cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Żëwòtnik
thumb|Thuja occidentalis Żëwòtnik (Thuja L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë cyprisowatëch. Na Kaszëbach rosce Thuja occidentalis.
Kategòrëjô:Bòtanika
Pariz
thumb|right|Katédra Notre Dame w Parizu Pariz - je stolëcą Francji, ze znónym ùniwersytetem Sorbóna. Tu je archikatédra, chtërnã zaczãlë bùdowac w 1163 rokù.
wiéchrzëzna: 105,4 km²
Czôrné
thumb|100px|right|Herb Czôrnégò Czôrné (abò téż: Hąmersztén; we zdrojach: Hamersteyn 1395, Hamersteyn 1466, Amersthyn 1493, Hamersztyn, Czarne (Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich), Czôrnè (Cenôwa), Hômersztin (Cenôwa); pòl. Czarne; miem. Hammerstein) - garc w człuchòwsczim krézu w Pòmòrsczim wòjewództwie.
Lëdztwò gardu: 6.035 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 46,39 km2
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Alojs Andricki
thumb|Alojs Andricki thumb|Tafel pamiãcë Alojsa Andrickégò po górnołużëckù w Radworze thumb|Metalowi tafelk w kamu pamiãcë Alojsa Andrickégò w Drezdëne Alojs Andricki (ùr. 2 lëpińca 1914 rokù w Radworze - ùm. 3 gromicznika 1943 r. w Dachau) - to béł górnołużëcczi ksądz, błogòsławiony i dzejôrz procëm miemiecczim nazistã, chtërni gò zamòrdowalë w kòncentracëjnym lagrze Dachau.
30 lëpińca 1939 przëjimnął ksãżë swiãcenia i robił jakò wikary w katédrze w Drezdëne. 21 stecznika 1941 òstôł pòjmóny przez nazistow, chtërni 15 sewnika nego rokù wëwiozlë gò do lagrù, gdze dostôł nómer 27829 i na kùńc òstôł ùsmiercony strzikówką z fenolã w 1943 r.
Jak ògłosył papież Benedikt XVI, òd 13 czerwińca 2011 ròkù ksądz Andricki je błogòsławionym Kòscoła rzimskò-katolëcczégò. Òn je pierszim błogòsławionym łużëcczim Serbem.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Pôchnącô pelargoniô
thumb|Pôchnącô pelargoniô thumb|Pôchnącô pelargoniô Pôchnącô pelargoniô (Pelargonium graveolens L'Hér.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë bòcónkòwatëch (Geraniaceae). Kaszëbi mògą na niã gadac òrãżé, a jak kùdżelkã z ji lësta włożi snôdkò w ùchò to òno mô òprzestac bòlec. Ò òrãżim w òknach napisôł Frãcëszk Grëcza.
Lëteratura
F. Grëcza: Swiãtô Anna [w]:E. Pryczkowski, "Kaszubski Kordecki. Życie i twórczość ks. prałata Franciszka Gruczy", Banino 2008, s. 148
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòcónkòwaté
B
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Bb B, b – drëgô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë beta (Β, β). Nôczãscy òznôczô spółzwãk [b], chòc mòże oznôczac téż jiné zwãczi, m.jin. [p] i [v].
W kaszëbsczim alfabéce je czwiôrtą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Jón Twardowsczi
thumb|right|200px|Twardowsczi w 2000 rokù Jón Twardowsczi (Jan Twardowski ùr. 1915 - ùm. 2006 rokù we Warszawie) - béł ksãdzã i wôżnym pòlsczim pòétą.
Biografiô
Ùrodzył sã w Warszawie 1 czerwińca 1915 rokù. Béł sënã Jana Twardowsczégò (1881-1945) i Anieli z dodomù Kòmderskô (1890-1971 ).Miôł trzë sostrë; Halina (ùr. 1911 r.) Lucyna (ùr. 1912 r.) i Maria (ùr. 1920 r.). Òchrzcëlë gò 4 lëpińca w Kòscele sw. Aleksandra w Warszawie. Dzectwò spãdzôł w Warszawie. Òd 1922 rokù ùcził sã w spòdleczny szkòle, a òd 1927 rokù w Gimnazjum miona Tadeùsza Czacczégò w Warszawie. W 1936 rokù ùdostôł swiadectwò dozdrzelałotë. Ju w gimnazjum béł prowadnikã gazétë „Kùzniô Młodëch”, gdze debiutowôł jakno pòéta. W 1937 rokù ùkôzôł sã pierszi zbiérk piérztów „ Powrót Andersena”. Òd 1935 rokù sztudérowôł pòlaszëznã na Warszawsczim Ùniwersytece. Òb czas II swiatowi wòjnë béł żôłniérzã Krajowi Armii, gdze wzgłùdzél w warszawsczim pòwstanim i òstał reniony. W 1944 rokù wstąpił do kònspiracyjny Dëchòwny Seminarëji w Warszawie. W 1948 rokù òstôł wëswiãcony na ksãdza. W lëpińcu òstôł wikarim parafii w Żbikòwie kòl Prùszkòwa. Téż tam ùcził religii w szkòle. Òd 1959 rokù béł rekorã Kòscoła Siostrów Wizytków w Warszawie. Wëkłôdôł téż w warszawsczim seminarium. Ùmarł 18 stëcznika 2006 rokù w bôlëcë w Warszawie. Òstał pòchòwóny w grobnicë dlô zasłużonëch w Kòscele Bòżi Òpatrznoscë.
Patronat
Ksądz Jón Twardowsczi je patronã wiele szkòłów, m.ji.n. Gimnazjum w Chònicach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòlskô Twardowsczi, Jón
Mòrénka
'''thumb|Mòrénka Mòrénka (Coregonus albula)''' - rëba z rodzëznë łososowatëch. Mòrénczi żëją w niejednëch jezorach kòl Bôłtu np. na Kaszëbach, a téż w Anielsczi i Szkocczi. Mòrénka lubi czëstą wòdã w dosc zemnich jezorach. MÒRÈNKA- rëba z rodzëznë łososowatëch. Mërénczi żëją w jezorach na Kaszëbach.
Wëstępiac:
Zamieszkuje jezora w zlewisku Mòrza Bôłtowi jak i górnô dorzeczni ca Wołdzi, w Anglii, Szkocji i jezorze Waginer w Bawarii. W Płosce czãsto w cëstych i ze mnich jezorach. W hôwindze Fińsci przënôléżny formie półwanożny. Lubic sę głęboczi i czësto jezora ò cwiardim dnie. Opisënk:
Budacëjô cała bocznie splaskacenié, dużé òcze, gãba małô.Chrzept òd bronza przez cemnoszari do modrawi, bòczi strzebni. Długosc mòrenczi około 30 cm. Masa cała max ok. 1 kg.
Żëwienié:
W cyg dnie przëbiwo w wała rëbów. Ò smroku pasc sę blëżi wichrzone. Żywi sę planktonem. MÒRÈNKA żeruje przez całi rok.
Biôłowi mięso mòrénczi je dobri i wësokò wôrtny. Mòże bec przerabiani na świéżo, wãdzoné miãso i konzerwowac.
Kategòrëjô:Rëbë
Wymiar òchronny 18 cm Òkres òchronny 15 X – 31 XI
Òbcz téż
Biografjó
Krëkùlëce
Krëkùlëce - są kòlonią w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Czôrnô Dąbrówka
thumb|left|220px|Kòscół Czôrnô Dąbrówka (pòl. Czarna Dąbrówka) - to je kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px ë wòjewódzczi dardżi 25px. Tu je kòscół ë szkòła. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Pòdkòmòrzëce, Pòdkòmòrczi ë Swiechowò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Wòdnô strzélka
thumb|Wòdnô strzélka Wòdnô strzélka (Sagittaria sagittifolia L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë Alismataceae. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Wikszi grëzlôk
thumb|Wikszi grëzlôk Wikszi grëzlôk (Arctium lappa) - to je ôrt dwalatny roscënë z rodzëznë astrowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Arizona
thumb|Arizona na kôrce USA thumb|Stanica Arizonë thumb|Poenix – stolëca Arizonë Arizona – stón w pôłniowò–zôpadny czãscy Zjednónëch Krajów Americzi. Stolëcą je Phòenix. Òd pôłnia Arizona mô grańce z meksykańsczima stanama: Sonora i Dolnô Kalifòrniô, òd zapôdu z Kalifòrnią i Newadą, òd nordë z Ùtah, a òd wschòdu z Nowim Meksykã. Zajimô òbéńdã na ùrzmie, a w nordowi czãscy rozcygô sã wëżawa Kòlorado.
Pòzwa
Historicë nié są zgódni co do pòchôdaniégò pòzwë stónu. Niechtërni gôdają, że pòzwa Arizona òznaczô „môłi zdrój”. Historik stanu Arizona Marshall Trimble dokazywô równak natenczas, że pòzwa pòchôdô òd słowów w jãzëkù Basków, chtërne słëchałë do pierwëch kòlonizatorów ti òbéńdë, i òznôczô w dolmaczënkù „dobré drzewò dãbù”.
Geògrafiô
Arizona je szóstim stanã jeżlë jidze ò òbszôr – za Nowim Meksikã, a przed Newadą. 15 % òbéńdë je w priwatnëch rãkach lëdzy. Òstałe zemie to terenë rządowi i jindiańsczi rezerwatë. Klimat pòdzwartnikòwi i zwartnikòwi, sëchi. Strzédnô cepłota lëftu òb lato – 35 stopniów Celsjusza, a czasã nawetka dochôdô do 55 stopniów.
Historiô
Wôżné datë:
Demògrafiô
Wedle spisënkù z 2010 rokù w Arizonie mieszkô 6 392 017 lëdzy, chtërny gôdają wszelejaczima jãzëkama:
Pòlôszë w Arizonie
Wedle spisënkù w 2000 rokù w Arizonie mieszkô 120 tësący lëdzy pòlsczégò pòchôdaniégò. W wiãkszoscë zgrëpòwani są w òkòlim Phoenix. Kùlturalné żëcé òdbiwô sã nôczãscy przë kòscołach, a òsoblëwie przë parafie Matczi Bòsczi Czãstochòwsczi w Phoenix (pl). Drëdżim pòdle wiôlgòscë zgrëpòwanim Pòlôszów je Tucson. Héne téż pòlsczé kùlturalné żëcé skùpiô sã wkół parafii swiãtégò Cyrila z Aleksandri (pl)Przë kòscołach mómë téż môle, gdze dzecë mògą ùczëc sã historie, jãzëka i pòlsczich zwëków.
Przewôżënk
W Phoenix je midzëkòntinentalny lotniczi pòrt Phoenix-Sky Harbor. Wôżné je téż mòderné midzënôrodné latawiszcze w Tùcson. Òkróm tegò mómë midzë stónowi drodżi i aùtostradë.
Religiô
Nôwikszima religijnyma grëpama w 2010 rokù bëłë :
Zwònica
thumb|Zwònica przë kòscele w Swiónowie Zwònica – to je bùdowniô abò ji dzél, w chtërny są zawieszoné zwònë. Òna mòże miec kòscelny (np. zwònicë przë kòscołach) abò swiecczi charakter (np. rôtëszowi wieżë).
Kategòrëjô:Architektura
Arizona
Nôwiãkszi turisticzny atrakcje
Czekawòscą je to, że w Tùcson je nôwiãkszé na swiece zgrëpòwanié teleskòpów.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Wrzescé
Wrzescé - to je wies w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Spionk
thumb|Spionczi z dwùma pchajkama Spionk - je kòl pasa i mô spinac dwa jegò kùnce ze sobą (czasã z jinym pasem). M. jin. Kaszëbi rôd gò mają.
Lëteratura
Kategòrëjô:Pasë
Wrzescé
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Zelonodzobòwi tukan
thumb|Zelonodzobòwi tukan Zelonodzobòwi tukan (Ramphastos dicolorus) - to je ptôch z rodzëznë tukanów. Te ptôchë żëją w Pôłniowi Americe.
Kategòrëjô:Ptôchë
Katowniô w Gduńskù
thumb|Katowniô w Gduńskù Katowniô w Gduńskù (pòl. Katownia w Gdańsku) – je zbùdowónô w II pòłowie XIV stalata.
Kategòrëjô:Gduńsk
Klatatô sowa
thumb|Klatatô sowa Klatatô sowa (Aegolius funereus) - to je ôrt ptôcha z rodzëznë Strigidae. Ta sowa żëje m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Ptôchë
Nowi Pòrt
260px|thumb|Nowi Pòrt - dzél [[Gduńska, czerwiono zamalowóné na mapie]] Nowi Pòrt (pòl. Nowy Port, miem. Neufahrwasser) - to je dzél Gduńska. Òn je òd 1772 rokù. left|thumb|Nowi Pòrt
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Łëżka do bótów
thumb|180px|Ùżëcé łëżczi do bótów Łëżka do bótów – to je nôrzãdo do pòmòcë przë zakłôdaniu i zjimaniu bótów. Òna zascygô zadżiãcé tilnich brzegów bóta.
Kategòrëjô:Spòlëzna
Kòralowi bes
thumb|Kòralowi bes Kòralowi bes (Sambucus racemosa L. ) – to je ôrt roscënë z rodzëznë Adoxaceae. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Léón Biskùpsczi
Léón Biskùpsczi (pòl. Leon Biskupski) (ùr. 1848 w Kòscanie – ùm. 1893 w Chònicach) ùcził m.jin. A. Majkòwsczégò w chònicczim gimnazjum. Òn pierszi napisôł nôùkòwą mònografiã mòwë jedny z kaszëbsczich wsów. Jegò je np. Słownik kaszubski porównawczy (1891).
Lëteratura
Jerzi Tréder: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie - Gduńsk 2014, ss. 109 i 112
Klamra
thumb|Prëskô klamra Klamra - mòże bëc kòl pasa i mô spinac dwa jegò kùnce ze sobą (czasã z jinym pasem). M. jin. Kaszëbi miéwają klamrë.
Czôrnô Wòda
Lëdztwò gardu: 3.227 (2009)
Klamra
Lëteratura
Kategòrëjô:Pasë
Czôrnô Wòda
Wiéchrzëzna gardu: 27,75 km2
Maniewid
thumb|Dzywné widë ([[Belgijskô, 1990)]] Maniewid - cos nibë òdżin, chtëren sã sóm zapôliwô. Kaszëbi gôdalë: "Maniewid chòdzy pò łąkach". Cos nibë wiôldżi maniewid widzelë i cknąlë rëbôcë na Bôłce 24 zélnika 1979 rokù i ò tim je dosc wiele napisóné pò pòlskù.
Czôrnô Wòda
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Papiéż Pius X
Papiéż Pius X (swiecczé miono Giuseppe Melchiorre Sarto; ùr. 2 czerwińca 1835, ùm. 20 zélnika 1914 w Rzimie) – swiãti rzimskòkatolëcczégò Kòscoła,  papiéż (midzë 4 zélnika 1903 a 20 zélnika 1914). 18 séwnika 1858 rokù òn béł wëswiãcony na ksãdza. 16 lëstopadnika 1884 rokù òn dostôł biskùpié swiãcenia. Òd 12 czerwińca 1893 rokù to béł kardinôł. Ten Papiéż béł procemnikã mòderniznë. Òd 3 czerwińca 1951 ròkù to je błogòsławiony, a òd 29 maja 1954 rokù to je swiãti (równo beatifikacji, jak i kanonizacji dokònôł papież Pius XII).
Maniewid
Dopisënczi
Kategòrëjô:Fizyka
Papiéż Pius X
Pismiona (wëbiérk)
Encyklika Pascendi Dominici Gregis (1907)
Szerszéń
Szerszéń abò Eùropejsczi szerszéń (Vespa crabro) - to je ôrt òwada z rodzëznë łasëcowatëch. Matka szerszénia mòże bëc nawetka 3,5 cm długô. Szerszénie żëją m. jin. na Kaszëbach. Z jich żągłem człowiek może miec kłopòt.
Papiéż Pius X
Pismiona (wëbiérk)
Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti Kategòrëjô:Papiéże
Szerszéń
Kategòrëjô:Òwadë
Lës
Lës (Vulpes vulpes) - to je susk z rodzëznë psowatëch (Canidae).Charakteristny wëzdrzatk: dł.50-90, dł.òg. 30-50 cm., wys.35-45cm. wôga 2,5-10 kg. grëbi, miętczi futro, òd żółtorudigò do rudbrunigò, spôd jasnoszari do biôłigò, kùńc òguna biôłi, mòdi òd lësa sã szaromòdri.
Wëstôpiwô w Eurazji, Afryce, nordowi Ameryce. W Polsce rozszérzoné je w całim krôjù. Zamieszkiwô lasaë, pòela i łãczié a nôbarżi lùbi lasë wewestrzôdku pôla. Żëje raczi sôm. Łǜczi sã w Prôrë le na sezo. Je zwierzãcem wszëtkòżerném.
Augùstin Chrabkòwsczi
Agùstin Chrabkòwsczi - przëszedł na swiat 16 gromicznika 1900 rokù w Łebnie, a ùmarł w 1984 rokù. Jegò grób je w Baninie. Jakno Andrisów Gùst pisywôł felietónë. Òn napisôł ksążeczkã "Jak jô béł bògati” (2007), ISBN 9788360640135, a w ni stoi m .jin. tak: "Tatk lubił wëpic, le czej przëszło, żebë za swòje, tej òn ni miôł aptitu."
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Lës
Przypisy
Kategòrëjô:Susczi
Strzëżô (Gduńsk)
260px|thumb|Strzëżô - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Strzëżô - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Szëdlëce
260px|thumb|Szëdlëce - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Szëdlëce (pòl. Siedlce, miem. Schidlitz) - to je dzél Gduńska. Ta pòzwa wierã je òd słowa "szëdlëce" - òbsadłowié: dzél gardu.
Lëteratura
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Błotny kagùlc
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Kùsowò
Kùsowò (pòl. Kusowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Zaspa-Młińc
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Pas
thumb|Pas ze [[spionkiem]] Pas - to je dłudżi, wąsczi sztëk skórë, wôrpòwinë abò jinégò sztofù. Òn przëtrzimiwô np. bùksë. M. jin. Kaszëbi rôd gò mają.
Lëteratura
Kategòrëjô:Pasë
Wòjcechòwò
Wòjcechòwò - to je wies w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Wëbiérné prawò
Wëbiérné prawò – je w Pòlsce òd 1 zélnika 2011 rokù regulowóné przez wëbiérny kòdeks.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Demokracjô Kategòrëjô:Prawò
Latowiszcze
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Turistika
Bargãdzëno
Bargãdzëno - to je kòlonia w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Dëbeltnô flińta
thumb|Dëbeltnô flińta Dëbeltnô flińta – to je dłùgô strzélnô barń z dwùma kòmòrama na patronë i dwùma flińtowima lópama, z chtërnëch jedna je kòl drëdżi abò jedna nad drëgą. Wiele razy z ni je strzélóné do ptôchów.
Kategòrëjô:Strzélné barnie
Dialog Globalnëch Miastów
Dialog Globalnëch Miastów (Global Cities Dialogue) - to je òrganizacjô, chtërna je òdpòwiescą na wezwania globalizacji a téż na to że, rosce znaczenié miastów. Ji célã je wëmiana doswiôdczeniów i robòta na rzecz rozwiju jinfòrmacjowi spòlëznë. M. jin. Gduńsk je w ni òd 12.05.2000 r.
Kategòrëjô:Gduńsk
Pòwroznik
thumb|Potentilla reptans Pòwroznik (Potentilla L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë różowatëch (Rosaceae Juss.). Òne roscą m. jin. na Kaszëbach. Ôrtã z tegò szlachù je gãsy pòwroznik.
Kategòrëjô:Bòtanika
Zaspa-Rozchódnice
260px|thumb|Zaspa-Rozchódnice - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Zaspa-Rozchódnice - to je dzél Gduńska.
Redłowskô Kãpa
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbë
Zaspa-Rozchódnice
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Wòjewództwò
Wòjewództwò je to jednostka sprôwnégò pòdzeleniégò nôwëższégò stãpienia w Pòlsczi. Òd 1990 wòjewództwa są jednostką dërżéniowégò òbéńdowégò pòdzelënkù dlô rządowégò sprôwianiégò, a òd 1999 téż òbéńdowi samòsprôwnotë. W Pòlsczi je ninia 16 szesnôsce wòjewództwów. Jich zawijôk rechtëje ùstawa ze 5 czerwińca 1998 ò wójewòdzczi samòsprôwnoce.
Pòdzelenié pòlsczi òbéńdë na wòjewództwa mô pòczątczi w cządze dzélnicowégò rozbicégò, czegò rëchtã je jich rozmajitosc wòlim wiéchrzëznë we Pierszi Repùbliczi. Nôstôrszé wòjewództwa pòwstôwałë ù przełómaniégò XIV i XV stolata. Pierwòszno bëłë samòstójnëmi wòjskòwëmi zrzeszama we wëznaczonëch regionach krôju, chtërné bëłë sprôwioné przez wòjewòdów, chtërnëch mianowôł włôdca.
Kategòrëjô:Wòjewództwa Pòlsczi Repùbliczi Kategòrëjô:Jednostczi sprôwnégò pòdzeleniégò
Zëmòwi òflës
thumb|Zëmòwi òflës Zëmòwi òflës (Polyporus brumalis (Pers.) Fr.) - to je ôrt grzëba z rodzëznë òflësowatëch (Polyporaceae). Ten pòtrus rosce téż òb zëmã.
Kategòrëjô:Grzëbë
Strzébrzny pòwroznik
thumb|Strzébrzny pòwroznik Strzébrzny pòwroznik (Potentilla argentea L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch (Rosaceae Juss.). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Nowé Ùjescëskò
260px|thumb|Nowé Ùjescëskò - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Nowé Ùjescëskò - to je dzél Gduńska.
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Ż
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Żż Ż, ż – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu ùżiwónô w kaszëbsczim, pòlsczim, maltańsczim i wilamòwsczim jãzëkù.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Òblëwice
Òblëwice - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies.
Tuwò je posąg "Matczi Bòżi òblëwicczi" i stôri smãtôrz niemiecczi.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Frédląd
thumb|left|Frédlądskô panorama Frédląd (téż: Fréląd, Frëdląd; we zdrojach: Fredeland 1346; Frydland 1370; od Freliąda 1565; Fredelant kòl 1688 (Marchionatus Brandenburgi et Ducatus Pomeraniae Tabula que est pars Septentrionalis Ciruculi Saxoniae Superioris. . .), Frydląd Pruski 1881, Frédląnd (Cenôwa); pòl. Debrzno, miem. Preußisch Friedland) - garc w człëchòwsczim krézu w Pòmòrsczim wòjewództwie nad Dobrzinką.
Lotringa
260px|thumb|Lotringa - dzél Francëje, czerwòno zamalowóné na kôrce Lotringa (Louréne) – je terô dzélã Francëje. Òna je krótkò Miemiecczi. Lotrinżónié czasã mògą pò swòjimù gadac.
Lëdztwò: 2 346 292 mieszkańców (2014)
Kategòrëjô:Francëjô
Bòżé zelé
Bòżé zelé (Alchemilla monticola Opiz) – to je ôrt z rodzëznë różowatëch (Rosaceae). Òno rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Różowaté
Lato
thumb|[[Żëto òb lato]] Lato - je jednym z przédnich sztërzech cządów rokù. Kalãdôrzowi lato zaczinô sã na Kaszëbach kòl 21 czerwińca, a kùńczi kòl 23 séwnika. Za klimatowi lato ùwôżo sã czas w chtërnym strzédny dobòwi temperatura je wëższi òd 15 gradów cepła. W naszëch stronach przed latã je zymk, równak westrzód tich cządów nôprzód je spòzymk. Astronomòwi lato zaczinô są òd latny przemòdżi dnia z nocą.
Lato to je snôżi i robòcy cząd rokù. Bùten je cepło i mają ù nas pisklãta ptôchë przëlecałé z dôleczich cepłich krajów. W tim czasu colemało kwitną lëpë, a pòtemù sã pierszi kwiôtczi bùkwitë na pòlach i lôtają pszczołë. Z ògródków je swiżi ògardowizna do jedzeniô. Òb lato kòl nas dnie robią sã corôz krotszi, słuńce wschôdô i "wòłô" nas do robòtë. Trzeba tedë chùtkò wstajac, bò òb lato są np. żniwa i roscą grzëbë. Trzeba téż płoc zelëska zanim òne zaczną sã rozrastac np. w ògródkù. Lato je wôżne téż np. dlô agroturisticzi i stronama mòże chòdzëc na bòsôka.
Òbaczë téż:
Kategòrëjô:Astronomijô
Kawalkada
thumb|Procesjô - kawalkada thumb|Kawalkada Kawalkada – to je karno lëdzy na kòniach. Òna mòże bëc np. paradą abò procesją. Jak pisze Eugeniusz Prëczkòwsczi przed biskùpã na Kaszëbach w 1926 rokù jacha kawalkada.
Lëteratura
Kategòrëjô:Kùltura Kategòrëjô:Kòniowaté
Kòpóniewò
Kòpóniewò - to je kòlonia w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Karol Wyrwicz
mały|Karol Wyrwicz Karol Wyrwicz (ùr. 1717 rokù, ùm. 1793 rokù) - to beł pòlsczi geògrafa i jezujita. Òn w 1773 rokù napisôł: "Kaszuby" to je òbéńda, chtërna słëchô do tich co "osobliwe noszą nazwiska". To są: starostwo bytowskie, "lawemburskie (w maństwo domowi brandenburskiemu oddane)", puckie i człuchowskie. Jegò Geografia powszechna..., ni mô grańców dlô Kaszëb, le administracjowò to są historiczné starostwa: bëtowsczi, lãbòrsczi, pùcczi i człëchòwsczi.
Lëteratura
Kategòrëjô:Geògrafijô
Òksëwskô Kãpa
thumb|Dzél Òksëwsczi Kãpë - kôrta z 1935 rokù Òksëwskô Kãpa - to je dzél Kaszëbsczégò Ùbrzégù. Òna je wiżawą.
Zëmòwô trąbka
thumb|Zëmòwô trąbka Zëmòwô trąbka (Tubaria furfuracea (Pers.) Gillet) - to je ôrt grzëba z rodzëznë Inocybaceae. Ten pòtrus rosce téż w gòdnikù. Òn mòże rosc m.jin. na Kaszëbach.
Kamianny Pòtok
260px|thumb|Kamianny Pòtok - dzél [[Sopòtu, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Kamianny Pòtok - to je dzél Sopòtu.
Òksëwskô Kãpa
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbë
Zëmòwô trąbka
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Grzëbë
ICLEI
Midzënôrodnô Radzëzna dlô Môlowëch Strzodowiskòwëch Pòdjimiznów (ICLEI - Local Governments for Sustainability) - to je stowôra, chtërna mô za cél bùdowanié òglowòswiatowi rësznotë môlowëch samòrządzënów dlô rozwiju òglowi pòliticzi òchrónë strzodowiska i zrównoważonégò rozwiju. Gduńsk je w ni òd 1991 rokù i bierze m.jin. ùdzél w swiatowi Kampani Miasta dlô Òchrónë Klimatu (Cities for Climate Protection Campaign), a téż Kampani Miastów i Miastków dlô Zrównoważonégò Rozwiju - Môlowô Agenda 21.
Kamianny Pòtok
Kategòrëjô:Dzéle Sopòtu
Lancetowaty kagùlc
thumb|Lancetowaty kagùlc Lancetowaty kagùlc (Cirsium vulgare (Savi.) Ten.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Lasowi pòwroznik
thumb|Lasowi pòwroznik Lasowi pòwroznik (Potentilla erecta) - to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch (Rosaceae Juss.). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Mickey Mësz
Kategòrëjô:Film
Nórtomiérz
Nórtomiérz - to je jinstrument do mierzeniô nórtów. Òn je do ùstanowieniô miarë nórta.
Lëteratura
Kategòrëjô:Matematika
Kąkel
thumb|left|150px|Kąkel Kąkel (Agrostemma githago L.) – to je roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch. Czedës na Kaszëbach bëło to zelëskò colemało w zëmòwim żëce, a terôzka gò je baro mało np. jeden kwitł w zelëskù na pòlu kòle Serakòjc w zélnikù 2014 rokù. Dzys za nim trzeba barżi zdrzec w ògródkù zelësków.
Kąkel to je téż stôré nôzwëskò na Kaszëbach w 1488 r. napisele gò Conkoell.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Bródwino
Kategòrëjô:Dzéle Sopòtu
Redkòjce
Redkòjce - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies.
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Dzélnicowé rozbicé Pòlsczi
Dzélnicowé rozbicé bëł to czas w dzejach Pòlsczi jaczi òstawôł ùgòdno òd 1138 do kòronowaniégò Władisława I Łoczetka w 1320. Òsoblëwą znamką tegò cządu je pòstãpùjącé pòdrobienié pòlsczégò państwa na côrozkã miészé òwładë, co bëłë dërżeniowò samòstójné. Ten proces rzeszôł sã z rozradzanim dinastié Piastów, jaczi kôżdi nôleżnik miôł prawo do władaniégò cządã domôcënë pòdle pòlsczégò zwëkòwégò prawa. Rozbicé państwa, wëdarzało sã ju wczasni, le ùdawało sã ten proces wstrzëmôwac.
Pierwòszné dzélnice
Bolesław III Krzëwògãbi rozdzélëł krôj na: Zôpadnô Pòmòrskô mògła bëc pòd władzą seniora jakno leno do 1181 rokù.
Kategòrëjô:Dzeje Pòlsczi
Kôrlëkòwò (Sopòt)
260px|thumb|Kôrlëkòwò - dzél [[Sopòtu, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Kôrlëkòwò - to je dzél Sopòtu.
Kategòrëjô:Dzéle Sopòtu
Wleczka
Wleczka – to je pòzwa przedłëżeniô damsczi sëkni, chtërno sã wlecze z tëłu pò zemi.
Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 261.
Kategòrëjô:Òbùca
Digraf
Digraf – sparłãczenié dwùch lëtrów, jaczé òznôczô jeden zwãk (fònem).
W jãzëkach z alfabétama na łacyńsczim spòdlim nôstarszim i nôbarżi rozkòscérzónym je digraf „ch”, jaczi wëstãpùje na przëmiôr w jãzëkach: kaszëbsczim, pòlsczim, jãzëkù anielsczim, francësczim, italsczim, miemiecczim i jinëch.
W kaszëbiznie ùżiwô sã taczich digrafów, jak:
Sétmelëstkòwi pòwroznik
thumb|Sétmelëstkòwi pòwroznik Sétmelëstkòwi pòwroznik (Potentilla heptaphylla L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch (Rosaceae Juss.). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Digraf
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Lingwistika
Sétmelëstkòwi pòwroznik
Kategòrëjô:Bòtanika
Zwëczajnô pòdzemnica
Zwëczajnô pòdzemnica (Lasius flavus) - to je ôrt dosc môłi mrówczi z rodzëznë mrówkòwatëch (Formicidae). Òna żëje np. w ògrodach m. jin. na Kaszëbach. Jich mrowiszcza mògą miec sztôłt môłëch piôskòwëch kòpców.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Òwadë
Strzeżewò
Strzeżewò - to je kòlonia w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Swôrzewskô Kãpa
thumb| Swôrzewskô Kãpa (pòl. Kępa Swarzewska) - to je dzél Kaszëbsczégò Ùbrzégù. Òna je wiżawą.
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbë
Lewino
Lewino (pl. Lewino) - wies w pôłniowò-wschòdnym dzélu gminë Lëniô, dôwny zemsczi majątk i rodowé gniôzdo Brochòwicz-Lewińsczich. Terôczas gbùrskô wies.
Historiô
Lewino je nôstôrszą wsą w gminie Lëniô. We wczasnëch strzédnëch stalatach béł tuwò òbrónny gardzëk. Ò znaczenim negò Lewina zdôwają sã swiôdczëc leżącé krótkò wsë grobnice z 11. stalatégò. Pierszé historëczné wiadło ò Lewinie zapisóné òstało w dokùmeńtach w 1282 rokù. W krziżacczich czasach wies skłôda sã z 2 dzélów - ricersczégò dobra i gruńtów słëchającëch do klôsztoru norbertanków z Żukòwa. W kùńcu 16. stalatégò Lewino bëło ju czësto szlachecczé, a do majątkù słëchałë pùstczi Rosochë, dze bëła karczma, młin w Ząblewie, a téż fòlwark Léòbòra, dze fùnksnérowa hëta szkła. W 1781 rokù w Lewinie mieszkało 89 sztëk lëdzy, z czegò 76 sztëk bëło katolëkama, a 13 ewanielikama. W kùńcu 19. stalatégò lewińsczi majątk słëchôł do familie Détlów, miôł 669 mòrgów i szpecjalizowôł sã w chòwie bëdła.
Czekawinczi
W Lewinie stoji szlachòta Pikóna - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
Eurocities
EUROCITIES - to je stowôra wiôldżich miastów w Eùropie, chtërna zajimô sã procesã jintegracjë na równiznie môlowëch samòrządzënów. Ji célã je lobbòwanié w rozsądzënkòwëch krãgach Eùropejsczi Ùnie na rzecz rozwiju eùropejsczich metropòliów, wprowôdzanié projektów tikającëch sã wespółdzejaniô i wëmianë doswiôdczeniów pòmidzë nôleżnikoma w òbjimie kùlturalno- spòlëznowégò i ekònomicznégò rozwiju, òchrónë rodë, a téż spòdlëczny òpieczi. M. jin. Gduńsk je w ni òd 1995 rokù.
Kategòrëjô:Eùropa Kategòrëjô:Gduńsk
Dólnô Brodnica
Dólnô Brodnica (pòl. Brodnica Dolna) – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Òstowò, Sarnowkò.
Smirowò
260px|thumb|Smirowò - dzél [[Sopòtu, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Smirowò - to je dzél Sopòtu.
Kategòrëjô:Dzéle Sopòtu
Lëbòwidz
Lëbòwidz - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies.
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Trigraf
Trigraf – sparłãczenié trzech lëtrów, jaczé òznôczô jeden zwãk (fònem).
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Lingwistika
Dromader
Dromader (Camelus dromedarius) – to je ôrt wiôldżégò suska z rodzëznë kamélowatëch (Camelidae). Dzëkò òn wierã żił w Africe i Azëji.
Kategòrëjô:Kamélowaté
Anisowi òléjk
thumb|Anisowi òléjk Anisowi òléjk (Anisi calami) – to je òléjk z semionów biedrzóna anysa.
Chòcëna
Chòcëna - to je rzéka dłużawë 44 km. Òna wpłiwô do Brdë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë
Tëczk
thumb|Tëczk Tëczk (Calla palustris L.) - to je roscëna z rodzëznë arónowatëch (Araceae). Na Kaszëbach rosce dosc wiele tëczkù i tu gôdają "tëczką swinie tëczą".
1238
1236 « 1237 « 1238 » 1239 » 1240
Ùmarlë
Kategòrëjô:XIII stolaté
Roztoka
Roztoka, zatoka abò hôwinga je to dzél brzegù wòdnégò zbiornika, chtërnô wcënô sã w ląd. Są rózné ôrtë roztoków.
Damaszkòwô róża
thumb|Damaszkòwô róża Damaszkòwô róża (Rosa x damascena Mill.) - to je roscëna - miészańc - dwóch ôrtów różów z rodzëznë różowatëch (Rosaceae Juss.): Rosa gallica i Rosa moschata. Na Kaszëbach nie sadzą ti roscëznë. Z ni je òléjk z różów.
Roztoka
Kaszëbsczé słowò hôwinga nôleżi brëkòwac blós do pòmòrsczich roztoków, jak Pùckô Hôwinga.
Damaszkòwô róża
Kategòrëjô:Różowaté
Kamiéńca
Kamiéńca - to je rzéka dłużawë 30 km. Òna wpłiwô do Słëpi.
Kategòrëjô:Kaszëbë
Dzechlëno
Dzechlëno - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Sądowny ekspert
Sądowny ekspert – to je człowiek, chtëren rozmieje swój fach, pòwòłóny przez sąd do wëdaniô ekspertizë w zôkrãżu jegò wiédzë. W urzãdnëch sprawach, chtërne są prowadzoné na spòdlim ùstawù, pò zdaniu sã na rozsądzenié znajôrza nie brëkùje płacëc. Państwa na swiece mają ò sądownëch ekspertach rozmajité prawa.
Lëteratura
Kategòrëjô:Antropòlogijô
Pòcztowi kòd
Pòcztowi kòd abò pòcztowi adresowi numer je to réga cyfrów abò cyfrów ë lëtrów dodôwanô do adresu, jakô mô za zgrôw ùłatwianié zortowaniégò pòcztowëch przeséłków. Pòcztowi kòd jidentifikëje zwëkòwò nadawczi ë przënôléżny pòcztowi ùrząd. Fòrmë ë spòsobë ùżiwkù tëch kòdów są rozmajité we rozmajitëch państwach.
Pòcztowi adresowi numer béł ju w 1857 rokù w Londonie. Dalszé próbë wcygnieniégò pòcztowëch kòdów prowadzëła Miemieckô òbczas drëdżi swiatowy wòjnë. Rzeszëło to sã òsoblëwò z tëm, że na pòcztach ùbëwało prôcowników z dobrą znajemnotą geògrafijé, ë téż z rozszérzającą sã òbéńdą, na chtërné trzeba bëło dorãczëwac przeséłczi miemiecczëm żôłnérzom. To bëło w 1941. W 1958 pòcztowé kòde wprowôdzëła Argentina, w 1959 Wiôlgô Britanijô, w 1963 Zjednóné Kraje, a w 1964 Szwajcarskô. W Pòlsczi brëkëje sã pòcztowé adresowé numerë òd 1972.
Kategòrëjô:Kòdë Kategòrëjô:Jidentifikatorë
Jeséń
thumb|140px|Bùczi òb jeséń thumb|140px|[[Wrocław]] Jeséń to je jeden z przédnich cządów rokù. Kalãdôrzowô jeséń zaczinô sã na Kaszëbach kòl 23 séwnika. Za klimatową jeséń ùwôżo sã czas, w chtërnym strzédny temperatura òb całi dzéń je òd 15 do 5 gradów cepła. Jeséń jidze wprzódk przed zëmą. Astronomòwô jeséń kùńczi sã w nôkrótszim dniu rokù - kòl 22 gòdnika. Colemało na pòczątkù jeseni z ògródka trzeba zebrac banią i òrzechë. W lasu mògą bëc grzëbë np. peperlëszczi i gromadniczi. Biwô, że òb jeséń na Kaszëbach padô sniég np. w gòdnikù.
Kategòrëjô:Astronomijô
Pólny skòwarnk
Kategòrëjô:Ptôchë
Kaczô
Kaczô - to je wòdny rów dłużawë 14,8 km. Òn wpłiwô do Gduńsczi Roztoczi.
Kategòrëjô:Kaszëbë
Palisada
thumb|Pòdwòrzé Palisada – bëła elementã dôwny òbarny bùdowniznë w pòstacje ògrodzeniô z drzewnianëch pôlów - zwiksza z òstrima kùncama - wbitëch jeden przë drëdżim, prosto abò na szréj w zemiã. To bëła zatôrczny bùdacjô.
Kategòrëjô:Architektura
Piôsznica
Kategòrëjô:Kaszëbë
Ùlëniô
Ùlëniô - to je kòlonia w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Górnô Brodnica
Górnô Brodnica (pl. Brodnica Górna) – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã miészé kòlonie: Grzebiéńcz, Kalkô, Kamiónka i Złotô Góra. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kartësczi kréz Kategòrëjô:Gmina Kartuzë Kategòrëjô:Kaszëbë
ING Bank Śląski
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Banczi w Pòlsce
Zômòstné
Zômòstné - to je kaszëbskô wies w gminie Wejrowò, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Wejrowò
Notec
Notec (abò Niéc) – rzéka dłużawë 391 km w nordowozôpodny Pòlsczi. Je nôwikszëm docekã Wartë. Dłużawą je Notec sedmą rzéką Pòlsczi. Dorzécznica zajimô 17 300 km².
Gméw
thumb|center|650px|Panorama Gméwa z krzëżacczim zómkã na prawo
Gméw (abò téż: Gniéw; gwar. Gn´yef, Gn´eva, pòl. Gniew, miem. Mewe) - garc w Dërszewsczim Krézu w Pòmòrzczim Wòjewództwie nad ùscém Wierzësë do Wisłë. Wôżne stôrodôwnotë w Gméwë to krzëżacczi zómk i Palast królowë Marysieńki Sobiesczi.
Miona gardu w zdrojach
thumb|100px|right|Gméwsczi herb Jinsze miona gardu i w zdrojach to téż: we zdrojach: ordinis Gymeu cum tota Wansca 1229; Gmewam etiam cum tota Wansca 1235, fals.; Gimen, Gymeu 1245, kòpijô z XVII w.; Mewa 1258, kòpijô ze XVII w.; que Gimeo cum tota Wanska vulgariter appellantur 1262); guod nos terram nostram Wanzeke alio nomine vocatam Mewe 1276; Gymeu 1279, kòpijô; Gymev 1281; Gymew 1281, de Wansk sive de Gmew 1282, Mewa 1282; Gniew 1282; Gmewam sive Wanzeke 1283, Gmewa 1283; terram Gmewi sive Wanzek 1283, kopia; in Wansk 1283, Gimew 1283, fals.; Gymew 1283, kopia; Gmew ; Gimea 1283, kòpijô ; videlicet Gymea sive Wanzeke 1284 ; Gemeve 1291; Gemewe; Mewam 1304; Gmewa 1312; Gemewa 1320, kopia; Gnieva; Mewe 1328, kòpijô; Mewa 1329; Mewa 1334, kòpijô ze XVIIw.; Gmewa 1334, kopia z XIV w.; Mewe 1404; Gmyew alias Mewe 1448; Gnyew 1456; Gnyew 1476; Mewe 1495; Gnyeff 1495; Gnyew 1504; Mewa 1534; Mewe 1553 ; Gniew 1565; Gniewu (gen.); Gniewiem (instr.); Gniewem (instr.); Mewa 1570 ; Gniew 1583; civitate Mevensi 1596; Gniewie (loc.); Mewa 1596); Gmewem (instr.) 1624; Gimea a. Gniew 1624; Gniew 1682; Meva 1749; Mewe 1790; Gniew 1881; Gniew, ''niem. Mewe 1921; Gniew 1936; Gniew 1980; Gnjèv'' (Cenôwa);
Lëdztwò gardu: 6.759 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 6,75 km2
Galerëjô Gméwa
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrzczé Wòjewództwò Kategòrëjô:Kòcéwskô
Plurale tantum
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Lingwistika
Szwedzkô jarzbina
thumb|200px|left|Szwedzkô jarzbina - Sorbus intermedia Szwedzkô jarzbina (Sorbus intermedia) – drzéwiã z rodzëznë różowatëch. Òna roscë w lasach kòl Bôłtu midzë Kòlebrzegiem a Gduńskiem, m. jin. w rezerwace Redłowskô Kãpa.
Kategòrëjô:Bòtanika
Garczegòrzé
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Wtikòwô bùska
Wtikòwô bùska – ta szczëpnica przédôwô sã do przëłączaniô do ni òdbiérników elektriszowi energie, a na ògle òna je dzélã elektriszowi jinstalacje. Kaszëbi na ògle znają tip E wtikòwi bùsczi.
Kãpice
thumb|100px|right|Kãpicczi herb Kãpice (we zdrojach: Hammermühle 1784; pòl. Kępice, miem. Hammermühle) – gard w stôłpsczim krezu w pòmòrsczim wòjewództwie. Kãpice mają jeden ùrząd dlô gardu ë wiesczi gminë.
Lëdztwò gardu: 3.756 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 6,11 km2
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Zwëczajny jolc
thumb|Zwëczajny jolc Zwëczajny jolc (Leuciscus leuciscus) - to je rëba z rodzëznë karpiowatëch (Cyprinidae). Òn mòże żëc m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Rëbë
Parafiô p.w. Nôswiãtszi Mariji Panienczi Królewi Różańca Swiãtégò w Gduńsku
260px|thumb|Kòscół parafie p.w. Nôswiãtszi Mariji Panienczi Królewi Różańca Swiãtégò w Gduńsku Parafiô p.w. Nôswiãtszi Mariji Panienczi Królewi Różańca Swiãtégò w Gduńsku - je òd 1958 rokù. Tu w parafialnym kòscele w Gduńskù je czasã w niedzelã takô Mszô Sw., że mòże czëc kaszëbsczi jãzëk.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Parafie gduńsczi archidiecezji Kategòrëjô:Gduńsk
Wda
thumb|[[Bòrsk - Wda]] Wda (Czôrnô Wòda) - to je rzéka dłużawë 198 km. Òna wpłiwô do Wisłë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Geògrafijô
Singulare tantum
Singulare tantum (z łac. ‘leno w pòjedinczi lëczbie’; wiel.l.: singularia tantum) – jistnik fòrmalno wëstãpùjący leno w fòrmie pòjedinczi lëczbë. W słowôrzach taczé jistniczi są òpatrziwóné wspólnym symbòlã sing.
Marión Selin
Ùtwórstwò
Kaszubski kwiat (1982, zbiérk wiérztów pò kaszëbskù i pòlskù)
Niech wiater niese piesń (1996, zbiérk wiérztów pò kaszëbskù)
Singulare tantum
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Lingwistika
Marión Selin
Ùtwórstwò
Piesniôrz rëbacczégò żëwòta (Wejherowo-Gdynia 2016, antologiô wiérztów, piesniów z nótama, artiklów a wëbrónëch òpòwiescy, w tim téż wòdewil Broduzë).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Wiatromierz
Wiatromierz – to je przërëchtënk do mierzeniô chùtkòsce gónu gazów i ceklënów, a nôbarżi wiatru. Niejedne wiatromierze pòkôzëją téż czierënk gónu.
Lëteratura
Kategòrëjô:Fizyka
Nowi Dwór Wejrowsczi
Nowi Dwór Wejrowsczi (pòl. Nowy Dwór Wejherowski) - to je kaszëbskô wies w gminie Wejrowò, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Wejrowò
Môrcën Lëter
thumb|Môrcën Lëter Môrcën Lëter (miem. Martin Luther) (1483 - 1546) - béł miemiecczim zôkònnikã, a pòtemù przédnym refòrmatorã, ni leno dlô Miemców, ale w swiece. Òn wspiéróné przez ksyżãt szerzwił deje refòrmacji. Òn ùsadzył m.jin. Exegetica opera latina. Dlô lëtersczi wiarë to jô baro wôżny człowiek. thumb|Môrcën Lëter - zôkònnik
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò Kategòrëjô:Miemcë
Figówc sykòmòra
thumb|Stôri figówc sykòmòra Figówc sykòmòra abò Sykòmòra (Ficus sycomorus L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë (Moraceae). Na Kaszëbach to drzéwiã nie rosce. Z niegò mòże bëc brzôd.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Bibliowé roscënë
Wrzescénkò
Wrzescénkò - to je kòlonia w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Krëpë
thumb|Krëpë bùkwitné Krëpë – jadalné semiona zbòżów abò zbòżów rzekòmëch, czãsto w letkò rozdrobniony pòstacëji (le nié tak baro jak mąka) abò blós pòzbawiony cwiardi łusczi. Dzãka wësoczi zawôrtoscë skrobi pòsôdają wësoką kôrmną wôrtosc. Krëpóma nazéwóné są kasze òtrzimóné z zôrna, chtërno òstało tylkò òbłuszczoné i ewentualno wëpòlérowóné, przë zachòwanim sztôłtu zôrna.
Krëpë to produkt z fùlownégò zôrna, chtëren zawiérô nôceniészé jegò składniki: łusczi i zôrodczi. To dzãka temù krëpë bògaté są m.jin.w magnés, cynk, żelaz,pòtas,  fòsfòr, witaminë z grëpë B i witaminã E. Czim grëbszé krëpë (bùkwitné,  jãczmianné), tym wicé zawiérô błonnika, chtëren rëchtuje robòtã flaków, wchłôniô nadmiar chòlesterolu, tłùszczów. Produktë te zawiérają téż rutynã, chtërna wzmôcniô krwionosné nôczënia.
Historiô
thumb|Krëpë jãczmianné Òd wieków ùżiwóné jakò jeden z pòdstawòwëch składników kùlinarnëch na swiecie. Òd kùńca XVI wiekù krëpë ùchòdzałë w pòlsczi kùchni za primitwną jôdã, chtërną żëwilë sã główno lëdzë bidny i chòri. W rokù 1610 Szymón Syreńsczi, zanotowôł w Zélnikù Lëdze stôrégò wiekù pùczi chleba nie ùżiwalë, grysu z jãczmiénia òtłùszczonégò, samòszé i pszéńcë ùżiwôlë, pòtemù za znajomòscą chleba òpùscëlë tã pòtrawã, dlô chòrëch ją doktoróm òstawiwszë, chtërną  pòtemù  kaszywã i kaszą nazwóno. Markiz de Beauplan w swòjim òpisenkù wschòdniëch pòłaców Małopòlsczi pòstrzód pòtrawów prostégò rusczégò lëdu wëlicziwô: pierodzi, plińcë z bùkwitu, kapùstã pòdôwóną ze szpiekã, groch, klusczi i krëpë. W rokù 1682 Stanisłôw Czerniecczi, kùchôrz wòjewòdë krakowsczégò w dzele Compendium ferculorum pòstrzód 333 receptów  wëmiéniô blós jeden co wëzwëskùje krëpë, je to brejka ùgòtowónô na mlékù z dodôwkã  jaja, rodzynków i cynamònu, na kùńcu ùpiekłô w piekarnikù. Na przëgrańczu pòlskò-rusczim jadło sã kaszã (krëpë) jãczmianną, ówsną i òrkiszową, bùkwitny chãtno sã  nie jôdało.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kùchniô
Stôrnia
thumb|Stôrnia Stôrnia (Platichthys flesus) - to je rëba z rodzëznë flińdrowatëch (Pleuronectidae). Òna żëje m. jin. w Bôłce.
Lëteratura
Kategòrëjô:Rëbë
1571
1571 / MDLXXI
1569 « 1570 « 1571 » 1572 » 1573
Ùmarlë
Kategòrëjô:XVI stolaté
Pierszczewò
Pierszczewò (pl. Pierszczewo) – to je wies na Kaszëbach w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca. Wies je turistnym òstrzódkã.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Karzcëno
Karzcëno (pòl. Karzcino) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Słoszënkò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Italskô tarantula
Italskô tarantula (Lycosa tarantula L.) – to je ôrt pajka z rodzëznë Lycosidae. Òna żëje w Italsce i mòże bëc nawetka 3 cm dłudżi.
Kategòrëjô:Zoòlogiô
Jarzëbiôk
left|thumb|Jarzëbiôk Jarzëbiôk (Sorbus aucuparia L.) – to je drzéwiã abò wiôldżi czierz z rodzëznë różowatëch. Òn rosce téż na Kaszëbach. Z jegò brzadem czasem robią tu jarzëbny kornus. Tim brzadem żëwią sã m.jin. cybabë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Elzas
260px|thumb|Elzas - dzél Francëje, czerwòno zamalowóné na kôrce Elzas (Elsàss) – je terô dzélã Francëje. Òn je krótkò Miemiecczi. Elzasowié czasã mògą pò swòjimù gadac i pisac, a nawetka w szkòłach je ùczonô religiô.
Kategòrëjô:Francëjô
Pôłplëno
thumb|100px|left|Pôłplëńsczi herb Pôłplëno (we zdrojach abbas Doberanensis 1258, de Doberanensi ecclesia 1258, Samburia 1258, quam Doberanensis ecclesia 1260, de Doberan 1260, ecclesie videlicet Doberanensis ecclesia 1261, Novum Doberan 1274, Polplin 1274, videlicet Montem Sanctae Marie 1277, Novo Doberan Cysterciensis 1284, Polpelin 1290, Pelplin 1295, Polplyn 1298, de Polplin 1298, de Polpelin 1306, de Polplyn 1309, de Peplin 1310, Peplin 1312, Polplin 1312, Polpelin 1312, Polplin 1334, Polpelin 1334, Polpelin 1342, 1349, 1402-1415, von Polpelyn 1412, Pelplin 1476, Peplyn 1476, monasterium Polpelin 1570, Poblin 1575 (1579), Pelplin 1583, z Pelplinem 1664, Pelplin 1682, kòl 1790, gwar. Pelplin, w Peplënie (Ramułt)), pl: Pelplin, de: Pelplin) - garc w dërszewsczim krézu. Ninia w pòcysterzczi cerczwi je katédra. Òd 1821 rokù béła to chôłmińskô diecezëjô ze stolëcą w tim garcu. Sztôłconé tuwò astë w seminarëji dëchòwiéństwò, przëszëkòwóné do dëszpastérztwa w pòlsczim i górnomiemiecczim jãzëkù, skłôdało sã w zacht dzélu téż z przedstôwców Kaszëbów. Tuwò béł téż biskùpã Kònstantin Dominik. W seminarëji je ùczony téż kaszëbsczi jãzëk. Terô to je center pôłplëńsczi diecezëji. right|thumb|Pôłplëńskô katédra
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Pòmòrzczé Wòjewództwò Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Dërszewsczi kréz
Héklowanié
Héklowanié to je proces wërôbianiô wiãzëdła prze pòmocë héklôcza.
=Spòsób wiãzaniô= thumb|héklowanié lińcuszka Héklowanié tak jak wiãzenié na spicach zanôlégô na przecyganim zôdzeżgów nitków bez se na rozmajite ôrtë. Jinosc midze héklowaniém a wiãzaniém''' na spicach je tako, że  tu robi tëlkò jedna raka, bò  hékluje sã  jino jednym héklôczem ,  a prze wiãzaniém na spicach robią dwie rãce, bò całô robota zatôrczënô je na dwùch spicach.
=Etymòlogiô= Rodowizna słowa héklowanié pòchòdzy ód stôrô francëszczégò jãzëka ,,hook”. Héklôcz wëstãpiwô w rozmajitëch wiôlgòscach i może bëc sprawiony z wszelejaczich materiôłów, taczich jak: gnôtë, bambus, aluminium,  sztëcznégò twòrzëwa i stalë.
=Doczëzna= Spòdlecznã doczëznã do wërôbianiô wiãzëdła je héklôcz i jaczis ôrt doczëzny, chtërny bãdze wërôbiany. Nôczãscy je to nitka abò wôłna. thumb|wôłna i héklocze
=Spòdlowé splecënczi hékloczôwé= Je czilenôsce ôrtów spòdlowëch splecenków hékloczowëch. Mòżnô je ùkłôdac w niezrechòwóną lëczbã òbmëszleniów. Do modłów dołączone są téż òpisë splecënków chtërne wëstãpiwają we wiãzëdłch. W zanôleżnoce òd òsobistëch pierszëznów niechtërny ledzë wëbierają òdtwòrziwanie mòdła òglownika abò chcą robic wedle jinszëch òpisënków. thumb|125x125px|diagramë splecënków
Kùjawë
Kùjawë (pòl. Kujawy) je to historëcznô krôjna ë etnograficzny region we westrzédni Pòlsczi, na Wiôlgòpòlsczëm Pòjezerzu, w dorzécznicë dólni Wisłë ë górni Niecë. Kùjawiacë są główną etnograficzną grupą ti òbéńdë.
Héklowanié
=Wczesnô historiô= W XIX stalace Jirlandjiã òpanôwôł wiôldżi głód (1845-49). W tim czase nastãpiłwô rozwiniãce héklowaniô knëpczi. Wëróbk héklôwóny knëpczi stôł sã wińscem na zôróbk dlô ùbòdżich jirlancczich robotników.
Krãcëszk
Krãcëszk - to je wiater, chtëren wieje baro chùtkò. Krãcëszk sygô òd niejedny chmùrë jaż do zemi. Òn mòże wiele zniszczëc. Czasem Kaszëbi gôdają, że to diôbeł sã żeni.
Héklowanié
=Héklowanié jakno kùńszta= Yarn bombing je to forma kunsztów darżëcnych na ten sam ôrt jak graffiti, tëli, że nie je to malowóne farbą, a do twòrzënô dokôzu ùżëwô sã wôłny i héklocza. Twòrzënié jinstalacëji może bawic baro długo. Dôkazë z wôłny òbchadane sã jakno forma nietrwałô. Pierszi rôz taką formã dôkòzù wëkònała Magda Sayeg, 37, z Houston w 2005 rokù. Wëmëszlëła, żebë òbhéklowac klëczczi w swòjim krómie.
Krãcëszk
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Wiater
Héklowanié
=Przëpisë=
Kùjawë
Wiôldżé plachcie westrzédnëch Kùjaw zajimają czôrné zemie, chtërné słëchają do nôbarżi òbrodnëch zemiów w Pòlsczi. Do nôtëralnëch bògactwów krôjnë słëchô téż kamiannô sól, jaką wëczëchli sã w òkolim Inowrocławia ë Ciechocinka. Niéchtërné zdrzódła ùznają Włocławek za kùjawską stolëcã. Zwëkòwò rozdzélô sã etnograficzné Kùjawë na pòrénkòwé ze stolëcã we Włocławku ë zôpadné ze stolëcã w Inowrocławiu.
Héklowanié
Kategòrëjô:Hobby
Kùjawë
Grańce
Kùjawë rozmiané jakò historëcznô krôjna grańczą na nordze z Pòrénkòwą Pòmòrską, na zôpadze z Wiôlgòpòlską (na nordze z Krajną, Pòznanskim ë na pôłniu z Kalisczim), na pòrénkù z Mazowszem. Kùjawskô grańca nëkô pò lewim brzégù Wisłë òd ùscégò Skrwë na pôłniu do ùscégò Wdë na nordze, rozcëgô sã kù zôpadowi do Kòrónowa ë Nakła òb Pakość do Niecë. Dali skrącô na zôpôd òd rzéczi, przecënô Jezoro Trląg ë strzelensczé lasë, dochôdaje dò Skulsczégò Jezora, zajimô Brdowsczé Jezoro, Chodecz ë Lubień Kujawski cobë dochadac przez Skrwã do Wisłë.
Historëczné Kùjawë zajimają dwa gardë na prawach krezu: Bëdgòszczã ë Włocławek, ë téż krezë: aleksandrowsczi, bëdgòsczi (bez gminë Dąbrowa Chełmińska ë czãscë gminë Kòrónowò), inowrocławsczi (bez òbéńdów na zôpôd òd pakosczëch jezerów), radziejowsczi ë włocławsczi. Cządë Kùjawów są téż w krezach: kolsczim, koninsczim, mogilensczim, płocczim, torunsczim ë żninsczim. Téż lewobrzégòwi cząd Torënia leżi w òbéńdze historëcznëch Kùjawów.
Przëpisë
Kategòrëjô:Historëczné krôjnë Pòlsczi Kategòrëjô:Etnograficzné krôjnë Pòlsczi
Swiãti Paweł
thumb|right|Swiãti Paweł Swiãti Paweł (Παῦλος Paulos; ùr. kòle 8 rokù w Tarsu, ùm. kòle 67 wierã w Rzimie) – béł Apòsztoła Nôrodów, a pòchòdzył z żëdowsczi rodzëznë. Pò swòjim nawrócenim òn nawrócył na chrzescëjaństwò wiele lëdzy w rozmajitëch placach.Paweł z Tarsu, Paweł Apòstoł, Szaweł, Saul, Szaul, heb. שאול התרסי Szaul ha-Tarsi
Żëwòt swiãtégò
Miona Szawłowëch starszëch nie są znóné, równak je wiedzec, że òn pòchòdzył z rodzëznë żëdowsczi, z pokoleniégò Beniamina (Rdz 11,1; Flp 3,5). Ojc Szawła béł téż rzimsczim krajewiónę. Jednak nie wiémë, cziej i w jaczi sposób poprzédcowie Szawła dostelë to krajewióństwo (Dz 16,37n; 22,25-29; 23-27). Pierwszą nôukę młodi Szaweł odebrôł w Jeruzalemie u Gamalijela (Dz 22,3; 26,4n; Ga 1,14; Flp 3,5), jednégo z nôgłosniészëch wnenczas rabbich. Më nie wiémë, w jaczi sposób Szaweł zetkł se z notejszą kulturą grecką. Ale wiémë, że ob dłudżi czas on béł ostrim ustëgownikę chrzescëjanów, o czim sóm wspominô (Ga 1,13; Flp 3,6; 1 Tm 1,13). Poswiôdcziwają to téż Dzeje Aposztołów, w jaczich Szaweł wëstępuje pierwszi rôz przë leżnoce męczélstwa Szczepana, nié leno jako bezczinny swiôdk ti smiercë (Dz 7,58; 22,20; 26,10). Obczas jedyny z taczich udtëgownëch rézów, kòle 36 r. zdarził sę przëtrôfk, jaczi sczierowôł żëcową drogę Szawła w czësto jiną stronę: hewo zmartwichwstóny Jezës Christus ukôzôł sę Szawłowi pod Damaszkę ë kôzôł mu przëjimnąc chrzest swięti, do te, żebë z niego zrobic wëbróny statk, to je wiôldżiégo aposztoła poganów. (Dz 9,3-16; Ga 1,12.15n; Ef 3,2n).
Pòczątk dzejani
Po krótczim przebiwanim na Arabsczi Pustyni Szaweł zaczinô głoszenié Ewanielëji w Damaszku (Ga 1,17; Dz 9,20), po czim jidze wespół z Barnabą do Jeruzalemu, żebë sę potkac z niechtërnyma spomidzë dwanôsce Aposztołów, a osoblëwie z Piotrę (Ga 1,18; Dz 9,26-29). Kòle roku 39 Szaweł przëbiwô do swégo rodnégo miasta Tarsu (Ga 1,21; Dz 9,30). Ponemu prôcëje ob jaczis czas z Barnabą w Antiochëji (Dz 11,25n) i szëkuje sę téż do pierwszi misyjny rézë.