cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ó
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Kòséder
Kòséder - to je kaszëbsczi tuńc w krãgù.
Szëflôda
Szëflôda - to je wësëwónô òtemkłô z górë skrzinka w méblach. Òne są np. w kòmódze i przëdôwają sã do trzimaniô rzeczi w schòwie, a biwają w biblotece.
Kategòrëjô:Méble
Swiãtojanka
thumb|Czerwona porzeczka Swiãtojónczi(pol. porzeczka) – zort krza z rodzëznë krëzbùlowatich. Wëstãpujący w òbrëmié ò klimace ùmiarkòwónym na całi półkùli nordowi. Szesc zortów rosce dzёkò w Pòlsce. Krze mògą bёc nawetka 3m dłudzi. Lëstë wiôldzi, kwiatё môłi. Brzôd je òkrãgli jak jagòda, farwë czôrny, czerwiòny abò biôłi. Roscëna ùprawiônô przede wszёtczim w Europie. Rozwielô sã letkò, lubi mòklёznô zemia. Brzôd nadôwô sã na trzãsk, zaprawё, wino i kompòt. Mòżna je téż jesc na sёrowò. Bògati w witaminã C. Z rodzëznë łac. Grossulariaceae,
Gromada okrytonasiennych (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różëwi (Rosidae Takht.), nadrząd Saxifraganae Reveal, rząd skalnicowce (Saxifragales Dumort.), rodzëzna agrestowati (Grossulariaceae DC. in Lam. & DC.), podrodzina Ribesioideae K. Koch, plemię Ribesieae Horan, rodzaj porzeczka (Ribes).
Zort flory Polsczi:
porzeczka agrest, agrest (Ribes uva-crispa L., syn. R. grossularia L.) porzeczka alpejska (Ribes alpinum L.) porzeczka biała (Ribes niveum L.) porzeczka czarna (Ribes nigrum L.) porzeczka czerwona, p. dzika (Ribes spicatum E. Robson, syn. R. schlechtendalii Lange) porzeczka krwista (Ribes sanguineum Pursh) – gatunek uprawiany porzeczka skalna (Ribes petraeum Wulfen) porzeczka złota (Ribes aureum Pursh) – gatunek uprawiany porzeczka zwyczajna (Ribes rubrum L., syn. R. vulgare Lam.) – antropofit zadomowiony
Pozostałe zortë Ribes acerifolium T.J. Howell Ribes amarum McClatchie Ribes americanum P. Mill. Ribes binominatum Heller Ribes bracteosum Dougl. ex Hook. Ribes californicum Hook. & Arn. Ribes canthariforme Wiggins Ribes cereum Dougl. Ribes cruentum Greene Ribes curvatum Small Ribes cynosbati L.   Ribes divaricatum Dougl. Ribes echinellum (Coville) Rehd Ribes erythrocarpum Coville & Leib. Ribes fasciculatum Sieb. & Zucc. – porzeczka japońska Ribes odoratum Wendl. – porzeczka wonna
Pomieszóny: porzeczkoagrest (Ribes ×nidigrolaria) – skrzyżowanie porzeczki czarnej i agrestu.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Wafelnica
thumb|right|200 px|Wafelnica Wafelnica - to je przërëchtënk do pieczeniô waflów. Przódë òne bëłë piekłé z dwóch strón - nôprzód z jedny, a tej z drëdżi stronë. Wafle mòże pòsëpac cëkrem. Wafelnice są na Kaszëbach ju dłudżi czas.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia
Górné Reduńsczé Jezoro
thumb|Górné Reduńsczé Jezoro Górné Reduńsczé Jezoro (pòl. Jezioro Raduńskie Górne) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 3,88 km² w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. Wierã òd 1868 roku Kaszëbskô Bróma òddzeliwô gò òd Dólnégò Reduńsczégò Jezora.
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Ô
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Ôô Ô, ô – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu ùżiwónô w kaszëbsczim, francësczim, pòrtugalsczim, wietnamsczim i słowacczim jãzëkù
W kaszëbsczim alfabéce je 24. lëtrą. W zanôleżnoscë òd dialektu mòże òdpòwiadac ji wëmòwa [ɞ], [ɛ] – w zôpadnëch dialektach, [ɔ] – w wejrowsczim krezu,  [o] / [u] – w pôłniowëch dialektach.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Mãcëkôł
Mãcëkôł (pòl. Męcikał) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Òficjalną kaszëbską pòzwã wsë w pòstacje „Mãcëkôł” wprowadzëlë 10 stëcznika 2011.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Dąbrówka (bëtowsczi kréz)
Dąbrówka (pòl. Dąbrówka) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bòrzëtëchómié.
Kategòrëjô:Gmina Bòrzëtëchómié
Zwëczajny mòdrzińc
thumb|220px|Zwëczajny mòdrzińc mały|Pszmiél Zwëczajny mòdrzińc (Echium vulgare L.) - to je roscëna z rodzëznë wòdrôkòwatëch. Ten mòdrzińc rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Chmiel
thumb|Chmiel Chmiél (Humulus lupulus) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë kònoplowatëch (Cannabaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Redłowò
260px|thumb|Redłowò - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Redłowò - to je dzél gardu Gdini.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Szopa
Szopa – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Srôkòjce w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù. Wies je òbéńdze szôłtëstwa Bąckô Hëta. Tu w szkòle dzece i młodzëzna ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Zelony kąter
thumb|Zelony kąter Zelony kąter (Bufotes viridis syn. Bufo viridis) - to je łaza z rodzëznë kąterowatëch. Ten kąter żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù. Òn w swòjim czasu dosc głosno rechòce.
Tobaczéra
thumb|110px|left|Tobaczéra (różk) Tobaczéra – to je zabiérnik do tobaczi. Òna mòże bëc kùńsztowno zrobionô z krowiégò rogù (różk). Na Kaszëbach mòże bëc na tôblëczce napisóné: "Tu sã nie kùrzi le tobaczi."
Cziselëce
thumb|100px|right|Cziselëcczi herb Cziselëce (we zdrojach: Kjselice (Cenôwa); pòl. Kisielice, miem. Freystadt in Westpreußen) - garc we warmińskò-mazursczim wòjewództwie wòjewództwie w jëławsczim krézu nad Gôrdzãgą.
Lëdztwò gardu: 2.191 (2012)
Wiéchrzëzna gardu: 3,37 km2
Tobaczéra
Lëteratura
Friedrich Lorentz w:Kaszubi : kultura ludowa i język
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kùltura
Dwòjôczi
right|200 px|Dwòjôczi Dwòjôczi - bëłë znóną keramikòwą wërobiną m.jin. na Kaszëbach przez baro dłudżi czas. Przódë òne bëłë do noszeniô jestkù w pòle.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia
Wôłcz
Lëdztwò gardu: 25.953 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 38,17 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Asmùs
Asmùs - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Frãcëszk Peplińsczi
Frãcëszk Peplińsczi (ùr. 10 lëstopadnika 1878 rokù w Skòrzewie – ùm. 20 pazdzérznika 1958) - to béł m.jin. rëbôk. Ten chłop w 1905 rokù zamieszkôł w cyrkòwim wòzu, jak prësczé władze zabroniłë mù bùdowë chëczi.
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbi
Wiôlgô Gałązniô
Wiôlgô Gałązniô (pòl. Gałąźnia Wielka) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë.
Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Żëwòkòsc
thumb|Żëwòkòsc Żëwòkòsc (Symphytum officinale L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë wòdrôkòwatëch. Żëwòkòsc rosce m. jin. na Kaszëbach. Czedës ji kòrzéniem léczële renë. Terô to je zakôzóny w Pòlsce.
Henrik Dawidowsczi
Henrik Dawidowsczi (1929-) kaszëbsczi pisôrz. Przëszedł na swiat 21 gòdnika 1929 r. w Baninie, jakno gbùrsczi syn. W kaszëbsczim jãzëkù òpùblikòwôł: "Magda" (2004) ë "Rozalka" (2004). Jegò òpòwiôdania "Z Kaszëbama ò Kaszëbach" są z 2007 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Darżkòwò
Darżkòwò (pòl. Darżkowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë.
Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Witomino-Lesyństwò
260px|thumb|Witomino-Lesyństwò - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Witomino-Lesyństwò - to je dzél gardu Gdini, a bëło lesyństwò i jeden bùdink.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Al Pacino
thumb|right|Al Pacino Al Pacino, (ùr. 25 zélnika 1940), je amerikańsczim teatrownikã.
Pacino, Al
Stôwkòwô żaba
thumb|Stôwkòwô żaba Stôwkòwô żaba abò rzãsnica (Pelophylax lessonae Camerano, 1882) - to je łaza z rodzëznë żabòwatëch (Ranidae). Ta żaba żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù. Òn w swòjim czasu chrochce.
Kategòrëjô:Żabòwaté
Biedrzón
Biedrzón (Pimpinella L.) – to je szlach dwalatnëch abò wielelatnëch roscënów z rodzëznë zelerowatëch. Òne roscą m.jin. na Kaszëbach. Tu słëchô anëż abò biedrzón anys.
Kategòrëjô:Bòtanika
Wòjcech Łuka
thumb|right|Wòjcech Łuka Wòjcech Łuka (pòl. Wojciech Łuka) 10 strëmiannika 1958 r. w Rejowcù Fabrycznym w lubelsczim wòjewództwie – je znòny pòlsczi ùtwórca, malôrz, wielestarnowi artista grafik, kunsztler. Òn wiele twòrzi, kòl 40 lat. Jegò òbrazë, pòrtretë lëdzy zasłużonëch dlô kùltury ë kòmpòzycëje ò témie historiczny mòże nalezc w salonach ë galerijach w rozmajitëch mùzeach w Pòlsczi Repùbliczi. Wiele téż za greńcama, na przëmiôr w: Miemcë (2022 w Oberhausen), Zjednóné Kraje Americzi, Szwedzkô, Egipt, Wiôlgô Britanijô, Italskô ë Kanada.
Żëcé
Narodzënë Łuki nastąpiłë 10 strëmiannika 1958 w Rejowcù Fabrycznym. W młodich latach chòdzëł nôprzódka do spòdleczny szkòłë w Swinecczù – gard na prawach krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie, henë téż pòtemù ucził sã w Òglowòsztôłcącym Liceùm, w 1977 rokù zdôł maturã. Pòtemù sztudérowôł m.jin.: na Szląsczim Ùniwersytece w Katowicach, w Toruniu (na Ùniwersytece Mikòłôja Kòpernika), òn sztôłcył sã m.jin. w akademie w gardze w Krakòwie (absolwent Akademii Kùńszta 1984). Je żeniałi ze Magdaléną Ewą. Òjc Jakùba, Maksyma ë mô córkã Marta.
Galerëjã
Westrzód eksponatów w mùzeùm (institucjô pòwòłónô do zbiéraniô) je m.jin. Droga Krziżewô (abò Darga Krziżewô) – ùtwórca malôrz Wòjcech Łuka.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kùltura Kategòrëjô:Kùńsztôrze Kategòrëjô:Kùńszt Łuka, Wòjcech
Dżełdón
Dżełdón - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Witomino-Radiostacjô
260px|thumb|Witomino-Radiostacjô - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Witomino-Radiostacjô - to je dzél gardu Gdini, a bëła wies.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Egertowò
Egertowò (pòl. Egiertowo, miem. Eggertshütte) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w òbéńdze gminë Somònino. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Somònino Kategòrëjô:Kaszëbë
Barkòcëno
Barkòcëno (pòl. Barkocin) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë.
Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Huang Xianfan
Huang Xianfan(chiń: 黄現璠/黄现璠)(1899-1982) ùr. 13 lëstopadnik 1899 w Fusui kòl Kuangsi, Chińsczé dzejownik, profesor.
Do spòdleczny szkòłë chòdzył w Qusi, Qujiu i Fusui. W 1926 r. skùńcził Pedagògiczné Nanning we Kuangsi. W 1926 rokù zapisôł sã na dzieje sztudia Pekingù Pedagògiczny Ùniwersytetu(1926-1935). W latach 1935-1937 sztudirowôl dali w Japòńskô. W 1937 r. skùńcził Tokio Ùniwersytetu we Japòńskô ë zaczął robic jakno szkólny w Kuangsi. Òd 1938 r. ùczałim na Kuangsi Ùniwersytece. Òd 1940 r. béł adiunktã na Kuangsi Ùniwersytece w Guilin. Òd 1941 rokù béł biskùpã dzieje profesor na Sun Yatsen Ùniwersytece w Guangdong. Òd 1943 r. béł profesor na Kuangsi Ùniwersytece(1943-1953). Òd 1954 r. béł profesor na Kuangsi Pedagògiczny Ùniwersytece(1954-1982). Pò cãżczi chòroscë 18 stëcznik 1982 r. we Guilin. Jegò grób je w Nanning.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Chinë
Kònkatédralnô bazylika Wniebòwzãcô Nôswiãtszi Mariji Panienczi w Kòlbrzegù
thumb|Kònkatédralnô bazylika Wniebòwzãcô Nôswiãtszi Mariji Panienczi w [[Kòlbrzég|Kòlbrzegù]] Kònkatédralnô bazylika Wniebòwzãcô Nôswiãtszi Mariji Panienczi w Kòlbrzegù (pòl. Bazylika konkatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kołobrzegu) – to je bazylika w Kòlbrzegù, kònkatédra diecezji z sedzbą w Kòszalënie. Nôprzód òna miała jinszą wieżã. Ta bazylika bëła zbùdowónô pò 1321 rokù. W II swiatowi wòjnie - w 1945 ròku - òna bëła baro zniszczonô.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Ù
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Ùù Ù, ù – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu ùżiwónô w kaszëbsczim jãzëkù. Jakno warijant lëtrë „u” ùżiwónô je téż w czile jinëch jãzëków, na przëmiôr:
W kaszëbsczim alfabéce je 30. lëtrą. Òdpòwiôdô ji wëmòwa [wu].
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Jawòr
thumb|Jawòr
Jawòr (Acer pseudoplatanus L.) – to je drzéwiã z rodzëznë klónowatëch (Aceraceae Juss.). Klón jawòr rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Zwëczajny bòcónnik
300px|thumb|Zwëczajny bòcónnik Zwëczajny bòcónnik (Erodium cicutarium) – to je jednorocznô abò dwalatnô roscëna z rodzëznë bòcónkòwatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòcónkòwaté
Pòdgòrzé
Pòdgòrzé (pòl. Podgórze) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë.
Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Lamk
Lamk - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Krzón
thumb|Zwëczajny krzón Krzón abò chrzón (Armoracia P. Gaertn., B. Meyer & Scherb.) - to je szlach roscënów z rodzëznë krziżowëch. Na Kaszëbach rosce zwëczajny krzón.
Kategòrëjô:Bòtanika
Krótkònogòwi chrupôcz
thumb|Krótkònogòwi chrupôcz Krótkònogòwi chrupôcz (Epidalea calamita) - to je łaza z rodzëznë kąterowatëch (Bufonidae). Ten chrupôcz żëje m. jin. na Kaszëbach, ale tu jich wiele ni ma.
Kategòrëjô:Łazë
Cësowsczé Pùstczi-Dãptowò
260px|thumb|Cësowsczé Pùstczi-Dãptowò - dzél Gdini, czerwòno zamalowóné na kôrce Cësowsczé Pùstczi-Dãptowò - to je dzél gardu Gdini.
Kategòrëjô:Dzéle Gdini
Wrëk
thumb|Wrëczi Wrëk (Brassica napus var. napobrassica) – to je zort roscënë z rodzëznë Brassicaceae. Òn je Kaszëbóm znóny òd dłudżégò czasu. Jak wrëczi bez jarmùżu pòkraji we wrëknicë òne są dlô krów.
Kategòrëjô:Bòtanika
Lëpin
thumb|Lupinus
Lëpin (Lupinus L.) – to je szlach roscёnów z rodzëznë bòbòwatëch. W tim szlachù je kòlé 150-200 ôrtów.
Ògardowi lëpin
Ògardowi lëpin pòwstôł we wёniku skrzëżowaniô rozmaitich zortów. Wyrôstô do 120 cm, mô sztiwné, grëbé, miãsёsté, rozgajdóné łodidżi i dłoniasté lëstë. Kwitnie w czerwińcu i lëpincu. Mô kwiatostón złożony z grona drobnëch kwiôtów na jedny matewczi. Rosce w kòżdi zemi, lubi słuńce, ùprawiô so gò na grządkach na cãti kwiatë. Rozwieli so pòprzez semiona wёséwané na zaczãtkù maja. Semiã mô trёjacé włôscёwòscё.
Kategòrëjô:Bòtanika
Pétrochòwô lampa
right|200 px|Pétrochòwô lampa Pétrochòwô lampa - bëła znónô m.jin. na Kaszëbach, a pò wlanim do ji zbiérnika pétrochù swiécëła czej jesz nie bëło sztrómù. Przódë òna bëła doma.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Lãpë
Swinié pësczi
250px|thumb| Swinié pësczi (Hieracium pilosella L.) - są wielelatną roscëna z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òne roscą m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Torëńsczi kréz
Torëńsczi kréz (pòl. Powiat toruński) - to je krezã w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Torńu.
Galerëjô
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé_wòjewództwò
Dwiżnik
thumb|Dwiżnik w Gduńskù Dwiżnik w Gduńskù (pòl. Brama Żuraw w Gdańsku) – to je pòrtowi dwigôcz z dôwnëch lat i òbronno bùdowla, a pòd nim je bróma na Szeroką Sztrasã. Òn béł zbudowóny w XV wiekù. W II swiatowi wòjnie - w 1945 ròku - òn béł spôlony; òdbùdowóny w latach 1957 - 1959.
Kategòrëjô:Gduńsk
Hambùrg
thumb|Hambùrg (2017) Wòlny ë Hanzeatycczi Gard Hambùrg (miem. Freie und Hansestadt Hamburg) - to je drëdżi nôwikszi gard Miemiecczi Federacëjny Repùbliczi na prawie związkòwégò kraju (landu), je nad rzéką Łabą. Mòrsczi pòrt tu je nôwikszim w Miemiecczi ë trzecim nôwikszim w Eùropie. W Hambùrgù je pòzwa Kassubenweg - Kaszëbskô Droga.
thumb|left|Hambùrsczi pòrt
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Ùzémczi artiklów
Kwaszoné gùrczi
thumb|200px|Kwaszoné gùrczi w skle Kwaszoné gùrczi - to są gùrczi zakwaszoné np. w beczce z wòdą i solą ë jinima dodatkama jak np. krzón, dil, a téż lëste smarlënë. Kaszëbsczé kwaszoné gùrczi są dosc znóné w Pòlsce.
Nôdgroda Nobla
thumb|Alfred Nobel thumb|Medal z 1945 rokù thumb|Medal z 1975 rokù thumb|Diplom Marii Skłodowsczi-Curie
Nôdgroda Nobla – wëróżnienié przëznôwóné za wiôldżé òsygniãca nôùkòwé lub lëteracczi, abò za zasłudżi dlô spòlëznë i lëdzy. Nôdgroda je ùstanowionô òstatną wòlą szwédzczégò przerobnika i wënalôzcë dinamitu – Alfreda Nobela.
Historiô
Pierszô ùroczëstosc wrãczeniô ti nôdgrodë òdbëła sã w Królewsczi Mùzyczni Akademii w Sztokhòlmie w 1901 rokù. Òd 1902 rokù nôdgrodë są przëznôwóné przez króla Szwëcji.
Wskôzë
Òd 1901 rokù Nôdgroda Nobla je przëznôwónô w òbrëmiach:
Rodzeństwò
Jan Tinbergen (ekònomijô 1969) i jego młodszi brat Nikolaas Tinbergen (medicyna 1973)
Bibliografiô
Kategòrëjô:Ùczba Kategòrëjô: Nôdgrodë
Kôłczëgłówczi
Kôłczëgłówczi (pòl. Kołczygłówki) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë.
Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Asturijsczi jãzëk
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Oslo
Oslo (d. Christiania) je nôwikszi gard w Norwesce ë ji kònstitucëjnô stolëca. Nôdanié gardowëch prôw w 1048.
Wierszëno
Wierszëno (pòl. Wierszyno) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë.
Oslo
thumb|left|Oslo
Wierszëno
Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Oslo
700px|Oslo panorama
Kategòrëjô:Norweskô
Parafijô p.w. Wniebòwzãcô NMP w Żukòwie
thumb|Pòklôsztorny kòscół w [[Żukòwò|Żukòwie]] Parafijô p.w. Wniebòwzãcô Nôswiãtszi Mariji Panienczi w Żukòwie – to je stôrô parafijô w Żukòwie kòl Gduńska. Ji je pòklôsztorny kòscół pò sostrach z zôkónu sw. Norberta. Jegò bùdowa bëła napòczãtô w XIII-im stalatim. Klôsztór pòstawic dôł Mscëwòj I. W tim pòklôsztornym kòscele je czasem w niedzelã Mszô Sw. dlô Kaszëbów i mòże czëc kaszëbsczi jãzëk. Przë parafiji je mùzeùm z kaszëbsczima wësziwkama.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò
VII Dwór
260px|thumb|VII Dwór - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] VII Dwór - to je dzél Gduńska. Greńczë z Òlëwą.
Lëdztwò: 3954
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Błotnica
Kategòrëjô:Bòtanika
Ùpi
Ùpi - inaczéj wieszczi, ùpiór na Kaszëbach, pò smierce niejedny ùmarłi sã zmienilë na gãbie albò téż inaczéj, téj to bële ùpi lub wieszczi. Not béło gò ùnieszkòdlëwic - ùcąc głowa i ja dac w nodzi, włożëc dëtka pòd jãzék, dac do trëme séc, żëbë ùmarłi miôł długò co robic.
Lôska
Lôska - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Lewańda
Kategòrëjô:Bòtanika
Òlga Bòznańskô
thumb|Òbrôz Oldżi Bòznańsczi z 1890 rokù Òlga Bòznańskô (Olga Boznańska) - (ùr. 1865 rokù w Krakòwie - ùm. 1940 rokù w Parizu), a malowa òbrôzë. W ji doróbkù są np. pòrtretë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kùltura Bòznańskô, Òlga
Scynanié kanie
Scynanié kanie – je kaszëbsczi szpetôczel we wigiliã swiãtégò Jana. Na nim gôdô król, a pòtemù szôłtës òbskarżiwô kaniã i lëdze téż to robią, sãdza wëdôwô òbsąd, a kat scynô ptôcha. W Łebczu beł téż Żid z trzema kòtama w miechù. Pòtemu dzéwczãta przëstrojiwałë knôpów, kòżdô swégò i bëła mùzyka.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Jezórnô żaba
thumb|Jezórnô żaba Jezórnô żaba (Pelophylax ridibundus) - to je łaza z rodzëznë żabòwatëch (Ranidae). Ta żaba żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù i je òbjimniãti dzélową òchrónią. Òn w swòjim czasu chrochce.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Łazë
Czôrnica
Czôrnica - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Sobieszewsczi Òstrów
260px|thumb|Sobieszewsczi Òstrów - dzél [[Gduńska, czerwiono zamalowóné na mapie]] Sobieszewsczi Òstrów - to je dzél Gduńska.
Lëteratura
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Bùdapeszt
thumb|left|Lińcuszny mòst w Bùdapeszce thumb|Sztatura swiãtégò Sztefana w Bùdapeszce Bùdapeszt - to je gard w Madżarsczi Repùblice i stolëca tegò państwa. Tu je znóny lińcuszny mòst.
Kategòrëjô:Madżarskô
Lëdzënka
thumb|Lëdzënka Lëdzënka abò zwëczajnô żaba (Rana temporaria) - to je łaza z rodzëznë żabòwatëch. Ta żaba żëje m. jin. na Kaszëbach. Òna mô colemało bruną skórã.
Bùtnowé lënczi
Rana temporaria
Pòdżãti òwsk
thumb|Pòdżãti òwsk Pòdżãti òwsk (Deschampsia flexuosa L., syn. Avenella flexuosa) – to je ôrt z rodzëznë Poaceae. Òn rosce m.jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Len
120px|left|thumb|Len Len (Linum usitatissimum L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë lnowatëch. Na Kaszëbach rosło czedës dosc wiele ti jindustriowi roscënë na pòlach gbùrów.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Bibliowé roscënë
Peplin
Peplin - to je kaszëbskô wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Wijąg
thumb| Wijąg (Ulmus L.) – to je szlach drzéwiãt, a czasem krzów z rodzëznë wijągòwatëch (Ulmaceae). Pólny wijąg rosce m. jin. na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Nimroda
mały|prawo|Nimroda Nimroda (נִמְרוֹדֿ) – to je pòstacjô  z Knédżi Zôczątków (Zo 10,9-10). Òn béł jachtarzã. "Zôczątkã jegò królowaniô béł Babel, Erek, Akkad w zemi Szinear" - w Babilonii.
Lëteratura
Kategòrëjô:Knéga Zôczątków
Sëwô czapla
Kategòrëjô:Ptôchë
Cëgónczi
260px|thumb|Cëgónczi - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Cëgónczi (pòl. Suchanino, miem. Zigankenberg) - to są dzélã Gduńska.
Fliger
thumb|Fliger bracynów Wright pòdczas pierszégò lotu thumb|Fliger pasażersczi Airbus A380
Cëgónczi
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Fliger
Fliger, latawc – załogòwi abò bezzałogòwi statk pòwietrzny cãższi òd pòwietrza (aerodyna), chtëren trzimô sã w lewce dzãka wytwarzanej sile nosnej za pòmòcą nieruchòmëch, w danëch warunkach wzglãdem statkù, skrzëdeł. Cąg pòtrzebny do ùtrzëmania prãdkòsci w loce pòzomim wëtwarzany je przez jeden abò wiãcy silników.
Dólskò
Dólskò - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kukówka
thumb|Kùkówka Kùkówka (Cuculus canorus) — to je strzédny wanożny ptôch z rodzëznë kukówkòwatëch. Òb lato je na Kaszëbach czëc jak òn kucze. Kùkówka nie bùdëje gniôzda, nie wësadiwô jajów i nie wëchòwiwô swòjich młodëch. Òna jaje zniese do gniôzda tëch ôrtów ptôchów, w jaczich sã sama wëchòwa, colemało do gniôzda môłëch ptôchów, chtërne spiéwają np. czerwònuszków abò sëwich plëszków. Pisklã kùkówczi wërzucô z gniôzda jaja i pisklãta gòspòdarzów, a gò fùdrëją "przëbróny starszi". Kaszëbi gôdają, że czedës òna bëła białką.
Dólskò
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Fliger
Mòżna wyróżnic dwa ôrte napãdów:
=Historëjô fligra= Lëdze òd niepamiãtnëch czasów marzëli ò lataniu. Na pòdstawié òbserwacji ptòchów Leonardo da Vinci (1452-1519) zaprojektował pierwszą lotniã. Pionierzë latania, tacy jak Niemiec Otto Lilienthal (1848-1896), ùdowòdnili, że szëbòwiec mòże wnieść człowieka w pòwietrze.
Pòd kuńc XIX w. wielu wënalazców próbòwało skonstruowac fliger, je to szëbòwiec z napãdem. Ùdało sã to dwóm Amerëkanom bracynom Orville’owi (1871–1948) i Wilburowi (1867–1917) Wrightom, chtërnëm zbùdowali fliger pòruszany silnikiem spalinowëm i w 1903 rokù dokònali pierszégò kontrolowanégò przelotu. Trwał òn 12 sekùnd. Tegò samégò dnia braca dokònali pòstapnëch trzëch przelotów, w chtërnëch fliger przelecał 270 métrów, a nôdłuższi lot trwał 59 sekùnd. Ten rok ùznajé sã za pòczątk erë fligerów. Bracia Wright nie bëli równak pierwszymi, chtërny zasłużyli sã na pòlu bùdowë fligerów. Pierszim człowiekiem, ò chtërnëm mòżna pòwiedzec, że ręzowôł na pòkładze fligera, béł Clément Ader (1841–1925),chtërën wzniósł sã maszëną napãdzaną silnikiem parowëm.
thumb|Dwùpłatowiec Focke-Wulf Fw 44 Pierwszé robòte nad silnikiem òdrzutowëm prowadzono w latach 30. XX stalata. Silniki tłokòwe òkazałë sã niezbyt przydatne przë wilgach prãdkòscach oraz na znacznych wësokòscach, gdze pòwietrze je rozrzedzone. Pòtrzebny béł nowi tëp silnika. Ju w latach 30 brëtëjsczi inżynier Frank Whittle (1907–1996) òpatentował projekt silnika òdrzutowégò, le pierwszim òdrzutowcem béł niemiecczi Heinkel He 178, poddany próbom w 1939 rokù. Brëtëjsczici amerëkańsczi òdrzutowce pòjawiłë sã niedłudżo pòtemù, w czase dredżi wòjny swiatowej. Dzôsiejszé tegò tëpù fligerë mògą pòkònac barierã prãdkòscë dzwiãkù. Pòlską pòzwa „fliger” wprowadził Władësław Umińsczi.
thumb|Cechë kònstrukcëjné fligerów Òglowò òkreslenié charakterëstëcznëch rozwiązań zastosowanych przë bòdowié òkreslonégò fligera. Mògą dotëczëc midzë jinszima:
=Bibliografia=
Kategòrëjô:Technika
I
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Ii I, i – dzewiątô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu.
W kaszëbsczim alfabéce je trzënôstą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Dretink
Dretink (pòl. Dretynek, miem. Tretenwalde) - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Gduńsczi Jôrmark sw. Dominika
thumb|Gduńsczi Jôrmark sw. Dominika - kòscół thumb|150px|Gduńsczi Jôrmark sw. Dominika w 2006 rokù '''Gduńsczi Jôrmark sw. Dominika''' - to je cyklicznô jimpreza hańdlowò-kùlturalnô, chtërna òdbiwô sã corocznie w zélnikù w Gduńskù. Òn mô swój pòczątk w 1260 rokù. Kaszëbi mògą tu sprzedawac np. swòją keramikã. Tam w kòscele czasem mòże pòsłëchac mùzyczi.
Widno
Widno - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Wiôlgòlëstny lëpin
thumb|Wiôlgòlëstny lëpin
Esbjerg
right|200px|Esbjerg right|200px Esbjerg je gardã w Dëńsce. Lëdztwò: 85,550 (2010).
Wiôlgòlëstny lëpin
Kategòrëjô:Bòtanika
Esbjerg
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dëńskô
Kukówczëna kapùsta
thumb|Kukówczëna kapùsta Kukówczëna kapùsta (Menyanthes trifoliata L.) – to je roscëna z rodzëznë bòbkòwatëch. Czedës na Kaszëbach bëło wicy tich roscënów na łąkach.
Kategòrëjô:Bòtanika
Jastrowô lelijô
thumb|Jastrowô lelijô Jastrowô lelijô (Narcissus poeticus) – to je roscëna z rodzëznë amarilkòwatëch (Amaryllidaceae). Òna rosła m. jin. na Kaszëbach w ògródkach. Jastrowô lelijô je trëjącô.
Kategòrëjô:Bòtanika
J
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Jj J, j – dzesątô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu.
W kaszëbsczim alfabéce je sztërnôstą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Wiôlgô Gardna
Wiôlgô Garnô to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stôłpsczim krézu, w gminie Smôłdzëno. Tu bële Słowińcë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Smôłdzëno
Monzón
thumb|Zómk w Monzón Monzón je gardã w Aragoniji (Szpańskô). Lëdztwò gardu: 17.115 mieszkańców (2010). To béł wôżny môl dlô templariuszów.
David Woodard
thumb|230px|Woodard w 2018 rokù David Woodard (ùr. 6 łżëkwiata 1964 r. w Santa Barbara, California) je amerikańską dirigent i runita.
Monzón
Kategòrëjô:Szpańskô Kategòrëjô:Aragonijô
Żôłti miodownik
thumb|Żôłti miodownik Żôłti miodownik (Melilotus officinalis) – to je jednorocznô abò dwalatnô roscëna z rodzëznë bòbòwatëch (Fabaceae). Na Kaszëbach mòże gò nalezc.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Bòcón
thumb|300px
Bòcónë ùwôżóny są za ptôchë chtërne przënôszają lëdzama szczescy. Przëlôtiwają òne do naji z cepłich krajów na zymkù. Kaszëbi wierzą, że gniôzdo bòcóna na bùdinkù je znankum szczescigò dlô gòspòdôrza. Baro znóny je pòrzekadło "Gdze bòcón na gniôzdze sedzy, tam grzmòt nie ùderzi". Nôwiãcy bòcónów pòjôwiô sã na môlekach pòdolnëch. W Pòlsce żëją dwa zortë bòcónów: biôłi i czôrny. Pierwszi z nich mô biôłé pióra, a nodżi i dziób czerwiony. Jegò długô szëja pòdczas loty wëcygniony je do przódkù, a nodżi wëproszczony są dalek za ògón. Skóra bòcóna kòl òczów je czôrnô, a westrzódk òka mô cemnobùrą abò szarą farwã.Ptôchë te mają mało mòcë w skrzidłach temù do lôtonigò wëkòrzistiwają òne pòwierzchniã swòjich skrzidłów i cepłé prądë w lëfce. Zanim bòcón pòdlecy w górã nôprzód pôrã razy mùszi pòdskòczëc zanim pòderwie sã w lëft. Bòcónë òdlatiwają grëpama w zélnikù, a przëlôtiwają w strumiannikù i łżekwiôce. Czedë bòcón przëlecy na swòje gniôzdo, bùten roznôszi sã jegò klekòt.Bòcónë pòtrafią téż pògwizdëwac.
Kòszëlka pòlo
Kategòrëjô:Òbleczënk
Bòcón
Zwëczi bòcónów
Bòcóne są ptôchama chtërne rôd są w towarzëstwie. Póznym latem twòrzóm tzw. bòcóni sejmiczi na chtërnych spòtikają sã setczi tich ptôchów.Pòjôwiają sã òne tam,gdze je wiele jedzenié i bezpieczny plac na spanié. Tak przërechtiwôją sã przed rozpòczãcym daleczi drodżi na zemòwiska pòłożony w Africe.Znónym zachòwonim bòcóna je chùdczi kłaponi dziobem, wëkrącônié karkù do tëłu i òpùszczônié głowë. Tak samc òznajmiwô zajãcy gniôzda i stari sã zwabic samicã.
Gniôzdo bòcóna
Bòcónë bùdëjã wiôldżi òkrãgłi gniôzda z ùłożonych warstwama wietewków pòprzetikónych szligama. Gniôzda te nôczãscy robią na drzewie, krótkò bùdinków, na dakach, na nieùżiwónych kòminach fabrików, słupach telegraficznych. Òd lat 70. XX wiekù spòtikô sã gniôzda przërëchtowóné przez człowieka na słupach òd prądu.Bòcónë czãsto bùdëjã gniôzda jedno kòle drëdzigò. Tegò sômégò gniôzda ptôchë ùżiwają przez wiele lat. Kòżdigò rokù ùprôwiają je i przenôszają nowi wietewczi. Znóny są gniôzda ùżiwóny 4000 lat, a nôwikszi z nich mają 225cm szerokòscë, 280 cm wësokòscë i wôżą pònad tonã.
Co lubi jesc bòcón?
Bòcónë chãtno jedzą rozmaité òwadë. Nôbarżi szmakają jima skòczci, chrabąszcze ale téż wieszczórczi, żnije, pisklãta abò môłé zajce.Ptôchë te nie pògardzą téż mëszama, temù gòspòdôrze ùwôżają je za pòżiteczny. Mało czedë bòcónë jedzą żabë, jeżle mają na òkù cos jinszégò. Bòcón biôłi je zortem chtërnemù grozy wedżiniãcy, temù je òn òbjãti òchroną.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Ptôchë
Krówniô
Krówniô - to je wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Króléwc
Króléwc kv. Królévc (rus. Калининград, Kaljinjingrad, miem. Königsberg, lët. Karaliaučius) - gard w Rusczi przë mùni Pregołi do Swieżégò Zôlója. Stolëca królewiecczégò òbwodu.
W latach 1993 - 2022 Króléwc bëł partnersczim gardã Gduńska.
Pòłożenié
Króléwc leżi na Sambésczim Półòstrowie. 35 km òd pòlsczé grańcy, 75 km do lëtewsczé grańcy ë 1289 km òd Mòskwy.
Histrorëcznié lëżi w Prësach ë Sambji.
Miono
Pierszô prësczi miono bëło Tuwangste.
W 1255 Krziżacë zdôbëli gard ë wëbùdowali zômk Regiomontium. Co òznoczi Królewskô Góra pò miemieckù Königsberg Königs - Króla, Berg - Góra.
Òd tégò miona pòchodzą òdpòwiedniczi w jinszich jãzëkach: pòl. Królewiec, prës. Kunnegsgarbs, cz. Královec, lët. Karaliaučius.
Stôre rësczé miono bëło zôpisëwane jakò Королевец (tr. Koroljewjec).
Pò zdôbëcu gardù przez Czérwoną Armjã do 4 lëpińca 1946 ùżiwano miemieczégò miona zôpisëwanégò w cërëlicy Кёнигсберг (tr. Kjonigsberg) czëj (4 lëpińca) ùchwalono òficjalne rusczé miono Калининград (tr. Kaliningrad) na tczã sowiecczégò przesprôwca Michaiła Kalinina - chtëri pòdpisôł rozkôz wëkoniania mòdrù pòlsczé jinteligencji ë generałów w Katyniu.
Miono Kaliningrad bëło òficjalnym miona w pòlsczim jãzëkù do 9 maja 2023 czëj Kòmisjô Standarizacji Mion pòza Grańcami Pòlsczé Repùbliczi (pòl. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej) ùchwaliła, że zalécô sã ùżiwanié miona Królewiec, a miono Kaliningrad je niezalécane.
Dzél miészkańców Króléwca je za pówrotã do starégò miona Кёнигсберг. W 2012 karno aktywstów Amberkant stworziło peticjã bë pòwrócëc do miemieczégò miona. Peticjã pòdpisało kòl 400 tës. lëdzë w Rusczi. Bùrméster ë Guwernator pòwiedzeli, że nie są procëm zmianie le nié terô.
Algieriô
Algieriô abo Algierskô - to je stolemne państwò w nordowi Africe, ze stolecznym gardã Algiers. Algerio je nôwikszim wedle wiéchrzëznë panstwã Afriki.
Kategòrëjô:Afrika
Metuszelach
mały|prawo|Metuszelach Metuszelach (מְתוּשָׁלַח) – to je pòstacjô  z Knédżi Zôczątków (Zo 5,21-27). Òn béł sënã Henocha.
Lëteratura
Kategòrëjô:Knéga Zôczątków
Dretiń
Dretiń (pòl. Dretyń, miem. Treten) - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Głodowò (bëtowsczi kréz)
Głodowò - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Lëpa (gard)
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Henoch (syn Jereda)
Lëteratura
Kategòrëjô:Knéga Zôczątków
Kolding
right|200px|Kolding right|200px Kolding je gardã w Dëńsce. Lëdztwò: 57,087 (2010).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dëńskô
Salwadór
Salwadór (szp. El Salvador) - Państwò w Strzédni Americe. Òficjalnym jãzëkem państwa je szpańsczi. Salwadór leżi pòmidzë Gwatemalą a Hònduras i mô przëstãp do òceana. Stolëcą Salwadóra je San Salvador.
Trzej królowie
thumb|Trzej królowie w jinëch stronach Trzej królowie - na Kaszëbach rôz czedës òni mielë bùrczibas, bò "Trzej królowie bez bùrczibasa, to nie są żódné królowie". Ti knôpi spiéwelë kòlãdë, a chòdzelë òd chëczi do chëczi òd Gód do Trzech Królów. Jeden z nich miôł gwiôzdã i ją òbrôcôł, drëdżi trzimôł skarbónkã na dëtczi, a trzecy mógł miec krëczew, a nią psë òdnëkôwac. Gòspòdórze pitelë jich przed òdińdzenim: "A skąd wa jesta królowie?", tej òni gôdelë: "Òd wschòdu słuńca i szukóma kùńca".
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Bùjón
thumb|Bùjón Bùjón (Paeonia officinalis L.) - to je roscëna z rodzëznë bùjónowatëch. Bùjónë czasem roscą m. jin. w kaszëbsczich ògródkach.
Wòdnô żaba
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Łazë
Bërczk
Bërczk – to je zôbôwka zrobionô z wikszi knąpczi z dwùma dzurkama, przez chtërne przewlokłô je dëbeltnô nitka. Przez nitkã ë palce knąpka sã krãcy i jakbë brzãczi. Òn je zôbôwką dlô dzecy, a znaje gò wiele starszëch Kaszëbów.
K
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Kk K, k – jednôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu.
Pòdwòrzé
thumb|Pòdwòrzé Pòdwòrzé - to je to plac przë bùdinku. Na wsach pòdwòrzé je ògrodzoné płotem np. ze sztachëtów. Je na nim chléw dlô chòwë: np. swiniów i kòniów. Mòże bëc krówniô dlô krowów, a téż kùrnik dlô kùrów, kaczków, gùłów, gãsów, a nawetka bùda dlô psa. Na wsowich pòdwòrzach są téż ògrode z ògradowizną i brzôdowi drzewa. Jinaczi to wëzdrzi w miastach. Są tam wésoczé bùdinczi. W miesce dzecë bawią sã na gùtorni (placu zabawów). Są tam: zybówka, piôskòwnica, zjéżdżalniô, karasela, a téż plac na auta, łôwczi i deptowniczi. thumb|Gùtorniô
K
W kaszëbsczim alfabéce je piãtnôstą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Pòdwòrzé
Zdroje
Kategòrëjô:Architektura
Żôbiónka-Wejra-Jelëtkòwò-Tësąclatégò
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Miłocëce
Miłocëce - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Bërczk
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 34
Mòczitô żaba
thumb|Mòczitô żaba Mòczitô żaba (Rana arvalis) - to je łaza z rodzëznë żabòwatëch (Ranidae). Ta żaba żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù. Òn w swòjim czasu dosc głosno chrochce.
Bërczk
Lëteratura
Kategòrëjô:Zôbôwczi
Chôłmżô
Galerëjô
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Dëchòwô kùltura Kaszëb
Kùltura dëchòwô i fòlklor Kaszëbów
W lëteraturze je òpis ny kùlturë i fòlkloru, m.jin. pisalë ò tim: A. Hilferding Ostatki slavjan na jużnom bjerjegu Baltijskogo morja (1862), F. Cenôwa - Skôrb Kaszébskosłovjnskjè mòvé (1866-1868), I. Gulgòwsczi Kaszubi (1924), A. Fischer Zarys etnograficzny Kaszub (1929), F. Lorentz Zarys etnografii kaszubskiej (1934), R. Kukier Kaszubi bytowscy (1968), B. Zëchta Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej (1967-76); dosc wiele napisôł: L. Malicczi Rok obrzędowy na Kaszubach (1986), J. Perszón i jin. Ji òsoblëwòta wëchôdô dzélama z dôwny izolacji pòliticzny i etniczno-jãzëkòwy krôjnë Kaszëbów. Mòże to zmerkac m.jin. w wierzeniach w czarzënã, mòce nadprzërodzoné, a téż w mitach. Tikô sã to òsoblëwie nôtërë (np. ùczestnienié słuńca; wëòbrazënk ë miona wiatru i mrozu). W wierzeniach o smiercë trzeba wspòmnąc np. ò wieszczim i zwëkù pùsti nocë. Biwało tak, że stôré pògańsczé wierzenia i òbrzãdë zléwałë sã z chrzescëjańsczima. Widzec to bëło w zwëkach wieselnëch (pisôł ò tim np. Zëchta) czë pògrzebòwëch. Dosc dobrze sã ùchòwôł rok òbrzãdowy (m.jin. w wëgónianiém stôrégò roku, a kòle Gód w gwiôzdkach), pôloné są ògnie na św. Jana (sobòtczi), a stôrim zwëkiem bëło scynanié kani, ò czim pisôł np. Rómpsczi.
Mòwny òbrôz „nôtërë”, móże pòkazac na stôrodôwné mòdłò - w przëblëżenim - jakno tzw. szterë bôłdze: zemia (z florą i faùną), wòda, òdżiń i wiodro (tu wiater).
Zemia
Epòs ò Gilgameszu
Epòs ò Gilgameszu – to je baro stôri epòs z Blésczégò Pòrénkù napisóny pò akadijskù. W nim je napisóny m.jin. ò pòtopie.
Dëchòwô kùltura Kaszëb
Na zemi rôz czedës żëlë stolemi, a òni bëlë jak lëdze, ale tak wiôldżi, że jich głowë przewiższałë nôwiãkszé chójczi. Przez jezora òni szlë naprost jak przez plëtã. Stolemi nosëlë dłudżi włosë, a mielë je jasné jak len. Jak jeden z nich sedzôł na jednym brzegù jezora, a jiny na drëdżim, to òni sobie mòglë letkò pòdac róg z tobaką. Pòd nogama stolemów drżała zemia, że jaż w piekle bëło czëc. Nôwikszima kamieniama òni szmërgelë jak kòłôczama. Stolemi mielë taką mòc, bò jedlë kòńsczé miãso i pilë kòńsczé mlékò. Òni ùsëpele òstrowë i retczi na kaszëbsczëch jezorach, a nawetka całi je zasëpale i tam dzys są łączi. Z czasã stolemi wëmarlë. Swiat roscën je wôżnô dlô lëdzy. Gbùrzë np. seją zôrna zbòżów, żebë bëło co jesc. Wiele Kaszëbów znało swiat roscën nad zwëk, a dokôzywô tego lëdowô bòtanicznô terminologia: a) z lëdowëch wierzeniów: kukówczëna kapùsta, kukówczé rãkawice, bò - jak gôdają - kukówka miała bëc czedësz białką; diôbli ògón; b) z chrzescëjańsczich wierzeniów np.: bòżé drzéwkò, czeliszczi Matczi Bòsczi; c) z żëcégò Kòscoła np.: ksãżi kòlnérz itp. Ò szczescym przepòwiôdô sã z kòniczënë. Jak na drzewach przed chëczama je gapié gniôzdo to panna mòże liczëc na chùtczé òżenienié bò: "Gapié gniôzdo, młodé pannë gniôzdo". Mërta ùchôdô za znankã nieskalonégò zwëkù, skądka je: "Gdze sã mërtë darzą, tam dzéwczãta próżno ò wieselim marzą". Òska je schòwą dlô złëch dëchów, temù lëstë ji dërżą ze strachù przed ùderzenim gromù. Swiãconé zela òdgrôdzają przed czarama ë nieszczescym, a szatlach òdstrôszô złé dëchë i czarownice - bòjec sã jak czarownica, mòra, pùrtk szatlachù. Roscënë bëłë wôżné w czarzënie i wróżbach, jak zeswiôdczô rzeczenié: tuńc na dobri len. Z zélama parłãczi sã rzeklëna: "Pita chrzón i biedrzón, a ùstanie chòléra" jak to miało bëc czëc „z nieba” òbczas epidemié w Gòwidlënie (kòl pòł. XIX w.). Dzys roscënë fùnkcjónëją w chrzescëjańsczi òbrzãdowòscë bò: "Brzózka, wierzba i dana są w służbie ù niebiesczégò Pana" – jich znaczënk na Bòżé Cało, Palmòwą Niedzelã i Gòdë. Jak kôże stôri zwëk w Palmòwą Niedzelã katolëcczi Kaszëbi niosą wiétewczi wierzbë do kòscoła, a ksądz je swiãcy.
Prãdżi ùczestnieniô zwierzątów są w ùsôdztwie, wierzeniach i frazeòlogii, ùtrzëmywający pamiãc ò jich roli w czarzënie, wróżbach i òbrzãdach. Pòdług Kaszëbów wieżã niejednégò zapadłégò kòscoła òdgrzebôł rogami jeléń. Jak lëdze ùzdrzelë krziż òd wieżë mògle kòscół òdkòpac. W kòce widzy sã sedlëszcze demónów: Nicht nie wié, co w òpôlonym kòce sedzy i rzeczenié miec/robic òczë jak kòt na grzmòt. Kùra je chëczą złégò dëcha abò czarownicë, skądka wësłôw diôbłowé pazurë - kùra, pòmòcné w rozmienim rzeczenia kùrë rozgrzebałë wieselé, tj. wieselé sã nie òdbëło.
Midzë zwierzãtama wieszczima je pies, chtëren wëje. Tu nôlezi téż norzący przed chëczą kret. Wëchôdô to z rzeczeniów: pies wëje, żebë òn le kògòs nie wëwił, a téż z: wëniesc kògòs z chëczi i wëtoczëc kògòs z chëczi. Kret mô swój môl w procëmdzejanim bezżeńbie, ùmòcnionym w rzeczeniu deptac kreta. Diôbeł ùrobił kòzã i ùrwôł ji ògón, a wëchôdô to z rzeczeniô: Kòzé pòmôgalë, jaż jé ògón ùrwalë. Parłãczi sã z tim pòmòrzczé wierzenié, że dzéwczã, co sã nie òżeniło, bãdze mùszało pò smiercë kòzë pasc (przed piekłã). Frazeologizm nen czãscy zwëskiwôł A. Labùda w felietónach.
Wëprowôdzonô z białczi kania (ptôch) wchôdô do przërównaniów: czekac, tesknic, zdrzec jak kania za deszczã ‘baro czegòs chcec’ i pragnąc jak kania deszczë òkòma wzdëchac jak kania za deszczã, jesz téż pic wòdã jak kania, piszczec jak kania abò czëc sã jak kania bez deszczu (czëc sã lëchò) i ceszëc sã jak kania na deszcz òkòma kania wòłô ò deszcz ‘czej sã czëje głos kani’. Z suszą sparłãczony je prognostik: Czej w ògrodze ùsadnie kania, bãdze lëchô bania. Przerównanié bòjec sã jak kania na swiãtégò Jana ‘baro sã bòjec’ parłãczi sã z wësłôwã scynanié kanie. Bëło to téż lëdowé widzawiszcze z nordë Kaszëb. Lëterackò pòdskôcëłë òne m.jin. Rompsczégò.
Obëczajné widzawiszcze Rómpsczégò "Roztrąbarch" czë òpòwiôdanié Bùdzësza "Roztrębôcz" nawlékają do dôwny zabawë, ùmòcniony w rzeczenim roztrãba(r)cha, roztrãbôcze gònic. To bëło rëchòwónô na òbsmienié letkòwiérnëch, a zabawa pòléga na tim, że kùńsztôrze wmôwialë jim, że je zwierzątkò ò wôrtny i szukóny skórce. Òstôwielë letkòwiérnégò bùten òbczas sarcëstégò mrozu z òtemkłim miechã. Sami timczasã – z trzôskã jakno gònizna – szlë do cepłi chëcze. Ùczałi rozmajice objôsnialë słowò roztrãbôcz abò roztrãbarch. thumb|[[Gwiôzdka]] Z dôwnymi praktikama w czarzënie móże parłãczëc do dzys żëwé chòdzenié - przed Gòdama - gwiôzdczi. Westrzód tich przebiérańców są: bòcón, chłop na kòniu, kòzeł i jiné. Niejedny gôdają, że òne są z żôłnérzów Heroda: W drodze żôłnérze zamienilë sã w rozmajité zwierzãta, chtërne sã zagrëzłë i tak Bòżé Dzecątkò ùszło smiercë. Gwiôzdczi bëłë rozmajité, m.jin. ze Gduńska.
Wòda
Ò ji bëcu w òbrôzkù Kaszëb je wiedzëc chòcbë z legeńdë ò stwòrzenim ti krôjnë. Òd stalat mòrzé (Bôłt), rzéczi, jezora i stawë są eksploatowóné, co sedzy głãbòk w swiądze Kaszëbów. Z sonetu Bieszka wëchôdô, że mòrzé „Kaszëbów żeglowną niwą”. Ùczestnienié wòdë w lëdowym ùsôdztwie òbjôwiô sã w strachù przed nią. Na dnie jezór leżą zatopioné zwònë czë miasta, żëją i manią czekawëch dëchë pòtopionëch dzéwczãt, zwóné redunice; jich ekwiwaleńtama w mòrzu są mòrzëce, a na błotach błotniczi, widzóné jakno czôrni chłopi z lãpą w rãce.
Mòczitô żaba
Kategòrëjô:Łazë
Dëchòwô kùltura Kaszëb
Ùprocëmnienié rëbôków do mòrza zastëgło w mnodżich i snôżich metafórach, jakno: mòrze mrëczi jak miedwiédz, rozpùszczô swòje diôblé òrganë, pałãżi sã jak kòt, bùdëje mòstë, pôrscze jak kóń, wërównywô sã jak płôchta. Bôłt zwią babą na pòkùce, bò gôdają tak, że mòrze długò nie pòkùtëje - "mało je cëchò". Do Biblie nawlékô zwanié mòrzëcë "wòjskò Faraóna", a do Hómera "mòrskô panna", m.jin. w przërównanim spiewac jak mòrzkô panna. Do wierzeniów sygô pòzwanié "mòrsczi diôbeł" abò kùr diôbeł (Myoxocephalus scorpius). Pòezjã mòrza ùbògacył Trepczik m.jin. wiérztą Hej mòrze, mòrze.
Do kaszëbsczi lëteraturë przeszłë téż jiné elemeńtë fòlkloru, np. krwawô Reduniô (1308) w kòlibiónce Derdowsczégò z pòématu "O panu Czorlińscim co do Pucka po sece jachoł" czë òpisënk strasznëch Łebsczich Błotów w Majkòwsczégò "Żëcé i przigòdë Remùsa".
Rëbôcë pòzwelë apartné môle w ùbrzeżny linie i w ùsztôłcenim dna jezór, hôwing i mòrza, jak téż tzw. tonie, westrzód jaczich - na przëmiarze mionów z Pùcczi Hôwindżi - wëapartnic móże m.jin. miona: 1) czerënkòwé, tj. pòkôzëjącé cos na lądze, np. Lëtrôk na Pëtlôk(a), tj. jak kòscół lëtersczi w Pùckù nałożił sã na młin; Nad Piotrã – pòkôzëjącô na pùcką farã pòd wezwanim sw. Piotra i Pawła; 2) òpisëjącé tóń, a wic ji topògrafiã, np. Zwònica – òd cwiardégò dna, ò jaczé jaż „zwòni” kòtwa, abò ji bòkadnosc, np. Kòmòra – bògatô w rëbë. Bòkadną ùłowinã Kaszëbi nazywają jakno swiãtégò Piotra toniô abò Piotrowô toniô.
Ùczestnienié wòdë stało sã òrãdzą zôkôzu ji zaczapaniô, m.jin. ze strachù przed pòmstwą demónów. Wòda miała wôżną rolą w czarzënie, òsoblëwò wiôlgônocnô i swiãconô na Trzech Królów, bò òna czëszcza. Tu przërównac mòże wësłôwë jastrowô wòda i trzejkrólewô wòda. Rzeczenié rzëcëc kòmùs żabã do stëdni "ò môłi sztrôfie" ùmòcniwô wierzenié, że żaba czëszczi wòdã. Gôdka Krôj ë mòrze wiedno są w spòrze przekôzywô wiédzã racjonalną, czej wiédzã irracjonalną wësłôwiô jinô gôdka: "Swiãti Jack wstrzimôł mòrze, że sã dali pòsëwac ni mòże", wërôstającą z pòmòrzczich legeńd ò sw. Jackù, ò jaczé zadzéwô m.jin. J. Ceynowa w "Òksëwsczi legeńdze ò Jacku swiãtim".
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Horsens
right|200px|Horsens right|200px Horsens je gardã w Dëńsce. Lëdztwò: 52,998 (2010).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Dëńskô
Wësokô Zôbòrskô
Wësokô Zôbòrskô - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. W tim òkòlim nawôłnica w 2017 rokù baro zniszcza lasë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Brusë
Filantropiô
Filantropiô (greczëzna: φιλανθρωπία philanthrōpia) – to je dzejanié lëdzy abò jinstitucji, chtërne bezzwëskòwno dôwają financową abò materialną pòmòc tim co ji brëkùją.
Kategòrëjô:Filantropiô
Hejbùdë z Przeróbką
260px|thumb|Hejbùdë z Przeróbką - dzél [[Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]] Hejbùdë z Przeróbką (pòl. Stogi z Przeróbką) - to są dzélã Gduńska.
Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Kòscół sw. Jakùba w Òlëwie
thumb|Kòscół sw. Jakùba w Òlëwie '''Kòscół sw. Jakùba w Òlëwie''' stoji na grzëpie w Òlëwie ë je mùrowóné òd XIV stalata, a z pòczątkù òn béł drzewiany. Ten rzimskòkatolëcczi kòscół mô barokòwą wieżã z 1709 rokù. Kòl niegò czedës bëłë néżczi stôrégò smãtôrza.
Kategòrëjô:Gduńsk
Bala
thumb|200px|Bala je jedną z nôpòpùlarniészëch spòrtowëch discyplinów na swiece Bala - to je takô jigra, w chtërni bierzą ùdzél dwie zdrëszënë pò 11 lëdzy. Wëgriwają ti, chtërny wicy razy dobrze strzélą do brómczi (wrotnicë) procëmnika (zrobią wrotnicã). Midzë grôczama są: brómkôrze, atakòwnice, pòmòcnicë i òbróńcë.
Kategòrëjô:Szpòrt
Etiopiô
Etiopiô - to je państwò w Africe, ze stolecznym gardã Addis Abeba.
Kategòrëjô:Afrika
L
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Ll L, l – dwanôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu.
W kaszëbsczim alfabéce je szesnôstą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Pòpòjce
Pòpòjce - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Ùniwersytet Niccolò Cusano
thumb|right|320px|Ùniwersytet Niccolò Cusano
Ùniwersytet Niccolò Cusano (Università degli Studi Niccolò Cusano - UNICUSANO) założonô w 2006 rokù, z sedzbą rektora w Rzim,Italskô.
Kategòrëjô:Italskô
Òdargòwò
Òdargòwò - to je kaszëbskô wies w gminie Krokòwa. Krótkò ti wsë je kam, a ò nim pisôł Aùgùstin Dominik, że nôstarszi pùrtk (diôchôł) pòstanowił zniszczëc kòscół ë klôsztór w Żarnówcu, tak: