cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malbórg
Stôrodôwnotë
thumb|220px|left|Malbòrzczi zómk Krzëżôków
Bùtnowé lënczi
- Òficjalnô starna
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Malbòrsczi kréz
Młoszowa
Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò
Widłë
Widłë – rãczné nôrzãdzé, chtërno brëkùją czasã np. gbùrze do rozdrzëcaniô gnoju czë przë robòcë z sanã. W Gduńskù mòże òbezdrzec widłë "Krësztofa"
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Widzëno
Widzëno (pòl. Widzino) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Zwëczajnô kònoplëca
thumb|Zwëczajnô kònoplëca - òn Zwëczajnô kònoplëca (Linaria cannabina) - to je môłi ptôch z rodzëznë Fringillidae. Òn mòże bëc na Kaszëbach. Ten łëzgôcz żëwi sã m. jin. semionama zelësków, a tich mòże tu bëc terô mało.
Berwôłd
thumb|100px|right|Berwôłdzczi herb Berwôłd (we zdrojach: 1295 Berenvalde, 1298 Berwalde, 1317 Berenwolde, 1319 Bernwald, 1325 Bernwolde, 1338 Bernwalde, 1348 Bernwoldt, 1350 Berenwaldt, 1371 Berinwalde, 1625 Bernwalde, 1630 Berwalde, Berwalt, do 1945 Bärwalde; pòl. Mieszkowice, miem. Bärwalde in der Neumark) - garc w Gripiewsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Kùrzecą.
Lëdztwò gardu: 3.562 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 4,73 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Òsek
Òsek (pl. Osiek) - zgrëpionô, gbùrskô wies, jakô leżi w zôpadnym dzélu gminë, na zberkù dolëznë Łebë. Pierwòsznô pòzwa wsë - Òseczi - wskazëje na militarné znaczenié negò môla w strzédnëch stalatach, jaczi zajimał pas wëcãtégò lasu (dzysô më bë rzeklë zaseczi), òsłaniającégò krótkò pòłożoną przëszlôgã w Tłuczewie.
Historiô
Pierszé wiadło ò Òsekù pòchôdô z 1342 rokù. Bëło to òsedlé założoné na pòlsczim prawie, słëchającé do lãbòrsczi zemi. Òd 1466 rokù Òsek razã z lãbòrską zemią słëchôł do zôpadnopòmòrsczich ksyżëców i béł greńczną wsą. W 2. pòłowie 16. stalatégò wies bëła dobrã pòmòrsczi familie Bòchenów. W kùńcu 19. stalatégò òsecczi majątk słëchôł do rodzëznë Zielke mającë 532 ha gruńtu. Szpecjalizowelë sã tuwò w chòwie òwców. W latach 1920-1945 bëła to miemieckô greńcznô wies.
Czekawinczi
Òdwiedzającë Òsek, wôrt wëbrac sã nad Łebã, jakô płënie na nordã òd wsë, w nié za baro szeroczi dolëznie, òtoczony przitczima, zalesonyma grzëpama. Wedle rzéczi prowadzy droga do dôwnégò młina w Tãpczu i pałacu w Paraszënie.
W Òsekù stoji szlachòta Jablóna - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Lëniô Kategòrëjô:Kaszëbë
Stôrô Dãbrowa
Stôrô Dãbrowa (pòl. Stara Dąbrowa) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica.
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Czôrné Mòrze
thumb|right|220px|Satelitarny òdjimk Czôrnégò Mòrza Czôrné Mòrze (pòl. Morze Czarne, łac. Pontus Euxinus, an. Black Sea) - je mòrzã, strzódlądowim partã Atlanticczégò Òceanu w Eùropie i Azji. Wôżnym półòstrowã je tu Krim. Czôrné Mòrze mô wiéchrzëznã 422 tys. km2, ë głãbòkòsc do 2258 m. Placama w nim je wiele metanu.
Przédné òstrowë:
Przédné roztoczi:
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Mòrza
Zélint
thumb|Zwëczajny zélińt Zélint, zelińt abò mòrsczi pies — to je szlach rabùsznych susków z rodzëznë Phocidae. Zwëczajny zélint żëje m.jin. w Bôłce, ale tu ni ma bestrégò zélinta.
Lëteratura
Kategòrëjô:Susczi
Krësztof Celestin Mróngòwiusz
Krësztof Celestin Mróngòwiusz abò Mrągòwiusz (Christoph Cölestin Mrongovius; ùr. 19 lëpińca 1764 w Dąbrównie pòd Òlsztinkã n Mazurach, ùm. 3 czerwińca 1855 we Gduńskù) – ewangelëcczi dëchòwny, filolog, leksykògraf, wiôldżi hùmanista, pòliglota i pedagóga. Przeprowadzył pierszé wôżne w slawisticzi badania nad Kaszëbama i kaszëbizną. Jegò kaszëbskò-niemieckò-pòlsczi słowôrzk i nadczidniãca ò kaszëbskò-rusczich analogiach pòbùdzelë do badaniów rusczich ùczałëch, dzãka czémù zainteresowania Kaszëbama dostałë sã w krąg eùropejsczi pòliticzi.
Żëcé i zwënédżi
Òkróm pòlsczégò i niemiecczégò znôł téż łacëznã, grekã, hebrajsczi, francësczi i anielsczi. Ùcził sã téż rusczégò, czesczégò, łużëcczégò i lëtewsczégò. Mô niemôłé zwënédżi w pòlonisticzi. Wëdôwôł słowôrze pòlsczégò jãzëka (m.jin. Dokładny słownik polsko-niemiecki, niem. Ausführliches polnisch-deutsches Wörterbuch), do jaczich włącził régã pòmòrsczich regionalizmów. Kaszëbizmë mòże nalezc ju w słowarzu wëdónym w 1803. Mrągòwiusz béł pòmësłodôwcą programù badaniów kaszëbsczich. W latach 1826-1827 òdbéł nôùkową wanogã do Cecenowa i Główczëc. W ramach programù ùdało mù sã napisac skrómny kaszëbskò-niemieckò-pòlsczi słowôrzk z kòl 275 wërazama (ò titule Zbiérk wëbrónëch kaszëbsczich wërazów spisónëch pòlską òrtografią, apartnëch òd pòlsczich).
Słowiznã Mrągòwiusz zbiérôł w wikszoscë òd Kabôtków, tj. z òkòlégò jezór Łebskò i Sarbskò. Rãkòpis słowôrza dostôł òd Mrągòwiusza rusczi badéra P.I. Prejs, jaczi w 1840 napisôł z niegò rapòrt (skrodzoną wersjã). Rapòrt stôł sã szerok znóny w nôùkowim swiece i béł zwëskóny w jinszich słowarzach (na przëmiôr w 1862 ù Hilferdinga, w 1875 ù Kolberga, w 1881 ù Biskùpsczégò, w 1893 ù Ramułta).
Całi program badaniów kaszëbsczich Mrągòwiusza realizowôł pózni F. Cenôwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Lingwistika
Nudle
Nudle – wiktowi produkt, zrobiony z mączi, wòdë i nieczedë jajów (gôdómë wtedë ò nudlach jajecznëch), a téż jinëch składników, ò szeroczi gamie ształtów i zastosowaniów.
Historiô
Nôstarszé nudle nalazłé òstałë w Chinach – bëłë sztërë tësące lat stôré i miałë kòl 20 calów długòscë. Nalezlë je we wsë z czasu neòlitu nad brzegã Żôłti Rzéczi. To nôstarszé òdkrëté przez archeòlogów jedzenié. Wedle legeńdë do Eùropë miôł je pòdobno sprowadzëc wenecczi wanożnik Marco Polo. Je to jednak blós legeńda, bò ju tësąc lat wczasni, w II wiekù naji erë, rzimsczi badôcz Galen wspòmniôł ò tegò zortu jôdze, równak Mùhammad al-Idrisi ùdokùméntowôł jistnienié sëszonëch nudlów (taczich, jak dzysdniowi) w pôłniowi Jitalsczi, na Sycylii i w Trabii kòl XII wiekù, to je jesz przed narodzenim Marco Polo.
