cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pelerina
thumb|right|Chłop w pelerinie - 1823 rok Pelerina – to je wierzchné òkrëcé, bez rãkôwów, zarzuconé na remiona i spiãté na piersach abò na remieniu.
Celbòwò
Celbòwò (pòl. Celbowo) - to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je dosc stôri pałac.
Pelerina
Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 14.
Celbòwò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Pùck
Lékarskô mandagòra
thumb|Lékarskô mandagòra Lékarskô mandagòra (Mandragora officinarum L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë lilkòwatëch (Solanaceae). Òna mòże rosc kòl Westrzódzemnégò Mòrza.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bibliowé roscënë
Biardo
thumb|100px|right|Biardzczi herb Biardo (we zdrojach: provincia Barta 1159, Bard abò Barth 1256, Bart XIII w., Bardt XIII w., Barth; miem. Barth; pòl. Bardo) - garc w Północnoprzédnopòmòrzczim Krézu we krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Bôłtã.
Wiéchrzëzna gardu: 40,83 km2
Abdón Strëszôk
Abdón Strëszôk (pòl. Abdon Stryszak) - ùr. 30 gòdnika 1908 w Domôtowie, ùm. 27 lëstopadnika 1995 we Warszawie - profesor, ùczbiôrz, kaszëbsczi dzejôrz. Òn sztudérowôł na Warszawsczim Ùniwersytece, a òd 1935 rokù béł doktor. To béł m. jin. doctor honoris causa Warszawsczégò Ùniwersytetu. Òn béł czestnym nôleżnikiem Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, a mieszkôł we Warszawie. Aùtor dokôzów pòswiãconëch m. jin. Gdinie.
Za żëcégò béł òdznaczony Kòmańdérsczim Krziżã z Gwiôzdą Òrderu Òdrodzeniegò Pòlsczi i jinyma odznaczeniama. Jegò grób je we Warszawie.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Ùczbiôrze
Gehenna
thumb|200px|Gehenna w 2007 rokù Gehenna (hebr.: גֵיא בֶן־הִנֹּם) - to je dolëzna na pôłnié òd Jerozolëmë gdze czedës skwarzałë sã smiecë; z czasã w religie stała sã synonimã piekła.
Lëteratura
Kategòrëjô:Azëjô
Zëmnica
thumb|Zëmnica Zëmnica (Limanda limanda) - to je ôrt rëbë z rodzëznë flińdrowatëch (Pleuronectidae). Òna żëje m. jin. w Bôłce.
Lëteratura
Kategòrëjô:Rëbë
Chëczëno
thumb|100px|right|Chëczëńsczi herb thumb|100px|right|Chëczëńsczi fana Chëczëno (we zdrojach: Gizin abò Gizyn 1216, Chyzin 1267, Egezyn 1296, Eksin 1302, Eggsin; miem. Eggsin) - garc we Wkrzańskò-Rãdowsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Wkrą ë Rãdową.
Lëdztwò gardu: 5.234 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 88,01 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Jignacy Szutenberg
Jignacy Szutenberg (ùr. 22 lëpinca 1901 rokù w Kòżëczkòwie – ùm. 8 séwnika 1975 rokù - béł dzéjôrz kaszëbsczi. Òn béł redaktor w Zrzeszë Kaszëbsczi òd 12 lëpinca 1933 do 1939, a téż òd 1946 do 1947 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Lëterstwò
thumb|200px|Lëtrowô róża thumb|200px|[[Môrcën Lëter]] Lëterstwò (jinszé pòzwë: lëteranizm, lëtrzëzna, lëterskô wiara) – jedna òd głównëch doktrinów protestancëznë. Pòdstawòwi zasadë lëtersczi wiarë ùsztôłcone òstałë w wënikù biôtczi Môrcëna Lutra i jegò zwòlenników równo procëm nadùżëców rzëmskòkatolëcczégò Kòscoła, jak i procëm barżi radikalnëch protestancczich doktrinów (anabaptizm, kalwinizm itd.).
Lëterstwò òdwòłiwô sã do pòdstawòwëch protestancczich prawidłów („leno Pismiona”, „leno Christus”, „leno łaska”, „leno wiara”). Chrzest jawi sã jednym z dwùch sakrameńtów, ùdzeliwóny je dzecóm, Swiãtô Kòmóniô wëstãpùje pòd dwiema pòstacama, a bëtnosc Christusa w ni rozmieją jakò kònsubstancjacjã. W zwëkù je òglowô spòwiédz, chòc ùznawónô je téż spòwiédz jindiwidualnô. Wszëtcë òchrzcony jawią sã pòwòłónyma do pòwszechny kapłańsczi służbë, chtërnô zasôdzô sã na codniowi miłoscë do Bòga i lëdzy. Dëchòwnyma – chtërny przédnikùją religijnym òbrzãdóm – mògą równak bëc leno òsobë òdpòwiednio przërëchtowóny i kònsekrowóny.
Lëterską wiarã wëznôwô wicy jak 72 mln lëdzy na całim swiece. Z przëczënë rozmajitëch geògraficznëch, historicznëch i dogmaticznëch czinników lëterstwò nie jawi sã równak jednorodnym kòscołã. Jistnieje w nim czile wiôldżich kòscelnëch sztrukturów, jaczé baro mòckò różnią sã żlë jidze ò dogmaticzné i prakticzné sprawë – Swiatowô Lëterskô Federacjô, Midzënôrodnô Lëterskô Radzëzna, Kònfesjonalnô Ewangelëckô Lëterskô Kònferencjô. Òkróm òpisónëch wëżi jistnieje téż réga lëterskich religijnëch związków, chtërne nie wchôdają w taczé wikszé sztrukturë. Fòrmalno nôwikszim lëterskim kòscołã jawi sã dzysdzéń Kòscół Szwëcje (kòl 6,9 mln wëznôwców).
Lëtersczi kòscołë pòdzelëc mòże na liberalné i kònfesjonalné. Wiãkszosc liberalnëch wchôdô do Swiatowi Lëtersczi Federacje (nôleżi do ni téż wiãkszosc „stôrich” państwowëch kòscołów Stôrégò Swiata). Kònfesjonalné lëtersczi kòscołë są barżi kònserwatiwné (nie ùznôwają na przëmiôr białgłowsczégò kapłaństwa czë jednopłcowich slubów). Wiãkszosc kònfesjonalnëch kòscołów wchôdô do Midzënôrodny Lëtersczi Radzëznë.
Nôwikszim lëtersczim kòscołã w Pòlsce je Ewangelëckò-Augsbursczi Kòscół w RP. W 2014 licził òn wicy jak 60 tës. nôleżników w 133 parafiach.
Bibliografiô
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Torń
Torń abò Toruń (we zdrojach: Thorun 1230, Thorn 1241, Thorum 1248, Toruń 1892, Torunj (Cenôwa); pl. Toruń, miem. Thorn) – wiôldżi gard ë jedna ze stolëców kùjawskò-pòmòrsczégò wòjewództwa. Torń mô sztatus gardu na prawach krezu.
Tu ùrodzył sã Mikòłôj Kòpernik, wiôldżi pòlsczi astronom, matematik, ekonomista, wòjskòwi strateg i lékôrz (ùr. 1473 - ùm. 1543).
Stôri Gard Tornia je wpisóny na lëstã swiatowi spôdkòwiznë kùlturë UNESCO.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 374
Torëńskô Galerëjô
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Paweł Brzésczi
Paweł Brzésczi (pl. Paweł Brzeski ùr. 10 lëstopadnika 1914 w Mscëszejcach - ùm. 2008 rokù) béł kaszëbsczi dzejôrz. Òd 1961 rokù òn mieszkôł w Kanadze i biwôł np. w Barry’s Bay, a téż ù Kaszëbë Martina Shulista. Pò tim jak w Pòlsce zaczãło sã stojenié w wòjnie - pò 1981 rokù òn wiele zrobił, żebë np. do Lëpùsza przëszła m. jin. żëwnota z Kanadë jakno Dar Kaszubów z Kanady – dla Kaszubów w Polsce.
