cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Swiãti Paweł
Pierwszô misyjnô réza
Pierwszô misyjnô réza przëpôdô na lata 45-49 i obijmó, okróm Cypru, westrzédny dzéł dzysészny Azji Mniészi, tj. Pamfilëją, Pizydiją i Likaóniją. Towarzą tam Pawłowi Barnaba ë Jan Mark. Nen drëdżi, nie je wiedzec czemu, odłącziwô sę od Pawła w Pamfilëji i wrôcô do Antiochëji. Prawie obczas ny rézë, w Pafos na Cyprze, Paweł nawrôcô na chrzescëjaństwo prokónsula Pawła Sergiusza i czarzińca Elimasa, nimo jego oprzéczaniô sę. Od tego sztërku aposztół wëstępuje w Dzejach Aposztołów ju nié jako Szaweł, le Paweł. Jego aposztolsczié dzejanié natikało sę wszędze na żëcznotę poganów i na niechęc Żëdów.
Sobór w Jeruzalemie
Po ti pierwszi misyjny rézë, sztërnôsce lat do swégo nawróceniô (kòle 49 r.) Paweł udôł sę w towarzësztwie Barnabë do Jeruzalemu na „aposztolsczi Sobór” (Ga 2,1), jaczi usejmikowôł, że Prawo Móżeszowé – okróm pôrë osoblëwëch przëpadków (klauzule Jakuba) – ni mô ju obowiązywac chrzescëjanów nawróconëch z pogaństwa (Dz 1dzlk 15; Ga 2,3-6).
Drëgô misyjnô réza
Na lata 50-52 przëpôdô drëgô misyjnô réza, co sygnęła dalek poza grańce dzysészny Azji Mniészi. Ten tu rôz Pawłowi towarzi z początku leno Sylas, potem Timoteusz (Dz 16,1-3) i, wierę od Troadë, Łukôsz (Dz 16,10). Obczas ny prawie rézë, bodôj kòle roku 50-51 w Korince bëlë napisóné obadwa Lëstë do Tesalomiczanów.
Trzecô misyjnô réza
Trzecô misyjnô réza bawiła nôdłeżi (53-58) i objimala obéńdę mni wicy tak wiôlgą jak réza drëgô. Môlę, dze pode drogą Paweł sę zatrzimôł na dłëgszi czas, béł Efez. Tu powstôł lëst do Korintczików, zwóny przedkanonicznym, tu téż wierę béł napisóny Lëst do Galatczików, choc możlëwé, że no pismię bëło ułożoné ju po wëjachaniu z Efezu, w jaczims z miast Macedoniji. Tam téż choba béł napisóny, gdzes pod kuńc roku 57, Drëdżi Lëst do Korintczików. Wiele wskazëje na to, że obczas ti dłudżi bëtnoscë w Efezu béł téż napisóny Lëst do Rzimianów pisôł Paweł w Korince, ob zëmę 57/58 rok, cziej ju béł w drodze nazôd do Palestinë (wiózł on ze sobą tej darë dlô ubodżich chrzescëjanów w Jeruzalemie). Prawie z Lëstu do Rzimianów, midzë jinszima (Rdz 15,33n; przër. 1 Kor 16,3-6; Dz 19,21; 20,3), dowiadiwómë sę o zamëslony przez Pawła podróżë do Szpaniji, choc nie wiémë, czë z te zamëslënku cos potemu wëszło, czë on tam zajachôł.
Aresztowôni
Cziej Paweł przëjachôł nazôd z ti trzecy rézë misyjny i zawiózł do Jeruzalemu darë dlô ubodżich tego Koscoła (Dz 21,1-26), na zymku, kòle 58 r. tam, w Jeruzalemie, jego aresztowelë (21,27-36). Po krótczich przesłëchach u arcykapłana Ananijasza i przed Sanhedrinę (22,1-23,11) Paweł je przewiozłi do Cézareji ë z wolë wiôlgorządcë Féliksa zamkłi w sôdzę (23,23-35), dze przebiwô kòle 2 lat (58-60). W roku 60, jako rzimsczi krajewión, żądô od wiôlgorządcë Festusa, żebë jego sprawa bëła rozezdrzónô przed césôrzę, na co Festus sę godzy (25,1-12). Tej na jeséń, po niespokójnym o tim czasu Morzu Strzódzemnym (27,9-38), Paweł udôwô sę okrętę do Rzimu (27,1-28,16). Potemu wnetk tzrë lata (61-63; Dz 28,30) ostôwôł on w Rzimie jako sôdzewi. Równak tam Paweł miôł jaką taką swobodę tak, że mógł so pozwolëc na dosc rëszné dzejanié aposztolsczié (28,30n). I tam, ze sôdzë, napisôł swoje trzë Lëste: do Kolosanów, do Efezjanów, so Filemóna (téż, pg udbë niejednëch, dopiérë tedë béł napisóny Lëst do Filëpianów).
Òstatni lata
W 63 r. Paweł, po sprawie sądowi uniewinniony, wëchôdô ze sôdzë i jedze do Szpaniji (co nie je czësto pewné), a potemu do Efezu (1 Tm 1,3), odwiédzô Kretę (Tt 1,5), po czim przebiwô ob jaczis czas w Macedoniji, gdze redaguje Pierwszi Lëst do Timoteusza ë Lëst do Titusa.
Mãczeńskô smierc
Kòle 67 r. Paweł je zôs zamkłi w rzimsczi sôdzë, skądka pisze Drëdżi Lëst do Timoteusza. Jesz wierę w tim samim roku Paweł je usmiercony przez zetnienié w Rzimie.
Ikònografiô
W ikònografii przedstôwióny je nôczãscy z mieczem, bò òstół nim usmiercony przez zetnienié.
Dzéń òbchòdów
Jegò liturgiczné wspòmnienié w katolëcczim Kòscele obchôdô sã 29 czerwinca.
Zdroje wiédze ò Pawle
Wiédzô o żëcym i dzejanim miesjónarzko-lëteracczim sw. Pawła je brónô z Lëstów i z Dzejów Aposztołów.
Czôrnô sosna
thumb|Czôrné sosnë Czôrnô sosna (Pinus nigra) – to je ôrt wiedno zelonégò drzéwiãca z rodzëznë sosnowatëch (Pinaceae). Na Kaszëbach òna mòże rosc kòl Bôłtu abò przë drodze, gdze jezdzy wiele autów. Z ni biwają balczi.
Bańtka
thumb|Bańtka Bańtka (Pleuronectes platessa) - to je ôrt mòrsczi rëbë z rodzëznë flińdrowatëch (Pleuronectidae). Òna żëje m. jin. w Bôłce.
Kategòrëjô:Rëbë
Dëbeltpùklati kamél
Dëbeltpùklati kamél (Camelus ferus L.) – to je ôrt wiôldżégò suska z rodzëznë kamélowatëch. Òn żëje colemało w Azëji.
Kategòrëjô:Kamélowaté
Maszina do szëcô
260px|thumb|Stôrô maszina do szëcô left|thumb| Maszina do szëcô - to je maszina ùżiwónô do szëcô (łączeniô sztëczków elasticznëch materiałów z pòmòcą nitków przez zdzejanié zesziwków). Wôżny w ni je chwôtnik, chtëren chwôtô nitkã.
Kategòrëjô:Maszinë
Bôjczi dlô dzecy
Lëteratura Bójczi dlô dzecy - lëteratura tworzony z mëslą dlô dzôtk i młodzëznë. Taczi lëteratura je chrakteristiczny dlô dzëcy tj: krótczi pòwiastka napisóny wiérztã abò prozą, gdze bohaterã sã zwirzãta, lëdzë, czasã roslënë abò téż rzecze. Bôjka kuńczy sã pòùkã. Célem bôjczi je nôùka i ùkazanié zasad dobrigò postãpku. Bôjka ma charakter uniwersalny, nie òpowiedô ò konkretnych lëdzach czë zdarzeniach, le ò konkretnych zachowaniach i sytuacjach.
Nôwikszi rozwój tegò gatunku bëł w czasë òswiecenié. w Pòlsce przédnika negò gatunku w szkòłach bëł Stanisłôw Konarsczi. Jinszym z wiôldzich bôjkopisarzy téj epoczi bëł Jignacy Krasicczi. To òn swòima dokôzoma wësmiëł sã z lëdzcigò zachowaniégò tj, głëpòtë ë cëgaństwa.
W żëcym dzecka baro wiôlgô rola òdgrôwô edukacja literacczi a ji nôlepszô ôrt to bôjczi i pòwiôstczi. Bôjczi pòmagajã w wëpowiadanim pod wzgl. gramaticznym i fleksyjnym, pobudzajã zainteresowanié dzëcy ksążką.
Trzëfarwny proliszk
Trzëfarwny proliszk abò jaskùlczé òczka (Viola tricolor L.) - to je roscëna z rodzëznë proliszkòwatëch (Violaceae Batsch). Ten proliszk rosce m. jin. na Kaszëbach. Nadmòrzczi proliszk (V. tricolor subsp. curtisii (E. Forster) Syme. = V. tricolor var. maritima Schweigg.) rosce m. jin. na dunach kòl Bôłtu.
Lëteratura
B. Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 84
Kategòrëjô:Bòtanika
Łątczëno
Łątczëno (pl. Łączyno) – to je wies na Kaszëbach w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca.
Zwëczajny kalmùs
200px|thumb|left|Zwëczajny kalmùs Zwëczajny kalmùs (Acorus calamus L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë kalmùsowatëch (Acoraceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Łątczëno
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Zwëczajny kalmùs
Kategòrëjô:Bòtanika
Lëdowô nóta
Lëdowô nóta (Ludowa Nuta) z Kanadë - je amatorsczim karnã, chtërno òd 2005 rokù mô mòcną łączbã z Kaszëbama. Òni spiéwają dosc wiele pò kaszëbskù, a nawlékają do bëlny tradicji pòlsczi mùzyczi w Americe - Chicago Style Polka. Jich platkã mòże pùszczac na wszelejaczich rozegracjach i przëjãcach. To karno wëstãpiwało na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kanada Kategòrëjô:Mùzyka
Słowik
Słowik (Luscinia) - to szlach môłëch ptôchów z rodzëznë mùsznikòwatëch (Muscicapidae). Òn biwô m. jin. na Kaszëbach.
Wilczewò
Wilczewò (pòl. Wilczewo) – to je kaszëbskô kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Dzemiónë.
Płotka
thumb|300px||Płotczi Płotka (Rutilus rutilus) – to je rëba z rodzëznë karpiowatëch. Czedës wiele tich rib żëło w jezorach na Kaszëbach. Òna je dosc mało pòdajny na cësk zgnojeniów wòdë.
Wilczewò
Kategòrëjô:Gmina Dzemiónë Kategòrëjô:Kaszëbë
Płotka
Kategòrëjô:Rëbë
Grë dlô dzecy
Gra dlô dzëcy. Gra je rozegracëjã wedle wëznaczonych riglów, jakbe ôrt biôtczi rozgrywunô wedle ustalonych zasad. Gra me służëc jakò lùbkosc, miły spãdzenié wòlnegò czasu i rozrywka. Gra je jinszy od zabawe bò w grze sum elemente biôtczi, miónczëznë i hazardu. Më charakter jawny, z dokładnym opsënkã riglów i zasad. Pasownó gra mòże rozkòscérzac cëchë òsobòwô i rozëm młodigò człowiéka. Ùczi robòte wespół, wërôbi refleks, rozeznanié i intelekt ( pamiãc, mëslenié, mòwa ).Bëtnictwo w dobrze przësztelowuny grze sztôtuje ceche charakteru: opanowanié, dążenié do célu, poradzenié z procëmnotã. Kôżdy gra mùszi bëc pasowné do lat, stopnia sprawnosce fizyczné i zaintersowaniégò.
thumb|Gra dlô dzëcy
Kategòrëjô:Kultura
Brzadowô zupa
Brzadowô zupa - zupa ùgòtowónô z sëszonégò brzôdu (np. krëszka, jabkò, wisznia), a w ni są klósczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Zupë Kategòrëjô:Kaszëbë
Redãcëno
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Piôszczëna
Piôszczëna - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w Spòdleczny Szkòle miona Hieronima Derdowsczégò dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Gapòwò
Gapòwò (pl. Gapowo) – to je wies na Kaszëbach w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Céline Dion
200px|thumb|right|Céline Dion Céline Marie Claudette Dion (ur. 30 strëmiannika 1968) je kanadną spiéwôrką.
Diskògrafijô
Kategòrëjô:Mùzycë Kategòrëjô:Kanada
Smãgòrzëno
260px|thumb|Smãgòrzëno - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Smãgòrzëno - to je dzys dzél Gduńska w Kòkòszkach.
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Lech Wałęsa
Lech Wałęsa (ùr. 29 séwnika 1943 w Popowie) – to je pòlsczi pòlitikôrz. W latach 1980-1991 béł przédnikã „Solidarnoscë”, òd 1990 do 1995 rokù béł prezydentã Pòlsczi Repùbliczi, noblista w 1983 rokù. Òd 1997 rokù òn je pòczestnym òbëwatelã gardu Gduńsk.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Pòlskô Kategòrëjô:Gduńszczani
Skarniowi gnôt
Skarniowi gnôt (łac. os temporale) – je w szkelece czërzepù. W nim są dwa skarniowé gnôtë.
Kategòrëjô:Czërzep
Brzezyńc
Brzezyńc (pòl. Brzeziniec) - to je wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Dãbnica.
Kategòrëjô:Gmina Dãbnica
Niesołejce
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Bòrzëszkòwë
Bòrzëszkòwë (Bòrëszkòwë, Bòrëszczi, pòl. Borzyszkowy) to kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Charzëkòwsczi Rówiznë, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Lëpnica. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Biedòlewò, Brzósk, Głodowò, Hòlandzkô. Tu je znóny kòscół.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Lëpińce
Plita
thumb|Plita Plita (Scardinius erythrophthalmus syn. Notemigonus crysoleucas roseus) – to je rëba z rodzëznë karpiowatëch. Òna żëje np. w jezorach na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Rëbë
Prażnica
Prażnica - to są ùpiekłé jaja wëbité na patelniã, a w nich są sztëczczi wãdzonégò wãgòrza. Tã rëbã trzeba nôprzód mòczëc w wòdze.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia Kategòrëjô:Kaszëbë
Łësënowi gnôt
Łësënowi gnôt (łac. os frontale) – je w szkelece czërzepù. W nim je jeden łësënowi gnôt.
Kategòrëjô:Czërzep
Anielsczi jãzëk
Anielsczi jãzëk (English, the English language) – jãzëk z zôpadnégò karna rodzëznë germańsczich jãzëków, rodny dlô kòl 370 miliónów lëdzy. Je ùrzãdnym jãzëkã w 59 państwach, m. jin. w Wiôldżi Britanie, Aùstralii, Kanadze. Nôwôżniészi dzysdzéń midzënôrodny jãzëk (lingua franca), co je skùtkã kòlonialny politiczi Britijsczégò Jimperium w XIX st. i wiôldżégò swiatowégò znaczënkù USA w XX i XXI st.
Bëtnota jãzëka
Lësta państw z anielsczim jakò ùrzãdnym jãzëkã (pò anielskù)
Anielsczi jãzëk pò II swiat. wòjnié òstôł globalnym jãzëkã. Je to jãzëk biznésòwych jinteresów ë midzënôrodnych relacëji. Je robòczym jãzëkã wilu firm ë òrganizacëji np. Eùropejsczéj Ùnji (de facto; de iure je 24 ùrzãdnych j.)
Przëpisczi
Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi
Miłoszewò
Miłoszewò (pòl. Miłoszewo) - wies nad Łebą, leżącô we wschòdnym dzélu gminë i przë dôwny przëszlôdze do Mirochòwa. Pòzwa wsë pòchôdô òd miona Miłosz.
Sëkòrzëno
Sëkòrzëno (pl. Sikorzyno) – to je wies na Kaszëbach w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca.
Miłoszewò
Historiô
Jistnienié Miłoszewa pòcwierdzywają dokùmeńtë z 1342 rokù. Pò 13-latny wòjnie (1454 - 1466) wies stała sã krôlewsczim fòlwarkã mirochòwsczégò starostwa, pachtowónym môlowi szlachce. W pòłowie 16. stalatégò Miłoszewò bëło dzélã zastawù za królewsczi pòżëczk wzãti òd gduńsczi familie von Loitzów. Do fòlwarkù słëchałë jezora Starzewò i Lewinkò. W 19. stalatim, czej Miłoszewò słëchało do familie Gerlachów, wëbùdowóny òstôł zaòstałi do dzys dwór, a téż jindustrijalné bùdinczi mączkòwnicë i ceglarnie (jaczich dzysô ju ni ma). Terôczas Miłoszewò je gbùrską wsą, ale temù, że je piãkno pòłożonô corôz wicy tuwò daczów i letniskòwëch chëczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Lëniô
Sëkòrzëno
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Zôpadnô Flandriô
260px|thumb|Zôpadnô Flandriô - dzél Belgijsczi, czerwòno zamalowóné na kôrce Zôpadnô Flandriô (West-Vlaanderen) – je terô dzélã Belgijsczi. Òna je krótkò Néderlandzczi.
Kategòrëjô:Belgijskô
Wòdnô mërta
thumb|Wòdnô mërta Wòdnô mërta abò kanadnô mòczëdełka (Elodea canadensis Michx.) - to je roscëna z rodzëznë jaskùleczkòwatëch (Hydrocharitaceae Juss.). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach np. przë brzegach jezór. Kanadną mòczëdełkã zjôdô np. stôwkòwô swòrka.
Kategòrëjô:Bòtanika
Wiklëno
Wiklëno (pòl. Wiklino) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Perikòpë smôłdzyńsczé
Perikòpë smôłdzyńsczé - to są rãkòpisë ze Smôłdzëna pòwstałé na przełómanim XVII i XVIII w. Perikòpë są do stronë 256, a razã je 520 strón tekstu. Jegò aùtorã bë mógł bëc pastor J.M. Spòrgius. W drëdżim dzélu są jesz niejedne mòdlëtwë np. Òjcze nasz, a ni le lekcje i ewangelie. Te dwajãzëczné kaszëbskò-niemiecczi rãkòpisë wëdôł i òmówił F. Hinze w 1967 r.
Wiklëno
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Perikòpë smôłdzyńsczé
Lëteratura
Kategòrëjô:Lëteratura
Żëromino
Żëromino (pl. Żuromino) – to je wies na Kaszëbach w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca.
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Szari słowik
Szari słowik abò sadownik (Luscinia luscinia) - to je ôrt małégò ptôcha z rodzëznë mùsznikòwatëch (Muscicapidae). Òn biwô m. jin. na Kaszëbach. To je jeden z nôlepszich ptôszich spiéwôków. Te słowiczi przëlôtiwają w łżekwiôce - môju, a òdlatiwają do Africzi w zélnikù - séwnikù.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 7
Mùrowańc
Mùrowańc - to je kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Główczëce.
Kategòrëjô:Gmina Główczëce
Krëszëna
Krëszëna (pòl. Kruszyna) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Zwëczajny mòrénk
thumb|Zwëczajny mòrénk Zwëczajny mòrénk (Coregonus lavaretus) - to je rëba z rodzëznë łososowatëch (Salmonidae). Òna żëje np. w jezorze Łebskò.
Kategòrëjô:Rëbë
Mieszkò I
Rejon panowaniô
Mieszkò I to piérszi historiczny włodôrz Pòlanów, ùwôżóny zarazã za prôwdzëwégò twórcã pòlsczi nôrodnoscë. Cygnął dali pòlitikã swòjégò òjca i starka, chtërny jakno włodarze pògańsczégò ksãstwa, jaczé bëło na terenach dzysdniowi Wielkòpòlsczi, pòprzez sojusze abò militarną sëłã pòdpòrządkòwalë sobie Kùjawë i prawdopòdobno Wschòdné Pòmòrze i Mazowszé.
Białczi
Kòl 965 pòslëbił czeską ksãżniczkã Dobrawã. W 966 przëjął chrzest. Walcził z miemiecczim margrabią Hodonã, zwëcãżającë w wôżny biôtce pòd Cedënią w 972. Zdobëł téż ùjsce Òdrë. Òdpiarł wëprawã cesarza Òttona II procëm Pòlsczi w 979. Pò smiercë Dobrawë pòslëbił Òdã, córkã margrabiegò Dëtrika, i wspòmôgany przez cesarsczé wòjska kòl 990 zdobëł Szląsk, zemiã Wislanów a téż Małopòlskã. Dokumeńtã Dagome iudex z 991 òddôł pòlsczé państwò pòd òpiekã papieża. W testameńce pòdzelëł pòlsczé zemie midzë Bòlesława Chrobrégò, sëna Dobrawë, i małolatnëch sënów z drëdżi żeńbë.
Zdroje
Zachòwané zdrzódła pòzwalają twierdzëc, że Mieszkò I béł sprôwnym pòlitikã, ùtalentowónym wòdzã i charizmaticznym włodarzã. Prowôdzëł zrãczné dzejania diplomaticzné, zawiarł sojusz nôprzód z Czechama, a pòstãpno ze Szwedzką i Cesarstwã. W zagraniczny pòlitice czerowôł sã przede wszëtczim racją stanu, wchòdzëł w ùkładë nawetka ze swòjima wczasnyma wrogama. Sënom pòzostawił państwò ò wiele wëższi pòzicje w Eùropie i przënômni pòdwòjonym teritorium.
Kategòrëjô:Włodarze Pòlsczi
Pòtułë
Pòtułë (pl. Potuły) – to je wies na Kaszëbach w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Jezérzëce
Jezérzëce (pòl. Jezierzyce) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Wòjcech Czedrowsczi
Wòjcech Czedrowsczi (ùr. 22 lëstopadnika 1937 - ùm. 18 łżëkwiata 2011) - to béł jinżinéra i kaszëbsczi spòlëznowi dzejôrz. Jegò òjc Władisłôw béł sãdzą w Gdini, chtëren zdżinął w 1939r. w lasach krótkò wsë Wiôlgô Piôsznica. Wòjcech Czedrowsczi béł przez wiele lat przédny redaktor "Pomeranii", chtërna je cządnika Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. W 1959 rokù dwa zestawë spiéwków J. Trepczika bëłë wëdóné przez Karno Sztudérów Kaszëbów "Òrmùzd", z Gduńska, w chtërnym òn béł dzejôrzã. Służbã Bezpiekù swégò czasu prowadza òperacjową sprawã ò kriptonimie „Grif”, chtërny òn béł „figùrantã”, to je òsobą rozprôcowiwóną. Przëczëną òsoblëwégò nieùbëtkù westrzód fónkcjonariuszów pòliticzny pòlicje „lëdowi” Pòlsczi bëłë lëstë, chtërne krążëłë midzë Rómpsczim a nôleżnikama Òrmùzda. Z aktów wëchôdô, że bëłë òne krëjamno czëtóné przez robòtników esbecczégò Wëdzélu „W” (wëdzéle ò taczi pòzwie zajimałë sã prawie krëjamnym przezéranim lëstów) Wòjewódzczi Kòmańdë Òbëwatelsczi Milicje w Bëdgòszczë. Pózni Wëdzél III ti sami kòmańdë, co zajimôł sã prowadzenim sprawë procëm Rómpsczémù, pòdzelił sã wiadłama, jaczé zwëskôł dzãka tim lëstóm, z Wëdzélã III w Gduńskù. Jeden z nëch lëstów òn napisôł do Jana Rómpsczégò. Pòchôdôł òn z 19 gromicznika 1959 rokù. W. Czedrowsczi przeprôszôł w nim Rómpsczégò, że nie napisôł gò pò kaszëbskù. Pòtemù òn béł przédnikiem w Karnie Sztudérów Pòmòraniô. Z 1987 rokù je redagòwóné przez niegò "Nauczanié w przëpowiôstkach" - skaszëbioné przez E. Gołąbka- wëjimk z Nowégo Testameńtu, a pòdarowóny Janowi Pawłowi II. W Wòjcecha Czedrowsczegò wëdowiznie - "Arkun", a pòtemù "Czëc" bëło wëdónëch wiele wôżnëch dlô Kaszëbów ksążków. Òn przënôlégô do karna lëdzy, chtërny bëlë wëprzédniony przëznôwónym przez Karno Sztudérów Pòmòraniô Medaliã Stolema. Òstatné lata òn mieszkôł w Kartuzach. Na jegò pògrzébie w Kartuzach bëlë: senatorowie, wojewòda, przédnik kartësczégò krézu, a téż wiele przëdónów staniców partów Zrzeszeniô i jinëch lëdzi.
Bùtnowë lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô: Kaszëbskô rësznota Kategòrëjô:Laùreacë Medalu Stolema
Slëmiéń
Slëmiéń (Anguis fragilis) – to je wieszczórka z rodzëznë slëmiéniowatëch (Anguidae). Òn żëje m. jin. na Kaszëbach i je tu òbjimniãti dzélową òchrónią. Ta wieszczórka je bez nogów. Òn je we wikszim dzélu Éuropë, jaż pò Afrikã i Azjã. Jegò nordowô grańca przebiégô w Szwecje.
Ewòlucjô
Slëmiéń, jistno jak błotny żółw, je reliktową fòrmą, warającą òd trzecorzãdu. Tak jak wieszczórka żëwòródka, téż je jajeżëwòrodny. mały|Slëmiéń z krótka
Bùdowa cała
Slëmiéń nie przënôlégô do wiôldżich wieszczórków, mierzi kòle 40-45 cm ë do 50 cm długòtë. Dwie trzecy ti wôrtnotë zajimò ògón. Z pòdrzątkù na swój sztôłt slëmiénia czãsto mają za żnijã i bezmëslnô zabijaja. A òd żniji apartni sã òn tim, że mô słabò zaznaczoną szëjã. Głowa wëzdrzi jak zrosłô ze srąbã. Mô téż pòwieczi i òkrãgłi zdrzél, a nié jak żnija knôdni. Në i ni mô cykcaka na krzebce. Równak wiedno lepi òpasowac, bò kòl niejednëch cemniészich żnijów, téż tegò cykcaka ni ma widzec. Tej nawetka czej jesmë gwës na 100%, że przed nama leżi slëmiéń, lepi trzëmac sã wskôzë: nigdë nie tikôj czegòs, co ni mô nogów. Òn nie je tak ùwinny jak chòc le wieszczórka żëwòródka, ale za to je wikszi. Òne sã ùznôwóné za nôdłëżi żëjãcé wieszczórczi. W nôtërze mògã żëc nawetka do 15 lat. Slëmiéń m.in. żëje w lasach i mòże zakòpac sã np. pòd mëchã, pòd pniama drzéw, pòd wietwiama, w lëstach. Jegò żëcé je dosc krëjamné. Slëmiéń rëchô sã dosc pòmału, òn nie je chùtczi. Mòże dochadac nawetka do pół metra, ale trôfiają sã jesz wikszé. Spòdlëczną farwą slëmiénia je bruny w rozmajitëch tãczënach, òd jasnokawòwégò do cemnobrunégò z kòprowim łiskã. Na krzebce mòże miec czôrné pòdłùgòwaté lënie, jaczé cygną sã òd głowë do ògòna. Pëszny je tpzw. turkùsowi slëmiéń, chtëren na cemnym spòdlim przédnégò dzélu cała mô mòdré pónktë. Czej ùzdrzimë taczégò nadzwëkòwégò slëmiénia, mòżemë bëc gwës, że mô òn trzë lata, bò taczé mòdré znaczi na skòrze pòjawiają sã dopiérze ù starszich gadzënów.
Òkrãżé
Slëmiéń żëje w lasach. Zakòpiwô sã pòd mëchã, pòd pniama drzewów, pòd wietwiama i np. w lëstach. Jegò żëcé je dosc krëjamné. Je pòmalny w rëchach, nie je chùtczi ani skrãtny, a kò je òn rabùszny. Jak to je mòżno, że tak pòwólnô gadzëna cos schwôcy? To dlôte, że jachtëje na to, co je jesz barżi pòmalné jak òn: na wãdzëbôczi, smôrzcze, wije. Jé téż pajczi i pònarwë òwadów.
Fizjologiô
Slëmiéń je niegroznym zwierzã. Nie mòże nawetka ùgrëzc. Jegò jedurną òbarną przed ùstëgòwnikama je òdrzucënié ògóna. Taczi ògón wãgòrzi sã i zmili téj séj przesladownika, a slëmiéń je w sztãdze w tim czasu ùcec. Slëmiénie sã ùznôwóné za nôdłëżi żëjãcé wieszczórczi. W nôtërze mògã żëc nawetka do 15 lat. W kòpenhasczim zoò òn żił jaż 54 lata.
Zagrôżbë i òchróniô
Wszëtczé ôrtë gadzënòw w Pòlsce mają prawną òchróniã. To òznôczô, że nie je wòlno tëch zwierzãtów zabijac, renic ani trzëmac. Do chwôtaniégò tëch wieszczórków brëkòwnô je specjalnô zgòda z Regionalny Direkcji Òchronë Nôtërë. Slëmiéń, jak wszëtczé naje gadzënë, je ôrtã pòd akùrôtną òchrónią. Wcyg jesz wëstãpiwô dosc wielno. Gò mòże pòtkac w rozmajitëch òkrãżach. Zmianë, jaczé më, lëdzë, wprowadzywómë w najim òkrãżim, są dlô niegò zagrôżbą. Dlôte że je pòmalny i mało skrãtny, nie rozmieje samòstojno wińc z głãbszich wëkòpónëch dołów. Nie ùcékô téż (jak np. żnija) z drodżi przed jadącyma aùtołama. Groznô je tej dlô niegò corôz wikszô rësznota na drogach, téż tëch lasowëch, gruńtowëch.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gadzënë
Nowi Dwór
thumb|100px|right|Nowòdwòrzczi herb Nowi Dwór (pòl. Nowy Dwór Gdański, miem. Tiegenhof) - to je krézewi gard w Pòmòrsczim Wòjewództwie na Zëławie nad Tugą.
Lëdztwò gardu: 12.459 (2010)
Parafiô sw. Môrcëna w Serakòjcach
'''Parafiô sw. Môrcëna w Serakòjcach''' - je òd XIV stalata. Tu dosc krótkò parafialnégò kòscoła w Serakòjcach je stôri drzewiany kòscół. Tu mòże czëc kaszëbsczi jãzëk.
Nowi Dwór
Wiéchrzëzna gardu: 5,06 km2
Parafiô sw. Môrcëna w Serakòjcach
Zdrzë téż
Swiãti Môrcën z Tours
Nowi Dwór
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Parafiô sw. Môrcëna w Serakòjcach
Zdrzë téż
Kategòrëjô:Kaszëbë
Kaszëbskô Droga
Kaszëbskô Droga (pòl. Droga Kaszubska) - to zaczinô sã w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w Gôrczu (na skrzëżowaniu z drogą nr 25px) i jidze przez Chmielno, Zôwòrë, Rãbòszewò, Dólną Brodnicã i Òstrzëce, a kuńczi sã krótkò Wieżëcë.
Kategòrëjô:Kartësczi kréz
Sëcewice
Sëcewice (pòl. Sycewice) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Super Mario Bros.
Super Mario Brothers - to je kónsolowô gra NES (1985).
Kategòrëjô:Nintendo
Hanka sã żeni
Hanka sę żeni - to je titel znónégò dokôzu òbëczajnégò ks. doktora Bernata Zëchtë. To je jegò wôżny dokôz, chtëren zagwësnił mù pòczestny môl w dzejach całi kaszëbsczi pismieniznë. Hanka sę żeni : wesele kaszubskie : w pięciu aktach z muzyką i śpiewem - Wejherowo : skład główny, Dom Książ̨ki Polskiej w Warszawie - w stôrim pisënkù ùkôzało sã w 1937 rokù. Tu je m.jin. napisóńé: "Do smiercë nie zabôczta, że wa jesta Kaszëbi! Nie wstidzta sã nigdë swego pòchòdzeniô, swich strón, starosjecczich strojów ji zwëkow, a ju nigdë, przenigdë nie wstidzta sã pò kaszëbskù gadac, chòcbë za to z waju smiôc sã ji weszczerzac miele."
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô lëteratura
Artisticznô gimnastika
Artisticznô gimnastika (ang. rhythmic gymnastics) – pòddiscëplina gimnasticzi, pòlégô na wëkònywanim tuńcowò-gimnasticzno-akrobaticznëch ùłożënków z balą, blewiązką, òbrãczą, skôczónką (nômłodszi miónkarze wëkònywają ne ùłożënki bez przëbòru).
Spòrtã zajimają sã dzéwczãta w wiekù òd kòl 4 do 24 lat. Gimnasticzczi, òkróm rozcygającëch i dżibkòscowëch cwiczënków, dlô pòprawë gracji i balansu (a téż rëszny i ritmiczny kòòrdinacje) wprawiają sã w klasycznym tuńcu z elementama tuńca charakteristicznégò.
Artisticznô gimnastika to spòrt, w chtërnym miónkarczi abò karna (piãc- abò szescòsobòwé) wëkònywają cwiczënczi z jednym abò pôroma przëbòrama: balą, blewiązką, òbrãczą, skôczónką abò tuńcowò-akrobaticzny ùłożënk (bez przëbòrów).
Wstãp
Spòrt uprawiany je przez dzéwczãta w wieku od około 4 do 24 lat. Gimnasticzczi, króm cwiczënków rozcygającëch i gibkòscowëch, dlô lepszi szëkòwnoscë i równowadżi a téż koordynacji ruchowej i rytmicznej cwiczą tuńc klasyczny z elementama tuńca charakteristicznégò. Artisticznô gimnastika je to spòrt, w chtërnym miónkôrczi abò karna piãc abò szesco òsobòwé robią cwiczënczi z jednym abò pôra przëbòrama: balą, blewiązką, òbrãczą, skôkanką, pôrą maczugów abò ùłożënk tuncowò-akrobaticzny (bez przëbòrów). W indywidualnëch miónkach miónkôrz cwiczi le z jednym przëbòrã za kòżdim razã. W miónkach karnów gimnasticzczi wëkònëją ùłożënk pòspólno i nôwëżi dwa ôrte przëbòrów mògą bëc wëzwëskóné przez karno cwiczącëch. Miónkôrczi mògą tedë wëmieniac sã midzë sobą przëbòrama równo w jaczim mòmence ùłożënkù. Miónkôrz mòże tej cwiczëc nôwiãcy dwùma ôrtama przëbòrów òb czas pòkazywaniô jednégò ùłożënkù. Artisticznô gimnastika to spòrt, chtërny parłãczi w se elementë baletu, gimnasticzi, tuńca i ùmiejãtnoscë ùżiwaniô przëbòrów. Dobiwcą miónków òstôwô ùczãstniczka, chtërna ùdostanie nôwiãcy pónktów przëznónëch ji przez karno sãdzów. Òbtaksowiwùjący dôwają bôczënk nôbarżi na skòczi, ùtrzimanié równowadżi, piruetë (òbrotë), elasticznosc, ùmiejãtnosc pòsłëgiwaniô sã przëbòrama, wëkònanié ùłożënkù i artisticznô wôrtnota. Òrganizacjô zarządzającô tim spòrtã na midëynôrodnym stãpniu – Midzënôrodnô Federacja Gimnasticznô wprowadzëła w latach: 2001, 2003, 2005 i 2008 zjinaczenia do zasadów pónktowaniô cobë pòdczorchnąc znaczenié technicznëch elementów i zmiészëc nieòbiektiwnosc w sãdzowanim. Przed rokã 2001 sãdze przëznôwalë pónktë w skalë do 10 – jistno jak w spòrtowi gimnastice. W 2003 rokù òsta wprowadzonô skala do 30 pónktów, w 2005 rokù do 20 pónktów, a w 2008 rokù zôs przëszlë nazôt do skali stãpniów z 30 pónktama. Na òglowé òbtaksowanié skłôdają sã pónktë w trzech dzélach, w chtërnëch dôwô sã bôczënk na: technikã, artisticzną wôrtnotã i wëkònanié. Midzënôrodnô Federacja Gimnasticznô decydëje téż ò tim jaczé przëbòrë mają bëc ùżiwóné òb czas miónków. Dzysdniowò ùznóné są leno sztërë z piãcu mòżlëwëch ôrtów przëbòrów.
Sãdzowanié w artisticzny gimnastice
Dzéwczãta cwiczą na specjalny planszë, równak òb czas ùłożënkù ni mògą wińsc za kwadrat ò bòkù długòscë 13 metrów, bò je to karané. Kòżdi ùłożënk je òbtaksowiwóny przez sãdzów pòdzelonëch na dwie kòmisje: •	D-technika cała i przëbòru (pòprawnosc wëkònywónëch elementów) •	E-kòmisja wëkònaniô (kòmisja òdjimô pónktë za błãdë w cwiczënkù òd pòczątkòwëch 10,00 pónktów)
Indiwidualné ùłożënczi
Długòsc indiwidualnégò ùłożënkù wënosy òd 1:15 do 1:30 min. Gimnasticzczi przërëchtowiwùją 4 ùłożënczi z wëzwëskanim (abò nié) wëbrónëch przëbòrów. Kùńcowô pónktacjô je rozmajitô, mòże bëc òsóbnô dlô kòżdégò ùłożënkù, mòże téż bëc sëmą òcenów z wszëtczich. Òcena zanôlégô midzë jinszima òd stãpnia trudnoscë elementów, chtërne pòkazywô miónkôrka.
Ùłożënczi w karnach
Zbiorowé grëpë, czëlë tzw. zbiorówczi, skłôdają sã z 5 abò 6 miónkôrków, co zanôlégô òd wiekù grëpë. Młodszé juniorczi i juniorczi mają do pòkôzaniô 1 ùłożënk, a seniorczi (klasa méstrów) 2 ùłożënczi. Czas jednégò ùłożënkù wënosy kòl 2:30 min. W juniorkach je to 6 miónkarków, le w seniorkach grëpa skłôdô sã z 5 miónkôrków. Òcena juniorsczich grëpów wënosy do 30 pkt za ùłożënk, za to w seniorkach nôwiãkszé òbtaksowanié to 20 pkt za ùłożënk.
Przëpisë
1.	[1] FIG Rhythmic Gymnastics Apparatus Programme – Olympic Cycles 2009–2016.
Bibliografiô
•	Jolanta Piotrkowska Gimnastyka artystyczna w programie wychowania fizycznego dzieci i młodzieży •	olimpiady.edu.pl Gimnastyka artystyczna kobiet – Sport w harmonii z muzyką (kopia strony na Internet Archive)
Kategòrëjô:Szpòrt
Ataka Dënów na pòlsczich frajbitrów kòl Pùcka w 1571 rokù
Ataka Dënów na pòlsczich frajbitrów kòl Pùcka w 1571 rokù - bëła 29 lëpinca, to wnenczas dënskô flota wpłënãła do Pùcczi Hôwindżi i ùprowadza òkrãtë i frajbitrów òd Pùcka do Kòpenhadżi.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bôłt
Mùza
Mùza (pòl. Muza, miem. Musa) - to je kòlonia krótkò Lesniewa w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Antón Kleist
Antón Kleist (Antoni Kleist ùr. 1804 - ùm. ... rokù) béł ksądz w Lëzënie do 1874 rokù i szkòłowi szpektor. Òn kôzôł ùczëc môłé dzecë z ksążczi Mały uczeń czytania i myślenia polsko-niemieckiego dla szkół narodowych z 1836 rokù, a pisôł ò tim Janusz Jasiński: Pomorze-Kaszuby : rozprawy, artykuły, recenzje, omówienia, polemiki, Gdańsk : Instytut Kaszubski, 2006, s. 124.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Bòbrowniczi
Bòbrowniczi (pòl. Bobrowniki) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica.
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Bawidło
Zabôwka (bawidło) - to je to rzecz do zabawë colemało dzecóm, ale téż i dorosłi lubią sã bawic różnyma przedmiotama.Są téż zabôwczi dlô zwiérząt. Zôbôwczi są znóny òd tësący lat. Do pòpùlarnëch zôbôwków dlô dzecy nôleżą: pùpczi, miedwiécczi, klocczi, autka, mrëczczi, kùżle i jin.
thumb|Miedwiédzk – pòpùlarnô zabôwka dlô dzecy
Wòdnô lelijô
thumbWòdnô leliô abò biôłi kòblun (Nymphaea alba L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë kòblunowatëch (Nymphaeaceae). Wòdnô leliô rosce m. jin. na Kaszëbach. Òna je tu òbjimniãti dzélową òchrónią. Wòdnô leliô mô snôżé, wiôldżé kwiatë, òtemkłé òb dzéń, chtërne płëwają na wòdze.
Madéra
Madéra (Região Autónoma da Madeira) - samòstójné pòliticznie teritorium Pòrtugalsczi. Te òstrowë mają wiéchrzëzną 801 km².
Wòdnô lelijô
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Dzëkô jabłónka
Dzëkô jabłónka abò eltka (Malus sylvestris) – to je drzéwiã z rodzëznë różowatëch (Rosaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Różowaté
Ã
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Ãã Ã (kasz. a z blewiązką) – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô m.jin. w jãzëkach pòrtugalsczim, kaszëbsczim i wietnamsczim.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Malbòrsczi kréz
thumb|300px|right|Herb Malbòrsczi kréz (pòl. Powiat malborski) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Malbòrgù.
Bùtnowé lënczi
Starna przédnictwa krézu
*
Szari zelińt
thumb|Szari zelińt - samica thumb|left|Szari zelińt Szari zelińt (Halichoerus grypus) - to je rabùszny susk z rodzëznë zelińtów. To żëje m.jin. w Bôłce.
Kategòrëjô:Susczi
Skórcz
thumb|100px|right|Skórecczi herb Skórcz (we zdrojach: Schorcz 1339, Scorcz 1342, Schortz 1458, Skorcz 1570, Skurcz 1596, Skorć 1597, Skorc, Skorcz 1598, Skortcz 1649, Skorcz 1664, do kościoła skoreckiego, Skurcz 1682, Skorcz 1710, Skurtz kòl 1790, Skórcz 1889, Skurcz al. Skórcz 1925, Skórcz 1928; pòl. Skórcz, miem. Skurz) – gard we starogardzczim krézu w pòmòrsczim wòjewództwie na krôju Tëchòlsczich Bòrów.
Lëdztwò gardu: 3.564 (2009)
Mòczëdła
Mòczëdła – są kaszëbską kòlonią w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd.
Skórcz
Wiéchrzëzna gardu: 3,67 km2
Mòczëdła
Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd Kategòrëjô:Kaszëbë
Skórcz
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Kòcéwskô
Lugo
thumb|Lugo Lugo je gardã w Galicëji, aùtonomiczny prowincëji w (Szpańsce).
Lëdztwò gardu: 100 000 mieszkańców (2010)
Łosëno
Łosëno (pòl. Łosino) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Kôczornica
Kôczornica (Nuphar lutea) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë kòblunowatëch (Nymphaeaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach. Kôczornice mają żôłté kwiatë, a jich lëste płëwają na wòdze.
Cedynia
thumb|100px|right|Cedzëńsczi herb Cedynia (we zdrojach: Cidini (Thietmarowô kronika), Zedin 1187, Ceden 1240, Cedene 1248, Zehden; miem. Zehden; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Cedzëniô, Cediniô) – gard w gripiewsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.
Kôczornica
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Cedynia
Lëdztwò gardu: 1.622 (2008)
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Szczëka
thumb|Szczëka thumb Szczëka pòspòlito (Esox lucius) – to je szerok rozcygniony, rabùsznô rëba z rodzëznë szczëkòwatëch. Ji ókòłe biegunowi òbjim westpòwani je nowikszi. Czedës wiele tich rib żëło na Kaszëbach, chòcbë w jezorach Słowińsczégò Nôrodnégò Parkù.
Jezórnô rëba- szczëka (szczipôk). Szczëka – familejô szczëpakòwôti. Òchrónowi cząd – òd 1 stëcznika do 30 łżëkwiata. Òchrónowô wiôlgòsc - 50 centimétrów.
Gdzë zëje: Żëcy ë rozrodzenié
Samica daje òd 3000- 200000 tësąców jaj chtërny kleją sã do roscënów i wszëtczégò co je pòd wódą. Mółi szczëczi jedzą zeloné z wòdë, le barô flot stają sã rabusznikama.Szczëczi jedzą jedna-drëgą, są kanibalama. Baro drãgò ję jich hodowla.Szczëka chòwô sã w wòdnëch roscënach i żdaje tam na swòja ofiarã. Żeżérô ją w jednym sztëku. Flot rozmieje płënąc, le na baro krótczich sztrasach. Na Kaszëbsczich jezorach je barô spòpularizowónô.
Znaczenié.
Miãso szczëczi je barô wôrtny w westrzédny i pôłniowy Europie. Pòpularnô rëba westrzód wãdkôrzów je łowionô na mamidła nôtërny i sztëczny i jinszy. Wãdkôrzé òb czos łowinié szczëczi obrzeszô cząd i wiôlgosc ochrónowi zgódno z regulamina PZW.
Czë wiész, że.....
Nôwiãkszo ùdokùmentowóno szczëka chtęrnã wzãlë na wãdka w Pòlsce miôła 128 cm rostu i 24.10kg.wódżi.
Lëteratura
Kategòrëjô:Rëbë
Czarwina
Czarwina je zupa, a w ni je ùgòtowónô swiéżô np. gãsô krew. Wierã piérwi: "Bez czarwinë to nie bëło niżódno wieselé."
Cobë òna lepi szmaka w ni mòże bëc sëszony brzôd (np. jabka).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Zupë Kategòrëjô:Kaszëbë
Domôcô jabłónka
thumb|Domôcô jabłónka
Domôcô jabłónka (Malus domestica Borkh.) - to je roscëna - miészańc - dwóch ôrtów jabłónków z rodzëznë różowatëch (Rosaceae Juss.): dzëczi jabłónczi i Malus pumila. Téż człowiek przë tim miészańcu dosc tëli robił. Na Kaszëbach rosce wiele domôcëch jabłónków. Dosc tëli jich mają gbùrze.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Różowaté
Natkónô klóska
Natkónô klóska - mòże bëc zrobionô z rżany mączi i natkónô szprotkama (rżané klósczi z bretlingama).
Przësłowié
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia
Adóm Hébel
Adóm Hébel (pòlsczi pisënk: Adam Hebel; ùr. 1 rujana 1992 rokù w Wejrowie) – kaszëbsczi pisôrz, dzénnikôrz i satirik.
Współprôcowôł z niejistniejącą ju telewizją CSB TV jakno autor kaszëbsczégò tłómaczeniô bôjczi Krôsniã Dawid i lektór (razã z Magdą Kropidłowską) kaszëbsczi głosowy stegnë serialu „Skazani na miłość”. Przez piãc lat béł redaktorã programù „Gôdómë pò kaszëbskù” na kanale Twòja Telewizjô Mòrskô, w jaczim w hùmòristiczny spòsób przëblëżôł krëjamnotë kaszëbsczégò jãzëka. Jakno „doktór Jeżik Trëker” prowadzëł tuwò téż specjalny nórcëk, w chtërnym ùcził, jak czëtac i pisac pò kaszëbskù, a téż kaszëbsczi gramaticzi. Òkróm tegò w TTM prowadzył program „Kaszuby Dotąd Nieznane”, w chtërnym prezentowôł cekawé place na nordowëch Kaszëbach.
Prowadzy audicje w Radio Kaszëbë, w òsëblëwòscë „Na widnikù Kaszëbë” i „Lëteracką Aùdicjã Radia Kaszëbë” (drëdżi prowadzący – Mateùsz Meyer).
Je jednym z nôleżników Zéńdzeniô Młodëch Ùtwórców Kaszëbsczich. Jegò wiérztë drëkòwóny bëłë m.jin. w „Pomeranii”. Je autorã felietónów w „Nordze” (rubrika „Kaszebsczi felietón”). W 2013 zdobéł stipendium miona Izabellë Trojanowsczi. W 2015 wëgrôł plebiscët na òsobòwòsc rokù wejrowsczégò krezu, òrganizatorã chtërnégò béł „Dziennik Bałtycki”.
W 2021 wëdôł ksążkã fantasy „Droga wòlnëch lëdzy”, jakô òpòwiôdô ò swiece bòrówców, dãplach zamieszkónëch przez trzãsëwidów i biôtkach procëm władzë czarzbónów Gòrzana.
Żeniałi. Mieszkô w Lëzënie.
Przëpisczi
H
Kòmórczëno
Kòmórczëno (pòl. Komorczyn) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Tenczynek
Tenczynek- wieś w małopòlsczim wòjewództwie.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò
Zwëkłi zelińt
thumb|Zwëkłi zelińt Zwëkłi zelińt (Phoca vitulina) - to je rabùszny susk z familëji zelińtów. To żëje m.jin. w Bôłce.
Lëteratura
Kategòrëjô:Susczi
Łapalëcczé Jezoro
Łapalëcczé Jezoro (pòl. Jezioro Łapalickie) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 1,55 km² w kartësczim krézu, w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Berlënkò
Lëdztwò gardu: 14.162 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 17,55 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce] Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Franz Tetzner
Franz Tetzner (ùr. 1863 rokù, - ùm. 1919 rokù) − to béł jãzëkòznajôrz. Òn pisôł m. jin. ò kaszëbiznie: Die Slawen in Deutschland : Beiträge zur Volkskunde der Preussen, Litauer und Letten, der Masuren und Philipponen, der Tschechen, Mährer und Sorben, Polaben und Slowinzen, Kaschuben und Polen.1902, a téż Die Slowinzen und Lebakaschuben. Bd. 8 - Berlin, 1899.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Miemcë
Małopòlskô stegna sw. Jakùba
thumb|Darga je òznakòwónô mùszlą swiãtégò Jakùba thumb|Herb Pałecznicë '''Małopòlskô stegna sw. Jakùba''' - pielgrzimkòwô darga sw. Jakùba w Małopòlsce, w Pòlsce. Òna prowadzy z Sandomierza do Krakòwa.
Wierzba
thumb|Pùjczi wierzbë Wierzba (Salix L.) – to je szlach drzéwiãtów, krzów abò czerzków z rodzëznë wierzbòwatëch (Salicaceae). Dosc tëli òrtów z tegò szlachù rosce m. jin. na Kaszëbach.
Małopòlskô stegna sw. Jakùba
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Pòdkarpacczé wòjewództwò Kategòrëjô:Lubelsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Swiãtokrzësczé wòjewództwò Kategòrëjô:Turistika
Wierzba
Lëteratura
Gołąbk E.: Knéga psalmów / na pòdstawie Biblii Tysiąclecia (Wyd. IV, 1989) skaszëbił Eugeniusz Gołąbk. Gdańsk 1999, s. 241
Kategòrëjô:Bibliowé roscënë‎ Kategòrëjô:Kùltura
Czëpnica
thumb|Czëpnica Czëpnica (Bombycilla garrulus) – to je môłi, wanożny ptôch z rodzëznë czëpnicowatëch. Òn przelatowô m. jin. przez Kaszëbë, a czasã bë mógł tu zëmòwac.
Kategòrëjô:Ptôchë
Rafa
Rafa kòralowô to je tak pò prôwdze pòdwòdnô "żëjącô kamizna",bò zbòdowónô je z malinczich zwierzãtków. Je òna tak wiôlgô, że mòżna ją rozpòznac nawetka z miesąca. Mieszkô na ni wiele jistotów, chtërnëch farwòtã mòżna pòrównac blós z tropikalnyma lasama.
Òbrôzk:GreatBarrierReef-EO.JPG
Pòwstôwanié kòralowi rafë
Kòralowé rafë zbùdowóné są z tësãcy żëjątków z familji anemònów - pòlipów. Pòlipë ùkłôdają sã twòrząc kalkòwé srąbë, chtërne mòżna czesto letkò òddzelëc òd resztë cała zwierzãca. Òb czas rozmnôżaniô pòlipów, rafa rozrôstô sã wszerz i w górã. Kòżdi pòlip pòłączony je z sąsôdã pòwrozã z żëwëch tkanków i tim spòsobã wzmòcniô sztrukturã. Kalkòwé wòdorostë, chtërne wëzdrzą jak czerwioné kłãbczi watë, są wôżnyma dzélama twòrzącyma rafã. Wërôbiają òne kalk, chtëren ùmacniô rafã. Jiny wòdorostë żëjący na zberkù rafë, robią takô jakbë "mùrarskô zaprawã" wiążącô szëchtë òsadowé. Tim spòsobã zrzesznica twòrzi wiôlgą bùdacëja, na chtërny blós tam sam, dze są niezamieszkóné srąbë, żëją kòralowce. Kòżdi zort kòralowca mô swójsczé mòdło rostë, dlôte spòtikónô je takô rozmajitosc fòrmów - òd ùzemków, tôflów i wiôldżich platów, pò wierzchleznë, grëbi gałąze i sztrukturë w fòrmie rogów.
Zwiérzezna kòralowi rafë
Wikszô czãsc kòralowca je biôłô. Je to sztof, z chtërnegò zbùdowóny je srąb nieżëwëch ju pòlipów.Żëwi pòlipë mają czãsto bòkadną farwòtã. Różné zortë kòralowców - wiejôkòwati i pierzasti, a téż pòkrewné z nima szwamë i jinszé jistotë mają snôżé farwë: czerwioné, żôłté, apfelzynowé, lilewé, różewé i zeloné. Mòdré i żôłté òkùnczi, a fòsfòrowé lilewé i żôłté lëpny rëbë,jidą na miónczi z żëwò ùpstrzonyma, czerwiono - biôłima mòrsczima smôłżkama,szmaragdowima rozgwiôzdama żnijowatima i mòdrima rozgwiôzdama mòrsczima.
Żëcy w kòralowi rafie
Kòralową rafã zamieszkiwają różné zwierzãta, òd malinczich chùtczich zôwlôgów pò wiôldżé rekinë. Żółwie mòrsczi wëstãpùją tuwò w taczi wielenie, jak nigdze jindze na swiece. Spòkójné mòrsczé mùże, półsostrë mòrsczich élefantów, płëwają zgniło westrzód trôwë mòrsczi, a ptôchë - chòcbë le czaple - łowią rëbë w snôdczi wòdze. Òkróm 400 zortów kòralowców, na rafie żëje 200 zortów mitkôczów i wiãcy niżle 2000 zortów rëbów. Wiôlgô armiô zwierzãtów toczi kòralową rafã - m. jin szwamë, robôczi, mùszle, mòrsczé jéże i smôłżczi żëwiącé sã kòralowcama. Różné zortë rëbów téż zjôdają żëwi kòralowce np. szpérozãbë.
Lëteratura
Zdrzódło Enciklopediô zwierzãtów òd A do Z
Pòmiéczëno
Pòmiéczëno (pl. Pomieczyno) to je kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã wse ë mniészé kòlonie Bôrwik (lëdztwò: 420), Hejtuz (lëdztwò: 75), Kroléwsczé Pòmiéczëno (lëdztwò: 83). Tu je znóny kòscół. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Dzél ti wsë zwie sã Hejtuz.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Domôcô slëwa
thumb|Brzôd domôcy slëwë Domôcô slëwa (Prunus domestica L.) - to je roscëna - miészańc - wierã z dwóch ôrtów sléwów z rodzëznë różowatëch (Rosaceae Juss.): Prunus spinosa i Prunus cerasifera. Na Kaszëbach rosce wiele domôcëch slëwów. Dosc tëli jich mają gbùrze.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Różowaté
Strzódzemné Mòrze
thumb|220px|Strzódzemné Mòrzé thumb|220px thumb|220px| Strzódzemné Mòrze – midzëkòntinentalné mòrze, jaczé leżi midzë Eùropą, Afriką i Azją, ò wiéchrzëznie kòl 2,5 mln km². Łączi sã z Atlanticczim Òceanã
Miono
Pòzwa Strzódzemnégò Mòrza wza sã òd łacyńsczégò mediterraneus i znaczi: w westrzódkù zemi” abò „midzë lądama”.
Pòłożenié
Strzódzemné Mòrze leżi midzë Europą, Afriką i Azją. Na zapôdze je sparłãczoné Gibraltarską Cesniną z Atlanticczim Òceanã, na wschòdze przez Cesninã Dardanele parłãczi sã z Morzã Marmara, przez Cesninę Bòsfòr z Czôrnym Mòrzã, a przez Suesczi Kanał z Czerwònym Morzã ë dali z Jindijsczim Òceanã. Strzódzemné Mòrze jakno jediné na swiece òtoczoné je kòntinentama nôleżącëma do trzech dzélów swiata. Pòłożoné midzë 3 dzélama swiata Strzódzemné Mòrze mô òsoblëwé znaczenié dlô przewòzënkù- je hańdlowim traktã przez Gibraltarską Cesninã (kòl 75 tës. wôrnëch statków òb rok).
Nad Strzódzemnym Mòrzã leżą (zgòdno z rëchã zégara): Gibraltar, Szpańskô, Francjô, Mònakò, Italskô, Malta, Sloweńskô, Chòrwackô, Bòsnijô ë Hercegòwina, Czôrnogóra, Albańskô, Greckô, Cyper, Tëreckô, Syrëjô, Liban, Jizrael, Egipt, Libiô, Tunezjô, Algieriô, Marokò. Wikszosc nëch krajów wespółrobi w ramach „Eùropejsczégò Partnerstwa”.
Pòrtë
Wôżniészé przeladënkòwé pòrtë to m.jin.: Marsylia (téż pasażersczi i rëbacczi), Genewa, Triest (jeden z nôwôżniészich eùropejsczich przeladënkòwëch pòrtów), Wenecjô (téż pasażersczi), Neapòl, Kartagena (téż wòjenny), Barcelona, Saloniki, Izmir, Split, Rijeka, Tunis, Walencja, Hajfa, Antaba, Bejrut, Palermo, Tel-Awiw-Jaffa.
Klimat
Strzódzemné Mòrze leżi w ùmiarkowanym klimace (klimat strzódzemnomòrsczi). Są tuwò cepłé lata i zëmë, môłé zachmùrzenié i atmosfericzné òpadë (òsoblëwie òb lato), môłô mòkrzëzna pòwietrzô i mòcné parowanié. Strzédnô cepłota lëftu w stëcznikù òd 7- 10˚C na nordze, do 14- 30˚C na pôłnim. W zelnikù òd 22- 24˚C na nordze i òd 25- 30˚C na pôłnim.
Wòdë
Wòdë Strzódzemnégò Mòrza nôleżą do nôceplészich (strzédno 13˚C) i nôbarżi zasolonëch (strzédno 38,4 ‰) Ceplëzna pòwiérzchniowi wòdë je w zëmie òd 9˚C na eùropejsczich przëmòrzach, do 16˚C w pôłniowo- wschòdnim dzélu, w lece òdpòwiednio òd 22- 26˚C i òd 26- 28˚C.
Nowi Rok
Przëgòtowania
Gòspòdôrze i gòspòdënie sprzątają swòje zôgrodë i mieszkônia. Przë wëmiôtaniu nôleżi jednak ùważac na smiecë,nie wòlno jich wëmiatac ani wërzëcac za próg bùten, bò szczãscé mògłobë òpùscëc chëcz.Prôce pòrządkòwé robi sã ze smiéchã na gãbie, bò pòdług Kaszëbów-jaczi pierszi dzéń Nowégò Rokù, taczi całi rok.
Zabawë
Nowi Rok witóny je z wiôldżim wrzeszczeniém i wëcym syrénów ògniarzowich,pòkôzã sztëcznych ògniów. Strzélają z fùzji i batów.Dôwni tłëkło sã szkło, cëskano metalowima rzeczoma żebë bëło głosno.Dzysô baro popùlarny sã zabawë i diskòteczi bùten.
Strzódzemné Mòrze
Òstrowë
Wôżniészé òstrowë (òd zôpadu):
Midzë Kòrsyką i Apenińszczim Półòstrówã nalôzają sã m.jin. Elba (224 km²) Pianosa (10,3 km²) Gorgona (2,25 km²) Montecristo (10,4 km²).
Kategòrëjô:Mòrza
Reblëno
Reblëno (pòl. Reblino) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Wała rib
Kategòrëjô:Rëbë
Zelińtë
thumb|Zwëkłi zelińt Zelińtë (abò téż: Mòrsczé Psë) - familiô susków. W Bôłce żëją przede wszëtczim zwëkłi zelińt i szari zelińt.
Jikro
Jikro - to je tilny dzél dólny kùńcowinë, w chtërnym są dwa wôżné mùskle.
Kategòrëjô:Biologijô
Bersztén
thumb|100px|right|Bersztéńsczi herb Bersztén (we zdrojach: Berensten 1290, Berenstein, Barnstein, Bernestein, Bernstein; pòl. Pełczyce, miem. Bernstein) - garc w chòsczeńsczim krézu w Zôpadnopòmòrzczim wòjewództwie.
Lëdztwò gardu: 2.808 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 13,07 km2
Rudno
Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò
Gòdë
Gòdë abò Swiãta Bòżégò Narodzeniô – w tradicji chrzescëjańszczi to swiãto upamiãtniwô narodzenié Jezësa w Betlejem. To je liturgiczné swiãto, przëpôdającé na 25 gòdnika. Przed Gòdama je kòl trzëtidzéniowi czas czekaniô - sztërë niedzelë, jinaczi adwent.
Symbolë Gòdów
Gòdowé drzéwkò abò danka to je przëstrojoné drzéwkò danë pòstawioné we Wilëjã Gòdów, a wëniosłé colemało na Gromiczną. Zwëk strojeniô danczi przëwãdrowôł na pòlsczé zemie w XIX stolecym z Miemców. Wszëtczi òbstrojënczi na tim drzëwkù bëłë czedës do jedzeniô: kùszczi, jabka, òrzechë i wiele jinszich. Dzysô to drzewkò stroji sã w kùgle, pazłotka, lińcuchë i swiécczi, a pòd nim kładze sã rozmajité darënczi. thumb
Òpłôtk
Béł ju znóny np. Inkóm. Òn je znóny w Pòlsce òd XVIII stolecégò. Je to znanka jednotë i miru, òsoblëwie w rodzëznie. Òn je ǜżiwóny w òbrządkach i znóny we wiele religiach swiata. Je to pòdługòwati lëst wëpiekłégò, pszénégò casta, chtëren je wëzwëskiwóny we wiliowëch òbrządkach (dzelenié sã òpłatkã). Do 1920 rokù nen zwëk nie béł na Kaszëbach znóny. miniatyr|thumb|Narodzénié [[Jezësa, malôrz - Gerrit van Honthorst (1592 – 1656)]]
Przëpisë
Kategòrëjô:Religijô
Malbórg
thumb|center|650px|Malbòrzczi krzëżacczi zómk
Malbórg (téż: Nalbórg, Nalibórg, Malibórg; we zdrojach: Sanctemarienburch 1276, Castri sancte Marie 1285, Marienburg 1296, 1306, Mariemburg 1321, Mariemborg 1323, Margenburgk 1343, Marienburg 1346, Mergenborg 1346, Mariemburg 1352, Marienburg 1396, 1413, Malbork 1565, Margenburg 1576 (Henneberg); Malbòrg (Cenôwa), Malibòrk (Cenôwa); gw. Malbórk, Nalbórk, Nalibórk; pòl. Malbork, miem. Marienburg) - krézewi gard w Pòmòrzczim Wòjewództwie.
Gard
Lëdztwò gardu: 38 872 mieszkańców
Wiéchrzëzna gardu: 17,15 km2
Historëjô
Òd 1286 rokù to je gard. To bëła krzëżackô stolëca w latach 1309–1466. W 1772 rokù tu na zómkù przësygelë na wiérnotã prësczémù królowi m.jin. niejedny Kaszëbi.