cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wilno (Ontario)
thumb|300px|Wilno (Ontario) Wilno (Ontario) - wnożëna w Kanadze, nazwóné tak na tczã ksãdza, chtëren tam z Kaszëbama żił, a pòchôdôł z Lëtewsczi. Tu béł i ò Kaszëbach napisôł dr Jan Drzéżdżón (1974). W 1984 rokù papiéż Jan Paweł II nazwôł ją "Wilno na Kaszubach". W Wilnie, jakno mało jaczim jinszim môlu bùten Kaszëb, ùchòwôł sã przez kòle półtorasta lat kaszëbsczi jãzëk ë zwëczi. W kòscele St. Mary w Wilnie, je òd 29 zélnika 2004 rokù replika rzezbë Sjónowsczi Matczi Bòsczi - Kaszëbsczi Królewi. W Wilnie aktiwnô je stowôra Wilno Heritage Society (pòzarządowô òrganizacja), chtërna mô za cél ùchòwanié kaszëbsczi ë pòlsczi kùlturë. Ji je Kaszëbsczi Park Spadkòwiznë w Kanadze. Òd lat wôżny dzejôrz w ti stowôrze je David Shulist, je w ni m. jin. Peter Glofcheskie, Ed Chippior, a béł np. Julian Kulas. D. Shulist nalôzł w ti diaspòrze Kaszëbów, chtërny so ùdbelë zachòwac i rozwijac swòjã kùlturã. W kanadijsczim Wilnie, rok w rok fejrowané je Kaszëbsczi Dzéń, a bëło téż pôrã ju rézów nôleżników stowôrë do kraju tatków. Czësto nowim dobëcym kanadijsczich Kaszëbów je radiowi program w ò nazwie "Radio Kaszebe". Je òn nadôwóny w niedzelã. Tu znóny je kaszëbsczi wësziwk, a w szkòle dzece ùczałë sã kaszëbsczégò jãzëka òd séwnika 2010 rokù. W Wilnie żëł Martin Shulist - kaszëbsczi dzejôrz kùlturë w tich stronach. Biwôł tu ks. Władisłôw Szulëst.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kanada Kategòrëjô:Kaszëbi
1868
1868 / MDCCCLXVIII – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na strzodã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1868 rokù przëpôdł na pòniedzôłk i béł to tak samò rok przestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
Je to 1868 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 868. rok drëdżégò tësąclecô, 68. rok XIX stolatégò, 8. rok 7-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1866 « 1867 « 1868 » 1869 » 1870
Kategòrëjô:XIX stolaté
Slawistika
Slawistika to je interdiscëplinarnô nôucznô plón, chtéren òbjimô badérowanié i òpisënk nôòglowi rozmiónëch kùlturów, krajów, nôrodów i słowiańsczich jãzëków. Kaszëbizną zajimele sã taczi slawisce jak: Aleksander Hilferding, Friedrich Lorentz, Friedhelm Hinze, a téż Jooseppi Julius Mikkola przińdny profesor slawisticzi. Jan L. Perkowski - profesor słowiańsczich jãzëków i lëteraturë zajimôł sã kaszëbizną. To robił téż Sven Gustavsson (1938 - 2013) - profesor słowiańsczich jãzëków.
*
1786
1786 / MDCCLXXXVI – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na niedzelã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1786 rokù przëpôdł na czwiôrtk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Je to 1786 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 786. rok drëdżégò tësąclecô, 86. rok XVIII stolatégò, 6. rok 9-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1784 « 1785 « 1786 » 1787 » 1788
1784
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1782 « 1783 « 1784 » 1785 » 1786
Kategòrëjô:XVIII stolat%C3%A9
1463
1463 / MCDLXIII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na sobòtã pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).
Je to 1463 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 463. rok drëdżégò tësąclecô, 63. rok XV stolatégò, 3. rok 7-égò dzesãcolecô XV stolatégò.
Ùmarlë
↓ Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi) ↓ 1461 « 1462 « 1463 » 1464 » 1465
Kategòrëjô:XV stolaté
1808
1808 / MDCCCVIII – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na piątk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1808 rokù przëpôdł na strzodã i béł to tak samò rok przestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
1809
1809 / MDCCCIX – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na niedzelã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1809 rokù przëpôdł na piątk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
1808
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1806 « 1807 « 1808 » 1809 » 1810
1809
Je to 1809 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 809. rok drëdżégò tësąclecô, 9. rok XIX stolatégò, 9. rok 1-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.
1808
Ùmarlë
Kategòrëjô:XIX stolaté
1809
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1807 « 1808 « 1809 » 1810 » 1811
Kategòrëjô:XIX stolaté
1736
1736 / MDCCXXXVI – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na niedzelã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk tegò rokù przëpôdł na czwiôrtk i béł to tak samò rok przestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1734 « 1735 « 1736 » 1737 » 1738
Kategòrëjô:XVIII stolaté
Chrzanów
thumb|290px|Panorama gardu Chrzanów- gard w małopòlsczim wòjewództwie. Chrzanów je stolëcą chrzanowscziégò krézu.
Pòłożenié
Geògrafné kòòrdinatë: szérzô - 50°08' N, długòta - 19°24' E.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Rëmiô
Rëmiô (we zdrojach: Rumina 1220, Rumnam 1235, Rumpna 1245, Rumnam 1291, Rumna 1295, Ronna (krónika òlëwsczégò klôsztora), Romna (krónika òlëwsczégò klôsztora), Rumńa (Lorentz), Romele 1399, Rumija 1570, Rumia 1570, Romla 1582, Rumie 1583, Romlia 1598, Rahmele 1584, Romla 1584, Ramelaw 1602, z Rumiei 1627, Rameln 1655, Ramel 1659, Rumia 1678, Rahmel 1796, Rëmjå 1866, Rumia (SG), Rumie 1912, Rumija 1912, Rémjô, krol. é szlach. (Rahmel) (Cenôwa), Rëḿå (Lorentz, Zëchta), (Stårå) Rëḿå (Tréder); pòl. Rumia, miem. Rahmel) je gardã ë gminą w wejrowsczim krézu w pòmòrsczim województwù. Rëmiô mô greńcã z Gdinią ë Redą. Rëmiô robi za mieszkaniowi slôd dlô Gdini. Razã z Wejrowã ë Redą ùsôdzô wespòlëznã trzëch gardów - Môłé Trójgardze. W latach 1975 - 1998 Rëmiô słëchaa gdóńsczémù wòjewództwù. Tu mô sedzbã radio Kaszëbë, chtërno nadaje dosc wiele pò kaszëbskù. Eùropejskô Kôrta Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków w artiklu 11, ùst. 1a pòdaje, że taczi radio dlô m. jin. Kaszëbów mô bëc.
Je nôwikszim gardã pòlsczim, jaczi nie je stolëcą krézu.
Pòdôwczi
Wedle pòdôwków z 2002 rokù, Rëmiô mô wiéchrzëznã 32,86 km², w tim:
1783
1783 / MDCCLXXXIII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na strzodã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1783 rokù przëpôdł na niedzelã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Rëmiô
Pòdôwczi
Gard zajëmô 2,56% wiéchrzëznë krézu.
1783
Je to 1783 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 783. rok drëdżégò tësąclecô, 83. rok XVIII stolatégò, 3. rok 9-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Rëmiô
Lëdztwô
Pòdôwczi z 30 czerwińca 2004:
1783
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1781 « 1782 « 1783 » 1784 » 1785
Kategòrëjô:XVIII stolaté
Rëmiô
Sąsadné gminë
Gdiniô, Kòsôkòwò, Pùck, Réda, Wejrowò
Stôrodôwnotë
thumb|280px|center| Gardnô panorama
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Miastkò
Miastkò (we zdrojach: Rumzbork 1565, Rummelsborch 1618, Stettlin Rummelsburg 1628, Rummelsburgk 1628, Rummelsburg 1789, Ramelsburg 1807, Rumelsburg 1807, Miastko 1885, Miastków 1885, Mjastko (Cenôwa), Miastkò (Ramułt); pòl. Miastko, miem. Rummelsburg) – gard leżący w bëtowsczim krézu w Pòrénkòwi Pòmòrsce, nad rzéką Stëdnicą (lewim dopłiwã Wieprzë). Stolëca Miastecczi Gminë.
Lëdztwò Miastka
center|350px
30 pazdzérznika
30 pazdzérznika je 303. (304.) dzéń w gregorijansczim kalãdôrzu. Do kùńca roku je 62 dniów.
Miastkò
Historëjô
thumb|100px|left|Miastkò - stôri herb Miastkò je stôrim słowiańsczim (pòmòrsczim) sedlësczã. Pierszé pisóné dokùmańtë ò miejscowòscë òkreslóny tedë rôz "môłi gard", rôz "wies" pòchòdają z lat 1335, 1368, 1478, 1496 ë 1506. Miastkò nôleżało tedë do pòmòrsczi familëje Maszewsczich (von Massow). W latach 1616-1617 mieszkeńcë zbùntowelë sã procëm Maszewsczim ë pò tim w 1617 Miastkò pierszi rôz dostało gardné prawa. W latach 1628 ë 1657 dwa pòżarë niszczą wiãcy jak 1/3 bùdinków w gardze, a 26 czerwińca 1719 trzecy òdżiń niszczi wnet côłi gard (òstają le dwa côłé chëczë!). Chòc Miastkò miało gardné prawa familëjô von Massow wcyg ùwôżała gard jakno swòji miectwò, a w swôre wmieszëwôł sã król I. Fridrich Wëlem w 1721 r. Sztrid zakùńczëł sã wërokã nadwòrnégò sądu w Kòszalënie (1781). Pierszi rôz w historëji Miastkò stało sã stolëcą krézu w 1843.
30 pazdzérznika
Ùmarlë
Kategòrëjô:pazdzérznik
Miastkò
Stôrodôwnotë
thumb|Miastkò - póznobarokòwô cerczew
Lënczi
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz
Margaréta (Królewô)
thumb|Margaréta - królewô Margaréta (ùr. 1230-1234? - ùm. 1282) bëła królewą Dëńsczi w XIII stolatu. Ji òjcã béł Sambòr II.
31 pazdzérznika
31 pazdzérznika je 304. (305.) dzéń w gregorijansczim kalãdôrzu. Do kùńca roku je 61 dniów.
Ùmarlë
Kategòrëjô:pazdzérznik
Ashanti Douglas
thumb|Ashanti Douglas Ashanti Shaquoya Douglas, (ùr. 13 rujana 1980) je amerikańską spiéwôrką ë teatrownicą.
Kategòrëjô:Mùzycë Kategòrëjô:Film
Courtney Love
thumb|Love, [[2009]] Courtney Love, (ùr. 9 lëpinca 1964) je amerikańską spiéwôrką ë teatrownicą.
Diskògrafijô
Love, Courtney Love, Courtney
Ani DiFranco
thumb|190px|Ani DiFranco Ani DiFranco, (ùr. 23 séwnika 1970) je amerikańską spiéwôrką.
Kategòrëjô: Mùzycë
1810
1810 / MDCCCX – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1810 rokù przëpôdł na sobòtã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1808 « 1809 « 1810 » 1811 » 1812
Kategòrëjô:XIX stolaté
1731
1731 / MDCCXXXI – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk tegò rokù przëpôdł na piątk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Je to 1731 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 731. rok drëdżégò tësąclecô, 31. rok XVIII stolatégò, 1. rok 4-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1729 « 1730 « 1731 » 1732 » 1733
Kategòrëjô:XVIII stolaté
944
944 / CMXLIV – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).
Suzanne Vega
right|thumb|200px|Suzanne Vega, 2006 Suzanne Nadine Vega, (ùr. 11 lëpinca 1959) je amerikańską spiéwôrką.
944
Je to 944 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 944. rok pierszégò tësąclecégò, 44. rok X stolatégò, 4. rok 5-égò dzesãcolecô X stolatégò.
Ùmarlë
↓ Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi) ↓ 942 « 943 « 944 » 945 » 946
Kategòrëjô:X stolat%C3%A9
Kòscérsczi kréz
thumb|300px|right|Kòscérsczi kréz
Kòscérsczi kréz (pòl. Powiat kościerski) - to je krézã w westrzédnym parce pòmòrsczégò wòjewództwa z sedzbą w Kòscérzënie.
Bùtnowé lënczi
Starna przédnictwa krézu
Kategòrëjô:Kaszëbë !
Gmina Przedkòwò
Gmina Przedkòwò (pòl. Gmina Przodkowo) - wieskô gmina w kartësczim krézu, w Pòmòrsczim wòjewództwie. W ti gminie je mało lasów (niżi 20% òglowi wiéchrzëznë).
Lëteratura
! Kategòrëjô:Kartësczi kréz
1811
1811 / MDCCCXI – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na wtórk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1811 rokù przëpôdł na niedzelã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1809 « 1810 « 1811 » 1812 » 1813
Kategòrëjô:XIX stolaté
1782
1782 / MDCCLXXXII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na wtórk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1782 rokù przëpôdł na sobòtã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Ùmarlë
Kategòrëjô:XVIII stolaté
Stôrgard
thumb|250px|Rôtësz ë kòscół NMP Królewi Pòlsczi Stôrgard (we zdrojach: Stargardt, Stargardia, Starogard, Zitarigroda, Starigardt, Ztaregard, Staregarde, Staregord, Stargart, Stargard an der Ihna, Stargard in Pommern, Starogród, Starogród nad Iną, Stargard Szczeciński; pòl. Stargard, łac. Stargardia, miem. Stargard in Pommern) - krézewi gard w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie, nad rzéką Jiną. Tu je kòscół NMP Królewi Swiata, a w nim w 2013 rokù bëła òdprôwiónô Mszô Sw. z liturgią słowa w kaszëbsczim jãzëkù.
Pòdôwczi
Lëdztwò gardu: 71.367 mieszkańców
Wiéchrzëzna gardu: 48 km2
Słôwny lëdze
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Bëtowsczi kréz
thumb|300px|right|Bëtowsczi kréz Bëtowsczi kréz (pòl. Powiat bytowski) - je zemsczim krezã w zôpadnym parce pòmòrsczégò wòjewództwa z sedzbą w Bëtowie. XVIII stalata tu bëło gôdané pò kaszëbskù, a Friedrich Lorentz ùznôł w 1919 rokù, że tu mieszkają Kaszëbi i bëło zabédowóné ùczenié dzecy w kaszëbsczim jãzëkù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë !
945
945 / CMXLV – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na strzodã pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).
Je to 945 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 945. rok pierszégò tësąclecégò, 45. rok X stolatégò, 5. rok 5-égò dzesãcolecô X stolatégò.
Ùmarlë
↓ Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi) ↓ 943 « 944 « 945 » 946 » 947
1812
Je to 1812 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 812. rok drëdżégò tësąclecô, 12. rok XIX stolatégò, 2. rok 2-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.
945
Ùmarlë
Kategòrëjô:X stolat%C3%A9
1869
1869 / MDCCCLXIX – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na piątk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1869 rokù przëpôdł na strzodã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
1812
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1810 « 1811 « 1812 » 1813 » 1814
1869
Je to 1869 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 869. rok drëdżégò tësąclecô, 69. rok XIX stolatégò, 9. rok 7-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.
1812
Ùmarlë
Kategòrëjô:XIX stolaté
1869
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1867 « 1868 « 1869 » 1870 » 1871
Kategòrëjô:XIX stolaté
1781
1781 / MDCCLXXXI – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1781 rokù przëpôdł na piątk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Je to 1781 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 781. rok drëdżégò tësąclecô, 81. rok XVIII stolatégò, 1. rok 9-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1779 « 1780 « 1781 » 1782 » 1783
Kategòrëjô:XVIII stolaté
1870
Je to 1870 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 870. rok drëdżégò tësąclecô, 70. rok XIX stolatégò, 10. rok 7-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1868 « 1869 « 1870 » 1871 » 1872
Kategòrëjô:XIX stolaté
1732
1732 / MDCCXXXII – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na wtórk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk tegò rokù przëpôdł na sobòtã i béł to tak samò rok przestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Je to 1732 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 732. rok drëdżégò tësąclecô, 32. rok XVIII stolatégò, 2. rok 4-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
Kategòrëjô:XVIII stolaté
946
946 / CMXLVI – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na czwiôrtk pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).
Je to 946 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 946. rok pierszégò tësąclecégò, 46. rok X stolatégò, 6. rok 5-égò dzesãcolecô X stolatégò.
Ùmarlë
Kategòrëjô:X stolat%C3%A9
Slovio
Slovio je sztëcznym jãzëkã jaczi òstôł stwòrzony przez lingwistã Marka Hučko. Gramatika Slovio òpiartô je na Esperanto, a słowizna je dobrónô ze słowiańsczich jãzëków. Dzãka swòji słowiznie Slovio je prôwdëjuwerno rozmióné przez kòl 400 milionów lëdzy na Zemi.
Pisënk:
Tekstë w Slovio zapisëwac mòże dwòma alfabétama, łacëńsczim ë cyrëlicą:
Próbczi tekstów w Slovio:
Òbaczë téż:
Bùtnowé lënczi:
Kategòrëjô:Sztëczné jãzëczi
Òdra
Òdra to je rzéka w Pòlsce (854 km, w Pòlsczim dzélu 742 km). Czëdes zemie Kaszëbów-Pòmòrzónów bëłë òd Wisłë jaż za Òdrã.
Kategòrëjô:Geògrafijô Pòlsczi
1813
1813 / MDCCCXIII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na piątk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1813 rokù przëpôdł na strzodã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
Je to 1813 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 813. rok drëdżégò tësąclecô, 13. rok XIX stolatégò, 3. rok 2-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1811 « 1812 « 1813 » 1814 » 1815
Kategòrëjô:XIX stolaté
1871
1871 / MDCCCLXXI – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na niedzelã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1871 rokù przëpôdł na piątk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
Je to 1871 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 871. rok drëdżégò tësąclecô, 71. rok XIX stolatégò, 1. rok 8-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1869 « 1870 « 1871 » 1872 » 1873
Kategòrëjô:XIX stolaté
Donôld Tusk
Donôld Frãcëszk Tusk (pòl. Donald Franciszek Tusk; ùr. 22 łżëkwiata 1957 w Gduńskù) – pòlsczi pòlitikôrz. Òd 2014 do 2019 béł przédnikã Eùropejsczi Radzëznë, wczasni przez sétmë lat (òd 2007 do 2014) béł przédnikã Radzëznë Ministrów Rzeczpòspòliti Pòlsczi. Je wespółzałóżcą i liderã Òbëwatelsczi Platfòrmë. 20 lëstopadnika 2019 òstôł wëbróny przédnikã Eùropejsczi Lëdowi Partie (EPP). 3 lëpińca 2021 pòwrócył do pólsczi pòliticzi i zôs òbjimnął przédnictwò w Òbëwatelsczi Platfòrmie (chtërny liderã béł ju w latach 2003-2014).
Biografiô
Ùrodzył sä 22 łżekwiata 1957 roku w familie gduńsczich Kaszëbów. Jego òjc béł stolarzã. Ùmarł, czedë Donôld Tusk kùńcził spòdleczną szkòłã. Maturã Donôld Tusk zdôł w Gduńskù w I Òglowòsztôłcącym Liceùm, pò czim zaczął sztuderowac historiã na Gduńsczim Uniwersytece. Wczas zaangażowôł sã w òpòzycëjne dzejanie procëm kòmùnistóm. Jakno sztudéra ùczestnicził w twòrzenim Sztudérsczich Kòmitetów „Solidarnoscë”.
Sztuderowanie skùńcził w czerwińcu 1980 rokù. W tim samim rokù stôł sã jinicjatorã i pierszim liderã Niezależnégò Zrzeszeniô Pòlsczich Sztudérów. Pôrã miesąców późni óstôł szefã „Solidarnoscë” w Mòrsczi Wëdawiznie i gazétnikã wëdówónégò przez związk tidzenika „Samorządność”. W wòjnowim stanie redagòwòł gazétë nielegalno, a robił na swòjã familiã jakno „jindustralny alpinista” w spółdzelnie „Świetlik”, założóny przez jegò przëjacela, Maceja Płażińsczégò.
Ju òd wczasnëch lat 90. Tusk je zaangażowóny w òglowòpòlską pòlitikã. Béł jednym z załóżców wòlnorënkòwi partie Liberalno-Demòkraticzny Kòngres. W 1991 dostôł sã do Sejmù, ale stracył mandat w 1993, pò welacjach, w jaczich Liberalno-Demòkraticzny Kòngres nie przedobéł welownégò progù. W 1994 Kòngres sparłãcził sã z Demòkraticzną Ùnią i pòwòłónô òsta Ùnia Wòlnoscë. W 1997 Tusk dostôł sã do Senatu i òstôł jegò wicemarszôłkã. W 2001 béł jednym z załóżców jesz jedny centroprawicowi liberalni partie – Òbëwatelsczi Platfòrmë (PO), z lëstë jaczi zôs dostôł sã do Sejmù i òstôł jegò wicemarszôłkã.
W 2005 startowôł w welacjach na prezydenta Pòlsczi Repùbliczi, w chtërnëch òstateczno przegrôł z kańdidatã PiS Lechã Kaczińsczim.
W 2007 òbjimnął stanowiskò przédnikã Radzëznë Ministrów Pòlsczi Repùbliczi. W 2011 Òbëwatelskô Platfòrma dobëła w parlameńtarnëch welacjach i Tusk stôł sã pierszim pólsczim premierã òd ùpôdkù kòmùnizmù, chtërny zachòwôł swòją fùnkcjã pò welowanim.
Tusk i Kaszëbi
W latach 80. béł jednym z nôblëższëch wespółrobòtników Lecha Bądkówsczégò, pisarza, przëwódcë kaszëbsczi rësznotë. Pòd jegò wpłiwã Tusk rozwijôł kaszebskó-pòmòrską pòliticzną dejã. Donôld Tusk wiele razë głośno i òtwôrce przëznôwôł sã do swóji kaszëbiznë. Béł aktiwnym nóleżnikã Kaszebskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, bez jaczis czas robił w redakcje „Pòmeranie”, dze przëczëniôł sã midzë jinszima do wëdanió teczków kaszëbsczégò wësziwkù.
12 czerwińca 1992 rokù na II Kaszëbsczim Kóngresu w Gduńskù Tusk wëgłosył referat „Pòmòrskô jideja redżionalnô jakò pòliticzné zadanié”, w jaczim pòkôzywôł mòżlëwé czerënczi rozwijaniô kaszëbsczi tożsamòscë w òdrodzony Rzeczpòspòliti.
W 2006 òstôł wëróżniony Medalã Stolema przede wszëtczim za głosné i pùblëczné przëznôwanié sã do bëcô Kaszëbą w òglowòpòlsczich mediach.
Jakò nôleżnik pólsczégò parlameńtu Tusk dzejôł w Kaszëbsczim Parlamentarnym Karnie.
Tusk je téż aùtorã serie ksążków ò Pòmorzim: „Béł so Gduńsk”, „Gduńsk 1945”, „Stôri Sopòt”, „Kronika XX stalata w Gduńskù”. Béł téż aùtorã tekstów wëdóny w 1985 przez wëdawiznã Sport i Turystyka ksążczi ò titule „Pojezierze Kaszubskie”.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńszczani Kategòrëjô:Kaszëbi T
Réda
Réda (téż: Reda, Rejda, Grãzowò; we zdrojach: Granslow 1357, Granissow kòl 1400, Grantzlof kòl 1400, Redau kòl 1400, Gralof 1407, Granisslaw 1415, Granschelow 1419, Reda 1433, Rede 1433, Reda 1534, Rheda 1583, Gralaf 1621, Gręnzlau, Gręzowo 1635, 1638, Reed 1655, Roda 1659, Rehda 1796, Reda (Cenôwa), Réda (Zëchta), Rejda (Tréder); pl: Reda, de: Rheda) - gard w wejrowsczim krézu w pòrenkòwi Pòmòrsce.
1 stëcznika 1967 rokù Réda dostaa gardné prawa, mô dzysô sztatus gardu w wejrowsczim krézu Pòmòrsczim wòjewództwie. Réda mô greńcã z Rëmią ë Wejrowã, ùrôbiając z nima Môłé Trójgardze. 4 lëpinca 2015 - Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów.
Lëdztwò
Zgòdno z pòdôwkama z 30 czerwińca 2004 rokù:
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Dólnoszląsczé wòjewództwò
Dólnoszląsczé wòjewództwò (pòl. Województwo dolnośląskie) - to je jedną z 16 jednostków administracëjnégò pòdzélënkù Pòlsczi Repùbliczi. Stolëcznym gardã dólnoszląsczégò wòjewództwa je Wrocław.
Òpòlsczé wòjewództwò
Òpòlsczé wòjewództwò (pòl. Województwo opolskie) - to je jedną z 16 jednostków administracëjnégò pòdzélënkù Pòlsczi Repùbliczi.
Stolëcznym gardã òpòlsczégò wòjewództwa je Òpòle.
Pòdôwczi
Wiéchrzëzna - 9411,87 km²
Lëdztwò - 991 161
Gardë
10 nôwikszich gardów:
1769
Je to 1769 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 769. rok drëdżégò tësąclecô, 69. rok XVIII stolatégò, 9. rok 7-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1767 « 1768 « 1769 » 1770 » 1771
Kategòrëjô:XVIII stolaté
1735
1735 / MDCCXXXV – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na sobòtã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk tegò rokù przëpôdł na strzodã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Je to 1735 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 735. rok drëdżégò tësąclecô, 35. rok XVIII stolatégò, 5. rok 4-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1733 « 1734 « 1735 » 1736 » 1737
Kategòrëjô:XVIII stolaté
1734
1734 / MDCCXXXIV – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na piątk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk tegò rokù przëpôdł na wtórk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Je to 1734 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 734. rok drëdżégò tësąclecô, 34. rok XVIII stolatégò, 4. rok 4-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
1733
1733 / MDCCXXXIII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na czwiôrtk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk tegò rokù przëpôdł na pòniedzôłk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
1734
Ùmarlë
Kategòrëjô:XVIII stolaté
1733
Je to 1733 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 733. rok drëdżégò tësąclecô, 33. rok XVIII stolatégò, 3. rok 4-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1731 « 1732 « 1733 » 1734 » 1735
Kategòrëjô:XVIII stolaté
947
947 / CMXLVII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na piątk pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).
Je to 947 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 947. rok pierszégò tësąclecégò, 47. rok X stolatégò, 7. rok 5-égò dzesãcolecô X stolatégò.
Ùmarlë
↓ Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi) ↓ 945 « 946 « 947 » 948 » 949
Kategòrëjô:X stolat%C3%A9
Wiła
Wiła to pòstacëjô białczi, òblekłô w letką, ùplotłą z dôczi sëkniã. Wedle Słowiónów ùzdrzëc jã mòżna bëło rëno, czej zbierała dôkã, żebë plesc z ni swòje ruchna. Jimô sã biôłą (dobrą) magią, mòże temù nie je szkarłatnô, jak Cotë. Procëmnô - ja piãknô, mô smùkłé cało, klatë sygają jaż do nogów. Z ji czëstim, jasnym licã kòntrastëje czerwionosc lepów.
Na słowióńsczich zemiach w czasach chrzëscejansczich weòbrażenié janioła szlachòwało prawie za weòbrażeniém wiłë.
Kategòrëjô:Słowiónie
Bùg
thumb Bùg (pòl. Bug, ùkr. Західний Буг, Zachidnyj Buh, biôł. Заходні Буг, Zachodni Buh) – wiôlgô rzéka w pòrénkòwi Eùropie, chtërna przepłiwô bez trzë państwa (Biôłorus, Pòlskô, Ùkrajina), a ji całowno długòta to 774 kilométrë (590 km w Pòlsce).
Bùg je dopłiwã Narwi, twòrzi dzél grańcë midzë Ùkrajiną i Pòlską (na długòscë 185 km), a téż midzë Biôłorusą i Pòlską (na długòscë 178 km). Je czwiôrtą nôdłëgszą rzéką w Pòlsce.
Całownô pòwiérzchniô dorzéczô Bùgù to 38712 kwadratowich kilométrów, z czegò pòłowa (19239 kwadratowich kilométrów) leżi w Pòlsce, 29% (11,400 kwadratowich kilométrów) – w Biôłorusë, a 22% (8700 kwadratowich kilométrów) – w Ùkrajinie.
Przëpisë
Kategòrëjô:Geògrafijô Pòlsczi
Szląsczi jãzëk
thumb|right|Òbéńdë, dze brëkòwóny je szląsczi jãzëk (G1 ë G2) thumb|right|Greńce [[Czeskô Repùblika|Czesczi ë
Miemiecczi są òbéńdama, dze brëkòwóné są dialektë lasczi a ceszënsczi]] Szląsczi jãzëk abò szląskô gôdka (szl. ślůnsko godka, ślůnski, czasã téż pů naszymu) to karno szląsczéch dialektów, chtërne brëkòwóné są przez lëdztwò Górnégò Szląska w Pòlsce a téż w Czesczi ë Miemiecczi. Bezpòstrzédno wëchôdaje ze stôrosłowiańsczégò jãzëka. Hònorowi przédnik Radzëznë Pòlsczégò Jãzëka Pòlsczi Akademiji Ùczbów prof. dr hab. Walery Pisarek nazwôł szląsczi jãzëk "stôrszim bracynã standardowi pòlaszëznë". Na sztôłtowónié sã słowiznë jãzëka miôłë wpłiw pòżëcczi z jãzëków: pòlsczégò, czesczégò (a barżi mòrawsczégò, dôwni bãdącégò apartnym jãzëkã), miemiecczégò (czãscy z germansczégò dialekta szląsczi mòwë, nigle standardowi miemczëznë) a téż dzélama słowacczégò. W jãzëkù tim nôwikszi ùdzél mają słowa słowiańsczégò pòchòdzënkù. Wikszi dzél słów je krótkò stôropòlsczégò jãzëka, òsoblëwie sąsednich dialektów: wiôlgòpòlsczégò ë môłopòlsczégò a téż jãzëkóm dolnosorbsczim, górnosorbsczim ë mòrawsczémù, nigle dzysdniowi standardowi pòlaszëznë. Szląskô mòwa jinaczi sã òd jinëch jãzëków słowizną, fònetiką a téż dzélama òrtografiją. Terô warëją robòtë nad ùsôdzenim szląsczégò lëtaracczégò jãzëka. Òd lat 30. XX s. je ju szląsczi lëteracczi mikrojãzëk - lasczi, ùstandarizowóny przez fridecczégò pisarza Erwina Goja, znónégò jakò Óndra Łysohorsky, równak òstôł òn òpiarti na pògreńcowi szląskò-mòrawsczi baze gwarë górno-òstrawsczi, tedë nie je dlô karna szląsczich dialektów reprezentacjowi. Wczasniszé próbë standarizacëji lëteracczégò szląsczégò jãzëka, pòdjimniãté czile razów w XIX s. m.jin. przez Antóna Stabika nie darzëłë sã.
W pòlsczi ùczałi lëteraturze dominëje pòzdrzatk, że szląsczi etnolekt je karnã gwarów abò dialektów/pòddialektów w ramach pòlsczégò jãzëka.
Szląsczi jãzek, jakno apartny słowiańsczi jãzëk béł klasyfikòwóny bez niechtërnëch slawistów. W Zôpadny Eùropie, m.jin. Gerd Hentschel wëmieniwô w swòjich prôcach szląsczi jãzëk westrzódka zôpadnosłowiańsczéch jãzków, a napisôł téż ùczałi artikel zatitlowóny "Śląski - nowy (albo i nie nowy) język słowiański?". Juwerno robòtë amerikańsczich slawistów, òd co nômni cziledzesãcu lat klasyfikùją szląsczi jãzëk jakno apartny, bò tak òpisëje gò renomòwóno dlô nich, amerikańskô Słowiańskô Encyklopedijô. Zôs miemiecczi slawista z Górnégò Szląska Reinhold Olesch, miôł szląsczi za swòją rôdną mòwã. Téż britijsczi historik Norman Davies, trzëmô, że szląsczi etnolekt nót je klasyfikòwac jakno apartny jãzëk.
1780
1780 / MDCCLXXX – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na sobòtã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1780 rokù przëpôdł na strzodã i béł to tak samò rok przestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Je to 1780 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 780. rok drëdżégò tësąclecô, 80. rok XVIII stolatégò, 10. rok 8-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1778 « 1779 « 1780 » 1781 » 1782
Szląsczi jãzëk
W séwnikù 2007 rokù zòrganizowóné òstało pierszi rôz Òglowòpòlsczé Diktando Szląsczégò Jãzëka. Za bezzmiłkòwé akceptérowóné je przënômni 10 różnëch ôrtów zapisënkù.
1780
Ùmarlë
Kategòrëjô:XVIII stolaté
Szląsczi jãzëk
6 séwnika 2007 rokù 23 pòsłów Sejmù Pòlsczi Repùbliczi zgłoszëło projekt ùstôwë ùznôjący szląską mòwą jakno òbéńdowi jãzëk.
Alfabét
Ni ma jednégò alfabétu trzëmónégò za standardowi dlô szląsczi gôdczi. Brëkòwnicë tegò jãzëka przënãceni są do ùżëcô znaków z pòlsczégò alfabéta. W rokù 2007 wëmëszloné òstôł zestôwk znaków dlô szląsczégò, bazëjący na 10 skriptach. Nen alfabét je w ùżëcym w Internece, òsoblëwie na Szląsczi Wikipediji.
Aa Bb Cc Ćć Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Żż
Òbéńdowé zróżnicowónié
Szląsczi nie je jedurnorodnym jãzëkã i na różnëch kùlturowò-historicznëch òbéńdach pòtkac mòże jine znaczënczi nëch sómëch słów, jak ë téż jich różną wëmòwã. Nie wszëtczé tedë òpisóné céchë mòwë wëstãpiwają na wszëtczich jegò òbéńdach. Czãsto równak wëstãpiwô m.jin. labializacëjô, mazurzenié ë jabłonkòwónié.
Jãzëkòwò szląsk pòdzélëc mòże na partë pôłniowi ë nordowi (czasã wëapartniwô sã téż strzédny). Pòtëkô sã téż jãzëkòwi pòdzél Szląska zdrzącë na regionë: Ceszëńsczi, Górny ë Òpòlsczi.
Górny Szląsk mòże téż pòdzélëc na dzéle: nordową dze wëstãpiwô "mazurzenié" ë pôłniową, dze ni ma ti cechë. Greńcą je linia òd zôpadu przez: Kątë Òpòlsczé, Tarnów Òpòlsczi, Krośnicã, Staniszcze, Kolonowsczé, Zawadzczé, zdłużą Môłi Panwi ë na pôłnie w rejon Tarnowsczéch Górów, na zôpad òd Katowic ë na pòrénk òd Pszczynë.
Wdle jãzëkòznôwcë, prod. Alfreda Zarębë (aùtora Jãzëkòwégò Atlasu Szląska) na Górnym Szląskù mòże wëapartnic m.jin. ne dialektë:
Przëmiôr ùżëcô
"Wszyjske ludźe rodzům śe swobodne a růwne we swojim werće a prawach. Sům uůne uobdarzůne filipym a sůmńyńym a majům powinność wzglyndym inkszych jak brat s bratym postympować."
Wëmòwa w IPA:
/'fʂɨjske 'luʥɛ 'rɔʣom ɕɛ 'vɔlnɛ a 'rovnɛ vɛ 'sfɔjim 'vɛrʨɛ a 'pravax som 'woɲɛ wɔbda'ʐoɲɛ fi'lipɨm a sum'ɲɨɲɨm a 'majom 'pɔ'vin:ɔɕʨ 'vzglɨndɨm 'iŋkʂɨx jak brat s 'bratɨm pɔstɨm'pɔvaʨ/
Przypisek
Kategòrëjô:Zôpadnosłowiańsczé jãzëczi Kategòrëjô:Szląsczi jãzëk
Koło
Koło – jeden òd nôstarszich gardów wiôlgòpòlsczégò wòjewództwa. Koło je stolëcą kolsczégò krézu ë gardzczi gminë.
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
948
948 / CMXLVIII – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na sobòtã pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).
Je to 948 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 948. rok pierszégò tësąclecégò, 48. rok X stolatégò, 8. rok 5-égò dzesãcolecô X stolatégò.
Ùmarlë
↓ Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi) ↓ 946 « 947 « 948 » 949 » 950
Kategòrëjô:X stolat%C3%A9
1814
1814 / MDCCCXIV – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na sobòtã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1814 rokù przëpôdł na czwiôrtk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
Je to 1814 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 814. rok drëdżégò tësąclecô, 14. rok XIX stolatégò, 4. rok 2-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1812 « 1813 « 1814 » 1815 » 1816
Kategòrëjô:XIX stolaté
1779
Je to 1779 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 779. rok drëdżégò tësąclecô, 79. rok XVIII stolatégò, 9. rok 8-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1777 « 1778 « 1779 » 1780 » 1781
Kategòrëjô:XVIII stolaté
1815
1815 / MDCCCXV – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na niedzelã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1815 rokù przëpôdł na piątk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.
Je to 1815 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 815. rok drëdżégò tësąclecô, 15. rok XIX stolatégò, 5. rok 2-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 1813 « 1814 « 1815 » 1816 » 1817
Kategòrëjô:XIX stolaté
1768
1768 / MDCCLXVIII – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na piątk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1768 rokù przëpôdł na wtórk i béł to tak samò rok przestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1766 « 1767 « 1768 » 1769 » 1770
1778
1778 / MDCCLXXVIII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na czwiôrtk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1778 rokù przëpôdł na pòniedzôłk i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
1768
Ùmarlë
Kategòrëjô:XVIII stolaté
1778
Je to 1778 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 778. rok drëdżégò tësąclecô, 78. rok XVIII stolatégò, 8. rok 8-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
Kategòrëjô:XVIII stolaté
Kòreja
Kòreja to miono dôwnegò zrzeszonegò państwa dwóch Kòreji: Nordowi ë Pôłniowi, chtërne je na Kòrejańsczim Półòstrowie w pòrénkòwi Azëji. Òd zapôdu grańczë z Chinama ë òd norde z Ruską. W ji òbéndze mieszkô jednotne etniczne karno Kòrejanów. Pò II swiatowi wòjnie w 1945 rokù, Kòreja òsta pòdzelenô na dwa państwa: Repùblikã Kòreji (Pôłniowô Kòreja) ë Kòrejańską Lëdowò-Demokratną Repùblikã (Nordowô Kòreja). Grańca je na równoleżnikù 38o.
Dlô reprezentowaniô òbù państw kòrejańsczich na spòrtowich mionkach, czãsto brëkòwónô je Fana Sparłãczenia, jaka równak nie je òficjalną faną niżódnegò z tëch krôjów.
Miona
W kòrejańsczim jãzëkù Kòreja zwóna je "Hanguk" (한국; 韓國) w Pôłniowi Kòreji a "Chosŏn" (조선; 朝鮮) w Nordowi. Kôżde z mion tikô sã òbéndë, na chtërnej je brëkòwóna. Miono "Korea" abò czasã "Corea" (wëprowôdzô sã je òd miona Koryŏ (고려; 高麗)) je neùtralnym mionã brëkòwanym dô dwóch państw. Chińsczé merczi 高麗 (Koryŏ), wëmowiô sã w Chinach jakno Gaoli, co Marco Polo zapisôł jakò Cauli.
Wprowadzenié do historëji Kòreji
left|thumb|Zôpadno brama fòrtu Hwaseong Archeòlogòwé ë paleontologòwi dokôzë pòkôzëją, że lëdzë mieszkôlë ju na òbéndze dzysdniowi Kòreji 700 000 lat nazôd (wedle jinëch zdrojów 600 000 abò 1 000 000), a 2,5 mln lat nazôd starkòwie człowieka. Nôstôrszô kòrejańskô keramika datowónô je na 8000 p.n.s., a cząd neòlitikù naczãł sã kòl 6000 p.n.s. Wedle legendë ò Dangune, Go-Joseon òsta założoné w rokù 2333 p.n.s. Z federacëji apartnëch gardów do scetralizowónégò królestwa przeszło midze VII a IV p.n.s. Pierszô stolëca mògła bëc ùsôdzonô na greńcë midze Kòreją a Mandżurëją, leno pózdze przeniosłô òsta do dzysdniowégò Pyeongyangù. W 108 p.n.s. chińskô dinastëjô Han dobéła nad Wiman Joseonã ë ùsôdzëła sztërë kòmańdë w òbéńdze Liaoning. W 75 rokù p.n.s., trzëz nich ùpôdłë, le blós jednô òsta pòd rzãdama Chin do 313 rokù n.s.
right|thumb|Trzë Królestwa Kòreji Pò tim cządzë, w I p.n.s., pòwstałë trzë apartne królestwa – Goguryeo, Baekje ë Silla, jaczé wëprzédniałë na półòstrowie ë dzélach Mandżurëji òbczas Wespólny Erë. Jich zaczątk naczôł nowi cząd Trzech Królestw Kòreji, jaczi wiele dôł dlô rozwiju kòrejańsczi ë japòńsczi kùlturë. Wespółzgrôwôłe òne w ekonomiowëch ë wòjskòwëch môlach. Goguryeo sparłãczëło Buyeo, Okjeo, Dongye ë jinë państwa dôwny òbéńdë Gojoseonu, dobéwając nad slédną chińską kòmańdą. Goguryeo bëło w tim czase nôwikszą mòcą, leno całowny czas zapëzglëną w wòjnë z chińsczima dinastëjami Sui ë Tang. Ùsôdzoné kòle dzysdniowégò Seulu pôłniowòzôpadne królestwò Baekje w cządze swòjégò szczitowégò panowaniô w IV s., òbjimało òbéńdã nawetka do Pyeongyangù ë dali. Ùsôdzenié ë rozwij królestwa Silla miało swój môl nôpózdze z wszëtczéch nëch królestw.
Òd V do VII s. Silla pòstãpno dobéwôła nowé dzéle Kòreji. Nôpierwi zaanektowóła leżącą kòl ni kònfederacëjã Gaya. W latach 60 V s. sformòwôła alians z chińską dynestëją Tang ë zawòjowôła Baekje a pózdni Goguryeo. Pò wënëkaniém chińsczich wòjsk, Silla ùsôdzëła pierszé zunifikòwóné państwò, chtërne òbjimało wikszé dzél Kòrejańsczégò Półòstrowa - cząd ten zwóny je Zrzëszonô Silla. Pò ùpadniãcym Goguryeo, ji dôwny generała Dae Joyeong pòprôwadzëł grëpã Kòrejanów do òbéńdë Jilin w Mandżurëji ë ùsôdzëł Balhae (689 - 926) jakò pòsobnicã Goguryeo. Państwò to òsta dobétë bez Kitanów w 926 a wielu zjegò mieszkańców òsta naszińcama Goryeo.
Zrzëszonô Silla rozpôdła sã w pózdnym IX s., a na ji môl nadszedł cząd Pózdniszi Zrzëszony Silli (892 - 936), jaczi zakùńczëł sã ùsôdzenim dynastëji Goryeo. Òbczas cządu Goryeo skòdifikòwóné òsta nowi prawò, ùsôdzoné cywilny służbë a wprowadzony buddizm. Naczął rosnąc kònflikt midzë cywilnyma ë wòjskòwima służbama, bò ti drëdżé bëłë baro lechò òpłacóny. W 1238 na krôj napadło Mòngòlsczé Czezerstwò. Pò wnetka 30-letni wòjnie, òbie starnë pòdpisôłë zgòdã na pòkój, chòc òdbëło so to ze zwënegą Mòngołów. W latach 1340, pò chùtczim rozpôdze Czezerstwa Mòngołów, Kòreja bëła a sztądze robic refòrmë bez ingerencëji jinëch państwów.
Z zaczątkã lat 70 XVII s. Japòńskô naczãło proces zmiészaniô chińsczich ćësków w Kòreji a zwiékszaniô swòjëch. W 1895 kòrejańsczi czezerowô Myeongseong òstôłô zamòrdowónô bez Japònów pòd czérownictwã ambasadora Miura Goro. W 1910 Japòńskô zmùszëła Kòrejã do pòdpisaniô traktat ò aneksëji Kòreji.
Òpiéra Kòrejanów na sërą òkùpacëjã zamanfestowôłô sã w wiôldżi pòkòjowi rësznoce 1 strëmiannika 1919, czedë kòl 7000 lëdzy òsta zamòrdowónëch bez japòńsczéch szandarów ë wòjskò. Pò tim samòstójnotnô rësznota baro aktiwno dzejała w Mandżurëji ë Syberëji.
Wicy jakno piãc milionów Kòrejanów bëło régòwónych do robòtë òd 1939 a dzesątczi tësąców chłopów wcygnionych do japòńsczégò wòjska.. Kòl 200 000 dzéwùsów ë białków, w wikszim dzélu z Kòreji ë Chinów, bëło zmùszônëch do prostitucëji, jakno tak zwóné "kòmfortowé białczi".
Kòrejańsczi jãzëk òstôł zakôzany w òficjalnëch dokùmentach a Kòrejanie zmùszani do adoptowania swòjich mionów na japòńsczi ôrt. Wiele z kòrejańsczich kùlturowëch dokôzów òsta zniszczonëch abò wzãtëch do Japòńsczi. Do dzysô téż wiele z nich nalezc jidze w japòńsczich mùzeach abò wëstrzód priwatnëch kòlekcjonérów w USA ë Japòńsczi.
Pò dobécëm nad Japòńską w 1945, ÒZN zjiscëła plan pòdzélu Półòstrowa na dwie òbéńdë, jedna (nordowô) sprôwiana bez sowietów a drëga (pôłniowô) bez amerikanów. Greńcã ùsôdzëlë na 38 równoleżnikù. Pòlitika Zëmny Wòjny sprawiła, że w 1948 rokù ùsôdzone òstałë dwa apartne rządy ë państwa, Nordowi ë Pôłniowi Kòreji. W czerwińcu 1950 rokù naczãła sã kòrejańskô wòjna, a zakùńczëła w 1953. Milionë cywilów zdżinãło a òbczas bòmbòwëch ataków przeprowadzonëch bez amerikańsczé wòjska zniszczonëch òsta wikszi dzél nordowëch gardów. Wòjna zakùńcza sã ùgòdą z wnetka taką samą greńcą jaka bëła ùsôdzona przóde. Òba państwa kòrejańsczé òficjalno prowadzą pòlitiką sprałãczenia Kòreji.
Sparłãczenié Kòreji
thumb|Zdemilitarizowónô cona w Kòreji, òd starnë Nordowi Kòreji Wëszëzne kòrejańsczich krajów baro pòwòżno pòdchôdzą do problemù sparłãczënia. Wiele gôdków na tą temã miało ju môl, leno jesz niżódna nie dała rozwiązaniô, w pierszi réze przez òbzéranie sã na dejologiczne ë pòliticzne zjinaczi. Westrzód Kòrejanów nie dżinie mëszl ò kùlturowi ë nôrodny blëzotë òbù państw a wiele rodzëzn je pòdzélonëch sztëczną greńcą. Nót je dostrzéc, że òd czasu zakùńczeniô kòrejańsczi wòjny w 1953 rokù, Kòreje nie pòdpisałë pòkòjowiégò traktatu, tedë są jesz w stónie wòjny.
thumb|left|"Mòst bez przińdzenia nazôd" w Panmunjeom (greńca midze Kòrejama) Zôwadą w zrzëszenim mòże bëc téż lãk Kòrejanów przed mòżlëwima problemama jaczi mògą z tegò wińc. Òbie Kòreje mają apartny rozwij, tedë jich gòspòdarka je na jinëch równiszczach. W przërównanim do sparłãczenia Miemców, nót je dozdrzéc, że stón gòspòdarczi Pôłniowi Kòreji je wiele lechszi nigle ti w Zôpadny Miemiecczi, a ekònomija Nordowi Kòreji na zacht lechszi równiszcze nigle bëło to we Pòrénkòwi Miemiecczi. Kùltura òbù krôjów téż naczina sã jinaczëc, równak stôrôkòrejańsczé zwëczi ë kùltura są òglowò znóné.
W 1991 rokù na mionkach w stołowim tenise w Chiba w Japòńsczi nôrodne zdrëszënë òbù krôjów wëstãpiłe jakno jedna zdrëszëna Kòreji. W rokù 2000 na latny òlimpiadze w Sydney a téż w 2004 w Atenach zdrëszënë pòłniowò- ë nordowòkòrejańsczé wëstãpiłe na naczãcé pòd jedną faną. Na latny òlimpiadze w Pekinie ùmësloné je całowny sparłãczenié òbù zdrëszënów.
Pòlitika
Nordowô Kòreja òficjalno rozpòmionëjë pòlitikã samòòbstojenia (Juche), równak baro mòcno zanôlégô òd pòmòcë z Chin, Rùsczi, Pôłniowi Kòreji ë ÒZN. Dlô procëmnotë, Pôłniowô Kòreja, chternëj gòspòdarka je wòlnorënkòwô, je w pierszi dzesątce nôlepi rozwiniãtich krôjów na swiece. Òba te krôje mają dbã, żebë znowa sparłãczëc Kòrejã w jedno państwò.
Geògrafijô
thumb|Wëzdrzatk na górë Seoraksan thumb|left|Satelitarnô karta Kòrejańsczégò Półòstrowa Kòreja pòłożonô je na Kòrejańsczim Półòstrowie w nordowò-pòrénkòwy Azëji. Grańczë z dwoma krôjama ë trzema mòrzama. Òd starnë nordowòzôpadny rzéka Yalu òddzelô Kòrejã òd Chin a òd nordowòpòrénkòwi rzéka Tumen z Ruską. Pò zôpadny starnie Kòreji je Żółti Mòrze, na pôłnim je Zôpadnochińsczé Mòrze a òd pòrénkù Japòńsczé Mòrze (zwóne w Kòreji Pòrénkòwim Mòrzã abò Pòrénkòwòkòrejańsczim Mòrzã). Wikszé òstrowë to Jeju-do, Ulleung-do ë Dokdo.
Pôłniowi ë zôpadny part Kòreji to dobrze rozwiti rówiznë, a pòrénkòwi ë nordowi są barżi górzistim môlã. Górë òbstąją na 70% wiéchrzëznë krôju. Nôwikszim szczitã Kòreji je Baekdu (2744 m n.r.m., w Chiach miono ti górë to Changbaishan). Góra ta je téż greńcã z Chinama. Na pôłnie òd ti góry rozcygô sã górzisti môl zwóny Gaema Gowon. Te górë pòwsta w przédnym dzélu òbczas kenozojowi òrogenezë ë dzélkama òbkrëti są wùlkanowim szofã. Na pôłnie òd Gaema Gowon wësoczi górë rozcygają sã zdłużą pòrénkòwégò ùbrzegù półòstrowa. Òne zwóné sã Baekdudaegan. Niechtërne z ji wikszich szczitów to Sobaeksan (2184 m), Baeksan (1724 m), Geumgangsan (1638 m), Seoraksan (1708 m), Taebaeksan (1567 m) ë Jirisan (1915 m). Je téż wiele mniészëch rézów gór jidącëch zdłużą rézë Baekdudaegan. Òstałë òne zrobioné òbczas mezozojowi òrogenezë.