cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Caspar Hennenberger
thumb|Prussia na karce z kòl 1625 rokù, ùsôdzonô na spòdlem geògrafny kartë Hennenbergera Caspar Hennenberger (1529 - 1600) béł miemiecczim pastorã, kartografã i dzejownikã. Na swòji karce z 1576 rokù on napisôł m.in. CASSUBIAE PARS krótkò Pùcka Pautzke i Żukòwa.
Òn napisôł Kurtze und wahrhafftige Beschreibung des Landes zu Preußen (1584), a téż Erclerung der preußischen größeren Landtafel oder Mappen (1595).
Kategòrëjô:Kartografiô Kategòrëjô:Miemcë
Fòrsëcjô
thumb|Forsycjô – zort czierza chtёren nôleżi do rodzone oliwkowatych,chtёrnych je 15 zortów. Pòchodzy z Azёji, le jeden ino zort pòchodzy z Europe. Zwolające lёste abò wiedno zeloné òkrzewe  strzédny wiôlgosce. Lёste pojedyncze,            wąsczé ò stępionech ząbkach. Kwiôte czterolёstinkòwi,zebroné pò dwa abò w pęczuszk. Nôleżi do rodzёzne oliwkowatych w rzędzie jasnotowców z grёpe astrowёch, roscen krёtosemionowi. Roscëna paradno – niechtёrne zorte zaprôwio sã jakò òkrzewe paradne. Rosce na podmokłych glebach. W Pòlsce ùprowio sã forsycjô pośrednią i forsycjô zwikło.
Pozycjô zôrtu w systemie Reveala
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Oleanae Takht., rząd oliwkowce (Oleales Lindl.), podrząd Oleineae Engl. Rodzëzna oliwkowate (Oleaceae Hoffmanns. & Link), zôrt forsycjô (Forsythia Vahl.
Przypisy
Kategòrëjô:roscënë
Frizjô
right|thumb|200px|Tablëca w dwóch jãzëkach przed môlowòscą we Frizëjsczi Frizëjskô (friz. Fryslân) - to je prowincëjô w nordowi Néderlandzczi - w Zôpadny Eùropie. W Frizje są szkòłë w jaczich szkólni ùczą frizyjsczégò jãzëka.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Néderlandzkô
Kamnica
Kamnica - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Płaszczëca
Płaszczëca - to je wies w gminie Przechlewò, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przechlewò
Biôłô (bëtowsczi kréz)
Biôłô - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Wiodro
Wiodro to stón atmòsferë w tim sztërkù.
thumb|Klôtka
Dzélë wiodra
cepłota, òpôdënczi, zachmùrzenié, wiater, cësnienié.
Cepłota
Mòżeme mierzëc termòmétrã.
Òpôdënczi
W pògòdze baro wôżné są òpôdënczi. Pòzwë òpôdënków: deszcz, plësk, sniég, dôka, mżëczka, grôd, kùrzatwa, żłódz, rosa. Kaszëbi rozmajice nazéwają deszcze: mòrsczi, prëczk, mżëczk, krajewi, szlaga, plësk. thumb|Deszcz
Zachmùrzenié
Blónë to są kapci wòdë, co wiszą w lëfce. Blónë mògą bëc: biôłé, czôrné, sniegòwé, drobné, grzmòtowé, wiatrowé, wełniané. thumb|Blónë
Wiater
pòwstôwô z rësznotë lëftu. Mòże òn wiôc z wszelejaczich czerënków i zrozmajitą mòcą. Òd ti mòcë téż mòże zanôlegac jegò miono, mòże òn tedë bëc: dzëwi/niespodziewany/, głëchi/zapowiadający burzę/, krziżewi/przeciwny/, niegòdzëwi/silny/, prosti, procemny, sësznik, szôlińc, krãcëszk, zerwańc.
Znaczenié wiodra w żëcym człowieka
Wiodro je baro wôżné w żëcym człowieka. Òd niégò zanôlégò wiele robòtów i wëpòczink. Z pògòdą parłãczi sã nasze zdrowié i przëòdzéwk. Òd wiodra zanôlégô téż w wiôldżim dzélu nasze zdrowié. Zmianë pògòdë wpłiwają na to, jak człowiek sã czëje.
Òsoblëwie stôri i schòrzałi lëdze baro òstro òdczuwają ji zmianë. Wiele chòrosców, jak to sã gôdô na Kaszëbach, pòwstôwô z „lëftu”. Nasze òbleczenié mòcno zanôlégô òd pògòdë abò niepeleczi.
Lëteratura
Danuta Pioch, Żëcé codniowé na Kaszëbach, ZK-P, Gdańsk 2007
Kategòrëjô:Wiodro
Kôrsëno
Kôrsëno (pòl. Karsin) – to je wiôlgô kaszëbskô wies, sedzba gminë Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Leżi na pôłniowim kraju Wdzydzczégò Krôjòbrôzowégò Parkù.
Tuwò je Zespół Szkòłów nr 1 i Spòdlecznô Szkòła miona Wincãta Rogali, a ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Szkòła pòwstała pòd kùńc XIX st.
Do te w Kôrsënie miescy sã zabëtkòwi drzewiany kòscół Matczi Bòsczi Różańcowi, wëbùdowóny w latach 1904-1906, westrzódk chtërnégò pòchòdzy dzélowò ze stôrégò kòscóła w Wielu, a w dzélu téż z rozebróny kaplëcë w Òdrach.
Òficjalną kaszëbską pòzwã „Kôrsëno” wprowadzëlë 30 séwnika 2014.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno Kategòrëjô:Kaszëbë
Pòlanowò
thumb|100px|right|Pòlanowsczi herb
Pòlanowò - (pl.: Polanów, miem.: Pollnow) - garc w kòszalińsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie, mô jeden ùrząd dlô gardu ë wiesczi gminë. Krótkò Pòlanowa na górze w lasu je czasã kaszëbsczi òdpùst.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Archeòlogòwi môl
Archeòlogòwi môl – to je kòżdi szlach materialnégò, lëdzczégò dzejaniô w przeszłoce.
Kategòrëjô:Archeòlogijô
Rezerwat Kùrzé Grzãdë
Rezerwat Kùrzé Grzãdë to je rezerwat ò wiéchrzëznie 170,7 ha. Tu rosce dosc wiele bùków, a téż jinëch drzéwiãt. Stądka nie je dalek do Bącza. Tu żił lasowi kùr, a miészi rezerwat cobë gò chrónic béł òd 1916 rokù.
Kategòrëjô:Gmina Kartuzë
Jeżëna fałdowanô
thumb|jeżëna fałdowanô
Biologiô i ekòlogiô
Nanofanerofit. Wëstãpùje w lasach, chaszczach, na miedzach i przëstegnach. Kwitnie òd czerwińca do lipińca. W klasyfikacjë zbiorowiszczach roscënowëch gatënk charakteristiczny dlô All. Pruno-Rubion fruticosi i Ass. Frangulo-Rubetum plicati.
Zmiénnosc
Twòrzy miészańce z Rubus caesius, R. sulcatus, R. hirtus a téż na gwës z R. fictus i ''R. subeructus.
Doczëzna leczniczô
Brzôd ë lëste.
Zastosowônié
W chòrobach żôłądka ë jelitów, w przewlekłëch zapôleniach błony slëżowi, czej w przewòdze pòkarmòwim za baro rozwijô sã, flora bakterijnô i pòjôwiô sã skłonnosc do biegùnek i wzdãc brzëcha - pòmòcné mdą lëste jeżën. Ekstrakt z lësti mòże bëc ùżiwôny jakno strzódk wëkaszlowny i ùspòkajający.
Kòrzëstny są w lekarzeniô anemië, mają bòwiém mikroelementë pòtrzébné do twòrzeniô krwinek czerwionëch, m.in. żelazo i miedz. Dziãki zawartoscë prowitaminë A brzd jeżën mòże bëc bédowôny lëdzom z òbjawama niedowidzeniô zmierzchòwégò i przedłużoną adaptacją wzroku do cemnoscë a téż lëdzom z chòrobama skòrë, jak nadmierné rogòwacenié naskòrka.
Zbieranié ë sëszenié
Lëste zbiéramë młodé, wyrosniãté, w pierwszej pòłowie lata i sëszimë rozkłôdając cyńką wôrstwą w miéjscu przewiewnym, òcymnionym.
Brzôd zbiéramë w kùńcu lata i na zaczątkù jeséni, cziedë dozdrzynieją. Sëszimë na zaczątkù w cëpleznie 4O°C, dosëszimë w cëpleznie 60°C.
Przypisë
Kategòrëjô:Różowaté Kategòrëjô:Roscënë leczniczé Kategòrëjô:Roscënë brzadowé
Przechlewkò
Przechlewkò - to je wies w gminie Przechlewò, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Przechlewò
Trzébiatowò
thumb|100px|right|Trzébiatowsczi herb Trzébiatowò (w zdrojach: Tribetou 1180, Trebetow 1208, Trebetowe 1235, Treptow, Treptow an der Rega; pòl. Trzebiatów, miem. Treptow an der Rega) - gard w grifiôgórsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Regą.
Lëdztwò gardu: 10.165 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 10,25 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Vera Fischer
thumb|right|Vera Fischer Vera Lúcia Fische, (ùr. 27 lëstopadnika 1951) je brazylską teatrownicą.
Fischer, Vera
Wąglëkòjce
Wąglëkòjce (pòl. Wąglikowice) – to je kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Charzëkòwsczi Rówiznë, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Kòscérzna. Tu je kòscół i szkòła. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożonô je wies Czaplewò.
Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Wąglëkòjce” òsta wprowadzónô 4 lëpińca 2013.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna Kategòrëjô:Kaszëbë
Biôłi miodownik
thumb|Biôłi miodownik
Biôłi miodownik (Melilotus albus) – to je dwalatnô roscëna z rodzëznë bòbòwatëch (Fabaceae). Na Kaszëbach je gò dosc wiele.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Lëbkòwò (bëtowsczi kréz)
Lëbkòwò - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Kwisno
Kwisno - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Stôw
Stôw – to je dosc smôdczi wòdny zbiérnik, òn mòże bëc kòpóny przez człowieka dlô rib.
Kategòrëjô:Kartografiô
Stetoskòp
thumb|Stetoskòp
Kategòrëjô:Medicyna Kategòrëjô:Technika
Maratońsczi biég
thumb|250px|Biég maratońsczi
Biég na distanse 42 kilométrów ë 195 métrów.
Pòchòdzenié pòzwë
Pòzwa jest òd miescowòsce Maraton w Grecji. Wedle Herodota pò skùńczony, zwëcãzci biôtce Greków z Persama w 490 p.Ch. ti òstatny wlezle na swòje òkrãtë i rëszële na bezbronny Atene. Widząc to Grece rëszële téż co sëł w nogach ë przëbëlë do Aten w tim samim czasu co Persowie. . Biég nen legł ù pòdstawë òpòwiesci wedle chtërny pòsłańc Filipides biégł do Aten z klëką ò dobëcym ë grozbie ze strone persczi flote. Pò tim jak òn przekôzôł to wiadło òn pôdł bez dëcha. W 1879 r. angelsczi pòeta Robert Browning nôpisôł wierztã ò ti historii pòd titlã Filipides (ang. Pheidippides). Dali Michel Bréal, francesczi filolog przejãti tą historeją nasënął Pierre'owi de Coubertinowi ùdbã bë dodac do programù pierszich nowòżetnich jigrzisk òlimpijsczich biég ò długòse (dłużawie) òdpòwiadający ti pòmiãdzy Maratonem a Atenami.
Olimpijskô discëplina
W pierszich olimpijsczich jigrzëskach biég maratońsczi bëł rozgriwóny na distansie 40 kilométrów, chòc prôwdzewô droga z Maratonu do Aten mô 37 km, równak pòstanowiono zaòkrąglic tã liczba do 40. Na olimpijsczich jigrzëskach w Londynie (1908) ten distans zwiãkszono ò 2195 métrów tak bë meta nalezła sã bliskò placu gdze na tribunach sedzała brytyjsko królowo. Pózni jësz porã razy gò zmienióno, bë w kùńcu òd 1924 przëjąc òstatecznie 42.195 km. Dopiéro 1984 r. w Los Angeles dodóno biég maratońsczi kòbiét. Biég maratońsczi chłopów tradycyjnie kùńczi kòżdi jigrzëska olimpijsczi.
Wiôldzi ùliczny biég
Òd przeszło 100 lat wiôldzi i mnijszi miasta òrganizëją masowi biédzi ùliczni na maratońsczim distansie. Mòże w nich biegac kòżdi chto chce. W nôwiãkszich jimprezach (Londyn, Nowy Jork, Boston, Chicago, Wiedeń, Berlin) ùczestniczi wiãcy niż 30 000 biégaczy: profesjonalistów ë amatorów. W Pòlsce nôwiãkszi maratonë òrganizëją: Poznań, Warszawa, Kraków, Dębno, Wrocław. W masowich maratonach kòżdi bëtnik chtëren ùkùńczy biég òtrzimiwo medal i òstaje „Maratończikã”.
Tikôczë
Kategòrëjô:Szpòrt
Lizôczi
Lizôczi - to je kaszëbskô wnożëna w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Lizôcczi kòscół je tu przeniosłi z Tëłowa w latach 2002-2003.
Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna Kategòrëjô:Kaszëbë
Abdellatif Kechiche
thumb|200px| Abdellatif Kechiche (ùr. 1960 rokù), je francësczim Arabã, a téż teatrownikiem i reżisérã.
Kategòrëjô:Film
Zwëczajny klón
thumb|Zwëczajny klón Zwëczajny klón (Acer platanoides L.) – drzéwiã z rodzëznë klónowatëch (Aceraceae Juss.). Te klónë roscą m. jin. na Kaszëbach, a kwitną np. w łżëkwiôce.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Swierzenkò
Swierzenkò - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Pòpielatô jeżëna
thumb|Pòpielatô jeżëna mały Pòpielatô jeżëna (Rubus caesius L.) - to je czierz z rodzëznë różowatëch (Rosaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Rubus caesius
Kategòrëjô:Bòtanika
Jistnik
W kaszëbsczim jãzëkù jistnik charakterizëje sã kategòriama ôrtu, lëczbë i przëpôdkù. Do te w jistnikach chłopsczégò ôrtu w pòjedinczi lëczbie wërôżô sã kategoriô żëwòtnoscë/nieżëwòtnoscë. Jistniczi chłopsczégò ôrtu, chtërne òznôczają òsobë, charakterizëją sã òsoblëwą kategorią chłopskòpersonowoscë.
Òdmianã jistników przez przëpôdczi nazéwô sã deklinacją.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Sąpólno
Sąpólno - to je wies w gminie Przechlewò, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu dlô turistów co płëną Brdą je snôzi plac na ji ùbrzegù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przechlewò
Charzëkòwskô Rówizna
Charzëkòwskô Rówizna - zajimô wiôlgą òbéńdã Kaszëb. Òna grańczi òd nordë z Bëtowsczim Pòjezerzim i Kaszëbsczim Pòjezerzim, òd wschòdu z Tëchòlsczima Bòrama, a òd pôłnia z Krajéńsczim Pòjezerzim. W ji òbrëmienim są gminë Kòczała, Lëpnica, Brusë, dzél gminów Chònice, Kònôrzënë, Przechlewò i Rzeczenica. Fòrmama terenu, chtërne tùwo przewôżają, są zbùdowóné z piôskow, rówiznowé sandrë, ùrozmajiconé wëtopiszczama, a téż rozcãté rënama pòlodofôłtowëch jezór, z jaczich nôwikszą wiéchrzëznã zajimają Charzëkòwsczé Jezoro i Kôrsyńsczé Jezoro. Nôniżi pòłożonô je dolëzna Brdë (kòle 150 - 110m n.r.m). Òd ti dolëznë wësokòscë roscą we wszëtczé stronë. Rëdë regiónu są z wiksza słabi jakòscë (bielëce), stądka téż wiôldżé òbéńdë zajimają chòjnowé bòrë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Geògrafijô
Cëkrzany klón
thumbnail|Lëst cëkrzanégò klóna mały|Cëkrzany klón Cëkrzany klón (Acer saccharum Marsh.) – drzéwiã z rodzëznë klónowatëch (Aceraceae Juss.). Te klónë roscą w lasach Nordowi Americzi. Kaszëbi w Kanadze mielë z nich klónowy cyrop.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Kanada
Lasowi kùr
thumb|Lasowi kùr Lasowi kùr (Tetrao urogallus) – to je wiôldżi ptôch z rodzënë kùrowatëch. Òn żił w lasach m.jin. na Kaszëbach òd dôwnëch czasów.
Kategòrëjô:Kùrowaté
Hebrejsczi jãzëk
mały|prawo|Zwój [[Tora|Torë w jãzëkù hebrejsczim]] Hebrejsczi jãzëk - je ùrzãdnym w państwie Izrael. To je nôstarszi jãzëk Biblëji - z ni Stôrégò Testameńtu.
Kategòrëjô:Jãzëczi swiata
Tërskò
Tërskò - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Lesnô kòzogrësc
thumb|Lesnô kòzogrësc Lesnô kòzogrësc (Anemone sylvestris L.) - to je roscëna z rodzëznë jastrownikòwatëch (Ranunculaceae). Jak pisze w swòim słowôrzu Bernard Zëchta òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Trzëgard
thumb|250px|Swiãtojańskô droga w Gdini thumb|250px|Sopòt — miesczi center thumb|250px|Widzënk na [[Dłudżi Tôrg ë Zelonô Brómã w Gduńsku]] Trzëgard (pòl. Trójmiasto) — je aglomeracëją, jaką twòrzą trzë miasta: Gdiniô, Sopòt ë Gduńsk.
Trzëgard je pòłożony w Pòrénkòwi Pòmòrsce, nad sztrądã Bôłtu.
Je fòrmalną zrzeszą́ òd 28 marca 2007 r., czedë pòdpisónô òstała „Karta Trójmiasta”.
Karlowé Warë
thumb|250px|right|Karlowé Warë Karlowé Warë (czes. Karlovy Vary) - są gardã Czesczi Repùbliczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Czeskô Repùblika
Wòjcech Mëszk
Wòjcech Mëszk (ùr. 1976 rokù - ) - je szkólny i pisôrz. Òn ùrodzył sã i do dzysô mieszkô w Kòscérznie. Òd lat òn robi w Mùzeùm – Kaszëbsczim Parkù Etnograficznym we Wdzydzach. Jegò prastarka Bronisława Tuszkòwskô wësziwa tôflôczi. Òna sã ùcza kòl Tédorë Gùlgòwsczi kaszëbsczégò wësziwù. Ji córka, Jadwiga, jegò starka, téż wësziwa. Òn je wespółautorã ksążczi: „Jô w Kaszëbsczi, Kaszëbskô w swiece”. To je ùczbòwnik.
Bùtnowë lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô: Kaszëbskô lëteratura
Frãcëszka Majkòwskô
Frãcëszka Majkòwskô (Franciszka Majkowska; ùr. 9 rujana 1882 w Kòscérznie, ùm. 19 zélnika 1967 w Iławie) – bëła jedną ze znónëch dzejôrków kaszëbsczégò żëcô, zrzeszoną z Młodokaszëbama.
Z pòczątkù bëła szkólną niemiecczégò jãzëka w Warszawie i Łodzë. Pò drëdżi swiatowi wòjnie robiła nôprzódka w kaszëbsczim mùzeùm w Kartuzach, a pózni w Wejrowie.
Zajimała sã wësziwkã i je znónô jakò prekùrsórka wejrowsczi szkòłë kaszëbsczégò wësziwkù, jaką ùsadzëła na spòdlim tradicje żukòwsczégò i pùcczégò sztilu.
Frãcëszka Majkòwskô bëła sostrą Aleksandra Majkòwsczégò.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Friedhelm Hinze
Friedhelm Hinze (ùr. 4 zélnika 1931 rokù, ùm. 5 gromicznika 2004 rokù w Berlënie) − to béł jãzëkòznajôrz i kaszëbista ùrodzony w związkòwim kraju Meklenbùrskô-Przédné Pòmrë. Béł wëprzédniony Medalã Stolema „za baderné robòtë nad kaszëbsczim dialektã [sic!], a òsoblëwie prowadzenié dali słowarza F. Lorentza”.
Nôùkòwé robòtë
Biwało, że òn z Miemiecczi Demòkratny Repùbliczi pisôł pò kaszëbskù np.:
Przëpisczi
Kategòrëjô:Miemcë Kategòrëjô:Laùreacë Medalu Stolema
Żółna
Żółna - to je wies w gminie Przechlewò, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Włosatô żôłtnica
Kategòrëjô:Bòtanika
Czijew
Czijew (ùkr. Київ) – stolëca Ùkrajinë, jeden òd nôwiãkszich i nôstarszich gardów Eùropë. Wiéchrzëzna gardu skłôdô 847,66 km², lëdztwò 2,9 mln (stój na lëstopadnik 2015 ).
Pòłożenié
Wiãkszi dzél Czijewa leżi na wësoczim (do 196 m n.r.m.) prawim brzegù rzéczi Dniepr. Mniészô czãsc leżi na niżawnym lewim brzegù.
Historiô
Czijew pòwstôł ju na zôczątkù V stalatégò jakò targòwi pùnkt na szlachù, jaczi łącził Kònstantinopòl ze Skandinawią. W IX-XI stalatim – znóny jakò Kanugård – béł centrum hańdlu Wikingów. W 882 gard òstôł zdobëti wikinsczim włôdcą Òlegiem Mądrim, chtëren przeniósł tuwò swòje sedłowié. W 988 abò 989 w Czijewie òdbił sã chrzest Włodzmierza I Wiôldżégò, symbòliczno ùznôwóny za chrzest Rusje. Na kùńc IX stalatégò Czijew stôł sã stolëcą Czijewsczi Rusje, w 1169 rôwnak pòzbéł na pòliticzny wôżnoce.
W 1240 gard najachalë i zniszczëlë Tatarowie, co bëło przëczëną ùpadkù dôwnégò gardu i pòczątkù móngòlsczi òkùpacje. W 1363 lëtewsczi ksążã Òlgerd dołãcził nen gard do Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãżstwa. Pò lubelsczi unie (w 1569) Czijew òstôł dołãczôny do Pòlsczi Kòrónë. W 1648 zajął gò Bògdón Chmielnicczi. W 1654 Czijew wszedł w skłôd Rusczi. W 1686 do Mòskòwsczégò patrijarchatu trafiła téż prawòsławnô czijewskô metropòliô.
W XIX stalatim Czijew stôł sã wiôldżim przemësłowim i hańdlowim centrum. W 1870 doprowadzëlë tuwò liniô banu, a w 1892 w gardze òstała wprowadzónô elektriszowô rësznota (Czijew béł drëdżim gardã w Eùropie, w jaczim pòjawił sã tramwaj). W 1917, pò pazdzérznikòwi rewòlucje, w gardze pòwòłóno Ùkrajińską Centralną Radzëznã, a pózni (w tim samim rokù) Ùkrajińską Nôrodną Repùblikã. W 1920 Czijew òstateczno òstôł zajãti Czerwòną Armią i dołãczóny do Ùkrajińsczi Socjalistny Sowiecczi Repùbliczi, chtërnô w 1922 nalôzłô sã w składze Sowiecczégò Związkù. W 1934 Czijew stôł sã stolëcą Ùkrajińsczi SSR.
Zabëtkòwi òbiektë
Leżącé w Czijewie Sobór Bòsczi Mądroscë i Peczerskô Ławra nôleżą do nôstarszich òstrzódków chrzescëjaństwa w tim dzélu Eùropë i òstałë wpisóné na lëstã swiatowégò kùlturnégò dzedzëctwa UNESCO.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Ùkrajina
Pòdrąbiónô
Wchôdô w skłôd szôłtëstwa Bòrsk.
Rea
Reja (także Rea; gr. Ῥεία Rheía, Ῥέα Rhéa, łac. Rhea) – w mitologi grecczi jednô z tytanid, bògini płodnosce. Òpiekunka dzecë. Córkô Uranosa (Nieba) i Gai (Zemi).W mitologi stała sã memką wielu bògów i bodziń. Bëła sostrą i białką Kronosa, memka Demeter, Hadesa, Herë, Hestii, Pòsejdona i Zeùsa, a także Daktylów. W sztuce Rea jes przedstawianô w rydwanié ciągniãtym przez dwa lwë.
Gmina Stëdzéńce
Gmina Stëdzéńce (pòl. Gmina Studzienice) - to je wieskò gmina w bëtowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
*
Eùropejsczi skrzeczk
200px|thumb|Eùropejsczi skrzeczk Eùropejsczi skrzeczk (Cricetus cricetus) – to je susk i grëzôk z rodzëznë skrzeczkòwatëch. Òn mòże wôżëc 400-700 g.
Kategòrëjô:Susczi
Żôbno (bëtowsczi kréz)
Żôbno - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Strzikówka
Strzikówka - to je mediczny jintrument ze zbiérnikiem z dzelëną i tłokiem. Òna je do robieniô wstrzików abò braniô ceków z òrganizmù (np. krew). Strzikówka mòże bëc zrobionô z pòlipropëlenu. Na Kaszëbach òna je wiele ùziwónô.
Kategòrëjô:Medicyna
Metafòra
Metafòra (òbraznô wëpòwiesc) - to je sztatura sztëlisticznȏ w jaczi dżinie pierwòszny znaczënk słowów, a zwëskóny je nowi. Metafòra mȏ swój òsoblëwi mȏl w pòétnym jãzëkù. Metafòrą je czasã skróconé przërównanié, w jaczim òminiony òstȏł przërównawczi zlënk (spójnik), np. òczë jak gwiȏzdë – gwiȏzdë òczów. Metafòra hewò wërażenié, w jaczim dochȏdȏ do przesëniãcȏ znaczeniégò. Pȏra abò wicy słowów je bùten szëkù, żlë je rozmiejemë dosłowno. Szëk pòkȏże sã dopiérze czejbë je rozmiȏc razã. Taczé sztëlisticzny sztaturë bë brëkòwȏł do plasticznégò òbrazowégò i czëcowégò pòkȏzaniȏ zamkłoscë wëpòwiescë, np. „ …w rézë, chtërnȏ tëlé zemi mùdzy”
Deklinacjô
W kaszëbsczim jãzëkù wëstãpùje sétmë przëpôdków:
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Zemnowòdny kôrczownik
200px|thumb|Zemnowòdny kôrczownik Zemnowòdny kôrczownik (Arvicola amphibius) – to je susk i grëzôk z rodzëznë skrzeczkòwatëch. Òn mòże żëc m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Susczi
Sztiglëca
thumb|Sztiglëca Sztiglëca (Carduelis carduelis) – to je môłi ptôch. Ten snôżi łëzgôcz żëwi sã m. jin. semionama zelësków.
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Droga Krziżewô
Droga Krziżewô (abò Darga Krziżewô)– to są w Katolëcczim Kòscele pòspólné mòdletwë przë ji stacjach: Pón Jezës na smierc przez Piłata skôzóny Pón Jezës krziż bierze na remiona Pón Jezës pierszi rôz upôdô pòd krziża Pón Jezës spotikô sã ze Swòją Nôswiãtszą Matką Szimón z Cyrenë pòmôgô Jezësowi niesc krziż Sw. Werónika océrô Twôrz Panu Jezësowi Pón Jezës drëdżi rôz upôdô Pón Jezës pòcészô płaczącé niastë Pón Jezës trzecy rôz upôdô Pón Jezës z ruchnów wëzeblokłi Pón Jezës przëbiti do krziża Pón Jezës ùmiérô na krziżu Pón Jezës zjãti z krziża Pón Jezës do grobù złożony
Dzysô wiele razy je jesz: Pón Jezës zmartwëchwstôł
Lëteratura
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Ùmòrzenié dłëgù
Ùmòrzenié dłëgù - to je dobrowòlné anulowanié caloscë abò dzélu dłëgù w òbrëmieniach ùgòdë midzë wierzëcelã (pieniãżnikã) a dłëżnikiem (pòżëcznikiem). M. jin. na Kaszëbach dzél lëdztwa miéwô dłëdżi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Ekònomijô
Katarzëna Aleksandrijskô
Swiãtô Katarzëna Aleksandrijskô – cs. Wielikomuczenica Jekatierina (ùr. k. 294, zm. k. 310) – chrzescëjóńskô mãczenica, jednô z Sztërnastu Swiãtëch Wspòmòżycelów, swiãtô Kòscoła katolëcczégò i prawòsławnégò.
Mateszkòwé zelé
thumb|Mateszkòwé zelé Mateszkòwé zelé (Melissa officinalis L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch. To zelé (malësã) Kaszëbi bralë do wësmarowaniô plecónczi żebë z ni rój pszczół nie ùcekł. Znerwòwóny człowiek mòże so zrobic arbatë z tego zela ë to bë miało gò ùspòkòjic.
Bradley Cooper
thumb|right|Bradley Cooper Bradley Cooper, (ùr. 5 stëcznika 1975), je amerikańsczim teatrownikã.
Mateszkòwé zelé
Kategòrëjô:Bòtanika
Katarzëna Aleksandrijskô
thumb|Swiãtô Katarzëna Aleksandrijskô w kòscele w Jastrzãbiu Górnym
Bradley Cooper
Kategòrëjô:Film
Katarzëna Aleksandrijskô
Żëcé
Swiãtô Katarzëna Aleksandrijskô ùrodzëła sã prawdopòdobno kòl rokù 294 (?) pò Christusu w Aleksãdrii, negò czasu stolëcë Egiptu, w królewsczi pògańsczi rodzënie, jakno córka króla Kùstosa. Ùdostała baro staranné i wszechstronné wësztôłcenié z òbrëmieniégò filozofii, retoriczi, pòezji, mùzyczi, fizyczi, matematiczi, astronomii i medicënë. Bëła ùwôżanô nié le przez wiôlgą mądrosc, ale téż z òsoblëwi ùrodë. A czej przëszedł dlô ni czas òżenieniô sã, darmò szëkała bëńla, jaczi bë pasowôł ji wëmôganióm. Nënka Katarzënë zaprowadzëła jã tej do pòbòżnégò pùstelnika, syrijsczégò mnicha, znónégò z mądroscë i pasownëch doradów. Nen òpòwiedzôł jima Dobrą Nowinã ò Zbawicelu Swiata, chtërny je Bògã i panëje nad wszëtczima królama zemsczi zemi. Słëchającë przekònywający nôùczi pòbòżnégò pùstelnika, òba dwa białczi, mëmka i córka, – ùwierzëłë w Christusa. Nawrócyłë sã na chrzescëjaństwò i pòprosyłë ò chrzest. Na chrzce córka dostała miono Katarzëna co z grecczégò òznôczô „czëstô”. Pòtemù Katarzëna òbôczëła we spikù Zbawicela, chtërny nazwôł jã Swòją Òblubienicą, a ji rãkã òzdobił piestrzéniã. To béł prawie misticzny zdënk Katarzënë z bòsczim Òblubieńcã, wëchwôlóné dzysô w piesniach i mòdlëtwach kù czcë sw. Katarzënë. W żëcym Katarzënë przëszłë terô pòwôżné zjinaczenia. Przestało ceszëc jã bògactwò. Niewôżné dlô ni stałë sã zemsczé honorë. Ji nôblëższima stalë sã chrzescëjónie. Złożëła slub czëstoscë do smiercë.
Czasë równak bëłë baro niekòrzëstné dlô chrzescëjónów. Naznaczoné bëłë jich krewawim przesladowanim, wëwòłónym przez dekret cesarza Dioklecjóna, chtërny brzëmiôł: „Wszëscë òbëwatele rzëmsczégò imperium mùszą skłôdac òfiarë pògańsczim bògóm”. Na zôczątkù IV stalata wschòdnyma òbéńdama państwa, do jaczich należôł téż Egipt, zarządzôł nôblëższi wespółprôcownik cesarza Dioklecjóna, Maksencjusz, chtërnymù w Egipce téż przënôlégôł sã titel „Cesôrz”. Béł òn fanaticznym pòganinã i baro dokładno pilowôł, abë na pòdpòrządkòwiwóny mù òbéńdze z wiôlgą starą przestrzégóno cesarsczich ediktów. Katarzëna bùsznô òdmówiła złożeniégò kadzelny òfiarë. Cezar rozgòrzony, ale liczącë sã z ùwôżanim Katarzënë, zwòłôł wiôldżé zéńdzenié filozofów z całégò kraju. Jich zadanim bëło przekònac Katarzënã ò ji błãdze i ùdostac jã dlô pògaństwa. Katarzëna bëła równak nieùdżãtô i Maksencjusz ùdbôł sobie, żebë zdobëc Katarzënã prosbą i òbietnicama, razã z propòzycją żeńbë. Bezskùteczno. Tedë skôzôł jã na torturë, mòrzenié głodã, łómanié kòłã. Kùreszce wëkònóno dnia 25 lëstopadnika, w ji 18 rokù żëcégò, wërok karë smiercë przez scãcé mieczã.
Swiãtô Katarzëna wëapartnionô òstała przez włączenié ji w karno sztërnastu swiãtëch wspòmòżycelów i to jakno nôpòtãżniészô westrzód nich (Sztërnasce swiãtëch wspòmòżycelów: Sw. Arkadiusz, Sw. Barbara, Sw. Błażéj, Sw. Cyriak, Sw. Dionizy, Sw. Erazm, Sw. Eùstachi, Sw. Idzy, Sw. Jerzi, Sw. Katarzëna, Sw. Krësztof, Sw. Małgòrzata, Sw. Pantaleon, Sw. Wit). Kòl swiãti Dorotë, sw. Małgòrzatë i sw. Barbarë òstała téż zaliczonô do 4 nôbarżi pòczestnëch i widzałëch dzewiców westrzód swiãtëch.
Patronat
Dzysô swiãtô Katarzëna patronëje: zôkònóm, filozofóm, teòlogòm, ùczałim i sztudentóm; adwòkatóm i notariuszóm; lëteratóm i bibliotekarzóm; drëkarzóm; kòlejarzóm, kòłodzejóm i kùczróm; młënarzóm i piekarzóm; białkóm (slëbnicóm) i dzéwczãtóm; grzésznikóm.
Dzéń òbchòdów
Lëturgiczny wspòmink òbchòdzony je w katolëcczim Kòscele 25 lëstopadnika. Prawòsławnô cerkwiô wspòminô mãczenicã Katarzënã 24 lëstopadnika/7 gòdnika, tj. 7 gòdnika pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza.
Atribùtë
Ji atribùtama są: aniół, Dzecã Jezës, filozofòwie, palmòwô wietewka, kòło, na chtërym bëła łómanô, kòróna w rãkù, krziż, ksãga, miecz, piorën.
Ikònografiô
W ikònografii swiãtô Katarzëna je pòkazywónô „jakno młodô dzéwczã ò òsoblëwi ùrodze, w kòrónie na rozpùszczonëch falëjącëch włosach, w widzałi sëkni, z ksãgą w rãce abò jakno mãczenica z atribùtama mãczeństwa (zãbaté kòło, miecz), ù ji nogów leżi czasã głowa abò pòstacjô cesarza Maksencjusza. Atribùtã Katarzënë je téż zarãczinowi piestrzéń, wkłôdóny ji na pôlc przez Dzecã Jezës – je to symbòl misticznégò zdënkù z Christusã” (M. Jacniacka).
Mòdlëtwa do swiãti Katarzënë
Swiãtô Katarzëno, chtërny miono noszã, Patronkò mòjô Twòji sã òpiece szczególno dzysô pòlecóm i proszã Cã, żebës miã swòjim wstawiennictwã przed Bògã wspierała i retowała we wszëtczich pòtrzébach mòjich i wëjednała mie łaskã wiernégò nasladowaniô cnót Twòjich. Sprawi to, ò Droga mòja Patronkò, żebëm Bògù dochòwała wiernoscë westrzód rozmajitëch przigòdów negò żëcô i zasłużëła sobie na łaskã szczestlëwi smiercë. Amen.
Antón Pòmieczëńsczi
Antón Pòmieczëńsczi (pl. Antoni Pomieczyński - ùr. 15 stëcznika 1797 w Swôrzewie  - ùm. 11 zélnika 1876) – to béł katolëcczi ksądz, a ùcził sã m.jin. w klôsztorny szkòle w Wejrowie. Ksãżé swiãcenia przëjimnął 1820 rokù. Òn béł profesor w Dëchòwny Seminarëji w Pelplinie. Papiéż Pius IX przëjimnął gò jaknò jednégò z pierszëch Kaszëbów 26 łżëkwiata 1870 rokù
Kategòrëjô:Kaszëbi
Nazéwôcz
Nazéwôcz (abò nominatiw ; łac. casus nominativus) – jeden òd pòdstawòwëch przëpôdków w nominatiwnëch jãzëkach. Na ògle przëpôdk ten òznôczô agensa, chtëren òd stronë syntaksë czãsto je pòdmiotã.
Nazéwôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Lesny mëszôk
thumb|Lesny mëszôk Lesny mëszôk (Stellaria nemorum L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch (Caryophyllaceae). Òn rosce m. jin. w lasach na Kaszëbach, jak np. Wiłóz Reduni.
Kategòrëjô:Bòtanika
Warbléwkò
Warbléwkò (pòl. Warblewko) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Abisyniô
Abisyniô (pòl. Abisynia) – sedlëna w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Wchôdô w skłôd szôłtëstwa Bąk.
Òficjalną kaszëbską pòzwã „Abisyniô” wprowadzëlë 26 maja 2014.
Las
Las
Las — zajimô wiôldżi sztëk zemi, na chtërny roscą drzéwiãtã, krze roscënë i żëją tam zwierzãta.
Abisyniô
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno Kategòrëjô:Kaszëbë
Las
Las
Kòżdé drzewò skłôdô sã z: kòrzeniów, pnia, wietewków, lëstów i brzadu.
Adam Riszard Sykòra
Adam Riszard Sykòra (ùr. 2 rujana 1955 ) je òjc - francyszkana, prof. dr z Pòznania. Jegò je przełożënk z greczi na kaszëbsczi jãzëk sztërzech Ewanieliów.
Las
Las
Drzewa lëstowaté gùbią lëstë na zëmã. Drzewa jiglënowé przez całi rok są zeloné ,jich jigłë òstôwają na wietewkach nawetka w zëmie. Drzewa lëstowaté to: dąb, bùk, wierzba, jarzëbina, grôbk, jasón, papla, wijąg, brzózczi. Drzewa jiglënowé to: dana, chójka, skòwrónk i jodła. Krze: leszczena, jeżëna, malëna, jałówc, kalëna, smarglëna. Malinczi roscënë: parpac, wrzos, mech, jagòda, bòrówka, zwóna, pòtrôwnica, grzëbë.
Pôchnica
thumb|Pôchnica Pôchnica(Chamomilla suaveolens abò Matricaria discoidea DC.) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òna rosce na Kaszëbach.
Las
Las
Szëchtë roscënów w lese:
Czelno
Czelno (Kiélno, pòl. Kielno) – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd. Czelno je pòłożoné kòl 20 km òd krézowégò gardu Wejrowò. Tu je kòscół ë szkòła. Tu ùrodzony je Alojzy Nôgel.
Las
Las
Zwierzëna lasowô:
Czelno
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd Kategòrëjô:Kaszëbë
Las
Las
Sistematicô
Pôchnica
Kategòrëjô:Bòtanika
Mùskòwô grëżelka
Mùskòwô grëżelka (łac. hypophysis) – to je gargùla bënë szkeletu czërzepù człowieka i zwierzów. Òna je dosc małô i wôżnô w bënowim wëdzéliwaniu.
Kôrczowina
Kôrczowina – to je drewno z pòdzemnògò dzéla drzewa razem z kôrczem, chtëren òstôł pò spùszczeniu drzéwiãca. Sosna daje kôrczowinã, z chtërni pò 7 abò wicy latach mòże wëdostac żëwicã.
Mùskòwô grëżelka
Kategòrëjô:Zoòlogijô Kategòrëjô:Antropòlogijô
Kôrczowina
Kategòrëjô:Lesyństwò
Las
Las
W zależnotë òd przejątich kriteriów lasë mòżna dzelëc na wiele spòsobów, np. biorąc pòd uwagã klimat i strefowi ùkład roslinoscë, lasë mòżna dzelëc na:
Z ùwadzi na zagòspòdarowanié lasów mòżna zróżnicowac je na:
Chòrobë lasu trza rozpatriwac w ùkładze dinamicznym jakim je ekosistem lesny.
Do chòrobòtwórczich i szkòdotwórczich czynników są zaliczóne:
Jak przënôlégò zachòwiwac sã w lese:
thumb
Literatura
J. Labudda „Zôrno mòwë”, D. Pioch "Kaszëbë Zemia i lëdze" E.Gołąbek, „Kaszëbsczi słowôrz normatywny".
Łokcowô przedżiblëna
mały|prawo|Łokcowô przedżiblëna mały|prawo|Łokc Łokcowô przedżiblëna (articulatio cubiti) - to je ù człowieka przedżiblëna, chtërna łączi remiã z przedremieniã.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Przedżiblënë
Stëdzéńce
Stëdzéńce (pòl. Studzienice) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Stëdzéńce. Tu je szkòła. W ti wsë béł ùrodzony ks. dr Jón Hinc (1905 - 1992).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stëdzéńce
Sztejermark
thumb|Pòłożenié kraju na kôrce [[Aùstriô|Aùstrie ]] Sztejermark (miem. Steiermark, słoweńsczi Štajerska) – to je związkòwi krôj (Bundesland) w Aùstrie. Òn òbjimô 16392 km² wiéchrzëznë ë je drëdżim nôwiãkszim krôjã Aùstrji. Stolecą je Graz.
Etimologiô
Sztejer- pòchòdzi òd gardù Steyer (ùproscz. wëmòwa Sztajer), a -mark òznôczô pò miemieckù marchiô.
Słoweńskô nôzwa Štajerska téż pòchòdzi òd gardù Steyer zôpisônégò fòneticznié. Sufiks -ska je òdpòwiednikã kaszëbsczégò -skô dôdowanégò do mion krôjów np. Kaszëbskô, Pòlskô, Miemieckô, ëtd.
Łacëznianô nôzwa Styria ùżiwôna je przez niechtërne jãzëczi np. anielsczi ë pòlsczi.
Sprôwné pòdzelenié
Krôj je pòdzelony na 13 firtli (Bezirke), a jeden z jich je statutarnym gardã.
alt=StyriaLänd Bezirke|500x500px
Firtle
Kategòrëjô:Aùstriô
Zjeżony òst
thumb|Zjeżony òst Zjeżony òst (Carduus acanthoides L.) – to je dwalatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Kwiatnik
thumb|Kwiatnik thumb thumb
Kwiatnik (Brassica oleracea L. var.botrytis) – to je zort ògrodzëznowi kapùstë. Kaszëbi miôwają gò w ògródkach.
Bibliografiô:
Kategòrëjô: Roscënë Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Ògardowizna
Płaszéwkò
Płaszéwkò (pòl. Płaszewko) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
1747
1745 « 1746 « 1747 » 1748 » 1749
1747 / MDCCXVII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na niedzelã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1745 « 1746 « 1747 » 1748 » 1749
1745 « 1746 « 1747 » 1748 » 1749
Kategòrëjô:XVIII stolaté
Wãdzenié
thumb|Wãdzarniô z rëbama Wãdzenié - to je metoda kònzerwacje żëwnotë np. miãsa abò rëbów z pòmòcą dëmù. Mòże wãdzëc np. na cepło (22–40 °C), a pòzni rëbë mają wisec, cobë òne wëschłë i swòjã soczëznã ùchòwałë. Czedës na Kaszëbach bëło wiele wãdzoné dzysô je jinaczi.
Lëteratura
Kategòrëjô:Żëwnota
Pómpelk
thumb|Pómpelk Pómpelk — to je òbstrój zrobiony colemało z wełnë.
Psalm 130
Psalm 130 (De profundis) je znóny w swiece, a pòchòdzy z Knédżi psalmów.
PSALM 130
M ÒDLËTWA ŻALU I NÔDZEJI
Piesń stãpni.
Z głãbi jô do Was wòłóm, Panie, Panie, wësłôchôjce mòjégò głosu! Nakłóńce swòje ùsze na głos mòjégò błaganiô, Żele Wë mdzece pamiãtele ò grzéchach, Panie, chtéż sã, Panie, òstoji? Ale Wë ùdzeliwôce przebôczeniô, żebë z bòjaznią bëło Wóm słùżoné. Móm nôdzejã w Panu, mòja dësza żeje nôdzeją, jô żdżã na Jegò słowò, Mòja dësza żdże na Pana, Barżi niżle stróżowie na pòrénk, {barżi niżle stróżowie na pòrénk}
Niech Izrael wëzérô za Panã, Bò ù Pana je łaskawósc, ù Niegò je bòkadosc òdkùpieniô. Òn òdkùpi Izraela ze wszëtczich jegò grzéchów.
Letëratura
Knéga psalmów Gdańsk,1999, s. 233 – skaszëbił: Eùgeniusz Gòłąbk
Kategòrëjô:Religijô
Wãgòrzëno
thumb|100px|right|Wãgòrzëńsczi herb Wãgòrzëno (we zdrojach: Vangheryn 1338, Wangeryn 1414, Wangerin; pòl. Węgorzyno, miem. Wangerin) - garc w łobesczim krézu w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad jezorã Wãgòrzëno.
Lëdztwò gardu: 3.021 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 6,85 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Lasowô mësz
thumb|Lasowô mësz Lasowô mësz (Apodemus flavicollis) - to je grëzôk z rodzëznë mëszowatëch. M. jin. na Kaszëbach òna biwô w lasach, a mòże téż bëc w chëczach òb zëmã.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Mëszowaté
Agens
Agens (z łac. agens — ‘dzejający’) – semanticznô kategòriô, jedna òd głównëch semanticznëch ról w jãzëkù. We wëpòwiedzenim agensã je aktiwny ùczãstnik sytuacji, chtërny przeprowadzô dzejanié abò sprawùje kòntrolã nad sytuacją. Przëmiérno w zdanim „Knôp rzucył balã w òkno” agensã je „knôp”.
Òd stronë syntaksë w célu wërażeniô agensa w kaszëbsczim jãzëkù nôczãscy ùżiwô sã nazéwôcza (na przëmiôr: „Białka nadzała gark masłem”) abò winowôcza (na przëmiôr: „Te rzeczë są tu przez niegò zwlokłé”).
Kategòrëjô:Gramatika
Wschòdnô platana
Wschòdnô platana (Platanus orientalis L.) - to je drzéwiã z rodzëznë platanowatëch (Platanaceae). Ta platana rosce 30 m i wicy w górã.
Kategòrëjô:Bòtanika
Pólnô mësz
thumb|Pólnô mësz Pólnô mësz (Apodemus agrarius) - to je grëzôk z rodzëznë mëszowatëch. M. jin. na Kaszëbach òna biwô w lasach. Òna zjôdô np. semiona. Biwają lata, że jich je baro wiele.
Sycëna
thumb|left|300px|Sycëna Sycëna (Juncus effusus L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë sycënowatëch.
Rozmajitoscë
Alojzy Bùdzysz w wëdóny w 1982 r. ksążce "Zemja kaszëbskô" òpisôł m. jin. jak knôp zrobił sobie bawidła ze sycënë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Òsława-Dąbrowa
Òsława-Dąbrowa (pòl. Osława-Dąbrowa) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Stëdzéńce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stëdzéńce
Lesny proliszk
250px|thumb|Lesny proliszk Lesny proliszk (Viola reichenbachiana) - to je roscëna z rodzëznë proliszkòwatëch (Violaceae Batsch). Ten proliszk rosce m. jin. na Kaszëbach, a mòże kwitnąc w łżëkwiace.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Wësokô bòrówka
thumb|left|Bòrówczi Wësokô bòrówka (Vaccinium corymbosum L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë wrzosowatëch (Ericaceae). Ta bòrówka mòże rosc m. jin. na Kaszëbach, jak ją zasadzy. Òna mô jagòdë, a je Kaszëbi zbiérają.
Kategòrëjô:Bòtanika
Kòzëno
Kòzëno (pòl. Kozin) - to je kaszëbskô kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Wãdzôrz
thumb|Wãdzôrz Wãdzôrz (Charadrius hiaticula L.) – to je ôrt ptôcha z rodzëznë Charadriidae. Kaszëbi kòl Pùcka gôdają, że wãdzôrze to są ptôchë, co wëbiérają wądkôrzóm wãdzëbôczi.
Lëteratura
Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, tom VI, s. 60
Kategòrëjô:Ptôchë
Dolmiérz
Dolmiérz (Dołmiérz, Wiôldżi Dolmiérz, pòl. Donimierz) – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd. Wies je pòłożoné kòl 16 km òd krézowégò gardu Wejrowò ë na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd Kategòrëjô:Kaszëbë
Dzéń Jednotë Kaszëbów
Pierwszi Dzéń Jednotë Kaszëbów òdbëł sã 19 strëmiannika 2004 rokù we Gduńskù, a w nôslédnëch latach przédné òbchòdë bëłë òrganizowóné w taczich môlach jak:
Bùtnowë lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Kaszëbi
Miodnô pszczoła
'Miodnô pszczoła' (Apis mellifica L., syn. Apis mellifera L.) – tó je ôrt ze szlachù pszczoła i rodzëznë prôwdzëwëch pszczołowatëch.
Wëstãpianié
Hòdowónô przez człowieka ju w starożitnim Egipce. Dôwni wëstãpòwa w Europie, Azji i Africe, a dzysô je na całim swiece. Miodnô pszczoła żëje w familiach zwónëch rojama, chtërné skłôdają sã z robòtnic,samców (trónów)i pszczeli matczi(królewiónczi). Żëją wiedno w wiôldżich rodzëznach, Rój mòże liczëc òd 10 000 do 80 000 òwadów. Zanôléżno òd sprawióny robòtë, maja rozmajitą bùdowniã i ùfarbòwanié.
Robòtnice
Mają długòtã 1,5 cm. Cało tegò òwôda je czôrno-żôłté i prawie całé we włoskach. Mają 12- człónowi różczi. Ji maklënë są dosc krótczé, a skrzidła przezérné. Na tëlnëch òdnogach mają kòsziczczi, chtërne są do przënoszeniô kwiatowégò piszkù. Pszczołë mògą latac òd wczasnégò zymkù tam, gdze są kwiatë z chtërnëch mògą wząc kwiatowi piszk i nektar (kwiatny sok). Zajimajã sã fùdrowaniém królewionczi i pònarwów, bùdowaniém flastra, wërôbianiém miodë i pierzdżi, òchróną gniôzda, zbieraniem nektarë i kwiatowégò piszkù. Òb czas 1 sekundë lôtaniégò robią òd 3 do 6 métrów i walą skrzidłama 190 razë.
Pszczôlô matka
Mô długòtã 25 mm i nié mô na nogach kòsziczków. Żëje kòle 5 lat i zajimô sã skłôdanięm jajów ( kòl 750 000 w całim zëcim. Larwë wëkluwają sã z jôj, chtërne matka zniosła w wòskòwëch kòmórkach wãdzë. Pònarwë robotnic i trónów fudrowóné są mléczkã przez pierszi 3-4 dni żëcégò, larwë namienioné na króléwiónczi przez całé czas rostë. Rozwij òd jaja do dozdrzelałégò warô w przëtrôfkù robòtnicë 21 dni, tróna 24 dni, królewiónczi 16 dni.Pszczelô matka mô gargùle żuwaczkòwé, chtërné wëdzelają substancëje hormonalné. Dzãka nima decidëje ò sprôwianim sã robòtnic (bùdowaniô plastrów abò jinszi dzejanié). Felënk matczi zaczinô nieprządk w plecónce i całowny rozprzig pszelégò rojë.
Trónë
Z niezaòdzónëch jôj wërôstają trôte, to znaczi trónë, chtërne nié mają żągłów. Wëstãpiają blós òd zymkù do lata. Òdbëwają kòpùlacëjã z młodëma matkama, a pózni są wënëkùnë przez robòtnice za rój i dżiną.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Òwadë
Genf
Kategòrëjô:Szwajcarskô
Nôwcz
Nôwcz - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Łãczëce. Tu w gromicznikù i na pòczątkù strumiannika 1945 rokù bëlë lagrowi ze Stutthofù. Dzysdnia mòże tu òbezdrzec wiôldżi smãtôrz bò sta lagrowëch ùmarłë nôbarżi z głodu, zemna i òd tifùsu. Niejedné z nich bëlë zastrzéloné. Tu je dosc nowi kòscół.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Łãczëce Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz Kategòrëjô:Stutthof
Andżelika Cëchòckô
Andżelika Cëchòckô (pòl. Angelika Cichocka) - ùr. 15 strëmiannika 1988 rokù, to je strzébrznô medalëstka halowëch mésterstwów swiata Òna biegô wnetka jak skra ògnia, a ùrodza sã w Kartuzach.
Kòlanowô przedżiblëna
mały|prawo|Kòlanowô przedżiblëna mały|prawo|Kòlano Kòlanowô przedżiblëna (Articulatio genus) - to je ù człowieka nôwikszô przedżiblëna, chtërna łączi ùdowi gnôt z gòlénią. Je w ni téż szipka, òna je dosc môłim gnôtã.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Przedżiblënë
Bòchówkò
Bòchówkò (pòl. Bochówko) - to je kaszëbskô kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Òwczô pólnica
thumb|Pólnicë Òwczô pólnica (Agaricus arvensis abò Psalliota arvensis) – to je grzib z rodzëznë pólnicowatëch (Agaricaceae).
Lëteratura
Kategòrëjô:Grzëbë
Frédlądk
Lëdztwò gardu: 2.616 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 2,13 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Bùlwnica
thumb|Leptinotarsa decemlineata Bùlwnica (abò stonka, bùlewnô stonka; łac. Leptinotarsa decemlineata) – chrząszcz z rodzëznë Chrysomelidae. Szkódnik bùlwòwëch ùprôw.
Wëzdrzatk
Bùlewnô stonka mô òwalny, wëpùkłi sztôłt. Ji głowa, nodżi i krzebt są żôłté, na karkù mô czôrné plamë. Ji pòkrëwë są żółté, na chternëch je dzesãc czôrnëch pasów. Òczë stonki są pò òbù stronach głowë. thumb|Bùlewnô stonka
Jôda
Bùlewnô stonka jé lëstë, łodëdżi i kwiatë bùlwów.
Rozwij
Bùlewnô stonka składô môłé apfelzynowé, òwalné jaja w dosc wielny lëczbie, kòl. 800 szt., wiedno w spòdkù bùlewnëch lëstów, cobë je òchronic przed słuńcã i deszczã. Z jaj wëchôdają pònarwë. Òne są niewiôldżé, dosc grëbé i różewé. Na bòkù mają czôrné plachë.
Wëstãpòwanié
Na swiece znónëch je kòl 35 tësąców żëjącëch wespółczasno gatënków stonkòwatëch, wëstãpùjącëch na wszëtczich kòntinentach òkróm Antarktidë. W Eùropie wëstãpùje ich kòl 600 gatënków. Pòlsczi gatënczi stonkòwatëch òprócz bùlewny stonczi to m.jin.: Entomoscelis adonidis, i Melasoma vigintipunctata. Bùlewnô stonka pòchôdô z Kolorado (USA). W Eùropie pòjawiła sã w XIX i XX wiekù. Przëwloklë ją òkrãtniczi na pòkładze òkrãta.
thumb|Wëstãpòwanié
Biéda bùlewny stonczi w Pòlsce
W latach 1929-1938 bùlewnô stonka wëstãpòwała w Pòlsce leno spòradëcznie. Zôczątk zmianë na lëchi zrëszëniô sã w 50-tëch latach. Òna rozmieje zabic całi pòle z bùlwama. Bùlewnô stonkã mòże zniszczëc sã przez zbiérk pònarwë abò chemicznie. Nôtëralnym riwalã bùlewny stonczi je łówny bażant, chtërny zjada ji pònarwë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òwadë
Katolëcczi Kòscół Syrijsczégò Òbrządkù
thumb|right|200px|Patrijarcha Katolëcczégò Kòscoła Syrijsczégò Òbrządkù Katolëcczi Kòscół Syrijsczégò Òbrządkù - to je wëzaniowô zrzesznica, głoszącô regle wiarë ë żëcô zwóné katolëcëzną. W nim są m. jin. Syrijczicë.
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Miedzno
Miedzno – kaszëbskô wies w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Wchôdô w skłôd szôłtëstwa Kôrsëno.
Leżi w lasny òbéńdze Tëchòlsczich Bòrów, w nôkòlim rzéczi Wda, na turisticznym zelonym Szlachù Kamiannëch Krãgów.
Òficjalną kaszëbską pòzwã „Miedzno” wprowadzëlë 26 maja 2014.
Mùskùsowi szur
200px|thumb|Mùskùsowi szur Mùskùsowi szur (Ondatra zibethicus) – to je ôrt zemno-wòdnégò suska i grëzôk z rodzëznë skrzeczkòwatëch. Òn mòże wôżëc 0,7–1,8 kg, a żëwi sã zwiksza roscënama.
Kategòrëjô:Susczi
Czôłen
Czôłen - to je bôt zrobiony z jednégò sztëka drewna; wëkùmuny abò wëpôlony, z plaskatim dnem, na snôdczich wòdach mòże sã w nim òdpichac drągiem, a na głãbszich paczënowac.
Kategòrëjô:Czôłnë
Lësati toczk
200px|thumb|Lësati toczk Lësati toczk (Myodes glareolus, téż Clethrionomys glareolus) – to je susk i grëzôk z rodzëznë skrzeczkòwatëch. Òn mòże wôżëc wicy jak 30 g. Kaszëbi mògą na niegò gadac toczk.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 365
Kategòrëjô:Susczi
Lesnô wika
250px|thumb|Lasowô wika Lasowô wika (Vicia sylvatica) - to je ôrt roscënë z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach ona je np. w Wiłozu Reduni.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Topòrzëskò
Topòrzëskò – to je strzonk topòra, seczerë abò paséczera. Na topòrzëska nôlepszi je jasón abò grôbk òd pnia.
Kategòrëjô:Technika
Antonim
Antonim - to je leksem jaczé mȏ procëmny znaczënk; hewò słowò co òkresliwȏ skrȏwné wȏrtnotë abò jaczis znanczi. Ùkłȏdȏ òn słowiznᾶ w pȏrë ò kòntrastnëch sztëkach, np. snȏżi – brzëdczi ; janiół – diȏbeł ; niebò - piekło ; dac – wząc ; grëbi – zmiarti Wëapartniwȏ sã dwa zortë antonimów: Antonim je wȏżnym sztëlisticznym strzódkã, przërównȏj: „Òdżin stëdnie, blȏsk stȏwȏ sã cemny, Mȏ greńce, Nieskùńczony/ Zgȏrdzony, òkrëti chwȏlbą.” (F. Karpińsczi)thumb | F. Karpińsczi Antonim je czasã kluczᾶ wiców i szpòrtów, np. cemné rutë sã téj séj widnym cédlᾶ szluńdroscë. Na antonimie òpiérȏ sã wiele afòryzmów, np. zgòda bùdëje, niezgòda niszczi; Panu Bògù swiéczkᾶ, a diȏbłowi kùrleczkᾶ.
Kategòrëjô:Semantika
Brzezënka
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Rodzôcz
Rodzôcz (abò genetiw ; łac. genitivus, genetivus) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, chtëren w jãzëkach swiata òznôczô na ògle stósënczi przënôleżnoscë. Òprócz tegò zjiscywô téż régã jinëch fùnkcji, co òdróżniô gò òd possessivusa (jinégò pòdóbnégò przëpôdkù, chtëren wërôżô równak leno przënôleżnosc).
W słowiańsczich i bôłtëcczich jãzëkach rodzôcz pòjawił sã w rezultace sparłãczeniô indoeùropejsczégò genetiwa i ablatiwa i zachòwôł tak jegò kùnôszk, jak i fùnkcjã (brëkòwóny je w znaczeniu pòczątkòwégò pùnktu ruchù, z taczima przëmiónkama, jak „z” abò „òd”).
Rodzôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Łączé
Łączé (pòl. Łąkie) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Stëdzéńce.
Kategòrëjô:Gmina Stëdzéńce
Czôrnô Dąbrowa
Czôrnô Dąbrowa (pòl. Czarna Dąbrowa, miem. Czarndamerow) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Stëdzéńce. W ti wsë tacył sã przed Miemcama ks. płk. Józef Wrëcza, jeden z przédników òrganizacje - Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif". Dzysô gbùrstwò Żmùda Trzebiatowsczich, ù chtërnich biwôł, stoji w skansenie we Wdzydzach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stëdzéńce
Glësnica
Glësnica (pòl. Gliśnica) - to je kaszëbskô môłô kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Queen
Queen to béło pòpùlarné, achtnioné rockòwé karno w sztélu glam rock, opera rock, hard rock i rock'n'roll z Wiôldżi Britaniji. Pòwstało òno w 1970 rokù w Londinë z jinicjatiwë Freddie Mercurego, chtëren beł charizmaticznã spiéwôrzã, wiôldżim showmanem, ùsôdzczim kompozitorã, producentã mùzyczném, autorã tekstów i grëwôł na pianinie i klawiszach w karnie. Jinë nôleżnicë Queen to bëłë Brian Harold May (gitara), John Deacon (basowô gitara) ë Roger Meddows Taylor (perkùsëjô).