Zôbòrsczi Park Krajòbrazny
thumb|[[Brda w parkù]] Zôbòrsczi Park Krajòbrazny to je krajòbrazny park ò wiéchrzëznie kòl 340 km² (założony w 1990 rokù) w gminie Chònice i gminie Brusë. Tu rosce np. kaszëbskô wika i brzëtewka (Danthonia decumbens DC.).
Lëteratura
Jan Mòrdawsczi : Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb; dolmaczënk: Ida Czajinô, Róman Drzéżdżón, Marian Jelińsczi, Karól Rhode, Gduńsk 2008, s. 124
Kategòrëjô:Geògrafijô
Deszczownik
thumb|Lëdze w deszczownikach Deszczownik - to je mańtel na deszcz. M. jin. Kaszëbi rôd gò mają np. òb jeséń. Wiele razy lëdze gò noszą jak padô deszcz.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òbleczënk
Lisabón
thumb|Herb Lisabónu Lisabón - to je stolëca Pòrtugalsczi.
*
U
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Uu U, u – dwadzestô pierszô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu.
Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë Ipsilon (Y, υ) i òd fenicczi waw, jakò téż lëtrë F, Y, V i W.
Nôczãscy òznôczô samòzwãk [u]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [w], [ʉ], [y], [ʏ], [h], [ʊ], [iː], [ɨː], [ʌ], [ɛ].
W kaszëbsczim alfabéce je dwadzestô dzewiątą lëtrą.
Jón III Bernoùlli
thumb Jón III Bernoùlli (Johann III Bernoulli) (ùr. 1744 w Szwajcarsce – ùm. 1807), béł astronomã. Òn béł w Szczëpkòjcach ë pisôł m. jin. ò kaszëbsczim jãzëkù: „Òkòma tegò wiôlgô apartnosc tegò jãzëka òd miemiecczégò je niemiło dlô szlachtë, chtërna mô majątczi na Kaszëbach, temù òbsôdélcowie majątków robią wszëtkò, chòc donëchczas bez wikszi zwënédżi, żebë miemiecczi jãzëk ùpòwszédniac i kaszëbsczi wëplenic.”
U
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Jón III Bernoùlli
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Astronomijô Kategòrëjô:Szwajcarskô
Sztërëkòniowi zaprzig
thumb|Sztërëkòniowi zaprzig thumb|Stôri sztërëkòniowi zaprzig w kùńszce Sztërëkòniowi zaprzig (quadriga) – to je wóz na dwùch kòłach z rzimsczich czasów zaprzãgły w sztërë kònie òkóm se.
Kategòrëjô:Kòniowaté
Słuńcowi Ùstôw
mały|upright=1.5|Słuńce, planetë i karzełkòwi planetë Słuńcowégò Ùstawù
Słuńcowi Ùstôw – planétny ùstôw, jaczi òbjimô Słuńce i grawitacyjno sparłãczony z nim niebiesczi cała. Ne cała to òsem planetów, jich 173 znóné ksãżëcë, piãc karzełkòwëch planetów i miliardë (a mòżlëwé, że i biliónë) môłëch całów Słuńcowégò Ùstawù, do jaczich nôleżą planetojidë, kòmetë, meteorojidë i midzëplanétowi pich.
Szesc òd osme planetów i trzë karzełkòwi planetë mają nôtërné satelitë, zwóné ksãżëcama. Kòżdô bùtnowô planeta je òbrëmionô piersceniama, jaczé skłôdają sã z midzëplanétowégò pichù. Wszëtczé planetë – òkróm Zemi i Ùrana (chtëren zawdzãcziwô pòzwã grecczémù bóżstwù Ùranosowi) – noszą miona bóżstwów z rzimsczi mitologie.
Centrum Słuńcowégò Ùstawù je Słuńce, jaczé zawiérô 99,86% znóny masë tegò ùkładu i dominëje w nim grawitacyjno. Jupiter i Saturna, dwa nôwikszi cała òrbitującé wkół Słuńca, stanowią wiãcy niż 90% pòòstałi masë ùkładu.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Astronomijô
Zrinka Cvitešić
thumb|Zrinka Cvitešić Zrinka Cvitešić, (ùr. 18 lëpinca 1979) je chòrwacką teatrownicą.
Kategòrëjô:Film
Kòchanowò
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Lëzëno
Bëdlëno
Bëdlëno (pòl. Bydlino) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Maciej Płażyński
mały|Maciej Płażyński 2005 Maciej Płażyński (ùr. 10 gromicznika 1958 w Młynarach, ùm. 10 łżëkwiata 2010 w Smoleńsku) - pòlsczi jurista ë politikôrz. Wòjewoda gduńsczi (1990-1996), marszôłk Sejmu (1997-2001), jeden z liderów Akcji Wëborczéj Solidarnota (pòl. Akcji Wyborczej Solidarność), współùsôdzownik Naszińsczéj Platformë (pòl. Platformy Obywatelskiej, PO), poseł na Sejm III, IV ë V kadencji, senator ë vicemarszôłk Senatu VI kadencji (2005-2007). Òdszédł z PO w 2003, a w 2007 dołączëł do PiS. Bòdôj pòd kùńc łżëkiwiata 2010 miał ògłosic start w wëbòrach prezidencczich 2010. Zginôł 10 łżëkwiata 2010 w smoleńscziéj katastrofié.
Priwatné żëce
Miół białkã Elżbietã ë troje dzecë Jakuba, Katarzynã ë Kacpra (pòlitkiôrza).
Ùpamiãtnienié
Je honoriwim nasziznianã gardów Młynary, Pùck, Pionek, Lidzbark Warmińsczi.
W Spòcé òd 16 łżëkwiata 2010 rondo przi ùlëcach Bitwy Pod Płowcami ë Polnej mó miono M. Płażyńskiego.
Miona M. Płażyńsczégò moją téż: rondo w Rëmji, Brësach, Pùckù, Nowim Dwórzé, Białéj Pòdlascziéj, wiadukt 800-lecô Dërszéwa ë aléjã we Gduńskù.
W 2011 Maciej Płażyński òstôł patronã tramwaju Pesa Swing 120NaG SWING Gduńsczich Autobusów ë Tramwajów ò numerã 1041.
W 2018 na Gduńsczim Ùniwersytecé pòwstół EkoPark miona Macieja Płażyńskiego w ktrërim je jégò pomnjik.
Kôłk
thumb|right|200 px|Kôłczi Kôłk - je ùpiekłi z mączi, jaja ë mléka abò wòdë. Òn je piekłi z dwóch strón na òléju w patelni. Gò mòże pòsëpac cëkrem.
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia Kategòrëjô:Kaszëbë
Amerikańskô norka
thumb|Amerikańskô norka z rëbą Amerikańskô norka (Neovison vison) - to je rabùszny susk z rodzëznë łasëczkòwatëch. Òna je sprowadzonô zza òceanu i ù nas nikwi swòje môlowé notërné òkrãżé, a do tegò chùtkò sã rozrôdzô. Gdze na Kaszëbach pòjôwiô sã amerikańskô norka, tam òna wnetka je baro wôżnym rabùsznikiem, òsoblëwie w òkòlim rzéków ë wòdnëch zbiérników. Tak je np. w Słowińsczim Nôrodnym Parkù. Te norczi w klôtkach zwëskôł lëterackò np. Jerzi Łisk.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Susczi
Chwalimskô gwara
Chwalimskô gwara je dzélã dólnoszląsczich dialektów szląsczégò jãzëka, chtërna je blëżno wëmarłi. Czedës gôdało sã w ni na ziemiach historëcznégò Dolnegò Szląska kòle Zelony Górë. Chwalimskô, sëcowskô a czadeckô gwara ùsôdzają szląsczi jãzëkòwi òstrów westrzód wielkòpòlsczegò dialektu pòlsczégò jãzëka. Kategòrëjô:Szląsczi jãzëk
Dzãdżelnik Sosnowsczégò
Dzãdżelnik Sosnowsczégò (Heracleum sosnowskyi Manden.) - to je roscëna z rodzëznë zelerowatëch.. Òn mòże rosc m. jin. na Kaszëbach, bò téż tu je przëwlokłi. Zlikwidowac gò je cãżkò, a pòdłùg prawa òn w Pòlsce ni mô rosnąc.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Kòminowi pòdatk
Kòminowi pòdatk - to béł pòdatk òd proga. Téż Kaszëbi mùszele gò płacéc. Òn béł òd 1629 rokù.