Produkcjô
Na proces produkcëji nudlów skłôdają sã: przërëchtowanié surowców, spòrządzenié casta, fòrmòwanié, wërzinanié, sëszenié, sortowanié i pakòwanié produktu gòtowégò.
Kòlejnym wôżnym surowcã je wòda. Winnô òna spełniëwac wëmagania wòdë przeznaczony do picô. Ji  dodôwk je ò prawie 50% mniészi niż w przëpôdkù casta przeznaczonégò do produkcëji chleba. W zależnoscë òd spòsobù wëtwôrzaniô casta, wòda stosowónô do wërobù nudlów pòwinna miec pasowną temperaturã.
W przëtrôfkù produkcji z mąki, chtërna nie pòchôdô z pszénicë twardi, abò téż dlô wzbògaceniô produktu, stosëje sã dodôwk jajów. Jinyma składnikama dodôwónyma do nudlów mògą bëc midzë jinyma barwniczi (np. karotenojidë, sok ze szpinakù).
Fòrmòwanié nudlów òdbywô sã na zasadze tłoczeniô pòd cësnienim, krajaniô abò téż wëcëskaniô. Nudlóm nadôwô sã rozmajité sztôłtë. Spòtykóné są m.jin. szlôfczi, rurczi, mùszelczi, swiderczi, nitczi, blewiązczi, a téż òkazjowé sztôłtë związóné ze swiãtama. Tradycyjné nudle Daleczégò Wschòdu, fòrmòwané są rãczno, pòprzez rolowanié i rozcąganié wiele razy skłôdónégò pòdłùżnégò sztëczka casta. Nudle domòwi robòtë, m.jin. w pòlsczi kùchni, robi  sã przez cãcé zrolowónégò płata rozwałkòwónégò cenkò casta, przez co òtrzimùje sã blewiązczi zbliżoné do włosczich tagliatelle, przed gòtowaniém letkò pòdsëszóné na stolnicë.
Pò ùfòrmòwaniù nudle pòddôwô sã sëszeniu. Sëszenié nudlów przebiégô w trzech etapach:
Pò wësëszenim i pòsortowanim, nudle są pakòwóné – w hańdlu są òne dostãpny nôczãscy w kòl półkilowëch òpakòwaniach.
Nudle w diece człowieka
Nudle są półproduktã, co òznôczô, że przed zjedzenim nôleżi gò òdpòwiednio przëszëkòwac (wëjątk stanowią nudle skrobiowé, pòwszechno znóné pòd nazwą chińsczich nudlów, chtërne mòżna spòżëwac bez wczasniészi termiczny òbróbczi). Nudle, w leżnoscë òd fòrmë, gòtëje sã òd czile do czilenôsce minut. Dobrze ùgòtowóné nudle mùszą bëc al dente, to je stawiac zãbóm letczi òpór w czasu jedzeniô i nie rozpłëwac sã òd razu w gãbie. Temù, że mają w se wiele skrobi i pòwszechno sã je spòżiwô, nudle są – pòdobno jak jinné produktë zbòżowé –głównym zdrzódłã wãglowòdanów w diece. Nudle jawią sã równo pòdstawą niechtërnëch danió, jak i biwają dodôwkã do zupów. Mògą bëc pòdôwóny z zósama, żëłtim i biôłim sérã, a téż na słodkò. Nudle (jit. pasta) są jednym z pòdstawòwëch daniów jitalsczi kùchni.
Wola Filipowska
Wola Filipowska - wieś w małopòlsczim wòjewództwie.
Słuńcowi kòlektor
Słuńcowi kòlektor – to je ùrządzenié, chtërno pòzwôlô wëzwëskac energiã słuńcowégò parminieniô - przemiénic ją w cepło. Z pòmòcą ùnijny dotacji mòże ùdëtkòwic dzél wëdatków kùpieniô i mòntażu zestawù kòlektorów. Kaszëbi na ògle mają jich mało.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Fizyka
Rechòwnica
thumb|Rechòwnica Rechòwnica pòmôga czedës przë rechòwaniu. Dzysô w szkòle ju mało chto wié, jak ne gùzë przesëwac, bë na przëmiôr cos òbrachòwac, bierze sã chòcbë kalkùlator.
Kòmiłowò
Kòmiłowò (pòl. Komiłowo) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Cérzniô
Cérzniô (pòl. Cierżnia) – to je kaszëbskô wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Wejrowò. Chëcz z Cérzni, w chtërny ùrodzył sã ks. Léón Heyke, mô bëc w 2017 rokù przeniosłô do Szëmôłda.
Kategòrëjô:Gmina Wejrowò Kategòrëjô:Kaszëbë
Grable
Grable – rãczné nôrzãdło, chtërno brëkùją czasã np. gbùrze do sëszeniô sana abò do wëgrôbianiô kłosów i stebłów z zôrna pò draszowaniu.
Zwëczajny łãtownik
thumb|Zwëczajny łãtownik Zwëczajny łãtownik (Acrocephalus arundinaceus) - to je dosc môłi, wanożny ptôch z rodzëznë Acrocephalidae. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach. Zwëczajny łãtownik mòże żëwic młodą kùkówkã w swòjim gniôzdze.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Ptôchë
Rudawa
Rudawa - wieś w małopòlsczim wòjewództwie.
Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò
Maszoperiô
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 57
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Cynamón
thumb|Cynamón – z lewi stronë z ôrtu Cinnamomum verum Cynamón (téż: cymt, kanél ) – to je òbrobiónô kóra cynamònówca (nôczãscy ôrtu Cinnamomum verum). Kóra zbiérónô je 2-3 razë w rokù òb czas deszczowégò cządu. Sërowina krótkò fermentëje i je czëszczónô. Pòwstôwają pasyczi, jaczé trzeba obsëszëc w słuńcu. Òb czas tegò procesu pasyczi stają sã żôłtobruné i zwijają sã z obùch strón – twòrzą sã dwie sparłãczoné rérczi. Tak przërëchtowónô sërowina trôfiô do hańdlu pòd pòzwą „cynamón”.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Przëprawa Kategòrëjô:Léczné roscënë
Czôrnô dzura
thumb|280x280px|Czôrnô dzura Czôrnô dzura – je to twór grawitacje, chtërny pòdlegają cząstczi ò môłich i wiôldżich masach, a nawetka wid. Nôwiãkszé i nôjasniészé cała mògą bëc niewidoczné, bò przëcyganié jasny gwiôzdë ò ti sami gãstoscë co Zemia i strzédnicë 250 razë wiãkszi jak Słuńce nie pòzwòlëłobë żódnemù parmieniowi do naju dotrzec. Prãdkòsc ùcekaniégò dlô Zemi je 11,2 km/s, a zanôlégô òna òd wiôlgòscë i masë òbiektu, chtërny cało chce òpùscëc. Jak prãdkòsc ùcekaniégò przekrôczëłabë prãdkòsc widu, wid taczi gwiôzdë nie bëłbë w stanie do naju dotrzec.
Historiô
Materiô, z jaczi zbùdowónô je gwiôzda, pòdobnô do naszégò Słuńca, pòdlégò dzałaniu dwóch procëmstawnëch sëłów: grawitacji, chtërnô chce scësnąc materiã do centralnégò pùnktu, i cësnieniégò gòrącégò gazu, próbùjącégò rozepchnąc gwiôzdã. Gwiôzda je stabilnô, czej te dwie sëłë sã równowôżą. Pòwierzchniô gòrący gwiôzdë wcyg emitëje energiã. Czej wëczerpie sã jądrowé paliwò, gwiôzda wiedno wëpromieniwùje energiã i stopniowò sã kùrczi. Jak masa gwiôzdë nie przewiższô masë Słuńca 1,2 razë, to kùrczenié kòńczi sã, jak ji parmień skùrczi sã do czile tesąców kilometrów. Taczé gwiôzdë naziwómë biôłima karłama.
