cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jeromiérz
Jeromiérz - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Nowé Czaple
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Jeromiérz
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Szëmrzëca
Szëmrzëca – to je zupa m. jin. z bùlwama.
Dopisënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia
Palmòwô Niedzela
thumb|220px|[[Giotto di Bondone|Giotto, ''Wjachanié do Jerozolëmë]] Palmòwô Niedzela - to je swiãto, chtërno wëpôdô 7 dni przed Niedzelą Wiôlgònocną (Jastrową) w katolëcczim kòscele. W Biblëji je napisóné: "Przëprowadzëlë tej òslã do Jezësa i zachlastlë na nie swòje płôszcze, a Òn wsôdł na nie. A wiele lëdzy scelëło na drodze swòje płôszcze, a jinszi zeloné wiétewczi ùcąté na pòlach." (Mk 11,7-8). Jak kôże stôri zwëk w to swiãto lëdze na Kaszëbach niosą wiétewczi wierzbòwi palmë do kòscoła.
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Zwùńc
thumb|Zwùńc Zwùńc abò zajączé pësczi (Linaria vulgaris) to je ôrt wielelatny roscënë z rodzëznë przëdróżnikòwatëch (Plantaginaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Seroczëno
Seroczëno - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Tobaka
thumb|Tobaka Tobaka (Nicotiana tabacum L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë lilkòwatëch, pòpùlarnô jakno ùżiwka m.jin. na Kaszëbach.
Amerykańsczi Indianie zażëwalë tobakã na wiele lat przed Eùropejczikama. Czedë ùzdrzôł to Kòlumb, chcôł ze sobą wzyc tobakã do Europë. Nôprzód tobaka sta sã sławnô w Szpańsczi i Francje. Sóm Napoleon bòdôj zażëwôł òb rok trzë kg tobaczi. Pò tim pòznalë ją w Anielsczi. Òd 1702 rokù òna bëła dlô wszëtczich lëdzy. Do Pòlsczi òna trafia w roku 1590. W XX wiekù tobakã zastąpiałë cygaretë.
Kaszëbi wiele razy chãtno zażiwają tobakã. Òni gôdają czasã przë tim "Chcëme le so zażëc". Wedle pòwióstczi, to pǜrtk pòòrôł swòjima pazurama sztëk pòla ë zasadzył tobakã.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Rzéczny rëbôk
thumb|Rzéczny rëbôk Rzéczny rëbôk (Sterna hirundo) - to je strzédny wanożny ptôch z rodzëznë rëbôków (Sternidae). Taczi rëbôczi mògą bëc m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Ptôchë
Òska
thumb|Òska Òska (Populus tremula L. ) – to je drzéwiã z rodzëznë wierzbòwatëch (Salicaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach. Na jednym drzéwiãcu są kwiatë leno jednégò szlachù - abò chłopsczé, abò białgowsczé. Kaszëbi w Kanadze znają słowò - òska.
Kategòrëjô:Bòtanika
Zdrzélnik
Zdrzélnik (téż telewizór, telewizer; telewzérnik ) — elektroniczné ùrządzenié namienioné zdalnémù òdbiorowi rësznégò òbrazu, jaczi je nadôwóny przez telewizjã i skłôdô sã z bezrësznych òbrazów, chtërne pòkazëją sã jeden za dredżim z czãstotlëwòscą 25 abò 30 òbrazów na sekùndã (czë téż jiną). Pòjedinczi òbrôz nazéwô sã „klôtką” i dzeli sã na niwné i pionowé linie. Tipòwé wôrtoscë linii to 625 (europejsczi standard) i 525 (amerikańsczi standard).
Kaszëbskô nazwa
Do ùtwòrzeniô jistnika „zdrzélnik” (chtëren stoji nawetka zapisóny w leksykònie ksãdza Bernata Sëchtë ) òstôł ùżëti tradicyjny kaszëbsczi czasnik „zdrzec”.
Łacyńsczi jãzëk
Łacyńsczi jãzëk (abò łacëzna, łacëna; łac. lingua Latina) – jindoeùropejsczi jãzëk z pòdrodzëznë italsczich jãzëków.
Zdrzélnik
Przëpisczi
Kategòrëjô:Technika Kategòrëjô:Telewizjô
Łacyńsczi jãzëk
Do XVIII st. łacëzna bëła pòwszechno brëkòwónô jakno jãzëk midzënôrodny kòmùnikacje, nôùczi, kùlturë i kùńsztu. W Pòlsce bëła ùrzãdowim jãzëkã do rozbiorów. Liturgia Katolëcczégò Kòscoła òdprôwiónô bëła wnet leno pò łacëznie jaż do II Watikańsczego Sobòru.
Pòchòdné jãzëczi
Z łacëznë wëwòdzą sã dzysdniowé romańsczé jãzëczi, midzë jinszima:
Przëpisczi
Kategòrëjô:Łacyńsczi jãzëk
Kòmpùter
Bùdowa kòmpùtra
Do robòtë z kòmpùtrã – ceńtralną jednostką = òperacyjnô pamiãc + procesór – brëkùjemë czile rozmajitëch wespółro­biącëch z nim ùrządzeniów: wchôdającëch, np. kluczplata, mësz, sécowô kôrta, i wëchôdającëch, np. mónitór, modem, sécowô kôrta.
Dzéle kòmpùtrowégò zestawù to:
Jinszé elemeńtë, co sã czãsto skłôdają na kòmpùtrowi zestôw, to: drëkarka, skaner, wielezadaniowé ùrządzenié – drëkarka i skaner w jednym, głosniczi/słëchôwczi, mikrofón, jinternetowô kamerka, modem/ruter, tuner TV – dôwô leżnosc òdbiéraniô telewzérnikòwégò òbrazu na mónitorze, czëtnik kartów pamiãcë, wëmiennô czeszéń na cwiardi disk, dżojstik/ pad/czer – kòntrolérë kòmpùtrowëch jigrów, i jinszé…
Rozpòznôwné mòdele
thumb|Kòmpùter XYZ.
kòmpùtrë
Historiczné mòdele kòmpùtrów:
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Technika
1749
1747 « 1748 « 1749 » 1750 » 1751
1749 / MDCCXIX – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na strzodã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz.
Je to 1749 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 749. rok drëdżégò tësąclecô, 49. rok XVIII stolatégò, 9. rok 5-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1747 « 1748 « 1749 » 1750 » 1751
Kategòrëjô:XVIII stolaté
Kwasnica
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Bùchta
Bùchta – to je wikszim dzélã niewiôlgô òtemkłô z górë, a ògrodzonô z bòków rëmiô do czasowégò abò stójnégò przetrzimiwaniégò chòwë abò psów.
Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Chris Pratt
thumb|right|Chris Pratt Chris Pratt, (ùr. 21 czerwińca 1979), je amerikańsczim teatrownikã.
Kategòrëjô:Film
Kaszket
Kaszket – to je czôpka z nëbą dlô chłopów.
Sétmë darów Dëcha Swiãtégò
Sétmë darów Dëcha Swiãtégò - to np. w Katolëcczim Kòscele są:
Kategòrëjô:Religijô Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Mòsënë
Mòsënë - są wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Jastrowi Pòniedzôłk
Jastrowi Pòniedzôłk - jak kôże stôri zwëk w to drëdżi swiãto knôpi na Kaszëbach niosą jałówcowé dëgówczi do chëczów, żebë dëgòwac dzéwczãta pò nogach. Za to òne jima dôwają malowóné jaja do kòsza - bò cëż to są za Jastrë bez dëgòwaniô. Dzece zazérają do wczasni zrobionëch zajcowéch gniôzdków, czë jim zajc mô co przëniosłé.
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Krziżewé zelé
thumb|left|Krziżewé zelé Krziżewé zelé (Mentha × piperita L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (Lamiaceae). Tegò zelégò Kaszëbi ùżiwają do léczeniô schòrzałégò żôłądka.
Kategòrëjô:Bòtanika
Krzoska
thumb|Krzoska Krzoska (Dianthus carthusianorum) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Baszka
Baszka - gra w kôrtë - kaszëbszczi brydz. Gra popularnô na kaszëbach. Wszëtkò w ti grze je do gôrë szpërama. Atutë to sô "trumfy", blotki - fele, walety - bubki, trefle - krzyże , a kiery - serca, nôjstarszô kôrtô jë dama krziżowô. W ti grze wszëtczi damë są fawòrizowóné, a dwa są nôjwôżnieszé - treflowa i i pikowa, chtërné darzi sô niezby delikatno - stôré. Niémni i stôré i ni stôré - wszëtczi damë w Baszce bijô wszëtczich bubków. Kaszëbsczi brydz- Baszka to baro skąplikowônô gra, póczi nie ùmnie so w nią grac.
Swòrka
thumb|Stôwkòwô swòrka Swòrka (Lymnaea) - to je szlach smôrzczów z rodzëznë swòrkòwatëch (Lymnaeidae). Z nich np. ôrt stôwkòwô swòrka (Lymnaea stagnalis) żëje m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Mitkôcze
Lëtewka
Lëtewka abò litewka - jak ks. Bernat Zëchta pisôł, òna je pòd szëją zapiãtô i mô jedną régã pãgwiców. Kaszëbi òd dłùdżégò czasu noszą taczé krótczé płôszcze (lëtewczi).
Klëczkòwë
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno Kategòrëjô:Kaszëbë
Priskôcz
thumb|Priskôcz Priskôcz (Impatiens noli-tangere) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë priskôczowatëch. Na Kaszëbach to je zeleskò np. w lese.
Kategòrëjô:Bòtanika
Benedicta Boccoli
thumb|Benedicta Boccoli Benedicta Boccoli, (Milano, ùr. 11 lëstopadnika 1966) je italską teatrownicą.
Kôłdowò
Kôłdowò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Gwiôzdka
thumb|Gwiżdże z Dobrzewina Gwiôzdka - je to zwëk òbchòdzony na Kaszëbach czile dniów przed Gòdama. Checzë òdwiédzéwô tej karno przezeblôkańców, chtërny z wiôldżim jôchã wchòdzą do chëczi i robią przë tim wiele wërwasu. Wëstrzód przezeblôkańców bëłë zwiérzãta (bòcón, kòzéł, baran), lëdzë (Cëgón z miedwiedzã, kòminôrz, baba ze strëchã) i pòstace nadprzërodzoné (smierc, pùrtk). Towarzi jima mùzykańt (akòrdionista). Bòcón pòdszczepiwô brutczi, wëbiérô jôdã z grôpów, kòminiôrz smarëje szadzą snôżé białczi i dzéwczãta, i wërzucô pòpiół z piécka. Diôbeł zazérô w kòżdi nórt, zjôdô smaczczi, mòże kłoc widłama domôcëch. Mùzykańt graje, chłop z babą tuńcëją i wiele razy baba narzékô na strëcha, a strëch na babã. Za kòlãdowanié przezeblôkańcowie dostôwają smaczczi abò téż dëtczi. Kòlãdnicë, co chòdzą w adwence do Gòdów to są Gwiôzdczi, a prowadzy jich gwiôzdór (zwóny téż gwiôzdką). Pò gwiôzdce (25 XII) zwią sã òni gwiżdżama, bò prowadzy jich gwiżdż. chtërën dzwónkama i gwizdaniém òznajmiwô przińdzenié Gwiżdżów. Mòże jich spòtkac na Kaszëbach do swiãta Trzech Królów. Nôprzód bëło pitanié do gòspòdarzów, czë chcą przëjąc karno kòlãdników słowama: "Chceta wa Panią Gwiôzdkã widzec?". Żele gòspòdarze sã zgòdzą - gwiżdż rôczi do bëna swòjich kòlegów (wëstrzód nich je téż gwiôzdka-gwiôzdór), a ti zaczinają zabawã...
Gwiôzdka mô skùńczëc swòje widzawiszcze przed 12 gòdzëną w nocë, bò w tim czasu òna bë mògła pòtkac gwiôzdkã z nieba.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Grzëmiéńc
Grzëmiéńc - to je kaszëbskô wies w gminie Bëtowò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Bëtowò
Ògniowô
thumb|Ògniowô Ògniowô abò ògniszka (Sinapis arvensis) – to je roscëna z rodzëznë krziżowëch. Òna je zelëskiem na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Wendowie
Wendowie (Wenden,Venedi) - tak Miemcë na Słowión czedës gôdelë. Friederich von Dreger pisôł, że mòwa Wendów (wendische Sprache) bëła milonô z mòwą Kaszëbów (Cassubische). Stefan Ramułt napisôł, że dlô Miemców to mògle bëc np. Słowińcë. Kaszëbskô Karznica to pò miemieckù bëła Wendisch Karstnitz. Pòdług miemiecczich wiadłów 1 gòdnika 1900 rokù w Miemcach 93.032 personów znało mòwã Wendów (Wendisch). Mòże rzec, że jesz przë rodny mòwie - górnosorbsczi jãzëk - trzimają sã Wendowie.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Słowiónie
Òsmë błogòsławiéństwów
thumb|right|400px|Òbrôz Òsmë błogòsławiéństwów - to w Katolëcczim Kòscele są:
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Nieżëwiãc
Nieżëwiãc - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Swiãti Mark
thumb|Swiãti Mark Swiãti Mark Apòstoła, ewanielista. Wedle kòscoła katolecczégò autor nôstarszi i nôkrotszi Ewanielii. Bëł półbratã Swiãtégò Barnabë, drëch swiãtégò Pawła, a pózni swiãtégò Piotra. Wedle biskùpa Papiasza (ùm. 130 rokù) òn òpisôł to, co Piotr gôdôł. Wedle tradicëji Swiãti Mark bëł zamãczoni za czezera Trajana. Kòscół koptyjsczi ùznôwôł jégò za pierszégò patrijachã Aleksandrii, a kòscół katolecczi, anglikańsczi, ewangelicczi, prawosławny i ormiansczi za swiãtégò. Miono Mark – po łacëznie Marcus òznôczô „ nôleżi do Marsa”. Jegò ùżëwô sã w wiele krôjach. Z italsczégò i portugalsczégò – Marco, pò niemieckù – Markus, z madżarsczégò i kaszëbsczégò – Mark. Òd miona Mark je przezwëstkò Marczewsczi, Marczyk, Markiewicz, Markut
Lëteratura:
A. R. Sikora: Ewanielëjô wedle swiâtégò Marka (z greczi przełoż. na kaszëbsczi jãzëk), Gdańsk: Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego 2001
Kategòrëjô:Religijô
Żôłtëszk
thumb|Żôłtëszk Żôłtëszk (Ranunculus lanuginosus) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë jastrownikòwatëch (Ranunculaceae). Òn rosce m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Łochinia
thumb|Łochinia Łochinia (Vaccinium uliginosum) - to je roscëna z rodzëznë wrzosowatëch (Ericaceae). Òna mô smaczné jagòdë i rosce m. jin. w błotach na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Centnar
Centnar (centenarius) - to bëła miara masë, chtërna m. jin. na Kaszëbach mia 50 kg = 50000 gramów. Kaszëbi np. w miechach miele pò 1 centnarze bùlew.
Mądrzechòwò
Mądrzechòwò (pòl. Mądrzechowo) - to je kaszëbskô wies w gminie Bëtowò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Bëtowò
Kristina (Królewô)
thumb|Kristina - królewô Kristina (Drottning Kristina - ùr. 1626 - ùm. 1689 w Rzimie) bëła królewą Szwedzczi w latach 1632–1654. Òna pierszô w Szwedzce przëjãła titel m. jin. ksyżëna Kaszëbów i Wendów (Cassuben och Wenden). Krótkò przed smiercą òna chòrza na różã.
Kategòrëjô:Szwedzkô
Swiãtô Góra Grabarka
thumb|200px|Cerkwiô Pańsczégò Przemienieniô z krziżama Swiãtô Góra Grabarka – góra w pòdlasczim wòjewództwie (w siemiatycczim pòwiece, gmina Nurzec-Stacja), jakô leżi kòle wsë o ti sami pòzwie. Je ona nôwôżniészim môlã kùltu dla pòlsczich wëznôwców prawòsławny Cerkwi.
Òd 1947 je tuwò białgòwsczi mònastér Swiãtich Martë i Marii. Òkróm tegò na Swiãti Górze są trzë klôsztorné cerkwie (Pańsczégò Przemienieniô, Ikonë Matczi Bòsczi „Pòceszenié Wszëtczich Strôpionych” i Zasniãcô Bògùrodzëcë). Głównô klôsztornô cerkwiô (Pańsczégò Przemienieniô) to równoczasno swiątiniô parafijalnô. Na òbéńdze Swiãti Górë je téż prawòsławny smãtôrz.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Pòdlasczé wòjewództwò
Żirafa
thumb|Żirafa Żirafa (Giraffa camelopardalis) – to je wiôldżi susk z rodzëznë żirafòwatëch. Òna żëjë w Africe.
Kategòrëjô:Susczi
Ùrażewé zelé
thumb|Ùrażewé zelé Ùrażewé zelé (Mentha arvensis L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Dużé Jãczniczi
Dużé Jãczniczi - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Pòmieczëńskô Hëta
left|200px|thumb|Chëcz left|200px|thumb|Szkòła thumb|Pòdwózark ògniôrzów w Pòmieczëńsczi Hëce Pòmieczëńskô Hëta (pl. Pomieczyńska Huta) – kaszëbskô wies w Pòlsce, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. Tu je szkòła, a w ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W Pòmieczëńsczi Hëce ùrodzył są Francyszk Grucza. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã miészé kòlonie:
Bagnowiczé
thumb|left|Bagnowiczé Bagnowiczé abò mòtownik (Rhododendron tomentosum) - to je roscëna z rodzëznë wrzosowatëch (Ericaceae). Òno rosce m. jin. w błotach na Kaszëbach np. w Stajszewsczich Błotach. Np. z jegò lëstów wëdzélają sã eterowé òléjczi, co mòcno pôchną i òd nich mòże sã zakrącëc w głowie.
Kategòrëjô:Bòtanika
Domôcô swinia
Domôcô swinia, domôcô sjinia (Sus scrofa domesticus abò Sus domesticus) – to je pòdôrt abò órt lądowégò suska z rodzëznë swiniowatëch (Suidae). Na Kaszëbach gbùrze mają jich wiele òd lat. Òna wierã je pòdôrtã dzëka. Czedës dlô gbùrów òna bëła wôżnô, a zeżéra wiele bùlew. Òn swini to je knôrz. Jedna swinia mòże miec kòl dwanôsce sztëk prosãtów.
Lëteratura
Kategòrëjô:Swiniowaté
Lepiónk
thumb|Lepiónk Lepiónk (Plantago maritima L.) - to je roscëna z rodzëznë przëdróżnikòwatëch. Lepiónk rosce m.jin. kòl Bôłtu.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Plecónka
thumb|Plecónka thumb|4 plecónczi w miemiecczim pszczelnikù kòl 1670 rokù Plecónka - bëła plotłô z kòrzeni chójczi pò sczechlaniù kóré ë rżanô słomë. To béł pszczeli domik pòdobné do zwònu. Friedrich Lorentz (1934) pisôł, że Kaszëbi je miele ùstawioné w ògrodach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Beehive Košnica
Cemno
Cémno - to je kaszëbskô wies w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Rëchnowë
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Barnówc
thumb|Johana von Puttkamer Barnówc wies w gminie Kòłczëgłowë. We wsë je pałac z XVII stalata. Tu lubiała bëc Johana von Puttkamer (1824-1894).
Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz
Michôł Kòżëczkòwsczi
Michôł Kòżëczkòwsczi (MICHAEL KOZICZKOWSKI abò Michał Kożyczkowski): ùr. 11 séwnika 1811 - ùm. 1882) to béł wiôldżi gbùr i znóny pòlitikôrz w Americe. Òn rozmiôł wicy jãzëków, a trafił w 1857 rokù do Zjednónëch Krajów Americzi z białką i dzecama. Tam w Portage County Wisconsin òn béł pòlitikôrzã, a pòmôgôł m. jin. Kaszëbóm . Òn ùmarł w 1882 rokù.
Caspar Vopelius
thumb| Caspar Vopelius téż Vopel (1511 - 1561) béł miemiecczim kartografã. Na swòji karce Eùropë z 1555 rokù on napisôł m.in. CASSUBEN - Kaszëbë krótkò Dantzig - Gduńska.
Michôł Kòżëczkòwsczi
Lëteratura
Szulist W.: Kaszubi w Ameryce; Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005, s. 170
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi Kategòrëjô:Kaszëbi
Kóńsczé òczë
thumb|Jedno z kóńsczich òczu thumb|left| Kóńsczé òczë (Torus carpeus abò tarseus) – to są jakbë bardówczi bez sërzchlë na nogach np. kònia z rodzëznë kòniowatëch.
Kaszëbi gôdelë, że jak kóń wléze w wòdã, to òn na te dôwné òczë widzi.
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Kòniowaté
Złocéńc
thumb|Złocéńc Złocéńc (Ranunculus repens L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë jastrownikòwatëch (Ranunculaceae). Òn rosce m.jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Prabùtë
thumb|100px|right|Prabùcczi herb thumb|100px|right|Stôri prabùcczi herb Prabùtë (we zdrojach: *Rezijā (Górnowicz), Resia 1249, 1250, Resemburg 1265, plebanus de Resya 1286, de Ryzenburg 1323, castro Resinburg 1326, civitas Resinburg 1330, Risenburgk 1340, Resimborg 1347, Resinburg 1378, Resenburgk 1454, *Prābūtis (Górnowicz), Prabuth <1454, Prabuty alias Resemburg 1466, Risenburg 1513, Pranbuthy 1519, Prabuti alias Rizemberg 1521, z Prabuthami 1565, pod Prabutami 1649, Riesenburg 1661, do Prabut 1711, Prabuty 1888 Prabuté (Cenôwa); gw. Prabuti; pòl. Prabuty, miem. Riesenburg) - garc we kwidzëńsczim krézu nad jezorã Liwieńc.
Lëdztwò gardu: 8.881 (2011)
Wiéchrzëzna gardu: 7,29 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Chrząstowò
Chrząstowò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Possessivus
Possessivus – przëpôdk, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je pòkôzanié przënôleżnoscë jaczégòs òbiektu do pewnégò pòdmiotu (pòdmiot nen dostôwô tej fòrmã possessivusa). Possessivus wërôżô leno przënôleżnosc, co òdróżniô gò òd rodzôcza, jaczi mòże miec régã jinëch fùnkcji. Wëstãpùje w wiele jãzëkach swiata, przede wszëtczim aglutinacyjnëch. Sladë possessivusa je widzec téż w kaszëbsczim jãzëkù, równak ùlégł òn adiektiwizacji (jidze ò taczé pòsesywné fòrmë, jak „mëmin”, „nënin”, „mëmczin”, „nënczin” – na przëmiôr w zdanim „Nënczin tatk ju nie żëje”).
Kategòrëjô:Gramatika
Zwëczajnô perlita
Kategòrëjô:Ptôchë
Winrich von Kniprode
thumb|right|200px|Winrich von Kniprode - szlachòta Winrich von Kniprode (ùr. 1310 – ùm. 1382 rokù) - to béł wiôldżi méster krzëżacczégò zôkònu òd 1351 rokù do 1382 r. Òd 1338 do 1341 rokù òn béł z Krzëżôkama w Gduńskù.
Martwé Mòrze
Martwé Mòrze MM w j. Hebrajsczim Yam HaMelah je ok. 65 km dłudżé i do 18 km szeroczi. Wòdë kòżdégò rokù je ò métr mnié, chòc każdégò dnia wpłëwô do niegò kòl 4 mln ton słodczi wòdë. thumb|444x444px| Mòrze Martwé - panorama.
Geografiô
Je to jezoro jaczé nalôżô sã na grańcë Izraela i Jordanii. Leżi tak niskò (wiãcy jak 400 m niżi rówiznë mòrza, a w nôgłãbszim placu òbniżô sã ò nastãpné 400 m).
Fauna i flora
Zasolenié je tak wiôldżé, że òkróm niejednëch bakteriów ni ma w nim zëcégò. Jednak ùczałi òdkrëlë 11 gatënkòw baktrié, jaczim je belno w słonym strzodowiskù. W wòdze je 20 razy wiãcy bromù, 15 razy wiãcy magnézu i 10 razy wiãcy jodu niż wòda mòrskô. Dlôte, że mómë tam depresjã, lëft mô 10% wiãcy tlenu i je czëstszi òd jinëch môlów, bò ni mô tam miast i przerobinów.
Stanisłôw Grónowsczi
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Stutthof
Gãbarzewò
Gãbarzewò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Wòjsk
Wòjsk (pòl. Wojsk) - to kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Lëpińce.
Kategòrëjô:Gmina Lëpińce
Psy jãzëczk
thumb|Psy jãzëczk Psy jãzëczk (Plantago maior L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë przëdróżnikòwatëch. Tegò zelégò Kaszëbi ùżiwają do léczeniô, swiéży lëst mòże przëłożëc na môłą renã.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Stołowi tenys
Stołowi tenys' (téż pingpong) to je takô jigra, w chterné biorą ùdzél 2 (jigra pòjedincznô) abò 4 òsobë (ijgra dëbëltowô), zanôlégô na òdbijanim môłé bali rakétą tak bë przeleca nad satką na drëgą starnã stołu. Bala muszi dotknąc stół le rôz, blós nié z lëftu. Pùnktë sã dobëwô za ùderzenia, chternëch drëdżi grôcz nie òdebrôł. Òd 2001 rokù, cziedë niechterné zasadë stołowégó tenysa dość istotnie sã zmieniłë, set rozgriwóny je do momeńtu, w chternym jaczis z miónkôrzów dobãdze 11 punktów (wczesné 21). Zwykle grô siã do 3 wygranych setów, lub 4 (na imprezach wëższé randżi np. mistrzowskiej)
Historiô
thumb|Profesjonalné zawòdë (miónczi)
Stołowi tenys narodzëł sã w 80 latach XIX stalatégò w Anielskô. Z czasã jigra stawała sã corôz barżi pòpùlarnô ( òsoblëwie wëstrzód bògatëch ), pòstanowiono hańdlowac sprzãtã do jigrë (chiżnié ùżiwano rzeczë codniowégò ùżitkù). Pòzwa pingpong pòwsta òd charakteristicznégò dzwiãkù òdbijané bali ,w 1901 rokù pòzwa zosta zastrzegłô przez janielsczégò fabrikanta sprzãtów J. Jaques & Son Ltd.
Ping pong béł ùżiwóny jakno pòzwa òb czas jigrë drodżim sprzãtã Jaquesa, chòć w tim samim czasu jinszi fabrikancë ùżiwalë pòzwë„stołowi tenys”. Pòstãpną zmianã wprowadzëł James Gibb, janielsczi entuzjasta stołowégò tenisa, chterën to  pò wanodze do USA w 1901 zaczął ùżiwać bali z Celuloidu. Wôżna data dlô stołowego tenisa to rok 1903, cziedë to E.C. Goode wprowadzëł òbłożenë przëklejané do desczi. Na zaczątkù XX wiekù jigra bardzo chùtkò sã rozwija, a w 1902 òdbëłë sã nawetka nieòficjalné mésterzka swiata. W 1921 òstôł założoni janielsczi Part Stołowégò Tenisa(jan. Table Tennis Association), a w 1926 pòwsta Miãdzënôrodnô Federacja Stołowégò Tenisa(jan. International Table Tennis Federation). W w roku 1926 w Londinie òdbëłë sã pierszé òficjalné mistrzostwa swiata. W 1988 rokù pò rôz pierszi stołowi tenys béł zapisóny w programie Òlimpnëch Jigrach w Seùlu.
Òd jaczégòs czasu ITTF stara sã zmienic zasadë jigrë, bë bëłë jak nôbarżi zrozmiałé dlô kòżdégò kibica abò òbzérnika.
Kukówczé rãkawice
thumb|Kukówczé rãkawice Kukówczé rãkawice (Primula veris L.) - wieleletnô roscëna z rodzëznë pierwùlcowatëch. Òne roscą m. jin. na Kaszëbach, np. w rezerwace Wiłóz Reduni, a kwitnie òd łżëkwiata. Kukówczé rãkawice bëłë òbjimniãté ùrzãdową òchrónią do 2014 rokù.
Czerwònuszk
thumb|Czerwònuszk Czerwònuszk (Erithacus rubecula) — to je môłi wanożny ptôch z rodzëznë Muscicapidae. Jak je cepli on je m. jin. na Kaszëbach.
Stołowi tenys
Historiô
Na swiece pòjôwiają sã różné wersje stołowégò tenysa, dze grô sã balą ò przemiarze 44 milimetrów czë tzw. „krótkimi czopami” czëli òbłożenama z krótczima i szeroczimi czopami na zewnątrz. Taczi rozwiązanié znacznie spòwòlniô jigrã, sprawiô, że dlô niechternëch je òna mało cekawô, chòć mimò to ceszy sã spòrą pòpùlarnością.
Kukówczé rãkawice
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Otto von Bismarck
|thumb|Otto von Bismarck Otto von Bismarck (1815 – 1898) - béł prësczim kanclérzã, ùtwórcą sparłãczonégò państwa, Miemiecczi Rzeszë. Ten ksyżã miôł swòje priwatné zrzeszenia z Kaszëbama bò pisôł, że w Bëtowszczi Zemi w rozcygający sã wkół pùstoce czëc je le „wëcé wilków i Kaszëbów”. Dzélã prësczégò i bismarckòwsczégò na Pòmòrsce mitu béł ùrëchlony pò wòjnie freńcëskò-prësczi, dzãka złotu wëgrónëch, gòspòdarczi rozwij Prës, òsoblëwò jegò wschódnëch, junczerzczich prowincëji, do chtërnëch barżi nôleżała Zôpadnô Pòmòrskô, miéj Zôpadné Prësë. Òn béł junkrem.
Jadwiga Ptôch
Jadwiga Ptôch (ùr. 14 gòdnika 1902 w Żukòwie, ùm. 26 strëmiannika 1968 w Żukòwie) – to bëła baro znónô kaszëbskô wësziwôczka. Òna wiele zrobia dlô kaszëbsczégò wësziwkù w Żukòwie, a w wòjnie bëła w lagrze w Ravensbrück. Ji grób je w Żukowie.
Otto von Bismarck
Derdowsczi mòże pòd amerikańsczim cëskiem napisôł: "Na wieczné czasë darząc gò fòlwarkã/ Ònã pòsadłosc przezwalë Bismarkã"
Stołowi tenys
Rakétka
thumb|Rakétka do tenysa Rakiétka skłôdô sã z déla i dwùch òsoblëwëch, gùmòwëch (kauczukowych)òbłożeniów. Dopùszczô sã lë czerwiono-czôrné farwë rakiétczi.
Jadwiga Ptôch
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Otto von Bismarck
Kategòrëjô:Miemcë
Czerwònuszk
Kategòrëjô:Ptôchë
Stołowi tenys
Dél
Dél skłôdô sã z 1–9 sklejek i muszi bëć zrobiony z co nômnié 85% z drzewiané, pozostałe sklejczi mogą bëć zrobioné np. z karbonu, włókna szklanégò czë kevlaru. Zobacz: Deska.
Czôrnoszëce
Czôrnoszëce - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Stołowi tenys
Òbłożenë
Òbłożenë pò òbù starnach mùszą bëć farwë czerwioné i czarné, inszé są niedopùszczalné. Można je cziles razë wëmieniwac, przëklejając specjalnëm klejã. Niechterné miónkôrze baro czãsto przëklejają gumë, w ten spòsób pòprôwiają jich włascëwòscë (òd rokù 2008 ITTF wprowadzëł zakôz granégò na swiéżim lepiszczu). Czãsté zrëwanié òbłożenów niszczë jich pòdkładë. Dzysdnia wiele firm produkùje baro dużo różnëch o zróżnicowanych stopniach kontrolë, szëbkòścë, rotacjë. Òbłożenë.
Czôrnoszëce
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Stołowi tenys
Stół
thumb|Tenysowi stół Blat stołu do grë mô 9 x 5 stóp (2,74 x 1,525 metra). Jegò wësokòsc wënosi 0,76 m. Stół muszi bëc prostokątny, pòfarwòwany na zelono, mòdro abò czôrno. Białé pasë na kantach mùszą miec szerokòsc 20 mm a pasek dzelący pòla stołu mùszi miec szerokosc 3 mm.
Przëpôdk
Przëpôdk – gramaticznô kategòriô, przez chtërną òdmieniają sã jistniczi, znankòwniczi, wielniczi, zamiona, mionoczasniczi (temù téż pòzéwô sã jich òglowò mionama). W niechtërnëch jãzëkach przez przëpôdczi òdmieniają sã téż czasniczi. Kategòriô przëpôdkù odzdrzadlëwô rozmajité fùnkcje dóny fòrmë słowa.
Òdmianã słów przez przëpôdczi nazéwô sã deklinacją. Teoriã deklinacje òpracowóno w IV st. p.n.e. w Grecczi. Grecë nadalë téż przëpôdkóm pòzwë, chtërne òstałë przedolmaczoné na łacënã przez Rzëmian.
Jãzëczi, w chtërnëch wëstãpùją przëpôdczi, mają jich na ògle òd 4 do 7. Trôfiają sã téż jãzëczi z leno dwùma przëpôdkama, jak bùłgarsczi (na ògle są to jãzëczi, jaczé dôwni miałë jich wicy, ale jich system przëpôdków ùproscëł sã).
Nawetka w jãzëkach z wiôlgą lëczbą przëpôdków (kaszëbsczi i pòlsczi – 7, łacëna – 6/7, greczëzna – 5) kòżdi przëpôdk mòże miec czile syntaksycznëch fùnkcjów. W jãzëkach, chtërne ni mają przëpôdków, jistnieją alternatiwné spòsobë pòkôzaniô roli słowa w zdanim: pòrządk słów, ùżëcé przëmiónków i pòmiónków.
W kaszëbsczim jãzëkù wëstãpùje sétmë przëpôdków
Przëpisczi
Kategòrëjô:Gramatika
Kòlka
thumb|Kòlka Kòlka (Galeopsis speciosa Mill.) - to je jednorocznô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (Lamiaceae). Na Kaszëbach òna rosce.
Kategòrëjô:Bòtanika
Erfurt
thumb|Erfurt
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Ùzémczi artiklów
Zacmienié Słuńca
thumb|Dzélowé zacmienié Słuńca widzënk z [[20 strëmiannika 2015 rokù]] thumb| Zacmienié Słuńca - to je astronomicznô rzôdzëzna, chtërna je jak Miesądz naléze sã midzë Słuńcã a Zemią i temù zacygnie słuneczny wid. Kaszëbi mògle wiedzec dzélowé zacmienié Słuńca 20 strëmiannika 2015 rokù.
Stôwkòwô swòrka
thumb|Stôwkòwô swòrka Stôwkòwô swòrka (Lymnaea stagnalis) - to je ôrt smôrzcza z rodzëznë swòrkòwatëch (Lymnaeidae). Òna żëje m. jin. na Kaszëbach.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Mitkôcze
Kôłkòwò
Kôłkòwò - to bëła kaszëbskô wies w gminie Gniewino. Tu w 1945 rokù bëłë białczi z lagru z Stutthof. Wiele jich ùmarło i w 1969 rokù bëła tôblëca ò tim. Ta wies bëła znikwionô do nédżi latach 90. XX stalata, ale to sã zaczãło rëchli.
Wisznia
thumb|Łutówka w sadze thumb|Wisznia - pestkówce Wisznia (Cerasus vulgaris Mill.) - to je czierz abò drzéwiã z rodzëznë różowatëch. Ji brzadem są pestkówce. Kaszëbi mają wisznie, a w tim wiele łutówków, colemało w ògródkach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Kristina Mùza
Kristina Mùza (ùrodzëła sã 31 zélnika 1952 r. w Starzënie (pùcczi kréz). W 1968 r. skùńcza Spòdleczną Szkòłã w Wiôldżi Wsë, a w 1972 r. Ekònomiczné Liceùm w Żukòwie. W tim samim rokù zaczãła sztudérowac pòlonistikã na Gduńsczim Ùniwersytece. Titel magistra dosta w 1977 r. W latach 1979-85 robia jakno szkólnô òd pòlsczégò jãzëka w spòdleczny szkòle w Wiôldżi Wsë. Òna zadebiutowa w 1973 r. w cządnikù "Pomerania" dwùma kaszëbsczima wiérztama. W 1976 r. dobëła trzecy plac w lëteracczim kònkùrsu òrganizowónym przez Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié, a w 1978 r. pierszi. W 1981 r. wëda zbiérk wiérztów "Mamota". Ji pòeticzné dokôzë są np. w ksążce T. Lipsczégò "Remusowi kròm. Wypisy z literatury kaszubskiej" (1990).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Wałdowò
Wałdowò - to je wies na wieczórnëch Kaszëbach, w gminie Miastkò w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół z XVIII stalata.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Decoupage
Decoupage (òd. francesczégò "wëcënac") je to metoda òzdabianiô rozmajitëch przedmiotów pòlegająca na prziklejaniô na rozmajité pòwierzchnie taczie jak drewno, metal, wôrpòwinã, skło, plastik, ceramikã wzorów wëcãtëch z papióru abò papiórowi serwetczi. thumb|250px|Kasta z decoupage z lejnym skłã Klasiczny decoupage pòlegô na tim, że przëklejô sã wzorë z papióru i przëkrëwô gò warstwama lakeru tak, żebë sã wtopił w całoscë i nie béł do wëczëcô przë dotkniãcu. Mô òn wëzdrzec jakno namalowóny. thumb|250px|Talérz decoupage thumb|250px
Historiô
Kunszt pòchòdzy z Syberii. Lëdze òzdabialë grobë swòjich starszich. W XII wiekù ùżiwóno techniczi w Chinach do òzdobianiô lampionów, òknów, skrzinków i jinszëch przedmiotów. W XVII stalatim kùpcë przënieslë technikã nôpierwi do Włochów, a dali w XVIII wiekù do jinszëch eùropejsczich krajów. Stolôrze z Wenecji ùżiwalë decoupage do robieniô méblów, chtërne bëłë jiwerné do chińsczich lakerowónëch méblów (leno bëłe tóńszi). Ùmiejãtnosc takô zwa sã contrafatta. Jak sã zmieniła móda, sztëka òstała nazwónô "sztëką biedôków". Pòtim decoupage stało sã białczim hobby, znónym na dwòrze Ludwika XV. Ùżiwónô gò do òzdabianiô skrzinków, kastów i toaletnëch przibòrów. Wëkòrzëstiwano do niegò nie leno òdbitczi, le téż wëcãté elementë òrginalnëch òbrôzów. Zniszczono tak wiele dokôzów ternych malôrzów taczich jak Boucher, Fragonard, Redoute, Pillement, Watteau. Niechtërnëch ùtwórców decoupage ùwożono za artistów, np. było z Mary Delaney, zajmòwalë sã tim téż Pablo Picasso i Henri Matisse.
Lëteratura
Kategòrëjô:Hobby Kategòrëjô:Òzdabianiô
2016
2014 « 2015 « 2016 » 2017 » 2018
Je to 2016 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 16. rok trzecégò tësąclecô, 16. rok XXI stolatégò, 6. rok 2-égò dzesãcolecô XXI stolatégò.
Ùmarlë
Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok 2014 « 2015 « 2016 » 2017 » 2018
Kategòrëjô:XXI stolaté
Zwëczajnô leszczëna
Blätter und Früchte|thumb|Zwëczajnô leszczëna Zwëczajnô leszczëna (Corylus avellana L.) – to je czerz z rodzëznë brzózkòwatëch (Betulaceae Gray). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach ë mòże tu ju w gromicznikù kwitnąc, a pòtemù mô lëszczënowé òrzechë. W przëtrôfkù ti roscënë ji parzënka je przenôszónô przez wiater, ale z ni pich mògą zbiérac pszczołë. Leszczinczi są leszczënowim lôskã.
Lëteratura
Kategòrëjô:Brzózkòwaté Kategòrëjô:Bòtanika
Wilëjô Gòdów
Wilëjô Gòdów, Wigiliô (z łacyńsczégò vigilia — ‘czuwanié’, ‘straż’ ; vigilare — ‘czuwac’) – w chrzescëjańsczi tradicji dzéń, jaczi pòprzédzô Gòdë. Wilëjô kùńczi cząd adweńtu.
W łacyńsczim kòscele Wilëjô Gòdów przëpôdô na 24 gòdnika, w prawòsławny Cerkwi – 6 stëcznika (co òdpòwiôdô 24 gòdnika wedle julijansczégò kalãdarza).
Wilëjô Gòdów nie je swiãtã, ale w pòlsczi (w tim kaszëbsczi) òbrzãdowòscë je dniã ùroczëstim, wszãdze trzëmanym za nôbarżi rodzynny dzéń w roku.
Wilëjô Gòdów na Kaszëbach
W wiliowi dzéń Kaszëbczi szëkùją òd rena w chëczach: warzą pòstné wilëjné pòtrawë na wieczerzã, sprzątają, szëkùją swiąteczné môltëchë. Chłopi òpòrządzają przë chëczach, stôwiają i stroją razã z dzecama danowé drzéwkò. Przë wieczerzi òbrzészkòwò czëtô sã Swiãté Pismiona, dzeli òpłatkã i skłôdô żëczbë. Wedle zwëkù na biôłim tôflôkù òstawiô sã talérzëk dlô przëbëcznika.
Wszëtczé wilëjné pòtrawë rëchtowóné na kaszëbsczi swiąteczny stół mùszałë składac sã z zôrnów zbòża, miodu, òrzéchów, grzëbów, grochù, fasolë, bòbù, brzadu i rib. Spòdlim wilëjnégò i swiątecznégò zjestkù bëłë – òsoblëwie kòl rëbôków – solony wãgòrz, slédz, bretlińdżi. Na wilëjnym kaszëbsczim stole nôczãscy gòscëła téż grzëbòwô zupa, czasã zastãpòwónô brzadową. Ni mògło téż zafelowac pòstnégò bigòsu. Jednym z wilëjnëch deserów bëłë klósczi z makã. Nie bëłë òne równak pòdôwóné we wszëtczich dzélach Kaszëbsczi. Na gwës znóné bëłë w òkòlim Wejrowa. Na Hélsczim Półòstrowie na Wileją rëchtowónô krëlczi, to je bùlwë w mùndurkach z solonym wãgòrzã, brzadową zupã z klóskama abò krëpama, chléb z syropã, miodné deserë z grizu z sokã i młodzowi kùch. W jinëch regionach Kaszëb biwałë téż slëwë z klóskama i rozynama, wãgòrz w biôłi pòlewce i bùlwë. W pózniészim czasu doszła jesz pòlewka ze swiéżëch rib.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Religijô
Ùraniô
Ùraniô - to je mùza gwiôzdowiédzë.
Kategòrëjô:Astronomijô
Penzjónat
thumb|Penzjónat Penzjónat - to je òbiekt, w chërnym je nômni sédem (7) jizbów, a je to téż całodniowô wiktowô chëcz dlô klientów (gòscy).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Turistika
Sztëm
Sztëm (we zdrojach: *Stumis (Górnowicz), in loco ... Stumo 1234, Stumis 1250, Stume 1294, Stoma 1295, Sthume 1333, in Stuma 1333, Sthum 1334, in Stuma 1336, Sthum 1350, de Stum 1361, Sthum 1381, Stum kòl 1399, Sthum 1399, 1411-1420, 1437, Sthvm <1454, Sthum 1476, Stum 1508, Sztum 1565, 1570, Stum 1647, Sztum 1664, Stuhm kòl 1790, Sztum 1892, Sztum (Cenôwa); gw. Sźtum; pòl. Sztum, miem. Stuhm) - krézewi gard w pòmòrsczim wòjewództwie nad dwoma jezorami.
thumb|400px|left|Sztëmsczi zamk
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Czeliszczi Matczi Bòsczi
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Waldémôr Wiôldżi
thumb|left|350px|Kôrta Brandenbùrgie w 1320 rokù Waldémôr Wiôldżi (Waldemar der Große ùr. kòl 1280 – ùm. 1319 rokù) - to béł markgraf Brandenbùrgie òd 1308 rokù. Òn w 1308 rokù spôlił Chmielno.
Lëteratura
Kategòrëjô:Miemcë Kategòrëjô:Brandenbùrgiô
Etnologiô
Etnologiô je ùczbą ò lëdach. Znajôrztwò lëdów to je dzél antropòlogii.
Mëszikrólëk
200px|thumb|Mëszikrólëk Mëszikrólëk (Troglodytes troglodytes) — to je môłi wanożny ptôch z rodzëznë mëszikrólëków (Troglodytidae). Jak je cepli on je m. jin. na Kaszëbach.
Etnologiô
Kategòrëjô:Etnologiô
Mëszikrólëk
Kategòrëjô:Ptôchë
Zwëczajnô marzónka
thumb|Zwëczajnô marzónka Zwëczajnô marzónka (Galium mollugo L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë prząszczkòwatëch. M. jin. na Kaszëbach òna rosce.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Krokòwa
thumb|Kòscół w Krokòwie Krokòwa - je wiôlgą kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w pùcczim krézu, w gminie Krokòwa. Do òbéńdë wsë rëchòwóné są téż: Minkòwice i Gòszczëno, przez to òna mô charakter môłégò gardu. Tu je skrzëżowanié dróg i są dwie wojewódzczi drodżi. Téż tu je sedzba gminë Krokòwò.
Historëjô
Pierszé wiadło ò Krokòwi je zapisóné w 1288 rokù. Wies dłudżi lata słëcha do familëji Krokòwsczich (von Krockow).
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Gmina Krokòwa Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Anna Rita Del Piano
thumb|Del Piano w 2009 rokù Anna Rita Del Piano, (Cassano delle Murge, ùr. 26 lëpinca 1966) je italską teatrownicą.
Bùtnowé lënczi
Del Piano, Anna Rita Kategòrëjô:Italskô
Mulhauza
260px|thumb|Mulhauza Mulhauza (Milhüsa) – to je gard w Elzasu we Francëje. Tu mieszkô 112063 lëdzy (2013).
Kategòrëjô:Gardë w Francji
Universidade do Estado de Minas Gerais
Universidade do Estado de Minas Gerais (Ùniwersytet Minas Gerais) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1989 rokù.
Frederick Forsyth
Frederick Forsyth (ur. 25 zélnika 1938 w Ashford) – britijsczi pisôrz pòmianowëch pòwiesców i thrillerów. mały|Frederick Forsyth - 01
Młodosc, wësztôłcenié, gazétnô robòta, współrobòta z wëwiadã
Ùrodzëł sã w bògatéj mieszczańsczéj familië. Ùcził sã w Tonbridge, zaczã téż sztudia na Ùniwersytece Granadë (Szpańskô), le chùtkò je przerwôł, bë pòswiãcëc sã swòjémù nôwikszémù hobbi – lecbie. Czedë bëł 17 lat stôry, zwenigòwôł licencjã lócôrza, a dwa lata pózni òstôł jednym z nômłodszëch lócôrzã w historië RAF, dze służëł w latach 1956–1958. Dali òstôł repòrtérã w môłéj môlowéj gazece w Norfolk, w chtërnéj robił przez 3,5 rokù, jaż do 1961, czedë òstôł zajimniãti w prasowéj agencjë Reutera. Nôpierwi robił w Pariżù i Berlënie (NDR) – zebrane jinfòrmacje wykorzystał w póznieszëch ksążkach: Dzéń Szakala i Papiórë Odessë, takno w noczôsni Czechosłowacji i na Wãgrach. W 1965 przëszëd do BBC i òstôł asistentã wòjnowégò kòrespòndénta. W 1967 ùdôł sã do Africzi, dze warôł kùstrzny konflikt midzë Nigerią a Biafrą. Sprzejacelëł sã tam z prowadnikã secesjonistów, dżenerolã Chukwuemeke Ojukwu, zwônym „Emeka”. W 1968 zakùńczëł wespółrobòtã z BBC (òbwinialë gò ò niedostatk obiektywnotë) i wrócëł do Biafry jakno tzw. wòlny strzélc, rapòrtowôł przebiég wëdarzeniów dlô „Daily Express”, „Evening Standard” i magazynë „Time”. W Biafrze, òb czas wòjnë z Nigerią, òstôł téż agentã brytyjsczégò wëwiódë MI-6, do czego sã przëznôł pò kòl 50 latach. Pózni robił dlô wëwiadë w Rodezji Pôłniowi. W NDR w Dreznie nawiązôł kòntakt z sowiecczim pùłkòwnikã i odebrôł òd niegò przeséłkã pòd przegrodą we wichódkù, nigdë nie ùzdrzącë jegò gãbë. Jegò òstatnym zadaniém jakno agenta bëło sprawdzenié dalszich losów pôłniowoafrykańsczéj barni atomowéj na przëtrôfk przekazaniégò władzë przez białëch czôrnéj wikszoscë
Letëracczé ùsôdztwò
W 1969 napisôł ksążkã, a pò prôwdze repòrtaż o wòjnie w Biafrze pt. The Biafra Story (pòlsczi titel: Słowo białego człowieka). Dwa lata pózni, w 1971, ukôza sã pòwiesc Dzéń Szakala (The Day of the Jackal), òpòwiadającô ò zamachù na Charles’a de Gaulle’a. Sta sã swiatowym bestsellerã i zapòczątkòwa niesłabnącą widzałosc twórczoscë Fredericka Forsytha na swiecie.
•	Dzéń Szakala (The Day of the Jackal, 1971)
•	Papiorë Odessë (The Odessa File, 1972)
Czedrowice
Czedrowice (spòtikô sã téż nieòficjalné fòrmë Czedrejce, Czedréce; pòl. Kiedrowice) – są kaszëbską wsą w gminie Lëpińce, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Wies leżi nad Czedrowsczim Jezorã.
Frederick Forsyth
Letëracczé ùsôdztwò
•	Psë wòjnë (The Dogs of War, 1974)
•	Pasturz (The Shepherd, 1975) – wëdanô jakno samostójnô sztëk, dołãczona téż do zbiërku pt. Czëstô robòta
Czedrowice
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Lëpińce Kategòrëjô:Kaszëbë
Frederick Forsyth
Letëracczé ùsôdztwò
•	Diôbelskô alternatiwa (The Devil's Alternative, 1979)
•	No Comebacks (zbiér òpòwiesców, 1982 – w Pòlsce wëdóny jakno Czysta robota)
•	Emeka (1982 – biografiô i wspómink o dżenerôle Ojukwu, niewëdanô w Polsce)
•	Czwiôrty protokół (The Fourth Protocol, 1984)
•	Negocjator (The Negotiator, 1989)
•	Fałszerz (The Deceiver, 1991) – nowé wëdanié pt. Dezinformator
•	Pisc Bòga (The Fist of God, 1994)
•	Jikóna (The Icon, 1996)
•	Wieszczi Manhattanu (The Phantom of Manhattan, 1999)
•	Mscëcél (The Avenger, 2003)
•	Afgańczik (The Afghan, 2006)
•	Kobra (The Cobra, 2010)
•	Czôrny spisënk (The Kill List, 2013)
W 1991 wëdôł antologiã nôlepszëch, jegò zdaniã, òpòwiesców lotniczëch Great Flying Stories, w chtërnéj zamiescôł równak swòjã òpòwiesc Pastùrz (znônò w Pòlsce ze zbiërkù Czysta robota). W 2001 ùkôza sã autorizowanô biografiô Forsytha pt. A Matter of Protocol napisónô przez Craiga Cabella. Charakteristiczne dlô Forsytha je pòsługiwanié sã w pòwiescach sztilã dzennikarsczim. Dzãka témù staraniémù czëtinc doznôwô wrażenié, jakbë to cëż czëtôł, bëło swégò órtù repòrtôżã, rapòrtã. Wiele wëdarzeniów, ò chtërnëch Frederick Forsyth pisze w swòji ksążce wëdarzëło sã pò prôwdze, wiele òsobistoscë jistnieje w prôwdzëwim swiece. Spòsobë szmùglu barni, wëbuchòwéch substancjów, praniô brudnëch dëtków, manijactwa lëdzama òpisëje w pòdrobnotach. Jegò òpòwiescë mògłëbë z pòbiérã służëć jakno ùczbòwnik przeprowadzaniô môchnieniów czë ùprowadzeniów (np. Dzéń Szakala zawierô baro dokładné jinformacje tëczące dobëwaniégò nowéj tożsamoscë, Psë wòjnë – wërażają równak baro dokładny – chòcô zmëszlony – òpisënk òbmëslenkù i realizacjë przeprowadzeniô môchnieniów na jedno z afrykańsczéch państw). Òb czas PRL w Pòlsce bëłë wëdôné leno Dzéń Szakala, zbiërk No Comeback (pt. Czysta robota) i Psë wòjnë w wersji òkrojonéj. Pòòstałé pòwiescë nié mògłé sã ùkazac, bò przedstôwiałë negatiwni òbrôz Sowiecczéj Zrzeszë abò pozitiwny òbrôz państwa Izraél. Òstałë wëdóné w wikszoscë ju w leżnoscach wòlnotë słowa pò 1989. Czile pòwiesców òstało zekranizowónëch (Dzéń Szakala dwùkrotnô)
Polityczny Pòzdrzadk, Òsobisté żëcé
Forsyth òkresliwô sã, òsoblëwié w sprawié politicznéch pòzdrzadków, jaknô kònserwatista, je jawernym prôcemnikã Eùropejsczéj Ùni. Ùwôżany je za jednégò z nôbògatszëch pisôrzów swiata, mieszkô w ekskluziwnéj rezydencjë pòd Londynã (Hertfordshire), je jednakôż miéwcą zômkù w Irlandii (Enniskerry). Gôdô głôdkò pò francuskù, miemieckù, ruskù i szpańskù i wiele rézuje pò Eùropie, Blisczim Wschòdze i Africe.
Przëpisë
Znany autor powieści sensacyjnych przyznał, że był szpiegiem. PolskieRadio.pl, 2015-08-31.
Bùtnowé pòwrózczi
• Frederick Forsyth – polska strona poświęcona pisarzowi
Władisłôw Szëmańsczi
Władisłôw Szëmańsczi (Władysław Szymański,  Wladislaus Szymanski ) - to béł ksądz w Wòlnym Gardze Gduńsk. Òn ùrodził sã w Domôtówkù 5 łżëkwiata 1901 rokù. 1 séwnika 1939 rokù Miemcë gò wzãlë do sôdze. Miemcë mają go rozstrzélné w II swiatowi wòjnie (11 stëcznika 1940 rokù) w lagrze Stutthof.
Lëteratura
Władisłôw Szulëst: Kaszubska Polonia na świecie dawniej i dziś, Lipusz 2014, s. 79 (Szamański?)
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Stutthof
Zymk
thumb|240 px|Zawiłczi w lese Zymk to je jedén ze snôżich i robòcych, przédnych cządów rokù. Kalãdôrzowi zymk zaczinô sã kòl 21 strumiannika, a astrologòwi téj, czéj słuńce przekrôczô niebiesczi ekwator. Za klimatowi zymk ùwôżo sã czas, w chtërnym strzédnô temperatura òb całi dzéń je òd 5 do 15 celsjusowëch gradów cepła. Zëma jidze wiedno wprzódk przed zymkiem. Zymk dzeli sã na nôzymk (pierszô pòłòwa), zwóny téż przedzymkã, ë na pòzymk (drëgô pòłòwa). Astronomòwi zymk kùnczi sã w nôdłëgszim dniu rokù - kòl 21 czerwińca.
Zwëczajny plëszcz
thumb|Zwëczajny plëszcz Zwëczajny plëszcz (Cinclus cinclus) - to je môłi ptôch z rodzëznë plëszczë (Cinclidae). Òn mòże żëc m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Ptôchë
Zymk
Wierã wszëtcë długò żdają na cepliszé zymkòwé dnie, chtërne dôwają lëdzama wiele redotë ë ùcechë?
Lëteratura
Alojzy Bùdzysz: Zemja kaszëbskô (1982).
Kategòrëjô:Astronomijô
Léón Nécel
Léón Nécel (pl. Leon Necel) – béł ùr. 1904 rokù - ùm. 1968 rokù, a miôł kaszëbską grónkòwniã w Chmielnie. Jegò bëłë i są znóné keramikòwé wërobinë, bò grónkòwniô je tu òd lat.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Kaszëbi
Zwëczajnô słowiczëna
200px|left|thumb|Zwëczajnô słowiczëna Zwëczajnô słowiczëna (Berberis vulgaris L.) - to je ôrt krza z rodzëznë słowiczënowatëch (Berberidaceae Juss.). Ten czerz mô trzëdzélné kòlce. Na Kaszëbach téż zwëczajnô słowiczëna rosce.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Norbert Wójtowicz
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòlskô Wójtowicz, Norbert
Zwëczajnô rëdówka
Zwëczajnô rëdówka (Rhodeus sericeus) - to je ôrt rëbë z rodzëznë karpiowatëch (Cyprinidae). Òna mòże żëc m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Rëbë
Ks. Frãcëszk Blachnicczi
mały|Ks. Frãcëszk Blachnicczi '''ks. Frãcëszk Blachnicczi (ùr. 24 strëmiannika 1921 r. w Rëbnikù, ùm. 27 gromicznika 1987 r. w Carlsbergù) -''' pòlsczi rzimskòkatolëccz i ksądz, kandidat na wôłtôrzë, załóżca i dëszëwni tatk Rësznotë Wid-Żëcë- jedny z rësznot òdrodë Kòscoła pòdług ùczbë II Watikańsczégò Sobòru, Krucjatë Wëzwòlenia Człowieka, Chrzescëjańsczi Służbë Wëzwòleniégó Nôrôdów,  a téż pòspólnotów kònsekrowanégò żëcégò: Jinstitutu Niekalóny Mëmczi Kòscoła, Pòspólnotë Christusa Słëgi i Ùnië Kapłanów Christusa Słëdżi, Tczëwôrtny Słëga Bòżi
Młodosc
Ks. Frãcëszk Blachnicczi ùrodzëł sã 24 strëmiannika 1921 rokù w Rëbnikù na Szląskù w wieledzecny rodzëznie Józefa Blachnicczégò i Marië z dodómù Miller. Do gimnazjum chòdzëł w Tarnowsczich Górach; béł baro aktiwny w harcerstwie. W 1938 rokù zdôł matùrã;w séwnikù wstãpił do wòjska. Biôtkowôł òn w séwnikòwi kampanië 1939 rokù jaż do kapitulacë. W rujanié 1940 rokù zaczął dzejac w kònspiracjë. W strëmiannikù 1940 rokù mùsiał ùchodzëc przed Gestapo. Złapany w Zawichòscë i zamknãti w sôdzë pò czilëtidzeniowim przësłëchù òstał wëwiezóny do lagru w Òswiãcëmiù. Béł tam,z numrã 1201,bez 14 miesąców, z czegò bez 9 miesąców w karny kómpanië,w blokù 13 ,a téż bez wnetka miesąc w bąkrze. W séwnikù 1941 rokù przewiezóni do przesłëchòwni sôdzë w Zabrzù, pòtim w Katowicach. W strëmiannikù 1942 rokù òstał skôzóny na sztrofã smiercë bez zeseczenié za kònspiracijną dzejnotã procëm III Rzeszë. Pò pònad 4,5 miesącach żdaniégò na wëkonanié wërokù òstał obłaskawiony,a sztrofã smiercë zamieniono mù na 10 lët sôdzë pò skuńczeniém wòjnë. Bëł to jedurny przepôdk niewëkonaniégò sztrofë smiercë na harcérzù w historië.
Kapłaństwò i òazowô rësznota
Célã Rësznotë,chtërna objimnãła lëdzy wszëstczich stónów i wiekowëch karnów, je wëchòwanié dozdrzeniałich chrzescëjanów ë zrealizowanié sobòrowi wizjë Kòscoła- póspólnotë pòspólnotów. Rësznota rozkòścérzała sã w Pòlscë nimò rozmajitëch bùtnowëch żemkłòscë. Przemikał téż na Słowacjë i do Czesczi ,a nawetka do Bòliwië. Podjimnôwał nowë dejë, ùkazëwanë bez ks. Blachnicczégò -w rokù 1979 : Krucjatë Wëzwòlenia Człowieka w célù przedobëcégò alkòhòlizmù, w rokù 1980- obmëslënk Wiôldżi Ewanielizacjë „Ad Christum Redemptorem” dlô doszorowania z Ewanieliã do kôżdégò człowieka w Pòlscë.
Òbczas karnawałù  „Solidarnoscë” (1980-1981) ks. Frãcëszk Blachnicczi pòwòłał do jistnieniégò Samòstojną Chrzescëjanską Spolëznową Słëżbã, chtërna mióła na célu rozkòscérzac dejã „Prôwda- Krziż- Wëzwòlenié”,a tej dzëjac w dëchù chrzescëjansczi spolëznowi ùdbë i rësznotë wëzwòleniégò bez przemòcë.
10 gòdnika 1981 rokù ks. Blachnicczi wëjachał do Rzimù, gdzë zastôł gò wòjenny ùstôw. W rokù 1982 wcygnął w pòlsczim òstrzódku „Marianum” w Carlbergù w FRN i zacził òrganizowanié Midzënôrodnégò Centrum Ewanielizacjë Wid-Żëcé. Prowadzëł w nima dëszpastursczą robòtã westrzódk pòlsczich emigrantów. Wcyg cygnącë spòlëznowò-wëzwòleniową robòtã,wëdôwôł biuletin „Prawda-Krzyż-Wyzwolenie”,a w czerwińcù 1982 rokù założëł „Chrzescëjańską Służbë Wëzwòleniégò Nôrôdów”- zrzeszenié,chtërnë gromadzëło Pòlochów i przedstôwców jinszëch nôrodów Eùropé Westrzédno-Pòrénkòwi kòl deji bùtnowi samòstojnotë i jednotë nôrodów w biôtce ò wëzwòlenié. Nã spòlëznowò-wëzwòleniową dzéjnotã prowadzëł z (religijnëch pòbudek),jinspirowani ùczbą Jóna Pawła II,wiérny reglë „wid-żëcé”. Jesz w Pòlsce,a pòtim téż za greńcą, nawiãziwał ekùmeniczé łączbë z apartnëmi rësznotami òdrodë.
Smiërc ë beatifikacijny proces
Ks. Frãcëszk Blachnicczi ùmôrł nôglë w Carlsbergù 27 gromicznika 1987 rokù.