cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dërszewsczi kréz
Dërszewsczi kréz (pòl. Powiat tczewski) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Dërszewie.
Elektrik
thumb|left|Elektrik przë robòce Elektrik - zajimó sã zwiksza robieniém mòntażë i ùprôwianim elektriszowi jinstalacje. Czedës elektrifikacjô bëła dlô niégò wôżną robòtą.
Kategòrëjô:Warczi
Grëdządz
thumb|100px|right|Grëdządzczi herb thumb|Grëdządz Grëdządz (we zdrojach: Grudenczch 1065 (falsyfikat); Grudomsch 1065, kòpijô 1155?); Grudonisk 1066 ; Grudenz 1222 (kòpijô); Gruzenz 1223, Cruzencz 1223, Grodzancz 1223; Grudencz 1230; Chrudencz 1254; Grawdecz 1291; Graudencz 1298 (kòpijô); Grudencz 1312, Grudenzc 1312; Grudenz 1313; Growdentcz 1328, (kòpijô z 1472 r.); Graudencz 1328 (kòpijô); Graudnicz 1335 (kòpijô XVI w.); Grudencz 1335; Graudencz 1338 (kòpijô 1592); Grudenz 1361; Grudzencz 1430; Grudecz 1422; Grawdentcz 1455; Grudentcz; Graudentz alias Grudzancz 1466; Grudzancz 1472; Grudzyandz 1484; Grudziądz 1565; Graudencz 1570; Grudziądz 1572; Graudencz 1611; Grudziądz 1682; Graudenz 1772; Graudentz kòl 1790; ''Grudziądz, pierwotnie Grudzieniec, niem. Grudenz albo Graudenz 1881, Grédządz (Cenôwa); Grudziądz, niem. Graudenz 1921; Grudziądz, -dza'' 1971; pòl. Grudziądz, miem. Graudenz) – to je stôri gard nad Wisłą w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie. W Grudządzu w 2011 rokù mieszkało 98 726 lëdzy, a czedës wiele Kaszëbów biwało tã w wòjskù.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Kléd
thumb
Kléd, klédzek – wiérzchny jednodzylowi strój białogłowsczi, òbkrëwający srąb i nodzi, czãsto téż rãce. W dôwnocë bëło to òbleczenié, dlô chłopów i białków. Kléd pòchòdzy z strzédnowiecznëch mańtlów i pelerin na skùtk zmianë ich krojów i ùlepszeniô sztofów. Z ùbiwaniém lat klédowô móda sã zmieniwała, zanôlégało to òd, sztofù, módë, brëkòwnotë i wëgòdë.
Wąbrzézno
thumb|100px|right|Wąbrzesczi herb Wąbrzézno (we zdrojach: Wambrez 1246, Vambresin 1251, Fredek oder Briesen 1311, Wambrzeszno alias Fredek 1466; Wąbrzezno 1572, Vąbrzèzno (Cenôwa); pòl. Wąbrzeźno, miem. Frideck abò Briesen) - krézewi gard w Kùjawskò-Pòmòrsczim Wòjewództwie mizë trzema jezorami: Zómkòwim, Syceńsczim ë Fridkã.
Lëdztwò gardu: 13 877 (2010)
Wiéchrzëzna gardu: 8,53 km2
Krëwiónk
thumb|Krëwiónk mały Krëwiónk (Achillea millefolium L.) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, a téż w Kanadze - tam gdze są Kaszëbi. To zelé je pòmòcné do pòprawieniô trawieniô.
Wąbrzézno
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Kùjawskò-Pòmòrsczé Wòjewództwò
Krëwiónk
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Bòrkòwò
Bòrkòwò (pl. Borkowo) – kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Zastãpòwnô stara
Zastãpòwnô stara – to je stara ò dzeckò, jak ni mògą mù òpieczi i wëchòwaniégò zagwësnic jegò starszi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Prawò
Dżokej
Dżokej (Jockey) – to je miónkôrz w miónkach na kòniach.
Kategòrëjô:Kòniowaté
Kòsowò (pòmòrsczé wòjewództwò)
Kòsowò (pòl. Kosowo) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò. Dzél ti wsë zwie sã Òsowô Góra.
Gmina Miastkò
Gmina Miastkò (pòl. Gmina Miastko) - to je miastowò-wsowô gmina w bëtowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Sedzba gminë je w gardze Miastkò.
Kòsowò (pòmòrsczé wòjewództwò)
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò
Gmina Miastkò
Lëteratura
Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz *
Mléczôk
thumb|Mléczôk Mléczôk (Sonchus oleraceus L.) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Skrzëpice
thumb|Główka skrzëpic thumb|Skrzëpice Skrzëpice je to mùzyczny jinstrument strënowi z grëpë smiczkòwich. Pùdło skrzëpic skłôdô sã z dwóch letkò wëgiãtich plat, chtërné pò bòkach wëgiãti są w sztôłt lëtrë C. Na górné place są rezonansowé dzurë w sztôłce lëtrë f zwóné téż éfama. Do rezonansowégò pùdła przëmòcowónô je szijka, na chtërni je grif (bezprogòwô pòdstrënnica). Szijka je zakónczonô główką w sztôłce slëména. Skrzëpice mają szterë strënë pòdparté na pòdstôwkù (zwónym téż mòstnikã).
Bùdowa
thumb|Bùdowa skrzëpic 1.pòdbródk; 2.strënnik; 3.pòdstôwk (mòstnik); 4.wstruna; 5. pòdstrënnica; 6.stroik; 7.rezonansowô dzura; 8.wcãcé; 9.żiłka (òzdoba); 10.górnô plata; 11.bòczk; 12.gùz.
Przëpisë
Kategòrëjô:Jinstrumentë
Babié Dołë
260px|thumb|Babié Dołë - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Babié Dołë - to je dzél gardu Gdini.
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Tãgòmié
Tãgòmié - to je kaszëbskô wies w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Kłosowò
Kłosowò (pòl. Kłosowo) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò
Leszczinczi
260px|thumb|Leszczinczi - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Leszczinczi - są dzélã gardu Gdini.
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Bliza
thumb|Stôrô bliza thumb| Bliza – nawigacjowi mërk ùsôdzony na sztrãdze abò wòdze sélający widné sygnalë. W stôrych czasach béł to òdżin rozpalony na kamiznach abò ùnôszony z pòmòcą dwiżnika. Bliza mòże téż sélac radiowé sygnalë. Czëdë je dôka mòże pòsélac zwãcznikòwi sygnalë. Blizã òbsłëgòwôł blizowi.
Bliza jistniała ju w stôrych czasach. Nóbarzi znóna bëła bliza na òtsrowie Faros ok. 280 p.n.e. W Pòlsce pierszi wzmianczi ò zaniécenim ògnia na sztrądze pòchòdzą z ok. 1070 rokù. Na pólsczim ùbrzegù je 16 blizów: Krënica Mòrskô, Gduńsk, Sopòt, Hél, Jastarniô, Rozewié, Stilo, Czôłpino, Ùstka, Jarosławc, Darłowò, Gąsczi, Kòlbrzég, Niechòrzé, Kikùt, Swinoujsce. Wiele blizów mòżna òbzërac. Ni mòżna òbezdrzec w Gduńskù, Jastarné, Kikùce i pòmòcną bliza w Rozewiu.
Krënica Mòrskô
Pierwszô bliza w Krënicë Mòrsczi bëłô zbudowónô 300 m ód wsë Krënica. Dzysô je w centrum gardu. Wësokòsc 26,5 m, szerokòsc pôdstawë 6 m, u górë 4,5 m.
Gduńsk
W Gduńskù są dwie blizë. Jedna zrobionô je na mòdło amerikańsczi blizë z Cleveland nad J. Erie. Òd 2004 rokù je òtemkłi dlô turistów. Mô òna swòją jinternetową starnã
Sopòt
Sopòcko bliza je na chłoscëwim placu, krótkò mòla. Bliza pòwsta z kòmina budinku, gdze je téż lékòwny ùstôw. Bliza ta je jinô, przez to, że ni mô wiôldżégò sygu.
Gdyniô
Krótkò wéńdzenié do gdyńsczégò swinga stoji stawa – bliza na nordowim falochronie. Ta téż przëjãła robòta wéńdzowégò widu. W 1933 roku wëgasła òksywskô bliza, a w 1939 òsta zniszczonô. Òd 2007 rokù stoji tam replika dôwny blizë.
Hél
Wid hélsczi blizë sprôwio wialgą robòta. Witô wszësczich wanożników, chtërny warcëwają z mòrza dodomù. Z òpisënkù w stôrich kronikach wiémë, że òdżin pôlono na wieżë kòscoła. Kòscół spôlëł sã, a na tim placu pòwsta kònstrukcëjôpòdobny do dwiżnika. Na jegò kòńcu był kòceł ze smòłą abò żelôzny kòsz z wãdżielem. Budowniô bëła zniszczonô przez wiôldżi sztorm. Dzysdniowô bliza mô 41,5 m, zrobionô je z cemnoczerwony cegłë. Pò 197 trapach mòżna wlesc na tôrasa. Stąd widzec je Cëpel Hélsczi i wòdë Hôwinga.
Jastarniô
Całô bliza mô 13,3 m, cokół 2,4 m., je òna nômiészô na naszim Ùbrzegù. Wieża je òkrągłô, pòmalowônô w biôło-czerwòné pasë. Bliza je automatowô òbsłëgowónô i nié mòżna ji òbzërac.
Rozewié
W Rozewiu są dwie blizë. W jedny je Mùzeùm Blizów – bezaktiwnô bliza. Drëgô mô 33 m w górã. Mô nômòcniéjszi wid z wszëtczich pòlsczich blizów. Òna mô miôno Stefana Żeromsczégò.
Stilo
Stilo je nôpiękniszą blizą pòlsczégò Ùbrzegù. Leżi na dunowi halmie 900 m òd mòrza. Wësokòsc wieżë wënoszô 34 m. Na swiece są 3 taczi konstrukcejô, dwie w Europie - w tim Stilo.
Òskòwi kòzôk
Òskòwi kòzôk (Leccinum aurantiacum) – to je grzib z rodzëznë bòrzónowatëch. Kaszëbi zbiérają te grzëbë. Òne roscą pòd òskama.
Bliza
Czołpino
Bliza w Czołpinie pòwsta w 1874 rokù wedle spódlé E. Kummera. Przetrzima wòjnã, nie bëła za baro ùprôwianô, blós zdrój widu. Wieża blizë je òkrągłô, zbudowônô z czerwòny, licowóny cegłë. Ji strzédnica ù pòdstawë wënoszi 7 m, zato niżi galerëji 6,2 m. Wësokòsc òbiektu – 25,2 m.
Òskòwi kòzôk
Kategòrëjô:Grzëbë
Bliza
Ùstka
W 1892 rokù wëbudowano nowi budink stacëjô pilotów, a w nim òbrëmiono blizã w òsmenórtowi wieżë z cegłów. Wòjna òmina ten plac. 15 lëstopadnika 1945 rokù, pò przechwycenim garda przez Pòlôków wid rozpôlôł sã w blizë. W latowi czas mòżna ją òbzërac.
Biôłô kòniczëna
thumb|250px|right|Biôłô kòniczëna Biôłô kòniczëna (Trifolium repens L.) – to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach rosce ji wiele np. na łąkach.
Bliza
Jarosławiec
Katastrofë bôtów midze Łebą a Darłowem bëłe przëczëną pòwstania blizë w Jarosławiu. Bùdink pòwstôł w latach 1829 - 1830. W pòłowie 70 latów ùnowiono ùszëkòwanié blizë. Ob lato mòżna pò ni wanożec.
Biôłô kòniczëna
Rozmajitoscë
Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. biôłô kòniczëna bëła dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.
Nowosóndecczi kréz
Spòdlowé pòdôwczi
Kategòrëjô:Nowi Sóncz
Bliza
Darłowò
Darłowskô bliza wëstawionô je na niéżëczny wiodrowé leżnosce. Òb czas sztormù wòda zaléwô prawie całą blizã. Nordowô scana mô 54 m. To nie pòmògło, mùrë są mòcno mòkrawi i domikłi solą. Bez to ni mòżna òbwanożëc. Potrzebny je gruńtowi remònt.
Biôłô kòniczëna
Lëteratura
Kategòrëjô:Léczné roscënë Kategòrëjô:Bòtanika
Bliza
Kòlbrzég
Pierszô timczasnô bliza bëła ju w 1666 rokù – òdżinowô miska na dakù wësoczégò bùdinku. W 1945 rokù òdbudowôno blizã. Kòlbrzéskô bliza je wôrt òbezdrzeniô. W scanie je tôblëca, chtërna ùpamiãtniô biôtka z 1945 rokù. Czekawi je fakt, że kòlbrzéskô bliza je w herbie familie Kolbergów.
Niechòrzé
To je jedna z pësznych blizów na pòlsczim Ùbrzegù. 45 m – bùdink na wësoczim, klifòwim sztrądze. Je znanką Rewalsczégò Ùbrzegù. Z tegò tarasu mòżna ùzdrzëc Niechòrzé, Rewal, Jezoro Liwia Łuża i mòrsczi sztrąd. W gòdnikù 2000 rokù bëło ukończeni remontu budinków, pòmalowano na żôłto.
Kikùt
Dôwny pùnkt widzënkù na rzmie Strażnica – 74 m n. r. m., niedalek Wòlina, na terenie Wòlińsczégò Parkù Nôrodnégò. Z nóbliższégò môla – Wisełczi – nëkô czerwòny piechòtny szlach. Bliza je 12,8 m wësokô. Pò ni ni mòżna wanożec. Je zamkłô dlô turistów.
Swinoujsce
Ta bliza je nôwikszô na pòlsczim Ùbrzegù. Na górną galerëjô prowadzy 360 trapów. Leżi pò wschòdni starnie Swiny, przed przedostënkiem ferë.
Literatura
Kategòrëjô:Architektura
Kwidzëńsczi kréz
Kwidzëńsczi kréz (pòl. Powiat kwidzyński) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Kwidzëne.
Kategòrëjô:Kaszëbë
Mlékò
thumb|Mlékò Mlékò - wëdzelënk mlékòwi gargùli zwëskóné òd samniców susków w swòim czasu. To je pierszô jôda malinczich susków. Pòchòdzy òd krowë, kòzë, òwcë, kamela. Mlékò w kùchnie je wëkòrzistiwoné do picégò abò do werobianiô sérów. W czasach bibilëjnéch baro wiele mléka béło synonima bògactwa.Do wëtwòrzenio wiôldżi ilosce mléka mùszi bëc wiôldżi stado bëdła. Ta jôda skłôdô sã trzëch faz: - emùlsyjni - koloidalné - molekùlarné Nocãsczi wekòrzistiwané przez człowieka je mlékò krowë. Mlékò nie piją lëdzë w Chinach, Japonié i Pòlinezyjsczich wëspach. Na schòdze mléka nie piją Arabowie, Żëdowie. Midzënôrodowò Federacjò Mléczarskò.
Krôsniã
Krôsniã - to je pòzwanié, chtërno sygô do wierzeniów. Òno mô czerwòné òbùcé. Kaszëbi nad Łebą gôdalë na krôsniãta - drobné. Òne rôd żëłë w dodomach za piéckã abò pòd kòminkã, pòd pòdłogą czë w mëszi dzurze. Niechtërné lubiłë mieszkac w stóni kòl kòniów. Jesz jiné miałë swòje chëczë zrëchtowóné pòd krzama besu abò głãbòk w zemi. Miałë brodë dłëgszé jak òne same są. Jich kòniama bëłë mëszë. Òne lubiłë mùzykã ë tuńc. Tima co bëlë jima dobri, np. òstôwialë dlô nich na kòminkù garnuszk mléka, pòmôgałë w chëczi np. robiłë pòrządk w jizbach czë wëgniôtałë chlebòwé casto abò pòmôgałë przë skrobanim bùlew, a téż dojenim krów. Òne mògłë płacëc złotima dëtkama. Kònióm òne plotłë grzëwë i ògónë w warkòcze. Lëchim gòspòdënióm òne robiłë na psotã np. rozléwałë mlékò czë gaszëłë wid. Nie lubiłë téż, czej chtos zbiérôł zela w wilëją sw. Jana, bò to bëła jich robòta. Òne mògą wzyc dzeckò z kòlibczi i dac swòje. Wierã dzysdnia krôsniãta są z Kaszëbsczi wëcygnioné - òkrãtama do Szwedzczi.
Lëteratura
Kategòrëjô:Etnologiô Kategòrëjô:Szwedzkô
Czerwionô kòniczëna
Czerwionô kòniczëna (Trifolium pratense L.) - to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach rosce ji dosc wiele np. na łąkach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Miónkôrz
Miónkôrz – to je człowiek, chtëren bierze aktiwny ùdzél w pòdjimiznie wiele razy ò szpòrtowim charakterze, a kònkùrëje w ni z jinyma lëdzama.
Sztumsczi kréz
Sztëmsczi kréz (pòl. Powiat sztumski) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Sztëmie.
Miónkôrz
Kategòrëjô:Szpòrt
Zastrzeżné zamkniãcé sprawë
Zastrzeżné zamkniãcé sprawë - insztitucjô pòlégającô na zastrzeżnym zatrzimanim òbsztrofòwóniô za zlecziństwò.
Na prawnô insztitucjô zanôlégô na zastrzeżnym zwòlnienim sprôwcë òd sztrôfny òdpòwiedzalnotë retribùtiwnégò ôrtu. Òna parłãczi sã mët przëpisanim ùdanémù sprôwianégò zlecziństwa, leno no przepisanié mô czësto prowizorny karaktér. Je zastrzeżnym (próbnym) zwòlnienim òd òdebraniégò sztrôfë bez sprôwcã. To òznôczô jistno kòntrolowóną wòlnotã. Sztrôfné dzejanié procëm sprôwcë zatrzëmiwô sã ju w sztóce przëszëkùjącégò sprôwianiô, nigle przińdze do rozprawë ë òbsądzeniô. Zastrzeżné zamkniãcé sprawë je rozsądzywóné bez sąd òbczas zeńdzeniégò.
Òbrzeszenia òbsądzëwóné bez sąd (z nakazaniô)
Bez zastrzeżné zamkniãcé sprawë sąd òbrzesziwô procëm ùdanémù nót całownégò abò partownégò zrëchtowaniégò szkòdë. Pòdlé mòżlëwòtów mòże téż bëc zasądzony òbrzeszk wënadgrodzeniô za skrziwdzenié, abò miast òbrzeszków rozsądzëwô sã przëszëkòwanié przëdôwkù.
Pòdjimniãcé sztrôfny sprawë (z nakazaniô)
Nachôdô, czej sprôwcã òbczas cządu próbë zrobił ùmëslné zlecziństwò, za chtërné òstôł prawòmòcno òbsądzony.
Trzebiatowskô Gromada
thumb| [[Kapela Swiãtégò Dëcha w Trzebiatowie]] thumb|[[Jan Bùgenhagen]]
Ł
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Łł Ł, ł — lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô przede wszëtczim w jãzëkach kaszëbsczim, pòlsczim i òbù łużicczich. Je téż lëtrą ùżiwóną w łacyńsczim abécadle biôłorusczégò jãzëka i projektach łacyńsczégò alfabétu dlô ùkrajińsczégò jãzëka. W słowiańsczich jãzëkach òznôczô zwãk, jaczi wëwòdzy sã òd òglowòsłowiańsczégò niepalatalizowónégò [l].
Trzebiatowskô Gromada
Trzebiatowskô Gromada – gromada z 1534 rokù, na jaczi bëło stanowioné wprowadzenié w Pòmòrsce protestantizmù jakò państwòwi religije.
Ł
Westrzód niesłowiańsczich jãzëków lëtrë ùżiwają wilamòwsczi jãzëk (germańsczi), wenecczi jãzëk (romańsczi) i jãzëk nawaho.
Zastrzeżné zamkniãcé sprawë
Czas pòdjimniãcô zastrzeżnié zamkniãti sprawë
Zastrzeżnié zamkniãtô sprôwa ni mòże òstac pòdjimniãtô pózni niże w cygù 6 ksãżëców òd zakùńczeniô próbë.
Domôcy òseł
thumb|Domôcy òseł thumb| Domôcy òseł (Equus africanus asinus) – to je niepôrokòpëtny susk z rodzëznë kòniowatëch. Miészańcem tegò òsła i kònia mòże bëc muła.
Ł
W kaszëbsczim alfabéce je sétmënôstą lëtrą. Òdpòwiôdô ji wëmòwa [w] abò [l].
Domôcy òseł
Kategòrëjô:Kòniowaté
Ł
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Zastrzeżné zamkniãcé sprawë
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Prawò
Trzebiatowskô Gromada
Genéza gromadë
Refòrmacëjô w Pòmòrsce mia swój zaczątk ò czas panowaniô Bòdżisława X. Miało to dosc tëlé do sprawë z bënowim krizysã sztruktur rzimsczégò Kòscoła, marną efektiwnoscą refòrm, rozwijã hùmanizmù strzód profesorów Akademije w Grifii ë rozkòscérzającą sã kritiką ksãżëznë, a òsoblëwie jich szpecjalnëch prôw. To bëłë le niechtërne przëczënë, dlô jaczich pòmòrsczi nôród chãtno słëchôł na słowa Môrcëna Lëtra.
Grôbkòwi kòzôk
Grôbkòwi kòzôk (Leccinum griseum) – to je grzib z rodzëznë bòrzónowatëch. Òne roscą pòd grôbkama m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Grzëbë
Mërta
thumb|Mërta Mërta (Myrtus communis L.) – to je roscëna z rodzëznë mërtowatëch (Myrtaceae). Mërta na Kaszëbach rosce w krutopie i ùchôdô za znankã nieskalonégò zwëkù.
Kategòrëjô:Bòtanika
Niesmiertelnik
thumb|Niesmiertelnik
Niesmiertelnik (Sedum acre L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë grëbòszowatëch (Crassulaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Dąbrowa (Gdiniô)
260px|thumb|Dąbrowa - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Dąbrowa - to je dzél gardu Gdini.
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Krézżôga
360px|thumb| Krézżôga – to je maszina do cãcégò drewna abò np. betonu przë pòmòcë żôdżi, a je nią òkrãgłô zãbòwatô tôrcz. Nëkô jã zwiksza elektriszi mòtor.
Karwinë
260px|thumb|Karwinë - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Karwinë - są dzélã gardu Gdini.
Gacnik
Gacnik - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kòcé nóżczi
thumb|200px|Kòcé nóżczi Kòcé nóżczi abò Kòcé bótë (Helichrysum arenarium (L.) Moench) – są roscëną z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òne roscą m. jin. na Kaszëbach. Czedës bëło to zelé do lékarzeniô wątrobë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Stolem
Stolem - pòdług Kaszëbów òn bëł jak lëdze, ale tak wiôldżi, że jegò głowa przewiższała nôwiąkszé chójczi. Przez jezora stolemi szlë naprost jak przez plëtã. Òni nosëlë dłudżi włosë, a mielë je jasné jak len. Jak jeden z nich sedzôł na jednym brzegù jezora, a jiny na drëdżim, to òni sobie mòglë letkò pòdac róg z tobaką. Pod nogama stolemów drżała zemia, że jaż w piekle bëło czëc. Nôwikszima kamieniama òni szmërgalë jak kòłôczami. Stolemi mielë taką mòc, bò jedlë kóńsczé miãso i pilë kóńsczé mlékò. Òni ùsëpale òstrowë i retczi na kaszëbsczëch jezorach, a nawetka całi je zasëpale i tam dzys są łączi. Z czasem stolemi wëmarlë. W swòjim słowôrzu Zëchta (1972) napisôł: "Przë Bòrzëstowie mieszkôł stolem. Rôz stolemòwô córka szła na Redunią rëbë łowic. Pò drodze spòtkała chłopa, co w sztërë wòłë òrôł. Òna wzãła te chłopa i te wòłë i ten pług w swój fartuch i zaniosła to wszëstkò dodóm i wésëpa przed swòjim òjcem na pòdwòrzé. "Cëż to są tatkù za bączi" - òna sã spita. Córeczkò zbierz to wszëstkò nazôd w klin i zanies na ten sóm môl, gdze to bëło. Czej më wëdżiniemë, tej pò nas bãdą taczi lëdze małi, jak ten chłop je" (Chmielno, 1938).
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Krosnowò
Krosnowò (pòl. Krosnowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bòrzëtëchómié.
Hëta
Hëta (pòl. Huta, miem. Hutta) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Chòtkòwò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Bòrzëtëchómié
Kònosement
Kònosement – to je mòrsczi przewôżny lëst.
Kategòrëjô:Hańdel
Haga
thumb|Haga Haga – to je wiôldżi gard w Néderlandzce ë ji rząd mô tu sedzbã.
W 2012 rokù òna mia 490 282 mieszkańców.
Bùtnowé lënczi
Domôcô starna gardu
Kategòrëjô:Néderlandzkô
Starogardzczi kréz
Starogardzczi kréz (pòl. Powiat starogardzki) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Starogardze.
Kategòrëjô:Kaszëbë
Gapié gniôzdo
Gapié gniôzdo abò warnié gniôzdo (Viscum album L.) – to je roscëna z rodzëznë jemiãtowatëch. Òno rosce na drzewiãtach m. jin. na Kaszëbach. thumb|left|200px|Gapié gniôzdo na drzewiãcu
Kategòrëjô:Bòtanika
Milwino
Milwino - to je kaszëbskô wies w lëzyńsczi gminie, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Czedës tu béł majątk szlachcëca Tãpsczégò, a òn miôł wiele zemi wëpachtowòné razą z bùdinkama.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz Kategòrëjô:Gmina Lëzëno
Kòniczëna
Kòniczëna abò kléwer (Trifolium L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach rosce jich dosc wiele np. biôłi kòniczënë, ale tipòwim ji ôrtã je czerwionô kòniczëna (Trifolium pratense L.).
Kategòrëjô:Bòtanika
Nowòdwòrsczi kréz
Nowòdwòrsczi kréz (pòl. Powiat nowodworski) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Nowim Dwòrze.
Kategòrëjô:Kaszëbë
Szpalér
thumb|Szpalér Szpalér – to są drzéwiãta abò krze gãsto zasadzoné w rédze, òne mògą bëc strzëgłi abò tak sobie rosc. Na Kaszëbach mòże kùpic roscënë do szpalérów.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Ògrództwò
Lëpińce
thumb|left|180px|Kòscół Lëpińce (Lëpnica, Lëpienice, Lëpienica, pòl. Lipnica) to kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Charzëkòwsczi Rówiznë, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Lëpińce. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Smôłdzënë (lëdztwò: 29), Trzebiélsk (lëdztwò: 21), Warszawa, Wigòda (lëdztwò: 17). Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px. Tu je kòscół ë szkòła.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Lëpińce
Jeże
thumb|Jeże Jeże (Cirsium arvense (L.) Scop.) - wielelatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òne roscą m. jin. na Kaszëbach. Lëstë ti roscënë kòlą.
Zwëczajny grôbk
thumb|Zwëczajny grôbk - òb zëmã Zwëczajny grôbk (Carpinus betulus) – to je drzéwiã z rodzëznë brzózkòwatëch (Betulaceae Gray). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Jeże
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Tôrg
Tôrg – to je fòrma przedôwkù i kùpiszu wôrów, chtërna òdbiwô sã na wëdzelony rëmie, w wëznaczonym czasu.
Zwëczajny grôbk
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brzózkòwaté Kategòrëjô:Bòtanika
Tôrg
Kategòrëjô:Hańdel
Rólbiék
Rólbiék - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Niedarzëno
Niedarzëno (pòl. Niedarzyno) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bòrzëtëchómié.
Kategòrëjô:Gmina Bòrzëtëchómié
Lasowé Gruńtë
260px|thumb|Lasowé Gruńtë - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Lasowé Gruńtë - są dzélã gardu Gdini.
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Pòwijôczowatô dërdestówka
thumb|Pòwijôczowatô dërdestówka Pòwijôczowatô dërdestówka (Fallopia convolvulus (L.) Á. Löve) - to je jednorocznô roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. Na Kaszëbach rosce m. jin. wiele téż tegò zelëska.
Kategòrëjô:Bòtanika
Rusczi jãzëk
Rusczi jãzëk - jãzëk z pòrénkòwòsłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków. To je rodnô mòwa dlô kòl 160 milionów lëdzy. Òglowô wielëna brëkòwników sygô kòl 280 milionów. Je ùrzãdnym jãzëkã w Rusczi Federacëji ë jednym z ùrzãdnëch jãzëków Biôłorësczi, Kazachstanu, Kirgistanu ë Òrganizacëji Ùjednónëch Nôrodów.
Niżawny łukôcz
Kategòrëjô:Łazë
Rusczi jãzëk
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi
Witónowò
Witónowò (pòl. Witanowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë.
Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Cësowô
260px|thumb|Cësowô - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Cësowô - to je dzél gardu Gdini. Tu òd 1936 rokù biwałë kaszëbsczé dożniwczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Dërdest
thumb|Polygonum persicaria Dërdest (Polygonum L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë dërdestowatëch. Na Kaszëbach rosce wiele dërdestów, a m. jin. ptôszé zelé.
Kategòrëjô:Bòtanika
Biôłi nosoróg
Kategòrëjô:Susczi
Ò
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Òò Ò, ò – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w kaszëbsczim jãzëkù. Jakno warijant lëtrë „o” ùżiwónô je téż w katalońsczim, italsczim, lombardsczim, oksytańsczim, szotlandzczim i wietnamsczim jãzëkù.
W kaszëbsczim alfabéce je 22. lëtrą. Òdpòwiôdô ji wëmòwa [wɛ].
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Tadeùsz Gòcłowsczi
Tadeùsz Gòcłowsczi (pòl. Tadeusz Gocłowski ùr. 16 séwnika 1931 – ùm. 3 maja 2016 w Gduńskù) – arcëbiskùp katolëcczi, metropòlita archidiecezji gduńsczi, sufragan.
W młodich latach òn ùcził sã m. jin. w Krakòwie. Pò latach dożdôł sã swiãceniów, chtërne przëjimnął w 1956 rokù. Òd 1983 do 1984 rokù òn béł biskùpã sufraganã diecezji gduńsczi. Jakno swòje zawòłanié òn przëjimnął słowa “Zawierzcie Ewangelii” (“Wierzëta Ewanielie”). Òd 1984 do 1992 rokù òn béł biskùpem òrdinariuszem w Gduńskù. Òd 1992 do 2008 rokù òn béł Arcëbiskùp Metropòlita Gduńsczi i baro wôżnô dlô niegò bëła Archikatédra gduńskô. Òn béł doktorã òd 1970 rokù.
17 lëstopadnika 1993 rokù òn wëdôł dëszpastersczé wskôzë w sprawie kaszëbsczégò jãzëka w liturgie ë w żëcym Archidiecezji Gduńsczi. Wëdôł òn zgòdã, żebë òb czas Mszë swiãtëch na jaczich są Kaszëbi, bëło mòżno ùżëwac czëtaniów bibliowëch w kaszëbsczim jãzëkù, a téż ùżëwac tégò jãzëka w mòdlëtwie wiérnëch. Zachãcywôł téż do spiéwù nôbòżnëch piesniów w kaszëbsczim jãzëkù. Béł téż razã z kaszëbsczima pielgrzimama w Zemi Swiãti na òdkrëcym tôflë z mòdlëtwą Òjcze Nasz w Jerozolëmie. Òn pòwiedzôł, że to nie je nick òsoblëwégò, że òn wspòmôgô kaszëbiznã. To je skôrb ti zemi ë chòc òn nie je tu ùrodzony, téj òn chce gò wspòmòc. Wedle nie to je jakbë òbòwiązk miec dbã ò tak wiôlgą kùlturã jak nasza. W kòscelnym spiéwnikù „Dlô Was Panie” (2006) òn mô napisóné: ''Kultura Kaszubska napotyka dodatkowe trudności. Ona zmagała się przez wieki z próbą eliminacji przez wrogów i to w różnych okresach naszej historii.'' Òd Kaszëbów òn dostôł Medal Stolema w 2001 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół Kategòrëjô:Ùmarłi w Gduńskù
Ń
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Ńń Ń, ń – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w czile jãzëkach: kaszëbsczim, pòlsczim, dólnołużicczim i wilamòwsczim. Je téż lëtrą ùżiwóną w łacyńsczim abécadle biôłorusczégò jãzëka (òdpòwiôdô sparłãczeniémù „нь”).
Letra „ń” òznôczô miãtczi zwãk „n” [ɲ]. W słowacczim i czesczim jãzëkù ji òdpòwiednikã je lëtra ň, w szpańsczim i pòrtugalsczim zôs lëtra ñ.
Antón Groth
Antón Groth (pòl.: Antoni Groth) - béł pòlsczi pòsélc z Kaszëb do Sejmù (1938-1939) przed II swiatową wòjną. Òn béł w kòncentracyjnym lagrze, a ùmarł pò wòjnie w 1958 rokù.
Bùtnowé lënczi
Sejm
Groth Antón Kategòrëjô:Pòlsczi pòsélcowie Groth, Antón
Ń
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Strëszewò
Strëszewò (pòl. Struszewo) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bòrzëtëchómié.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Bòrzëtëchómié
Baltexpo
Baltexpo – to je pòzwa nôwikszëch w Pòlsce tôrgów, chtërne tikają są mòrsczi branżë.
Kategòrëjô:Hańdel
Prowizjô
Prowizjô – to je fòrma wënadgrodzeniô subiektu w òprzenim ò sczënioną prawną dzejnotã.
Kategòrëjô:Hańdel
Gmina Dzemiónë
Gmina Dzemiónë (pòl. Gmina Dziemiany) to je wieskô gmina w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Dzemiónë je stolëcą ti gminë.
! Kategòrëjô:Kòscérsczi kréz
Gmina Lëpińce
Gmina Lëpińce (pòl. Gmina Lipnica) to je wieskò gmina w bëtowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Czedës to bëła Gmina Lëpnica. thumb|right|Herb gminë Tuwò mieszkô wiãcy jak 5 tësąców lëdzy.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz !
Kalisz (pòmòrsczé wòjewództwò)
thumb|200px|left|Kòscół Kalisz (pòl. Kalisz, miem. Kalisch) – to je kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Dzemiónë w òbéńdze Wdzydzczégò Parkù Krajòbraznégò. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Jałówe, Leżëchòwò, Nowé Słoné, Staré Słoné, Słupinkò ë Tòmaszewò. W tich stronach bëlë pszczélkòwie. Wies je na szlachù banowi sécë Kòscérzëna-Lëpùsz-Chònice ë na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px.
Òbaczë
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Dzemiónë Kategòrëjô:Kaszëbë
Òrlik
Òrlik - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. Tu je klôsztór.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Zwëczajnô sercnica
thumb|left|Zwëczajnô sercnica Zwëczajnô sercnica (Leonurus cardiaca L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (Lamiaceae). Tegò zelégò lëdze ùżiwają do léczeniô schòrzałégò serca.
Kategòrëjô:Bòtanika
Czôrny nosoróg
thumb|Czôrné nosorodżi Czôrny nosoróg (Diceros bicornis) – to je ôrt wiôldzégò niepôrokòpëtnégò suska z rodzëznë nosorógów. Òn żëje w Africe.
Kategòrëjô:Susczi
Dąbrowsczé Jezoro
Dąbrowsczé Jezoro (pòl. Jezioro Dąbrowskie) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 0,64 km² w kartësczim krézu, w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Sprãżëna
Sprãżëna – to je sprëżny element brëkòwóny przë bùdownie maszinów, zwiksza jakno łączba w sprëżnëch łączeniach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Fizyka
Krzesznia
thumb|Krzesznia Krzesznia (Cerasus avium (L.) Moench.) - to je drzéwiã z rodzëznë różowatëch. Ji brzadem są pestkówce, chtërnyma chãtno żëwią sã ptôchë np. skórcë. Ptôchë rozséwają krzesznie. Kaszëbi mają krzesznie colemało w ògródkach.
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Ptôchë
Wiôldżi òst
thumb|Wiôldżi òst Wiôldżi òst (Carduus crispus) – to je dwalatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach. Na nim mògą bëc wąsewnice mòtila Vanessa cardui.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Jezerzé
Jezerzé (pòl. Jezierze) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë.
Parchatnica
thumb|Parchatnica Parchatnica abò zwëczajny kąter (Bufo bufo) - to je łaza z rodzëznë kąterowatëch (Bufonidae). Ten kąter żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù. Parchatnica mòże zjadac pszczołë. Òb zëmã òna je w sklepie abò zagrzebónô w zemi.
Kategòrëjô:Łazë
Łobzowò
Łobzowò (pòl. Łobzowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë.
Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Dużé Chełmë
Dużé Chełmë - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Zymkòwô kòzogrëzc
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Òblëżé
260px|thumb|Òblëżé - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Òblëżé - to je dzél gardu Gdini, a bëła wies.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Warszawskô swiãtnica Bòżi Òpatrznoscë
Warszawskô swiãtnica Bòżi Òpatrznoscë (Świątynia Opatrzności Bożej) – je we Warszawie. Tam w pierszą niedzelą czerwińca je fejrowóné Swiãto Dzãkczënieniô. W 2014 rokù òb ten czas bëło tam widzec wiele Kaszëbów. W farwnëch lëdowëch ruchnach òni stojelë, w zòrganizowónëch karnach, żebë dzãkòwac za swiãtégò Jana Pawła II.
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Pògòrzé
260px|thumb|Pògòrzé - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Pògòrzé - to je dzél gardu Gdini, a bëła baro stôrô wies.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Czôplënkò
thumb|100px|right|Czôplinecczi herb Czôplënkò (we zdrojach: terra Tempelborch 1291, Tempelburch 1311, Tempelborch 1334, Tepelborg, Czaplinek albo Tempelborg 1564-67, Czaplink, Tempelborch 1618, Tempelburg 1789, Tempelburg 1838, Czaplinek, Tempelbork, Czaplink (Cenôwa); pòl. Czaplinek, miem. Tempelburg) - garc w drawieńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie mizë jezorama Drawskò ë Czôplëno.
Lëdztwò gardu: 6.838 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 13,62 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Dwór Artusa w Gduńskù
thumb|Dwór Artusa w Gduńskù Dwór Artusa w Gduńskù (pòl. Dwór Artusa w Gdańsku) – to przódë béł môl zéńdzeniów kùpców w Gduńskù. Tu je zala ò wiéchrzëznie 450 kwadratnëch métrów. Je tu wierã nôwikszi piéck swiata zbùdowany z 250 kachlów. W II swiatowi wòjnie - w 1945 ròku - òn béł kąsk zniszczony, a 28 strëmiannika pòlsczi żôłniérzë nałożëlë na nim pòlską fanã. Dzysô tu je muzeum.
Sësz
thumb|100px|right|Sësczi herb thumb|100px|right|Stôri sësczi herb Sësz (we zdrojach: Susz (Cenôwa); pòl. Susz, miem. Rosenberg in Westpreußen) - garc we warmińskò-mazursczim wòjewództwie wòjewództwie w jëławsczim krézu nad Sësczim Jezorã.
Dwór Artusa w Gduńskù
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk
Sësz
Lëdztwò gardu: 5.733 (2012)
Wiéchrzëzna gardu: 6,67 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Warmińskò-Mazursczé wòjewództwò
Niezabôtka
200px|thumb|Myosotis arvensis Niezabôtka (Myosotis L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë wòdrôkòwatëch. Niezabôtczi roscą na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Florión Cenôwa
Florión Cenôwa (pl. Florian Ceynowa) (ùr. 4 maja 1817 r. - ùm. 26 str. 1881 r.) to béł kaszëbsczi nôrodny dzejôrz, badéra fòlkloru ë kaszëbsczégò jãzëka, ùsôdzca pierszi kaszëbsczi gramaticzi ë wielu kaszëbskòjãzëkòwich lëteracczich dokôzów. Òn chcôł òbùdzëc kaszëbsczégò dëcha przez rechòwanié wësok kaszëbiznë i ùkôzanié historiczny przeszłotë Kaszëbów. Òsoblëwò szło jemù ò jãzëk, chtëren béł dlô niegò równo wôrtny, jak wszëtczé słowiańsczé jãzëczi. Kaszëbi równak mielë wnenczas swój jãzëk za cos lëchszégò. Òn ùsadzył gwôsny pisënk, a w nim kąsk lëterów jinëch òd pòlsczégò jãzëka.
Flóriôn Stanisłôw Wenańti Cénôwa (pò swòjémù: Cenôva) òstawił nama blós jeden rãczno pisóny żëcopis ë dëcht pôrã lëstów, nawetka niewiada czë aùtenticznëch. Òstało pò nim wiele przekazów pòstrzédnëch, czasã procëmnëch, czasã diskùsëjnëch, jak słôwnô mòwa òbskôrżëcelskô na berlińsczim procesu. Cãżczé czasë ë dzeje jegò żëwòta nie zletczają dozéraniégò pamiãcë ò nim. Jak zôs przëznała jegò òtroczka, „wdôrë pò starkù znikłë razã z badérama jegò żëcégò”, co nawpół dolmaczi brak cénôwòwsczégò mùzeùmù.
Rodzëzna
Òkrëszënë jegò żëcopisù zebralë skrópùlatny badérowie ë wiémë dzys, że F. Cénôwa ùrodzył sã w niedzelã, 4 maja 1817 r. ò gòdz. 2 pòpôłnim w Słôwòszenie k. Krokòwi w w pùcczim krézu, niedalek òd nôbarżi na nordã wësëniãtégò skrôwka Pòlsczi. Jegò òjc Wòjcech béł pismiannym ë swiãdnym swòji pòlskòscë chłopã (wersjô, że béł kòwôlã, je terô zarzuconô), a mëma Magdaléna z d. Pienczen lubò Pienczyn - bëła domòwą gòspòdënią, dosc młodô wëdóną za chłopa. Cénowie mielë dzewiãc sztëk dzecy, a mòże ë òkróm tegò téż adoptowóną krewniôczkã Wòjcecha.
Flóriôn béł przedslédnym z dzecy, z chtërnëch nie wszëtczé dożdelë dozdrzeniałégò wiekù. Dwaji jegò starszi bracynë, Józef ë Môrcën, òstalë ksydzama. Òbadwaji skùńczëlë młodo. Krótkò przed smiercą drëdżégò (1847) ùmarł jich òjc, a mëma w 1850 r. Tédë ju prawie nick nie parłãczëło młodégò Cénôwã z rodnym môlã.
Edukacjô
W Słôwòszënie chòdzył do spòdlëczny szkòłë òd 1824 (lubò 1825) do 1830 r., a téj trafił do Królewsczégò Katolëcczégò Gimnazjum w Chònicach. Dzewiãclatny program robił w roków jedenôscë (1830-41), co biograf „bùdzëcela” Jireneùsz Pieróg przëpisëje nôdmierno òbcãżónémù programòwi. Z trudã wic, le brzadowno, dôbiwôł Cénôwa rëmną wiédzã, m.jin. z òbjimù jãzëków stôro- ë nôwòżëtnëch. Ùczëlë gò òglowò Miemcë, a towarzëstwò ze szkòłowi ławë miôł mieszóné - miemieckò-pòlsczé. Mieszkôł na pôrã stancjach ë mòże téż w tzw. kònwikce. W szkòlë nôleżôł do krëjamnégò kòła filomacczégò „Polonia”. Na zôczątkù zélnika 1841 r. zdôł dwùdniowé egzaminë kùńcowé, a 21 zélnika dostôł swiôdectwò dozdrzałotë.
Pò bòkadny miôrcë wiédzë Cénôwa dëcht nôterno rozwôżôł sztudia teòlogiczné ë kariérã ksydza. Miast tegò, 22 gòdnika 1841 r. zôpisôł sã na filozoficzny wëdzél Wrocłôwsczégò Ùniwersytetu. 7 stëcznika 1843 r., przeniósł sã na wëdzél mediczny, gdze sztudérowôł colemało rok. Bëłë to nôwôżniészé lata jegò jintelektualny edukacji. Dostôwôł sztipend Towarzëstwa Nôùkòwi Pòmòcë, dzejającégò w Pòznanim; në miéwôł dëtkòwé drãgòtë. Przënômni dwa razë mieniôł téż w nym gardze stancje.
Pierszô pùblikacjô o germanizacji Kaszëb i "przebùdzene"
We Wrocławiu zetkł sã z słowianofilsczima prądoma, jaczé rozséwalë tam m.jin. fizjologa prof. Jón Ewangelësta Pùrkyně (téż dzekón wëdzélu), ë slôwista Francëszk Ladisłôw Čélôkòwsczi. W môju 1842 r. Cénôwa òstôł nôleżnikã Lëterackò-Słowiańsczégò Towarzëstwa. Brôł ùdzél w jegò zëbranich ë na jednym z nich, 17 czerwińca 1843 r., przedstôwiôł (pò pòlskù) referat „Ò tërôzniészim stónie germanizacji Kaszëb”. W wersëji miemiecczi, jakno „Die Germanisiriung (sic!) der Kaschuben”, stôł sã òn pierszą pùblikacją Cénôwë, a pòdpisôł òn jã prosto: „Kaszëba”. Tekst òpùblikòwałë lipsczé „Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft” za rok 1843, z chtërnyma wespółrobòtã jesz pòzdze cygnął. Artikel dożdôł sã téż przedrëkù, a jegò ùsôdca - diplomù òd L-ST.
Wòjskòwa służba i pòwstanié
9 zélnika 1843 r. młodi sztudéra òstawił Ùniwersytet Wrocławsczi, a 31 rujana zapisôł sã na ùniwersytet w Króléwcù, tj. Albertinã. Przeszedł tam wòjskòwą służbã, do chtërny zgłôsył sã òchòtniczo ë chtërną òdbëł jakno chirurg w latach 1843-44, a téż skùńczył 5 semestrów medicynë. Mòżlëwie, ëże òtrzëmiwôł wòjskòwi sztipend, zycher zôs zdobëł kònkretną wiédzą z òbjimù wòjskòwòscë. Związôł sã z krãgama patrioticznëch kònspiratorów królewiecczëch. Bëc mòże zajimało gò to barżi niżlë nôùka, chtërny nie skùńczył. W stëcznikù 1846 r. przeprowadzonô òsta kòl niégò rewizjô ë wezwóno gò na przesłëchanié. W efekce Cénôwa dostôł zakôz wëjazdu z gardu.
Nen zakôz wnetka narësził ë 19 gromicznika wëjachôł do Klonówczi k. Stôrogardù Gduńsczégò, cobë rëchtowac napôd na tamtészé prësczé kòszarë, co miało bëc partã pòwstaniégò gen. Lùdwika Mierosłôwsczégò. Zebrôł k. stoòsobòwi pòwstańczy òddzél ë òstôł jegò przédnikã. Napôd, przewidzóny na noc z 21-gò na 22 -gò gromicznika 1843 r., równak nie darził sã, bò sëłë prësczé zòrganizowałë zawczasu òbarnã, a òddzél pòlsczi - pòzbawiony elementu zaskòczeniégò - béł bez szansów. Cénôwa rozpùscył gromadã a sóm żił w krëjamnocë. Wëdóno na niégò lëst gòńbòwi, ë 6 strëmiannika Cénôwa òstôł pòjmóny na drodze ze Swiónowa do Stôjszewa.
Macerzónka
thumb|180px|left|Thymus - kwiatë Macerzónka (Thymus L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë głëszkòwatëch (Lamiaceae). Na Kaszëbach rosce dosc wiele macerzónków.
Florión Cenôwa
Wòjskòwa służba i pòwstanié
Sedzôł w Stôrogardze ë Grëdządzu, a òd lëstopadnika 1846 r. - w berlińsczim Mòabice. Pò rokù, òbczas chtërnégò ùmarlë jegò òjc ë brat, òstôł zaliczony do przédnëch prowôdników niédoszłégò pòwstaniô ë 17 lëstopadnika 1847 r., razã z 7 jinyma, òstôł skôzóny na smierc òbez scãcé topòrã. Równak flot, bò 6 strëmiannika 1848 r., karã nã òbmieniono na ògnariô, a 20 strëmiannika òbjãła gò amnestiô, a rzma ùwòlniła sôdzëwëch.
Òseczi (bëtowsczi kréz)
Òseczi (pòl. Osieki) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bòrzëtëchómié.
Macerzónka
Lëteratura
Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 176
Kategòrëjô:Bòtanika
Florión Cenôwa
Dochtórat ò kaszëbsczich przesądach w mëdicznëch zachach
Dwa miesące pò ùwòlnienim, Flóriôn Cénôwa dostôł paszpòrt ë wëbrôł sã bez Pùck do Pòznania, cobë wspòmóc tam biotkùjącëch pòwstôńców. Nié dostôł równak zgòdë na dłëgszi pòbët ë sczérowôł sã do Króléwca, żebë załatwic swòje sztudérsczé zachë. Równoczasno mëslôł ò pòwrócenim do wòjska ë krótkò służił jaknô wòjskòwi dochtór we Gduńskù (1850). Niewiada gdze skùńcził sztudia, le 11 gòdnika 1851 r. na Ùniwersytece m. Friderika Wilhelma w Berlinie òbarnił dochtórską robòtã z medicynë pt. „De Terrae Pucensis incolarum superstitione in re medica (Ò przesądach mieszkeńców Zemi Pùcczi w mëdicznëch zachach)”. Zafùlowôł jã wspòmniónym żëcopisã własnym, napisónym równak dosc pò wiérzchù ë placóma enigmaticzno, a do té, w zasadno wieloznacznym jãzëkù, jaczim je łacëzna.
Òseczi (bëtowsczi kréz)
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Bòrzëtëchómié
Florión Cenôwa
Kaszëbsczé pùblikacje
Tedë ju miôł za sobą pierszé pùblikacje „bùdzëcélsczé”. We czwôrtk 7 strëmiannika 1850 r. w tigòdnikù „Szkòła Nôrodowô”, wëdôwónym w Chełmnie, òpùblikòwôł (z krótczim òdredaktorsczim wstãpã) swój słôwny artikel „Kaszebji do Pólochov”, pòdpisëjącë gò pseùdónimã „Wójkasin”, tj. „sin Wòjcecha”. Chcôł w nim parłãczëc dwa nôrodë: kaszëbsczi ë pòlsczi, w chtërnëch widzôł bracynów. Tekst nen pòtkôł sã flot z sërową pòlemiką, le Cénôwa, niezniechãcóny, jész w timże rokù napisôł ë własnym kòsztã wëdrëkòwôł sztërë kaszëbsczé pùblikacje, dôwszë zôczątk lëteraturë kaszëbsczi. Bëłë to: „Xążeczka dlo Kaszebov”, „Kile słov wó Kaszebach e jich zemi”, „Rozmowa Pólocha s Kaszebą” ë „Trze rosprave”. Dwie pierszé pòdpisôł „Wójkasen”, a òstatną swòjim drëdżim mionã „Stanjisław”. Rok pòzdze ògłosył pôrã etnografnëch szkiców. Przedrëkòwóné òstałë téż jegò tekstë z „Jutrzënczi”.
W "Kaszëbi do Pòlôchów" òn m.jin. napisôł: "Wë jesce gwesno na nas përznã złi, że më sã nie jãlë do czëtaniô pòlsczich pism, a jesz mni do tehô pòlsczéhô bractwa, co to Ligą (Pòlską) zowią, bierzemë. Ale wcale ta rzecz sã tak ni mô. Më prôwdzëwi Kaszëbi nie rozmiejemë dobrze pò pòlsku; a wiãc më sã mùszimë przód waszi pëszny mòwë naùczëc. Ale co to za cãżkô rzecz, czej ni ma kòhù, co bë nas naùczëł. Ksäżô naszi są Miemcë, szkólny zôs mają strach przed przełożonemi. A wiãc më tak gôdómë, jak naszi przodkòwie gôdalë, to je pò kaszëbskù. Ale wë, bracô Pòlôsze, ni mùszice mëslëc, że më – wëjąwszë niechtërëch smitonków – sã ti naszi mòwë wstëdzymë. Òj brón Bòże! Czejbë te chto chcôl dzeje naszëch przodków spisac, jak òni z dôwnemi Prësôkami, Dunczekami, Szwedami, Miemcami wòjowalë tej bë to bëła decht pësznô ksążka; abò jaczi to bë béł pëszny krajòbrôzk naszi całi niegdësz zemi òd Wisłë do Òdrë a òd mòrza jaż pò Notecã ë Wartã.(...) më jednak mómë w Bògù nadzejã, że më z czasã naszã mòwã wëkształcymë. Co daj wnet Bòże. Amen. Pisôł jem dnia 20-hò gromnicznika 1850 r. w Prësach zachòdnëch nad grańcą pòmòrską niedalek mòrza."
Drãgò rzec jaczi efekt wëwôrłë ksążeczczi Cénôwë na Kaszëbach, jaczi béł jejich nôkłôd ë ôrt distribùcji. Równak, na gwës òne zajinteresowałë ùczałëch z Cysôrsczi Akademie Nôùk w Petersbùrgù, z chtërnyma w pòłowie 1850 r. naj bòjatéra nôwiązôł kòrespòndencją. Zabrzadowa òna dosc pòwôżnyma robòtama ë pùblikacjama, bò np. tekstë kaszëbsczé ju w 1852 r. nalôzłë sã w zbiérkù słowiańsczich przëmiarów jãzëkòwëch. Cénôwa zôs na pôrã lat zarazył sã słowianofilstwã na rusczi zort.
Robòta jakno lékôrz
W lëpińcu 1852 r. dochtór Cénôwa przëjął bédënk Francëszka Czapsczégò ë òstôł lékarzã w jegò miéwstwach w Bùkòwcu, pòłożonym czilkanôsce kilométrów na zôpôd òd Swiecégò, za to dokładno (chòc wiele barżi) na pôłnié òd Słôwòszëna. Chùtkò zdrësził sã ze swòjim principałã, a téj - téż flot - pòsztridowôł. Pòd kùńc 1854 r. Cénôwã, kritikòwónégò za niedbôłé mòdło bëcégò ë niedosztrëchòwanié jãzëkòwé, òbcãżónô w dodôwkù winą za smierc 18-latny córczi Czapsczich, Zofijë. Hrabia cygôł dochtora pò ùrzãdach ë sôdzach ë miôł starã ò òdebranié mù titla ë prawa do lékarsczi prakticzi.
Le Cénôwa mùszôł bëc bëlnym lékôrzã, bò ùszpórowôł dëtków na zôkùp 20-hektôrowégò gòspòdarstwa w Bùkòwcu, chtërnégò miéwcą òstôł na zôczątkù 1855 r. Dali robił w warkù, prowadzył aptékã, a téż gòspòdarził. Nié òstawił swòjich kaszëbsczich pasjów ë np. w 1856 r. przëjął w dodomù rusczégò badérã Aleksandra Hilferdinga, z chtërnym òdbéł téż krótką rézã na Pòmòrską. Pisywôł z badérómama ë jinstitutama, chtërne - prakticzno jakno jedurné - jinteresowałë sã jegò robòtama. Zachë nôùkòwé Cénôwa ùwôżôł sobie baro ë m.jin. òd 1853 r. do smiercë béł nôleżnikã Towarzëstwa Nôùkòwé Pòmòcë dlô Młodzëznë Zapôdnëch Prës, płacącë dosc wiôldżé dëtczi na sztipendë dlô biédnëch ùczniów ë sztudérów.
Białka i dzecë
Do pòmòcë w gòspòdarstwie Cénôwa najął Rózalijã Tarnowską, chtërna chùtkò òstała panią dodomù. Mielë sëna Wòjcecha (ùr. 1858) ë trzë córczi, òficjalno panieńsczé dzecë swòji mëmë. Kòl kùńca żëcégò Cénôwa prawno ùznôł je za swòje ë chòcô nié miałë pasownégò „papiórka”, mògłë ùżëwac nôzwëska òjca. Pierwòrodny ùmarł niesteti w dzecyństwie, jakno téż jegò nômłodszô sostra Marta. Latów dozdrzeniałich dożiłë Marija Magdaléna (ùr. 1861) ë Barnisłôwa (ùr. 1869).
Słowiónófil - lubownik Słowión
Mòże przëjąc, że w rokach 60-tëch Cénôwa ùsztabilizowôł swòje żëcé, równo na pòlu familijnym, jakno „kaszëbsczim”. Stôwôł sã téż figùrą w nôùkòwim swiece. W 1861 r. béł w Pradze ë na Łużëcach, a rok pózdni òbjachôł Kaszëbë. Òbczas stëcznikòwégò pòwstaniégò béł pòd nadzorã prësczi pòlicje. Na przełómanim 1865/66 r. zjawił sã w Òlëwie, a pòdobno biwôł téż m.jin. w Wejrowie ë Kartëzach, gdze miôł agitowac młodzëznã pro-ruskò.
Parłãczëło sã to z jegò rusofilską fascynacją, ùfùndowóną na spòdlim kòntaktów nôùkòwëch. Zabrzadowałë òne pôra drobnyma pùblikacjoma ë wzmiónkama ò Cénôwie, a téż ksążką A. Hilferdinga „Nédżi Słowión na pôłniowim pòbrzeżim Bôłtu” (1862), w chtërny naj bòjatéra miôł stolemny ùdzél. Finałã zôs - ë niespòdzajnym kùńcã - ny „miełotë” bëło rôczenié Cénôwë na wiôldżi Zjôzd Słôwiańsczi w Mòskwie (môj-czerwińc 1867 r.), sparłãczony z Etnografnym Pòkôzkã, na chtërny „bùdzëcél” pòsłôł swòje materiałë. Òbczas rozegracji zmerkôł równak, że rusczé władze jinaczi widzą tegòczasné „drëszstwò” pòlskò-rusczé niżlë nôùkòwcë, ùtwórcë czë zwëczajny lubòtnicë. Òstałë pò nim ù Cénôwë drobné dolmaczënczi z Pùszkina ë kaszëbsczi przekłôd słowianofilsczé wiérztë Fijodóra Tiutczewa „Vječnje žéc nąm v rozłąčenju?”
Cządnik „Skôrb Kaszébsko-słovjnskjè mòvé" i zarés do gramatiki kaszëbsczej
Wnenczas Cénôwa próbòwôł sóm zakładac jaczés szerszé związczi czë òrganizacje, co równak nie zagrało. Wëdôł pôrã spiéwôrzów, katézmùs ë „Dorade lekarzkje”, wznowił téż niechtërné wczasniészé swòjé tekstë. Wspòmógł rusczé ë czesczé pùblikacje etnograficzné. Na kùńc pòstanowił wëdawac swój cządnik. Mòże bëc, ëże chcôł téż założëc drëkarniô, cobë dopilowac chòcle pisënkù swòjich dokazów. Cządnikã nym béł „Skôrb Kaszébsko-słovjnskjè mòvé”, wëdôwóny w r. 1866-68 w Swiécim, a zafùlowóny trzënôstim numrã w 1879 r., nôpewni w Pòznaniu. Ne dwa roczniczi ùniesmiertniłë nôzwëskò Flóriana Cénôwë jakno ni blós jakno pierszégò pisôrza, pùblicësta czë dzejôrza, le téż wëdôwcã ë redachtora kaszëbsczégò. Zamikają w se bòkadné historiczné, lëteracczé, etnograficzné, a nawetka pòliticzné materiałë, ë są dogłãbno sztudérowóné bez pòkòlenia badérów kaszëbiznë.
Równoczasno ze slédnym „Skôrbã” wëszedł w Pòznaniu „Zarés do Grammatikj Kaŝebsko-Słovjnskjé Mòvé”, napisóny pò miemieckù. Bëła to slednô pùblikacjô Cénôwë ë brzôd wielelatnëch robòtów, ceniony bez pôrã dzesãclatów. Tedë ju - chòc naprzék swòjim pierszim ùdbóm ë zgrôwóm - stolemny Flóriôn miôł gwësny plac ë nôzwëskò w swiece ùczonym ë kùlturalnym. W 1875 r. òdwiedzôł gò pòdobno Òskar Kòlberg, pisywôł z nim Sztefan Ramùłt, a pòd sóm kùńc żëcégò miôł leżnosc ùzdrzec gò krótkò Heronim Derdowsczi, chtëren przejął pò nim kaszëbską stanicã.
Kùńc żëcégò i pamiãc
F. Cénôwa ùmarł na zawôł serca pòpôłnim w sobòtã 26 strëmiannika 1881 r. w Bùkòwcu kòl Swieca, a spòczął na smãtôrzu w niedaleczim Przësérskù, gdze ju przed smiercą wëkùpił so plac na grób. Bez to naczãło sã jegò drëdżé żëcé, równo brzadowné jakno pierszé - ë wcyg dérëje.
Òstałë pò nim le dwa òdjimczi ë jeden pòrtrét, namalowóny za żëcégò, na chtërnym równak mało szlachùje za pòstacą z fòtografii. Są jegò pùblikacje, dosc wielné sztaturë, tôfle czë hònorowé patrónatë. Òkrëszënë jegò żëcopisù zebralë skrupùlatny badérowie. Ni ma mùzeùmù Cénôwë, równak są jizbë jegò pamiãcë. Je téj pamiãc. Òsobã ë dzejanié „bùdzëcela” przëpòminają regùlarno pòsobné roczëznë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze Kategòrëjô:Kaszëbsczi tołmôcze Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Medicyna
Ó
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Óó Ó, ó – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w rédżi jãzëków: kaszëbsczim, pòlsczim, czesczim, słowacczim, òbù łużicczich, madżarsczim, farersczim, jislandczim. Jakno warijant lëtrë „o” ùżiwónô je téż w jirlandczim, katalońsczim, oksytańsczim, pòrtugalsczim, szpańsczim i wietnamsczim jãzëkù.
W kaszëbsczim alfabéce je 23. lëtrą. Òdpòwiôdô ji wëmòwa [o] abò [u].