Mòżlëwé je parłãczenié czôrnich dzurów, pòlégającé na czołowim zderzeniu dwóch czôrnich dzurów i sparłączeniu sã w jedną. Pòwierzchniô horizontu pòwstałi w ten sposób czôrny dzurë je tedë wiãkszô jak łącznô pòwierzchniô horizontów zderzających sã dzurów. thumb|280x280px Czôrnô pòwinna ùdżënac przechôdającé w ji òkòlim słuńcowi parmienie. Czôrné durë mają taczé samé masë jak wiôldżé gwiôzdë, a różnią sã blós tim, że nie swiecą.
W 1964 rokù dwaj radzecczi astrofizycë O. H. Gusejnow i J. Zeldowicz (pl) zaproponowelë pòszukiwanié czôrnëch dzurów w ùkładach pòdwójnëch gwiôzdów. Założëlë, że mògą jistniec układë, w chtërnëch jednym składnikã je normalnô gwiôzda, a drëdżim czôrnô dzura. Te dwa cała krążą wkół pòspólnégò strzódka masë, a że czôrnô dzura je niewidocznô, wëdôwô sã, że jasny składnik òbrôcô sã wkół niczegò. Jednak czãsto wëjasnienié je taczé, że drëgô gwiôzda swiécy, ale słabi jak na pierwszô i ji wid dżinie w promieniowaniu jasniészégò składnika.
Czôrné dzurë nie są wieczné, bò mògą wëparowac w wynikù procesów kwantowich zachôdającëch w mòcnich pòlach grawitacyjnëch. W próżni przestrzéń je wëpëłnionô nienarodzonyma, wirtualnyma cząstkama i anticząstkama. Żlë nie je jima przekazywónô niżôdnô energia, nie mògą sã òne zamieniac w realné cząstczi. Pò skùrczenim sã naładowónégò elektricznie cała i pòwstaniu czôrny dzurë, elektriczné pòlé ùlégô taczémù wzmòcnieniu, że zaczinają pòwstawac pôrë elektron – pòzyton. Kreacjô pôrów przez elektriczné pòlé (pl) (en) je téż mòżlëwô bez ùdzélu czôrny dzurë. W taczim przëtrôfkù pòlé mùszi bëc równak wzmòcnioné.
Trulôczowé Błota
Trulôczowé Błota są rezerwatã ò wiéchrzëznie 109,1 ha założonym w 1990 rokù w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w gminie Kartuzë. Tu żëje wiele ptôchów, a w tim trulôcze z swòima młodima. Ten rezerwat òbrëmiô Kamiané Jezoro ë lasë bùkòwò-dãbowë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kartuzë
Deflacjô (ekònomiô)
Deflacjô – to je długòtrzimny spôdanié strzédni wiôlgòscë prizu w gòspòdarzënkù, chtërno sã przekłôdô na rost kùpiszowi mòcë pieniądza. Tak cos bëło np. na Kaszëbach w 2014 rokù.
Kategòrëjô:Ekònomijô
Serôkòwò
Serôkòwò (pòl. Sierakowo) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Czôłpino
Czôłpino - to je kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Smôłdzëno, w chtërny je bliza.
Kategòrëjô:Gmina Smôłdzëno
Zwëczajny żółtobrzuszk
thumb|Zwëczajny żółtobrzuszk Zwëczajny żółtobrzuszk (Emberiza citrinella) - to je môłi, dzélem wanożny ptôch z rodzëznë żółtobrzuszkòwatëch Emberizidae. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach.
Nawojowa Góra
Nawojowa Góra - wieś w małopòlsczim wòjewództwie.
Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò
Redło
Redło – nôrzãdzé, chtërno brëkòwelë czedës gbùrze np. do robieniô régów w bùlwach.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Magòt
Magòt, makak magòt (Macaca sylvanus) – to je môłpa z rodzëznë makakòwatëch. Òn żëjë ni leno w ekwatorowim lasu wiedno zelonym, ale téż w Eùropie.
Kategòrëjô:Susczi
Kòbùsewò
Kòbùsewò (pòl. Kobysewo) - je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Sykórkòwaté
Sykórkòwaté (Paridae) – to je rodzëzna ptôchów z rzãdu wróblowëch (Passeriformes). W ni są lądowé ptôchë, chtërne żëją na nordowi półkùglë i w Africe. Òne są dosc môłé – 12 do 13 cm długotë i mają krótczi skrzidła a dłudżi ògón. Jich dzóbk je môłi i krótczi. Òne jedzã òwadë, a òb zëmã lëdze mògą jim dawac szpiek. Specjalną jôdã dlô ptôchów mògą jim dawac lesny. Je charakterizëje kòntrastowi baro czãsto biôłoczôrnô farwa głòwë. Òne mają 10 lecków i 12 piórów w ògónie. Òn sykórczi mô charakteristiczny szlips na brzëchù. Wikszim dzélã to są trójné ôrtë i jima nie zagrôżô wëmrzenié. Trzë ôrtë ze szlachu sykórka z ti rodzëżnë są równak w niebezpiekù wëmrzeniô w przińdnym czasu. W Pòlsce je sédmé ôrtów z ti rodzëznë i wszëtczi są òbjimniãté ùrzãdową akùrôtną òchrónią. Niejedne jich ôrtë żëją m. jin. na Kaszëbëach np.:
*
Robert Schuman
R. Schumana starszi pòchòdzëlë z Lotaringii, dokądka wrócëlë niedługò pò narodzenim tegò knôpa. Lotarinigô przënôléga tej do Niemców i Schuman òdebrôł niemniecczé sztôłcenié - skùńcził prawò na Ùniwersytece Humboldta w Berlinie. Czej pò I swiatowi wòjnie Lotarynga òsta zwróconô Francji, Schuman aktiwno włącził sã do francësczégò żëcégò pòliticznégò. W rokù 1919 pierszi rôz zdobéł mandat depùtowónégò do Zgromadzeniô Narodowégò (fr.Assemblee Nationale). Robił jaknò parlamentarzista do rokù 1940, czej Rząd Vichy ùmiescył gò kùreszce w domòwim areszce. Rok pózni Schuman ùcekł z aresztu i przëłącził sã do ruchù zatôrczënkù (procëmnotë).
Walka z nazyzmã dała mù wiôldżi autoritet w zestawienim z jinszima pòlitikama òskôrżiwónyma ò kolabòracjã z Niemcama. Òd 24 XI 1947 do 26 lëpińca 1947 pełnił fónkcjã Premiera Francji. W latach 1948-1953 pełnił fónkcjã minystra zagreńcznëch sprawów Francji.
W maju 1950 r. Schuman w wespółrobòce z Jeanã Monnetã i kanclerzã Niemców Kònradã Adenauerã doprowadzył do pòrozmieniô midzë Francją a Niemcama w sprawie wspólnégò zarządzywaniô przemysłama stalowim i wãglowim na terenie Zôgłãbiô Ruhrë. W ten spòsób pòwstała Europejskô Wspólnota Wãgla i Stalë, jaczi nôstãpcą je dzysdniowô Wspólnota Europejskô. Deklaracjã Schumana pòdpiselë 9 maja 1950 rokù - dlô ùpamiãtnieniô tegò dnia 9 maja òbchòdzymë jakò Dzéń Europë.
Ùmarł 4 séwnika 1963 rokù w Scy-Chazelles kòl Metz.
14 maja 2004 r. Kòscół katolëcczi rozpòczął proces beatifikacyjny Roberta Schumana.
Kategòrëjô:Francëjô
Zwëczajnô sniegùlka
thumb|Zwëczajnô sniegùlka - òna Zwëczajnô sniegùlka (Plectrophenax nivalis) - to je môłi wanożny ptôch z rodzëznë Calcariidae. Mòże òna biwô na Kaszëbach?
