cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Òdargòwò
"Ùdôł sã w nocë nad mòrze, dze na strądze niedalek Rozewiô leżałë ògromné kamienie. Wëbrôł ten nôwikszi, stãknął, dwignął gò ë wzął na pùczel. Òbłapił gò przë tim swòjima łapama ò dłudżich zakrzëwionëch pazurach, że jaż wlazłë głãbòk bënë[...] Lecôł z nim terô na Żarnówc, żebë gò rzëcëc na kòscoł ë w gruz gò pòtłuc. Kamiéń béł jednak za cãżczi nawet na jegò czartowską mòc ë mùszôł dwa razë òdpòczëwac. Noc timczasã mia sã pòmale do kùńca. Jak béł ju niedalek Òdargòwa ë w blôskù ksãżëca bëło widzec swiécący szpëc wieżë żarnowsczégò kòscoła, że pùrtk zaczął sã ju ceszëc swòją zemstą, te w Òdargòwie zaczãłë piôc kùrë. W tim mòmeńce skùńczëła sã jegò czartowskô mòc ë mùszôł rzëcëc swój cãżôr." W swòjim słowôrzu (1972) napisôł ksądz dr Bernard Zëchta, że w dokùmence Mscëwòja II z 1277 rokù je napisóné ò kamie "Stójc" midzé Krokòwã a Òdargòwã. Kaszëbi gôdają "Kòle Stójca", a pò łacëznie bëło ''Stoyce".
W swòjim słowôrzu (1973) napisôł ksądz dr Bernard Zëchta, że kòle I swiatowi wòjnë przëszedł do Òdargòwa Wieczny Żid ë tu gò nawetka chcele scygnąc, równak òn pòwiedzôł, tak: "Dali, dali, Wieczny Żëdze i sã wzął i szedł."
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Krokòwa
Danuta Stenka
thumb|right|Danuta Stenka Danuta Stenka (ùr. 10 rujana 1961 w Serakòjcach na Kaszëbach) - je pòlskô teatrownica. Òd 1984 rokù przez szterë lata òna bëła teatrownicą w téatrze w Szczecënie. Òna biwô we Wejrowie.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Film Kategòrëjô:Téater
Palmiarniô Òlëwsczégò Parkù
thumb|Palmiarniô Òlëwsczégò Parkù Palmiarniô Òlëwsczégò Parkù stoji w parkù w Òlëwie ë ji pòczątk je z XVIII stalata. W ni mòże òbezdrzec egzoticzné drzéwiãta, krzaczi ë jinë roscënë (np. palmë, kaktusë). Òna bëła rozbùdowónô w 1954 rokù.
Sylwester (noc)
Sylwester – to je noc z 31 gòdnika na 1 stëcznika abò òstatny dzéń stôrégò rokù. Ju kòl wieczora knôpi zwònielë i grochòtalë klekòtkama, wkół drzéwków w sadze i wòłalë: “Jãdrzné jabka, jãdrzné krëszczi, jãdrzné slëwë, jãdrzné żëtkò, na ten nowi rok”. W sylwestową noc młodzëzna strzélała z batugów i trzôskiem wëgónia stôri rok. Dôwnym zwëkã bëłë psotë młodzëznë. W tã noc òni wëjimelë brómë z wjazdów, wëprowôdzelë wòzë na pòla, kòminë zastôwielë np. rutama. Nawetka przeprowôdzelë bëdło i kònie gbùra do jegò sąsada. Je to jedinô noc w rokù, w chtërny młodi Kaszëbi mògą tak psocëc starszim, bò w nowi rok nie mô bëc gòrzu. Baro popùlarny sã zabawë i rakétniczi.
Rudniczi
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Sylwester (noc)
Kategòrëjô:Kùltura
Palmiarniô Òlëwsczégò Parkù
Kategòrëjô:Gduńsk
Roskilde
thumb|left|Antwerpsczi wôłtôrz w Roskilde right|200px|Roskilde right|200px Roskilde je gardã w Dëńsce. Lëdztwò: 46,701 (2010).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dëńskô
Szkòla w Starzënie
Spòdleczno Szkòła w Starzënie do chtërny nôleżą dzecë ze: Starzëna kategòrëjô: gmina Pùck, Pôrszkòwa, Kłanina, Môłégò Starzëna, Redoszewa.
thumb|Spòdlecznô Szkòla w Starzënie
Historiô Szkòłë
thumb|Bùdink stôri Szkòlë w Starzënie
Władisłôw Kònefka béł przëczińcą i òrganizatorã bùdowë sëtmëklasowi szkòłë spòdleczny w Starzënië. Zbiérôł pieniãdze, òrganizowôł chłopów do robòtë przy ji bùdowie. Dzãka temù w 1936 rokù bëło òtemknienié sédmë klasowi szkòłë z trzëma mieszkaniama dlô szkólnëch. W tim czasu Kònefka béł radnym szkòłë i òkòlnégò òddzéla pòùczënë. Òstatnym dniã jegò żëcô béł 16 lëstopadnik 1939 rokù. Tegô dnia pò apelu wieczórnym òstôł przewiozłi do lasów Piôsnicë i rozstrzélóny. Òb czas wòjnë w szkòle w Starzënie dzecë ùczëłë sã w niemiecczim jãzëkù. Pò skùńczony wòjnie niemiecczich szkòlnëch zastąpiono pòlsczima: Tadeùsz i Wiktoria Wierzbiccë, Janina Pòdjaskô, Heléna Kùlik, Józef Główczewsczi, Francyszek Szëmikowsczi, Paweł Hejnowsczi, Jan Piepka i Téòfila Sieg z dòdomù Nierzwickô. Prowadnika szkłë béł Tadeùsz Kùlik. W pierszich latach chòwaniégò dzecë pisałë na grifie, a póznié w zesziwkach.
Chartë
Chartë - to są rasë domôcégò psa.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Susczi
Windorp
Windorp - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Gerald MacIntosh Johnston
Gerald MacIntosh Johnston (Gerald Kent), béł kanadny teatrownik i wòjskòwy. Òn zdżinął jakno pòjmańczik kòl Stôrgardu w 1944 rokù.
Trojany (mazowiecczé wòjewództwò)
Trojany - to je wies w gminie Dąbrówka, w wołomińsczim krézu mazowiecczégo wòjewództwa.
Gerald MacIntosh Johnston
Kategòrëjô:Kanada Kategòrëjô:Film
Trojany (mazowiecczé wòjewództwò)
Kategòrëjô:Gmina Dąbrówka
Jeléń
thumb thumb 200px|thumb|Jelénie 200px|thumb|Rożënë Jeléń (Cervus elaphus) téż: Jeliń, Jel, Jeł – lądowi susk z rodzëznë jeléniowatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach. Czasem Kaszëbi mają w chëczach na scanie rożënã jelénia.
Rozmajitoscë
Pòdług Kaszëbów wieżã niejednégò zapadłégò kòscoła òdgrzebôł rogami jeléń. Jak lëdze ùzdrzelë krziż òd wieżë mògle kòscół òdkòpac. W taczich kòscołach wiszą rodżi jelénia, co tą wieżą òdgrzebôł.
ORP Kaszub (1921)
ORP Kaszub (1921) - to béł pòlsczi torpedówc w latach 1921-1925. Òn zatonął w òkrãtowni w Gduńskù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk
Jeléń
Rozmajitoscë
Jeléń je wësok na 130 – 150 cm w kłãbie, òn je dłudżi na kòl 140 cm ë cãżczi pò wëpatroszenim 130-190 kg. Samica je cãżkô na òd 70 do 120 kg.
'''Co jé jeleń? '''
Jeléń jé roscënë. Òb lato zjôdô przede wszëtczim trôwã ë zéla, jaczé są wnetka 70 % jegò zjestkù. Òn jé też chãtno młode bùmë ë krze, a też grzebë, jagòdë ë kòrã z bùmów na przemiôr topoli czë sosnë. Pòtkac gò mòżno na leśnych polanach, w zarosłich placach, a bùten lasu na pòlach czë łąkach. W lëpińcu chãtno jé òwies czë bùlwë. Òb zëmã zjôdô wrzos, malënë, sëchą trôwã czë wietewczi bùmów[2]
Rożënë
Kòl wikszoscë ôrtów jeleniów rodżi mają samce, wëjimk je kòl renifrów, gdze samice mają rodżi. Rodżi są dzélã czółowégò gnata. Mają sztôłt szpica abò szuflë.
Cząd rëkòwiska wëpôdô w drëdżi pòłowie séwnika. Cąża warô 231-238 dniów. Samice rodzą nôczãszczi jedno celã òb rok. Òne biorą ùdzél w rui pierszi rôz, czej są 2 lata stôré, a pierszé celã rodzą, czej są 3 lata stôré. Młodé rodzą sã w maju ë czerwińcu. Ssą przez kòl 10 miesãcy.[3]
Bibliografiô
Kategòrëjô:Susczi
Szewc (tuńc)
Szewc - to je kaszëbsczi tuńc robòtë.
Stôrô Wòdnô Kùzniô w Òlëwie
thumb|Stôrô Wòdnô Kùzniô w Òlëwie Stôrô Wòdnô Kùzniô w Òlëwie stoji tu òd dôwna. Wierã ju XVI stalata bëłë w Òlëwie hômrë. Òd 1978 rokù ta stôrô kòwalniô je partã Mùzeùm Techniczi we Warszawie. thumb|180px|left|Kòwalniô w Òlëwie
Kategòrëjô:Gduńsk
Wiôldżé Przëmòrzé
260px|thumb|Wiôldżé Przëmòrzé - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Wiôldżé Przëmòrzé (pòl. Przymorze Wielkie, miem. Konradshammer) - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Helsingør
thumb|right|200px|Zómk Kronborg right|200px Helsingør je gardã w Dëńsce. Lëdztwò: 46,189 (2010).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dëńskô
Kòszëla
Kòszëla – to je òbleczënk na górny dzél srąbù i rãce dlô białczi abò chłopa. Òna mòże bëc z płótna i z kaszëbsczim wësziwkã, a téż miec wiele kòszlówków.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òbleczënk
Kalisz (pòm.)
thumb|100px|right|Kalisczi herb Kalisz (abò téż: Kalëszk; we zdrojach: Calis 1303, Noua Calys 1307, circa Novum Kalis 1312, Nove Kalis 1338, Calis, Kalis 1364, Calysz, Chalisch 1460, Caliszek 1540, Callies 1789, 1833; Kallies, Kalisz (Cenôwa); pòl. Kalisz Pomorski, miem. Kallies) - garc we drawieńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Drawicą.
Lëdztwò gardu: 4.110 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 11,95 km2 Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Stegna sw. Jakùba
'''Stegna Sw. Jakùba'''- pielgrzimkòwo darga do katedrë Santiago de Compostela w Galiceji w nordowo - zapadnym Hiszpanii. W tej katedrze pòdług wiarë pielgrzymów je cało swiatégò Jakuba Wiãkszégò Apòstóła. Ni ma jedny traëse pilgrzimczi, a betnice mògą dotrzec célu jednym z wielu szlaków. Darga je òznakòwónô mùszlą swiãtégò Jakùba, chterna je téz znãnką pielgrzimòw. Jistniejącô òd pònad tësąc lat Darga sw. Jakùba je jednym z nôwożniéjszich katolëcczich szlaków pielgrzimów,òkróm szlakù do Rzymù ë Jerozolimë. Pòdług legendë cało, sw. Jakùba bëło przewiozły bôłtem do nordowy Szpańsczi, a pòtemu pòchòwóny w môlu, w chternym dzysô je gard Santiago de Compostela.
Historëjô szlaków pielgrzimkòwich.
Zôczątczi religijnégò kùltu w Santiago sygają IX wiekù. Przëbëcé pierszégò ùdokùmentowónégò pielgrzyma, francësczégò biskùpa Le Puy Godescalco, datёje sã na 950 rok. Znaczni pielrzimków z IX wiekù nalôżómё na dëtkach Karola Wiôldzigò, ale nôwikszô pielgrzimkòwô rësznota przëpôdô na XI – XIV wiek. W XII wieku papiesczi zôpis ùznôł Compostelã za trzecy pò Jerozolimie i Rzimie swiãty môl chrzescëjanizne.thumb|Katédra [[Santiago de Compostela]]
Dardżi sw. Jakùba w Europie.
Klasicznô je nôbarżi popularnô zwóny Camino Frances, zaczinô są pò francesczi, nordowy starnie Pirenejów i chòtkò przechódzy na szpańsczi starnã. Jiny darga je barżi spòkójny i zwóny Camino Norte, wëznaczënô na nordowym strądze Szpanijô. cëtat
Dardżi sw. Jakùba w Pòlsce.
biura pielgrzimkòwé
Literatura
http://www.caminodesantiago.pl Kategòrëjô:Turistika
M
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Mm M, m – trzënôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu.
W kaszëbsczim alfabéce je òsmënôstą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Bùczënka
thumb|Bùczënka Bùczënka (Veronica dillenii) - to je roscëna z rodzëznë przëdróżnikòwatëch (Plantaginaceae).
Kategòrëjô:Bòtanika
Sroka
Sroka abò sarka (Pica pica) – zort strzédny wielgòscë ptôcha z rodzëne krëkòwatych. thumb
Gdze żyje
Sarka mieszkô w całi Europie, Azji i nordowò-zapadné Africe. Wëstãpiwo tëż w Ameryce Nordowi. W Pòlsce je baro pòpularnô, jeden z nôbarżi znónych ptôchów. Nômni sarków je na Mazurach. Nôwicy sarków je w miastach i w òkòlim, gdze sã bezpieczno czëją.
Wëzdrzatk
Ptôch je szlank i mô dłudżi ògón. Jégò pióra są czôrné i biôłé. Òn je miészi òd ònóka chtërën mô dłëgszi ògón. Dzób i nodżi mô czôrné. Je kąsk miészi jak warna, prawie taczi jak gòłąbk. Dłùgòta cała ok. 40–48 cm, w tim długòta ògòna: ok. 20–30 cm, rozłożenié skrzidłów ok. 52–60 cm, wôga ok. 180–230g.
Jôda
Sarka je wszëtkòżyrnô, chòc wòli miãsną jôdã. Sarka jé: pajczi, robóczi, smôszczié, bączëne, mëszë, szurë, żabë, wieszórczi jé téż zbòża, jagòdë, brzôd. Pòtrafi téż zjesc jaja ptôchów, pisklãta i môłé kùrzãta. Baro chãtnô jé òdpôdczi ze smietników. Sarczi czãsto wëżërają spiża wieszczówkóm, chtërnë nie pamiãtają gdze schòwałë swòjã jôdã.
Rozmłodzenié
Sroka mô młodé rôz do rokù, a niese kòle 6-8 brunawëch jajów i sedzy na nich 17-19 dniów. Stôrë fùdrëją młodé kòle 20-23 dni. Pózni òne mùszą wëlecec z gnôzda i radzec sobie same.
Òchrona
Sarka w Pòlsce je pòd délową òchróną.
Biografiô
Biografiô:
Kategòrëjô:Krekòwaté Kategòrëjô:Ptôchë Europë Kategòrëjô:Ptôchë rabùszny
Piôszno
Piôszno - to je kaszëbskô wies w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Bëdli gzél
Bëdli gzél (Hypoderma bovis)  - to je ôrt òwada z rodzëznë gzykòwatëch (Oestridae), a pòdrodzëznë Hypodermatinae. Z tima gzélama béł skweres m. jin. na Kaszëbsczim Pòjezerzu. Krowa czasem mia na chrzepce swãgòrë, a òb lato sã gzëła ë ùcéka do krownie. To je cëzożiwca.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òwadë
Figùrowé szrëcowanié
Figùrowé szrëcowanié - to je dyscyplina zëmòwégò spòrtu na lodze.
Herning
right|200px|Herning right|200px Herning je gardã w Dëńsce. Lëdztwò: 45,890 (2010).
Suchań
thumb|100px|right|Sëchańsczi herb Suchań (we zdrojach: Zukan 1269, Zuchan 1295, Suchan 1312, Szuchan 1319, Sochan 1417, Zochghan 1345, Czuchan 1495, Zachan; dólnomiem. Zachon; miem. Zachan; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Sëchóń, Sëchąń) – gard we stôrgardzczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.
Lëdztwò gardu: 1.465 (2008)
Jéż
thumb|Jéż thumb|Jéż zëmą
Òlëwskô Strëga
thumb|250px|left|Òlëwskô Strëga w [[Òlëwsczi Park|Òlëwsczim Parkù]] Òlëwskô Strëga to je strëga dłużawë 9,9 km. Òna wpłiwô do Gduńsczi Hôwindżi.
Suchań
Wiéchrzëzna gardu: 3,57 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Jéż
Jéż ( Erinaceus europaeus)
Westãpòwónié
Jéż to zwierzã-cëcôl, chtërégò òkriwają kòlce. Jegò kòlce wëewòluòwałë z włosów. Są na zmianã biôłé i czôrné. Pò ùrodzeniô sã młodégò jéża kòlce są miãtczé a pózni robią sã twardé. Jéże żëją w Eùropie. Miészkają w serowëch lasach ,ùbrzegach rzeków, òbwòdnicë parków miejsczich, ògrodów i niedalek rozmajitëch lëdzcych budinków. Jéż òb zëma mòże hibernowac to je spac. Zatacony w òsłóniãtëch nòrcekach, gdze je wiele lëstów. Zagrzebòny zwijô sã w kłãbòk, zgrużdżony w casną kùlã, zasëpiô do zymkù. Jégò zôchòwa je drãgò nalezc. Budzô sã na przełómanim stëmiannika i łżekwiata, czej buten robi sã cepło i lëft mô kòl 15 stopni. Zëma i zymk to je drãdżi czas dlô niégò. Jeże baro nie lubią czej zëmą buten je zybówka cepłotë i zemnotë. To mòże jich zmëlëc, że to je ju zymk i òbùdzëc sã chùtczi w stëcznikù abò w gromicznikù. Tracą tedë wiele sëłë i mògą nie przëderowac do prôwdzëwégò zymkù. Òb lato wôżą kòl jednégò kilograma czej zbliżô sã zëma grebieją i wôżą jesz rôz tëli, co òb lato.W strëmiannikù, czej sã òbùdzą ze zëmòwégò spikù, zaczënô sã dlô jéżów gòdowé cząd.
Nowé Hëtë
Nowé Hëtë - to je kaszëbskô wies w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Jéż
Rozród
Parłãczëją sã w pôrë. Niosba dereje piãc, szesc tidzeniów. Młodi jéże rodzą sã w tacewnym krejamkò. Je jich òd trzech do òsmiu. Są slepié i mają miãtczi biôłi kòlce. Òczë naczynają widzec pò kòl dwùch tidzeniach. Nënka mô stara ò swòji dzecë-môłi jéże. Daje bòganosc jestkù. Bez 40-50 dniów zajimô sã nima i barni, czej rowarzëją. Pòzni żëją òsobno i samé jachtëją. Pò rokù stają sã dozdrzelałi i są gòtowi do gòdów. Mògą mieć młodi. Jéże mògą bëc stôri òd òsmiu do dzesãcy lat. Pò tim czasu dżiną.
Nowé Hëtë
Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Dzëk (tuńc)
Dzëk - to je kaszëbsczi tuńc. Piérwi to béł chłopsczi tuńc.
Jéż
Òdżëwianié
Pò zëmie je zmiarti dlôte wiele jé i pijé. Tedë jëgô serce zaczynô rëchli bic i wicy òdëchô. Na jachtã jidze leno pò cemkù, bò dzéń spãndzywa zagrzebóny, zatacony w zôchòwie. Jachtëje na òwadë, żnije, grëzôczi, wãdzëbôczi, smòlsze. Jéż je żérôchny. Rozmieje chùtkò wiornąc, czej czëje pò wòniô wroga. Pòtrafi cknąc i nalezc wszãdze jestkù. Prowadzy krëjamné żëcô. W cepłé zymkòwé i letnié wieczorë òne wiele jachtëją i dżiną przejachóne ma drogach. Gôdëją òd stëmiannika do czerwińca. Mògą miec do sétmë mòdëch w rokù. Mòdé jéże chùtkò roscą i pò dwùch miesącach żëją òsóbno. Jéż to je jedurny cëcôl. Za dnia nié dô sã gò dozdrzec leno nocą. Je to zwierzã baro pòżëteczny.
Dzëk (tuńc)
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Jéż
Òchrona
W Pòlsce jéże są prawno chronioné. Wrogama jéża są lësë, jôscë, ptôchë jachtôrze. Nôwiãcy dżinie młodëch jéżów niedługłò pò ùrodzeniô, czej są môłi a jich kòlce eszczi miãtczi. Tedë ni mògą sã barnic. Pòstãpnym ùstëgòwanim dlô ju dozdrzlałëch jéżów je darga a òsoblëwi szosëje, gdze wiele chùtkò rozmajitëch pòjazdów. Przòdë tak wiele jich nie dżinało na szosëjach, terôz corôz wiãcy. Je warto pamiãtac, że jéże lubią rézowac. To je cëcôl wanożnik. Lubi wëkrëwac nòwi môle gdze je dlô niégò wiele jestkù. Nie są òczarzowòny jednym môlã. Lubią reskwirowac. Mëmka roda czasã téż bëwô dlô nich drãgô. Pierwi lëdze w najich stronach wierzëlë, że jeżowé kòlce mògą pòmòc w rozmajitëch chòroscach. Dzysô wiémë, że to nie je prôwda.
Bibliografiô
Kategòrëjô:Susczi
Keniô
Keniô - to je państwò w porenkowi Africe, ze stolecznym gardã Nairobi.
Kategòrëjô:Afrika
Aptéka
thumb|Aptéka w 1900 rokù
Aptéka - to je léczny môl gdze kùpiô sã nôbarżi léczi i jinë lékarsczé wërobinë (np. òbwiniãca). To dô téż jinternetowé aptéczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Medicyna
Pólny wijąg
thumb|Pólny wijąg Pólny wijąg (Ulmus minor Mill.) – to je drzéwiã z rodzëznë wijągòwatëch (Ulmaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
N
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Nn N, n – sztërnôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Merk
Merk - to béł céch kaszëbsczégò rëbôka - majicela rëbacczich pòrządków. Wiele razy òn béł wërëti. Òn mógł przechôdac ze starka na synecznika.
Silkeborg
right|250px|Silkeborg right|200px Silkeborg je gardã w Dëńsce. Lëdztwò: 42,396 (2010).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dëńskô
Czisewskô Strëga
Czisewskô Strëga - to je rzéka, chtërny zdrzódło je kòl Tawãcëna. Òna wpłiwô do Łebë.
Balika
Balika – to je drzewiany statk do praniô piérzë.
Kategòrëjô:Statczi
Czisewskô Strëga
Kategòrëjô:Geògrafijô
Mòdrzewò
Mòdrzewò - to je kaszëbskô wies w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Damno
Damno (pòl. Damno) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica. Tu je kòscół z 1879 rokù. Tu w szkòle dzece i młodzëzna ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Gòrowi wijąg
thumb|Gòrowi wijąg Gòrowi wijąg (Ulmus glabra Huds.) – to je drzéwiã z rodzëznë wijągòwatëch (Ulmaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Zëmòwiska
Zëmòwiska (pòl. Zimowiska) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Pamiãtnik
Pamiãtnik – to je lëteracczi gatënk, relacjô pisónô prozą ò przëtrôfkach, chtërnych autor béł bëtnikiem abò òcznym swiôdkiem.
Kategòrëjô:Lëteratura
Wadë pòstawë cała
Wadë pòstawë cała
Wada pòstawë cała to pòdług Wolańsczégò zmianë ùtrwalony w gnôtowim ùkładze, fele „trzymaniô sã”, to téż wërwark remnygò ùkształtowaniô cała. Fele sztature to zmianë prostégò swobòdnégò położenia cała, chterne junaczą sã òd tipòwich dlô òkreslonégò ôrtu,wiekù, bùdowë i rasë. Fele sztature są pòwstałi bez patologòwi zjinaczenie. (Tylman 1972) Fele sztature to odchylenia òd òglowò przëjãtich céchów przënôléżny sztature. (Malinowska 1983) thumb
Cządë rozrostu fele:
III Cząd sztrukturalné zmianë
(ùtrwalony przëgnãca)
Pòdzélënk felów:
Bibliografio
T. Kasperczyk, Wady postawy ciała- diagnostyka i leczenie, Kraków 1998
E. Zeyland- Malawka, Ćwiczenia korekcyjne, Gdańsk 1999
Kategòrëjô:Medicyna
Jones Island (Milwaukee)
thumb|300px|right|Park [[Kaszëbi|Kaszëbë (Kaszube's Park)]] thumb|300px|right|Sécë i bùdinczi na Jones Island w 1912 rokù Jones Island - to je dzél gardu Milwaukee w Zjednónëch Krajach Americzi. Tu mieszkało wiele kaszëbsczich rëbôków. Dzysô mòże tu òbezdrzec Park Kaszëbë (Kaszube's Park). Dłudżi lata mieszkôł w tim òkòlim kapitena Felix Struck. Ò tich sprawach spòrò napisôł pò pòlskù ks. Władisłôw Szulëst (2005).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Żëcopis
Żëcopis - to je krótczé opisanié dotëchczôsnégò żëcô człowieka, ògrańczoné do wôżnëch faktów.
Kategòrëjô:Biografiô
Talérz
Talérz – to je òkrągły statk, na ògle mni (snôdczi talérz) abò wicy (głãbòczi talérz) głãbòczi, òn je nôbarżi do dôwaniô jestkù.
Parzelnica
Parzelnica (Geum rivale) – to je roscëna z rodzëznë różowatëch. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach, a kwitnie np. w môju.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Òlëwsczi Park
Kategòrëjô:Gduńsk
Difterit
Difterit (Diphtheria) - to je zariwnô chòrosc ù lëdzy. Przë ni biwô ù dzecy baro spùchłô szëja i gòrączka. Do chòroscë doprowôdzy bakteria Corynebacterium diphtheriae. Ta chòrosc m. jin na Kaszëbach bë ni mia bëc, bò m. jin. procëm ni są dzecë szczipióné
Lëteratura
Kategòrëjô:Medicyna
Pòdżãtô kòniczëna
thumb|250px|right|Pòdżãtô kòniczëna Pòdżãtô kòniczëna (Trifolium medium L.) – to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. M. in. na Kaszëbach òna rosce.
Kategòrëjô:Bòtanika
Môłé Przëmòrzé
260px|thumb|Môłé Przëmòrzé - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Môłé Przëmòrzé (pòl. Przymorze Małe, miem. Konradshammer) - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Naestved
right|250px|Naestved right|200px Naestved je gardã w Dëńsce. Lëdztwò: 41 729 (2010).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dëńskô
Frãcëszk Òstrowsczi
Frãcëszk Òstrowsczi (pòl. Franciszek Ostrowski) - (ùr. 19 lëstopadnika 1880 rokù w Kòscérznie – ùm. 4 lëstopadnika 1949 rokù w Zjednónëch Krajach Americzi) ksądz, dzejôrz. Ksãżé swiãcenia przëjimnął w 1904 rokù i pòtemù béł jednym z probòszczów w Kòscele Swiãtégò Jozafata. Òn òdprawiôł Msze sw. w kòscele katolëcczim w Chicagò.
Lëteratura
Szulist W.: Kaszubi w Ameryce; Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005, ss. 33-34 (pò pòlskù)
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi Kategòrëjô:Kaszëbi
Bòtaniczny Ògród w Òlëwie
Kategòrëjô:Gduńsk
Kawa
Skądk pòchòdzy pòzwa?
Pòzwa kawë pòchodô òd arabsczégò słowa quahwah co òznoczô wino. Dokładno etymologiô kawë nie je znónô. Przëjimô sã, że pòzwa wëprowôdzô znónégò regionu Kaffa w Etiopii. Dwa nôwikszi kraje, w chternych uprôwiô sã kawa to Brazyliô i Wietnam. Trzecy môl zajimô Kolumbiô. Do Pòlsczi kawa dotarła pôd kùnc XVII wiekù òd Turków. Lubòtnikama kawë był Jón III Sobiesczithumb|Jan III Sobieski i Bohdan Chmielnicczi. Kawa zrobiła sã popùlarnô na przełómie XVII i XVIII w. Móda na picé kawë ògarnô Gduńsk, gdze pówstałé pierwszi kawnice zwóny kafehanzami. Pòtemu rozszérzëła sã na cały krôj.
= Órtë kawë =
Na swiece znónych je 500 ôrtów i 6000 òtmianów. Do wërobu kawë ùżiwô sã 4 ótmianë, nôbarżi znóny to : Coffea Arabica i Coffea Robusta.
Kawa dostãpnô je w postacejô: thumb|Zôrna kawë
Spòsobë pòdôwanié kawë
thumb|czôrnô kawa
Przepisy
dobre kawë cëtat
Przëpisë
Kategòrëjô:Pitkù
Cetiń
Cetiń (pòl. Cetyń) - to je wies w gminie Trzebielëno, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno
Janiółczi
260px|thumb|Janiółczi - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Janiółczi (pòl. Aniołki, miem. Aller Gottes Engel, Gottes Engel, Aller Engel) - to są dzélã Gduńska.
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Mrozë
Mrozë (pl. Mrozy) – kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce Kategòrëjô:Kaszëbë
Kòpónka
Kòpónka – to je drzewiany statk, na ògle dosc snôdczi. Òna mògła bëc np. do przërëchtowaniô klusków. Dwie kòpónczi mògłë bëc dobré do robieniô gromiców.
Lëteratura
Kategòrëjô:Statczi
Dzëk
thumbnail|Dzëk Dzëk abò dzëkô swinia (Sus scrofa) – lądowi susk z rodzëznë swiniowatëch (Suidae). Òń żëje m. jin. na Kaszëbach. Òd niegò są domôcé swinie.
Rozmajitoscë
Dzëk je pòpùlarnym łownym zwierzã i jakno taczi dożdôł sã w jãzëkù jachtôrzów wiele òsoblëwëch pòzwów, chtërne pòzwôlają w krótczich słowach gò òpisac. Ò jachce i dzëkù napisôł Augùstin Dominik tak: "..., że béł to nówikszi zwiérz zastrzeloni tegò dnia, pò skończony jachce łowczi òmòczoną w krëwi dzëka chòjnową wietewką zatknął mù w czôpk ë ògłosził gò królã jachtë." Nôprzód dzëk wëstãpòwôł w Europë, nordowi Africe i Azëjë. Wëstãpòwanié zanôleżi òd klimatë i lëdzy. Jesz w pòczątkach XX wiekù ùwôżony był za szkòdnika dlô gbùrów i jegò robòtë na pòlu. Nie bëło żódnéch zasadów òchronë i dzëki nie bëłë dokôrmióné.
Zmôdżi
Nôlepszim zmôgã je cknienié, ale też maklënk, szmakã i słëch. Wzérny zmôg też mô dobré, chòc przez to, że òczë mô rozłożoné pò bòkach głowë nie widzy tegò co dzeje sã z przódkù.
Rozrôdzanié
Nôczãscy rodzë sã òd szterech do òsmë sztëk môłëch. Czasã sã zdôrzô nawet dwanôsce sztëk.
Lëteratura
Kategòrëjô:Susczi
Pnącô marzónka
Kategòrëjô:Bòtanika
Charnowò
Charnowò (pòl. Charnowo) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół, a dzece w szkòle ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Lékarskô błotnica
thumb|Lékarskô błotnica Lékarskô błotnica (Arctostaphylos uva-ursi (L.) Spreng.) – to je czerzk (roscëna) z rodzëznë wrzosowatëch (Ericaceae Juss.). Òna roscë m. jin na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Szarlach
Szarlach (scarlatina) - to je zariwnô chòrosc ù lëdzy. Przë ni biwô ù dzecy gòrączka i malënowi jãzëk. Do chòroscë doprowôdzy bakteria Streptococcus gromadë A. Ta chòrosc biwa m.jin na Kaszëbach.
Cychória
180px|left|thumb|Cychória Cychória (Cichorium intybus L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Szarlach
Lëteratura
Kategòrëjô:Medicyna
Cychória
Kategòrëjô:Bòtanika
Bòżónka
Bòżónka (pòl. Bożanka) - to je wies w gminie Trzebielëno, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno
Panama
Panama - Państwò w Strzédni (i Pôłniowi) Americe. Òficjalnym jãzëkem je szpańsczi. Stolëcą Panami je Panama. Wiéchrzëzną Panami je 75 417 km².
Gąbino
Gąbino (pòl. Gąbino) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół. W Gąbinie w 2008 rokù mieszkało 380 lëdzy.
Dólno
Dólno (pòl. Dolno) - to je wies w gminie Trzebielëno, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kùrzélc
thumb|Kùrzélc - òn Kùrzélc abò ptôszni jastrzib (Accipiter gentilis) – to je wiôldżi ptôch z rodzëznë jastrzibòwatëch (Accipitridae). Òna tegò rabùsznégò ptôcha mòże trzasnąc nawetka na kùrã abò zajca. Czedës na Kaszëbach żëło jich dosc wiele, a w 2022 rokù kùrzélc téż tu je.
Gąbino
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Kùrzélc
Lëteratura
Kategòrëjô:Jastrzibowaté
Dólno
Lëteratura
Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno
Klôsztorny Spikrz w Òlëwie
thumb|Klôsztorny Spikrz w Òlëwie - wéńdzenié Klôsztorny Spikrz w Òlëwie je z pòczątków XVIII stalata. Terô w nim je Nôrodné Mùzeum we Gduńskù. Tu w Òlëwie są etnografné wëstôwczi, z chtërnëch wiele tikô sã kaszëbsczi kùlturë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk
Grabno
Grabno (pòl. Grabno) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Pòlny głowôcz
thumb|Pólny głowôcz Pólny głowôcz (Knautia arvensis (L.) Coult.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë szczecowatëch (Caprifoliaceae). Na Kaszëbach rosce ten ôrt.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Smólniczi
Smólniczi (pl. Smolniki) – kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce Kategòrëjô:Kaszëbë
Madagaskar
Madagaskar - to je afrikańscze państwò na stolemnim òstrowie na Jindijsczim Òceanie, na pòrénk kòl pôłniowégò ùbrzéża Africzi, ze stolecznym gardã Antananarivo. Tu roscą stolemne drzéwiãta baobabë i ôrt palmów ravinala; żëją tu téż apartne zwiérze kaméléónë, rabusznik fossa i 103 ôrtë lemùrów, chtërne żëją leno tu na swece. Lëdzë, chtërni są z Madagaskaru, mają miono Malgasë i brëkùją malgasczi jãzëk.
Jón Szutanbarch
Jón Szutanbarch (pòl. Jan Szutenberg) - ùrodzył sã 5 lëpinca 1951 rokù. Òn dłudżi czas robił w Państwòwëch Gòspòdarztwach Rólnëch, a pisze pò kaszëbskù i je m. jin. autora wëdónégò zbiérkù pòwiôstków „Tobaka dlô Kaszëbów”. Chòc Szutanbarch splôtô swòje pòwiôstczi z mało wôżnëch sztëczków wiejsczi jawernotë, to w całoscë je w nich wiele dzysdniowi gbùrsczi òbëczajnotë. Jegò pòwiôstczi są – òglowò rzec - wiôlgą wëchwałą żëcô na wsë ë gbùrsczégò etosu. Ten pisôrz stwòrził czekawi jãzëk – je to w wikszim dzélu rodnô mòwa, ale mésterno pòprzetikónô neologizmama ë archaizmama. W tim je widzec starã ò kaszëbską jãzëkòwą spôdkòwiznã.
Madagaskar
Galerëjô Madagaskaru
Kategòrëjô:Afrika
Jón Szutanbarch
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Gùmiéńc
Gùmiéńc (pòl. Gumieniec) - to je wies w gminie Trzebielëno, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Skrzënówk
Skrzënówk – to béł drzewiany (nôbarżi bùkòwi) statk, na ògle dosc snôdczi. Òn béł np. do sekaniô gãségò miãsa na òkrasã.
Lëteratura
Sychta B.: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, t.V (1972), s. 64
Kategòrëjô:Statczi
Myślibórz
thumb|100px|right|Herb gardu Myślibórz (we zdrojach: Soldin 1298, Soldine 1309, Soldyn 1575 (1579), Soldijn 1577 (Stefano Bonsignori), miem. Soldin) – krézewi gard w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Gãsé zelé
thumb|Gãsé zelé Gãsé zelé (Potentilla anserina L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë różowatëch (Rosaceae Juss.). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Lãdowò
Lãdowò (pòl. Lędowo) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Pòbòrowò
Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno
Òpacczi Pałac w Òlëwie
260px|thumb|Òpacczi Pałac w [[Òlëwa|Òlëwie]] Òpacczi Pałac w Òlëwie ((pòl. Pałac Opatów w Oliwie) - béł przebùdowóny w latach 1754 - 1756, a je òdbùdowóny w 1965 rokù. Terô w nim je Nôrodné Mùzeum w Gduńskù (kùńszt artistów z XIX i XX stalata).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk
Rzãs
thumb|Rzãs Rzãs (Lemna) - to je szlach roscënów z rodzëznë arónowatëch (Araceae). Na niejednëch wòdach Kaszëb rosce dosc wiele rzãsu.
Błotnisty bòcónk
300px|thumb|Błotnisty bòcónk Błotnisty bòcónk (Geranium palustre L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë bòcónkòwatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòcónkòwaté
Kòszôłka
Kòszôłka – to je prostonórtowi kòszik do transpòrtu drobnégò brzadu np. bòrówków, a téż grzëbów i jinnëch wërobinów. Òna je òd dôwna robiony z łëka.
Kategòrëjô:Statczi
Pòrãbë
Pòrãbë (pl. Poręby) – są dzélã kaszëbsczi wsë Serakòjce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce Kategòrëjô:Kaszëbë
Tuńc
thumb|Tùńc
Literatura
Kategòrëjô:Rozriwka Kategòrëjô:Kùńszt
Eùropejsczi Szlach Ceglanégò Gòtikù
260px|thumb|Céch EuRoB
Eùropejsczi Szlach Ceglanégò Gòtikù (European Route of Brick Gothic) - to je turistny szlach z wiele gardama nad Bôłtã, w chtërnëch je ceglanô architektura gòtikù. Òn jidze m. jin. przez Słëpsk i Gduńsk.
Kategòrëjô:Turistika
Suez
Suez (arab. السويس‎ as-Suways) - to je dosc wiôldżi gard w Egipce. Tu je pòrt.
Kategòrëjô:Egipt
Marokò
mały Marokò - to je państwò w nordowi Africe, ze stolecznym gardã Rabat.
Kategòrëjô:Afrika
Òbraznica
thumb| Òbraznica - to je jedna z białków, chtërne niosą òbrôz òd procesji. Za òbraznice biwają pannë w kaszëbsczëch òbleczënkach.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 275
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Gòrzczi żabińc
thumb|Gòrzczi żabińc Gòrzczi żabińc (Polygonum hydropiper L.) - to je roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. M. jin. na Kaszëbach òn rosce.
Kategòrëjô:Bòtanika
Sëchòrzé
Sëchòrzé (pòl. Suchorze) - to je wies w gminie Trzebielëno, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno
Machòwino
Machòwino (pòl. Machowino) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Zedel
Zedel – to je òkrãgłi statk np. keramikòwi abò drzewiany, na ògle dosc głãbòczi. Òn mòże bëc np. do picô piwa.
Kategòrëjô:Statczi
Machòwino
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Kabôtkòwie
Kabôtkòwie – wëdżiniónô etnicznô pòdgromada Kaszëbów. Mieszkelë w òbéńdze na pôłnié òd jezora Łebskò (parafie Cecenowò i Główczëce). Miono „Kabôtkòwie” pòchôdô òd òbleczënkù (òblekelë òni kabôtë). Ùżiwelë gwôsny gwarë kabôcczi.
Miono „Kabôtkòwie” do nôùkòwi lëteraturë wprowadzył Aleksander Hilferding, chtëren zapisôł dwa kabôcczi teksty z Rowów i òsem z Jizbicë.
W wikszoscë prawie òd Kabôtków pòchòdzy słowizna kaszëbskò-niemieckò-pòlsczégò słowôrzka Mrągòwiusza, chtëren w latach 1826-1827 òdbéł nôùkową wanogã do Cecenowa i Główczëc. Słowôrzk Mrągòwiusza pòbùdzył téż jinëch ùczałëch do badaniów kaszëbisticznëch, dzãka czémù zainteresowania Kaszëbama dostałë sã w krąg eùropejsczi pòliticzi.
Kabôtkòwie w kaszëbsczi lëteraturze
Nadczidka ò Kabôtkach pòjôwiô sã w dokazie „Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł” Hieronima Derdowsczégò we fragmeńce :
Ò Kabôtkach je mòwa téż w pòwiescë „Żëcé i przigòdë Remùsa” Aleksandra Majkòwsczégò:
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Kaszëbsczé malarstwò na szkle
Tradicjô òbazów swiãtëch malowónëch na òpaczny stronie szkła datëje sã na Kaszëbach òd wieków XVII-XVIII. Lëdowi artiscë kaszëbsczi, jak swiôdczą ò tim zachòwóné malowidła, z wikszim zamiłowaniém twòrzelë ornamentë niglë mòtiwë figùralné. Czãsto téż miast malowac swiãtëch, pòdklejiwelë dostãpné jima drzewòritowé òbrôzczi pòstaców abò twarzów swiãtich. Zôz òrnamentë ùtwórcë malowelë z wiôldżim pietizmã, p=ùziwając przede wszëtczim charakteristicznyma, kwiatowima mòtiwama, znónyma i w jinszich dzélach kùńsztu kaszëbsczégò zdobnictwa. Dzysô taczé òbrazë i jich ùtwórców rzôdkò mòże ju spòtkac. Równak kùńszt malowaniô na szkle czësto jesz nie wëgasł. Dzysô òżiwô dzãka dzejalnoscë mùzeów (dnt. Muzeùm Etnograficzné w Gduńskù-Oléwie), Kaszëbsczégò Ùniwersytetu Lëdowégò itp. Dopùszcziwô sã téż swiécką tematika.
Ptôszé zelé
thumb|Ptôszé zelé Ptôszé zelé (Polygonum aviculare L.) - to je roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. M. jin. na Kaszëbach rosce gò dosc wiele.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Zélno
Zélno (pòl. Zielin) - to je wies w gminie Trzebielëno, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno
Kabôt
Kabôt - jak Aleksander Hilferding pisôł, òn miôł dłudżé rãkôwë i krótczé szótczi, a zapiąc gò mógł na heftczi. Białczi ë dzéwczãta mògłë kabôtë nosëc na liwkach, ale ni òb lato.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òbleczënk Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Machòwinkò
Machòwinkò (pòl. Machowinko) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Mòżdżónowò
Mòżdżónowò (pòl. Możdżanowo) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Drobnô rzãsa
thumb|Drobnô rzãsa Drobnô rzãsa (Lemna minor) - to je ôrt roscënë z rodzëznë arónowatëch (Araceae). Na niejednëch wòdach Kaszëb rosce dosc wiele ti rzãsë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Krësztof Kamil Baczińsczi
thumb|K. K. Baczińsczi - piersnica thumb|Pamiątkòwô tôfla prze szt. Hołówki 3 thumb|Grób Krësztofa i Barbarë thumb|Tôfla w Mùzeùm Warszawsczégò Pòwstaniô
Krësztof Kamil Baczińsczi (pòl: Krzysztof Kamil Baczyński), pseùdonim Jón Bùgaj, Émil, Krësztof, Krëszk, Pioter Smùgòsz; ùr. 22 stëcznika 1921 rokù we Warszawie, ùm. 4 zélnika 1944 rokù téż tam, pòlsczi pòéta czasu wòjnë, żôłnérz Krajowi Armii, nôleżnik Szarëch Régów, jeden z przedstôwców pòkòleniô Kòlùmbów.
Dzectwò
Krësztof Kamil Baczińsczi béł sënã Stanisława Baczińsczégò, pisôrza i kritika lëteracczégò i Stéfanii, z dodomù Zeleńczik, szkólni z żëdowsczi rodzënë. Czedë òn béł môłim dzeckã czãsto chòrówôł, miôł słabé serce. Òd 1931 rokù ùcził sã w Państwòwim Gimnazjum im. Stéfana Batorégò, a w maju 1939 rokὺ òtrzimôł swiadectwò dozdrzelałoscë. Baczińsczi béł téż harcerzã, le òn nie lubił szkòłë, dlôte miôł nie nôlepszé òcenë. Pisôł ju w gimnazjum, bëlno znôł sã na nowòczasni lëteraturze. Czekawiła gò téż francuskô lëteratura i nawetka òn pisôł wiérztë pò francuskù.
Bëdgòszcza
thumb|left|270px thumb|100px|right|Bëdgòsczi herb thumb|100px|right|Stôri bëdgòsczi herb (je widzec krziż) Bëdgòszcza (we zdrojach: Budegac 1238, Budegosta 1242, Bidgoscha 1279, Bidgost 1254, Bydgost 1281, Bydgoscia 1306, Broberg 1386, Bidgosza 1558, Bydgość 1774, Bydgoszcz 1880; Bromberg 1880, Bydgoszcza, Bittgoscz, Brombergk, Bydgoszcz, Praburch, Braberg, Bramborg (Burg an der Brahe), Bromberg, Bidgostia; pòl. Bydgoszcz, dólnomiem. Brombarg, miem. Bromberg) - sedłowié Wòjewódzczégò Ùrzãdu, a téż wòjewòdë kùjawskò-pòmòrsczégò wòjewództwa. Nen krézewi gard leżi nad Brdą ë Bëdgòsczim Kanałã, a w dzélu téż nad Wisłą.
Krësztof Kamil Baczińsczi
Kònspiracjô
Krësztof Kamil Baczińsczi baro chcôł òstac grafikã abò jilustratorã, równak wëbùch II swiatowi wòjnë nie pòzwòlëł jemù tegò dokònac. Pò ùtwòrzeniu w 1940 rokù gëta w Warszawie òstôł z matką pò arijsczi starnie. W 1942 rokù òżenił sã z Barbarą Drapczińską w kòscele sw. Trójcë na Solcu. Dlô Krësztofa Barbara bëła jedną z nôwôżniészich òsób w żecym, pòswiãcëł ji wiele swòjich wiérztów. Baczińsczi òb czas wòjnë robił doriwczo i sztudérowôł pòlaszëznã na krëjamnym Warszawsczim Ùniwersytece. Òn pòrzucył sztudérowanié i òfiarowôł sã kònspiracji i pòezji. Òstôł zastãpòwnikã dowódcy III plutonu 3. kòmpanii w harcersczim bataliónie Parasol. Wstąpił do Szturmòwëch Grëp Szarich Régów.
Bëdgòszcza
Lëdztwò gardu: 356.936 (2010)
Krësztof Kamil Baczińsczi
Smierc
Krësztof Kamil Baczińsczi pòległ na pòsterunkù w pałacu Blanka 4 zélnika 1944 rokù. Òstôł zastrzélony przez wëbiérnégò strzélca kòle Wiôldżégò Teatru w Warszawie. Jegò białka Barbara téż zdżinãła òb czas [warszawsczé pòwstanié|warszawsczégò pòwstaniô]], 1 séwnika 1944 rokù.
Bëdgòszcza
Wiéchrzëzna gardu: 175,98 km2
Krësztof Kamil Baczińsczi
Pòezjô
Òb czas wòjnë Baczińsczi ògłosył 4 tomiczi pòezji: Zamknięty echem (lato 1940), Dwie miłości (jeséń 1940), Wiersze wybrane (môj 1942), Arkusz poetycki Nr 1 (1944), a téż wiele dokôzów w kònspiracyjnym gazétnictwie. Baczińsczi ùznôwóny je za jednégò z nôlepszich pòétów czasu òkùpacji. Czedë Stanisłôw Pigòń dowiedzôł sã, że Krësztof wstąpił do diwersyjnégò òddzélu wòjska, rzekł: Cëż, nôleżimë do nôrodu, chtërnégò kawlã je strzélac do wroga z brilantów.
Zachòwałë sã wszetczé dokôzë Baczińsczégò – pònad 500 wiérztów, czilenôsce pòémów i kòle 20 òpòwiôdaniów. Nôbarżé znóné wiérzte Baczińsczégò to m.in.: Elegia o... [chłopcu polskim], Mazowsze , Historia , Spojrzenie , Rodzicom , Pragnienia , Ten czas , Biała magia , Gdy broń dymiącą z dłoni wyjmę... , Przypowieść , Erotyk.
Patronat
Krësztof Kamil Baczińsczi je patronã wiele szkòłów, bibliotek, harcersczich òrganizacji i jinszich jinstitucjów.
Bibliografiô
Kategòrëjô:Pisarze Kategòrëjô:Kùltura
Tuj
Tuj (Erysimum L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë kapùstowatëch. M. jin. na Kaszëbach rosce drobnokwiatowi tuj - ôrt z tegò szlachù.
Kategòrëjô:Bòtanika
Parafiô p.w. sw. Walãtégò w Gdùńskù
260px|thumb|Kòscół sw. Walãtégò w Gdùńskù '''Parafiô p.w. sw. Walãtégò w Gdùńskù''' - to je stôrô parafiô w Matarni - dzélu Gduńska. Matarniô razã ze wsama z òkòlégò òd kùńca XIII stalata słëcha cëstersom. Kòscół zbùdowóny je na gòticczé mòdło. Parafiô je òd XIII/XIV stalata.
Kategòrëjô:Gduńsk
IX młin w Òlëwie
260px|thumb|IX młin w Òlëwie IX młin w Òlëwie - je wcyg ùżiwónym stôrim młinem przë Òlëwsczi Strëdze. Òn béł rozbùdowóny w 1874 rokù, a w 1594 rokù to béł fòlusz.
Kategòrëjô:Gduńsk
Angòlô
Angòlô - to je państwò w pôłniowò-zapôdni Africe nad Atlanticczim Òceanã, ze stolecznym gardã Luanda.
Galerëjô Angòli
Kategòrëjô:Afrika
Lasowô pòtrôwnica
thumb|Lasowô pòtrôwnica Lasowô pòtrôwnica (Fragaria vesca L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch (Rosaceae Juss.). M. jin. na Kaszëbach w lasach òna rosce.
Gmina Serakòjce
Gmina Serakòjce (pòl. Gmina Sierakowice) - wieskô gmina w kartësczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Do ùrzãdu gminë w Serakòjcach mòże pisac pò kaszëbskù. Tu dzece w szkòłach są ùczoné kaszëbsczégó jãzëka. W ti gminie są taczé wse jak: Gòwidlëno, Jelónkò, Kamińca Królewskô, Mòjsz, Mòjszewskô Hëta, Pùzdrowò, Skrzeszewò, Stôrô Hëta, Tëchlëno, Załôkòwò i jiné.
Lëteratura
! Kategòrëjô:Kartësczi kréz
Starkòwò (bëtowsczi kréz)
Starkòwò (pòl. Starkowo) - to je wies w gminie Trzebielëno, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Trzebielëno
Òlëwsczé Lasë
300px|thumb|Grzëpa [[Pëchôłk z wieżą, 2010]] 260px|thumb|[[Diôbli kam w Òlëwsczich Lasach]] Òlëwsczé Lasë - to są znóné lasë kòl Gduńska. Jich wiéchrzëzna je 60 km². Òd 1188 rokù òne słëchałë do klôsztoru w Òlëwie, a òd 1 lëstopadnika 1772 rokù przez dłudżi lata do prësczégò króla. W nich je grzëpa Pëchôłk i diôbli kam. Cos je stôri jak òlëwsczi las (znaczi, że to je baro stôri).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk
Ronald Reagan
thumb|right|Ronald Reagan Ronald Wilson Reagan, (ùr. 6 gromicznika 1911 - ùm. 5 czerwińca 2004) béł prezydent Zjednónëch Krajów Americzi.
Reagan, Ronald Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Niestkòwò
Niestkòwò (pòl. Niestkowo) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Thomas Mann
Thomas Mann (ùr. 6 czerwińca 1875 rokù w Lübeck – ùm. 12 zélnika 1955 rokù w Zurichù) – miemiecczi prozajik i esejista, w 1929 rokù wëprzédniony Nôdgrodą Nobla. Ùznôwô sã gò za nôbarżi wëbitnégò miemiecczégò pisôrza pierszi pòłowë XX st. i jednégò òd nôwëbitniészich w dzejach miemiecczi lëteraturë.
Niestkòwò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Thomas Mann
Béł aktiwnym procëmnikã hitlerowsczi rësznotë. Pò przejimniãcym władzë przez Adolfa Hitlera w 1933 Mann pòstanowił wëemigrowac.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Miemiecczi pisarze
Wepskô Nôrodnô Gmina
Wepskô Nôrodnô Gmina (rus. Вепсская национальная волость) – je w Rusce krótkò Fińsczi. Tu mieszkô kòl 1200 Wepsów, a òni gôdają wepsczim jãzëkiem.
Kategòrëjô:Ruskô
Przewłoka
Przewłoka (pòl. Przewłoka) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Cemino (stołpsczi kréz)
thumb|Cemino Cemino - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Główczëce.
Jagelonowie
Jagelonowie (lët. Jogailaičiai) – wietew lëtewsczi dinastie Gedëminowiczów, jakô wëwòdzy sã òd Władisława II Jagełłë. Je to trzecô dinastiô, chtërna rządzëła w Pòlsce (w latach 1386-1572). Jagelonowie rzãdzëlë téż w Lëtewsczi (w latach 1377-1401 i 1440-1572), Czechach (w latach 1471-1526) i w Madżarsczi (w latach 1440-1444 i 1490-1526).
Bibliografiô
Kategòrëjô:Włodarze Pòlsczi
Gduńskô Kòlegiata p.w. Nôswiãtszégò Serca Jezësowégò we Wrzészczu
260px|thumb|Gduńskô Kòlegiata p.w. Nôswiãtszégò Serca Jezësowégò we [[Wrzészczu]] Gduńskô Kòlegiata p.w. Nôswiãtszégò Serca Jezësowégò we Wrzészczu - je kòscołã - òd pòczątkù katolëcczim - wëbùdowónym w latach 1909-1911 na neogòticczé mòdło. Tu we Wrzészczu je parafiô òd 1910 rokù, a jak ji probòszczã béł ksądz Walter Wienke, to òn òrechcył m. jin. przińdnégò noblistã - G. Grassa. Ten pisôrz czasã ò tim kòscele pisôł.
Kategòrëjô:Gduńsk
Wérónika Korthals
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Mùzycë
Amerikańskô smarglëna
thumb|Amerikańskô smarglëna Amerikańskô smarglëna (Padus serotina) – to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch (Rosaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Różowaté
Józef Łãgòwsczi
Józef Łãgòwsczi (pòl. Józef Łęgowski) - ùr. 8 stëcznika 1852 rokù, ùm. 13 lëstopadnika 1930 rokù - to béł szkólny i pòlsczi m. jin. jãzëkòznajôrz. Czasã jegò tacewné miono bëło Dr. Nadmorski. Òn pisôł téż ò Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Etnologiô
Słomiany pòwróz
Słomiany pòwróz - to béł lopk skrãcony słomë (z kłosama abò bez nich) ùżiwónô w gbùrzëznie do wiązaniô snopów, terô to mòże robic kòmbajn, ale bez tich pòwrozów.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Wróbel
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Sparrow
Szôla
Szôla – to je òkrãgłi statk na stół, na ògle dosc snôdczi. Òna mòże bëc np. do brzadu abò do tortë.
Dargòléza
thumb|left|Dargòléza Dargòléza - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Główczëce.
Szôla
Kategòrëjô:Statczi
Dargòléza
Kategòrëjô:Gmina Główczëce
Wëdra
thumb|Wëdra Wëdrë (Lutrinae) – to są rabùszné susczi z rodzënë łasëczkòwatëch. Wëdra żëje m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Łasëczkòwaté
Zimbabwe
Zimbabwe - to je państwò w pôłniowi Africe, ze stolecznym gardã Harare.
Galerëjô Zimbabwe
Kategòrëjô:Afrika
Ana Stës
Ana Stës (Anna Styś) - z dodomù Rudnik (ùrodzëła sã 24 lëpińca 1908 rokù w Zôpcéniu kòl Lëpińców - ùmarła 1 lëpińca 2020 rokù), a  bëła wierã nôstarszą Kaszëbką. Ji chłop béł lesny, a òn ùmarł w 1941 rokù. Òna robiła m. jin. w biórze, a mieszka dlëgszi czas w Chònicach. Lëdzóm òna pòmôga w pisaniu lëstów pò niemieckù i w tołmaczniu pismionów. Òna szëła i wësziwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Ozorków
center|250px
Ozorków - je gardã w Pòlsce, w łódzczim wòjewództwie.
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Łódzczé wòjewództwò
Noemi
300px|right|thumb|Noemi Noemi (Veronica Scopelliti), (ùr. 25 stëcznika 1982 w Rzimie) je italską spiéwôrką.
Single
300px|right|thumb|Noemi ë Fiorella Mannoia
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Mùzycë Kategòrëjô:Italskô
Bãzechòwò
Kategòrëjô:Gmina Główczëce
Chòcmirówkò
Chòcmirówkò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Główczëce.
Kategòrëjô:Gmina Główczëce
Parafiô p.w. Bòżégò Cała w Gdańsku
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk Kategòrëjô:Parafie gduńsczi archidiecezji
Wòdnica
Wòdnica (pòl. Wodnica) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Wrzészcz
260px|thumb|Wrzészcz - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Wrzészcz - to je dzys dzél Gduńska. XIX stalata bëła to wierã dlô Kaszëbów Langforda.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gduńsk
Japòńskô róża
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Różowaté
Szczotecznik
thumb|Solidago virgaurea Szczotecznik (Solidago L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë astrowatëch. Jak napisôł Bernard Zëchta dlô Kaszëbów to mòże bëc téż ôrt Solidago serotina.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Tatrë
Turystika
thumb|Tatrë mapa plastycznò thumb|Pòłozenié Tatrthumb|Mòrscze Òkò
Tatrë sã pòłozunė w keta tatrzanscim, buten zôpôd Karpatë.
Położénié
Całé tatrë zajmùją wièchrzëznã 7854 km2, z tegò dôla 175 m2 leżi w granicach polsczi, a 610 km2. Na krôjnã słowacji.długosc tatrë mierzona òd pòrėnkù podnóży kobylegò wierchu do pôłniowi zôpôd podnóży òstregò wierchu kwaczyńsczegò mierzy w linii na prost 57km2, a ścisnote wśród granicy głównej 80km. Tatrë sä pòd òchronã  przez ùstawienie na ich wièchrzni tatrzańcziegò parkù narodowegò i słowianczegò TANAP-u i tès  do swiatowej  seci reerwatów biosfery ,UNESCO.
Genezô
Tatrë to najwyżsi gòrë Polsci. Sã òne tés najwyżsim masywem gòrscim w całych Karpatach Zôpôd. Mòżemy je pòdzelic na trzë częsci: Tatrë Zôpôd, Tatrë Wysoczé, Tatrë Bielsczé
Nawiãkszi jezóra w Tatrëch
Największi jezora w Tatrë sã Mòrskie Òkò 34,5 ha ,Wielczi Staw 34,1 ha (Polska),Czôrnô Staw pòd Rësama 20,1 ha (Polska),Wielczi Hińczòwy Staw 20,1 ha (Słowacja),Szczyrbskié Jezoro 19,7 ha (Słowacja),Mòrskie Òkò w Dolinie Rybiegò Potòkù wraz z ògromnymi Mięgùszowieczimi Szczytami i Cubryną. Widok ze szlaku przez Świstówkę, Dolina Pięcu Stawów Pòlsczich z òkolic Swistowej Czuby.
Fauna i flora
To kòlejni atut tatrzańsczich pejzaży. Lasëregla dolnegò rozciagã sã od okole 1000 m npm sãgają 1250 m npm, natomiastwyżéj do wyskòsczi 1550 m npm występuje pasmo regla górnegò. Na większi wysokòśczi napotykamy na kosodrzewinę, chterna wraz ze zwrostem wysokòśczi karłowaceje zanikając całkowicie na wysokòsczi około 1800 m npm. Jeszcze wyżej rozciãga sã pasmo hal. Òczewisce w zależnośce òd regionu Tatrë, wysokòsczi do jacich sãgają pòszczególne piętra roślinnosce, są różne. Doskonałim przykłademna to mòże bëc np. Dolina Jaworzynsczi, w chternej to gòrna granica lase znajdujã sã na wysokosczi okole 1200 m npm i je najniżej pòłòżoną w calich Tatrë. Z pòsród zwierzãt niespòtyczanych lub małò spòtyczanych w innych rejonach Pòlsczi należy wymienić miedzwiedze, kòzice i świstaczi. Pòza tim mòżemy napòtkac tu równak dziki, sarny, wilczi czy żbiki. Gnieżdżą sã tu równak ptaczi takie jak: òrlik krzykliwi, kania ruda, myszołów, kòbuz, kilka gatunków sów, głuszce i jarząbsczi.