Tãpcz
Tãpcz - to je kaszëbskô wies w gminie Lëzëno, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Stądka je nôzwëskò Tãpsczi (Tempski).
Kòminowi pòdatk
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Ekònomijô
Tãpcz
Lëteratura
Édwôrd Bréza: Pochodzenie przydomków szlachty pomorskiej, Gdańsk 1986, s.233.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Lëzëno
Krzemiéńca
Krzemiéńca (pòl. Krzemienica) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Chòckòwò
thumb|100px|right|Chòckòwsczi herb Chòckòwò (we zdrojach: Chozcho 1140, Chozkowe 1183, Chozcowe 1214, Gutzkowe 1228, Gokecowe, Gotzekowe, Gotzkovborg, Gützkow; miem. Gützkow) - garc w Pòrénkòwòprzédnopòmòrzczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą.
Domôcy kóń
thumb| thumb|Domôcy kóń Domôcy kóń (Equus caballus L.) – to je niepôrokòpëtny susk z rodzëznë kòniowatëch (Equidae). Miészańcem tegò kònia mòże bëc muła. Kùczer rozmieje sã òbchôdac z kòniama. Czasã kònie np. zaprzãgłé do wòza mògą sã równak spłoszëc, a tedë je niebezpiek.
Chòckòwò
Lëdztwò gardu: 2.832 (2009)
Domôcy kóń
Przësłowié: Kóń mô wikszi łep, niech sã jiscy.
Kategòrëjô:Kòniowaté
Chòckòwò
Wiéchrzëzna gardu: 42,68 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Sledzón
Sledzón (Scomber L.) - to je szlach rëbów z rodzëznë sledzónowatëch (Scombridae). Jich ôrt żëje m. jin. w Bôłce.
Lëteratura
Kategòrëjô:Rëbë
Frãcëszk Tréder
Frãcëszk Tréder (ùr. 6 łżëkwiata 1903 rokù w Kòżëczkòwie – ùm. 22 zélnika 1980 rokù - béł kaszëbsczi dzéjôrz. Òn béł szef w Kaszëbsczim Mùzeùm miona Frãcëszka Trédera òd 1947 do 1973 rokù, a pisôł téż pò kaszëbskù.
Dopisënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Pijawnica
Pijawnica (Petromyzon marinus L.) – je cëzożëwnym zwierzã z rodzëzne pijawnicowatëch (Petromyzontidae). Òna mòże żëc m. jin. w Bôłce i je ù nas òbjimniãtô òchrónią.
Kategòrëjô:Zoòlogiô
Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif"
Ò ùcemiãgach żëcô i biôtczi Kaszëbów, wcygniątëch do Rzeszë, a chtërny miele - w krótczim czasu - bëc zgermanizowóny, w całoscë zeswiôdczô to, że wiele, żebë retac żëcé, ucékało do Generalnégò Gùbernatorztwa abo bënë Miemców. W òstatnym czãdze wòjnë Kaszëbów òbjimnãłë colemało tragedie sparłãczoné z wmaszérowanim Czerwiony Armie, w nym gwôłtë i wëwôżanié bënë Rusczi, czasã za Ùral, na Sybiriã, skądka wiele ju nie przëszło nazôt. Trôfiało sã to òsoblëwie młodim lëdzóm, w tim téż bëtnikóm rësznotë zatôrczënkù. W 1949 rokù Ùrząd do sprawów Pùblicznégò Bezpiekù w Gdinie jinteresowało co robią dôwny nôleżnicë „Pòmòrsczégò Grifa".
Rozmajitoscë
Ò "Grifie" i Stutthofie napisôł Francyszk Grucza tak: "..., czej w akcji "Grifa" szedł w lëft jeden z wòjnowëch òkrãtów pòdwòdnëch (...). Za to wiele lëdzy pòzamklë."
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota
Piórkòwnik
Piórkòwnik - to bëło pùdełkò do trzimaniô w nim np. òłówków i gùmë do gùmkòwaniô, a téż jinëch pisarsczich materiałów. Dzysô w nim je czãsto wiele plasticzëznë.
Kategòrëjô:Kùltura
Mirochòwsczé Lasë
Mirochòwsczé Lasë - to są znóné lasë kòl wsë Mirochòwò. W nich je wiele rezerwatów. M.jin. tądkã jidze turistny Kaszëbsczi Szlach. W 2021 rokù Fùńdacëjô „Dziedzictwo Przyrodnicze” ùznała Mirochòwsczé Lasë za tak wôrtné, że mògłëbë bëc chronióné jakno park nôrodny. Propónowalë miono „Kaszubski Park Narodowy”.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë
Ùnieszëno
Ùnieszëno (pòl. Unieszyno) – to je wies w gminie Céwice, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Ùnieszëno” òsta wprowadzónô 18 lëpińca 2016.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Céwice
Dëmino
thumb|100px|right|Dëmińsczi herb Dëmino (we zdrojach: Dimine 1075, Timina civitas Pomeraniae 1128, Dymine, Dimin, Dyminium, Demmyn, Demmin 1320; miem. Demmin) - krézewi gard w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą, Dôłażą ë Trzeblą.
Lëdztwò gardu: 12.090 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 81,56 km2
Kòscérzna
thumb|left|220px|Kòscersczi rénk Kòscérzna (téż: Kòscérzëna, Kòscérzëno, Miasto; pòl. Kościerzyna; miem. Berent; łacëzna: Costerina) - krézowi gard na Kaszëbach.
Dëmino
Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Lesyństwò
thumb|Gòspòdarzënk w lasu Lesyństwò to je produkcjô drewna w lasu i jiny gòspòdarzënk w nim. Czedës na Kaszëbach bëłë niewielné i môłé miasta, a wikszi dzél lëdztwa żił w lasach. Jesz dzysô np. w Gminie Brusë je wiele lasów, bò rëda je tu dosc lëchô.
Kòscérzna
Kòscérzna je stolëcą kòscersczégò krézu i gminë Kòscérzna w pòmòrsczim wòjewództwie. Kòscérzna mô apartné ùrzãdë dlô gardu i wiesczi gminë.
Lesyństwò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Lesyństwò
Kòscérzna
thumb|220px|Kòscérzna òbczas zéńdzeniegò Kaszëbów w 2004 rokù
Pòłożenié
Geògrafné kòòrdinatë: szérzô - 54°07' N, dôłgòta - 17°58' E.
Historiô
We zdrojach miono gardu wëstãpòwało w brzmienim: Costerina 1284, Costrinam 1289, Chossorino 1312, de Costerin 1320, Cuterin 1336, Coterin 1346, Bern 1398, Kostrin I pôłw. XV w., Beren 1412, Berren 1412, Coscerzin 1471, Kostzerczyn 1471, Coscerzin 1472, Cosczyerzyn 1473, Bern 1501, Kosczyersyno 1501, Cozyerzyno 1501, Coscerzin 1526, Bernth 1526, Bern 1526, Cosczyerzino 1526, Cosczierzino 1534, Coßczierzyni 1551, miaßtka kosczyerskyego 1559, koscyerzyna 1564, m. Kościerzyny 1577, kościerski 1577, Koscierszni 1571, Koscirszni 1571, Koszcziersznii 1571, Koscierzyno 1583-1599, Koscierzyn 1583-1599, Kosczierzyno 1583-1599, Kosczierzyno 1583-1599, Kosczierzino 1583-1599, kosczierzinensis 1583-1599, kosczierzinensis 1583-1599, Koscierensis 1583-1599, Bernensis 1583-1599, Costzerczyn 1640-1645, czu Bern 1415, bernt 1568, Bernn 1640-1645, Kościerzyna 1664, kościerzyńskie 1664, Berndt 1647,  Kościerzynie 1647, Kośćcierzyna 1765, od Kościerzyny 1767, Bernd 1780, Behrendt kòl. 1790, Berent 1659, 1883; oppidum Berna 1583, Behrendt ok. 1790, Behrend 1804, Kościerzyna 1879, Kościerzyna 1883, Kościerzyna 1925, Berend, Kościerzyna; Kòscèrzéno (Cenôwa); Kœsceřéna (Ramułt) 1893.
10 lëpińca 2004 òdbéł sã tuwò Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów
Kôłpiónka
thumb|Òn Kôłpiónka (Clangula hyemalis) - to je strzédny abò wiôldżi ptôch wòdny z rodzëznë kaczkòwatëch (Anatidae). Òné zëmùją w Eùropie, téż na Kaszëbach - Bôłt. thumb|250px|left|Òna
Kòscérzna
Historiô
Òficjalnô kaszëbskô pòzwã gardu w pòstacje „Kòscérzna” òsta wprowadzónô 6 maja 2013.
Ùnieszënkò
Ùnieszënkò (pòl. Unieszynko) – je kòlonią w gminie Céwice, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w 2008 rokù mieszkało 80 lëdzy.
Kòscérzna
Bùtnowé lënczi
Pòmnik Remùsa w Kòscérznie
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Kòscérsczi kréz
Ùnieszënkò
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Ùnieszënkò” òsta wprowadzónô 18 lëpińca 2016.
Òsławnô mimòza
thumb|Òsławnô mimòza thumb|Òsławnô mimòza - zamikanié lëstków pò reakcji na côrniãcé Òsławnô mimòza (Mimosa pudica L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë bòbòwatëch (Fabaceae). Na Kaszëbach òna mòże bëc w jizbie, bò lubi cepło.
Ùnieszënkò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Céwice
Òsławnô mimòza
Kategòrëjô:Bòtanika
Zwëczajny twórz
thumb|Zwëczajné twòrze Zwëczajny twórz (Mustela putorius) - to je rabùszny susk z rodzëznë łasëczkòwatëch. Òn żëje m.jin. na Kaszëbach i chwôtô np. mëszë, a nawetka domôcé kùrë.
Kategòrëjô:Łasëczkòwaté
W
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Ww W, w – dwadzestô trzecô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu.
Rodzëzna
Rodzëzna – to są starszi i jich dzecë, a téż krewny chłopa i białczi. W ni je przekôzywóny kùlturowi spòsób z pòkòleniô na pòkòlenié, a lëdze so pòmôgają – téż w chòrobie i na stôré lata.
W
Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë Ipsilon (Y, υ) i òd fenicczi waw, jakò téż lëtrë F, Y, V i U.
Rodzëzna
Cãżczé czasë dlô rodzëznów bëłë w II swiatowi wòjnie.
W
W kaszëbsczim alfabéce je 31-ą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Rodzëzna
Lëteratura
Kategòrëjô:Rodzëzna
Slëwa mandla
thumb|Slëwa mandla - òbrôzk z 1897 rokù Slëwa mandla (Prunus dulcis (Mill.) D.A.Webb) - to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch (Rosaceae). Òna mòże rosc kòl Westrzódzemnégò Mòrza.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bibliowé roscënë
Benetice
right|thumb|Benetice
Benetice je wies w Czesczi Repùblice. Mô kòl 30 mieszkańców.
Kategòrëjô:Czeskô Repùblika
Kazachstan
100 px|thumbnail thumbnail Kazachstan (Қазақстан) je państwã w Azëji ë Eùropie. Stolëcą Kazachstanu je gard Astana.
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Klatôk
Klatôczi - to są rasë domôcégò psa.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Rasë psów
Jón Klawiter
Jón Klawiter (pòl.: Jan Klawiter) ùr. 10 lëstopadnika 1950 rokù w Rëmie, je pòlsczi pòsélc do Sejmù. Òn je doktor chemie.
Bùtnowé lënczi
(pl)
Wielëchòwò
Wielëchòwò (pòl. Wielichowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Jón Klawiter
Bùtnowé lënczi
Klawiter Jón
Wielëchòwò
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Garc (rujańsczi)
thumb|100px|right|Herb Garca Garc (we zdrojach: Karennz, Kerentia, Charenza 1168, Chertz in Ruya 1327, Garcz (Germania; Ortelius Abraham, 1527-1598), Garz; miem. Garz/Rügen) - garc w Rujańsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë na Rujanie.
Lëdztwò gardu: 2.403 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 65,44 km2
Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Kukùlëca
thumb|Kukùlëca
Kukùlëca (Aquilegia vulgaris L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë jastrownikòwatëch (Ranunculaceae). Òna rosce m.jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Jastrownikòwaté
Zrzeszenié Lubòtników Kaszëbiznë „Stanica"
Zrzeszenié Lubòtników Kaszëbiznë „Stanica" (Zrzeszenie Miłośników Kaszubszczyzny „Stanica") – to bëła stowôra. Òno miało sedzbã w Toruniu ë wëdało np. w kaszëbsczim jãzëkù: „Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji”
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbsczi jãzëk
Wlinkòwò
Wlinkòwò (pòl. Włynkowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Szkòckô pardwa
Szkòckô pardwa (Lagopus lagopus scoticus) – to je ptôch z rodzënë kùrowatëch. Òna mògła bëc kòl jezora Łebskò w 1901 rokù.
Kategòrëjô:Ptôchë
Słuńce
mały|Słuńce
Słuńce (łacyńsczé Sol, Helius, grecczé Ἥλιος, symbòl: ) – centralnô gwiôzda Słuńcowégò Ùstawù, wkół jaczi krążi Zemia, jinszé planetë tegò ùkładu, karzełkòwi planetë, a téż môłi cała Słuńcowégò Ùstawù. Słuńce skłôdô sã z gòrący plazmë, jaką ùtrzëmiwô grawitacjô i jaką sztôłtëje magneticzné òkrãżé. Słuńce je zwiãksza jidealnie kùlësté, mô strzédnicã kòl 1 392 684 km (kòl 109 razy wikszą jak Zemia). Masa słuńca (1,989 ×1030 kg) je kòl 333 tësący razy wikszô niżlë masa Zemi i to je kòl 99,86% całowny masë Słuńcowégò Ùstawù. Kòle trzë czwiôrté masë Słuńca twòrzi wòdzëk, resztã zôs przede wszëtczim hél. Pòòstałi dzél (1,69%, co òdpòwiôdô kòl 5600 masóm Zemi) twòrzą cãższi pierwiôstczi, w tim m. jin. krziseń, wãdżel, néón i żelazło. Do Zemi dochôdô słuńcowô energiô baro wôżnô dlô żëcégò na ni.
Pòzwë Słuńca w słowiańsczich jãzëkach, w tim w pòlsczim i kaszëbsczim, wëwòdzą sã òd prasłowiańsczégò słowa *slnъce. Słowa krewny kaszëbsczémù „słuńcu” to m. jin. biôłorusczé сонца (sonca), czesczé slunce, rusczé солнце (sołnce), słowaccze slnko i ùkrajińsczé сонце (sonce).
Astronomicznym symbòlã Słuńca jawi sã òkrąg z pùnktã we westrzódkù: ☉ (Unicode: 2609).
Przëpisczi
Kategòrëjô:Astronomijô
Zélnowò
Zélnowò - to je kaszëbskô wies w gminie Lëzëno, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Lëzëno
Jôdnô soczewica
Bùtnowé lënczi
Lens culinaris
Himn sw. Frãcëszka z Asyżu
'''Himn sw. Francyszka z Asyżu' (Laudes Creaturarum'')
Lëteratura
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Żôłtô ògrôżka
Żôłtô ògrôżka (Febris flava) - to je chòrosc ù lëdzy. Do chòroscë doprowôdzy wirus. Ta chòrosc je m.jin. w Brazylsce.
Kategòrëjô:Medicyna
Karwica
Krótkò ti wsë je rezerwat rodë „Karwicczé zdrzódlëszcza”, chtëren òbjimô dzél lasów z naturalnyma zdrzódlëszczama rzéczi Ùnieszynczi.
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Karwica” òsta wprowadzónô 18 lëpińca 2016.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gmina Céwice
Paprika
thumb|Paprika thumb|left|180px| Paprika (Capsicum L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë lilkòwatëch (Solanaceae L.). Piérwi òna rosła m. jin. w Meksykù.
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Ògardowizna
Zélewò
Zélewò - to je kaszëbskô wies w gminie Lëzëno, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Lëzëno
Góra (rujańskô)
thumb|100px|right|Herb Górë Garc (we zdrojach: Gora 1232, Villa Berghe 1294, Berghe 1278, Bergh in Ruya 1302, Berghen 1306, Bergen; miem. Bergen auf Rügen) - gard w Rujańsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë na Rujanie.
Lëdztwò gardu: 14.479 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 51,42 km2
Chińsczi aligator
left|thumb|250px|Chińsczi aligator Chińsczi aligator (Alligator sinensis) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë aligatorowatëch (Alligatoridae). Òn żëje w Chinach i je chróniony, a je w niebezpiekù, mòże wëdżinąc. Ten aligator je kòl 1.5 m dłudżi.
Góra (rujańskô)
Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Szimpans
Szimpans (Pan) – to je szlach môłpów z rodzëznë człowiekòwatëch. Òne żëją w Africe.
Kategòrëjô:Susczi
I Kaszëbsczi Kòngres
I Kaszëbsczi Kòngres - béł zòrganizowóny w Wejrowie w 1946 rokù przez òstałëch przë żëcym - pò II swiatowi wòjnie - dzejôrzów. Tëdë lëdze ùpòmnielë sã ò doprzińdzenié Kaszëbów i aùtochtónów do stanowiszcz w administracji, ò pòmòc dlô zgermanizowónëch pòtómków lëterzczich Kaszëbów znad Łebsczégò Jezora (Słowińców), ò normalné leżnoscë rozwiju kaszëbiznë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Termòméter
Termòméter- je to nôrzãdze, chtërne mô za zadane mierzëc ceplëznë.
Pòdzél termòméterów
Kategòrëjô:Technika
Czéczéwò
Czéczéwò abò Czeczewò (pòl. Czeczewo) - to je kaszëbską wsą w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò. Tu w szkòle dzece i młodzëzna ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Martënczi, Pòpójce i Tokarsczé Pnie. Tu je znóny kòscół.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Smarlëna
250px|thumb|Brzôd smarlënë Smarlëna (Ribes nigrum L.) - to je roscëna z rodzëznë kòsmatkòwatëch (Grossulariaceae). Òna rosce m.jin. na Kaszëbach. Ten czerz to je wielelatnô roscëna drzewòwi ze zdrewniałim chłądã, chtërna sã nie pnie, a òd nôsôdu je rozwietwionô na wiele taczich samëch zdrewniałëch chłądów.
Kategòrëjô:Bòtanika
Karczemczi
Karczemczi – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd Kategòrëjô:Kaszëbë
Smólno
Smólno - to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Béł taczi czas w XIII wiekù, czedë ta wies słëchała białce ksyżëca Swiãtopôłka II. Tu je stôri młin nad Jizdebką.
Dopisënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Pùcczi kréz Kategòrëjô:Gmina Pùck
Parnas
300 px|thumb|Parnas Parnas - to je góra w westrzédny Grecce.
Kategòrëjô:Greckô
Tripel
Tripel ( Gonorrhoea) - je chòroscą ù lëdzy. Jegò lékarzenié je mòżlëwi. Do chòroscë doprowôdzy bakteria  Neisseria gonorrhoeae. Ta chòrosc biwô m.jin. w Africe, ale mòże bëc na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Medicyna
Òskòwò
Òskòwò (pòl. Oskowo ) – to je wies w gminie Céwice, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Òskòwò” òsta wprowadzónô 18 lëpińca 2016.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gmina Céwice
Concepción (Chile)
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Chile
Wurtemberga
thumb|Wurtemberga w Miemiecce - czerwiono pòmalowòné) Wurtemberga (miem. Württemberg) - historicznô krôjna w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òna òbjimô zemie krótkò Bajerów.
Błądzëkòwò
Błądzëkòwò - to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Wurtemberga
Kategòrëjô:Miemieckô
Błądzëkòwò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Pùck
Leszónë
thumb|100px|right|Leszańsczi herb Leszónë (we zdrojach: Lesane 1136, Lessan 1168, Lassan 1295; dólnomiem. Lossoan; miem. Lassan) - garc w Pòrénkòwòprzédnopòmòrzczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë.
Lëdztwò gardu: 1.518 (2015)
Wiéchrzëzna gardu: 27,98 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Òrganë
thumb|240px|right|Wiôldzé òrganë w [[Archikatédra gduńskô|Òlëwie]] Piszczówkòwé òrganë - są klawiszowim aerofonicznym ë téż idofonicznym mùzycznym jinstrumentã, chtëren colemało je bùdowóny w kòscołach.Pipówkòwé òrganë są nôwikszim jinstrumentã. Jesz nicht nie wëmëslił wikszégò, rozmiarowò ë ji téż jilosce zdrojów zwãkòwëch wałów, sumariczny mòcë, jakò je emitowóny do òkòla, dinamiczny i baro czãsto rozmajitoscë farwów ë kóloristiczy mòżebnosce. Przebiérają òne nawetka simfoniczną òrkiestrã, chòc graje na nich blós jeden człowiek. Rozcygłosc skale zwãków w wiôldżich òrganach wënôszi kòle 10 òktawów, co je pòrównywalny z òbrëmienim zwãków jaczi są òdbiróny przez lëdzczi ùchò (òd 16 Hz do kòle 16 kHz). Na swiece są jinstrumentë, chtërne mają jesz wikszą skalã.
Ò òrganach mòżemë gadac tej, czej jinstrument mô trzë dërżéniowé znanczi:
Mòdło wspòmôganiô
Sistem zasëlaniégò skłôdô sã w òrganach z miechów, elektriczny dmùchawinë, rézerwùarë ë tiż kòduktów, to je lëftowëch kanałów.
Miech
Miech czerpakòwi je to ùrządzenié scëskający lëft ë wësëlający gò do rézerwùarë, żebë wëzwëskac akùrôtny cësnienié. Przódë lëft do òrganów béł pómpòwóny przez człowieka, chtëren zwôł sã kalikantã przë ùdzélu nożnëch pedałów, abò rãczno przë pomòcë wrãdżi. Terô do pómpòwaniégò lëftu są stosowóny dmùchawë òdbënowé, chtërne nëkô elektriczny mòtor.
Dmùchawa
Dmùchawa (wentilator, mòtór) je to ùrządzenié jaczi je nanëkóny elektricznym mòtorã. Jegò zadaniém je tłoczenié leftu do rezerwùaru. Òd cziledzesąt lat dmùchawa zastãpiwô w òrganach czerpakòwi miechë i robòtã [kalikant|kalikańta]].
Rezerwùar
Rezerwùar (magazyn, dzysdnia zwóny je téż magazynowim miechã) je to samòstójny elemeńt leftowégò sistemù. Przejimô òn left, jaczi je tłoczony przez czerpakòwi miech, abò przez dmùchawã, magazynëje je i wëtwôrzô cësnienié, jaczi je pòtrzébny do zadãcégò piszczówków, ë téż do dzejanigò jinszich pneùmaticznëch ùrządzeniów.
Kònduktë
Kònduktë są to kanałë, jaczima left je przekaziwóny pòmiédzë elemeńtama sistemù zasylaniégò, jaż do wiatrownic, abò jinszych ùrządzeniów wëmagającëch pneùmaticzégò napãdu. Mògą tiż wëstãpòwac konduktë miédze wiatrownicą a piszczówką, czej ta nie je ùmieszczonô bezpòstrzédno nad òdpòwiednią dzurą w wiatrownicë. Kònduktë wëkònywóny są z drewna, tekturë, ołowiu, plastikù i jinszëch sztëcznëch twòrzëwów. Jich przekrój mòże bëc prostonórtowi abò òwalny. Szérzawa kònduktów mòże wigòwac sã òd cziledzesãc do czile milimétrów i je zanôléżnô òd iloscë i cësnieniégò przesëlónégò leftu.
Stół grë
Stołã grë nazéwómë element òrganów, w chtërnym są ùmieszczoné przërządë (przestôwniczi, klawiaturë – rãcznô i nożnô) jaczi pòzwôlają grac na jinstrumence. Wòlnostojący, nieprzëległi do òrganowi szafë stół grë nazéwóny je kòntuarã. Czãsto, chòc nie je to prawidłowo, kòntuarã nazéwô sã stół grë przëległi do òrganowi szafë w jinstrumeńtach ò mechaniczny trakturze.
Klawiaturë
'’’Manuał’’’ (z łac. – ‘’manus’’ – rãka) – rãcznô klawiatura (w nômniészëch òrganach jedna, nôwiãkszi òrganë na swiece mają jich sétmë), chtërnô òbsłëgùje przede wszetczim przëpisóny do se dzél jinstrumentu. Manuałë czãsto mają pòzwë, chtërné są colemało pòzwama sekcjów przez nie òbsługiwónëch, np.:
‘’’Pedał basowi’’’ (z łac. pes, pedis – noga) je to nożnô klawiatura. Òbsługiwô òn nôniższé òrganowé głosë (32’, 16’ i 8’ – stopòwé), jaczi pòdkesliwającé i dopełniającé brzmienié jinstrumentu w base. W sekcje nożnika wëstãpiwają téż głosë ò wëższim stopażu (np. Chorałbas 4’, Rauchpfeife 2’), ë téż miksturë i jãzëkòwi głosë. W amerikańsczi òrganowi bùdowiznie spòtikô sã głosë 64’, jaczi generują infrazwãczi.
Registrowé włączniczi
Registrowé włącznik (głos, register) włączô òsóbny grupë piszczówków ò jinszim brzmienim (flet, fagòt) i czãsto ò jinszi wiżawie zwãkù (m.in. 16’-stopòwé, 8’-stopòwé, 4’-stopòwé). Tak zwóny „stopaż” registra òkreslô długòsc nôwiãkszi piszczówczi danégò głosu w stopach i jegò wiżawã w stosunkù do mùziczny notacji. Np. òkreslenié 8’ (głos „òsmëstopòwi”) òznôczô, że nôwiãkszô piszczówka tego głosu, jakô òdpòwiedô zwãkòwi „C” (C „wiôldżi” w pisownie) mô òsmë stopów długòscë i nie je registrã transpònującym. Przëcëskając klawisz „C” (C „wiôldżi”) przë włączonym registrze 8’ òstaje ùruchòmionô piszczówka, jakô wëdôwô zwãk „C”. Register 16’ („szesnôscestopòwé”) transpònëje ò òktawã w dół (klawiszowi „C” òdpòwiôdô tej w brzëmieniu zwãk „C1” – C „kòntra”). Register 32’ („trzëdzescedwastopòwé”), spòtikóny w Europie blós w basowim pedale, transpònëje ò dwie òktawë w dół – przëcëskając klawisz „C” òdzéwô sã piszczówka „C2” (C „subkòntra”). Registrë 4’, 2’ 1’ wëdôwają zwãczi ò czãstotlëwòscë wëższi ò jedną, dwie abò trzë òktawë òd tonu zapisónégò w nótach – np.: Klawiszowi „C” (C „wiôldżi”) ódpòwiôdają tej zwãczi „c”, „c1”, „c2”.
Dodatkòwé ùrządzenia
W òrganach czasã wëstãpùją dodatkòwé ùrządzenia. Są óne pò to, bë ùbògacëc i ùrozmaicëc brzmienié jinstrumentu, ë téż ùłôtwiają grã. Dodatkòwé ùrządzenia to:
Sztërë grzéchë, co wòłają ò pòmstã do Nieba
Sztërë grzéchë, co wòłają ò pòmstã do Nieba (peccata clamantia) − to w Katolëcczim Kòscele są:
Òrganë
Traktura
Wedle fùnkcjé trakturë wëróżniwómë w òrganach ji trzë ôrtë:
Józef Tischner
thumb|Tischnerówka thumb|Aùtograf
Józwa Tischner
pseud. Wawrzek Chowaniec, Molinista, Józek Szkolny, Jegomość Józek (ùrodzôł sã 12 strëmienika 1931 w Stôri Sącz,ùmarł 28 czérwica 2000 roku. Pòlsczé Ksądz i filozof.Bënël Òderu Òrła Biôłégo.
Biografijô
Ùrodzôł sã 12 strëmienika 1931 rokù w Stôrim Sączu,dzecynstwò spãdzôł na Pòdhalu w Łopusznej.W 1949 rokù wstąpiôł do Seminrëjô. Òstôł wikarim jewiszowicczi parafiô św.Môrcëna,sztudërowôł na Òddzélu Fakùltet Filzofijô Katoliczé ATK. Henë w 1963 rokù pòd czierënkem Rómka Ingardena òbroniôł dòktórską ròbòta.Òd 1982 rokù béłczilekrotnie dzekónem Òddzélu Filozoficznégò Papiesczi Akademii Telogicznej.Wielorazowò béł prezesã Wiedińsczégò Ùstôwniô Nôuk ò Człowiekù
Pozdzatkowò filozoficznë
W latëch sëtmédzesątëc stôł sã znóny w żëću intelektualnym Pòlsczi. Przëdstowiôł òpis zdroju doswiôdczanié Ja jakò fùndmentu wôrtnotë. Procëstôwôł sã Hùsserlowsczé kòncepcji Ja transcendentalnégò. Zôczôł téż twòrzëc swòjù òrginalnu stegna filozoficznëch ùmëslënków,chtërne doprrowadzałé gò do filozofjiô drame i metrafizyczé dobra.
Sztërë grzéchë, co wòłają ò pòmstã do Nieba
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Józef Tischner
Tomizm
Pòdôł téż rozeznôwnoce tomizmù.Zarzëcając jima zaklëczczenié sã w jednim nurce. Pôdług Tischnera,filozofijô ni mòże sã zamëkac mùszi bëć samojistnu. Przestrzeżenié przë tim bë nie robic redukcëjiô wiarë do jedni czesto gwës prôwdë filozofii.
Òrganë
Traktura
Ze wzglãdu na kònstrukcjã trakturã dzelimë na szterë ôrtë:
Czãsto zdôrzają sã rozwiązania, jaczi są kombinacjama pòwëższech; w przeszłocë we wiôldżich mechanicznëch jinstrumentach bùdowóno tzw. Dwigniã Barkera. Bëła to pneumaticznô maszina, jaczi miała za zadanié ùrównac wiôlgą òpórnosc trakturë grë, a òsoblëwie przë załączonëch mechanicznëch pòłączeniach klawiaturów. Teroczasno bùdëje sã przede wszëtczim òrganë ò mechaniczny trakturze grë – i taczi są nôbarżi cenioné przez grającëch bez to, że ni ma òpùznieniégò w zadãcym piszczówczi ò nacësniãcym klawisza, ë téż ze wzglãdu na bezpòstrzédny wpłiw grającégò na mòdło wëdobëcégò zwãkù z jinstrumentu. W Pòlsce dominëją jinstrumentë ò pneumaticzny i elektropneumaticzny trakturze, co je rezultatã zapóznieniégò pòlsczégò òrganmésterstwa w XX stalatim. Dopiérze òd kùńca sétmëdzesątëch lat XX stalatégò zaczãto bùdowac w Pòlsce jinstrumente ò trakturze mechaniczny (firmë: Kamińsczi, Truszczyńsczi, Mòllin i òstatno Zëch).
Wiatrownica
Wiatrownica je to element ùkładu zasëlającégò w òrganach, jaczi rozdzelëwô left pòd cësnienim do òdpòwiednëch piszczówków. Òglowò wëróżniwómë dwa spòdleczné ôrtë wiatrowniców:
Piszczówczi i jich menzurë
Fizycznô jinterpretacëjô harmònicznëch zjawiszczów w piszczówce sprowôdzy sã do zwiãkszającëch sã różniców czãstlëwòtë midze czãstlëwòtą akùsticznëch rézonansów òsóbnëch harmònicznëch kòrpùsu piszczówczi a zwëczajnym harmònicznym szerégã generatora (wibrującé blewiązczi leftu midze lëpą dolną a górną) w miarã zwiãkszaniégò strzédnicë kòrpùsu. Tak wëwòłóny tłumienié òddzałiwô jakno filter dolnoprzepùstowi, dze zdrzódłã je wstãga, a filtrã kòrpùs piszczówczi. Różnica ùkôziwô są przez zjawiszcze zwóné z anielsczégò Correction End, jaczi wëstãpiwô niedalek kùńcowëch pùnktów akùsticzny rérë (w piszczówce téż przë lëpach) i związóny je z òbniżaniém amplitudów tonów harmònicznëch kòpònentów przë pòszérzenim piszczówczi – mòcni dlô wëższëch, a mni dlô niższëch. Chòc w wiele nôstarszich dzełach òkreslenié menzura tikô tak samò długòscë jakno széżawë piszczówek, jednak w nowszëch czasach òkreslô wiedno stosunk szérzawë do długòscë piszczówczi. Menzurë w kùńszce bùdowë òrganów òkróm jintonacjë ùchòdzą na nôbarżi artisticzny dzél twòrzeniégò mùziczny warstwë przez òrnanméstera. W nôstarszëch òrganach piszczówczi wszëtczich tonów miałë jednã széżawã. Zwrócono ùwôgã, że zwãk piszczówków na przestrzeni wszëtczich tonów je nierówny. Zmërkòwóno, że ni mòżna òbliczëwac menzurë jakno wiedno tegò samégò dzélu długòscë piszczówków, tj. jakno wiedno tegò samégò procentu długòscë w piszczówkach małich i wiôldzich. Tón béł jesz nie taczi jak trzeba. W kùńcu nôlepi brzmiący głos miôł menzurã zmieniającą sã blós nieznaczno pomału niż sã zmieniała długòsc piszczówków. Jeżlë długòscë piszczówków dëbeltuje sã co 12 tonów, to széżawã co 17. W 1855 rokù miemiecczi profesor wëdôł pierszi wiôldżi dokôz ùjmùjący matematiczné pòstãpë tonowé w pòwierzchniach przekrojów piszczówków. W 1926 rokù kònweńt we Fribùrgù zebrôł òrganmésterów z całi Europë. Zderzëłë sã tam wëbiérczi Topfera jakò matematicznégò ùjimniãcégò i téż wëbiérczi ùjimniącégò, jaczi bazëje na aristicznym òdczuwaniém (np. Walcker). W kùńcu wrócono do wëpróbòwónëch barokòwëch normów, òdrzuconé òstałë wąsczi menzurë romanticzny i wprowadzonô òstała tzw. Menzura Normalnô (MN). MN ókresliwô dla piszczówczi C 155,5 mm széżawë, ë téż sétmënôsti ton jakò ton pòdzélu strzédnicë (w grańcach òktawë stosunk mô sã jak 1:1,68), ùznające, że tak pòprowadzony pòstãpë strzédnic dadzą nôbarżi jednorodné brzëmienié w głose. Pózni w 1936 rokù sztudérowanié nad menzuracją znaczno pògłãbił Marhenholtz, jaczi badôł pòdéndzenié òd srzédnëch wieków do pòłowë XIX st.. Jegò dokôz je òpiarti licznyma matematicznyma wzorama. Dzysô w rozmienim barwë òrganów frybùrsczi òstalenia są fùńdamentã brzedny robòtë òrganméstera.
Òrganowô szafa
Òrganowô szafa je to drewnianô òbùdowanié jinstrumentu. Pòza estaticzny zabùdowë szafa spełniwô akùsticzy fùnkcje. Prospekt je nôbarżi òzdobnym i widzocznym dzélã szafë.
Bibliografiô
Tekst je dolmaczeniém starnë http://pl.wikipedia.org/wiki/Organy.
Kategòrëjô:Jinstrumeńta Kategòrëjô:Mùzyka
Kòsmatczi
thumb|Kòsmatczi Kòsmatczi abò wëprzëna (Ribes uva-crispa L.) - to je czerz z rodzëznë kòsmatkòwatëch (Grossulariaceae DC.). Òne roscą m.jin. na Kaszëbach w ògródkach.
Môłi mùsznik
thumb|Môłi mùsznik - òn Môłi mùsznik (Ficedula parva) - to je môłi wanożny ptôch z rodzëznë mùsznikòwatëch (Muscicapidae). Jak je cepli on je m. jin. na Kaszëbach.
Kòsmatczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Môłi mùsznik
Kategòrëjô:Ptôchë
Józef Tischner
Marksizm
Tischner gôdô,że marksizm je w swòji strukturze skòstniałi i jégó mëślenié ò ròbòcé téż lechi. Ròbòta ni mòżé bëc jino brônu pòd ùwagã jakò óbiektwi leno mùszi trôktowac człowieka jakò subiektowi.
Mëslenié filozoficzné
Wëpòwiôdôł swòje pòzdrzatczé w sprawie nôwégò pòrządkù spòłecznégò,politycznégò, przëdë wszëtczim etycznégò. Józwa Tischner chcôł téż szerzëć mësl góralską,wspômògôł rozwicé kùlturë góralsczé. z tégò dzéla mómë kôzania w gwarze ë "Historijô Filozofijô pò góralskù.W 1980 rokù.Zôczął twòrzëć " Etyka Solidarnoscë",je téż ùznôny za ksãdza tégô ruchu.
Pamiãc ò ks. J.Tischnerzé
Sòm Tischner wiele twòrzôł,pisôł filozoficzné dokôżë. Napisôł wiele ksãżków i artiklôw do czãdników t.j. Tigòdnik Pòwszechny, Céch, itp.Wiele téż napisônó ò Tischnerzé,ùkazôł sã żëcopis ks. J. Tischnera aùtorstwa W. Bònowicza P.T. " Tischner". Òd 2003 rokù działô Fùndacjiô Instytut Mëślé Józwa Tischnera,chtërna mô za cél òchronã swégò swégò dobëtkù patrôna ë kòntiwanié nôjwôżniejszëch jégò mëslé.
Nórbert z Xanten
Nórbert z Xanten (ùr. kòl 1080 rokù w Xanten - ùm. 6 czerwińca 1134 rokù) - béł od 1126 do 1134 rokù arcëbiskùpã. Òn je swiãtim katolëcczégò Kòscoła.
Józef Tischner
Bibliografiô
Kategòrëjô: Filozofijô
Nórbert z Xanten
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti
Sigourney Weaver
Sigourney Weaver (ur. 8 pazdzérznika 1949) je amerikańską teatrownicą.
Weaver, Sigourney
II Kaszëbsczi Kòngres
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Łosëce
thumb|100px|right|Łosëcczi herb Łosëce (we zdrojach: Losice 1170, Lositz 1171, 1193, Locisse 1194, Losiz 1197, Lozitz 1314, Lositz 1236, Losiz 1248, Loseze 1275, Losiz 1294, Loytze 1331, Loitze 1332, Loitz; miem. Loitz) - garc w Dëmińsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą.
Lëdztwò gardu: 4.260 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 62,96 km2
Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Antwerpa
thumb|Widzënk z Antwerpë Antwerpa (Antwerpen) – to je gard w nordowi Belgijsce.
Cës
Kategòrëjô:Bòtanika
Stalaktit
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Geòlogiô
Grzëmié
thumb|100px|right|Grzëmiéńsczi herb Grzëmié (we zdrojach: Grimme 1220, Grymme 1272, Grimmenn 1279, Grimmen 1325, Grymmen 1349, Grime 1760 (Ducatus Pomeraniae Citerioris Et Ulterioris Principatibus, Comitatibus, Urbibus Suis Definitiae Nova et Ampla Descriptio geographica); miem. Grimmen) - krézewi gard (Północnoprzédnopòmòrzczi Kréz) w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Trzeblą.
Lëdztwò gardu: 10.536 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 50,29 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Gòscëcëno
Gòscëcëno (pòl. Gościcino) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Wejrowò. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Gmina Wejrowò Kategòrëjô:Kaszëbë
Zwisłi niedbôłk
thumb|Zwisłi niedbôłk Zwisłi niedbôłk (Melica nutans) – to je ôrt z rodzëznë Poaceae. Òn rosce m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
LAN
Môlowô séc (LAN) - je to ôrt sécy, chtërnô parłączi personalné kòmpùtrë. Na séc òbjimô kòmpùtrë w òsoblëwim môlu, dze òne są blëskò se (stądka znankòwnik môlowô).
W domëslenim bës pòzwã môlowô séc rozmiejemë kòmpùtrë sparłączony drutã. Chùtkòsc taczi sécy zanôlégò òd ùżiwóny technologii. Dzysô mómë mòżlëwòta przesélac pòdôwczi w chutkòscą 10 Mb/s, 100 Mb/s ë 1 Gb/s.
Môlowëch séców ùżiwô sã nôwicy doma ë w môłich firmach. Do przesélaniô pòdôwków midzë kòmpùtrama je to dzysô nôlepszô technologiô. Gòni ją równak Bezdrutnô môlowô séc, chtërna mòże corôz wicy pòdôwków przesélac w krótczim czasu.
Kategòrëjô:Technika
Parón
Parón - bóżk grzëmòtów. Kaszëbi gôdelë: "Ù Paróna! ... Żebë ce jasnisté Parónë wząlë!" To wierã béł wôżny bóżk. Mòże òn béł jak rządzëcel grzëmòtów Perun? Wierã z nim béł zrzeszóny diôbli pôlc abò grzmòtny kam.
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbskô mitologiô
Kacper Płażyński
mały|K. Płażyński 2019 Kacper Maciej Płażyński (ùr. 10 maja 1989 we Gduńskù) - pòlsczi politikôrz ë adwokata, kandidat na bùrméstera Gduńska 2018, radzëzny Gduńska 2018-2019, poseł na sejm IX kadencji. òtrôk Macieja Płażyńskiego.
Edukacjiô ë robòta
Je absolwentã Gruntowéj Szkòły nr. 74 we Gduńskù ë II LO we Sopòcé. Ma titel magistra prawa. Miół kancelariã we Gduńskù.
W 2019 zaregistrowôł sã jakò bezrobòtny dzãka czemù dostôł 20.000PLN. Wiwołało to wiele kontrowérsji, np. czë òsoba mójąca majątk kòl 900.000PLN mòże bëc zaregistorwany jakò bezrobòtny. K. Płażyński gôdô, że miół taczé prawò.
Politicznô aktiwnota
Pò parlamentarnych wëbòrach 2015 zostôł nôleżnikã Prawa ë Sprawiedlënota (pòl. Prawo i Sprawiedliwość, PiS). Kritikowôł politikã bùrméstera Pawła Adamowicza. 26 łżëkwiata 2018 przédnik PiS Jarosław Kaczyński ògłosił, że Kacper Płażyński mdzë kandidatã na bùrméstera Gduńska z PiSù. Jégò wëbòrczim céchã bëło Gduńsk najich snów (pòl. Gdańsk naszych marzeń). W drëdzij tërze wëbòrów miôł przerzniãté z Pawłã Admowoiczã, ùziskując wëszłosc 32,2%.
W wëbòrach parlamentarnych 2019 kandidowôł do Sejmù z gduńsczégò òkrãgù z listë PiSù. Òstôł posłã.
Priwatné żëce
Mó białkã Natliã òd 2018.
Nowòpòle
thumb|100px|right|Nowòpòlsczi herb Nowòpòle (we zdrojach: Rosetum sanctae Mariae 1231, Novum Campum 1233, Nyencampe, Fransborg, Frantz(en)burgk 1587, Nowopole (Kantzow) (??), Franzburg 1591, Fransborg 1618, Frantzburg 1618; miem. Franzburg) - garc w Północnoprzédnopòmòrzczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë.
Ź
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Źź Ź, ź – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùsadzónô bez mòdifikacjã pòdstawòwi lëtrë „z”.
Wësëpnica
Wësëpnica (morbili) - je chòroscą ù lëdzy. Òna mòże bëc w dzecyjnëch latach. Do chòroscë doprowôdzy wirus. Ta chòrosc mòże bëc m.jin. na Kaszëbach.
Nowòpòle
Lëdztwò gardu: 1.496 (2009)
Ź
Ùżiwónô:
Wësëpnica
Kategòrëjô:Medicyna
Nowòpòle
Wiéchrzëzna gardu: 15,19 km2
Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Ź
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Wiłóz Reduni
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kartësczi kréz Kategòrëjô:Gmina Żukòwò
Rodzëzna (biologiô)
Rodzëzna (familia) – to je w systematice òrganizmów taksonomicznô jednota niższô òd rzãdu (ordo). Òna òbjimô krótkò krewné szlachë (genus) np. do rodzëznë bòbòwatëch (Fabaceae) słëchają m.jin. szlachë: bónk (Phaseolus), kòniczëna (Trifolium), wika (Vicia) ë jiné. Niejedne rodzëznë są pòdzeloné na pòdrodzëznë abò sparłãczone w nadrodzëznë.
Kategòrëjô:Biologijô
Stãżëcczé Jezoro
Stãżëcczé Jezoro (pòl. Jezioro Stężyckie) to je jezoro ò wiéchrzëznie 62 ha w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. Reduniô mô swòje zdroje kòl Stãżëcczégò Jezora.
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Ptôsznica
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Ptôchë
Sztinka
thumb|Sztinka Sztinka (Osmerus eperlanus) - to je rëba z rodzëznë sztinkòwatëch (Osmeridae). Mòże na Kaszëbach jesz są te rëbë.
Mak
thumb|[[Lékarsczi mak]] Mak (Papaver L.) – to je szlach roscënow z rodzëznë makòwatëch (Papaveraceae). Kaszëbi mògą gadac mak na lékarsczi mak. Padëmak to je zelëskò w pòlu. Przerobioné zôrna lékarsczégò makù są w ùpiekłim makówcu - kùchù
Kategòrëjô:Bòtanika
Piéńkùń
thumb|100px|right|Piéńkùńsczi herb Piéńkùń (we zdrojach: Pencun 1240, 1284, Pinkun 1269, Penkun; miem. Penkun) - garc w Ùkrzańskò-Rãdowsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë.
Lëdztwò gardu: 1.950 (2009)
Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë