cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Queen
Stolemne hity karna to bëłë m.jin. 'Bohemian Rhapsody' (1975), 'Somebody to Love' (1976), 'We Are the Champions" (1977), "Don't Stop Me Now" (1978), "Crazy Little Thing Called Love" (1980), "Under Pressure" z Davidem Bowie (1982), "Another One Bites the Dust", "Radio Ga Ga" (1984), "We Will Rock You", "The Show Must Go On" - chtërnë wszëtczé ùsadzył Freddie. Balladô "Bohemian Rhapsody" dobëłô midzënôrodna pòpùlarnotã dla Queen w 1975 rokù i je do dzys ùważanô jako jednô z nôjlepszych pjesnj na swecie.
Freddie Mercury ùmarł 24 lëstopadnika 1991 roka na AIDS, miał blós 45 lat, ë karno zawieszëło zwòją dzéjnotã. Po smiercë Mercurego karno wëdôle slédné jegò nagrania i dôwało blós kòncertë jegò pamiãcë i dedikòwóne Freddiemù jak stolemny ”Freddie Mercury Tribute Concert” w 1992 na Wembley Stadionë z jinëmi spiéwôrzami i karnami jak David Bowie, Annie Lennox, Elton John, George Michael, Robert Plant z Led Zeppelin, Axl Rose i Slash z Guns'N'Roses, Black Sabbath, The Who, Metallica i jin.
Diskògrafijô
Kategòrëjô:Mùzyka Kategòrëjô:Rockòwé karna
Dwanôsce Apòsztołôw
mały|Dwanôsce Apòsztołôw (2022) Dwanôsce Apòsztołôw (òksëpë) – to je karno òksëpów na Kaszëbsczim Ùbrzégù. Jeden z nich je w Nadmòrsczim Parkù Krajòbraznym.
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Wanożny szur
thumb|Wanożny szur Wanożny szur (Rattus norvegicus) - to je grëzôk z rodzëznë mëszowatëch (Muridae). M. jin. na Kaszëbach biwô z nim jiwer np. w chléwach. Òn wôżi 250–350 g. left|thumb| Wanożny szur
Kategòrëjô:Mëszowaté
Efoj
Efoj abò wspinôcz (Hedera helix L.) – to je pnącô roscëna, chtërna téż òb zëmã mô zeloné lëstë. Òn rosce midzë jinyma na Kaszëbach. Efoj mô téż jiné kòrzenie - chwôtné kòrzenie. Òne wërôstają nad rëdã i chwôtają sã rozmajitëch pòdpiarów. Przez taczé kòrzenie ta roscëna mòże sã pnąc na przëmiôr na drzéwiãta.
Rozmajitoscë
Alojzy Bùdzysz napisôł, że nim mòże farbòwac wełnã na bruno
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Kazachsczi jãzëk
thumb|right|Nôpismo w kazachsczi mòwie Kazachsczi jãzëk (қазақ тілі, қазақша) je jãzëk słëchający pòdkarnu kipczacko-nogajsczémù, kipczacczémù karnu tërecczich jãzëków (razã z karakałpacczim, nogajsczim ë nordowima dialektama ùzbecczégò ). Je to rodnô mòwa dlô kòl 12 milijónów lëdzy. Bùten Kazachstanu je ùżëwóny midzë jinima w Chińsczi Lëdowi Republice, Ùzbeczistanie, Rusczi ë Mòngolsczi. Miészé karna Kazachów są téż w Afganistanie, Iranie, Tërecczi ë Miemiecczi.
Zdroje
Kategòrëjô:Kazachsczi jãzëk
Wôżczi
Wëstãpòwanié
Na swiece znónëch je kòl 6000 tësąców żëjącëch wespółczasno gatënków wôżków, wëstãpùjącëch na wszëtczich kòntinentach òkróm Antarktidë. W Eùropie wëstãpùje kòl 130, a w Pòlsczi 73 gatënków wôżków. thumb|Kòpùlacjô wôżków
Charakteristika
Długòsc cała wôżków òscyluje òd 2 cm do 19 cm. Jich rozłożoné skrzidła mają òd 2 cm do 19 cm. Do nôwiãkszich żëjącëch gatënków wôżków nôleżi Anax strenuus.
Głowa wôżczi je baro dżibkô. Òna mô baro wiôldżé, rozbùdowóné òczë i krótczé makle. Ji gãbny aparat je grëzącégò tipù. Kroczné nodżi są dłudżé i smùkłé. Òdwlék wôżków zbudowóny z 10 dzélów je dłudżi i cenczi. Samice wôżków są colemało mni ufarwioné niżlë samce. Ù samców na drëdżim segmence je baro złożony kòpùlacyjny aparat. Samice mają jajenkò służące do skłôdaniô jajów. Skłôdają je pòd wòdą abò w pòblëżim, czãsto na płëwającëch abò zagłãbionëch roscenach.
Wôżczi żëją òd 6 miesąców do 7 lat, z czegò wikszosc pòd wòdą jakno rabùszné pònarwë. Jakno dorosłé, lôtającé òwadë wiôldżi gatënczi wôżków żëją do 4 miesąców. Wôżczi lôtają nôlepi z wszëtczich òwadów. Robią to chùtkò i cëchò.Jachtują na lôtajacé òwadë m. jin. na mëdżi i plujczi. Chwitają je nogama. Pòtrafią widzec w przód dargã lecënkù swòji òfiarë. Miészé gatënczi wôżków chòdzą pò roscenach i tak jachtują. thumb|Meganeura
Dôwné wôżczi
Wôżczi nôleżą do ewòlucyjno nôstarszich westrzód terô żëjącëch òwadów. Prawôżczi z ôrtu Meganeura i Meganeuropsis bëłë nôwiãkszimi ze znónëch òwadów ò wiôldżich skrzidłach do 720 mm abò 750 mm.
thumb|Zestawienie skrzydeł ważek: Anisoptera (u góry) i Zygoptera
Systematika wôżków
Dotądka na swiece mómë 6 tësaców gatënków wôżków. Ich biologicznô klasyfikacjô òpierô sã na analizë skrzidłów dorosłëch pòstacëjów. Dzysdniowo żëjacé wôżczi dzelą sã na pòdrzãdë: Wëapartniómë jesz 4-5 jinszich rzãdów znónëch z materiałów kòpalëch midze chtërnyma są: Czasã mómë téż trzecy pòdrząd Anisozygoptera a mnidze nima wëmarłé wôżczi i dwa żëjacé w Azja gatënczi żëwëch skamiałosców z ôrtu Epiophlebia. Pònarwë òbù tich karnów - Anisoptera i Zygoptera - mają dzybrorérë ùkrité bënë òdwléka.
thumb|Zelonô trzepla (Ophiogomphus cecilia)
Wôżczi chronioné w Pòlsczi
W Pòlsczi wëstãpùją 73 gatënczi.
Scësłą òchróną òbjãté są:
thumb|Gadzogłówka żôłtonoga (Gomphus flavipes) Czãscową òchróną òbjãté są:
Przëpisczi
Kategòrëjô:Òwadë
Mòst
Mòst – to je ôrt przedostënkù w pòstacji inżinérny bùdacji, chtërni kònstrukcjô pòzwôlô na sfórtowanié wòdni zôwadë. To dô ni leno spùstny mòst, ale téż np. stołpny mòst, mòst na pòntonach i mòst na linach.
Kategòrëjô:Technika
Krãpa
Krãpa - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies. Tu w gromicznikù i na pòczątkù strumiannika 1945 rokù bëlë lagrowi ze Stutthofù. Dzysdnia mòże tu òbezdrzec wiôldżi smãtôrz bò sta lagrowëch ùmarłë nôbarżi z głodu i zemna.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies Kategòrëjô:Lãbòrsczi kréz Kategòrëjô:Stutthof
Pòdkòmòrzëjce
Pòdkòmòrzëjce (pòl. Podkomorzyce) - to je kaszëbskô kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Meksyk
100px|thumb|Flaga Meksykù Meksyk (México) je państwã w Nordowi Americe. Je 14. co do wiôlgòscë państwã swiata.