Kategòrëjô:Ptôchë
Grôbk
thumb|Zwëczajny grôbk - òb zëmã Grôbk (Carpinus) – to je szlach drzéwiãt z rodzëznë brzózkòwatëch (Betulaceae Gray). Na Kaszëbach rosce zwëczajny grôbk.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brzózkòwaté Kategòrëjô:Bòtanika
Mandril
Mandril (Mandrillus sphinx L.) – to je môłpa z rodzëznë makakòwatëch. Òn żëjë w Africe
Biały Bór
thumb|100px|right|Herb gardu Biały Bór (we zdrojach: Baldenburg 1395, Balle 1550, Ballen 1578, Balde 1575 (1579), Białobork 1655, de Ball. de olde 1670, Białembork 1880, Bal (XIX w. Paweł Panske), Bala (Cenôwa), miem. Baldenburg; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Biôłé, Bielno, Biôłô) – gard w szczecënecczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Biôłą Rzéką.
Lëdztwò gardu: 2.209 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 12,82 km2
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Lëniô
Lëniô (pl. Linia) – òd 1975 rokù je sëdzbą wëszëznów gminë ë tu w ùrzãdze kaszëbsczi jãzëk to je pòmòcny jãzëk. Lëniô je nôwikszą wsą w pôłniowim dzélu wejrowsczégò krézu.
Historiô
Pierszé wiadło ò Lëni pòchôdô z 1342 rokù. Òb czas 1. Pòlsczi Repùbliczi bëła to królewizna, jakô słëcha do starostwa w Mirochòwie. Do Lëni słëchało téż jezoro Kłączno, w jaczim bëłë łowioné rëbë na mirochòwsczi dwór. Rozwij wsë nastąpił w 19. stalatim, pò parcelacje starostowëch gruńtów ë w kùńcu negò stalatégò Lëniô mia ju 59 gbùrstwów. Wôżnym pòdskacënkã dlô dalszégò rozwiju bëła bùdacjô banowi lënie z Kartuz do Lãbòrga. W 1919 rokù zarzesził sã kòmitet bùdowë, a w 1923 rokù erigòwónô òstała tu parafiô. W midzëwòjnowim cządze wies słëcha do kartësczégò krézu. W gromicznikù 1945 rokù bez Lëniô przeszła kòlumna sôdzowników kòncentracjowégò lagru Stutthof (tzw. Marsz Smiercë). Na wdôr zabitëch je pòstawiony kòl kòscoła kamianny òbelisk. Pò 2. swiatowi wòjnie nastąpił dalszi rozwij wsë. Terôczas mieszkô w ni wicy jak 1700 sztëk lëdzy.
Czekawinczi
thumb|100px|left|Kòscół w Lëni Wôrt òbaczëc parafialny kòscół z 1923 rokù przebùdowóny w 70. latach 20. stalatégò. Bënë zaòstałë sã czekawé pòlichromie i mòzajczi z pòwòjnowëch lat. Dłudżi czas béł tuwò probòszczã ks. Bazyl Òlãcczi, jaczégò mieszkeńcowie ùtczëlë pòmnikã pòstawionym w ceńtrum wsë.
thumb|200px|right|Stôré banowiszcze kòl Lëni
W Lëni rok w rok je òrganizowóny Wòjewódzczi Kònkùrs Kaszëbsczégò Wësziwkù, a dzecë i młodzëzna w szkòle chòdzą na lekcje kaszëbsczégò jãzëka.
Kòl Ùrzãdu Gminë w Lëni stoji szlachòta Rétnika - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
thumb|350px|center|[[Rétnik kòl Ùrzãdu Gminë w Lëni]]
Bùkwitniôk
thumb|Bùkwitniôk Bùkwitniôk abò gãsy bączk (Hoplia philanthus) – to je bączk z rodzëznë Rutelidae. Òn mierzi 8 do 9,5 mm długòtë, a żëje m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òwadë
Gãsô klóska
thumb|Gãsô klóska Gãsô klóska (Scabiosa ochroleuca L. ) – to je ôrt roscënë z rodzëznë Caprifoliaceae Juss. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Bochotnica
Bochotnica je wiôlgô wies w pùławsczim krézu, lubelsczim wòjewództwie, leżącô nad rzéką Bystra.
Kategòrëjô:Lubelsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kafarnaùm
Lëteratura
Kategòrëjô:Jizrael
Scyrz
Scyrz – to je zdechłi zwiérz. Brzãczącô robacznica mòże niesc jaja na scërza.
Kategòrëjô:Zoòlogiô
Dobrô
thumb|100px|right|Herb Dobri Dobrô (we zdrojach: Dober, Daber; pòl. Dobra, miem. Daber) - garc w łobesczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad jezorã Tëczno.
Lëdztwò gardu: 2.336 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 2,37 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Pług
Pług – nôrzãdzé, chtërno je brëkòwóné np. do òraniô pòla. To dô też jiné płëdżi np. sniegòwi pług.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Stojcëno
Stojcëno - tu piérwi bëła wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Smôłdzëno. Tu bële Słowińcë.
Kategòrëjô:Gmina Smôłdzëno
Zôłãżé
Zôłãżé (pòl. Załęże) - je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Édmùnd Kamińsczi
Édmùnd Kamińsczi (ùr. 23 séwnika 1934 r. w Kartuzach - ùm. 3 lëstopadnika 2022 r.) - to béł kaszëbsczi dzejôrz, fotografa, znajôrz kaszëbsczi kùlturë. To béł m. jin. wespółautor wëdôwków: "Kaszubi : dzieje i kultura : przewodnik po wystawie = Kaszëbi : historëjô ë kultura : prowadnik = Kaschuben : Geschichte und Kultur : Führer = The Cashubes : history and culture : guide" (1992), "Z czasów Swiãtopôłka Bëlnégò : òbrôzk w trzech aktach = Z czôs Svjętopôłka Bëlniho : wobrôsk ve trzech aktach" (2012).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Szruwnik
Szruwnik – to je prosté rãczné nôrzãdo, chtërno brëkùją czasã np. w technice do krąceniô szruwë.
Kategòrëjô:Technika
Cerlëca
thumb|Cerlenié [[Len|lnu]] Cerlëca – to béł przërëchtënk do rãcznégò cerleniô lnu. Téż na Kaszëbach òna bëła ùziwónô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Kara
Kara (téż pchôczka, kòłownica, rototot) – môłi wòzyk z jednym kòłã, po czãscë ùnôszóny rãkama, ùżëwóny do transpòrtu na niewiôldżich òdległòscach. Wëzwëskiwóné są òsoblëwie w bùdowiznie i ogrodzëznie.
Kònstrukcjô
Karë są wëpòsażóné w dwa ùchwëtë, przë pòmòcë chtërnëch ùnôszô sã je i pchô, czasã są téż cygniãté. Robi sã je z różnëch materiałów (drewno, plastik, metôl, czãsto wëzwëskùje sã téż kòmbinacjé wëżi wëmienionëch materiałów).
Historiô
Pòchòdzy z Chin i je znónô òd 230 rokù (wedle tradicji wënalôzł jã Zhuge Liang). W Eùropie ùżëwóné òd XII stalatégò.
Heraldika
Wëstãpùje na stanicë i herbie wëspë Pitcairn.
Kategòrëjô:Nôrzãdła
Smòlarniô
thumb|220px|Smòlarniô w 1916 rokù Smòlarniô - to béł primitiwny, produktiwny ùstôw, chtëren biwôł w lese, a z drewna bëła z niegò smòła i jiné wërobinë. W 1865 rokù jedna z nich bëła w kòscérsczim krézu.
Gòdzynka sédemkropka
thumb|Gòdzynka sédemkropka thumb|Jaja thumb|Pònarwa thumb|Kòpólacjô Gòdzynka sédemkropka (łac. Cocinella septempunctata) – chrząszcz z rodzëznë gòdzynkòwatëch. Pòwszechnie wëstãpùje w Eùropie.
Smòlarniô
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Gòdzynka sédemkropka
Wëzdrzatk
Gòdzynka sédemkropka mô òwalny, wëpùkłi sztôłt i je dłudżé do 8 mm. Ji głowa, nodżi i krzebt są czôrné, z biôłą plamką z dwóch stronów. Pòkrëwë gòdzynczi sédemkropczi są czerwioné, a na nich je sédmë kropków, trzë pò òbù stronach i jedna na westrzódkù. thumb|Gòdzynka i mszëce
Jôda
Gòdzynka sédemkropka jé mszëce. Dorosłô gòdzynka ùmie zjesc wiele mszëców òb dzéń, a ji pònarwa czileset.
Wëstąpòwanié
Eùropa, Azjô, Nordowô Amerika
Strzodowiskò
Chrząszcz je tam, dze są mszëce. Gòdzynkã sédemkropkã mòżna trafic na pòlach, w sadach i na łąkach.
thumb|Pònarwa C. septempunctata
Rozwij
Gòdzynka sédemkropka składô żôłté, òwalné jaja w lëczbie kòl 40 szt. na rozmajitëch czãscach roscënów, chtërne òstałé zaatakòwóné przez mszëce. Z jaj wëchôdają pònarwë. Òne są niewiôldżé, dosc grëbé i czôrné. Na bòkù mają apfelzynowé plachë.
Jinszé
Czëde gòdzynka sédemkropka je zagrożonô, wëdzelëwô trëjącą hemolimfã.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Òwadë
Alain Ducasse
thumb|Ducasse w 2010 rokù Alain Ducasse (ùr. 1956) – francësczi szef kùchnie, restauratora i biznesmen, znóny méster „wësoczi kùchnie” (haute cuisine). Stoji na przódkù lëstë nôlepszich kùcharzów Michelin. Trzë jegò restauracje zdobëlë maksymalną lëczbã tak pòzwónëch gwiôzdków Michelin, co je swiatowim rekòrdã.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kùchniô
Pòbłocé
Pòbłocé (pl. Pobłocie) - wiôlgô szôłtëskô wies ë dôwny zemsczi majątk, jaczi je kòle drodżi parłãczący Strzépcz z Wejrowã i Lëzënã. Pòzwa wsë pòchôdô òd ji pòłożeniégò w stosënkù do stolecznégò dôwni Strzépcza - "pò błoce".
Historiô
Pierszé wiadło ò wsë, jaczi pòzwã pòdónô bëła w fòrmie "Poblocz" pòchôdô z 1401 rokù. Z Pòbłocégò pòchôdô szlacheckô familiô Pòbłocczich herbù Brochwicz. W 2. pòłowie 16. stalatégò miéwcama wsë bëło òsmë szlachecczich familiów. Na zôczątkù 19. stalatégò môlowi majątk òstôł rozparcelowóny midzë miestnëch chłopów, a sama wies sta sã sedzbą wëszëznów gminë.
Czekawinczi
We wsë w dzélu zaòstôł sã tradicjowi ôrt zabùdowë z przebùdowónym 19-stalatnym dwòrã, a téż bùdinkã dôwny karczmë.
Niebãdzëno
Niebãdzëno - to je wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies.
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Łukôsz Ewanielista
thumb|Łukôsz Ewanielista Łukôsz Ewanielista – wierny towarzysz i współrobòtnik Swiãtégò Pawła chtërnémù towarzisził w misyjnych wanogach. Pòdług tradycji wczesnochrzescyjańsczich je aùtorã trzecy Ewanielji (pl), co pòcwierdzywo Ireneùsz z Lyonu(pl) (kòl 130 – kòl 202) i Òrigenes (158 – 254), a téż Dzejów Apòsztolsczich - trzecy i piąti knédżi Nowégò Testamentu; swiãti Kòscoła katolëcczégò i prawòsławnégò.
Talôr
Talôr – wiôlgô strzébrznô mònéta (strzébrzny dëtk) ò zacht wôrtnoce. Òd kùńca XV stalata gò emitowele. Znòny je gduńsczi talôr z 1577 rokù.
Wiôldżi smólsz
thumb|Wiôldżi smólsz Wiôldżi smólsz (Limax maximus) - to je smôrzcz z rodzëznë smólszowatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach. Wiôldżi smólsz je do 20 cm dłudżi, colemało dłëgszi jak szpańsczi slënik (Arion vulgaris) i luzytańsczi slënik (Arion lusitanicus). Ten smólsz mòże jesc grzëbë i żëc 2,5–3 lat, ale téż bëc szkódnikã.
Łukôsz Ewanielista
Nôstarszô wzmianka ò sw. Łukaszu znajdëje sã w Lësce sw. Pawła do Filemòna, wers 24. Je téż wëmieniôny w Lësce do Kòlosn (4,14) i w Drëdżim lësce do Timòteùsza (4,11), te dwa lëste sã przëpisywóné swiãtemù Pawłowi. Łukôsz nie należôł do karna dwanôsce apòsztołów Jezësa.
Wiôldżi smólsz
Lëteratura
Kategòrëjô:Mitkôcze
Talôr
Kategòrëjô:Ekònomijô Kategòrëjô:Gduńsk
Zelony skòczk
Zelony skòczk (Tettigonia viridissima L.)  - to je ôrt òwada  z rodzëznë skòczkòwatëch (Tettigoniidae). Te skòczczi są znóné m. jin. na Kaszëbsczim Pòjezerzu.
Łukôsz Ewanielista
Żëcopis
Tradicjò kòscélnô ùtożsômiô sw. Łukasza z aùtorã Ewanielji Łukôsza i Dzejów Apòsztolsczich(pl).
Miôł przëjic chrzest òbczas drëdżi wanodżi misyjny sw. Pawła Apòsztoła (kòl 50 r. n.e.) i òstac jegò ùczniã. Béł razã z nim w Rzimie, Macedonii i Grecji. Béł jegò nôwiarniészim towarziszã. Pòdług przekazów sw. Łukôsz ùmarł w Beòcji(pl), mającë 84 lata. Plac jegò grobù nie je znóny. Za nôbarżi mòżlëwi plac pòchówkù ùwôżô sã Eféz(pl) abò Teby(pl). Béł lékarzã (Pózdrôwiô waji Łukôsz, ùmiłowóny lékôrz, Kòl 4, 14). Jakò dowód katolëczi ùczałi wskazëją, że w pismach tradicyjnie mù przëpisywónych wëstãpùje wiele specjalisticznych terminów medicznych, wëstãpùjących téż w pismach Hipòkratesa czy Galena.
Jak głosy póz legeńda, chtërny sladë spòtikómë pierwszi rôz dopiérze kòl 530 r. w pismach Téòdora Lektora(pl), sw. Łukôsz béł malôrzã ikònów. Przëpisëje mù sã aùtorstwò wielu ikònów, w tim Pòwszechno czczonégò w strzédnowiecznym Bizancjum òbrazu Marii Theòtokòs, czôrny Madonnë czë wizerunkù Matczi Bòsczi Kòstromsczi(pl).
Relikwie
Relikwie swiãtégò Łukasza znajdëją sã w Padwie(pl) – w koscole pòd wezwaniém Swiąti Justinë, w Pradze - w katedrze swiãtégò Wita a téż w Tebach(pl).
Ikònografiô
W ikònografii(pl) swiãtégò pòkazëje są czãsto jakò malëjącégò abò piszącégò, Rogier van der Weyden przedstawi gó na òbraze „Sw. Łukôsz malëjący Madonnã” óbczas pòrtretowaniô Marii, matczi Jezësa.
Atribùtama swiãtégò są: wół, zwój, malarskô paleta, papior i kamień. Wół (abò celé) ódnôszają sã do Łukasza, bò są óne zwierzãtama òfiarnyma, a Ewanieliô Łukôsza przëpisywónô Łukôszowi rozpòczinô sã òd pòwiôstczi ò Zachariaszu(pl), òjcu Jana Chrzcëcela(pl), chtërny skłôdô òfiarã w Swiątini (pòr. Łk 1,5 25). Wedle tradycji béł lekarza, dlôte czãsto je przedstôwióny w lekarsczi czôpce.
Torgelow
thumb|100px|right|Torgelowsczi herb Torgelow (we zdrojach: in mercia turglowe 1270, Turreghlaue, Torgelow; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Turzogłowë, Turzô Gôłwa, Turzô Głowa) – gard w Krézu Vorpommern-Greifswald w kraju Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë nad Ùkrą.
Łukôsz Ewanielista
Patronat
Swiãti Łukôsz je patronã Szpańsczi, introligatorów, lékarzi chirurgów, malôrzów, rzézbiarzów, grafików, historików, notariuszów i złotników.
Torgelow
thumb|100px|right|Torgelowsczi fana
Łukôsz Ewanielista
Dzéń òbchòdów
Wspòmnienié liturgiczné óbchòdzoné je w Kòscole katolëcczim 18 rujana; w Pòlsce mô rangã swiãta.
Zelony skòczk
Lëteratura
Kategòrëjô:Òwadë
Torgelow
Wiéchrzëzna gardu: 49,46 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Łukôsz Ewanielista
Dzéń òbchòdów
Prawòsławnò cerkiéw wspòminô swiãtégò apostoła ewanielistã dwùkrotnie : 18/31 rujana (tj. 31 rujana pòdług kalãdôrza gregóriańsczégò) i 4/17 stëcznika (tj 17 stëcznika pòdług gregóriańsczégò kalãdôrza).
Zwëczajnô grużdżelnica
thumb|Zwëczajnô grużdżelnica Zwëczajnô grużdżelnica (Pulsatilla vulgaris L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë jastrownikòwatëch (Ranunculaceae). Òna rosce m.jin. na Kaszëbach.
Łukôsz Ewanielista
Przëpisë
Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti Kategòrëjô:Prawòsławny swiãti
Zwëczajnô grużdżelnica
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Joan Fuster
thumb|250px|Joan Fuster Joan Fuster i Ortells (ùr. 23 lëstopadnika 1922 w Sueca, Prowincjô Walencja, ùm. 21 czerwińca 1992 w Sueca) - béł runita, chtëren pisôł wiele pò katalońskù.
Tuszkòwskô Matka
Tuszkòwskô Matka – pòmnik nôtërë, zwëczajnô chójka, jakô rosła w lese midzë wsama Tuszkòwë i Lëpùsz. No drzewò miało kòl 230 lat. Òna nie przetrzima nawôłnicë w 2017 rokù.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gmina Lëpùsz
Ramleje
Kategòrëjô:Gmina Somònino Kategòrëjô:Kaszëbë
Stepnica
thumb|100px|right|Stepnicczi herb Stepnica (we zdrojach: Stepenitze, Groß Stepenitz; pòl. Stepnica, miem. Groß Stepenitz) – gard ë kùrort w goleniowsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Òdrzańską Roztoką ë wchòdzącą do ni rzéką Gòwienicą.
Miotła
Miotła – prosté nôrzãdzé, chtërno je brëkòwóné np. do zamiôtaniô smieców z pòdłogów. Miotła - mòże bëc zrobioné: chróstowô z wietewków brzózczi, jurkòwô z bremù, a wrzosowô z wrzosu.
Stepnica
Lëdztwò gardu: 2.082 (2009)
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Nórt plaskati
Nórt plaskati
- je to dzél rówiznë naznaczony przez dwie półprosté ò zbiernym pùnkce raza z tima półprostima. Òbrôzk:pełny.jpg Òbrôzk:półpełny.jpg Òbrôzk:prosty.jpg Òbrôzk:zerowy.jpg Òbrôzk:kąt ostry.jpg Òbrôzk:rozwarty.jpg Òbrôzk:wklęsły1.jpg Òbrôzk:Wklęsły.jpg
Biografia
1. Poradnik matematyczny : praca zbiorow (ISBN 8301041218)
2. Matematyka : kompendium : wzory i reguły, liczne przykłady z rozwiązaniami, od elementarnych działań do matematyki wyższej (ISBN 8373115218)
Rewòkół
thumb|left|Widzënk na Rewòkół Rewòkół to je grzëpa w pòmòrsczim wòjewództwie, w stôłpsczim krézu, w gminie Smôłdzëno, na chtërny bëło czedës sanktuarium.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gmina Smôłdzëno
Eùropejsczi skòwrónk
thumb|left|180px|Eùropejsczi skòwrónczi òb zëmāEùropejsczi skòwrónk (Larix decidua Mill.) – to je jiglënowé drzéwiā z rodzëznë sosnowatëch (Pinaceae). Na Kaszëbach gò czasã sadzëlë razã z chójkama - miészóne bòrë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Pipa
Wiele pipów nie blus przëdatnyma statkã, ale téż mają artistycznô wôrtnota. Są paradny, szëkòwny i mają fùl fantazejô. Tej sej łebczi pipów są bògato rzeźbiony, a cybchë baro dłudżi i òzdobny. Czasama pipë przëbirają wëzdrzatk lëdzy, zwierzãtów, prziborów. Na niechtërnych są historycznô i ôrtny zdrzadniô.
Muzea
Muzeum Dzwonów i Fajek w Przemyśluthumb|Pipë
Muzeum Etnografii we Lwowie
Storm P. Musset
Museé de la Pipe et du Diamant
Le museé du Fumeur
Museé de la pipe et des Objects du tabac
Museum of the pipe
The Frank P. Burla Antique Pipe and Tobacciana Museum
The Sherlock Holmes Museum
Museo Savinelli
Literatura
Literatura:
Kategòrëjô:Hobby
Pańsczé Przemienienié
thumb|Pańsczé Przemienienié - òbrôz Pańsczé Przemienienié - to je swiãto, chtërno wëpôdô 6 zélnika w katolëcczim kòscele.
Agnez Mo
thumb|right|200px|Agnez Mo Agnez Mo (Agnes Monica Muljoto), (ùr. 1 lëpinca 1986 r.) je spiéwôrką i teatrowncą z Jindonezje.
Diskògrafijô
Kategòrëjô:Mùzycë
Sardinka
thumb|Eùropejskô sardinka Sardinka - to je szlach rib z rodzëznë sledzowatëch (Clupeidae). W nim je jeden ôrt eùropejskô sardinka. To je rëba do jedzeniô. Òna żëje m.jin. w Nordowim Mòrzu.
Kategòrëjô:Rëbë
Dziwnów
thumb|100px|right|Herb gardu Dziwnów (we zdrojach: *Dziwnowo abò *Dziwnów (Z. Babik), Diuenow 1243,  Dyuennow, Dievenau; miem. Dievenow) – gard w kamieńsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Dzywnową.
Lëdztwò gardu: 2.904 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 4,97 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Starkòwô Hëta
Starkòwô Hëta – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w òbéńdze gminë Somònino.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Somònino Kategòrëjô:Kaszëbë
Bòrowi Młin
Bòrowi Młin (Bòrowy Młijn, pòl. Borowy Młyn, miem. Heidemühl) - to kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Charzëkòwsczi Rówiznë, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Lëpnica. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã wse ë mniészé kòlonie: Bùksewò, Bëdògszcz (lëdztwò: 4), Dembòwò (lëdztwò: 13), Katarzinczi (lëdztwò: 6), Klôsztór (lëdztwò: 20), Kòbëlé Gòrë (lëdztwò: 10), Rosochë, Smòlné (lëdztwò: 11), Stôri Mòst (lëdztwò: 5), Ùpëłka (lëdztwò: 129), Wiecziwno (lëdztwò: 10), Wierzchòcëna (lëdztwò: 52) i Zgniti Mòst (lëdztwò: 9). Tu je kòscół ë szkòła. W ni dzece ùczą sã m. jin. kaszëbsczégò jãzëka. Tu ùrodzył sã Jón Bińczyk.
Òficjalną kaszëbską pòzwã wsë wprowadzëlë 3 séwnika 2013.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Lëpińce
Swiãté Pòlanowsczé Górë
thumb|Pùstelniô z kòscołã thumb|Krziżowô droga thumb|Krziż na górzë Swiãtô Górka (Swiãtô Góra Pòlanowskô) – je to góra ò wëżawie 155,2 m.n.p.m. na Bëtowsczim Pòjezerzu, pòłożónô w zapôdno-pòmòrsczim krizu. Mòżna ją nalézc 1,5 km na pôłniowi zapôd òd Pòlanowa, niedalek sedzbë nadlesyństwa.
Historiô
Czej bëłę czasë pògańsczi, lëdze tùwò mieszkający zbierelë sã na ti górce, bë òddac czesc słowiańsczim bògóm i brac wòdã ze swiãtégò zrzódła. W dwanôstim stalacym, swiãti Òtto z Bambérga na ti górze pòstawił drzéwnianô kaplëczkã pòd wezwanim Marëji. Pòstawilë tam krziż, chtërny béł znakã chrzescyjańsczégò kùltu. Òd trzënôstégò wiekù kaplëca bëła pòd òpiekã cëstersów. Tuwò rozkòscerza sã zwëcz pielgrzymków dlô lëdzy z sąsôdnëch dzélów Pòlan. W XIV stolecu na nym môlu mògła bëc pòstawionô pòstãpnô swiątinia, a jinô hipòteza zakłôdô, że bùten bòkadno wëstrojony swiãtnicë mógła bëc sztatura Marëji i 12 sztatur apòstołów wëkònónëch ze złota. Nôstarszi dokùment ò pielgrzimce na Swiãtą Górã pòchòdzy z 1435 rokù i tëkô sã wësłaniégò jedny òsobë przez kòłobrzesczi gard na Chełmską Górã, Rowòkół i Swiãtą Górã, jakno przebłaganié za dokònóny mòrd. Jinô, zdrzódłowô jinfòrmacjô pòchòdzy z 1485 rokù ze Słôwna, chtërne miało wësłac pielgrzyma na te trzë swiãte môle, bë òdpòkùtowac pòwiesenié ricerza Burcharda von Winterfelda. Na spòdlim tëch zôpisów przëjimô sã, że pielgrzimòwanié na Swiãtã Górã w XIV stalacu ni bëło jesz tak znóné. Dopiérze 100 lat pózni stała sã baro wôżnym pòmòrsczim pielgrzimkòwim placã sparłãczonym z pielãgnacëją pòbòżnotë westrzód Pòmòrzan i jinëch mieszkôńców Eùropë. Swiãtô Góra Pòlanowskô òd strzidnowiecza bëła môlã òdpòczinkù na pielgrzimkòwim szlachu sw. Jakùba cygnącym sã do Santiago de Compòstela. Òd tegò czasu bëłë téż òrganizowóné w Pòlanowie jakùbòwé jôrmarczi. Peter von Glasenapp napisôł w Mòdri Ksãdze Pòlanowa słowa taczi trescë: Pòlanowsczi kòscół stôł w dôwnëch czasach na górze pòd Pòlanowã przë môlu mãczarni (sądu). Za papiesczich czasów bëła tuwò wiôlgô swiãtosc i òdpùstë, dlô chtërnëch lëdze z òddalónëch môlów przëchòdzëlë dlô zbawienié dëszë. Dlôte téż ze wzglãdu na wiôldzi nôpłiw lëdzy, kòscół nigdë ni bëł zamkłi, stãdka Pòlanów miôł swòje pòwiedzenié: Stoji òdemkłi jakno Pòlanowsczi kòscół. W czasach refòrmacëji, w 1544 rokù òjcowie cëstercë òpùscëlë ten môl i zabrelë ze sobą sztaturã Marëji. Przëjimô sã, że do Pelplina. Pòd kóńc XVI wiekù kaplëcã znikwiono. Òstałë z ni le rujinë, a tradicja pielgrzimòwaniégò bëła wëgasłô. W 1953 rokù ùrzãdowim zarządzenim nadano pòzwã Swiãtô Górka w môl germańsczi Heiliger Berg. Ôd 2002 rokù góra stała sã pùstelnią òjców Frãcëszkanów z prowincëji sw. Maksymiliana Kòlbégò w Gduńskù, z klôsztoru w Darłowie. Pùstelniô zaprojektowónô zosta w pòmòrsczim stylu, òpartim na wzornictwie kaszëbsczégò bùdownictwa. Biwają w ni Msze z Kaszëbską liturgią słowa. Gòspòdôrzã pùstelnie je òjc Janusz Jãdrëszek. Terczasnie w kaplëcë je tczonô Jiwerskô Jikòna Matczi Bòsczi ( Niebiańsczi Brómë), chtërnã pòswiãcył wrocławsko-szczecëńsczi prawòsławny biskùp. Drzéwiany klôsztór òtôczô piãknô przyroda, a prosté, sërowé warunczi z wszechògarniającą cëszą pòmôgają pątnikóm, bë nalôzc Bòga. Pòtemù môl ten wëbrelë Frãcëszkanie na swòjã pùstelniã.
Szlach i pòmniczi
Do kaplëcë prowadzy szlach Kalwarëji z lëdowima rzezbama. Niedalek od stëgnë na wichrz górë wipłiwô zdrój zwóné Stëdnią Zdrowia, z chtërnëm związóné są legendë ò ùzdrowieniach. Kòl swiãtnicë stoji Bóża Mãka z nadpisã w pòlsczim i niemiecczim jãzëkù: Gdy gaśnie pamięć ludzka dalej mówią kamienie.
Pielgrzimczi
W 2000 rokù ódbëła sã pierszô, pieszô pielgrzimka Swiãtëch Gór – òd Chełmsczi Górë do Pòlanowsczi. Wzdłuż trasë Kòszalëno – Pòlanowò stanãło 31 kaplëczków przedstôwiającëch scenë z żëcégò Pana Jezësa. W 2010 rokù nen, znóny z strzidniowiecza, szlach znôwu bëł włączony do europejsczé sećë dróg sw. Jakùba, wiodącëch do hiszpańsczi Compòsteli. Dzysu pątnicë wëbiérającë sã do Hiszpanie znôwù jã òdwiedzają. Je jich corôz wiãcy, dlôte trzeba bëło ùrëchtowac dlô nich nocledżi. Wszëtkò to dzãka òdemkłi Pòmòrsczi Drodżi sw. Jakùba. Reaktiwacjô ti drodżi bëła òdpòwiedzą na prosbã Jana Pawła II, chtërën na pielgrzimce w Santiago de Copòstela prosył ò òdnowienié  jakùbòwich szlachów i równoczasno całi Europë w chrzescyjańsczim dëchu.
Bibliografiô
Kategòrëjô: Kùltura Kategòrëjô: Pielgrzimkòwé szlachë
Agùstin Hildebrand
Zdrzë téż
Wiôldżi Kack
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Gdiniô
Wierzchòcëno
Wierzchòcëno - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stôłpsczim krézu, w gminie Smôłdzëno. Tu bële Słowińcë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Smôłdzëno
Gałãzënowò
Gałãzënowò (pòl. Gałęzinowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Skwiérk
Skwiérk (Gryllus L.)  - to je szlach òwadów z rodzëznë skwiérkòwatëch (Gryllidae). Te skwiérczi są znóné m. jin. na Kaszëbsczim Pòjezerzu np. pólny skwiérk. Biwô, że skwiérczi skwiërczą.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 69
Kategòrëjô:Òwadë
Pańsczé Wniebòwstąpienié
thumb|Pańsczé Wniebòwstąpienié - òbrôz Pańsczé Wniebòwstąpienié - to je swiãto, chtërno wëpôdô 40. dnia òd Jastrów (czwiôrtk) w christianiznie. W katolëcczim kòscele òno je w VII Wiôlgònocną Niedzelã.
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Aniół Pańsczi
Aniół Pańsczi (Angelus Domini)
Kaszëbsczi jãzëk
W kòscele znónô je mòdlëtwa:
Lingua Latina
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Òkùnk
thumb|Òkùnk Òkùnk (Perca fluviatilis) – to je rëba z rodzëznë òkùnkòwatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Rëbë
Dëkôt
Dëkôt – złotô mònéta ò zacht wôrtnoce. Òdléwk ti mònétë zaczął sã òd XIII stalata. Znòny je m. jin. Gduńsczi dëkôt z 1577 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Ekònomijô Kategòrëjô:Gduńsk
Ògardowi pszmiél
Ògardowi pszmiél (Bombus hortorum) - to je ôrt òwada z rodzëznë pszczołowatëch (Apidae). Òn mô dosc dłudżi sysôcz, a żëje m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Pszmiéle
Słónojce
Słónojce (pòl. Słonowice) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Sardiniô
thumb|Sardiniô (zamalowónô na kôrce na czerwiono ) Sardiniô (Sardegna abò Sardigna) - to je òstrów kòl Italsczi, drëdżi pòdle wialgòscë òstrów Strzódzemnégò Mòrza. Òd 1 do 1,5 mln mieszkańców òstrowù ùżiwô apartnégò sardińsczégò jãzëka.
Spòdlowé pòdôwczi
Kategòrëjô:Italskô
Cemny płëcnik
thumb|Cemny płëcnik Cemny płëcnik (Pulmonaria obscura L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë wòdrôkòwatëch. Cemny płëcnik rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Chociwel
thumb|100px|right|Herb gardu Chociwel (we zdrojach: Fryenwalde 1190, Vredenwalde 1321, Vriyenwald 1321, Nove Vrigenwalde 1329, Wreinwaldis 1338, Nygen Vrigenwalde 1492, Frienwalde, Freyenwalde 1652, Frienwolde 1760 (Ducatus Pomeraniae Citerioris Et Ulterioris Principatibus, Comitatibus, Urbibus Suis Definitiae Nova et Ampla Descriptio geographica), Freienwalde; miem. Freienwalde; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Frinwôłd, Friwôłd) – gard we stôrgardzczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.
Lëdztwò gardu: 3.266 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 3,67 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Òstatnô Wieczerzô
thumb|Òstatnô Wieczerzô - òbrôz Leonardo da Vinci (1452-1519) Ostatnia Wieczerza - to bëła pòdług Ewanielii wieczerzô (Pascha) Jezësa z Apòstołama, chtërna bëła dzéń przed Jegò smiercą w zali.
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Kaszubski
thumb|right|Pòlskòjãzëkòwi pomnik w [[Kòleczkòwò|Kòleczkòwie]] Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Kaszëbsczi Grif" (pòl. Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Kaszubski) - na zôczątkù II Swiatowi Wòjnë bëła nôbarżi rozkòscërzoną pòlską wòjskòwą òrganizacją zrzeszającą wiele Kaszëbów - aktiwnëch w rësznoce zatôrczënkù. Pòtemù bëła òna pòprzezwónô na Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif". Ji nôleżnicë wespółrobilë z AK i ùznôwalë wëszëzna Pòlsczégò Rządu w Londinie. Ji ùtwórcama w 1939 rokù bëlë: szkólny Józef Dambek, Klémãs Bronk, a legeńdarnym ju dzys prowôdnikã ks. płk Józef Wrëcza.
Rëbackô Hëta
Rëbackô Hëta – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w òbéńdze gminë Somònino.
Kategòrëjô:Gmina Somònino Kategòrëjô:Kaszëbë
Lasowô niezabôtka
200px|thumb|Lasowô niezabôtka Lasowô niezabôtka (Myosotis sylvatica Ehrh. ex Hoffm.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë wòdrôkòwatëch (Boraginaceae). Te niezabôtczi roscą m. jin. na Kaszëbach.
Błotny mléczôk
Błotny mléczôk (Sonchus palustris L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Lasowô niezabôtka
Kategòrëjô:Bòtanika
Alfons Flisykowski
Alfons Flisykowski (ùr. 22.09.1902 rokù w Gòrãczënie - ùm. 05.10.1939 rokù) - w II swiatowi wòjnie - w 1939 rokù - barnił Pòlsczi Pòcztë w Gduńsku. W Gòrãczënie na bùdinkù gdze òn sã ùrodzył je tôblëca Alfonsowi Flisëkòwsczémù na wdôr. W 1939 r. gò Gduńskù w rozstrzélalë, bò tak tëdë sądził miemiecczi sąd. W 1996 rokù jiny miemiecczi sąd ùznôł, że tak nié miało bëc zrobioné.
Kategòrëjô:Gduńszczani Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Ùmarłi w Gduńskù
Akt wiarë
Akt wiarë
Lëteratura
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Eùropejskô sardela
thumb|Eùropejskô sardela Eùropejskô sardela (Engraulis encrasicolus) - to je ôrt mòrsczi rëbë z rodzëznë sardelowatëch (Engraulidae). Òna żëje np. w Nordowim Mòrzu. To je rëba do jedzeniô.
Kategòrëjô:Rëbë
Kòsnica
260px|thumb|Treker i kòsnica
Kòsnica - to je maszina ùżiwónô np. w gbùrzëznie do seczeniô np. trôwë.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Golczewo
thumb|100px|right|Golczewsczi herb Golczewo (w zdrojach: Golisowe 1229, Gholisowe 1235, Golessowe 1266, Gvlsowe 1293, Gulzov 1304; Qulsow 1315, Gulsowe 1315, Gulzow 1331, 1539, 1784, Gülzow; miem. Gülzow) – gard w kamieńsczim krezu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Niemicą.
Lëdztwò gardu: 2.714 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 7,42 km2
Biérkòwò
Biérkòwò (pòl. Bierkowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Golczewo
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Płaszewò
Płaszewò (pòl. Płaszewo) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Biérkòwò
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Płaszewò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Dërłowò
thumb|100px|right|Dërłowsczi herb Dërłowò (téż: Rëwôłd; we zdrojach: in terra Dirloua 1205, Dirlov 1205, Reyneuelde 1237, in civitate nostra Rugenwolde 1271, ciuitate Ruyenwolde 1277, Thirlou 1285, Marquardus dictus Rugenwolt 1302, Ruienwolt 1304, Rugenwaldt 1307, Marquardus Ruyenwold 1309, Laurentii de Ruwenwald 1312, Ruwenwald 1312, Ruyewold 1315, Ruyenwold 1315, Ruyewald 1315, Rugienwalt 1320, Rugium in territorio Rygeno 1324, Rugenwold 1348, 1406, 1410, 1443, 1444, 1450, 1452, 1459, 1478, Růgenwold 1406, Růgenwolt 1406, de/prope Ruyenwolde 1411, Ruyenwold 1411, 1451, Rugenwald 1439, Hennyngk zilmitze to Rugenwolde 1493, Rugenwolde 1523, 1539, Rugenwaldt 1617, Rugenwalde 1618, Rügenwalde 1628, Ryuald 1638, Dirłow (Cenôwa), Ravut (Cenôwa), Rygenvałd (Cenôwa), pòl. Darłowo, dólnomiem. Rügenwoold, miem. Rügenwalde) – gard i kùrort w sławieńsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Bôłtã.
Spòdlowé pòdôwczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Môłi Kack
260px|thumb|Môłi Kack - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Môłi Kack - to je dzél gardu Gdini. Tu je kòscół. thumb|right|
Malczkòwò
mały| Malczkòwò (pòl. Malczkowo) – to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Skòwëczk
Skòwëczk – to je sok, chtëren na zymkù mòże zbiérac z np. bardówkòwati brzózczi. Kaszëbi gôdelë, że piją gò pasterze.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 58
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brzózkòwaté
Chiloniô
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gdini