł mù Strzébrzny Krziż Zawdzãczi za dzejanié dlô nôrodnëch ë etnicznych miészëznów w Pòlsce (2011 r.).
Tłuczewò
Tłuczewò (pl. Tłuczewo) - wies leżącô kòle dôwny przëszlôdżi bez Łebã, òd Strzépcza w starnã Lëni ë Lãbòrga. Pierwòszno wies zwa sã Kluczimòst a pózni Kluczewò. Lëdowô etimòlogiô dzysészą pòzwã dolmaczi trzôskã, jaczi robią kamienie pòrëszoné bez Łebã w wąsczim tu kòrëce.
Historiô
Pierszé wiadło ò Tłuczewie pòchôdô z 1314 rokù. Wies z młinã słëcha do chmieleńsczi kasztelanie a pózni do starostwa w Mirochòwie. Môlowi młin słëchôł òlëwsczim cystersom. W 1701 rokù w Tłuczewie mieszkało 48 sztëk lëdzy, a òkróm młina i piłë fùnksnérowa tu téż karczma. W midzëwòjnowim cządze Tłuczewò bëło sedzbą gminë słëchający do wójtostwa w Lëni i starostwa w Kartuzach. Na zôpôd òd wsë bëła państwòwô greńca. Pò wòjnie w Tłuczewie zamieszkôł kaszëbsczi pisôrz Aleksander Labùda, przede wszëtczim znóny jakno autor felietónów Gùczów Mack Gôdô.
Czekawinczi
W Tłuczewie stoji szlachòta Pólnicë - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
Sysełka
Sysełka – to je przécznô balka, chtërna wiãże kòzłë, a òne mają w górze scapòwanié. M. jin. sysełkã na Kaszëbach rozmajice zwią.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bùdowizna
Léón Heyke
Léón Heyke - ùrodzył sã w 1885 rokù w Cërzni kòl Czelna w wejrowsczim krézu. Òn chòdzył do prësczi pòwszédny szkòłë w Bieszkòwicach i do klasycznégò gimnazjum w Wejrowie. Dzãkã dëtkóm wejrowsczégò dzekana ks. Walãtégò Dąbrowsczégò rodã z Gòwina, skùńcził Dëchòwné Seminarium w Pelplinie, a pòsobno doktorancczé teòlogiczné sztudia w Fribùrgù Brizgòwijsczim i we Wrocławiu. Jakno wikari béł w czile parafiach. Òbczas I swiatowi wòjnë służił, jak wiele jinëch ksãżi w prësczi armie; béł sanitariuszã i kapelanã w Chełmnie i Czôrnym. Pierszenił wiérztama w "Gryfie". Ùsôdzôł historiczné ë patrioticzné wiérztë, jakno ë miłotné. Béł wôżnym pòétą, chtëren pisôł nordową kaszëbizną lësôcką. Béł ksãdzã, doktorã teolodżëji ë jednym z zakłôdôrzów Towarzëstwa Młodokaszëbów.
Jegò ùsôdztwò miało wiôldżi cësk na Aleksandra Labùdã ë Jana Trepczika. W 1930 rokù dostôł za lëteracczé ë pedagògiczné dzejanié Złoti Krziż Zasłëdżi. Miemcë mają go rozstrzélné na zôczątkù II-dżi swiatowi wòjnë (16 rujana 1939) w Szpãgawsczim Lasu kòl Starogardë.
thumb|left|250px|Tôfla w kòscele we [[Łątczińskô Wigòda|Wigòdze]]
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze Kategòrëjô:Kaszëbsczi tołmôcze Kategòrëjô:Mùżdżówczi òb jesén 1939 Kategòrëjô:Kaszëbi
Niemieckô Karznica
Niemieckô Karznica (pòl. Karzniczka) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica.
Kòsa
Kòsa – to je rãczné nôrzãdzé, chtërno brëkùją czasã np. gbùrze do seczeniô trôwë abò zbòża.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Józef Kalasancjusz
thumb Józef Kalasancjusz abò Kalsanti, szp. José de Calasanz, znóny téż pòd zakònnym mionã jakò Józef ód Matczi Bòżi, łac. Josephus a Matre Dei (ùr. 11 séwnika 1556 albò 1557 w Perlata de Sal w Aragònii, ùm. 25 zélnika 1648 w Rzimie) – hiszpańsczi dëchòwny katolëcczi, założëczel i pierszi general zakònu pijarów (Sp albò SchP), refòrmator òswiatë, swiãty Kòscoła katolëcczégò.
Żëcopis
W kùńcu w 1617 rokò Józef Kalasancjusz pòstanowił założëc zakònną wspólnotã pòd nazwą Zgromadzenié Pawłowé Dlô Ùbòdżich Matczi Bòżi òd Szkòłów Pòbòżnych. W 1621 Papież Grégòr XV pòdniósł kòngregacjã do zôkònu ò slëbach ùroczëstich, a Józef òstół generôlã zgromadzeniô.
System nôùczi
Józef Kalasancjusz wprowadzył rewòlucyjny system nôùczi. Zakòdół, ze ùczeń pòsôdô swòją godność. Zakôzôł stosowaniô karów cielesnych twierdzącë, ze  szkólny pòwinnë zachącywac uczniów do zdobywani wiédzë. Òpiar nôùkã na ókazywaniu serca i cerplëwòtë zamiast przymusu.
W rokù 1610 ùstalił, że szkòła spòdlecznô mdze miała sztëre etapë i razã òsmë klasów ò numeracjë òd ósmi do pierszi, nôbarżi zaawansowóny:
Wëbróné sentencje Józefa Kalasancjusza
''Żle ùżiwô mieszkaniô. Chto w nim nie gôdô z Christusã abò nie prôcëje dlô Christusa.''
Biada temù, chto je złi póstrzód dobrich.
Jak ùmrze w Panu zakònnik, co za żëcô nie prôcowôł dlô Nioegò?
Nie je czësti, chto chùtkò nie wëpãdzô nieprzejacelów czëstoscë.
Nie je pòsłëszny, chto bãdącë zobowiązany, pòstãpùje wedle gwësnégò sądë
Wiedzô zdobi zakònnika, ale cnota kòronëje.
Nie pòtrafi óbaczëc Christusa, chto nie pòtrafi cerpiec dlô Christusa.
Beatifikacja i kanonizacja
W 1748 papież Benedikt XIV wëniósł gò do chwałë błogòsławionych, a Klémens XIII w 1767 wpisôł gò ùroczésce do katalogù swiãtëch
Patronat
W 300. Roczëznã smiercë (1948) Pius XII ògłosył gò patronã wszëtczich katolëcczich szkòłów spòdlecznych.
Bibliografiô
Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti
Wòłogòszcz
thumb|100px|right|Herb gardu thumb|100px|right|Fana gardu Wòłogòszcz (téż Wólgast, miem. Wolgast, we zdrojach: Hologost(a), Ologost, Woligost, Woligast, Wologost, Wolegast, Wolegust, Walagost(um), Walogost(um), Waløgost(um), Waloguslum, Walagust, Walegusth, Walægust, Walgust, Wolgast, Valagust, Valegust – gard w Miemiecczi. Czëdes ten gard miôł stolëczną rolą ksyżëcą - òd rozpadnieniô ksyżestwa na dwa: szczecëńsczé i wòłogòjsczé.
Rowë
thumb|Kòscół w Rowach Rowë (pòl. Rowy) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Góra Dónas
thumb|left|Góra Dónas z wieżą Góra Dónas - to je wëszańc w Gdinie ò wësokòscë 206 m w. r. m.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gdiniô
Parafiô Nôswiãtszégò Serca Pana Jezësa w Lëni
Parafiô Nôswiãtszégò Serca Pana Jezësa w Lëni - je òd 1923 rokù. Ji parafialny kòscół je w Lëni. Tu mòże czëc kaszëbsczi jãzëk.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë
Lëpùsz
Lëpùsz - to je kaszëbskô wies w gminie Lëpùsz, w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Lëpùsz Kategòrëjô:Kaszëbë
Bòlesławice
Bòlesławice (pòl. Bolesławice) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Zôgòrzëca
Zôgòrzëca (pòl. Zagórzyca) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica.
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Szczëtno (człuchòwsczé)
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przechlewò
Cepë
Cepë – to są rãczné nôrzãdza, chtërne brëkòwelë czedes np. gbùrze do draszowaniô zbòża. W nich je: bijôk i dërżôk.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Płoczëce
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Lëpùsz Kategòrëjô:Kaszëbë
Bernadeta Mariô Reglińskô
Bernadeta Mariô Reglińskô (Bernadeta Maria Reglińska ùr. 1950 r. w Żukòwie) – je wësziwôczką, chtërna kaszëbsczim wësziwkã żukòwsczégò sztélu interesëje sã òd dzecnëch lat. Robòtã w Regionalny Rzesznicë Lëdowi Robòtë i Artisticzny Rãkòrobiznë Cepelia (Regionalna Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego Cepelia) òna rozpòcza 1 rujana 1968 r. Ji mésterką bëła matka Mónika – ùczenka Zofie i Jadwidżi Ptôch. Òd séwnika 2003 r. współprowadzëła wësziwôrsczé karna w szkòłach w Żukòwie. Òna je òdznaczonô Złotim i Srébrznym Krziżã Zasłëdżi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Parafiô Swiãti Trójcë w Kòscérznie
Parafiô Swiãti Trójcë w Kòscérznie - je òd 1210 rokù. Ji parafialny rzimskòkatolëcczi kòscół je w Kòscérznie. Tu mòże czëc kaszëbsczi jãzëk.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë
Słónowiczczi
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Dërżéń pnia
thumb|Dërżéń [[dãbù]] Dërżéń pnia - westrzédny dzél òkrãgłégò drewna, to je jegò fizjologicznô òs.
Kategòrëjô:Lesyństwò
Silvio Berlusconi
Silvio Berlusconi (ùr. 29 séwnika 1936 rokù w gardze Milano) - to je italsczi pòlitikôrz. Òn béł premiéra w Italsce w latach 1994-1995, 2001-2006, a téż 2008-2011.
Kategòrëjô:Italskô
Redzëkòwò
Redzëkòwò (pòl. Redzikowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Młodzowi kùch
Młodzowi kùch - to je kùch ùpiekłi z casta z młodzama. Mòże gò zrobic tak: młodze (10 dag) so rozrobic w cepłim mlékù. Przë tim do pół skła mléka trzeba dodac dwie łëżczi cëkru i kąsk mączi, ë to ùmiészac drewnianą łëżką. Resztã mléka (pół skła) i cëczer (reszta ze skła cëkru) z tłuszczã (250 g margarinë "Palma") rozpùszczëc i do tegò wsëpac mąkã (razem 1 kg pszeny mączi), dodac jaja (6 szt.) i razem dobrze wëmiészac. Dodac rozrobioné młodze i kąsk smiotanë. Tak długò to wërôbiac, jaż bãdą pãcherziczi lëftu i casto bãdze òdchôdało òd rãczi. A na wiérzch trzeba zrobic krëszonkã, kùsk tegò tłuszczu, cëkru i casta, co òstónie w misce przë wkłôdaniu na blachã. Tak zrobioné casto wsadzëc na szterdzescë minut do piekarnika i piec.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia
Òsetnik
Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Nicejskò-kònstantinopòlsczi symbòl
thumb|Swiãti òjcowie I pòwszechnégò sobòru z tekstã symbòlu Nicejskò-kònstantinopòlsczi symbòl wiarë – chrzescyjańsczé wëznanié wiarë, nôbarżi rozkòscérzóné westrzód tekstów credo ùżiwónëch wespółczasno w liturgiach. W rzëmskòkatolëcczim Kòscele i prawòsławny Cerkwi je òdmawióné abò spiewóné pòdczas liturgii Eucharystie. Autoritet symbòlu przëjimô téż anglikańskô spòlëzna, stôrokatolëczi, lëterskô wiara, a téż niechtërne jinszé protestancczi profesji.
Jednym z fòrmalnëch pòwòdów rozłamu chrzescëjaństwa na rzëmskòkatolëcczi kòscół i prawòsławié bëło dodanié do Nicejskò-kònstantinopòlsczégò symbòlu fòrmùłë filioque (ò pòchòdzenim Swiãtégò Dëcha nié leno òd Bòga-Òjca, ale „òd Òjca i Sëna”).
Na Kaszëbach òn je mówiony tak:
Pólny mléczôk
Pólny mléczôk (Sonchus arvensis L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Wkra
thumb|100px|right|Wkrzańsczi herb Wkra (miem. Ueckermünde) - garc w przédnopòmòrskò-grifijsczim krézu w Meczelbòrsce-Przédny Pòmòrsce nad ùscém rzeczi Wkrë do Môłégò Zaléwù.
Tu je zoo, môłi pòrt i gòłobrzég.
Lëdztwò gardu: 8.846 (2013)
Wiéchrzëzna gardu: 84,69 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Kaszëbsczi dél
Kaszëbsczi dél (dyl kaszubski) - to béł dél, chtëren mógł kùpic w latach 1705 – 1802 w Gduńskù. Grëbiô na 3 - 5 cm, to wierã bëła jegò miara w piłach?
Lëteratura
Kategòrëjô:Gduńsk
Ceszenié
Ceszenié (pl. Cieszenie) – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Chmielno. W ti wsë są przë drogach dwamòwny tôfle pòlskò-kaszëbsczé. Stąd béł szkólny Józef Skorowski (1902-1940).
Eùropejsczi Dzéń Jãzëków
Eùropejsczi Dzéń Jãzëków je swiãtowóny 26 séwnika òd 2001 rokù. Òn mô pòkôzôwac jãzëkòwą bòkadnosc w Eùropie. W sami Eùropejsczi Ùnii je wicy jak 60 môlowich pòspólnotów, chtërné ùżiwają jãzëków òbéńdowëch abò mniészëznowëch. Pòdług spisënkù z 2011 rokù wicy jak 106 tës. mieszkéńców Pòlsczi gôdô pò kaszëbskù. Do tegò trzeba dorechòwac wszëtczich, co wëjachelë bùten, ale wcyg nie zabëlë swòji mòwë. Eùropejsczi Dzéń Jãzëków mô m.jin. zôchãcywac do ùczbë jãzëków i to nié leno tëch nôbarżi znónëch jak np. anielsczi, ale prawie tëch miészëch, jak kaszëbsczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Lingwistika
Łąkòwi lubùszk
thumb|Łąkòwi lubùszk Łąkòwi lubùszk (Euphrasia rostkoviana) – to je ôrt roscënë z rodzëznë Orobanchaceae. Kaszëbi mògą na niã gadac lubùszk.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Édmùnd Szëmikòwsczi
Édmùnd Szëmikòwsczi (Edmund Szymikowski ùr. 1942 r. w Żukòwie - ùm. 2022) - to béł człowiek, chtëren kaszëbsczim wësziwkã interesowôł sã òd małoscë. Jakno dzesãcletni knôp zaczął współrobòtã z Jadwigą i Zofią Ptôch, jak zafarwił akwarelama céchòwóné przez nie mùstrë do wësziwaniô. Òn ùrôbiôł wësziwczi w żukòwsczim sztélu. Jegò aùtorstwa je ùsôdzk ABC... haftu kaszubskiego szkoła żukowska (2006). Przez wiele lat òd 10 czerwińca 1996 rokù òrganizowôł kònkùrsë kaszëbsczégò wësziwkù w Lëni. Òn beł òdznaczony Bronksowim Krziżã Zasłëdżi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Mòra
Mòra – jak wierzele Kaszëbi to je dësza, chtërna wëszła z cała człowieka w spikù i òbróca sã w jabkò, krëszkã, kòta, mësz, nocną mòrówkã abò jesz co jinégò, a pòtemù dłôwi lëdzy, jezdzy do ùpadłégò na kòniu abò młodim bëdle, wëpijô soczi z drzéwiãt, dëszi drëżónë i wòdã. Mòra wlôżô w jizbã dzurką òd klucza i kładze sã na człowieka jak miészk piôsku. Òna zaczinô mòrzëc òd nogów jaż pò gardło, do môłkù, a przë tim mrëczi: mër, mër, mër. Jak napisôł ks. Szulist téż Kaszëbi w Kanadze wiedzele, że mòra wlôżô w jizbã dzurką òd klucza.
Jarmen
thumb|100px|right|Jeromińsczi herb Jarmen (we zdrojach: Germin 1269, Jermin 1277, Jermyn 1290, Jarmen; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Jaromino, Jeromino) – gard w Krézu Vorpommern-Greifswald w kraju Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë.
Lëdztwò gardu: 3.243 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 30,64 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Môłô Garnô
Môłô Garnô to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Smôłdzëno. Tu bële Słowińcë.
Gduńsczi łokc
Gduńsczi łokc (łokieć) - to bëła miara długòtë, chtërna w Gduńskù mia 24 côle = 0,288 m. Na eksport mógł w gduńsczich łokcach mierzëc jesz pò 1794 rokù w Gduńskù.
Bùlwa
thumb|Bùlwë thumb|left|180px|Skrobanié bùlwë Bùlwa (Solanum tuberosum L.) - to je roscëna z rodzëznë lilkòwatëch (Solanaceae L.), baro wôżnô dlô kaszëbsczich gbùrów. Òna pòchòdzy z Pôłniowi Americzi. Do òpriskiwaniô bùlew jak òne roscą mòże brac sark kòpru(II) - to je taczi chróniowi spòsób. Kaszëbi czedës wëbiéralë je z zemi na kòlanach. Pò wëbiéraniu bùlwë mòże mitowac. Kaszëbi jesz dzys jedzą wiele gòtowónëch bùlew, a czasã pùlków. Kaszëbczi m. jin. z bùlew piekłë plińce. Z nima mòże robic bùlwòwé miónczi np. cëskac nima w kòsz abò nëkac z bùlwą na łëżce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Ògardowizna
Semiónice
Semiónice (pòl. Siemianice) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Zôgórczi
Zôgórczi (pòl. Zagórki) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Swiãtô Cecyliô
thumb|Swiãtô Cecyliô – ikòna Swiãtô Cecyliô z Rzimu (Cecyliô Rzimskô; ùm. kòl 230–231) – chrzescyjańskô dzéwica i mãczelnica, swiãtô kòscołów katolëcczégò i prawòsławnégò.
Sardińsczi jãzëk
Sardińsczi jãzëk (sardu, limba sarda, lingua sarda) - to je jeden z romańsczich jãzëków. Na Sardinie wiele dzecy ùczi sã tegò jãzëka.
Żelkówkò
Żelkówkò (pòl. Żelkówko) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Lubléwkò
Lubléwkò - to je kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò.
Żelkówkò
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Lubléwkò
Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Swiãtô Cecyliô
Żëcé swiãti
Cecyliô ùrodzëła sã na zaczątkù III stalatégò. Jakno chrzescëjónka złożëła slub czëstoscë i nimo, że zmùszono ją do żeńbë z noczesnym pògónã Walerianã, òna nie złóma slëbù, le jesz nawrôca swòjégò slëbnika i jegò bracëna, Tëburcjusza. Wszëtcë troje nalezlë mãczelną smierc przez scãcé. Jich smierc je datowanô na czas rządzeniô Aleksãdra Sewera. Cało Cecylii òsta nalazłé nierëszałé w 822 rokù w katakùmbach sw. Kaliksta. Òstało òno zarô pò tim przeniosłé do Bazyliczi NMP na Zatëbrzu, chtërną wëbùdowano ju w IV stalatim na môlu dodomù  swiãti.
Kòlãda (Bernata Zëchtë)
Kòlãda - to je znanô kòlãda z Kaszëb, chterny słowa napisôł ks. Bernat Zëchta.
Antón Padewsczi
thumb|Swiãti Antón thumb|Swiãti Antón i Dzecątkò Jezës
Kòlãda (Bernata Zëchtë)
Słowa
Biżaha, Jezëskù, mòje dzeculkò, Mój kòchany ptôszkù, mòja rëbùlkò. Biża, biżaneczka, zamkniczkôj òczka, Biża, biżahaha, zamknij òbadwa!
Antón Padewsczi
Antón Padewsczi - swiãti Antón, na zôczątkù Fernando Martins de Bulhões, (pò pòlskù Ferdynand Bulone), ùr. 1195 w Lëzbònie, ùm. 13 czerwińca 1231 w Arcelli kòl Padwë, pòrtugalsczi teòlog, frãcyszkón, swiãti katolëcczégò kòscoła, prezbiter, doktór Kòscoła.
Królowie jadą
Królowie jadą - to je znanô kòlãda z Kaszëb, chterny dzél (sztrofczi 3-5) napisôł Sztefan Bieszk.
Swiãtô Cecyliô
Złotô legenda
Jakùb de Voragine w Złoti legendze òpisëje historiã nawróceniô slëbnika Cecylii – sw. Waleriana. Òbczas wieselny nocë swiãtô wëzna mù, że towarzë ji janiół, chtëren strzeże czëstoscë ji cała. Ùzdrzenié gò przez Waleriana je mòżlëwé le tedë, żle przëjmie òn chrzest. Waleriana òchrzcëł papiéż swiãti Ùrban. Pò przińdzenim nazôd do Cecylii, Walerión nalôzł ją kòl janioła, chtëren trzimôł dwa wińce z różów i lëlijów.
Królowie jadą
Słowa w stôrim pisënkù
1. Królowie jadą z wialgą paradą, a skąd, skąd? Od wschodu słuńca, szukają kuńca zbawieniô swojégo.
Kòlãda (Bernata Zëchtë)
Słowa
Jesz Të, mój syneczkù, dzys zmiarzniesz tu mie, Na lopùszkù sana w tim cwiardim kùmie. Biża, biżaneczka...
Antón Padewsczi
Żëwòt swiãtégò
Jegò rodzëzna bëła bògatô i ceszëła sã ùwôżanim. Béł sënã Môrcëna Vicencio de Bulhoes i Marii Teresë Taveirô. Na chrzce dostôł miono Ferdinand. Czej miôł kòl 20 lat wstãpił do klôsztoru Regùlarnëch Kanoników swiãtégò Aùgùsta. Jich klôsztor béł na òbremienim miasta Lëzbònë. Béł tam dwa lata. Pònemù przecygnął sã do jinszégò klôsztoru, chtëren béł w Coimbrze. Béł tu tedë sztudérã téòlogi. W 1219 rokù òstôł wëswiãcony na ksãdza. Rok pózni pòznôł duchòwòsc swiãtégò Frãcëszka, temù przëstąpił do jegò klôsztoru. Tam przejimnął miono Antón. Chcôł ùmrzéc smiercą mãczelską, dlôte wëcygnął do Africzi. Równak to sã nie dało, bo cãżkò zachòrzôł i mùszôł przińc nazôt do òjczëznë. W 1221 rokù w Asëżu pòtkôł sã ze swiãtim Frãcëszkã. Òb czas kapitułë klôsztoru òstôł sczerowóny do prowincji Romaniô do klôsztoru Mòntepaòlo kòle Fòrlë. Antón béł dobrim kaznodzeją. Lubił czëtac Swiãté Pismiona. Brat Eliôsz, chtëren béł nôstãpnikã swiãtégò Frãcëszka béł òczarzony jegò kôzaniama, dlôte òbsadzył gò generalnym kaznodzeją klôsztoru. Tedë wanożił pò wsach i miastach i głosył kôzania. Słëchełë gò rzmë lëdztwa. W latach 1225-1227 głosył kôzania w pôłniowi Francji. Pònemù òstôł prowincjałã Emilii i Mediolanu. Tedë napisôł „Niedzélné kôzania”. W 1228 rokù, czej béł w Rzimie, kardinôł Òsti prosył gò, bë napisôł „Kôzania na swiãta”. Głosył téż kôzania na Wiôldżi Pòst. W 1230 rokù òprzestôł bëc prowincjałã i dôł sã do Padwë, do klôsztoru swiãti Marii. Tam zachòrzôł i 13 czerwińca ùmarł. Béł pòchòwóny w Padwie.
Kòlãda (Bernata Zëchtë)
Słowa
Niech le do Swiónowa wrócã jô dodóm, Tam Tobie w kòrëtkù tak żużkac nie dóm. Biża, biżaneczka...
Antón Padewsczi
Kanonizacjô
Antón òstôł ògłoszony swiãtim 30 maja 1232 rokù przez papieża Grégòra IX. Jégò kanonizacyjny proces je nôkrótszi w historii katolëcczégò kòscoła, bò 352 dni pò smiercë béł ju ògłoszony swiãtim. Pò jegò smiercë dzejało sã wiele cëdów, midzë jinszéma: ùzdrowieniô, òżëwianié ùmarłëch. Lëdze ùdostôwele wiele łasków. Swiãti Antón je tczony na całim swiece. 16 stëcznika 1946 rokù papież Pius XII ògłosył gò doktorã katolëcczégò kòscoła. Lëturgiczny wspòmink swiãtégò Antóna òbchòdô sã w katolëcczim kòscele 13 czerwińca. Tedë je wiôldżé swiãto w Lëzbònie.
Kòlãda (Bernata Zëchtë)
Słowa
Tatink pòbiegnie w lôsk, tam na nã ùrzmã, I prostą jak swieca chójeczkã ùrznie. Biża, biżaneczka...
Antón Padewsczi
Kùlt i patronat
Tam, gdze je grób Antóna w Padwie je dzysô bazylika, chtërnô je baro pòpùlarnô w Eùropie. W Pòlsce kùlt swiãtégò Antona mô môl w Przewòrskù, Radecznicë, Ratowie, Łodzy-Łagewnikach, Chełmie, Nôrodné Padwi, Suszu, Kòscelny Niewòdnicë. Swiãti Antón je patronã frãcëszkanów, antoninków, wiele bractwów np. z Padwë, Lëzbònë, Paderbòrn, Spiltù, dzecy, górników, żeniałëch, zrãkòwców, rodzewnic, ùbòdżich, wanożników, zadżinionëch lëdzy i rzeczë. Swiãti Antón je patronã czileset kòscołów w Pòlsce, kòl 150. Je téż patronã wiele gardów, np. Przewòrska (òd 2015), Lëpna (òd 2009), Rëbnika (òd 2007), Jasła (òd 1996), Brodnicë (òd 2014), Mazowiecczégò Tomaszowa (òd 2015) i Lublëna.
Kòlãda (Bernata Zëchtë)
Słowa
Z ti chójeczczi zrobi w kwiatë kolibkã Na złotëch biegùnach dlô Cebie, ribkò. Biża, biżaneczka...
Antón Padewsczi
Ikònografiô
W chrzescëjańsczi ikònografii pòznakama swiãtégò Antona są: ksãga, lelijô - òznôczô czëstosc, serce, òdżin – symbòl gòrlëwòscë, òseł, rëba, brót. Na òbrazach je pòkôzóny w frãcëszkańsczim habice, czasã głosy kôzania, czasã trzimô Dzecątkò Jezës.
Haruki Murakami
thumb|255px|Murakami w 2005 Haruki Murakami (村上春樹, Murakami Haruki; ùr. 12 stëcznika 1949 w Kioto) – znôny szerok w swiece dzysdniowi japòńsczi runita ë dolmôcz.
Sardińsczi jãzëk
Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Antón Padewsczi
Bibliografiô
Kategòrëjô: Katolëcczi swiãti
Haruki Murakami
Biografijô
Ùrodzëł sã w Kioto, młodé lata spãdzëł w Kobe. Jegò starkã bëł buddajsczi mnich.
Piła
Piła - to je ùstôw ùsłëżnotów, chtëren biwôł krótkò lasu, a z òkrãgłégò drewna bëłë z niegò déle, balczi i jiné wërobinë.
Kategòrëjô:Lesyństwò‎
Drobnokwiatowi tuj
thumb|Drobnokwiatowi tuj Drobnokwiatowi tuj (Erysimum cheiranthoides L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë kapùstowatëch Brassicaceae. Kaszëbi mògą na niã gadac tuj.
Swiãtô Cecyliô
Patronizna
Swiãtô Cecyliô je patronką chùrzistów, lëtniôrzów, mùzykańtów, òrganistów. Rok w rok 22 lëstopadnika w Salezjańsczi Òrganowi Szkòle mionã kard. Agùsta Hlonda w Szczecënie òrganizowóny je koncert kù tczë patronczi kòscelny mùzyczi. Legenda pòwiôdô, że sw. Cecyliô mùzykòwa na òrganach, chòc to je mało wiarodostójné, bò bëłë òne wiôlgą apartnoscą. Mòżlëwé je to, że mùzykòwa na jinszim nôrzãdzu, bò notejsze rzëmsczi białczi czãsto sztôłcëłë sã w mùzykòwanim na arfie.
Kùlt
Mãczelnica Cecyliô ùznôwónô je za swiãtą, a ji miono wëmienióné je w Rzimsczim Kanonie. Ji liturgiczné wspómnienié w katolëcczim Kòscele òbchôdô sã 22 lëstopadnika.
Królowie jadą
Słowa w stôrim pisënkù
2. Chtëż o ti dobie zapłacze w żłobie, a chto, chto? Bóg w stajni ony, dzys narodzony lëdzóm sę pokôzôł.
Kòlãda (Bernata Zëchtë)
Słowa
Nie dadzą Cë zrobic krziwdë Kaszëbi, Za to jich (twa) Nënka tak baro lubi. Biża, biżaneczka...
Drobnokwiatowi tuj
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Kòlãda (Bernata Zëchtë)
Słowa
Pùdą do Swôrzewa na òdpùst z Tobą, Gdze mie nazéwają Mòrza Królewą. Biża, biżaneczka...
Dôj Kaszëbë w niebie za to Kaszëbóm, A na zemi òbdarz chlébkã i rëbą. Biża, biżaneczka...
Haruki Murakami
Biografijô
Skùńcził dramã w Klasykòwim Dzélu Lëteraturë Ùniwersytetu Waseda w Tokio w 1975 r. W latach 1974-1981, do grëpë z białką Yoko, sprôwiôł jazzowim klubã "Peter Cat" w dzélu Tokio Kokobunji.
Kòlãda (Bernata Zëchtë)
Lëteratura
Kategòrëjô:Kòlãdë
Haruki Murakami
Biografijô
Pierszą swòją pòwiesc, Hear the Wind Sing (1979), wëdôł jak bëł 30 lat stôri. Pò tim jak jã napisôł miôł jã wësłóné na lëteracczi kònkùrs, na jaczim to dobëł prawie pierszi plac ë nôdgrodã Gunzō. Nôslédnyma jegò ùsôdztwama bëłë: Pinball, 1973 (1980) ë Przigòda z òwcą (1982). Trilogijô (tzw. Trilogijô Szczura) òsta nôdgrodzonô Lëteracką Nôdgrodą Naoma dla zôczątkùjãcëch runitów. Nôslédné ksążczi tacze jak : Kùńc Swiata ë Hard-boiled Wonderland (1985, nôdgroda Junichi Tanizaki), Tuńczë, tuńczë, tuńczë (1988) ë Na pôłnié òd grëńcë, na zôpôd òd słuńca (1992) zmòcniłe jegò plac jakno runitë, a téż pòcygnãłé ze sobą zôpôdną pòpùlarnotã, òsoblëwié w [[Zjednóné Kraje Americzi
Murakami je téż ùsôdzcą dolaczënków z anielsczegò, taczich runitów jakno m.jin. Francis Scott Fitzgerald, Raymond Carver, John Irving, Truman Capote.
Kaszëbsczich dolmaczënków dożda sã proza Haruki Murakamiegò ze starnë wòlnegò karna ùsôdzców sparłãczonegò z kaszëbsczim lëteracczim pòrtalã Czëtnica.
Królowie jadą
Słowa w stôrim pisënkù
3. Jesta hałasë, w tim nocnim czasë, wa czëlë? Bë szlë pastuszë, słowu posłëszni, co rzeklë Anielë.
4. Cëż to za gwiôzda, królewskô jôzda, wiéta wa? Trzech Magów jedze, Bóg sóm jich wiedze, do Emanuela.
5. Madźi pobożni nie jidą próźni, a cëż më? Ni gęsë tłësti, le serce czësté i ti kąsk miłotë!
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kòlãdë
Swiãtô Cecyliô
Ikònografiô
W chrzecëjańsczi ikònografii pòznakama sw. Cecylii są janiół, mùzyczné instrumentë (cytra, arfa, lëtniô, òrganë ), pôlącô sã lãpka, miecz), wińc z biôłëch i czerwionëch róż (òznôczającé czëstosc i mãczelstwo).
Przëpisczi
Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti Kategòrëjô:Prawòsławny swiãti
Jadamòwé
thumb|200px|left|Kòscół Jadamòwé (pòl. Niedamowo) – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Kòscérzëna. Tu je kòscół ë szkòła. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Piékło, Smólniczi, Kòwôlczi ë Nowé Jadamòwé.
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Jadamòwé” òsta wprowadzónô 4 lëpińca 2013.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna Kategòrëjô:Kaszëbë
Narodzył sã Christus Pón
Narodzył sã Christus Pón - to je titel kaszëbsczi kòlãdë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kòlãdë
W trąbë grają
W trąbë grają - to je kòlãda z Lëzëna. Òna bëła zapisónô w 1926 rokù.
Bòchòwò
Bòchòwò (pòl. Bochowo) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
W trąbë grają
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kòlãdë
Bòchòwò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Wrzącô
Wrzącô (pòl. Wrząca) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Gmina Strzépcz
Gmina Strzépcz - dôwnô gmina w pôłniowim dzélu wejrowsczégò krézu z sëdzbą wëszëznów w Strzépczu. Òd 1975 rokù sëdzba wëszëznów je w Lëni ë pòzwa gminë je gmina Lëniô.
!
Kùrowò
Kùrowò - to je kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Séwny kòlãder
thumb|Kwiatë séwnégò kòlãdra Séwny kòlãder (Coriandrum sativum) - to je ôrt roscënë z rodzëznë zelerowatëch (Apiaceae). Kaszëbi mògą na niego gadac kòlãder.
Lëteratura
Kategòrëjô:Léczné roscënë Kategòrëjô:Bòtanika
Kùkòwò
Kùkòwò (pòl. Kukowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Bãdomino
Bãdomino (pl. Będomin) – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Nowô Karczma. Tu je Mùzùem Nôrodnégò Himnu.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Nowô Karczma Kategòrëjô:Kaszëbë
Gwineja
Gwineja - to je państwò w Africe. Òna mô sztëk grańcë m.jin. z Liberią.
Kategòrëjô:Afrika
Zwëczajny kmink
thumb|Zwëczajny kmink Zwëczajny kmink (Carum carvi) - to je dwalatnô roscëna z rodzëznë zelerowatëch (Apiaceae). Kaszëbi mògą na niego gadac kmink.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Bibliowé roscënë
Dąbrowsczi Młin
Dąbrowsczi Młin - to je kaszëbskô kòlonia w lëzyńsczi gminie, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Lëzëno
Łoséńce
Łoséńce (pl. Łosienice) – to je wies na Kaszëbach w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Chòsczno
thumb|100px|right|Chòsczëńsczi herb Chòsczno (we zdrojach: Hoscno 1234, Chosczno alias Arnsbarg 1433, Choszno 1440, Arenßwaldaw, Choßno, Arenswalde, Arnswalde; pòl. Choszczno, miem. Arnswalde) - krézewi gard w Zôpadnopòmòrzczim wòjewództwie nad jezorã Klukom.
Lëdztwò gardu: 15.765 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 9,58 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Mëdlëta
Mëdlëta (pòl. Mydlita) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Pluton
200px|thumb|Pluton Pluton (symbòle: i  ) – karzełkòwô planeta, plutoid, nôwidniészi òbiekt w Kùiperowim pasie. Òstôł òdkrëti w 1930 przez amerikańsczégò astronoma Clyde'a Tombaugha. Òd czasu odkrëcégò do 2006 béł ùznôwóny za dzewiątą planetã Słuńcowégò Ùstawu. 24 zélnika 2006 Midzënôrodnô Astronomicznô Ùniô òdebrała Plutonowi status planetë. To òznôczô, że Słuńcowi Ùstôw pò prôwdze skłôdô sã z 8 planetów.
Wkół Plutona krążi co nômni 5 ksãżëców, z chtërnëch jeden (Charon) mô strzédnicã leno na pòłowã mniészą òd samégò Plutona.
Pluton pòliczony òstôł pòmidzë karzełkòwi planetë temù, że nie zjiscywô wëmògów nowi definicje planetë, co zrzeszoné je m.jin. z jegò masą. Wiãkszą masã jak Pluton mają nawetka niechtërne satelitë planetów: Miesądz, Kallisto, Ganimedes, Eùropa, Io, Titan i Tryton. Òd drëdżi stronë Pluton je wiãkszi niż tipòwi transneptunowé òbiektë, a téż wszëtczé planetoidë, chtërne krążą wkół Słuńca.
Kategòrëjô:Astronomijô
Wiczlëna
Wiczlëna (Daphne L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë wiczlënowatëch (Thymelaeaceae). Ôrt tegò szlachu rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Jak nen król Heród
Jak nen król Heród - to je titel kaszëbsczi kòlãdë.
Scëgnica
Scëgnica (pòl. Ściegnica) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Strzałowò
thumb|100px|right|Strzałowsczi herb Strzałowò (we zdrojach: Stralowe 1234, Stralesund 1240, in Stralsunde 1248, Stralsundt 1525, Sunt 1584 (Ortelius), Stralsund; dólnomiem. Stralsund; miem. Stralsund) - gard na krézewich prawach w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Strzelą. Nen je téż zwóny "Rańską Brómą" temù jëż z niegò jidze bana ë szaséjô na Ranã.
Lëdztwò gardu: 57.778 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 38,97 km2
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Błotnô chòszczka
thumb|Błotnô chòszczka Błotnô chòszczka abò rozkòscérz (Equisetum palustre L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë chòszczkòwatëch (Equisetaceae). Ta chòszczka rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Zwëczajny kawón
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Ògardowizna
Skórc
thumb|Skórc Skórc (Sturnus vulgaris) – môłi ptôch z rodzëznë skórcowatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach, ale zëmą skórców tu ni ma.
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Aragoniô
Wiéchrzëzna: 47 719 km²
Lëdztwò: 1 376 654
Stolëca: Zaragoza
Rzepeckô
Kategòrëjô:Gmina Lëzëno
Tãgódka
Tãgódka abò wëzgódka - to je zadanié do wëzgòdniãcégò. Wiele młodëch Kaszëbów lubi wëzgadëwac. Nierôz wëzgòdnąc nie je letkò np. takô: w kùzni nie mieszkóm, w ògniu sã nie smażã, chto sã mie dotknie, tegò zarô sparzã - żôgówka. Dosc znónô je jinô wëzgódka: nie bòdze, chòc mô rodżi, nie chòdzy, chòc mô nodżi - stół. Biwają téż krziżné tãgódczi, a rozrzeszec je, nierôz nie je letkò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Zëmòwô chòszczka
thumb|Zëmòwô chòszczka Zëmòwô chòszczka (Equisetum hyemale L.) – to je roscëna z rodzëznë chòszczkòwatëch (Equisetaceae). Ta chòszczka rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Jerzkòjce
Jerzkòjce (pòl. Jerzkowice) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Zãbòwò
Zãbòwò (pòl. Zębowo) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Zebróny zwónk
thumb|left|Zebróny zwónk Zebróny zwónk (Campanula glomerata L.) - to je roscëna z rodzëznë zwónkowatëch (Campanulaceae Juss.). Na Kaszëbach rosce dosc mało zebrónëch zwónków.
Kategòrëjô:Bòtanika
Zofiô Ptôch
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Zakrzewò
Zakrzewò (pl. Zakrzewo) - wies szôłtëskô na nôrdowò-zôpadnym zberkù gminë Lëniô. Pòzwa wsë pòchôdô òd ji pòłożeniégò - za krzama òd Lëni w starnã Lãbòrga.
Historiô
Zakrzewò bëło ricersczim dobrã ë gniôzdã familie Zakrzewsczich. Môlowi majątk w czasach 1. Pòlsczi Repùbliczi òstôł pòsztëkòwóny. Pò 1. rozbiorze pòlsczégò państwa nastąpiło sparłãczenié gruńtów majątkù i na kùńc 19. stalatégò miôł òn 559 ha wiéchrzëznë. Pò 1920 rokù Zakrzewò stało sã pòlską greńcową wsą.
thumb|250px|left|Las midzë Zakrzewã a [[Niepòczołejce|Niepòczołejcama]] thumb|250px|center|Zabëtkòwi starżacczi wóz
Czekawinczi
W Zakrzewie wôrt òbôczëc historiczną starżacką remizã, kòle jaczi stoji zabëtkòwi starżacczi wóz z zôczątkù 20. stalatégò.
W Zakrzewie stoji szlachòta Jigrzana - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Lëniô
Pëszniôk
thumb|Verbascum densiflorum Pëszniôk (Verbascum) – to je szlach roscënów z rodzëznë bùlwicowatëch (Scrophuliaceae). Tu słëchô m.jin. Verbascum thapsus. Na Kaszëbach rosce np. òchwatnik (Verbascum nigrum).
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Mòdlëtwnik
Mòdlëtwnik - to je ksążka abò pismiono, a w nich sã mòdlëtwë, piesnie i biwają téż liturgiczné òbrządczi. W kaszëbsczim jãzëkù òn je òd 1998 rokù. Stefan Ramułt pisôł, że Kaszëbi ni mają mòdlëtwników pò kaszëbskù, to z jaczich ksążków òni sã mają mòdlëc jak ni z pòlsczich?
Lëteratura
Kategòrëjô:Religijô
Rekòwnica
Rekòwnica (pl. Rekownica) – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Nowô Karczma. W òbéńdze szôłtëstwa je wies Sledzowô Hëta (lëdztwò: 60).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Nowô Karczma Kategòrëjô:Kaszëbë
Jakùbòwò
thumb|100px|right|Jakùbòwsczi herb Jakùbòwò (we zdrojach: Iacobshage, Jacobshagen, Iacopshagen 1595 (Mercator), Jakobshagen, Jakubowo (sztót pò II sw. w.); pòl. Dobrzany, miem. Jacobshagen, Jakobshagen) - garc we stôrgardzczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad jezorã Szadzkò.
Lëdztwò gardu: 2.340 (2009)
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Wąsotka
Wąsotka (Lathraea L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë Orobanchaceae. Ôrt tegò szlachu rosce m. jin. na Kaszëbach. To są cëzożiwcë.
Wòjewòda
Wòjewòda (wojewoda) - je w Pòlsce òrganã państwòwi administracje. Òn zajimô sã m.jin. prawama lëdzy, chtërni gôdają pò kaszëbskù.
Wąsotka
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Wòjewòda
Kategòrëjô:Pòlitologijô
Benjamin Franklin
mały|Franklin w 1783 rokù Benjamin Franklin (ùr. 17 stëcznika 1706 r. w Bostonie, ùm. 17 łżëkwiata 1790 w Filadelfie) – amerikańsczi pòlitikôrz, ùczałi, filozof, masón. Òjc-załóżca Zjednónëch Krajów Americzi.
Dzectwò i młodosc
Ùrodzył sã 17 stëcznika 1706 r. w Bòstónie jakno dzesąti syn w rodzënie, w chtërny bëło razã sédemnôscë dzecë. Jegò òjc Josiah Franklin (ùrodzony w Ecton w grôfiznie Notrhamptonshire, do Americzi wëjachôł w 1683) nie béł bògatim, ón robił swiéczci a mëdło. Czej ùmarła mu piérszô biôłka, tej òżenił sã z Abiah Folger. Ta ùrodzëła jémù jesz dzesãc dzecy, w tim Benjamina. Nënka bëła dóma przë dzecach. Młodi Benjamin miôł, wedle mëslë nënczi a tatka, pòmôgac w kòscele, a tej tam òstac. Nôpiérwi, czedë miôł 12 lat, zaczął pracowac ù swòjégò starszégò brata Jamesa we drëkarnie. James béł òd 1721 r wëdôwôczã gazétë „New England Courant”. Do gazétë krëjamno pisôł Benjamin, a pòdpisywôł sã „Silence Dogoood”. Bòdôj James krzëwdzył Benjamina, dlôtë ten ùcekł do Filadelfiji.
Robòta jakno drëkôrz
Miôł sédemnôsce lat. W Filadelfie na pòczątkù pracowôł w drëkarnie, równak za namòwą noczôsnégò gùbernatora prowincëji Pensylwania Williama Keitha chcôł załozëc swòj wëdôwk. Za tim pòjachôł w 1724 r. do Londinù, równak tam gùbernator Keith òszukôł gò. W biédze pòmógł mù tej Denham – jeden z pasażérów, z chtërnym Franklin przëpłënął do Londinù. Dzãka niémù, dwa lata pózni, òbaj nëkëlë w pòwrotną rëzã do Filadelfije, gdze Franklin béł drëkarzã. Òb zymk 1727 r. òbaj mòcno zachòrzëlë. Denham béł ùmarł, le òstawił Benjaminowi Franklinowi trochã dëtków. Nënczas Franklin założëł diskùsyjny klub wzôjnégò doskònaleniô „Junto”. Òd 1730 béł wëdôwcą gazétë „The Pensylwania gazette”. Napisôł ekonomiczną dowòdzëznã „The Nature and Necessity of a Paper Currency”. W latach 1732-1757 wëdôwôł zbiérk pòwiédzeniów a pòrad pòd titlã “Almanach biédnégó Riszarda”. Òb nen czas aktiwno téż włącziwôł sã w dzejanié na rzecz gardu. Dzãka jegò staróm pòwstała dobrowòlnô ògniowô starża, pòlicëjô, bòlëca a wëpòżëczniô ksążków. W 1743 założił Amerikańską Filozofną Stowôrã. Jegò nôwôżniészim célã béło równak założenié akademie dlô ùzdolniony młodzëznë. 7 stëcznika 1751 òdemklë dzãka niemù Academy of Pennsylvania (pózni University of Pensylwania). mały|prawo|Benjamin Franklin na stodolarowim banknoce