* Kategòrëjô:Nordowô Amerika
Drãtewniczi
Drãtewniczi (Phasmatodea) – są rzãdã zwierzãtów z gromadë òwadów (Insecta). To dô kòl 3 tësacy ôrtów drãtewników.
Kategòrëjô:Òwadë
Kònarzënë (kòscérsczi kréz)
thumb|left|180px|Kòscół Kònarzënë (pòl. Konarzyny) - to je kòcéwskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Stôrô Cziszewa. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Stôrô Cziszewa
Żebrowò
Żebrowò (pòl. Żebrowo) – kaszëbskô sedlëna w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Leżi w òbéńdze Tëchòlsczich Bòrów. Wchôdô w skłôd szôłtëstwa Bòrsk.
Òficjalną kaszëbską pòzwã „Żebrowò” wprowadzëlë 26 maja 2014.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno Kategòrëjô:Kaszëbë
Łëpawskò
Łëpawskò (pòl. Łupawsko) - to je kaszëbskô małô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Ińsko
thumb|100px|right|Nierbarzczi herb Ińsko (we zdrojach: Nurenbergh 1300, Nürnberg 1335, Norenberghe 1374, Nornberg, Nurnbergk, Nuremberg 1348, Nuerberge 1372, Nurenbergichen (Tabula Germaniae emendata recensAutor: Visscher, Claes Jansz. 1586-1652), Norinbergk 1760 (Ducatus Pomeraniae Citerioris Et Ulterioris Principatibus, Comitatibus, Urbibus Suis Definitiae Nova et Ampla Descriptio geographica), Nörenberg, Nörabaaj (T. Tippach, P. Johanek) ; dólnomiem. Nörabarg (czëtóné jakno Nörabaaj), miem. Nörenberg; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Nierbarg, Nierbarch, Nerbarg) – garc w stôrgardzczim krézu w zôpadnopòmòrzczim wòjewództwie nad jezorã Jińskò (tu są słuńcowiszcza).
Łëpawskò
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Ińsko
Lëdztwò gardu: 2.002 (2009)
Pszczelnik (roscëna)
thumb|Pszczelnik Pszczelnik (Galeobdolon luteum) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (Lamiaceae).
Ińsko
Wiéchrzëzna gardu: 7,48 km2
Pszczelnik (roscëna)
Kategòrëjô:Bòtanika
Ińsko
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Głowôcz
Kategòrëjô:Bòtanika
Ùgòszcz
Ùgòszcz (pòl. Ugoszcz) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Stëdzéńce. Tu je kòscół.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stëdzéńce
Bògùsłôw X
thumb|Bògùsłôw X 200px|thumb|Herb dinastëji Grifitów thumb|Bògùsłôw X - Stôłpsk thumb|Bògùsłôw X
Bògùsłôw X (ùr. 28 abò 29 maja 1454 rokù, ùm. 5 rujana 1523 rokù w Sztetënie) – ksyżã z dinastëji Grifitów. Òn béł ksyżëcem sztetëńsczim ë stôłpsczim òd 1474 rokù, a wòłogòsczim òd 1478 rokù - całi Zôpadné Pòmòrsczi. Òn 1515 rokù przëjął na swòjim zómkù szesc Kaszëbów: Szëmóna Jutrzenkã, Baltazara Zmudã, Jerzégò Malotkã, Szëmóna Reszkã, Wòjcecha Panka i Grzegòrza Chamiera – a dôł jima môl Trzebiatkòwò. Bògùsłôw X miôł w swòji òpiece pszczélków, a òni mù za to dôwelë miód abò wòsk, a mògle téż płacëc.
Zwëczajnô wieszczórka
left|thumb|250px|Zwëczajnô wieszczórka Zwëczajnô wieszczórka (Lacerta agilis) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë prôwdzëwëch wieszczórków (Lacertidae). Òna żëje m. jin. na Kaszëbach i je dzélowò chrónionô. W niebezpiekù òna mòże òdrzëcëc ògón.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gadzënë
Biôłô głëszka
250px|thumb|Biôłô głëszka Biôłô głëszka (Lamium album L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (Lamiaceae). Kaszëbi gôdają na nią téż głëszka i dzëwô pòkrzëwa, a òna mòże kwitnąc w łżëkwiace.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Òsowò Lãbòrsczé
Òsowò Lãbòrsczé (pòl. Osowo Lęborskie) – to je wies w gminie Céwice w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Sominë
Sominë (pòl. Sominy) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Stëdzéńce.
Òsowò Lãbòrsczé
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Céwice
Sominë
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stëdzéńce
Rãplôcz
thumb|Rãplôcz Rãplôcz (Tropaeolum majus L.) - to je roscëna z rodzëznë rãplôczowatëch (Tropaeolaceae). Te kwiatë biwają w ògródkach na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Dôwôcz
Dôwôcz (abò datiw ; łac. casus dativus) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié dalszégò dopełnieniô. Przëpôdk ten brëkòwóny je do òpisaniô òsobë, chtërna dostôwô cos w rezultace dzejaniów agensa. Jistnieje we wnetka wszëtczich słowiańsczich jãzëkach, a téż m.jin. w stôrogrecczim, miemiecczim, jislandzczim.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Diamańt
thumb|Diamańt thumb|Sztruktura diamańtu Diamańt – szlachetny kam, baro rzôdczi minerôł z karna samòrodnëch pierwiôstków.
Pòzwa pòchòdzy òd stgr. adamas (‘niedobëti’, ‘niepòkònóny’, ‘nie do zniszczeniô’). Je nôcwiardszą znóną substancją w nôtërë.
Diamańt to czësti wãdżel, jedna òd jegò alotropowëch òdmian.
Imitacje diamańtów
thumb|Kwarc-diamańt z Herkimer
Znóné diameńtë
thumb|Cyrkòn
Lëteratura
Kategòrëjô:Chemijô
Jerzi Nacel
Jerzi Nacel (pòl. Jerzy Nacel) (ùr. 1937) - przez wiele lat ùcził sztudérów Ùniwersytetu Medicznégò w Gduńskù. Ùsôdzca m.jin. historicznëch ùczbòwëch robòtów. J. Nacel mëslôł nad tim, żebë „Chemiô òglowô i òrganicznô” nie bëła le jednym dzélem Kaszëbsczi Encyklopedie Tematiczny.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Òknownik
Òknownik - to je dólne wëkùńczenié scanë pòd òknem.
Kategòrëjô:Òkna
Matczi Bòsczi Roztwórny
thumb|270px|Zwiastowanié - [[Melozzo da Forlì]] Matczi Bòsczi Roztwórny - Zwiastowanié - to je ùroczëzna, chtërna wëpôdô 25 strëmiannika w katolëcczim kòscele.
Przësłowié: Roztwórnô to je taczé swiãto, że nawet ptôch nie wije gniôzda.
Lëteratura
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò Kategòrëjô:Marija Panna
Starzińsczi Dwór
Starzińsczi Dwór – to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. W wsë je pòmnik żôłnierza z lat 50. XX stalata.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Pùck
Aksamińtnô rilówka
thumb|Aksamińtnô rilówka Aksamińtnô rilówka (Sorex araneus) – to je ôrt suska z rodzëznë rilówkòwatëch. Òna je 55 do 82 mm długô, a żëje m.jin. na Kaszëbach. Aksamińtnô rilówka je zwiksza òwadojôdny, ale w biédze mòże zjadac semiona drzewiãtów.
Lëteratura
Kategòrëjô:Susczi
Trzińc
Trzińc - to je wies w gminie Kòczała, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòczała
Żółtô knąpka
250px|thumb|Żôłtô knąpka Żôłtô knąpka abò malbrónka (Leucanthemum vulgare Lam.) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch.
Rozmajitoscë
Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. żôłté knąpczi bëłë dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.
Kategòrëjô:Bòtanika
Róża (chòroba)
Kategòrëjô:Medicyna
Sérzno
Sérzno to je kaszëbskô wies w gminie Bëtowò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Góra (kòscérsczi kréz)
thumb|left|180px|Kòscół Góra (pòl. Góra) - to je kòcéwskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Stôrô Cziszewa. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Stôrô Cziszewa
Piekarniô
thumb|Piekarniô
Piekarniô
Piekarniô –to môl w chtërnëm piecze sã chléb i rozmajitô pieczëzna. Dzéle: thumb
Pieczëzna
Pieczëzna – to wërobë z mączi, wòdë i solë z różnyma dodatkama. Je to pòdstawòwé dzélëk codniowé dietë człowieka. Jinszi zestowné dzéle pieczezne to mlékò, proszci,młodze,cëczier i dôdôwczi, chtërne zależą òd zortu chleba: mak, sezam, bania, soja, słuńcownik, zéle i sëszoné sliwczi. thumb|Żarnowi chléb
Ôrte pieczëzne
Ôrte pieczëzne:
Literatura
Literatura:
Kategòrëjô:Wark
Fòlklor
Fòlklor (z anj. folklore - wiédza lëdu) to je òdrãbnô kùltura rozëmòwô lëdu: zwëczi, òbrzãdë, religijné i lajicczé wierzenia, wszëlejaczé artisticzné zjawiszcza taczie jak piesnie, òracje, bôjczi, lëdowé legendë, òbrazë na binã. Materialną kùlturą jinteresëje sã etnografiô.
Smażëno
Smażëno (pòl. Smażyno) – kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, we wejrowsczim krézu, w gminie Lëniô. Smażëno je pòłożoné kòl 19 km òd krézowégò gardu Wejrowò.
Fòlklor
Włascewòscë
To, co nôleżi do fòlkloru je:
Smażëno
Smażëno leżi na nordowò-wschòdnym zberkù gminë Lëniô, kòle drodżi do Wejrowa. Pòzwa wsë pòchôdô òd słowa "smaga", co òznôczô pragniączkã.
Historiô
Pierszé wiadło ò Smażënie pòchôdô z 1348 rokù. W czasach 1. Pòlsczi Repùbliczi Smażëno bëło królewizną, do jaczich słëchałë 2 fòlwarczi - Głodowò i Nowô Wies. W 1701 rokù na 49 sztëk mieszkeńców Smażëna bëło 39 katolëków a 10 lëtrów. Òd 1778 rokù smażińsczi majątk słëchôł do pòmòrsczi familie Wòbeserów. Pòd kùńc 19. stalatégò wikszosc mieszkeńców wsë bëła ju lëtrama. W 1862 rokù lëtersczi miéwcowie majątków z òkòlégò zarzeszëlë kòmitet bùdacje kòscoła, jaczi stanął tu w 1865 rokù. Pò II swiatowi wòjnie swiątnica òstała wëswiãconô jakno katolëcczi kòscół. Dzysô Smażëno je tipiczno gbùrską wsą.
Fòlklor
Tipologiô fòlkloru
Tekstë fòlkloru mùszimë badac razã z kontekstem, w jaczim òstałë wëgłoszóné i zapisóné.
Smażëno
Czekawinczi
W ceńtrum Smażëna zaòstôł sã 19-stalatny dwór (dzysô je tuwò Òstrzódk Rehabilitacje dlô Ùzależnionëch Lëdzy). Stôrodôwnotą je tu 19-stalatny młin na Bólszewce. Tu mòże téż òbezdrzec neogòticczi parafialny kòscół.
Fòlklor
Tipologiô fòlkloru
Mòżemë stosowac téż jinszé pòdzéle wedle kriteriów taczich jak:
Òbôcz téż
Fòlkloristika
Smażëno
Czekawinczi
W Smażënie stoji szlachòta Bòrowi Cotczi - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
Fòlklor
Òbôcz téż
Lëdowô kùltura
Bibliografiô
Kategòrëjô:Fòlklor Kategòrëjô:Historiô lëteraturë Kategòrëjô:Teoriô lëteraturë
Smażëno
Czekawinczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Lëniô
Tiłkòwô gnôt
Tiłkòwô gnôt (łac. os occipitale) – je w szkelece czërzepù, a dzeli są na: pòdstawny dzél, dwa bòczné dzéle i tiłkòwą łëzgã.
Szczecëno
thumb|left|Szczecëno thumb|left|Kamiéń "Kaszëbsczi grif. Na ti zemi òd kòl VI w. przez czileset lat mieszkelë Kaszëbi. Rok Gryfa 2014" Szczecëno (we zdrojach: Stetin 1133, Stetyn 1188, Stitin 1251, Borstaborg XIII w., Stitinum,, Stetina, Stittin, Stettin, Szczecëno (Słowińcë); pòl. Szczecin, miem. Stettin, lat. Stetinum) je nôwikszim gardã ë historëczną stolëcą Zôpadny Pòmòrsczi. Szczecëno mô sztatus gardu na prawach krezu ë je stolëcą zôpadnopòmòrsczégò wòjewództwa.
Wôżną starodôwnotą je tu rzimskòkatolëcczi kòscół Sw. Jakùba Apòsztoła w Szczecënie - dzysô katédra. Òd 2014 rokù kòl ni je pamiątkòwi kam z nôdpisã: „Na ti zemi òd kòl VI w. przez czileset lat mieszkelë Kaszëbi”.
Terô gard je pòlsczi, le w swòji historëji òn słëchôł téż Miemiecczi (do 1945), Szwedzczi (1648-1720), Dëńsczi (1185-1227), Brambòrsczi, Prësóm (òd 1720) ë Pòmòrsczémù Ksãżstwù (do 1648), chternégò bëł stolëcą.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 231
Òbaczë téż
Wòłogòszcz
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò ! Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Swiątkòwò
Swiątkòwò (pòl. Świątkowo) - to je kaszëbskô wies w gminie Bëtowò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Bëtowò
Łãcziniô
Łãcziniô - to je wies w gminie Kòczała, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kolinc
thumb|Pólny kòlińc Pólny kòlińc (Spergula arvensis L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch (Caryophyllaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, tu to je np. zelëskò w ògródkach.
Banino
thumb|left|220px|Kòscół Banino (pòl. Banino) – kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò. Tu je kòscół ë szkòła. W ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Banino je pòłożoné kòl 15 km òd Gduńska. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożonô je mniésza kòloniô Bòrowc. Tu ùrodzony je Henrik Dawidowsczi.
Kolinc
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Wiôldzé Pietrzëkòwò
Wiôldzé Pietrzëkòwò - to je wies w gminie Kòczała, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Banino
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Żukòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Wiôldzé Pietrzëkòwò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kòczała
Czôrnô jagòda
thumb|Czôrné jagòdë Czôrnô jagòda (Vaccinium myrtillus L.) - wieleletnô roscëna z rodzëznë wrzosowatëch (Ericaceae). Wiele czôrnëch jagòd rosce m. jin. na Kaszëbach. Te jagòdë mòże dawac procëm biegawicë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Bôrwik
Bôrwik (pòl. Barwik, miem. Barwick) - to je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Robôczkòwò
Robôczkòwò (pòl. Robaczkowo) – môłô kaszëbskô lasowô sedlëna wsë Przëtarniô w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Leżi w lasny òbéńdze Tëchòlsczich Bòrów, na kraju Wdzydzczégò Krôjòbrôzowégò Parkù. Wchôdô w skłôd szôłtëstwa Przëtarniô.
