cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spiéw
Spiéwe na Kaszëbach
a) Bòżé-czasã zwąny pôcerzónkama abò bòżónkama np.: W stajeneczce narodzony ks. Antoniégò Peplińsczégò Z piesnią do Cebie jidzemë Matinkò- L. Roppela, Tatkù naj- Alojzegò Nagla.
b) Kózé-chterny nadôwóny są téż jinszé pòzwë:
Literatura
Literatura: Kategòrëjô: Mùzyka
Nordowé Mòrzé
thumb|right|220px|Nordowé Mòrzé Nordowé Mòrzé (an. North Sea) - je mòrzã kòl brzegów Eùropë - dzél Atlanticczégò Òceanu. Òno je kòl: Dëńsczi,Szwedzczi, Norwesczi, Wiôldżi Britanije, Miemiecczi, Belgijsczi, Néderlandzczi i Francje. Nordowé Mòrzé sã łączi z Bôłtã. Òno mô wiéchrzëznã kòl 750 000 km² i strzédną głãbòkòsc 95 m.
Lëcëce
Lëcëce bëlë plemiennym karnem Pòlabsczëch Słowión. Òni żëlë òd VI w. na zemiach midzë Bôłtã, Labą ë dólna Òdrą. Òd pòrénkù greńczëlë Lëcëce z Kaszëbama, òd zôpôdu z Sasama, a òd pôłnia z Łużanama. Swégò czasu krótkò Kaszëb béło Zrzeszenié Lëcëców.
Kategòrëjô:Słowiónie
Kòrmòrón
Chałëpnik, wãgòrznik, szëplôrz, kòrmòrón, Phalacrocorax carbo
Ptôch wòdny z cémnyma, blós czôrnyma piórama z trochã zelonym a niebiesczim sklëniém.Cało je wedłużony,dzób mòcny z hakòwatim kònca. 4 pólce pòłączony plewa pławną z òstryma pazurama, chtërnyma chwitô sã gałązów.
W ùszłoscë chałëpników bëło mniéj, a żëłë leno na sztrądze Bôłtu. Òb 30 lat je iich corôz to wiãcy a terôz są też na sztrądze jezór. Tak je dlôte, że w jezorach òb lëdzką dzejacelnosc, pòjawiło sã wiele małé rëbë. A te je tak, je żercy są ptôchë. To je dokóz, że kóżdi skùtk mô swòjã przëczënã, że lëdzczé wtrącywanie w nôtërã mùszi bëc baro dobrzé przemëszlëwóny. mały|prawo|Phalacrocorax carbo
Miara
mały|Kormorón
Co lubi jesc
Chałëpniczi chãtno jedzą tilkò rëbë. Są to monofagi i ichtiofagi.Òb dzyń zeżrą ók. 0,5 kg rib. Nôbarżi szmakają jima te rëbë, chtërnych w jezórze je naôjwiãcy tj.ùkleje, òkónczi, płotczi.. Rëbôcë ùwôżają chałëpnika szkòdnikã, bez to, że wëjôdô „dobrą rëbã”. A chalëpnik nie wëjôdu wiôldżi rëbë leno tą małowôrtną. Pòmôgô w nën spòsób zrobic plac we wòdze jezora dlô wiôldzi rëbë. Pòtimù ti co chwitają rëbë na jezorze mają wiãkszą redotã, a nie kłopotë z ptôchama. Chałëpnik je  òbjãti òchroną.
Zwëczi
Czãsto mòżemë òbôczëc chałepnika sedząc na drzéwie abò sztrądze ze szérok rozłożonyma skrzidłama. Tak je dlôtë, bò òn mùszé je wësuszëc. Jegò pióra stają sã mòkré, w rozszlachòwanié do piórów inszëch ptôchów, jegò nie są òbtłuszczałé. Mòkri pióra są cãższé a të ptôch mòże pikòwac głãbok w wòda.
Gniôzdo i pisklãta
Chałëpnik bùdëje z wietewków gniôzda na drzewie, krótkò jezór. Czãsto je to widzec ( np. kòl jezora Wdzydzczégò) pò biôłëch òd lóntów kikutach zniszczonëch drzéw. Ptôszëca skłódu 3-4 jajów a pò 24 dniach wëkluwają sã młodé. Pisklóczi są nadżi, slepé i dopiérze pò czile dniach dostówają cémné pùch. Staré ptôchë żëwią pisklaczi trochã przęrobionyma, przëtrówionyma rëbama a w dzobach prznószają  wòdã.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Ptôchë
Szprewa
thumb|Szprewa w [[Berlëno|Berlënie]] Szprewa (Spree) - to je rzéka dłużawë 400 km w Eùropie, a barżi we wschódny Miemiecce. Òna wëpłiwô z Czechów.
Kategòrëjô:Miemieckô
Weterinarnô medicyna
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Medicyna
Sulmino
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Tëchómkò
Tëchómkò je kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Ùniwersytet Heidelberg
Ùniwersytet Heidelberg je ùniwersytet Miemiecczi, założonô w 1386 rokù, z sedzbą rektora w Heidelbergu.
Kategòrëjô:Miemieckô
Bąckô Hëta
Bąckô Hëta (pl. Bącka Huta) – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce Kategòrëjô:Kaszëbë
Jordaniô
200 px|thumbnail thumbnail Jordaniô je państwã w Azëji.
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Swietlëno
Swietlëno - to je wies w gminie Łãczëce, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Tãpòlëstnô szczawa
mały|Tãpòlëstnô szczawa
Tãpòlëstnô szczawa (Rumex obtusifolius L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë dërdestowatëch (Polygonaceae). M. jin. na Kaszëbach òna rosce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Świdwin
thumb|100px|right|Herb gardu Świdwin (we zdrojach: *Skwi(e)lbin(o), Schiuelben 1280, Cchiuelbin 1291, terram Schiuelbeyn 1292, terram Scyuelbein 1292, SCHIVELBEM 1507, Sibelbon 1575 (1579), Schifilbein, Schifelbein, Schivelbein, Szifelbejn (Cenôwa); miem. Schivelbein) – krézewi gard we Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad Régą.
thumb|left|500px
Lëdztwò gardu: 15.503 (2010)
Wiéchrzëzna gardu: 22,38 km2
Lëteratura
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Słëchòwò
Słëchòwò - to je wies w gminie Krokòwò w pùcczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Kùńszt
mały|Kùńszt Kùńszt – to je artistny ùróbk, a jego spòsobem wëpówiedaniô są dokôzë w òbrëmieniém lëteraturë, mùzyczi, architekturë, malarztwa i jinëch, chtërne òdpòwiôdają wëmôganióm szëkòwnosce, harmónji, esteticzi.
Môłé Masłowice
Môłé Masłowice są kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Wietrzné gòscëje
Kategòrëjô:Medicyna
Mùzyka
Mùzyka – to je kùńszt ùkłôdanió zwãków w kòmpòzycje i wëkònywanié tich kòmpòzycji na mùzycznëch jinstrumentach abò lëdzczim głosã.
*
Irkùck
Irkùck (rus: Иркутск) - to je gard na Sybirie. M. jin. tu zesłańczikã béł sw. Rafał Kalinowsczi.
Kategòrëjô:Ruskô
Fùńdacjô
Fùńdacjô – to je prawnô fòrma bùtenrządowi stowôrë (NGO), chtërny wôżnym substratem je kapitał ùdbóny na wëznaczony cél i sztatut, a wedle niegò dispònowóny je kapitał. Kaszëbizną nie zajimô sã wiele fùńdacjów.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Fùńdacje
Wieża cësnieniów w Miastkù
Wieża cësnieniów w Miastkù – je wëbùdowónô w 1928 rokù w Miastkù. Na ji czëpie béł do 2006 rokù zbiérnik wòdë dlô zagwësnieniô sztabilnégò cësnieniô w miastowim wòdoprowôdnikù.
Kategòrëjô:Architektura
Chòczéwkò
Chòczéwkò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Wiôldżé Masłowice
Wiôldżé Masłowice są kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Jaskùleczka
thumb|Jaskùleczka
Jaskùleczka - to je môłi ptôch wãdrowny z jaskùłczi rodzënë. Mòżna ją spòtkac na rozmajitéch môlach całi Europé i Azji, na nordzë Afryczi i Amerika. Òb zema żëje na pôłniowim wschòdze Azji i na pôłni Americzi. Wiôlgòsc - dwie płcë równo wiôldżi, kùsk miészi òd wróbelk.
Farwë - dwie płcë równo farwnô. Na pùkle czôrnô, na brzëchù biôłô. Nodżi i pôlce mają biôłé piórô. Dzëb je czôrnô, òczë cemnobruné.
Jaskùleczka je norodni ptôchã Estoniô.
Kòlmòrskô szczawa
mały|Kòlmòrskô szczawa
Kòlmòrskô szczawa (Rumex maritimus L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë dërdestowatëch (Polygonaceae). M. jin. na Kaszëbach òna rosce.
Pòtrusë
right|thumb|Młodi pòtrusowati sromòtnik Pòtrusë - to są grzëbë, chtërne mògą zatrëc lëdzy, abò jich trëją jak np. pòtrusowati sromòtnik.
Sydrownica
360px|thumb|Elektriszowô sydrownica na pòdłużnym przerzinkù Sydrownica – to je maszina do sydrowaniô (driżeniô) òkrãgłëch dzurów.
Kategòrëjô:Elektromechanika
Pòtrusë
Kategòrëjô:Grzëbë
Kòlmòrskô szczawa
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dërdestowaté
Nina Kraljić
Nina Kraljić, (ùr. 4 łżëkwiata 1992) je chòrwacką spiéwôrką.
Kategòrëjô:Mùzycë
Artëleriô
mały mały mały Artëleriô óznôczô wòskò z kanónama ,w  Europie ùżiwóné òt trzënôstigò wieku, przëbëwszë z wënalézenié czôrnygò prochù. To je chińsczi odkrëcé dokonałé w dzewiątém wieku. To dô rozmajité ôrte broni artëlerijsczi, môłô, strzédnô i wiôlgô abò cãżkô. Nôprzód w sztërnôstim wieku wënalôzle cãżkô bróń strzelnô, to wëpùszczô kùla przez wëbùch prochù.
Bùdowizna
Wójskò artëlerijszczi mô wiele ôrtów bróni, w sztërnôstim wieku ùżewale letkô rãcznô piszczel co miała drzewiany  chwët i z żelazła wëlot. Òna mô kaliber sztërdzescësztëre milimetra i wôga òsem i pół kilo. Artëlerzista ùżëwôł ja do òbléganiô. Artëleriô mòże bombardować, célowac na pòwietrzé, na wòdô, na lùndzé.
Letkô bróń artëlerijskô je hakownica artëlerzisté ùżëwalé jã w sztërnôstim i w piãcnastim wieku, Òni mòegle z niã drawòwac, sprôwno schòwac sã i chùtkò w jã wsadzëc proch i kùle.
Òrté
Strzédnô bróń artëlerijskô to je kanóna na lawece, óena sã dała cëgnąc kòniama, abò włożëc na  wóz, na okrãt. Ùżiwónô bëła òt szesnôstigò wieku do sédmënôstigò wieku.
Cãżkô bróń strzelnô to jé „bombarda” òna jé zdebło jinô formô, lùfa jé òd stronë  spódkã zmiészënô, a ód wëlecënkô jé szerokô.
Bibliografiô
Włodzimierz Kwaśniewicz, Leksykon dawnej broni palnej, Warszawa 2004 David Harding, Encyklopedia broni, Warszawa 1995 Michał Gradowski, Zdzisław Żygulski Jun, Słownik Uzbrojenia Historycznego, Warszawa 1998 Michał Bogacki, Broń wojsk polskich w okresie średniowiecza, 2009 Piotr Chlebowicz, Ręczna broń palna w średniowieczu, Toruń 20013 Michał Mackiewicz, RZECZPOSPOLITA, nr 4/20, 2006, s. 8-9
Jackòwò
Jackòwò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò.
Słôwno
thumb|100px|right|Słôwieńsczi herb thumb|left Słôwno (we zdrojach: de Slauna 1200, Zlawen 1273, de Slavna 1321, Schlawe, Słôvno (Cenôwa), Szlôga (Cenôwa), Słôwno (Ramułt); pòl. Sławno, miem. Schlawe) - krézewi gard w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Wieprzą ë Mòszczenicą. Jaż do XVII stalata mieszkelë w tich stronach wnetka sami Kaszëbi.
Lëdztwò gardu: 13.117 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 15,83 km2
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Masłowice
Masłowice są kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Krãcëszk (technika)
thumb|right|200 px|Krãcëszk - wiercenié dzurë [[Syder|sydrem]] Krãcëszk - to je przërëchtënk do rãcznégò wierceniô dzurów sydrem.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Technika
Pòlnica
Pòlnica to je stôrô wies kaszëbskô w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Kategòrëjô:Człëchòwsczi kréz Kategòrëjô:Kaszëbë
Anna Maria Jopek
thumb|250px|right|Anna Maria Jopek Anna Maria Jopek (ùr. 14 gòdnika 1970 w Warszawie) je pòlską jazz spiéwôrką. Je białką Marcina Kydryńsczégò.
Single
Kategòrëjô:Mùzycë
Kambòdżô
Kambòdżô je państwã w Azëji. Stolecznym gardã je Phnom Penh. Greńczë z państwama: Tajlandiô, Laòsem, Wietnamem.
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Rozbiegłô szczawa
mały|Rozbiegłô szczawa
Rozbiegłô szczawa (Rumex thyrsiflorus Fingerh.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë dërdestowatëch (Polygonaceae). M. jin. na Kaszëbach òna rosce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Sasëno
Sasëno - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Brzezan
thumb|Brzezan Brzezan abò kòzôk (Leccinum scabrum) – to je grzib z rodzëznë bòrzónowatëch. Kaszëbi jedzą m. jin. brzezanë, a téż sëszą te grzëbë. Òn rosce pòd brzózkama. Leno pòd taczim drzéwiãcã gò mòże nalezc. Òn mô bruny kapelusz, cenką długą nogã z szarima plachckama.
Lëteratura
Kategòrëjô:Grzëbë
Encyklopedia powszechna PWN
Encyklopedia powszechna PWN – to je pòlskô pòwszechnô encyklopediô wëdónô w latach 1973–1976 (Suplement 1988) we Warszawie. W ni jakòs wnetka zabôczele, że je zemia Kaszuby (Kaszëbë). W dodôwkù (Uzupełnienia 1974 - 76) do ni m.jin. napisôlë, że są na swiece Kaszubi (Kaszëbi). Napisóné równak je ò pòmòrsczi òwcë (Pomorska owca) na Kaszubach (Kaszëbach).
Kategòrëjô:Pòlskô
Robert Ludlum
Robert Ludlum (ùr. 25 maja 1927 w Nowim Jorkù, ùm. 12 strëmiannika 2001 w Naples(pl) na Floridze) – amerykańsczi pisôrz, aktór i producent; ùsôdzca 27 pòmianowéch pòwiesców, oddôwca rolów w kòl 200 przedstôwkach telewizjowéch, załóżca téatrù Playhouse-on-the-Mall. Pòdłùg wszelejaczéch zdrzódłów, jegò pòwiescë òstałë òpùblikòwané w 290-500 miliónach sztëk w 32 jãzëkach na môlach 40-50 krajów.
Biógrafiô
Dozdrzeléwôł w Short Hills w stónie New Jersey, dze w 1945 wstąpił do mòrsczi piechotë. Sztudérnã skùńczëł w Wesleyan University na fakùltece snôżéch kùńsztów. Griwôł na Broadwayu i w telewizjowëch przedstôwkach. Swòjã pierszëznã miôł w 1943 w przedstôwkù Junior Miss, czede òn bëł leno 16 lat stôry. W latach 50. pòjawił sã jaż w 200 telewizjowëch przedstôwkach. Jakno wërôbiôrz wëstôwił w 1956 na Broadwayu przedstôwk The Owl and the Pussycat.
Pò pòkôzanim sã w 1971 jegò pierszéj ksążczi Spôdkòwizna Scarlattich Robert Ludlum pòczął regùlarné pisanié (strzédno jednô ksążka na rok). Wikszosc jegò dokôzów sta sã bestséllerama, dzãka chtërnym stôł sã bògatym chłopã. W 1998 pòdpisôł dogôdkã z wëdowizną St. Martin’s Press na kwòtã 4 miliónów dolarów za ksążkã. Niechtërné ksążczi aùtór pùblikowôł pòd tacëwnima miónama Michael Shepherd i Jonathan Ryder.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pisarze
Trëjący bełtk
thumb|right|Trëjącé bełtczi Trëjący bełtk (Entoloma sinuatum) - to je grzib z rodzëznë Entolomataceae. Òn je trëjący.
Londin
Londin abò London – stolëca Wiôldżi Britaniji. Leżi nad rzéką Temza.
Lëteratura
Kategòrëjô:Wiôlgô Britanijô
Plaskati rąb
thumb|right|120px|Plaskati rąb Plaskati rąb - je robiony np. w żukòwsczim wësziwkù. Wiele nim je wëszëté np.: w pszczółce i mòrsczi gwiôzdze.
Zdrzë téż
Kaszëbsczi wësziwk
Kategòrëjô:Wësziwanié
Andrzéj Wrońsczi
Andrzéj Adam Wrońsczi (Andrzej Adam Wroński) - (ùr. 8 rujana 1965 w Kartuzach) je biôtkôrz, chtëren béł dwa razë òlimpijsczi méster i téż méster òd rekòrdë.
Kategòrëjô:Kaszëbi
Karwiô
thumb|right|Karwiô Karwiô (pòl. Karwia, miem. Karwen) je wsą nad sztrądã Bôłtu na Kaszëbach, w gminie Wiôlgô Wies, w ji zôpadnym parce.
Pierszô zmiónka ò Karwiô pòchôdô z 1274 rokù. W XX-im stolatim miôł plac zacht rozwij wsë dzãka turistice.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Wiôlgô Wies
Parafijô p.w. Swiãti Katarzënë z Aleksandrëji w Krokòwie
thumb|right|Kòscół w Krokòwie Parafijô p.w. Swiãti Katarzënë z Aleksandrëji w Krokòwie - to je stôrô parafijô w Krokòwie kòl Pùcka. W ni w - czedës kalwińsczim - kòscele terô mòdlą są téż Kaszëbi.
Kategòrëjô:Kaszëbë
Reknica
thumb|Reknica (Recknitz) i jiny rzéczi w tëch stronach Reknica (miem. Recknitz) - to je rzéka dłużawë 72 km w Miemcach, chtërna wëznôcziwô  zôpadną greńcã Pòmòrsczi. Òna wpłiwô do Bôłtu.
Kategòrëjô:Eùropa
Andorra
thumb|left|240px|Òkòlé Andorrë kòł grańcë z Francëją Andorra - to je môłé państwò w Eùropie midzë Francëją a Szpańską w Pirenejach. Stolëcą Andorrë je gard Andorra la Vella. Tu lëdze gôdają pò katalońskù.
Spòdlowé pòdôwczi
Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa
Kanadny szczotecznik
thumb|Kanadny szczotecznik thumb|A - S. gigantea; B - S. canadensis Kanadny szczotecznik (Solidago canadensis L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Frãcëszk Linke
Frãcëszk Linke (pòl.: Franciszek Linke) - béł direktorã Kòmunalny Kasë Òbszcządzëznë w Gdynie w latach 1926 - 1939. Òn urodzył sã 21 gòdnika 1903 rokù. Miemcë gò mają zabiti 11 lëstopadnika 1939 rokù kòl Wiôldżi Piôsznicë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Mùżdżówczi òb jesén 1939 Kategòrëjô:Kaszëbi
Żëcé i przigòdë Remùsa
Żëcé i przigòdë Remùsa to je titel znòny pòwiescë doktora Aleksandra Majkòwsczégò. Òn ją skùńcził pisac przë kùńcu swòjégò żëcégò. To je jegò nôwikszi dokôz, chtëren zagwësnił mù pòczestny môl w dzejach całi kaszëbsczi pismieniznë. ''Żece i przigode Remusa. Zvjercadło kaszubskji'' w stôrim pisënkù ùkôzało sã w całosce dopiérze pòd kùńc 1938 rokù, ju pò smiercë pisôrza. Òn nie dożdôł sã wëdaniô wszëtczich dzélów ny pòwiescë. Z kaszëbsczégò "Żëcé i przigòdë Remùsa" przedolmacził na pòlsczi Lech Bądkòwsczi, ale są téż dolmaczenia w jinëch jãzëkach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô lëteratura
Chirurgiczny wãzeł
Chirurgiczny wãzeł - to je apartny wãzeł, chtëren robią np. chirurdzë. Na Kaszëbach mògą gò téż wądkôrze robic.
Kategòrëjô:Medicyna
Jabłóńc
Jabłóńc - to je kòlonia, w chtërny nie mieszkają lëdze, w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Dësza
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Kòpalëno
Kòpalëno – to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò. Jak piszą tu kòl Lëbiatowa i Kòpalëna mô bëc bùdowónô atomòwô elektrowniô.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Elëkcjowi królowie
Elёkcjowi królowie.
Pierszą dinastёja panëjącą w Pòlsce bëlë Piastowie. Rządzëlë òd pòwstaniô państwa, pòlsczégò (kòle 900r.) do 1370 z krótczim przeriwkã na panowanié Przemëslëdów (1291 – 1306). W latach 1138- 1320 bëło tzw. rozbicé òbéńdowé cziédë władza nad pòlsczima zemiama nôleża równoczasno do wielë samòstójnёch ksyżëców piastowsczich. Òd 1370 do 1399 rokù rządzёło dwuch mònarchów z Wądżiersczi Ùnii Andegawenów, a òd 1386 do 1572 rokù przedstôwcowie dinastëji Jagielonów z liniji litewsczich Giedyminowiczów. Od 1573 rokù do ùpadku państwa pòlsczégò w 1795 ( III rozebranié Pòlsczi) rokù panôrze bëlë wëbiróny w drodze wòlné elekcëji. Wòlnô elekcёjô – wëbór mònarchë przez nietrzimanié zasadów spôdkòwiznë dynasty. Prawò głosu miała szlachta. Pierszô wòlnô elekcёjô bëła w rokù 1573 we wsë Kamień pòd Warszawą. Póznié ùstalono stòjny môl, w chtёrnëm òdbiwała sa elekcëjô – bёła to wies Wòla pòd Warszawą. Pierszim królã elekcyjnym béł Henryk Walezy, a òstatnym – Stanisław August Poniatowski.
Henryk Walezy
thumb|Henryk Walezy Henryk Walezy panował w Pòlsce w latach 1573- 1575 i Francji (jakò Henryk III) 1574 – 1589 syn króla Francji Henryka II Walezjusza i Katarzyny Macedońskiej w Pòlsce béł niecalé piãc miesąców i uciekł bë òstac królem Francji.
Elëkcjowi królowie Pòlsczi
thumb|Stefan Batory Stefan Batory – ksyżёc Sétmegardu òd 1571 do 1586, król Pòlsczi òd 1576 – syn wojewodё Sédrgardu i Katarzyny Telegoli. Za jegò czasòw Pòlskô dostała nazôt całé Inflntё i Płock chtërnë më stracëlë za panowaniégò Henryka Walezego na rzecz Rusёjё.
Zygmunt III Waza – król Pòlsczi òd 1587 do 1632 i król Szwecji 1592 – 1599, syn Jana Wazy, ksyżëca finszcziégò, òd 1569 króla szwédzcziégò Jana III i Katarzynë Jagielonczi, córci Zygmunta I Starégò. Za jégò panowaniégò bёlё butnё kòzacczié (pòwstanié Kosincziégò, Nalewójczi, Federowicza). Zwada ze Szwédama doprowadza do jégò òdtronicégò. W 1596r. przesôdzôł stolёcã z Krakòwa do Warszawё.
Władysław IV Waza – król Pòlsczi od 1632 do 1648 titëlarny król szwedzczi, syn Zygmunta III Wazy i Anny Austrёjôcczi córci areёksyżëca Karola Habsburga. Za jégò panowaniégò béł sztrid Turcji i Szwecji i téż bùnt kòzacczi, na czele chtёrnégò stanął Bohdan Chmilenicczi.
Jan Kazimierz – król Pòlsczi òd 1648 do 1668 rokù titёlarny król szwédczi, syn Zygmunta III Wazy i Konstancji Austrёjôczi córczi arcëksãżëca Karola Habsburga. Za jégò panowaniégò bёla zwada ze Szwecją tzw. „Potop szwedzczi” òb czas chtёrnégò doszło do nadzwёkòwé òbronë klasztoru na Jasnej górze, òddôł Pòlskã pòd òpieką Matczi Bòsczié Czãstochowsczié.
Jan III Sobieski – król Pòlsczi òd 1674 do 1696 rokù, syn Jakuba Sobieskiego, wòjewodë ruscziégò i pòna krakòwsczigò gardu oraz Zofii Teofili z Daniłowiczów (òtroczka prowadnika wojskòwégò Stanisława Żółkiewskiego). Za jégò panowaniégò bёla dobëtnô biôtka pod Chocimiem i téż biôtka pod Widniem. Białka jégò bёła Maria Kazimiera de la Grange d′ Graniem zwanô Marysieńką.
August II Mocny – elektor zaksczi òd 1694, król w latach 1697 – 1704 i òd 1709 do 1733 rokù. Za panowaniém jégò i Augusta III związôné je powiedzenia „króla Zaksasa jédz, pij i pòpùszczi pasa”
August III – król Pòlsczi i elektor zakazczi òd 1733, jedinczi syn augusta II mocnego i Krystyny Eberhardyny.
Stanisław August Poniatowski – król Pòlsczi w latach 1764 – 1795, syn Stanisława Poniatowskiego, póna krakowscziégò gardu i Konstacji, córki Kazimierza Czartoryskiego, póna wileeńscziégò. Za panowaniém jégò czasów założono Szkòłã Rycerską, KEN, rozjimnotë (1772r., 1793r., 1795r.)pòwstanié kòsciuszòwsczi, zrzeszënk w Barze i Targowicy. Bëł slédnym królã Pòlsczi.
Literatura
Literatura:
thumb|Zygmunt III Waza thumb|Władysław IV Waza thumb|Jan Kazimierz thumb|Michał Korybut Wiśniowiecki thumb|Jan III Sobieski thumb|August III thumb|Stanisław August Poniatowski
Môrcën
Môrcën
Jimiã chłopsczé pòchòdôjãcé z jãzëka łacińsczégò. Wëwòdzi sã òd słów "nôleżący do Marsa". W ksãgach przëjãc do prawa miejsczégò w Krakòwie pòd rokiem 1393 ódnotowóno to miono z pisòwnią Marczin. W strzédnëch wiekach òdnotowóno téż, nôdôwóne również i dzis, ùrobióné òd Môrcëna przë ùżëcu tëpòwéj dla mión słowiansczich cząstki -słôw jimię Môrcisłôw. Wstrzód mion nôdôwónëch nowò nôrodzonëm dzôtkóm, Môrcën w 2012 rokù zajmòwôł 50. môl w grëpie mión chłopsczéch, bãdąc nôdónëm 1159 z nich. Białogłowsczim òdpòwiednikiem tegò miona je miono Môrcëna (Môrtëna).
Skandënawsczi òdpòwiednik Môrcëna, jaczim je Morten, nôwiãcy òsób nosi w Danii (34 718 2007 òsób) òraz Norwegii (22 137 2006 òsób).
Òdpòwiedniczi w innëch jãzëkach
Môrcën imieninë òbchòdzi: 30 stëcznika, 2 gromnicznika, 13 łżëkwiata, 27 łżëkwiata, 1 lëpińca, 19 lëpińca, 8 rujana, 12 rujana, 24 rujana, 3 lëstopadnika, 8 lëstopadnika, 11 lëstopadnika, 12 lëstopadnika, 7 gòdnika i 29 gòdnika.
Słajkòwò
Słajkòwò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò.
Môrcën
Swiãti
thumb|sw. Môrcën z Tours
Słajkòwò
Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Môrcën
Pòzostali
thumb|sw. Môrcën Luter
Żelëce
Żelëce - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Rezerwat Gòłãbiô Góra
Rezerwat Gòłãbiô Góra to je krajòbrazno-lasowy rezerwat ò wiéchrzëznie 6,95 ha. Tu nad Słëpią rosce wiele sosnów, bùków, a téż jinëch drzéwiãt. Stądka nie je dalek do Gòstkòwa. W 2013 rokù tu w sosnach bëłë pszczołë, a móże jesz są.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Bëtowò
Paczewò
Paczewò (pl. Paczewo) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce na rańce Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce Kategòrëjô:Kaszëbë
Lübeck
Lubeka (mie. Lübeck, pòł. Ljubice, dólnomiem. Lübeck, Lübeek) - je gardã i mòrsczim pòrtã na nordze Miemiecczi Federacëjny Repùbliczi w związkòwym kraju Szlezwik-Hòlsztyn nad sztrądã Bôłtu. To béł wôżny hanzeatycczi gard. Òd Lubeczi je kòl 65 kilometrów do Hambùrga. Tu béł ksãdzã Hermann Lange.
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Zwëczajny szczotecznik
thumb|Zwëczajny szczotecznik Zwëczajny szczotecznik (Solidago virgaurea L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Słajszewò
Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Biésojce
Biésojce - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Téater
Téater  - to je przedstôwianié przez teatrowników zamkłosce scenowich dokôzów.
*
Bòjano
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Bòjano” òsta wprowadzónô 3o łżëkwiata 2010.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd Kategòrëjô:Kaszëbë
Sobieńczëce
Sobieńczëce - to je wies w gminie Krokòwò w pùcczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Ò ni bëło pisóné ju w 1279 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Sw. Marta
Lëteratura
Kategòrëjô:Swiãti
Człopa
thumb|100px|right|Człopsczi herb Człopa (we zdrojach: Szlopa 1245, Slopa 1349, Sloppe 1364, Sloppa 1421 (KDW), Schloppe, Człopa (Cenôwa), miem. Schloppe) – gard we wôłecczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Ceszënką.
Lëdztwò gardu: 2.370 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 6,27 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Rëbë
*
Żaba dalmatińskô
thumb|Rana dalmatina
Żaba dalmatińskô, żaba zwinka (Rana dalmatina) – gatënk płaza z rodzëznë żabòwatëch. Mô szpicowati pësk, baro dłudżé kòńczënë tëlné, leżący w niwie zdrzelnice òczë, wiôldżé błonë bãbenkòwé. Skóra mô z wiérzchu bruną farwã, na łbie so cymné plamë skarniowé, za łbem na grzbiece plama kątowô w sztôłce lëtrë "V". Brzusznô starna je ùfarwionô biôło, bez plam. Na tëlnëch kòńczënach znajdują sã pòprzeczné plamë w cymny farwie. Wëstãpùje w Eùropie, a téż w Pòlsce, gdze przebiegô nordowo-wschòdniô grańca jegò òbjimaniô, ale blós le na czilenastu stanowiskach w pôłniowi ji czãsce (przede wszëtczim na pôłniowi Kòtlinie Sandomiersczé i na Pògórzu Karpacczim). Żëwi sã òwadama. Nôleżi do grëpë żab brunatnëch. Juwerno jak jinszi gatënczi żab òbjãta je w Pòlsce scësłą òchroną.
Długòsc tegò płaza wënôszi kòl 9 cm. Jasné, jednolité ùfarwienié. Mô cemną plamã skarniową. Samce mnijszi òd samic. Na zymkù pòjôwiô sã czãsto ju w strëmiannikù. Gòdë òdbiwają w niewiôldżich zbiornikach wòdnëch ò glëniastim dnie i z nié za baro bùjną roscënizną. Żaba ta lubi òkali pòdgórsczé i pagórkòwaté, żëje czãsto na skraju lasów lëscastëch westrzód wësoczich trôw. Pòluje ò zmiérzchù, wieczorama abò w pochmùrné dnie ale w miéjscach zacëmnionëch téż òb dziéń. Płaz ten doskònale skôcze, długòsc skòków tegò zwierzãca dochôdô do 2 metrów.
Morfologiô i anatomiô
Òczë so złocësté abò miedziané i mają leżący w niwie zdrzelnice. Parotydë ni wëstãpiwają. Bëlno widoczné so wiôldżé błoné bãbenkòwé ò strzédnicë pòrównywalné ze strzédnicą òczu. Na spòdniéj strónie stopë wëstãpiwają wiôldżé mòdzele. Brak rezonatorów ù samców. Wzdłuż fałdów grzbietowëch mògą wëstãpiwac cymné linie. Samce òb czas gòdów mają cymné mòdzele gòdowé na palcach przédnich kòńczyn.
Rozrôdzanié
Òkres gòdowi rozpòczinô sã w łżëkwace. Żaba dalmatińskô rozmnôżô sã w zbiornikach stojący lub płënący wòdë. Samice skłôdają skrzek, chterën ma pòstacejô kùlistëch, galaretowatëch brił. Samica znôszi òd 400 do 1800 jaj ò strzednicë 1,5-2 mm, z galaretowatą òsłonką 9-12 mm. Po 3 tédzeniach wëkluwają sã czijanczi. Czijanczi dorôstają do 6 cm długòscë, a òsobniczi pò przeòbrażeniu mają kòl 2 cm. Czijanczi so bruné, mają cało wëdłużoné, ògòn je smùkłi.
Òchrona i zagrożenia
W Pòlsce żaba dalmatińskô je pòd całkowitą òchroną. W Pòlsce je baro rzôdka i wëstãpùje na môłim òbszarze. Ni je rôwnak zarëchòwônô do zwierząt zagrożonëch wëmarcym.
Òsoblewòscë
Żaba dalmatińskô pòtrafi skôkac na òdległosc 2 m i wësokòsc 1 m.
Linczi bùtnowé
Kategòrëjô:Żabòwaté Kategòrëjô:Płazë Eùropë
Ewanieliô wedle swiãtégò Łukôsza
thumb Ewanieliô Łukasza (Łk abò Łuk) – Ewanieliô (z gr. Ευαγγελιον dobrô nowina) tradycyjno ùmieszczonô w kanonie Nowégò testamentu jakò trzecô. Ji aùtorã – pòdług tradicjë Łukôsz Ewanielista, lékôrz i towarzisz swiãtégò Pawła – je téż aùtorã Dzejów Apòstolsczich. Je jedną z ewanieliów synopticznych. Ewanieliã rozpòczinô zwrócenié sã do dostojnégò Teòfila” – gr. Theophilos òznôczô przëjacela Bòga i niekònieczno mùsy òznaczac miono, ale mòże bëc téż òglowimòkreslenim chrzescëjanina.
Problem aùtorstwa
left|thumb Aùtor Ewanieli Łukôsza je twż aùtorã jiny KnédżiNowégò Testamentu – Dzejów Apòstlosczich. Òbie te knédżi dedikòwóné są ti sami òsobie, łączi je pòdobieństwò stilu i pòglądë teòlogiczné. W ti kwestiëpanëje pòwszechnò zgòda ùczałich. Tradicjò chrzescëjańskô sygającô pòłowë II wiekù n.e. przëpisëje aùtorstwò trzecy Ewanielië i Dzejów Apòstolsczich Łukaszowi, towarzëszowi misyjnych wanogów sw. Pawła, chtërnégò Paweł wëmieniô w lësce do zbòru w Kòlossach jakò ùkòchónégò lékarza.
Głownym argùmentã przemawiającym za susznoscą ùtożsômianiô aùtorstwa Trzecy Ewanielië i Dzejów Apòstolsczich z Łukasz, towarziszã Pawła, są czëre fragnentë w Dzejach Apòstolsczich: Dz. Ap. 16,10-17; 20,5-15; 21,1-18; rozdzałë 27 i 28. W tëch fragmentach narrator przëmôwiô w pierszi òsibie wielny lëczbë, co sugerëje, że pòdróżowôł z Pawłã.
Data pòwstaniô
Wedle wszelczégò prôwdopòdowieństwa Ewanieliô Łukasza i Dzeje Apòstolsczi pówstałë w tim samim czase, w datowaniu Ewanielië Łukasza wëzwëskùje sã argùmentë zaczerpniãté z tekstu Dzejów i òdwrotno..
W ti kwëstië są różńé òpinie ùczałich, w chtënëch mòżna wëróżniec trzë główné stanowiska.
Data wczesnô – przed rokã 70
Data strzódkòwô – kòl 80 – 85
Data póznô – pò 125
Stil i jãzëk
Łukaszowi przëpisëje sã wësoczé wëkształcenié z resztë ewanielistów. Jegò stil pisarsczi wëróżniwô sã wiôldżim piãknã i elegancją grecczégò dialektu. Bògactwò słowiznë dorównëje starożitnym pisôrzom. Pisôrz trzecy ewanielië je nôlepi òbeznóny z fachòwą terminologią z zakresu sądownictwa, pòliticzi czë administracjë. Badania nad tekstã Łukasza pòkazëją, że prawie 90% jegò słowiznë (razã z tekstã znajdëjącym sã blós w jegò dzele) wëstapùje w Septuagince, a ósoblëwie w tekstach historicznych Stôrégò Testamentu.
Zdrzódła Ewanielië
W prologù Ewanielië czëtómë, że ji aùtor òpierôł sã na jinëch Ewanieliach i na jinfòrmacjach zaczëtich ò “Naòcznych swiôdków” i “sługów słowa”. Na pòdstawie bënowi analize tekstu Ewanielię Łukasza uczałi sciwerdzëlë, że òpierôł sq na trzech zdrzódłąch: Ewanielië Marka, zdrzódle grecczim i na gwësnym materiale ò chratkterze pisónym abò gãbnym.
Adresacë
Liczné szczegółë w Ewanielië Łikasza sugerëją, że ji aùtor pisôł dla ôòtrzeb chrzescyjańsczi gimë złożony z wiernëch nawróconych z pògaństwa.
Zarówno w prologù do Ewanielië Łukasza jak i w prologù do Dzejów Apòstolsczich mómë dedikacjã do “dostojnégò Teòfila. Òkreslenié to nie mùszi óznaczac miona. Teòfil gr. Theophilos òznôczô przëjacela Bòga, co pedług ùniwersalizmù ddwù-dzeła – pisôł do kòżdégò, chto chcôł bëc prëjacelã Bòga.
Ùkłôd
Ewanieliô Łukasza mô ùkłôd pòdobny do Ewanielië Marka, z tim,że zawiérô dodatkòwò czãsc wstãpną – narodzenié i żëcé ùkrité Jana Chrzcëcela i Jezësa (,5-2,52). Kòlejné dzeła to:
Szczególné akcenta
W Ewanielië Łukasza wiele placu pòswiãcywô sã na:
Przekôzanié prôwdë ò Bòżim miłoserdzu
Uôzanié roli białków w ewanielizacjë, a òsoblëwie rolë Marië
Szczegółowi òpis narodzeniô Jezësa
Òbezdrzë téż
Ewanieliô Jana
Ewanieliô Matéùsza
Tekstowé wariantë Ewanielië Łukasza
Begonijô
thumb|Begonijô Begonijô - to je szlach roscënów z rodzëznë begonijowatëch. Òne są czasem pòsadzoné na grobach Kaszëbów.
Kategòrëjô:Bòtanika
Gôrczëno
Gôrczëno (pòl. Garczyn) - to je kòcéwskô-kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Liniewò. Tu je kòscół ë szkòła.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Liniewò
Zwartówkò
Zwartówkò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò.
Pelargonijô
thumb| thumb|Pelargonije w òknie doma Pelargonijô (Pelargonium L'Hér.) – to je szlach roscënów z rodzëznë bòcónkòwatëch.
Kategòrëjô:Bòtanika
Barwino
Barwino - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Ribno
Ribno - to je kaszëbskô wies w gminie Gniewino. Tu w 1945 rokù bëlë lagrowi ze Stutthofù. Dzysdnia mòże tu òbezdrzec wiôldżi smãtôrz bò sta lagrowëch ùmarłë nôbarżi z głodu, zemna i òd tifùsu.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Gniéwino Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz Kategòrëjô:Stutthof
Barwino
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Jón Kaczkòwsczi
Jón Kaczkòwsczi (Jan Kaczkowski ùr. 19 czerwińca 1977 rokù w Gdinie – ùm. 28 strëmiannika 2016 rokù w Sopòce), ksądz, pisôrz. Béł doktor mòralny teòlogie, bioetik, ùtwórca pùcczégò hòspicjum i człowiek, chtëren sóm biôtkòwôł sã ze smiertelną chòroscą. Ks. Jón Kaczkòwsczi to béł laùreat wiele nôdgrodów. To béł ùtwórca pùcczégò Hòspicjum sw. Òjca Pio. Òn béł òdznaczony Kawalersczim Krziżã Òrdéru Òdrodzeniégò Pòlsczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Damnica
Damnica (pòl. Damnica) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica. Tu je pałac ë Zrzesz Szkòłów, a w ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Ùszatô sowa
thumb|left|Pióra ùszati sowë thumb|right|Ùszatô sowa thumb|Pisklã ùszati sowë
Ùszatô sowa
(Asio otus) To je ôrt ptôcha z rodzëznë Strigidae. Òna je wiele wikszô òd klatati sowë, a żëje w lasach z grëbima drzéwiãtama i lubi jiglënowi lasë, kòl zelestrzów, pòlów ë łąków. Ta sowa w dzéń spi, a w nocë jachtuje. Òb wieczorë, czedë dnie są dłudżi, a noce krótczé mòżne ją czasem òbaczëc jak ona niskò zemi lôtô. Tedë òna mòże bëc głodnô abò mô pisklãta do wëkarmieniô. Òna mô wkół òczu pióra, ale do jachtowaniô òb noc barżi je ji pòtrzébny słëch. To co wëzdrzi jak ùszë, wcale nima nie je - to są pióra, chtërné zmieniają ji wëzdrzatk. W dzéń òn ùszati sowë sedzi na ùlubionym drzewie, krótkò pnia. Przez to cażkò gò je ùzdrzec. Jegò farwné piôra są wnetka taczé jak farwa pnia i cążkò gò òbaczëc òsoblëwie jak zamknie òczë. Mòcné drapce ptôcha mòckò chwëtają sã wietwi. Ta sowa mòże ùstawic dwa pôlce do przôdkù, a dwa do tëłu. Przë tim òna mòckò zacyskô drapce na wietwi ë chòc wieje mòcny wiater, nie spadnie, a mòże nawetka tak spac. Jachtuje na brzégach lasa ë na kùczewach, bò tam mòże chùtkò na zwierza trzasnąc. Òna nasłuchùje i ùzérô za môłima suskama (np. mëszama) i czasem ptôchama. Na zwierza spôdô z górë i chwëtô gò drapcama. Ta sowa colemało nie bùduje swòigò gniôzda. Òna niese 4-5 jôj w gniôzdach pò jinëch ptôchach (np. srokach). Ji wiôldżi òczë dobrze widzą przë môłim widze, ale do jachtowaniô òna ùżiwô swòjégò dobrégò słëchù. Sztiwné pióra kòl òczów i dzoba zbiérają fale zwãkòwé i czerują je do ùszów. Dzãka mòżnocë òbrocaniô głowë w kòżdą stronã, sowa mòże łatwò zlokalizowac òfiarã i chùtkò na nią trzasnąc, chòc je cemno.
Lëteratura
Stonehouse Bernard, Francis John, Zwierzęta naszych lasów, Poznań 2009,s.28.
Kategòrëjô:Ptôchë
Pòst
Pòst – to je dobrowólné strzimanié sã òd jedzeniégò, òglowò abò leno òd jedzeniô niechtërnëch zortów jestkù (np. miãsa), przez wëznaczony czas. Òglowò pòscy sã nôbarżi z nôbòżnëch przёczёnów. Pòst w katolëcczim kòscele (rzimsczégò òbrządkù) regùlujë Kanóniczné Prawò w kanonach 1249 - 1253 i òpisejë jakò pòkùtną formã.thumb|Kòscół W praktice wëapartniwô sã trzë òglowi ôrte pòstów: 1.Akùrôtny pòst - je w całim kòscele katolëczim w: To je strzimanié sã òd jedzeniégò miãsa i ògrańczenim jestkù. 2. Strzimanié sã òd jedzeniégò miãsa – to je strzimanié sã òd miãsa w kòżdi piątk liturgicznégò rokù z môłima wëjimkama:
a) uroczëzna - liturgiczné dnie nôwikszi randżi,
b) chòri lëdze i lëdze co ni mają mòżlëwòtë wëbiérkù jedzeniégò np. môl rzesznégò jestkù,
c) w apartnëch przëpôdkach.
3.Eucharisticzny pòst - strzëmòwanié sã òd jedzeniégò na gòdzënã przed przëjãcym Kòmùnie swiãti.
Pòstem je téż dobrowólnô ùdba wiérnégò - òdmôwianié sobie jestkù.
Są téż jinszi pòstë taczi jak np.: pòst w prawòsławny wiarze, pòst w protestancëznie, pòst w jislamie, pòst w judaizmie. thumb|Jislam thumb|
Telewizjô
Telewizjô (z grecczégò τήλε — ‘dalek’ i łacyńsczégò video — ‘widzã’, stąd ùżiwónô je téż kaszëbskô pòzwa dalekzdrzelëzna) – obrëmiô telekomunikacje, jaczégò zadanim je przekôzywanié rësznëch òbrôzów a téż zwãkù na wiôlgą òdległosc. W gwësnym môlu za pòmòcą kamérë i mikrofóna nastãpùje zapisanié sygnału, jaczi dali je przekôzywóny równo w jaczi môl, co je w zôkrãżu transmisje. Sygnał nen òdbiérô zdrzélnik i przerôbiô gò na òbrôz i zwãk.
Słowò „telewizjô” je na co dzéń ùżiwóné jakò òglowé òkreslenié òrganizacjów, jaczé zajimają să produkcją i rozkòscérzanim telewizyjnëch programów. Telewizjô je, razã z radiofoniją, nôbarżi masowim spòsóbă rozpòwszechnianiégò jinfòrmacje, a téż jednym òd głównëch spòsobów łączbë.
!
Peperlëszka
thumb|Peperlëszczi Peperlëszka (Cantharellus cibarius) - to je grzib z rodzëznë peperlëszkòwatëch. Dosc wiele peperlëszków rosce m. jin. w kaszëbsczich stronach òb lato. Kaszëbi je jedzą. Jich szmaka je pikantnô, stąd téż nazwa pieprznik. To je grzib, chtëren mô miãsati, bezsklący kapelusz żôłti farwë (do 12cm przemiarë). Nôprzód ten kapelusz je wëbrzëszóny, pòtemù sã rozszerzô i ùrôbiô we westrzódkù zagłãbienié,knąpkòwi, a pòtemù ledłowati. Jegò zbérk je wëdãti ë pòdwiniãty. Wiôrzta miąższu ùsôdzô fałdë co przëpòminają blaszczi, chtërne są téż żôłti farwë. Niżi òn przechòdzy w trzon chtëren je miãsati i nie różni sã farwą òd resztë grzëba 3-7 cm dłudżi. Òn je dosc twardi i czasem zdżiãti. Jegò farwa nié mùszi bëc jinô òd resztë grzëba, ale mòże bëc jasniszô. Peperlëszczi roscą w lëscatëch ë jiglënowëch lasach, w grëpach ë są rozmaiti wiôlgòscë. Razem z pólnicą nôleżi do nôbarżi znônëch w naszim òkòlim grzëbów. Leno szkòda że corôz trudni gò mòżna nalézc.
Fòrmy
Cantharellus cibarius f. cibarius Fr. (1821)[12], Cantharellus cibarius f. pallidus R. Schulz (1924)[24].
Synonimy
Agaricus alectorolophoides Schaeff. (1774) Agaricus chantarellus L. (1753) Agaricus chantarellus Bolton (1788) Alectorolophoides cibarius (Fr.) Earle (1909) Cantharellus alborufescens (Malençon) Papetti & S. Alberti (1999) Cantharellus cibarius f. neglectus M. Souché (1904) Cantharellus cibarius subsp. flavipes R. Heim (1960) Cantharellus cibarius subsp. nanus R. Heim (1960) Cantharellus cibarius subsp. umbrinus R. Heim (1960) Cantharellus cibarius var. albidus Maire (1937) Cantharellus cibarius var. alborufescens Malençon (1975) Cantharellus cibarius var. albus Fr. (1937) Cantharellus cibarius var. bicolor Maire (1937) Cantharellus cibarius var. cibarius Fr. (1821) Cantharellus cibarius var. flavipes (R. Heim) Corner (1966) Cantharellus cibarius var. flavipes R. Heim ex Eyssart. & Buyck (2000) Cantharellus cibarius var. nanus (R. Heim) Corner (1966) Cantharellus cibarius var. neglectus (M. Souché) Sacc. (1905) Cantharellus cibarius var. pallidus R. Schulz (1924) Cantharellus cibarius var. salmoneus L. Corb. (1929) Cantharellus cibarius var. umbrinus (R. Heim) Corner (1966) Cantharellus edulis Sacc. (1916) Cantharellus neglectus (M. Souché) Eyssart. & Buyck (2000) Cantharellus pallens Pilát (1959) Cantharellus rufipes Gillet (1874) Cantharellus vulgaris Gray (1821) Chanterel alectorolophoides (Schaeff.) Murrill (1910) Chanterel chantarellus (L.) Murrill (1910) Craterellus cibarius (Fr.) Quél. (1888) Merulius alectorolophoides (Schaeff.) J.F. Gmel. (1792) Merulius chantarellus (L.) Scop. (1772) Merulius cibarius (Fr.) Westend. (1857)
Biografiô: Eisenreich Wilhelm, Handel Alfred, Zimmer Ulte. E., Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce, Warszawa 2000, s.36.
Kategòrëjô:Grzëbë
Szczelësc
Szczelësc (łac. mandibula) – to je pòjedinczi, rëszny gnôt szkeletu czërzepù człowieka i zwierzów – wiele razy òna biwô zwónô szczãką (dólną).
Kategòrëjô:Czërzep
Tëczno
thumb|100px|right|Tëczëńsczi herb Tëczno (we zdrojach: Thuitz 1266, Tuczna 1349, Thuczna 1364, terra Tucznieuiensis 1390, Tuczino 1571 (Ortelius), Tuczin 1584 (Ortelius), Tütz;Tuczno (Cenôwa); pòl. Tuczno, miem. Tütz) - garc we wôłecczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad jezorã Tëczno.
Lëdztwò gardu: 1.919 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 9,21 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Kaszëbsczé Mùzeum miona Frãcëszka Trédra
thumb|Kaszëbsczé Mùzeum w Kartuzach thumb|110px|left|Tobaczéra (różk) Kaszëbsczé Mùzeum miona Frãcëszka Trédra w Kartuzach je samorządzëznową jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1947 rokù. Jegò robòta polégô na rozkoscérzanim kùlturë Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Dlô realizacji sztatutowëch célów òni wespółrobią z Samorządzëzną Gminë Kartuzë ë wielnyma kùlturalnyma môlama ë ùtwórcama na Kaszëbach. Tu są wërobinë lëdowëch artistów, a m. jin. kaszëbsczi wësziwk. Mùzeum wëdôwô téż wszelejaczé materiałë (ksążczi, katalodżi wëstawów, fòlderë ë jinszé). Sedzbą Mùzeum je dosc stôri bùdink - stôrodôwnota.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Kartuzë Kategòrëjô:Gmina Kartuzë Kategòrëjô:Kartësczi kréz Kategòrëjô:Kaszëbë
Belgrad
Belgrad (serb: Београд/Beograd) - je stolëcą Serbsczi.
Kategòrëjô:Serbskô
Darnowò
Darnowò - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Rosamaria Murtinho
thumb|180px|Rosamaria Murtinho Rosamaria Pereira Murtinho (ùr. 24 rujana 1939) je brazylską teatrownicą.
Murtinho, Rosamaria
Malëna
thumb|Malëna włascëwù thumb|Malëna mały Malëna włascëwô (Rubus idaeus L.) – gatënk roscënë wielolatni z rodzëznë różowatëch. W stônie dzëczim wëstãpùje dosc telé krézu Azjë a téż w wnetka całi Eùropie, òkrôm Portugalië i Jislandië. W Pòlsce je pòspòlitô na całim òbszarzë. Je ùprawiônô w wielu regionach swiata
Psotnik
thumb|Psotnik Psotnik (Euphorbia helioscopia L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë psotnikòwatëch. To je zelëskò.
Malëna
Biologiô ë ekòlogiô
Czerz, nanonofanerofit. Rosce w lasach, zarostach, ziołorostach, na srãbach, na rzmach. Na niżu i w gòrach do 2000 m n.p.m. W klasyfikacjë zbiorowisk roscënëch gatënk charakterysticzny dlô klasë (Cl.) Epilobietea angustifolii i karna roscënoscë Rubetum idaei. Roscëna z wiôldżima wëmôganiama glebòwima. Rosce nôlepié na stanowiszczach òsłoniãtëch òd słuńca i letkò zacymnionych. Preferëje lózne, niezbët sëché, żëzné ë bògaté w składniczi pòkarmowé glebë ò letkò kwasnym òdczinie. Malëna je rosceną ò wiôldżé òdpornoscë na zëmno.
Psotnik
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Wãzełk
thumb|right|120px|Wãzełk Wãzełk - je robiony np. w przë pichlónie zwónka w żukòwsczim wësziwkù. Wiele jich je np.: w różë.
Zdrzë téż
Kaszëbsczi wësziwk
Kategòrëjô:Wësziwanié
Ptôchë
Ptôchë (Aves) – są gromadą cepłokrëwianëch zwierzãtów z pòdtipu krzélôczi (Vertebrata). Òna je nôbarżi rozjinaczoną midzë gromadama lądowëch krzélôków – to dô kòl 10 tësacy ôrtów ptôchów, chtërne żëją na całim swiece.
Ptôchë są téż elementã lëdzczi kùlturë – òd religie przez lëteraturã do nôùczi.
*
Pòtãgòwò
Pòtãgòwò (pòl. Potęgowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò. Tu je Zrzesz Szkòłów, a w ni dzece i młodzëzna ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Thomas Kantzow
Lëteratura
Kategòrëjô:Miemcë
Brandenbùrgiô
thumb|Brandenbùrgiô w Miemiecce - zelono pòmalowòné) Brandenbùrgiô (miem. Brandenburg) - je związkòwim krôjã w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òne òbjimają 29 478,61 km² wiéchrzëznë. Kaszëbi biwają w Brandenbùrgie, a Brandenbùrga biwôł na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
*
Retowò
Retowò - to bëła czedës wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Smôłdzëno, a dzysô (2015) to le je pôrã bùdinków.
Kategòrëjô:Gmina Smôłdzëno
Bùkwita
Kategòrëjô:Zbòża Kategòrëjô:Bòtanika
Parafijô p.w. Swiãtégò Miklosza w Gduńskù
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Zołowò
Zołowò (pòl. Swołowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Gotthelf Bronisch
Gotthelf Bronisch (ùr. 3 czerwińca 1868 rokù, ùm. 12 stëcznika 1937 rokù w Berlënie) − to béł jãzëkòznajôrz i łużëcczi Serb. Òn napisôł m. jin. ò kaszëbiznie: ''Kaschubische Dialectstudien: Mit gütiger Subvention einer hohen Provinzial-Commission zur Verwaltung der westpreussischen Provinzial-Museen unternommen und hrsg. von Gotthelf Bronisch'', Leipzig : O. Harrassowitz, 1898.
Kategòrëjô:Miemcë
Tëchòwò
thumb|100px|right|Tëchòwsczi herb Tëchòwò (pòl. Tychowo, miem. Groß Tychow) - to je gard we biôłogardzczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.
Pakòtulskò
Pakòtulskò - to je wies w gminie Przechlewò, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Grabòwò Koscérsczé
Grabòwò (Grabòwò Koscérsczé, pòl. Grabowo Kościerskie) – kaszëbskô wies w Pòlsce, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Nowô Karczma. Tu je kòscół ë szkòła.
Tëchòwò
Lëdztwò gardu: 2.487 (2010)
Pakòtulskò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przechlewò
Grabòwò Koscérsczé
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Nowô Karczma Kategòrëjô:Kaszëbë
Tëchòwò
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Rëbaczenié
Rëbaczenié
Rëbaczenié je baro wóżné na Kaszëbach.Rëbaczenié dzelé sã na rëbaczenié jakno wietew gòspòdarczi zajimajãcy sã łowienim rëbów do jedzeniié i jich  przerôbianié i rëbaczenié jakno wietew gòspòdarczi zajimajãcy sã chòwã rëbów w mòrzach,rzékach i jezorach.thumb|kuter
Pòłożenié Pòlsczi nad Bôłtã ùmòżliwo rozwój rëbaczenié, a co za tym jidze daje rëbë i ich przerobiznë,i robòta dlô lëdzy. Rëbôce, na rzékach i jezorach ùżiwajã niewiôldżich bôtów, kutrów. Do łowieni rëbów ùżiwajã séce i kaszórk,niechterné zorte, rëbów łowiã ùżiwajãc hóków i wędów. w 2005r. na Kaszëbach bëłë zarejestrowóné3 bôtëdalekmòrsczi, 164 kutre i 352 bôtë.W 2004r. złowionëch òstało96215 ton rib, w tim 9401 tón pòmùchlów, 11088 tón sledzów, a 53403 tón mùtków.Coroz mni sã łowi pómùchlów, z pòzdrzatkù na zmniészenié pòłowòwëch limitów i skródzenié czãdu jegò łowieniô, zalécóné przez Eùropejską Ùniã.Pò weńdzenim Pòlsczi do Éùropejsczi Ùnii wiele bôtów szło na złóm. Rëbackô flota zmniészëła sã jaż o 40 %. thumb|Rëbacczi port thumb|Port w Wiôldzi Wsë
Muzea Rëbaczenié
Muzeum Rybołówstwa w Helu
Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy w Pucku
Literatura
Jan Mordawski: Geografia współczesnych Kaszub, Gduńsk 1999
http://pl.wikipedia.org/wiki/Rybo%C5%82%C3%B3wstwo
http://geografia.na6.pl/rybolostwo-w-polsce
Dzéle mòwë
Dzéle mòwë – klasë słów jãzëka, wëdzeliwóné na spòdlim jich znank syntaksycznëch, mòrfòlogicznëch i semanticznëch. Kòżdi dzél mòwë charakterizëje sã gwôsnym systemã gramaticznëch kategòriów. Na przëmiôr w kaszëbiznie jistnik charakterizëje sã kategòriama ôrtu, lëczbë i przëpôdkù.
W kaszëbsczim jãzëkù wëapartnic mòże taczé dzéle mòwë :
Jôpsc
thumb|Jôpsc Jôpsc (Meles meles) – to je rabùszny susk z rodzënë łasëczkòwatëch (Mustelidae). Òn żëje w lasach m. jin. na Kaszëbach.
Dzéle mòwë
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Nôrodny Pòlsczi Bank
Nôrodny Pòlsczi Bank (Narodowy Bank Polski, NBP) - to je centralny bank w Pòlsce z sedzbą w Warszawie. Òn je òd 1945 rokù. Ten bank je wôżny w pòlsczi gòspodarsczi pòlitice. Pòlsczi pieniądz złoty je pòd jego kòntrolą.
Jôpsc
Kategòrëjô:Łasëczkòwaté
Nôrodny Pòlsczi Bank
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Banczi w Pòlsce
Mała Encyklopedia Powszechna PWN
Mała Encyklopedia Powszechna PWN – to je môłô pòlskô pòwszechnô encyklopediô wëdónô w rokù 1970 we Warszawie. W ni m.jin. napisôle, że są Kaszubi (Kaszëbi) - 200000 lëdzy.
Kategòrëjô:Pòlskô
Pawłówkò
Pawłówkò - to je wies w gminie Przechlewò, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przechlewò
Radio
Radio – to je jinstitucjô, chtërna obrôbiô i wësélô radiową programã. W Pòlsce dlô wòlnotë słowa w nim wôżnô je òd 1993 rokù Krajowô Radzëzna Radiofònie i Telewizje.
Kategòrëjô:Radio