cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Szëmôłd
thumb|left|220px|Kòscół thumb|left|220px|Wòjewódzkô darga [[òbrôzk:Tabliczka DW224.svg|25px]] Szëmôłd (pòl. Szemud) – kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd. Wies je kòl 11 km òd krézowégò gardu Wejrowò. Szëmôłd je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px. W ti wsë są przë drogach dwamòwny tôfle pòlskò-kaszëbsczé. Tu je kòscół ë szkòła. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd Kategòrëjô:Kaszëbë
Dekalog
Dekalog abò Dzesãc Bòsczich Przëkôzaniów - mòralne normë òd czasów Mòjżesza.
Jô jem twój Pón Bóg, co ce wëprowadzył z egipsczi zemi, z kraju pòjmaniô.
Lëteratura
Kategòrëjô:Religijô
Berno
thumb Berno - to je gard w Szwajcarsce ë tu je sedzba ji rządu.
Kategòrëjô:Szwajcarskô
Pãkôcze
thumb|Pãkôcze - kwiatë
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Kòper
Kòper (łac. cuprum) – to je chemiczny pierwiôstk, metal. Stoplëna kòpru i cënë to je bronza, a bronzowô mòże bëc np. sztatura.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kòper
Ś
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Śś Ś, ś – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùsadzónô bez mòdifikacjã pòdstawòwi lëtrë „s”. Ùżiwónô w rédżi słowiańsczich jãzëków:
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Klëka
Klëka (téż: kòzeł) – mòcno pałãgòwatô krëczew, colemało jałówcowô, z przëwieszoną do ni kôrtką papiora, w chtërny dôwni szôłtës zwòłiwôł karno na naradã abò pòdôwôł do pùblëczny wiédzë jaczés ògłosë. Kleka bëła znankòwnym przëkładã tradicyjny kaszëbsczi lëdowi kùlturë.
Dzysô, czej takô krëczew wëszła z ùżëcô, pòzwą „klëka” òkresliwô sã w kaszëbiznie sam ògłos.
Kùropatka
thumb|Kùropatka Kùropatka (Perdix perdix) – to je wiôldżi ptôch z rodzëznë kùrowatëch (Phasianidae). Czedës na Kaszëbach - téż òb zëmã - bëło jich dosc wiele.
Klëka
„Pomerania” w 2016 pòjinfòrmòwa, że Małgòrzata Wòzniôk, szôłtëska Sławùtowa, wëcmanim z mieszkańcama ti wsë jesz wcyg piastëją stôri zwëk rozkòscérzaniô wiadłów, np. ò pòdatkach, za pòmòcą drzewianégò kòzła.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kùropatka
Kategòrëjô:Kùrowaté
Magnificat
Magnificat (Magnificat anima mea Dominum) – pòdług Ewanielie wedle sw. Łukôsza (1,47 – 55):
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Serwal
thumb|Serwal Serwal (Leptailurus serval) - to je susk z rodzëznë kòtowatëch.
Ten zwiérz żëje stronama w Africe.
Kategòrëjô:Susczi
Gùrka
thumb|Gùrczi Gùrka (Cucumis sativus L.) – to je roscëna z rodzëznë baniowatëch. Jich kwiatë mògą bëc jednopëłcowé. Kaszëbi mają jich dosc wiele w ògródkach. Kaszëbsczé kwaszoné gùrczi są dosc znóné w Pòlsce.
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Ògardowizna
Sekwana
Sekwana (Seine) - to je rzéka dłużawë 776 km w nordowi Francje. Nad nią je ùsadłi m.jin.Pariz.
Kategòrëjô:Francëjô
Matczi Bòsczi Majewi
thumb| Matczi Bòsczi Majewi - to je ùroczëzna, chtërna wëpôdô 3 maja w katolëcczim kòscele w Pòlsce.
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò Kategòrëjô:Môj Kategòrëjô:Marija Panna
Madrit
thumb|Herb Madrit (szpańsczi Madrid) - je nôwikszim gardã Szpańsczi ë ji stolëcą.
Kategòrëjô:Szpańskô
Bratisława
thumb|Herb Bratisława (słowacczi Bratislava) - je nôwikszim gardã Słowacczi ë ji stolëcą.
Kategòrëjô:Słowackô
Pòzdzewôłk
thumb|100px|right|Pòzdzewôłcczi herb Pòzdzewôłk (we zdrojach: Posduwlc XI w., Pozdewolk 1177, 1178, 1216, Posduwolc 1195, Pozwolc 1241, Poswalc 1260, 1322, Poswalk 1260, 1276, 1355, Pasewalk 1240; dólnomiem. Pasewalk; miem. Pasewalk) - gard we Ùkrzańskò-Rãdowsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Ùkrą.
Wiéchrzëzna gardu: 54,99 km2
Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Rëbnica-Dãbògóra
thumb|100px|right|Rëbnickò-Dãbògórzczi herb Rëbnica-Dãbògóra (miem. Ribnitz-Damgarten) - gard w Północnoprzédnopòmòrzczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë kòl ùscégò Reknicë. Czedës to bëłë dwa apartné gardë - Rëbnica je meczelbòrzczim gardã, zato Dãbògórã je pòmòrzczim.
Lëdztwò gardu: 16.086 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 122,2 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié
Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié (Verein für kaschubische Volkskunde) - bëło założoné w Kartuzach w 1907 rokù. Załóżcama bëlë m.jin. Izydor Gùlgòwsczi i Friedrich Lorentz - miemiecczi slawista, wôżny badéra jãzëka i kùlturë Kaszëbów, a téż Słowińców. Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié wëdôwało pismiono Mitteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde.
Môùsz
thumb|Môùsz Môùsz (pòl. Mausz) to je jezoro w kartusczim krézu ò wiéchrzëznie 384 ha. Tu żëją rozmaité rëbë, a m. jin. mòrénczi, òkùnczi, plésze, płotczi, wãgòrze i sandrë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié
Bùtnowë lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Bògùsłôw IV
Bògùsłôw IV (ùr. kòl 1254 rokù - ùm. 1309 rokù) - to béł ksyżëc Zôpadny Pòmòrsczi òd 1278 rokù. Òn miôł sztãpel z słowã: ... Kassubie.
Lëteratura
Gerard Labùda: Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. 1: Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006, s. 109 (pò pòlskù)
Gãs
Gãs - to je wies w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w gromicznikù 1945 rokù przëszlë lagrowi ze Stutthofù. Bëło to kòl 1600 lëdzy i wiele z nich ùmarło òd tifùsu.
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Ewanielëjô Jana
thumb|right|Swiãti Jan
Ewanielëjô Jana (J, Jn abò J) – jedna z sztërëch Ewanielëjów Nowégo Testameńtu, chterne kòscół uznôł za natchnioné ë wprowadzył do zestôwku krégów Swiętëch Pismión. We wiele razach je jinszô układã i terminologijã a tam sam téż żlë chòdzy ò òpisywóne sprawë, zdarzenia òd pierwszéch trzëch, tj. Ewanielëji Mateusza, Marka i Łukasza.
Czas pòwstaniô
Bëła na Ewanielëjô pisónô jako slédnô spomidzë sztërzech Ewanielëji. Ale nick nóm nie wskôzywô, żebë czas ji pòwstaniô mógł bec przesënięti poza 100 rok po Chr., bo nôstarszi papirus z ji tekstę, co przychodzy z egipscziégò lekcjónôrza liturgicznégò, je napisóny w pierwszëch pôrëdzesąt latach II wieku.
Môl pòwstaniô
Wedle tradycji Ewanielëjô Jana pòwstałô w Efezie.
Autor Ewanielëji
Jan, chtëren podle nôstarszi opowiedni je uznôwóny za Autora czwiôrti Ewanielëji, béł sënę Zedebeusza i Salome (Mt 4,21 par.; 27,56; Mk 15,40; 16,1) a bratę Jakuba Starszégò. Nôleżôł nôprzód do karna uczniów Jana Chrzcëcela a potemu Jezësa, i stôł sę – jak on sôm powiôdô – ucznię jacziégò Jezës miłowôł (13,23; 19,26n; 21,7.20) i jacziému, cziej umiérôł na krziżu, oddôł w opiekę swoję Matkę (19,27). Choc Autór czwiôrti Ewanielëji baro dbôł, cobë nie wëjawic swégò miona, postrzédno równak pocwierdzył nę odpowiednią, że to prawie on je umiłowónym ucznię i naocznym swiôdkę słów i czënów Jezësa. Razę z Piotrę ë Jakubę Młodszim béł Jan podpiarą jeruzalemscziégò Koscoła. Béł uczęstnikę pierwszégò jeruzalemscziégò „soboru” (Ga 2,9) i przebiwôł bodôj w Palestinie jaż do żedowsczi wojnë w roku 66/67. Potemu udôł sę do Efezu, dze potkôł go jesz biskup Papiôsz, kòle 96/97 r.
Mësl przewòdniô
Na Ewanielëją Jana skłôdają sę, w całoscë wzyc, opisë cëdów Jezësa („knéga znaków” - dzélëczi: 1-12) ë dzeje Jego męczi („knéga męczi” - dzélëczi: 13-21). Cëda Christusa w ujimnięcym Autora czwiôrti Ewanielëji są nié le faktama historicznyma, ale przede wszëtczim „znakoma”, co poswiôdczają prôwdzëwotę posłaniznë Christusa. Kożde objawienie cëdotwórczi mocë Jezësa je zwóné w Ewanielëji Jana „godzëną Jezësa”. Ale „godzëną Jezësa” abo „czasę Jezësa” w scësłim znaczënku je prawie smierc i odińdzenié, w dobëtny chwale, do Ojca. Wstawioné tam sam w całi Ewanielëji mowë Jezësa są nié leno zestôwkę kôzaniów lëteracko uporządkowónëch, ale one sę ukłôdają jakbë w osóbné teólogiczné traktatë. W Ewanielëji Jana Jezës nijak nie stosëje tak osoblëwëch dlô Synoptików przëpowiôstków. Je za to w czwiôrti Ewanielëji wiele zwëczajnëch obrôzów, co przechôdają tej nisej w alegórëje. Hewo tematë christologiczné, co w nëch mowach Jezësa są nôbarżi znaczącé: Christus je w czwiôrti Ewanielëji zdroję żëwi wodë (dzlk 4), niebieską strawą (dzlk 6), widę swiata (dzlk 9), powstanim z umarłëch i żëcym (dzlk 11). Na symbólika, osoblëwie mocno akcentowónô w zéwiszczach Jezësa, je téż charakteristicznô dlô całi Ewanielëji Jana. Autorowi czwiôrti Ewanielëji szło nôbarżi o to, żebë czëtińcowie jego pismión uwierzëlë w Jezësa Christusa ë nym sposobę zasłużëlë so na wieczé żëcë (20,31). Możemë téż przëjimnąc, że czwiôrtô Ewanielëjô bëła osoblëwą apologiją (pochwałą, usprawiedlëwienim) Christusa.
Jãzëk
Mownô strona (jęzëk) Janowi Ewanielëji nie wëzdrzi za bogato. Słowizna nie je baro urozajiconô, ukłôd tekstu nié za mocko szëkowny, a môlama nawetka niedbałi. Je tu téż bokadosc semitizmów, bez co niejedny sę nawetk docygelë, że czwiôrtô Ewanielëjô bëła piérwi w dzélu abo całô napisónô po aramejsku. W Ewanielëji Jana mómë prozę o dokładno unormowóny i akurôtno utrzëmiwóny ritmice. Je przë tim widzec u Autora jego ulunienié jimaniô sę, czasę po pôrë razy nëch samëch pochwôtów do te, żebë nad nima długo meditowac i odkrëwac w nich prôwdë głębi utaconé („duchowô Ewanielëjô”).
Synopticzny Ewanielëje
Przë zestawienim ze synopticznyma Ewanielëjama widzymë, że czwiôrtô Ewanielëjô we wiele rzeczach sę apartni. Jinszé je u Jana samo rozłożenié tekstu o żëcym i dzejanim Jezësa, jinszé są téż pisarzczié sposobë ujimnięcô nëch tematów przez Autora ti tu Ewanielëji. Cziej Synoptików mało czekawi bëtnosc Jezësa w Jeruzalemie ë Jego dzejanié w nym miejsce, Jan przedstôwiô Jezësa przebiwającégò i nauczającégò nôwicy w Jeruzalemie. Cząd publicznégò dzejaniô Jezësa objimô u sw. Jana trzë swięta Paschë (2,13; 6,4; 11,55).
Smëdlës
Smëdlës – to je rãczné nôrzãdło, chtërno lëdze brëkùją czasã np. do skòbleniô drewna.
Słowò „smëdlës” zanotowôł w swòjim słowôrzu Bernard Zëchta. Jakò przikłôd ùżëcô negò jistnika pòdôł słowôrz Sëchtë zdanié: „Ten smëdlis to je dobré nôrzãdło, ten tnie drzewò jak wrëka”.
Lëteratura
Kategòrëjô:Nôrzãdła
Ditrich
Ditrich – rãczné nôrzãdło, chtërno brëkùją czasã np. szlosôrze do otmikaniô zómków (np. w dwirzach abò szafkach) jak ni ma klucza. Taczi òdmikôcz pòdług pòlsczégò prawa mòże miec np. szlosôrz, a prosti człowiek z nim mòże bëc ùkôróny.
Danuta Charland
Danuta Charland - ùrodzëła sã 21 czerwińca 1962 r. w Kartuzach w familii Mieczisława ë Jadwidżi (z dodomù Ramczik) Biczkòwsczich. W 1980 r. skùńcziła I Òglowòsztôłcącé Liceùm mn. H. Derdowsczégò w Kartuzach, a tej, w 1982 r., zagreńcowi hańdel na Pòlicealnym Warkòwim Sztudium w Centrze Bezùstónkòwégò Sztôłcenia Ekònomistów w Sopòce. Pózni, ju pò wëcygniãcym w 1986 r. do Zjednónëch Stanów Americzi, nôprzód ùkùńcziła licencjacką (Bachelor of Science) psychòlogiã na Boston University (w 2001 r.), a tej, na ti sami ùczbòwni, magisterską (Master of Science) kriminalną administracjã w 2003 r. Warkòwò D. Charland zaczãła robic ju w 1982 r. Tedë to, do 1984 r., w Spòdlëczny Szkòle mn. Fr. Trédra w Bòrzëstowie bëła szkòlną òd historië, geògrafië, pòlsczégò ë rusczégò jãzëka. W latach 1984-85 robiła w Kaszëbsczim Lëdowim Ùniwersytece we Wieżice za dolmacza z anielsczi gôdczi ë za prowadnika midzënorodnëch delegacjów. Téż w 1984 r. bëła za tołmaczã na Midzënorodnym Kòngresu Lëdowich Ùniwersytetów we Warszawie. W latach 1985-86 r. znôw ùcziła w szkòle, tim razã anielsczégò jãzëka w Warkòwim Liceum w Kartuzach. Pòtim bëła ksãgòwą w Federal Bank of Boston (1986-1990), a òd 1990 r. je sztudérsczim dorôdcą i téż, od 2006 r. wëkłôdô na Wëdzelu Kriminalny Sprawiedlëwòtë na Boston University. Bëła nôleżnikã gduńsczégò Karna Sztudérów „Pomorania” ë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Jak pòdôwô, ji zajimnotama są poezjô, malarztwò, balét ë nôtëra. Mieszkô w Bòstonie (stón Massachusetts, Z.S.A.). Òd 1985 r.
Ùtwórczinië, jesz jakno Danuta Biczkòwskô, pòetickò zadebiutowa „Pomeranii” nr 4/1984 r. wiérztą „Të sobie gôdôj”. Pózni niechtërné z ji lirików sã ùkazałë jesz w nr 1 z 1993 r „Pomeranii”, pòtim pôrã razë D. Charland pùblikòwa w Gazecie Kartuskiej (np. 43/2000). Jedna wiérzta, pt. „Ùtidrowóny”, sã nalazła w antologii J.Trédra „Domôcé słowò zwãczné” (jinternetowé wëd. – 2004 r.). Pòetka ùsadzô pòezëje téż w anielsczim jãzëkù. Te je mòżno nalezc np. w jinternetowim cządnikù „Galois” (adresa z wiérztama ùtwórczinië: www.galoisquarterly.webpark.pl/Charland.html)
Òkróm pòezji, D. Charland mô napisóné binowé dokazë. Znóné są dwa: „Godowé jigre. „Bez roku staregô nie mdze noma nowégô”” ë „Modlëtwa o uzdrowienie wërszaftu z Trudą”. W òbadwùch, ùsadzonëch w 2000 r., przédny tekst je w kaszëbsczim jãzëkù, a didaskalia pò pòlskù.
Ùtwórczinié mô téż dzejóné na gazétniczim gónie. Przédno sparłãczonô bëła z cządnikã „Medicina Sportiva”, w jaczim przede wszëtczim sã zajima redagòwanim napisónëch w anielsczim jãzëkù artiklów.
Agùstin Klémãs Hërsz
Agùstin Klémãs Hërsz (pòl. Augustyn Klemens Hirsz) - ùr. 7 zélnika 1921 w Pòmiéczënie - ùm. 26 lëstopadnika 1993 rokù - béł szkólny i kaszëbsczi pisôrz. Ùcził sã w kartésczim gimnazjum, a pòtemù w Warszawie. Òn pùblikòwôł swoje artikle ò kaszëbiznie np. w Gazecie Kartuskiej. Òn miôł téż w swòjim ùróbkù òpòwiôdania np.: "Stôri mùszi, młodi mòże".
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Òliwka
thumb| Òliwka (Olea L. ) – to je szlach òliwkòwëch drzéwiãtów z rodzëznë òliwkòwatëch. Na Kaszëbach òne nie roscą.
Kategòrëjô:Bòtanika
Żarna
Żarna – przërëchtënk do rãcznégò młocô zôrna. To bëłë dwa kamienie, jeden nad drëdżim, z chtërnëch górnym mòże krãcëc, a dólny stoji. Parszczëca w górnym kamie je do sëpaniô zôrna.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Matczi Bòsczi Zélny
thumb| Matczi Bòsczi Zélny - to je swiãto, chtërno wëpôdô 15 zélnika w katolëcczim kòscele.
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò Kategòrëjô:Zélnik Kategòrëjô:Marija Panna‎
Bruksela
thumb|Widzënk z Brukseli Bruksela - to je gard w Belgijsce ë ji stolëca. Bruksela to je téż stolëca Eùropejsczi Ùniji.
Rozmajitoscë
Tu biwają Kaszëbi np. z leżnoscë òbchòdzonëch w ni Kaszëbsczich Dniów. Westrzód farwnëch flagów eùropejsczich regionów widzec mòże tedë kaszëbską. Pierszi rôz tak bëło w 2006 rokù, czej môłi knôpiczk, symbòl Brukselë – Manneken Pis, béł òblokłi w kaszëbsczé ruchna. Drëdżi raz, 2012 rokù, widzec bëło białczi z Karna Wiejsczich Gòspòdëniów z Żukòwa. Deją Kaszëbsczich Dniów w Brukselë je pòkôzanié òsoblëwòsców Kaszëb i tegò, że wôrt je je òdwiedzëc. Regionalné Bióro Wòjewództwa Pòmòrsczégò w Brukselë mòże pòmòc przë tim, żebë nie zabôcziwac ò kaszëbsczi spôdkòwiznie z ji apartną kùlturą, jãzëkã i rodą.
Kategòrëjô:Belgijskô
Kapitalizm
Kapitalizm – system gòspòdarczi òparti na priwatny włôsnoscë strzodków produkcji i w kònsekwencji czerpaniô z nich zyskù, i na swòbòdnym òbroce dobrama w ramach rënkù; stąd téż gòspòdarka kapitalisticznô nazéwónô je téż gòspòdarką rënkòwą. Swòbòda dzałalnoscë na rënkù przejôwiô sã w pòstacji wòlny przedsãbiorczoscë, wòlnégò òbrotu towarama i ùsługama, swòbòdnégò òbrotu prawama włôsnoscë, jistnieniô sprôwnëch institucji finansowëch i na wòlny kònkùrencji pòmidzë pòdmiotama.
Ekònomiscë, historicë, ekonomiscë politiczny i socjologòwie w swòjich analizach kapitalizmù przejmùją szeroczi wachlôrz perspektiw i rozpoznają różné jegò fòrmë w praktice. I tak westrzód nich znôjdują sã m.in. leseferizm i wòlnorënkòwi kapitalizm, abò kapitalizm państwòwi i kapitalizm òpiekùńczy. Różné fòrmë kapitalizmù, w różnym stopniu traktują taczé zagadnienia jak m.in. wòlny rënk, włôsnosc państwòwô, przeszkòdë dlô wòlny kònkùrencji czë prowôdzenié przez państwò pòliticzi spòłeczny. Stãpień kònkùrencji na rënkach, rolô interwencji i regùlacji, a téż zakres włôsnoscë państwòwi różnią sã w zôleżnoscë òd mòdelu kapitalizmù. Zakres, w jaczim różné rënczi są wòlné i zasadë òkreslającé włôsnosc priwatną są kwestią pòliticzi i przëjãtëch strategii ekònomicznëch. Wiãkszosc jistniejącëch gòspòdarków kapitalistycznëch to gòspòdarczi mieszóné, chtërne parłączą elementë wòlnégò rënkù z interwencją państwa i w niechtërnëch przëpôdkach planowanim gòspodarczim. Kategòrëjô:Ekònomijô
Stãpa
Stãpa – przërëchtënk do rãcznégò wërôbianiô krëpów z zôrna. Do tłëczeniô w stãpie béł sztãpòr.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Swiécznik
left|thumb|250px| Swiécznik Swiécznik (Koeleria glauca L.) - to je roscëna z rodzëznë Poaceae. Òn mòże rosc np. kòl Bôłtu.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Dentistika
Dentistika - to je dzél medicynë, chtëren òbjimô całosc wiédzë ò funkcjonowanim, chòroscach i lékarzenim zãbów człowieka, a téż ò jinëch kòmórkòwëch pleszkach w gãbie.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Medicyna
Głëché òkno
Głëché òkno - to je jakbë zamùrowóné òkno w scanie bùdinkù.
Kategòrëjô:Architektura
Monica Iozzi
thumb|200px|Monica Iozzi Monica Iozzi de Castro (ùr. 2 lëstopadnika 1981) je brazylską teatrownicą.
References
Iozzi, Monica
Matczi Bòsczi Jagòdowi
Matczi Bòsczi Jagòdowi - to bëło swiãto, chtërno wëpôdało 2 lëpińca w katolëcczim kòscele. W sanktuarium w Swiónowie béł òdpùst dóny przez papiéża Piusa VII w 1803 rokù. Terô òn je kòl 16 lëpińca (Matczi Bòsczi Szkaplérzny).
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò Kategòrëjô:Marija Panna
Łebiéńc
Łebiéńc - to je wies w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Boa dłôwnica
left|thumb|250px|Boa dłôwnica Boa dłôwnica (Boa constrictor) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë dłôwiôrzów. Òna nie je niebezpiecznô dlô lëdzy. Òna żëje np. w Pôłniowi Americe i je chrónionô.
Kategòrëjô:Gadzënë
Sosnica
thumb|100px|right|Sosnicczi herb Sosnica (dólnomiem. Sassnitz; miem. Sassnitz; pòl. Sośnica) - garc ë haf w Rujańsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë na Rujanie nad Bôłtã.
Z sosniczczégò pòrta może płënąc do Szwedzczi, Dëńsczi, Rusczi ë Lëtewsczi.
Lëdztwò gardu: 10.474 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 46,45 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Błotnô niezabôtka
200px|thumb|Błotnô niezabôtka Błotnô niezabôtka (Myosotis palustris (L.) L. em. Rchb.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë wòdrôkòwatëch (Boraginaceae). Ji semiona roznôszają mrówczi. Te niezabôtczi roscą m. jin. na Kaszëbach.
Pólny mak
thumb|Pólni maczi - zelëskò w pòlu Pólny mak (Papaver rhoeas L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë makòwatëch (Papaveraceae Juss.). Kaszëbi mògą gadac na niegò padëmak i to mòże bëc zelëskò w pòlu.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Gòwniôl
thumb|Gòwniôl Gòwniôl (Geotrupes stercorarius) – to je bączk z rodzëznë gòwniôlowatëch (Geotrupidae). Òn żëje m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 349
Kategòrëjô:Òwadë
Rëkòwiszcze
Rëkòwiszcze – to je gòdowi czas ù jeléniów. W tim czasu mòże czëc rëk jelénia.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Susczi
Maszéwkò
Maszéwkò - to je wies w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Westfale
thumb|Westfale - czerwiono pòmalowòné) Westfale (miem. Westfalen) - są krôjną w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òne òbjimają òd 16 000 do 22 000 km² wiéchrzëznë i są krótkò rzéczi Rejn. Tu mieszkô dzél katolëków i lëtrów.
Kategòrëjô:Miemieckô
Karawana
Kategòrëjô:Transpòrt
Lady Pank
Lady Pank je polsczi rock karno. Karno òstało założoné w 1981 rokù z jinicjatiwë Jana Brysewicza ë Andrzeja Mogielnickiego. Jegò nôleżnikama są: Jan Borysewicz - gitara ë spiéw; Janusz Panasewicz - spiéw; Kuba Jabłoński - perkùsëjô; Krzysztof Kieliszkiewicz - basowô gitara; ë Michał Sitarski - gitara.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Rockòwé karna
Tãglim
thumb|100px|right|Tãglimsczi herb Tãglim (we zdrojach: Tanchlim 1243, 1251, 1264, Tanchlym 1247; Tanclam 1272, Tanglim 1280, 1283, Anclem 1283, Danglyn 1321, Anklam 1321, Tanklam 1570-1612; dólnomiem. Anklam; miem. Anklam) - krézewi gard (Północnoprzédnopòmòrzczi Kréz) w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą.
Renifer
Renifer (Rangifer tarandus) – to je lądowi susk z rodzëznë jeléniowatëch (Cervidae). Òn żëje m. jin. w tundrze - dalek na nordze np. w Szwedzce.
Tãglim
Lëdztwò gardu: 13.537 (2009)
Renifer
Kategòrëjô:Susczi
Tãglim
Wiéchrzëzna gardu: 56,57 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Krãpkòjce
Krãpkòjce (pòl. Krępkowice) – to je wies w gminie Céwice, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Sztëk drodżi òd ti wsë rosce wierã wicy jak 600 lat stôri dąb.
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Krãpkòjce” òsta wprowadzónô 18 lëpińca 2016.
Pôłniowi Tirol
Pôłniowi Tirol (miem. Südtirol, italsczi Alto Adige) je dzélã Tirolu.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Tirol
Krãpkòjce
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Céwice
Mëszôk
thumb|Mëszôk
Mëszôk abò zwëczajny mëszôk (Stellaria media (L.) Vill.) – to je jednorocznô abò dwalatnô roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch (Caryophyllaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, tu to je np. zelëskò w ògródkach. Òn kwitnie òd stëcznika do gòdnika.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Sétmegard
thumb|Kôrta Sétmegardu (brunô farwa) w Rumùńsce Sétmegard - to je krôjna w Rumùńsce. Miemiecczi kòloniscë w tich stronach bëlë zwóné Zaksowie. 1945 béł dlô tëch lëdzy cãżczi rok i òni z Sétmegardu ùcékelë.
Kategòrëjô:Rumùńskô
Galicia
right|thumb|200px|Flaga Galicie Galicia (Galiza) - to je krôjna ze swòjim jãzëkiem w Szpańsce - w Eùropie. Stolëcą Galicie je Santiago de Compostela.
Zwëczajny bazyliszk
thumb|250px|Zwëczajny bazyliszk - òna Zwëczajny bazyliszk (Basiliscus basiliscus) – to je ôrt wieszczórczi z rodzëznë bazyliszków (Corytophanidae). Òn żëje m. jin. w Panamie i mòże chòdzëc pò wòdze. Òn je zrzeszony z mòkrima sedlëszczama.
Galicia
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Szpańskô
Zwëczajny bazyliszk
Kategòrëjô:Gadzënë
Dalmatika
Kategòrëjô:Liturgiczné ruchna
Ùzda
thumb|Ùzda z wãdzëdłã Ùzda – to je wôżny dzél òbsodlënkù abò slë na zwierza z rodzëznë kòniowatëch np. kònia. Òna mòże bëc z wãdzëdłã abò bez niegò.
Kategòrëjô:Kòniowaté
Trzëkòlé
thumb|right|Trzëkòlé Trzëkòlé - to je motorowô tërlëka na trzech kòłach.
Kategòrëjô:Turistika
Jôdny lińcuch
Jôdny lińcuch - to je réga òrganizmów ùstawionëch tak, że kòżdi przédny je pòdstawą jôdë pòsobny. Np. : wòdnô mërta - stôwkòwô swòrka - strzënówka.
Kategòrëjô:Biologijô
Stôré Trzébiatowò
thumb|100px|right|Herb Stôrégò Trzébiatowa Stôré Trzébiatowò (we zdrojach: Trybethowe 1175, Trebutowe 1191, Tributowe 1245, Treptow 1254, Antiquum Treptow 1295, Olden Treptow 1295, Tribetowa kòl 1300, Treptow an der Tollense, Altentreptow 1939; miem. Altentreptow) - garc w Dëmińsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Dolenicą.
Lëdztwò gardu: 5.898 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 52,83 km2
Jednoseminnô mąkùszka
Jednoseminnô mąkùszka (Crataegus monogyna Jacq.) – to je czerz abò nisczé drzéwiã z rodzëznë różowatëch (Rosaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach, a ji jeden brzôd mô jedno semiã.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Stôré Trzébiatowò
Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Ę
Równo w pòlsczim, jak i lëtewsczim jãzëkù je ósmą lëtrą. W lëtewsczim pòzéwô sã „nosowé e” (lët. e nosinė) i służi do zaznaczaniô nosowégò zwãkù tam, gdze wczasni historyczno miescył sã diftong en.
Sosna
Zwëczajnô sosna abò chójka (Pinus silvestris L.) – to je wiedno zeloné drzéwiã z rodzëznë sosnowatëch (Pinaceae). Na Kaszëbach òna je nôczãscé spòtikónym drzewã. To biwają szlagùtë dobré na balczi. Colemało chójczi rosną abò w jednorodnëch drzéwiãcëznach (bòrë sosnowé, chòjnë) abò miészónëch - z bùkã abò daną.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Ę
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Słowacczégò Òbrządkù
Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Słowacczégò Òbrządkù (Gréckokatolícka cirkev na Slovensku) - to je jedna z chrzescëjańsczich wiarów. Ta wiara je w Słowacce i Kanadze, a liturgiô słowa mòże bëc w słowacczim jãzëkù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Eùropejsczi kret
thumb|Eùropejsczi kret thumb|Kretowiszcza Eùropejsczi kret (Talpa europaea) - to je ôrt môłégò suska z rodzëznë kretowatëch (Talpidae). Òn żëje i robi kretowiszcza m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Susczi
Brãtowò
260px|thumb|Brãtowò - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Brãtowò (pòl. Brętowo, miem. Brentau) - to je dzél Gduńska, a bëła wies.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Dzerzãga
250px|thumb|Dzerzãga Dzerzãga abò kaczińce (Caltha palustris L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë jastrownikòwatëch (Ranunculaceae). Òna rosce np. na mòkrëch łąkach m.jin. na Kaszëbach i mô żôłti kwiat, a kwitnie np. w łżëkwiôce i môju. Czedës czasã farbòwalë nią masło.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Cykcakòwatô żnija
left|thumb|250px|Cykcakòwatô żnijaCykcakòwatô żnija (téż „znija” ë „zmija”) (Vipera berus) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë żnijowatëch (Viperidae). Jak na niã nie stąpi abò nie gòrzi, tej òna bë nie mia kąsëc. Ji jôd je niebezpieczny dlô dzecy i starszëch lëdzy. Jak ta żnija kąsy dobrze je zańc do lékôrza. Òna żëje m. jin. na Kaszëbach i je chrónionô, ale Kaszëbi ji nie lëdają.
Królewsczé Prësë
thumb|Herb Królewsczé Prësë historicznô krôjna przënôleżny òd 1466 r. do Pòlsczi. Na kaszëbsczi òbéńdze wikszi dzél lëdztwa żił z gbùrzëznë, rëbaczeniô i lasëznë, w céni cëskù miasta Gduńska. Mieszkeńcë Królewsczich Prës czëlë sã z ùrodzeniô Prësôkama. Bëła tu mòzajika religii i kùlturów. Òb czôs kòntrrefòrmacji pò tridencczim sobòrze, m.jin. dzãka jezujitóm, chtërny wzãlë na se ùczbã diecezjalnégò kleru, ògreńczony òstôł rozwij lëtrzëznë i przëszło nazôd wiele przedstôwców szlachtë i wiesczich parafialnëch zrzesznic - òsoblëwie kaszëbsczich - do katolëcczégò Kòscoła. Dosc tëli znaczënk miało téż dzejanié jinëch, czãsto òdnowionëch klôsztorów, m.jin. norbertanków z Żukòwa, a jesz barżi freńcëszkanów, òpiekùnów nowégò sanktuarium w Wejrowie. Jesz długò problemë i nôbòżné zjinaczeniô, a téż ekònomiczné pòdzéle rozsądzywałë ò codniowòscë żëcô Kaszëbów, doswiôdczonëch téż przez wòjnë, òsoblëwie ze Szwédama. Òstawiłë òne prãgã w historiowy pamiãcë Kaszëbów - negatiwną. Jinaczi bëło z wòjnama pòlskò-tërecczima, a òsoblëwò z Pòmòcą wiedeńską w 1683 r., w jaczi téż bëtnictwò mielë kaszëbsczé szlachcëce i chłopi. To òni dozéralë tradicjã, pamiãc dobrégò króla Jana III Sobiesczégò. Tej téż niejedné z kaszëbsczi szlachtë doszlë nawetka do równiszcza tipòwégò dlô panownégò òkrãżô np. do pòczestnotë senatorów Repùbliczi i wòjewòdów w tich Prësach. Samòstójnosc Królewsczich Prës i z nią sparłãczoné m.jin. prawò indigenatu, òsóbné generalné sejmiczi ti prowincji, ùrëszniłë w pùblicznym dzejanim téż całotã kaszëbsczi szlachtë, nawetka ti biédniészi, chtërna próbòwa ùtrzimac swòją apartnotã w Repùblice Òbùch Nôrodów. Trzeba téż napisac ò przedstôwcach prësczich gardów w sejmikù, jich wikszi niezanôleżnoce, niżlë całotë mieszczaniznë w szlachecczi Pòlsce. Kaszëbi mieszkalë tu colemało w Pòmòrsczim wòjewództwie.
Òbaczë téż
*
Paramore
images|300px|right Paramore je punk rockòwé karno z Franklin, Tennessee. Pòwstało òno w 2004 rokù w Tennessee z jinicjatiwë Hayley Williams'a (spiôw)Taylor York'a (gitara), ë Jeremy Davis'a (basowô).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Punkòwé karna
Lëdzkô wsza
thumb|Lëdzkô wsza Lëdzkô wsza (Pediculus humanus humanus) – to je òwôd z rodzëznë Pediculidae. Z nima mielë skweres lëdze m. jin. na Kaszëbach. Jesz dzysô mòże na nie dostac lék w aptékach, żebë gò użëc na włosë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Òwadë
Cëkrowô strzëna
thumb|Cëkrowô strzëna Cëkrowô strzëna (Saccharum officinarum L.) – to je ôrt z rodzëznë Poaceae. Òna nie rosce na Kaszëbach le w gòrącëch krajach.
Chołm ë Gduńsk Pôłnie
260px|thumb|Chołm ë Gduńsk Pôłnie - stôri dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Chołm ë Gduńsk Pôłnie - to béł do 2011 rokù dzél Gduńska, a terô to je pòdzeloné.
Kategòrëjô:Gduńsk
Kùrnik
Kùrnik – to je gbùrsczi bùdink dlô kwëkù, czãsto dlô kùrów. Tu mòże bëc mało kùrów i wiele razy kùr, a òne tu są le òb noc abò jak je lëchi wiodro.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Wlinkówkò
Wlinkówkò (pòl. Włynkówko) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò. Tu dzecë i młodzëzna w szkòle chòdzą na lekcje kaszëbsczégò jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Dunkerka
Dunkerka (Dunkerque) - to je gard i pòrt we nordowi Francji kòl Nordowégò Mòrza.
lëdztwò: 90995 (2012)
wiéchrzëzna: 43,89 km²
Kategòrëjô:Gardë w Francji
Izmaił Srezniewsczi
Izmaił Iwanowicz Srezniewsczi (rus. Измаил Иванович Срезневский; 1812-1880)  – béł widzałi slawista, chtëren pisowôł z Cenôwą. Òn òd te Ruska niejednégò sã dowiedzôł, a jemù Srezniewski zawdzãcziwôł wiele materiałów i informacjów. Znaczenié Srezniewsczégò dlô kaszëbisticzi je dosc widzałé, m.jin. jakno nôùkòwégò aùtoritetu przë wëdôwaniô materiałów w redagòwónëch przez se „Иэвестiях OPЯC” (1852-1863), dze wëszłë Cenôwë: Sbornik osnovnych slov kašubskago narečija (1861) i Образцы кашебскаго наречия (1852). Òbjimają òne taczé kaszëbsczé dokôzë, jak: 1. Przesłovjo kaszebskje (kòl 500); 2. Pjesn ledovo: Zołnerz (22 strofë) i tesknô spiéwa ò rajenim pt. Na’ni stronie goj (4 strofë), 3. Zabobone, gusła e jinsze fraszki – 27 tekstów.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Lingwistika
Temida
Temida (Θέμις) je bòżëną sprawiedlëwòtë z Grecczi.
Kategòrëjô:Gduńsk
Kóńsczi jiczmiónk
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Czérskò
thumb|100px|right|Czersczi herb Czérskò (téż: Czérsk, w zdrojach: des dorfis Czirsk 1330, czu Czirske 1350, Czyrske 1399-1431, Czirsk 1414-38, Czersk 1534, Czersk 1584, Czersk 1648; Czersko 1749, Czersk, Polnisch Czersk; pòl. Czersk, miem. Czersk, 1942-1945 Heiderode) - to je gard w Pòmòrsczim wòjewództwie, we chònicczim krézu, nad rzéką Czérnicą.
Lëdztwò gardu: 9.802 (2010) Wiéchrzëzna gardu: 9,73 km2
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Latnica
260px|thumb|Latnica - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Latnica (pòl. Letnica, miem. Lauenthal) - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Gduńsk
Lasfór
thumb|Salmo trutta Lasfór (Salmo trutta) - to je rëba, chtërna nierzchnie sã w rzékach, a tak żëje colemało w słony wòdze. Òna mòże bëc przeszło 1 m długô. Lasfòrë żëją m. jin. w Bôłce, ale tu je jich mało. W jezorze Wdzydze bë miała jesz żëc rëba Salmo trutta morpha lacustris - jezórny lasfór, ale je téż wanożny lasfór.
Kategòrëjô:Rëbë
Dana
thumb|Dana miniatyr|vänster|upright=0.6|thumb|Wietewczi danë Dana (Picea abies (L.) H.Karst) – to je wiedno zeloné drzéwiã z rodzëznë sosnowatëch (Pinaceae). Na Kaszëbach òna je sadzoné colemało z chójkama - miészóne bòrë. Małô wëstrojonô dana to je gòdowé drzéwkò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Kiszëniów
Kiszëniów (rum. Chișinău, cyryl. Кишинэу, wym. []; ros. Кишинёв) – stolëca ë nôwikszi gard Mòłdawijë na prawie landu. Wiéchrzëzna gardu skłôdô 571 km², lëdztwò 690 000 (stój na 2018). Je ùsadłe nad rzéką Byk
Historëjô
Kiszëniów założony w 1436 roku. mały|Ratusz w Kiszëniówe
Człuchòwò
Człuchòwò (téż: Człochòwò, Człëchòwò; w zdrojach: Slochow 1312, Slochow 1344, Czlochow 1454, Słuchów 1565, Człuchowo 1614; pòl. Człuchów, miem. Schlochau) - to je krézewi gard w pòmòrsczim wòjewództwie nad Rëchnowsczim Jezorã. Tu je Regionalné Mùzeum w Człëchòwie i krzëżacczi zómk.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Krakówc ë Zôpadné Górczi
260px|thumb|Krakówc ë Zôpadné Górczi - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Krakówc ë Zôpadné Górczi - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Gduńsk
Achen
Achen - to je gard w Miemiecczi Federatiwny Repùblice. Tu je katédra z 798 rokù.
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Żarnowskô
Żarnowskô - to je wies w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Witkòwô wierzba
thumb|Witkòwô wierzba thumb|Witkòwô wierzba do pôleniô w elektrownie Witkòwô wierzba (Salix viminalis L.) – to je drzéwiã abò czerz z rodzëznë wierzbòwatëch. Òna mòże rosc m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Nowi Jork (stón)
thumb|Stón Nowi Jork na kôrce USA thumb|Stanica Nowégò Jorkù thumb|Sztatura Wòlnoscë Nowi Jork (ang. State of New York lub New York State ) – stón w nordowò -wschòdni czãscy Zjednónëch Krajów Americzi. Stolëcą je Albany.
G
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Gg G, g – sódma lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu. Do III st. p.n.e. w łacëznie lëtra c òznacziwała równo zwãk [k], jak i [g]. Kòl III st. p.n.e. do lëtrë „c” òstała dołożonô niwnô liniô – pòwstała w ten spòsób nowô lëtra „g”.
Nowi Jork (stón)
Historiô
Przódë (czej jesz nie bëło tam Eùropejczików) ne òbszarë zamieszkiwelë Jindianie Mohegan, Munsee i Delawarowie (algònkińskô grëpa), a téż Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga i Seneka. Pierwim Eùropejczikã, chtëren nawiedzył òbéńdã przińdnégò Nowégò Jorkù béł Giovanni da Verrazzano w 1524 rokù. Henry Hùdson w 1609 rokù òdkrił główną rzékã stanu, pózni pòzwóną jegò mionã. Pierszima stójnyma eùropejsczima òskòlańcama bëlë Hòlandrë, chtërni òd 1613 rokù òrganizowelë w òbrëmienim Manhatanu swòjiznowé zamòrsczi òbszôr. Le pózni pò III wòjnie anielskò–hòlendersczi òddelë te zemie Anglikóm, chtërny nadelë ji nowé miono Prowincjô Nowi Jork (1777 r.). Òstateczno òbszarë Nowégò Jorkù stałë sã swòjizną Zjednónëch Krajów Americzi na skùtk ùgòdów pòdpisónëch do 1797 rokù z Jindianama.
Wòskòwô tôblëczka
Wòskòwô tôblëczka - bëła zrobionô z drewna i pszczelégò wòskù, a na ni bëło pisóné. Czedës téż ò dzejach Kaszëb tak lëdze pisele.
Òlszinka
260px|thumb|Òlszinka - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Òlszinka (pòl. Olszynka, miem. Walddorf, Bürgerwalde) - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Gduńsk
Górowi tapir
Kategòrëjô:Susczi
Rózgòwnik
thumb|Rózgòwnicë - [[Filipinë, 2014 rok]] Rózgòwnicë - to są lëdze, chtërny biją sami se. To mô bëc jich pòkùta i to biczowanie je zgódné z jich wierzeniama.
Nowi Jork (stón)
Demògrafiô
Nowi Jork mô 17 421 800 mieszkańców (2005). Hewò lëdze gôdają pòstãpnyma jãzëkama :
Rózgòwnik
Kategòrëjô:Religijô
Eùropejskô Bibloteka
Eùropejskô Bibloteka (The European Library) – to je cifrowô bibloteka, chtërna dôwô przistãp do 48 nôrodnëch bibloteków. Kąsk w ni je do kaszëbskòjãzëkòwégò czëtaniégò.
Nowi Jork (stón)
Religiô
Nôwikszima religijnyma grëpama w 2010 rokù bëłë :
Wòskòwô tôblëczka
Kategòrëjô:Kaszëbë
Eùropejskô Bibloteka
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Eùropa Kategòrëjô:Kùltura
Nowi Jork (stón)
Nôwiãkszi turisticzny atrakcje
Sztatura Wòlnoscë, Wòdospôd Niagara, Wëższô Wòjskòwô Szkòła West Point, Central Park i jinszé.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Òsowô
260px|thumb|Òsowô - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Òsowô - to je dzél Gduńska. Wierã czedës pò kaszëbskù bëła to wies Òsowô Góra.
G
Lëtrze ti òdpòwiôdô nôczãscy zwãk [ɡ] (jak w kaszëbiznie). We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [dʒ], [d͡ʒ], [ʒ], [x].
Òsowô
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk
G
W kaszëbsczim alfabéce je jednôstą lëtrą.
Dãbczi
Dãbczi (pòl. Dębki, miem. Dembeck) - to je starô kaszëbskô wnożëna w gminie Krokòwa. Kòl Dãbk w dôwnëch czasach bëła pòzwa Miodowô Góra, a XVIII stalata szedł na dno britańsczi òkrãt "General Carleton". thumb
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbë
Mòrës
Lëteratura
Kategòrëjô:Krëkòwaté
Aùto
Aùto- mechaniczny pòjôzd do wòżeniô lëdzy i rzeczi.
Historiô
Piersze auto pòwstało w XVII w. thumb|Aùto
Marbùrg
thumb|Widzënk z Marbùrga Marbùrg (miem. Marburg) - to je gard Miemiecczi Federacëjny Repùbliczi. Tu je ùniwersytet. Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Zwëczajnô pielniczka
thumb|Zwëczajnô pielniczka Zwëczajnô pielniczka (Berteroa incana (L.) DC.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë kapùstowatëch Brassicaceae. Kaszëbi mògą na niã gadac pielniczka.
Lëteratura
Jan Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski t. 2, s. 129; Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Młińska
260px|thumb|Młińska - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Młińska (pòl. Młyniska, miem. Schellmühl) - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Sakrameńt
Sakrameńt (z łacyńsczégò sacramentum) – w chrzescëjaństwie religijny òbrzãd, traktowóny jakò widzalny znak Bòsczi łasczi, ùstanowióny – jak ùwôżają wëznawcowie – przez Christusa.
Sakrameńtë wprowôdzelë stãpniowò, razã ze zmòcniwanim chrzescëjańsczi kòscelny òrganizacje. Na zôczątkù chrzescëjańsczi kòscół ùznôwôł leno dwa sakrameńtë: chrzest i swiãtą kòmóniã, temù że le ò nich bezpòstrzédno wspòminô sã w ewanieliach. Pòòstałi dzél sakrameńtów pòjawił sã w chrzescëjańsczi nôùczi pózni.
W rzëmskòkatolëcczim Kòscele nôùka ò sétmë sakrameńtach bëła ùgòdzonô na sobòrach jakò dogmat – nôprzód na drëdżim lyonsczim sobòrze w 1274, a za régą na sobòrze we Florencji w 1439. Do negò karna słëchają taczé sakrameńtë, jak:
Prawòsławné naùczanié, pòdobno jak katolëcczé, wëmieniwô na òglë sétmë sakrameńtów, ale nie je to w ti wierze dogmatã.
Protestancëzna je baro zróżnicowónô żle to jidze ò rozmienié pòjãcô sakrameńtu. Lëtërstwò ùznôwô dwa sakrameńtë: chrzest (ùdzeliwóny je dzecóm) i swiãtą kòmóniã. Nôprzód Luter ùwôżôł, że sakrameńtë są trzë (òkróm nëch dwùch jesz spòwiédz).
Pòpòwò
Pòpòwò (pòl. Popowo) – to je wies w gminie Céwice w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Céwice
Jozef Murgaš
Jozef Murgaš (Joseph Murgas; ùr. 1864 rokù w Słowacce – ùm. 1929 rokù w Zjednónëch Krajach Americzi) – to béł słowacczi ksądz, fizyk i wënalôzôrz w òbrëmie m.jin. bezdrótny telegrafie. Òn miôł wiele patentów na wënalôzczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi Kategòrëjô:Słowackô
Pòlaszenié
Pòlaszenié (òd Pòlôch) — pòwszédné zjawiszcze we terëczasni kaszëbiznie, chtërno sã rzeszi z nierôz niewiadnëm zeszlachòwanim kaszëbsczi mowë z pòlaszëzną. Mòże tëkac sã wszëtczich aspektów jãzëka, le nôczãscy ùkazywô sã we słowiznie ë wësłowie ë je zwëskã wszãdzebëcëznë pòlsczégò jãzëka. W ùrzãdach gminów, szkòłach, mediach ë kòscele tak biwało do 2005 rokù. Ks. dr Zëchta zanotérowôł (1970): "Gadôj abò pò kaszëbskù, abò pò pòlskù, bò nie cerpiã taczégò pòlaszeniégò.", a téż (1972): „W jimnazji we Wejrowie béł przed wòjną za wòznégò taczi Naczk - (...) - to ten wiedno tak knôpóm grozył pòlaszącë, czej òni gò nie chcelë słëchac: Ti smarkaczu, jak ti sã nie poprawisz, to ja ci wstrzimóm swiadectwo, bo pan direktor tilko podpisuje, a ja sztãplujã.”
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbsczi jãzëk
Trzebùza
thumb|100px|right|Trzebùzczi herb Trzebùza (miem. Tribsees) - garc w Północnoprzédnopòmòrzczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Trzeblą.
Lëdztwò gardu: 2.698 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 54,75 km2
Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce Kategòrëjô:Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë
Ć
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Ćć Ć, ć – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w czile jãzëkach: pòlsczim (z chtërnégò lëtra ta pòchòdzy), òbù łużicczich, chòrwacczim, serbsczim. Je téż lëtrą ùżiwóną w łacyńsczim abécadle biôłorusczégò jãzëka (òdpòwiôdô sparłãczeniémù „ць” w cyrilicë).
Lëtra ta na ògle òznôczô zwãk [t͡ɕ].
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Dorothy Day
Dorothy Day (ùr. 1897 rokù – ùm. 1980 rokù w Zjednónëch Krajach Americzi) – to bëła amerikańskô socjalnô dzejôrka. Òna bëła òchrzconô w 1927 rokù i wiele zrobia dlô katolëcczich robòtników.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Òruniô-Sw. Wòjcech-Lëpicz
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk
Zelonô Góra
thumb|100px|right|Herb gardu thumb|100px|right|Fana gardu Zelonô Góra (pòl. Zielona Góra, miem. Grünberg in Schlesien, cz. Zelená Hora) - to je wôżny gard lubùsczégò wòjewództwa.
Wiéchrzëzna - 278,32 km²
Lëdztwò - 140 113 (2018)
Kategòrëjô:Lubùsczé wòjewództwò
Lilewô szczipówka
Lilewô szczipówka (Carabus (Megodontus) violaceus) - to je dosc wiôldżi bączk z rodzëznë szczipówkòwatëch (Carabidae). Òna żëje np. w lasach m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òwadë
Piécczi-Mëgòwò
260px|thumb|Piécczi-Mëgòwò - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Piécczi-Mëgòwò (pòl. Piecki-Migowo, miem. Pietzkendorf oraz Müggau) - to je dzél Gduńska. lewo|mały|306x306px
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Klôtka na mëszë
Kategòrëjô:Mëszowaté
Kòbëlôsz-Pòtãgòwò
Kòbëlôsz-Pòtãgòwò (pl. Kobylasz-Potęgowo) - szôłtëstwò skłôdô sã z cziledzesąt gbùrstwów rozsónëch we westrzëdnym dzélu gminë Lëniô, na norda òd kòmpleksu Mirochòwsczich Lasów i karna Pòtãgòwsczich Jezór.
Historiô
W prehistorëcznëch czasach no òkòlé bëło dosc gãsto zalëdnioné, czegò szlachama są wielné pòpielnicowé pòchówczi òdkriwóné na pòlach wkół Kòbëlôsza i Pòtãgòwa. Terôczasny Kòbëlôsz abò Kòbëlôszny Las i Pòtãgòwò są fòlwarkama pòwstałima na przeł. 16. i 17. stalatégò w greńcach mirochòwsczégò starostwa. Za prësczich czasów Pòtãgòwò przeszło w priwatné rãce, pózni zôs bez kôrczowanié jegò òbéńda òstała pòwikszonô. W kùńcu 19. stalatégò ne dwa òsedla słëchałë do kartësczégò krézu i miałë - Kòbëlôsz 533 mòrgów a Pòtãgòwò 600 mòrgów wiéchrzëznë. W Kòbëlôszu mieszkało 10 gòspòdarzów i 2 zagrodników, za to w Pòtãgòwie 8 gòspòdarzów. Dzysô rozdrzëconé westrzód grzëpków ë lôsków zabùdowania Kòbëlôsza z pùstkama Jigrzënô, Wronica i Kùkówka, a téż malińczim Pòtãgòwã wcyg przëbôcziwają corôzka mni pòtikóny krôjòbrôz tipiczny kaszëbsczi wsë.
Czekawinczi
Przédné atrakcje Kòbëlôsza ë Pòtãgòwa to 'Pòtãgòwsczé jezora', mdącé karna 6 jezorów, pòla i łączi przeplôtóné lôskama ë snôżima jezórkama.
Kòl Kòbëlôsza są 3 rezerwatë: "Kòcenkò", "Lubògòszcz" ë "Trulôczowé Błota". W nëch rezerwatach nalézemë widzënkòwi pùńkt Zosynk ë bùnker KWÒ Kaszëbsczi Grif "Ptôszô Wòla".
W Kòbëlôszu stoji szlachòta Lubiczka - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Lëniô
Skarszewë
Skarszewë (téż: Skarszewò; pòl. Skarszewy, miem. Schöneck) - garc w Pòmòrsczim Wòjewództwie, w Starogardzczim Krézu, 40 km na pôłnié òd Gduńska. Òbczôs Królewsczich Prësów stolëca Pòmòrzczégò Wòjewództwa. Tã mòże nalezc rujinë joannicczégò zómkù jak téż stôrą cerczew z XIII wiekù.
Miona gardu w zdrojach
Jinsze miona gardu to téż: Reueninov (?) 1198, Rownino (?) 1290, Rounino (?) 1290, in Schoneck(e) 1305, Soneck 1326; Sonek 1334, Schonekke 1334, Schonek 1334-1335, Schoneck 1336, Scheneck ib. Schoneck 1341, Schönecke 1341, Schoeneck 1341, zu Schönecke 1346, Schonecke I pôłwa XV w., Schonegke, Schoneck Schonegk Schonecke 1415, 1418, 1420, 1431, 1438, Skarszewo <1454, Skarschow 1471, Skarszowa 1503, Skarszewi 1513, 1521, Skarszowa 1526, Skarssewo 1534, Schöneck 1570, Skarszewy 1583, na miasteczku Skarszewie 1624, na tymże miasteczku Skarszewach 1624, Schöneck 1659, kòl 1790, Skarszowy 1664, Skarszewo 1687, datum in Karschewy 1729, Skarszewo 1790, 1807, Skarszewy 1879, 1889, Skarszevé (Cenôwa), Skarszewë (Ramułt).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrzczé Wòjewództwò Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Geòrg Wenker
Geòrg Wenker (niem. Georg Wenker) (ùr. 1852 – ùm. 1911) béł miemiecczi ùczałi. Òn w latach 1879 – 1887 zebrôł tołmaczenie 40 miemiecczich zdaniów m.jin. z Kaszëb, jedno z nich bëło: Im Winter fliegen die trockenen Blätter durch die Luft herum. W Strzelnie przetołmaczëlë i zapiselë je tak: Wsimie lötajo sechi läste wleffze. Z jegò materiałów je ksążka: Dialekty kaszubskie w świetle XIX-wiecznych materiałów archiwalnych : prezentacja i opracowanie kaszubskich materiałów językowych zebranych przez Georga Wenkera w latach 1879-1887 H. Pòpòwsczi-Tabòrsczi, E. Rzetelsczi-Feleszkò (2009).
Lëteratura
Kategòrëjô:Miemcë
C
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Cc C, c – trzecô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë gamma
Przódë w łacëznie òznacziwała zwãk [k]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac regã jinëch zwãków, na przëmiôr [t͡s] (jak w kaszëbiznie), /t͡ʃ/, /d͡ʒ/. Czãsto wchodzy w skłôd digrafów (nôstarszim i nôbarżi rozkòscérzónym je digraf  ch) abò je mòdifikòwónô diakriticznyma znakama (przikładã je m.jin. lëtra „ć”).
W kaszëbsczim alfabéce je piątą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Lëcyper
Kategòrëjô:Religijô
Westrzódgardzé (Gduńsk)
260px|thumb|Westrzódgardzé - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] left|thumb|Przédné [[banowiszcze w Westrzódgardzu]] Westrzódgardzé - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Gduńsk
Kréz
300px|thumb|right|Mapa pòdzeleniégò [[Pòlskô|Pòlsczi na krezë]] Kréz abò pòwiôt abò téż spòlaszoné pòwiat je jednostką sprôwnégò pòdzeleniégò we różnëch państwach. Krezë są na przikłôd w Pòlsczi (powiat), Czesczi (okres) ë w Miemiecczi (Landkreis abò Kreis).
W Czesczi są krezë jednostką sprôwnégò pòdzeleniégò, chtërna je mniészô niżle krôj ë wikszô niżle zrzeszëna. Czesczé krezë są dzysô prakticzno znesoné, òstawionô je krézowô òrganizacëjô leno dlô sądowny władzë, policëjé (dôwné krézowé prowadnictwa bëłë òbrocené w tzw. òbéńdowé òddzéle), archiwów ë dlô statistnëch pòtrzebów.
Miemieckô rozdzélô sã na 295 krezów ë 107 gardów wëapartnionëch z krezu. Pòdle miemiecczégò gminnégò prawa, kréz je zrzeszã gminów ë jednostką sprôwnégò pòdzeleniégò. Jegò òbéńda je sprôwionô na zasadach samòsprôwnotë. Lëczba, wiôlgosc ë ùdowierzenia krezów zanôlegają na rozpòrajeniach stôwornëch krajów.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Jednostczi sprôwnégò pòdzeleniégò
Czibaba
thumb|Czibaba - òn Czibaba (Parus major) – môłi ptôch z rodzëznë sykórkòwatëch. Òna żëje m. jin. na Kaszëbach, téż òb zëmã je tu. Òna mòże miec gniôzdo w lãgòwi bùdce. thumb|Młodô czibaba na [[wierzba|wierzbie]] thumb|Parus major title Òn czibabë spiéwô.
Lëteratura
Kategòrëjô:Sykórkòwaté
Brzézno (Gduńsk)
260px|thumb|Brzézno - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] mały|left|Brzézno Brzézno - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Pôłniowô Amerika
W Pôłniowi Americe je 13 państwów.
Kraje Americzi Pôłniowi
thumbnail|right|250px|Kraje Americzi Pôłniowi
* Kategòrëjô:Geògrafijô
Prôwdzëwô òszoc
thumb|Prôwdzëwô òszoc thumb|Prôwdzëwô òszoc Prôwdzëwô òszoc (Elymus repens (L.) Gould) – to je ôrt roscënë z rodzëznë Poaceae. Kaszëbi mògą na niã gadac òszoc i np. òszeca. Mòże bëc zaòszocowóné pòle. Biédni lëdze zbiérelë òszoc, kłedlë ją na jeden wiôdżi kam, a drëdżim tłëklë, żebë mielë co jesc.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Sprôwné pòdzelenié
Sprôwné pòdzelenié je to pòdzelenié państwòwi òbéńdë na mniészé òbrëmia, chtërno mô na célu midzë jinszima zlepszenié wëkònywaniégò zadaniów przez ùrzãdë państwòwégò sprôwianiégò. Té òbrëmia nazéwają sã jednostczi sprôwnégò pòdzeleniégò państwa.
Sprôwné pòdzelenié je ôrtã regionalizacëje, to znaczi pòdzelënkù państwa na sprôwné regionë, chtëren òpierô sã na różnëch kriteriach: geògraficznëch, dzejowëch, gòspòdarczëch, wëcmanowëch ë prawno-sprôwnëch.
Kategòrëjô:Sprôwné pòdzelenié
Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza
thumb|right|Swiãti Mateùsz Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza (Mt) – to je jedna z sztërzëch Ewanielów Nowégò Testameńtu, chterne Kòscół ùznôł za natchnioné ë wprowadzył do knégów Swiãtëch Pismión. W kanonie Nowégò Testameńtu òna je jakno pierszô.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bibliô