Òficjalną kaszëbską pòzwã „Robôczkòwò” wprowadzëlë 26 maja 2014.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno Kategòrëjô:Kaszëbë
Greifswald
thumb|Ùniwersitet w Greifswald thumb|left|Herb gardu Greifswald – gard na krézewich prawach w kraju Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë nad rzéką Ryck, z ùniwersytetã z 1456 rokù.
Miono gardu we zdrojach
We zdrojach gard pòzéwóno: oppidum Gripheswald 1248, Gripeswald 1249, Grifeswolde 1250, Gripesuuolde 1280, Gripesuualde 1280, Gripswalt 1285, Gripeswald 1383, Gripeswolde 1383, Grispalt (Hartmann Schedel) 1493; Gripswald 1491, Gripswolde 1577, Grÿfischwaldt (Rugiae, Usedomiae, Et Iulinae, Wandalicarum insularum Vera descriptio [Abraham Ortelius]), Greipßwalde 1601, Gripheswalde 1602, Gripheswaldt 1602, Greypffswald 1604 Greifswald 1621, Gripswalde 1760 (Ducatus Pomeraniae Citerioris Et Ulterioris Principatibus, Comitatibus, Urbibus Suis Definitiae Nova et Ampla Descriptio geographica), Gryfia (??) (Kantzow); dólnomiem. Griepswohld (krótkò: Gryps); miem. Greifswald). Òdtwòrzóné mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Grifiô, Gripiew Las.
Spòdlowé pòdôwczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë Kategòrëjô:Ùzémczi artiklów
Winowôcz
Winowôcz (abò akùzatiw ; łac. casus accusativus) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié òbiektu dzejaniô (to je blëższégò dopełnieniô).
We wszëtczich indoeùropejsczich jãzëkach fòrmë nazéwôcza i winowôcza dzecnégò ôrtu pòkrëwają sã. W słowiańsczich jãzëkach jesz w głãbòczi historie pòkrëlë sã téż nazéwôcz i winowôcz nieżëwòtnëch jistników chłopsczégò ôrtu w pòjedinczi lëczbie (stoji kòscół – widzã kòscół). Pózni, na różnëch historicznëch etapach, to samò spòtkało jistniczi białgłowsczégò ôrtu òdmianë na -*i (krew gãstnieje – widzã 'krew ), a téż jistniczi w wielny lëczbie we wszëtczich òdmianach (stoją kòscołë – widzã kòscołë).
W kaszëbsczim jãzëkù jistniczi chłopsczégò ôrtu, chtërne òznôczają òsobë, charakterizëją sã òsoblëwą kategorią chłopskòpersonowoscë. Fòrmë winowôcza taczich jistników pòkrëwają sã z fòrmama rodzôcza (na przëmiôr: nie bëło drёchów – widzã drёchów). Niechłopskòpersonowé fòrmë winowôcza pòkrëwają sã w kaszëbsczim jãzëkù z fòrmama nazéwôcza (na przëmiôr: Jaczé snôżé brzedżi! – widzã brzedżi)
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Nôrzãdzôcz
Nôrzãdzôcz (abò jinstrumental ; łac. casus instrumentalis) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié nôrzãdza, jinstrumentu, chtërnym agens wpłiwô na jinszé òbiektë. Czasã nôrzãdzôcz mòże wërażac rolã agensa w pasywnëch kònstrukcjach. Ùżëcé nôrzãdzôcza z przëmiónkama taczima jak „nad”, „pòd”, „midzë” służi pòkôzaniu jaczégòs placu dzejaniô.
Nôrzãdzôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka. We wespółczasny lëteracczi kaszëbiznë w nôrzãdzôczu pòjedińczi lëczbë jistników chłopsczégò i dzecnégò ôrtu brëkòwóny je kùnôszk -ã. W nôrzãdzôczu wielny lëczbë jistników wszëtczich deklinacji przewôżô dualny kùnôszk –ama.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Bizantińsczi òbrządk
thumb|right|200px|Eucharisticznô mòdlëtwa w prawòsławny Cerkwi (Düsseldorf) thumb|right|200px|Swiãto Pańsczégò Chrztu Bizantińsczi òbrządk (grecczi òbrządk) – wschòdny liturgiczny òbrządk, jaczi rozwinął sã w stôrożëtnym kònstantinopòlitańsczim patrijarchace i rozkòscerził sã pózni na aleksandrijsczi i antiochijsczi patrijarchat. Słowiónie i Rumùni bizantińsczi òbrządk przëjãlë z Kònstantinopòla.
Bizantińsczi òbrządk òpierô sã na liturgii sw. Jakùba z Jerozolëmë ze zmianama, jaczé wprowadzëlë sw. Bazyl i sw. Jón Chrizostom. Nen òbrządk je ùżiwóny we wszëtczich prawòsławnëch cerkwiach i w grekòkatolëcëzmie. W liturgii można ùżëwac nôrodowé jãzëczi, chòc westrzód słowiańsczich nôrodów rozkòscerzony je przede wszëtczim cerkwiowòsłowiańsczi.
W bizantińsczim òbrządkù wëstãpùje czile pòrządków sprôwianiô liturgii:
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Pistacjô
thumb|right|Pistacia lentiscus thumb|right|Pistacjô - òrzeszczi Pistacjô (Pistacia L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë Anacardiaceae. Òne roscą m.jin. w Africe.
Kategòrëjô:Bòtanika
Ząbienica
Ząbienica - to je kaszëbskô wies w gminie Bëtowò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Bëtowò
Kłosówkò
Kłosówkò (pòl. Kłosówko) - je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Pólny wróbel
thumb|Pólny wróbel - òn thumb|Dzél gniôzda pólnégò wróbla Pólny wróbel (Passer montanus) - to je môłi ptôch z rodzëznë wróblowatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach. Òn mòże do gniôzda przëniesc młodé lëstë pòkrãtnika.
Kategòrëjô:Ptôchë
Słodkògòrzczi lilek
thumb|Klôsztorny kwiat Słodkògòrzczi lilek abò klôsztorny kwiat (Solanum dulcamara L.) - to je jednorocznô roscëna z rodzëznë lilkòwatëch (Solanaceae L.). Òn mòże rosc kòl brzegù jezora i mô lilewé kwiatë, a mòże zatrëc lëdzy.
Kategòrëjô:Bòtanika
Marjorie Estiano
Marjorie Dias de Oliveira, (ùr. 8 strëmiannika 1982) je brazylską teatrownicą.
Links
Estiano, Marjorie Kategòrëjô:Brazylskô
Bòrówka
thumb|left|Bòrówczi Bòrówka (Vaccinium vitis-idaea L.) - to je ôrt wielelatny roscënë z rodzëznë wrzosowatëch (Ericaceae). Wiele bòrówków rosce m. jin. na Kaszëbach. Òne mają czerwioné jagòdë, a je Kaszëbi zbiérają. Wietewczi bòrówków są brëkwóné do òzdobë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Szprotka
thumb|Szprotka Szprotka (Sprattus sprattus) – to je môłô rëba z rodzëznë sledzowatëch (Clupeidae). Szlachùje wëzdrzatkã za môłim sledzã, a żëje m. jin. w Bôłce.
Kategòrëjô:Rëbë
Biélskò
Biélskò - to je wies w gminie Kòczała, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Kòczała
Rëbôk
thumb|
Rëbôk - chłop, chtëren łowi rëbë, brzôd mòrza i z tegò żëje. Mòże to robic sóm abò np. w maszoperëji. Równak colemało rëbôce robią to w karnie na kùtrach abò na wiôldżich òkrãtach.
Żebë łowic na jezorach i rzékach rëbôcë wëkòrzôstiwają môłi czôłna, na mòrzach kùtrë, a do dalekòmòrsczich i òceanowich wialdżi òkrãtë. Do łowienié rëbów rëbôcë ùżiwajóm rozmajitich séców.
Rodzaje sécòw
do łowienié bańtków i òkùnków - céza; séc rãczny - wicôrk, kaszôrk, czidôk, czidala, szlapiónka; włokòwô na wãgòrzë - wôta; zastawnô na wãgòrze - żak,brodùz; séc na łososë - pławnica; do łowienié slédzy i mùtków - manca, mrzeża; sec zastawnô - neta, drguba, gałatka, mrżéżka, kleszczówka,wątórz; na krabë, rëczi - krabón i rëcznik.
Warczi związóné z rëbaczënim
Kategòrëjô:Warczi
Swiãti Francëszk z Asëżu
Francëszk z Asëżu, Giovanni Bernardone, nazywôny Biôdôkã z Asëżu (ùr. 1181 abò 1182w Asëżu, zm. 3 rujana 1226 w Porcjunkuli kële Asëżu) – włosczi duchowny katolëcczi, diakón, załôżca zôkónu francëszkanów, misjonôrz, mistik sredniowieczny, stigmatik, świãti Kòscoła katolëcczigò, uwôżóny za prekursora ekòlodżi.
Biografiô
Francëszk -ùrodzył sã w Italji w Asëżu w 1182 rokù.Syn bògatégò kùpca Piotra i Joannë.Swiãti Francëszk rozlubił sã w jãzëkù frańcësczim,dlôte nazwalë gò Francëszkã.Czedë miôł 21 lat, wzął ùdzyl w wòjnie miãdzy Asëżem a Perudżią.W latama 1202 i 1203 roku,zdradzóny przez drëcha dostôł sã do sôdzë w Perudżi. Tam cãżkò zachòrowôł i òstôł ùwòlnióny w 1204 rokù i wrócył do Asëżu.Òd 1205 rokù widac wiôlgą zmianã w pòstãpòwanim Francëszka.Wiôlgô chòrosc pòmògła mù òdnalézc drogã do Christusa.Baro hòjnie òbdarowôł spòtkanégò pò drodze trãdowatégò i dôł mù kùsk pòkòju.W asësczim kòscële San Damiano jesénią tegò samégò rokù ùczëł głos Christusa,chtërën gôdôł z jikònë krziża i kôzôł mù ic i òdbùdować kòscół (Krziż z San Damiano). Pòrzucëł bòkadoscë, dodóm swòjégò tatka i òstôł ùbòdżim, chòdzyl proszącë ò chléb.24 gromicznika 1208 roku Francëszk, zdjął habit eremicczi i zaczął nosëc prostą bruną sekniã, z bòsyma stopama zaczął wòłac do lëdzy, żebë sã nawrócëlë.Na zymkù 1209 (w niechtërnych  zdrzódłach 1210) rokù Francëszk pòprosëł w Rzymie ò zatwiérdzenié swòjé Regùłë. Innocenti III,pòd wpłiwã snu zatwierdzëł regùłã. W śnie tim papiéż ùzdrzôł òbalajãce sã mùrë bazyliczi lateransczé i biédôka, chtërën w jegò òczach stôł sã òlbrzimã i ùrëtół Lateran. We Francëszkù Innocenti pòznôł knôpa ze swégò snu i zatwiérdzył francëszkańsczi spòsób żëcô, pòlecëł bracom mniéjszym głoszenié nawróceniô i pòkùtë. Wrôcając z Rzymù, Francëszk zatrzymôł sã w Rivotorto, a pòstãpno w Pòrcjunkulë pòd Asëżã,gdze mômë kòlibką francëszkanów. Tegò samégò rokù Francëszk założëł Trzeci Zakón dlô lëdzi świéczich.Óstôł załóżcą zôkónu bracy môłich (zôkón francëszkańsczi).Ùmarł 3 rujana 1226 rokù. thumb|Innocenty III zatwiérdzô regułã francëszkańską (fresk Giotta)
Patrónat
Francëszk z Asëżu je patrónã: albertinów, francëszkanów, kapùcynów, francëszkanów kònwentualnëch, bernardinók, kapùcinek, klarisek, kòletanek (założônëch przez św. Koletę Boylet), tercjôrzy, mariawitów; Włochów, Asëżu, Bazyleji; Akcjë Katolëcczé; aktorów, slepich, pòkòju, robòtników, tapicérów, biédôków, wiãzniów, hańdlôrzy, zwierząt, harcerzy i chòwôczów ptôctwa dómòwégò.
W 1979 rokù Jan Paweł II ògłosył sw. Francëszka patrónã ekòlogów i ekòlodżi. W 1981 rokù w Krakòwie francëszkanie założëlë Ruch Ekòlogiczny sw. Francëszka z Asëżu - REFA[10].
Francëszk miono germańsczé Frank - wòlny, człowiek wòlno ùrodzóny.
Data ùrodzeniô 1181 abò 1182 w Asëżu
Data śmiercë 3 rujana 1226
Kòscół / wyznaniékatolëcczi,anglikańsczé, ewangelicczé
Data wëswiãceniô 16 lëpińca 1228 Asëż przez Grzegòrza IX
Wspómnienié 4 rujana
Patrón różnich zôkònów, Włoch, Asëżu, Bazyleji, Akcji Katolëcczé, aktorów, ekòlogów, slepich, pòkòju, robòtników, tapicérów, ùbòdżich, wiãzniów, hańdlôrzy, zwierząt, harcerzy i chòwôczów ptôctwa dómòwégò
Òsoblëwé môle kùltu Bazylika św. Francëszka w Asëżu, Bazylika Matczi Bożé Anielsczé francëszk
Môlnik
Môlnik (abò lokatiw ; łac. locativus) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié znaczeniô jaczégòs placu dzejaniégò. Môlnik pòkazywô przede wszëtczim, gdze je (miescy sã, mô swój plac) jaczis przedmiot, wësłowiony z pòmòcą jistnika. Môlnik mòże pòkazywac plac przedmiotu równo w przestrzeni, jak i w czasu.
Môlnik je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka. Wëstãpùje òn nie samòbëtno, a w składze przëmiónkòwëch wërażeniów (na przëmiôr: „na pòlu”, „we Gduńskù”).
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Katolëcczi Kòscół Armeńsczégò Òbrządkù
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Mòkrzëno
Mòkrzëno - to je kaszëbskô wies w gminie Bëtowò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w 2008 rokù mieszkało 149 lëdzy.
Kategòrëjô:Gmina Bëtowò
Lasëzna
Lasëzna - to je zbiér zelów, trôwów, grzëbów i jin. w lasu. Òna je midzë pòdscelënkiem a gajewizną. Na Kaszëbach achtnione są m.jin. rozmajité ôrte grzëbów.
Kategòrëjô:Lesyństwò
Òdżin w kaszëbsczi kùlturze
thumb|right|230px|Òdżin Òdżin w kaszëbsczi kùlturze béł témã kùltu, z chtërnym zestôwióné je tabù, pierszim dzélem pòkôzóné w kaszëbsczim jãzëkù – dochôwałë sã wszelejaczé wësłôwë, taczé jak "Òdżinkù, òdżinkù, nie bãdzkôj złi. Dzys jô ce gaszã, witro jô ce nazôd złożã" jakno rzeklëna na przeproszenié abò "Chto plwie w òdżin, tegò òdżin spôli" jakno dokôzanié sztrôfë za splëgawienié ògnia. Kaszëbskô lëteratura a fòlklor znô dwa ôrtë ògnia – òbczëszczëwający (czë taczi, jaczégò brëkùje m.jin. diôbeł dozérający pieniãdzy (skarbów) w rzeczenim ò błãdnëch òdżinkach: "(diôbeł) pieniãdze przesuszô") jakno téż niszczący (abò pòżar).
Òbczëszczëwający òdżin to béła sobòtka. Zło nieszkódnym ùdostôwało sã przez swiãty wid, czë swiãtojańsczé ògniszcze. Dolmaczi to rzeczenié beczczi palëc ‘palëc sobòtczi’, równé czarownice wëpôlac, co przë tim robi zrozmiałé rzeczenié spalëc kògòs jak czarownicã, chtërné to rzeczenié parłãczë sã z bòżima sądama. Stądka w tim dniu miôł plac òpisóny przez Cenôwã apartny lëdowy òbrzãd zwóny scynanié kanie.
Òkòma tégò je òdżin pòznakã wëstãpùjących w kaszëbsczich wierzeniach błãdnëch òdżinków, czë zmienionëch w płomëk dzéwczãtów, chtërne tajemno spòtikałë sã z mùlkã. Mają òne wôżny môl w lëdowëch òpòwiescach. Kaszëbskô mòwa mô na jich pòzwanié całé karno wësłôwów, np. czôrny chłop (z latarnią) czë pùrtka z widã. Jiné przëmiarë kaszëbsczi frazeòlogiji z témë ògnia są wësłôwë òdżin pãkô ze smiéchù ‘dobrze sã pôli’ òkòma òdżin/ wid zdichô ‘gasnie’, òdżin szedł na wãder ‘zgasł’ i òstawic òdżin przë żëcym, tj. na noc – procëm ùsmircëc òdżin ‘zgasëc’. Ògniowi kùlt je téż pòswiôdczóny w tãgódce: Òjc sã rodzy, a syn pò dakù chòdzy (wëzgòdnienié je òdżin i dim).
Biblografijô
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Armeńsczi jãzëk
Armeńsczi jãzëk (Հայերեն) - to je ùrzãdny jãzëk w Armenie. Pò armeńskù gôdô kòl 6 miliónów lëdzy.
Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi
Piołën
thumb Piołën abò psô ruta (Artemisia absinthium L.) - to je roscëna z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae Dum.). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach ë tu robią z niegò arbatã do picô dlô tegò, kòmù òstónie na żôłądkù.
Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 23.
Kategòrëjô:Bòtanika
Haka
Haka – to je rãczné nôrzãdo, chtërno brëkùją czasã np. gbùrze do hakòwaniô zemi.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Warna
Przësłowié: Gapa gapie òka nie wëdrapie.
Kategòrëjô:Krëkòwaté
Przechlewò
Przechlewò - to je kaszëbskô wies w gminie Przechlewò, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je sedzba gminë Przechlewò.
Sétmë nôpierszëch grzéchów
Kategòrëjô:Religijô Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Przechlewò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przechlewò
Strzébnô wierzba
thumb|Lëste strzébné wierzbë Strzébrznô wierzba (Salix alba L.) – to je drzéwiã z rodzëznë wierzbòwatëch (Salicaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach. W ni je salicylowi kwas. Miészańc dwóch ôrtów wierzbów, a w tim Salix alba to je zwisłô wierzba.
Kategòrëjô:Bòtanika
Nôrodné i etniczné miészëznë w Pòlsce
Nôrodné i etniczné miészëznë w Pòlsce – wespòlëznowé karna, chtërnë mieszkają w Pòlsce, le identifikują sã z nôrodã jinym jak pòlsczi.
thumb|350px|Gminë w Pòlsce, w chtërnëch co nômni 10% mieszkańców pòdało jiną niżlë pòlskô nôrodnosc – pòrównanié òglowégò spisënkù z 2002 i 2011. Kôrta wëróżniwô téż kaszëbsczé gminë, temù że òbczas slédnégò spisënkù 233 tys. òsób pòdało swòją [[Kaszëbi|kaszëbską tożsamòsc, spòstrzód nich kaszëbską juwernotã jakò jedurną (a nié pòlskò-kaszëbską jak pòòstali) pòdało 16 tys. òsób . Òkróm tegò spisënk wëkôzôł 108 140 mieszkańców, jaczi gôdają regionalnym jãzëkã (pò kaszëbskù).]]
Za nôrodné miészëznë pòlsczi rząd ùznôwô:
Ùznóné etniczné miészëznë to:
Lëczba òsobów, jaczé słëchają do òsóbnëch miészëznów wedle slédnégò òglowégò spisënkù z 2011
Rôjkòwë
left|200px|thumb|Kòscół Rôjkòwë (pòl. Rajkowy) - to je kòcéwskô wies w Pòlsce w òbéńdze Starogardsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w dërszewsczim krézu, w gminie Pelplin. Tu je kòscół ë szkòła.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Dërszewsczi kréz
Lëdowy téater
Lëdowy téater – ôrt pòlubnégò téatru, chterën pòchòdzy z lëdowëch òbrzãdów. Na Kaszëbach znaczënk dlô niégò mielë:
Kategòrëjô:Téater
Skansen
Skansen - pòtocznie pòzwa mùzeum na wòlnym lëfcë, chtërnégò célem je zaprezentowanié kùlturë ludowô dóné òkòlë abò téż ekspozycëjô òbiektów stôrodôwnych (archeologowich, bùdownych, etnografnych). Pòlsczi mùzea skansenowsczi zrzeszają sã w Zrzeszeniu Mùzeów na Wòlnym Lëfcë.
Nôstarszim skansenem w Pòlsce je Kaszëbsczi Park Etnografny we Wdzydzach Kiszewsczich. http://www.muzeum-wdzydze.gda.pl/ Pòzwa tego tipù mùzeów pòchòdzy òd szwedzczi pòzwë własnô, parkù Skansen, ùżëtô dlô òdemkłi w 1891 przez Artura Hazeliusa ekspozycëji 150 przëkłôdów architekturë drewnionô z môlu całégò kraju, na wyspie Djurgården na terenie Sztokhòlmù, gdze pò rôz pierwszi przëgòtowano tego tipù zbiér stôrodôwnotów. Przeniesono tam z rozmajitich môlów kraju apartny dlô nich bùdynczi wiejsczi.
Ôrte skansenów :
thumb|Kaszëbsczi Park Etnografny we Wdzydzach
Rogalewò
Rogalewò (pòl. Rogalewo) – letniskòwô kaszëbskô lasowô sedlëna wsë Wielé w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Leżi w lasny òbéńdze Tëchòlsczich Bòrów, na kraju Wdzydzczégò Krôjòbrôzowégò Parkù, nad zôpadnym brzegã Wielewsczégò Jezora. Wchôdô w skłôd szôłtëstwa Wielé.
Òficjalną kaszëbską pòzwã „Rogalewò” wprowadzëlë 26 maja 2014.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno Kategòrëjô:Kaszëbë
Putbus
thumb|100px|right|Pòdbądzczi herb Putbus (mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Pòdbes, Pòdbądz) – gard w krézu Vorpommern-Rügen w kraju Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë na Rujanie.
Lëdztwò gardu: 4.631 (2009)
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Grzëbë
thumb
1748
1745 « 1747 « 1748 » 1749 » 1750
1748 / MDCCXVI – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz.
Je to 1748 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 748. rok drëdżégò tësąclecô, 48. rok XVIII stolatégò, 8. rok 5-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1745 « 1747 « 1748 » 1749 » 1750
1745 « 1747 « 1748 » 1749 » 1750
Kategòrëjô:XVIII stolaté
Szwedzkô kòniczëna
thumb|Szwedzkô kòniczëna Szwedzkô kòniczëna (Trifolium hybridum) - to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. M. jin. na Kaszëbach òna rosce.
Grzëbë
Grzëbë
Grzëbë
Rzepnica
Rzepnica - to je kaszëbskô wies w gminie Bëtowò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Bëtowò
Grzëbë
Grzëbë
Grzëbë – królestwo nôleżą do domenë jądrowców (Eucaryota). Jistniené grzëbów òbzérô sã we wszëtczich strefach klimatycznych, przede wszëtczim na lądach, rzôdko w wòdach. Do terô òpisónô ok. 120 tës.zortów grzëbów. Rok w rok charakterizeje sã ok. 1700 nowich zortów grzëbów.
Budacëjô grzëba.
Grzib skłodô sã z kapelusza, nodzi i grzëbni pòdzemny.
Żëwienié
Wedle spòsòbu odżywianiô westrzód grzëbów wyróżniwô sã:
Rozrôdzanié
Grzëbë rozrôstają sã:
Grzëbë dzelą sã na:
'Wëzwëskiwani grzybów.'
Grzëbë są ùżëwóny do wëróbkù żëwnote.Jiny grzëbë, jak Penicillium, są wëzwëskiwóny do wëróbkù leków. Grzëbë jôdny sã sëszi,zaprôwio sã i mrozy sã.
Grzëbòwô jodô.
thumb thumb
Literatura:
W: Hans G Schlegel: Mikrobiologia ogólna. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2000
Hans.E. laus.: Atlas grzëbów jôdowich i trëjących. Wydaw.RM, 2008
Kategòrëjô:Biologiô
Òsowsczé
Òsowsczé (pòl. Osowskie) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Kategòrëjô:Gmina Czôrnô Dãbrówka
Jôdny maniok
thumb|Bùlwë jôdnégò maniokù Jôdny maniok (Manihot esculenta) – to je ôrt roscënë z rodzëznë psotnikòwatëch (Euphorbiaceae). Òn je z Brazylsczi i nie rosce na Kaszëbach. Jôdny maniok je do jedzeniô.
Sokół jastrzëbôk
thumb|Sokół jastrzëbôk Sokół jastrzëbôk (Falco subbuteo) - to je strzédny ptôch rabùszny z rodzëznë sokòłòwatëch (Falconidae). Òn biwô m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Ptôchë
Jôdny maniok
Kategòrëjô:Bòtanika
Kòczała
Kòczała - to je wies w gminie Kòczała, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je sedzba gminë Kòczała.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kòczała
Òliwkòwi pawión
Òliwkòwi pawión (Papio anubis) – to je môłpa z rodzëznë makakòwatëch. Òn żëjë w Africe
Arkóna
thumb|right|Blizë na Arkónie Arkóna (miem. Kap Arkona) - je nôbarżi nordowim dzélą Rugie nad sztrądã Bôłtu w Miemiecce. Czëdes tu béł pògańsczi chram. Tu są blizë.
Òliwkòwi pawión
Kategòrëjô:Susczi
Arkóna
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Meklenbùrskô-Przédné Pòmrë
Prostonórt
Prostonórt - to je sztëronórt, chteren mô wszëtczé benowé prosté nórtë.
Kategòrëjô:Matematika
Barkòwò
Barkòwò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Schwäbisch Gmünd
thumb|Schwäbisch Gmünd Schwäbisch Gmünd - to je gard Miemiecczi Federacëjny Repùbliczi, je nad rzéką Rems.
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Ùzémczi artiklów
Wierzbòwô palma
thumb|Wierzbòwô palma Wierzbòwô palma (Salix caprea L.) – to je czerz abò drzéwiã z rodzëznë wierzbòwatëch. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach ë mòże tu ju w strumiannikù kwitnąc. Jak kôże stôri zwëk w Palmòwą Niedzelã katolëcczi Kaszëbi niosą wiétewczi ti wierzbë do kòscoła, a ksądz je swiãcy.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Żałobny mùsznik
Żałobny mùsznik (Ficedula hypoleuca) - to je môłi wanożny ptôch z rodzëznë mùsznikòwatëch (Muscicapidae). Jak je cepli on je m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Dąbié
Dąbié - to je kaszëbskô wies w gminie Bëtowò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Bëtowò
Mòdlëtwa
‎' Mòdlëtwa – czinnosc kùltowô, wystãpującô w wielu religijach. Pòlegô na sczerowaniu swòjich mësli do istotë abò istot, mògącëch bëc abò bãdącëch przedmiotem kùltu (bògòwie, swiãté, janiołë). Mòdlëtwa na pùstini|thumb Mòdlëtwa w kòscele|thumb
Charakteristika mòdlëtwë
Mòdlëtwa je czinnoscią kùltową, charakteristiczną dlô wiele religijów, pòlegającą na wëznôwanié do bóstwa. Pòchòdzącô z praktik magicznëch i pòczątkòwò miała fòrmã zôklãcia, chtërne wedle wiérzeń pòsiadało mòc òddziałiwaniégò na rzeczëwistosc za pòmòcą słów. Za skùteczny dzél zaklãcia-mòdlëtwë ùchòdzëłò wëmawianié miona wzëwanégò bóstwa. Pòtemù pòwstałë jinszi ôrtë mòdlëtwë (np. dziãkczënné). Dzysô nôczãsczi mòdlëtwa łączy w sobie wszelejaczi cechë wezwanégò: prosbã, podziãkòwanié, hołd itd. Mòdlëtwa w Ògrójcu|thumb
Mòdlëtwa w pòszczególnych religijach
Aktë mòdlëtewne są pòwszechné we wszëtczich religijach. Chòc mòdlëtwa mòże przëjmòwac fòrmã personowé gôdczi z istotą bòską, to w wiele religjiach  ùształtowôł sã pewien kanón mòdlëtw, chtërnëch spisënk je dokładné òpisónô i przekazywónô w taczé fòrmie wëznôwcóm. W chrzescëjaństwie mòdlëtwa je kôrbiónką z Bògiem personowim, przez zwróceni sã do niégò w prosbie, dzãkòwnoce czë  adoracëje. Chrzescëjónie ùczą sã mòdlëtwë ód proroków, swiãtëch, a przede wszëtczim òd Jezusa, chtërne wg Ewanielie za żëcé wiele razy zwrôcôł sã do Bòga i przekazywôł słowa mòdlëtwë swòjim ùcznióm. Mòdlëtwa je rozmòwą duchòwą, w chtërné chrzescëjónie mòdlą sã téż ( w kòscele rzymskòkatolëcczim) do swiãtëch ò wstawiennictwò ù Bòga.
Gòstkòwò
Gòstkòwò - to je kaszëbskô wies w gminie Bëtowò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Mòdlëtwa
W Pismie Swiãtim
W Pismie Swiãtim je wpisónëch baro wiele wëjimków, gdze lëdze zwrôcalë sã na mòdlëtwie do Bòga. Nôwôżnieszy dlô chrześcëjón je przikład Jezësa, chtëren sã nie mòdlił blós mòdlrtwama liturgicznyma Sënagòdzi; Ewanielie ùkazują nôm, jak wëpòwiadôł głośno swòją mòdlëtwã òsobistą, òd wzniosłégò błogòsławieństwa Òjca (Por. Mt 11, 25-26) aż do trwodzi w Getsemani (Por. Mk 14, 36).
Gòstkòwò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Bëtowò
Mòdlëtwa
Ôrtë mòdlëtwë
Mòdlëtwa wespólnô Mòdlëtwa personowô Mòdlëtwa, w chtërné dzãkùjemë Mòdlëtwa, w chtërné przeprôszómë Mòdlëtwa, w chtërné proszimë ò wëbaczenié Mòdlëtwa, w chtërné tcëmë Bòga
Rozważanie Meditacjô, zwónô téż rozważiwaniém czë rozmëslaniém, to ôrt mòdlëtwë pòlegający na czerowaniu do Bòga swòich mësli, zwrôcani sã do Niegò w cëszi, bez użëwóni wëùczonëch fòrmùł. Różańc cëkl mòdlëtw òdmôwianëch w òkresloné kòlejnoscë, nabòżeństwò, òdprawioné nôczãsci w rujanie, òbczas chtërnégò òdmôwiô sã wspólnie różańc. Je to sznur z pôcórkama, do rechòwaniô òdmawiónëch mòdlëtw.
Zymkòwô sniegòwica
thumb|Zymkòwô sniegòwica Zymkòwô sniegòwica (Leucojum vernum) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë amarilkòwatëch (Amaryllidaceae). Òna mòże rosc m. jin. na Kaszëbach w ògródkù i np. w strumiannikù kwitnie.
Mòdlëtwa
Ôrtë mòdlëtwë
Mòdlëtwë gãbnë Nôbarzi znóné to: Òjcze nasz, Zdrowas Mario, Chwała Òjcu, Pòd Twòjã òbronã, Wierzã w Bòga Òjca]], Loretańskô lëtaniô, Liturgiô gòdzënów, Akt wiarë, Janiół Pańsczi, Kòrunka do Bòżégò Miłoserdza, ''Mòdlëtwë do swiãtëch np. do swiãté Katarzënë'', Różańc.
Zymkòwô sniegòwica
Kategòrëjô:Bòtanika
Mòdlëtwa
Cechë dobré mòdlëtwë
Abë mòdlëtwa bëła skùtecznô i miłô Bògù, pòwinna zdaniem wielu swiãtëch spełniać pewné spodleczné cechë:
Bibliografijô
Mòdlëtwë|Mòdlëtwë chrzescëjónsczé
Strzédnowiek
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Eùropa
Biskùpnica
Biskùpnica - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò. Tu je kòscół.
Rąkla
thumb|Czwikła Rąkla (Beta vulgaris L.) - to je jednorocznô abò dwalatnô roscëna z rodzëznë łapùchòwatëch. Tu słëchają: cëkrowô rąkla, czwikła, pôsnô rąkla i jin.
Kategòrëjô:Bòtanika
Biskùpnica
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Jerichò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Azëjô
Diliżans
Diliżans - to bëła wiôlgô zamkłi kòłòwi tërlëka na sztërë abò szesc kòni ùżiwónô do pòłòwë XIX stalata do wòżeniô lëdzy i pòcztowëch przesélków na wëbrónëch trasach pòdług rozłożeniô gòdzyn jazdë.
Kategòrëjô:Kòniowaté
Czwikła
thumb|Czwikła Czwikła (Beta vulgaris ssp. vulgaris convar. crassa var. Alef. conditiva Alef.) - to je zort rąkli.
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Ògardowizna
Kùropatinka
thumb|Kùropatinka Kùropatinka (Zapornia parva) — to je môłi wanożny, wòdny ptôch z rodzëznë Rallidae. Òna mòże bëc na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Ptôchë
Zymkòwi szafran
thumb|Zymkòwi szafran Zymkòwi szafran (Crocus vernus (L.) Hill) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë józefkòwatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach w ògródkach i np. w strumiannikù kwitnie.
Kategòrëjô:Bòtanika
Lesnice
Lesnice - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies. Tu w Zrzeszë Szkòłów dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Glãdowò
Glãdowò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Bardówkòwatô brzózka
thumb|Bardówkòwaté brzózczi - las Bardówkòwatô brzózka (Betula pendula Roth. abò Betula verrucosa Ehrh.) – to je drzéwiã z rodzëznë brzózkòwatëch (Betulaceae Gray). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach. Òb zymk mòże z ti brzózczi zbierac sok. Kaszëbi ją bierzą do strojeniô na Bòżé Cało. To mùszi bëc stôri zwëk, bò ju w 1767 rokù ni miałë bëc wycynóné młodé brzózczi do òbstrojeniô chëczów.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brzózkòwaté Kategòrëjô:Bòtanika
Samòródka
Kategòrëjô:Bòtanika
Kwidzëno
thumb|100px|right|Kwidzëńsczi herb Kwidzëno (pòl. Kwidzyn; miem. Marienwerder) - krézewi gard w Pòmòrsczim wòjewództwie nad Liwą.
Miona gardu w zdrojach
Jinsze miona gardu to téż: *Kwedīns (Górnowicz), in Quedin 1233, de Quedina 1235, Insula Sancte Marie 1236, Quidin 1251, Marienwerder 1336, Margenwerder 1340, Merginwerder 1340, Merginwerdir 1346, Quedzyn alias Marienwerder < 1454, Qwedzyn 1470, Quidzin 1513, Quidzyn alias Marienwerder 1517, do Kwidzyna 1565, ku Kwidzyniu 1565, za Kwidzynem 1565 na Kwidzynie 1565, Quidzi? 1612 (Langenes), Kwidzyn 1687, Kvjdzéno (Cenôwa); Kwidzëno'' (Ramułt); gw. Kfjidz.in;
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Melchizedek
mały|prawo|Melchizedek, Ôbram i jiny Melchizedek (מַלְכִּי־צֶדֶֿק) – to je pòstacjô  z Knédżi Zôczątków (Zo 14,18-20). Òn béł kapłanã Bòga Nôwëższégò i królã Szalemù. Òn przëniósł chléb i wino, a pòbłogòsławił Ôbrama pò bitwie i Bòga Nôwëższégò. Ôbram dôł jemù dzesąti dzél z wszëtczégò.
Lëteratura
Kategòrëjô:Knéga Zôczątków
Eùfrat
thumb|Eùfrat Eùfrat - to je wiôlgô rzéka w Azje (2800 km).
Kategòrëjô:Azëjô
Miedzwiôdk Pùfôtk
300 px|thumb 150px|mały|Miedzwiôdk Pùfôtk- White River, Ontario Miedzwiôdk Pùfôtk (Winnie-the-Pooh) - to je titel ksążczi dlô dzecy, chtërny aùtorã je A. A. Milne, a przełożënk z anielsczégò jãzëka na kaszëbsczi je Bòżenë Ùgòwsczi. W ti ksążce z 2015 rokù są jilustracje z pierwòtnëch wersjów dokazu.
Kategòrëjô:Wiôlgô Britanijô
Òbmeszonô brzózka
thumb|180px|left|Òbmeszonô brzózka Òbmeszonô brzózka (Betula pubescens Ehrh.) – to je drzéwiã z rodzëznë brzózkòwatëch (Betulaceae Gray). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brzózkòwaté Kategòrëjô:Bòtanika
Wòłôcz
Wòłôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka. Fòrma wòłôcza jistniała w indoeùropejsczi systemie przëpôdków. Do dzysô ùchowała sã m.jin. w grecczim jãzëkù, w wiele słowiańsczich jãzëkach (na przëmiôr ùkrajińsczi, biôłorusczi, pòlsczi, serbsczi), a téż w bôłtëcczich jãzëkach (lëtewsczi, łotewsczi) i niechtërnëch celticczich (na przëmiôr jirlandzczi).
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Bąk
Bąk - to je wies w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno Kategòrëjô:Kaszëbë
Wiatrôczk
thumb|upright|Diantus deltoides Wiatrôczk (Dianthus deltoides L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Lombardiô
right|thumb|200px|Flaga Lombardie Lombardiô (Lombardia) - to je krôjna na nordze Jitalsczi. Krótkò ni je Szwajcarskô.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Italskô
Mòrsczi kùrk
Kategòrëjô:Rëbë
Nowé Czaple
left|200px|thumb|Chëcz left|200px|thumb|OSP Nowé Czaple (pl. Nowe Czaple) – kaszëbskô wies w Pòlsce, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô ë Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã miészé kòlonie: