cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Szabla
Bibliografiô
Włodzimierz Kwaśniewicz, Dzieje szabli w Polsce, Warszawa 2011 Tadeusz Królikiewicz, Historia broni siecznej, Warszawa 2008 Wojciech Zabłocki, Szable świata, Warszawa 2011, s. Zbigniew Sawicki, Traktat Szermierczy o sztuce walki polską szablą husarską,Oświęcim 2012, s. 116 Marek Szyszko, RZECZPOSPOLITA,nr 21/2010, s.6
Strzëżëno
Strzëżëno (pòl. Strzyżyno) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica.
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Tomôsz Fópka
Tomôsz Fópka (pòl. Tomasz Fopke) - ùr. 10 lëpinca 1973 rokù w Gdinie – ùkùńczył Mùzyczną Akademią w Gduńskù jakno spiéwôk i teatrownik. Je kòmpòzytorą, dërëgentã, spiéwôkã ë runitą z Chwaszczëna. Òn béł zastãpnikã burméstra gminë Żukòwò, a je dirigeńtã chùru Lutnia z Lëzëna i nôleżnikã m. jin. ZK-P, a téż dzejôrzã kaszëbsczi, kùlturalny rësznotë. Czile jegò wiérztów je w antologii “Mësla dzecka” (2001r.). Wëdôwizna “Region” z Gdini wëda w 2003r. jegò zbiérk eroticznëch wiérztów “Szlachama kùsków” i dokôz mùzyczny “Pierszô Kaszëbskô Pasja” (2002). Òn je laureatã m. jin. nôdgrôdë miona R. Wróblewsczégò (2001r.) i Òglowòpòlsczégò Lëteracczégò Kònkùrsu m. M. Stryjewskiego w Lãbòrgù (2002r.). W 2007 rokù òn béł wëprzidniony Medalã Stolema. Òn je wespółautorã spiéwnika “Piesnie Rodny Zemi”, a na niwiznie ùsôdztwa piesniów (tekstë, mùzyka), wespółdzejô z wiele karnama i ùtwórcama (np. J. Stachùrsczi i E. Prëczkòwsczi).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Kanadijka
Kanadijka - to je môłi bôt, a na nim trzeba paczënowac. Kanadijków je wiele m.jin. w Kanadze.
Kategòrëjô:Czôłnë
Hermafrodita
Hermafrodita (Ἑρμαφρόδιτος) – wedle mitologie bëła grecką bòżëną – dwòjónã.
Kategòrëjô:Eùropejskô mitologiô
Lean Back
Lean Back – niefòrmalné karno grającé acid-jazz/funky/soul/pop/blues założoné w 1985 r. w Szląsczi Rudze, chtërné pierszi rôz pòkôzało sã na mùzyczny binie bluesowim kòncertã w Klubie „Pulsar” wëkònywające sztandardë m.jin. B.B. Kinga, Luthera Allisona i Jeffa Becka. W 2000 r. karno zagrało slédny autorsczi kòncert na żëwò dlô TVP 3 Katowice; w tim téż roku ostało rozrzeszoné.
Trzcińsko-Zdrój
thumb|100px|right|Szémflécczi herb Trzcińsko-Zdrój (we zdrojach: Sconevlete 1248, Schowenfliet 1281, ciues de Scowemlith 1296, Sconenvlet 1302, Schoneflies, Schönfließ; miem. Bad Schönfließ; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Szémflét, Szénflét) – gard ë kùrort we gripiewsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Rurzëcą.
Lean Back
Skłôd (1985-2000)
Janusz Biedrowski – saksofón, Jacek Dobrzanski – gitara, Wojciech Feodorow – trąbka, Janusz Frychel – basowô gitara, Damian Jambor – perkùsëjô, Zbigniew Janowski – perkùsëjô, Maciej Kałwak – basowô gitara, Jarosław Kierkowski – basowô gitara, Marian Kowalik – basowô gitara, Ireneusz Kucharczyk – basowô gitara, spiéw, Tomasz Kupka – klawiszowé statczi, Jarosław Lelen – saksofón, Krzysztof Nowakowski – perkùsëjô, Zbigniew Szczerbinski – perkùsjô, Dariusz Wantuch – klawiszowé statczi, Michał Zabrzenski – pùzón, Robert Zug – pùzón. Wespółdzejanié: Patrycja Gola, Andrzej Gaszczyk, Justyna Gwardecka, Marek Raduli, Michał Czachowski
Trzcińsko-Zdrój
Lëdztwò gardu: 2.466 (2009)
Lean Back
Diskògrafijô
(karno w skłôdze: Jacek Dobrzanski – gitara, Wojciech Feodorow – trąbka, Jarosław Kierkowski – basowô gitara, Krzysztof Nowakowski – perkùsëjô, Michał Zabrzenski – pùzón, Tomasz Kupka – klawiszowé statczi)
Radiowé nagrania:
Kategòrëjô:Pòlsczé mùzyczné karna Kategòrëjô:Pòlsczé jazzowé karna Kategòrëjô:Szląsczé mùzyczné karna Kategòrëjô:Szląskô Ruda
Trzcińsko-Zdrój
Wiéchrzëzna gardu: 2,33 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Łojewò
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Wójt
Wójt (miem. Vogt) - je w Pòlsce wëkònywnym òrganã w gmnie. Òn mô robic to co mù prawò kôże m.jin. òn mòże gadac i pisac pò kaszëbskù.
Spiochë
thumb|Spiochë Spiochë (Matthiola longipetala (Vent.) DC.) – to je roscëna z rodzëznë krziżowëch. Òna je sónô w ògródkach na Kaszëbach. Ta roscëna pòchòdzy z Grecczi.
Kategòrëjô:Bòtanika
Jan Matejko
thumb|Matejko w 1892 rokù Jan Alojzy Matejko (Jón Matejkò) - (ùrodzył sã 1838 rokù w Krakòwie - ùmarł 1893 rokù, Krakòwò), a béł pòlsczi malôrz (miemiecczégò ë czesczégò pòchòdzënkù).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kùltura
Epòka żelazła
Epòka żelazła - zaczinô sã na Kaszëbach kòl 700 rokù przed Chr., w ti epòce bëła np. kùltura, chtërną archeòlodzë pòzwelë kaszëbską (pòmòrską, wschòdnopòmòrską). Smãtôrz pòmòrsczi kùlturë je np. w Trzebiôtkach. Lëdze ti kùlturë ùmarłëch nôprzód pôlëlë, a tedë chòwelë do glënianëch grónkach (pòpielnicowé ùrnë), jaczé pózni kłedlë do kamiannëch skrzëniowëch grobów. Te glëniané grónczi mògą miec prosto naznaczoné lëdzczé twôrze na se. Ti lëdze żëlë z gbùrzeniô, ale téż miele chòwã. rëbaczëlë, jachtowelë a zbiérelë, co jima dôwa nôtëra. Czej chto ùmarł, jegò cało pôlëlë. To, co pò nim òstało, kłedlë razã z darënkama zrëchtowónyma z metalu (żelazła abò bronzë) i keramiczi do grobù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Archeòlogijô
Hermann von Salza
thumb|right|200px|Hermann von Salza - szlachòta Hermann von Salza (ùr. kòl. 1165 – ùm. 1239 rokù) - to béł wiôldżi méster krzëżacczégò zôkònu òd 1210 rokù do 1239 r. Òd 1230 rokù òn z Krzëżôkama dzejôł m.jin. w Chełmińsczi Zemie.
Lëteratura
Kategòrëjô:Miemcë
Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo
right|200 px| Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo (PGNiG) abò Pòlsczé Pétrochòwé Górnictwò ë Gazownictwò - to je znónô firma (wëcmanizna). M.jin. na Kaszëbach mòże òd nich kùpiac gaz. W 2015 rokù òni jesz szukele széfrowégò gazu.
Kamertón
Kamertón – to je przërëchtënk do ùzwãczaniô mùzycznëch jinstrumentów. Òn biwô ze stali ë mòże miec dzél zrobiony z drewna.
Kategòrëjô:Mùzyka
Katar
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Kwasné zelé
thumb|Kwasné zelé mały
Kwasné zelé (Rumex acetosa L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. Na Kaszëbach rosce wiele ti szczawë.
Zôpùstë
Zôpùstë są czasem òd niedzeli (zôpùstnô niedzela) do wtórkù przed Pòpielną Strzodą. W zôpùstë miało bëc tuńcowóné, a nié mógł szëc, bò chòwa mògła bë zakùlawiec. Na Kaszëbach òb ten czas miôł sã dobrze najesc, bò z pòczątkiem Wiôldżigò Pòstu kùnczą sã ùcechë i dobrè jedzeniè. Wôżnë bëłë téż: zôpústny „tuńc na dłudżi len”, plińce i zôpùstné plôcczi. Dzysô na kaszëbszczich zemiach ju prawie ni ma widzec lnu, ale czedës rosło gò wiele. W zôpùstë czasem pôrã gbùrsczëch rodzëznów sôdało we wasądżi ë òdwiédzało krewnëch. Saniówka w tim czasu biwô snôżô.
Rzeczónczi:
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Ruta
thumb|220px|Rutë w òknie Ruta - to je plaskatô tôfla szkła w òknie. Jak ruta je zaropiałô, to przez nią je lëchò widzec.
Kategòrëjô:Szkło
Gromica
Gromica – to je wiôlgô wòskòwô swiéca, chtërną brëkùją niejedny chrzescëjónie np. katolëcë. Kaszëbi gôdele, że gromica òdgóniô diôbła, grzmòt i òdżin. Biwało tak, że Kaszëbi robile zapôloną gromicą krziż na balce pòd pòsową, żebë piorën nie trzasł w chëcze. Jak chtos ùmiérô zapôliwają mù gromicą, żebë mù swiécëła òb drogã na drëdżi swiat. Dobrze je jak wòda (jezoro, rzéka) dzeli wies òd smãtôrza, ale jak ji ni ma a ùmarłi bë mògł bëc wieszczim to trzeba mù pòd pôchë i na piersë pòłożëc krziżiczi zrobioné z gromicë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Ùchòwô mùszla
Ùchòwô mùszla (łac. auricula) – to je dzél bùtnowégò ùcha òdpòwiedzalnô za pòbiéranié akùstikówëch pòdskôcënków z bùtnowégò òkrãżégò.
Kategòrëjô:Antropòlogijô
Kaszëbsczi jastrownik
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Jastrownikòwaté
Prowansjô
Prowansjô (fr. Provence, łac. Provincia Nostra) - to je historëcznô krôjna nad Westrzódzemnym Mòrzã we Francji.
Kategòrëjô:Francëjô
Bernardus Scultetus
Bernardus Scultetus (ùr. kòl 1455 rokù w Lãbòrgù – ùm. 30 lëpinca 1518 rokù w Rzimie), ksądz, pisôrz. Béł wôżnym ksãdzem w kòscele katolëcczim. W latach 1513 - 1517 to béł pisôrz kòl papiéża Léòna X. Òn nazwôł se Cassubius Kaszëba w 1488 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Jastrzëbóg
Jastrzëbóg – Kaszëbi miele gò za bóżka. Lëdze czedës gôdelë: „W roczicënowim krzu mô diôbeł młodi a w barabónach Jastrzëbóg – biôjta jich szëkac". Piesniodzeja nordowëch Kaszëb – Józef Ceynowa napisôł dokôz „Jastrzëbóg wëgóniô zëmã”.
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbskô mitologiô
Jadowiti jastrownik
thumb|Jadowiti jastrownik z kwiatama Jadowiti jastrownik (Ranunculus sceleratus L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë jastrownikòwatëch (Ranunculaceae). Òn rosce m.jin. na Kaszëbach i je trëjący.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Trëjącé roscënë Kategòrëjô:Jastrownikòwaté
Përzëca
thumb|100px|right|Përzëcczi herb Përzëca (w zdrojach: Piriz 1186, Puritz 1186, Piriz 1217, Pirijtz 1577 (Stefano Bonsignori), Pyritz; pòl. Pyrzyce, miem. Pyritz) - krézewi gard w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.
Lëdztwò gardu: 12.750 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 38,79 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Zwëczajny jałówc
thumb|Zwëczajny jałówc thumb|Wietew z sziszkòjagòdama Zwëczajny jałówc (Juniperus communis L.) – czerz abò drzéwiã z rodzëznë cyprisowatëch.
Mòrfòlogiô
Òn mô gładką kórã, chtërna je colemało szarobrunô. Jegò igłë kòlą i są w òkółkach pò trzë. Òne są colemało szarozeloné, mają kòl 15 mm długòscë i 1-2mm szerokòscë, na jich wiérzchù je biôłi pôsk, pòd spòdem są wësadzony ë swiécący. Prawie wiedno roscëna dwùpiennô. Kwiatë mają ksztôłt elipsë, są żôłté, mòżna je nôlëzc w kątach jigłów na kùńcach wietewczi. Grądol je òbsadzony na górze drobné wietewczi. zbùdowóny je z kùlistëch łusków. Ta roscëna mô rozdzelnopëłcowé kwiatë. Chłopsczé kwiatë mają pòdłużny sztôłt, są żôłté, je mòże nôlëzc kòl jigłów na westrzódkù wietewczi. Białgłowsczi kwiat je zelonawi. Jegò trzë sercowinë są midzë trzema lëstkama. Z tich kwiatów pò zapiszeniu mògą bëc sziszkòjagòdë, chtërne z pòczątkù są zeloné, a pózni czôrnoniebiesczé. Chòc òne wëzdrzą jak jagòdë, są baszkami.
Òn rosce np. na piôskòwatëch łąkach, bagnach i brëkùje wiele widu. Òn żëje do 600 lat.
Òdmianë
Nôpòpùlarniészima zortama ògardowima, co roscą w Pòlsce są:
Zastosowanié
Jegò sziszkòjagòdë są przëprawą. Jegò drewno je ùżiwónë do wãdzeniô.
Na Kaszëbach wiele tich jałowców rosce w bòrach. Jich drewno je ùżiwóné do wãdzeniô.
Kaszëbsczé zwëczi a jałówc
W Jastrowi Pòniedzôłk knôpi dëgùją colemało wietewką jałówcã młodé dzéwczãta. Jim mòcni dzéwczã bãdze wëdëgòwónô, tim lepi dlô ni, bò flot naléze bëlnégò chłopa, a przez całi rok "nie mdą ji pchłë grëzłë".
Brzãczącô robacznica
Brzãczącô robacznica (Calliphora vomitoria) - to je ôrt òwada z rodzëznë robacznicowatëch (Calliphoridae). Òna żëje m. jin. na Kaszëbach.
Zwëczajny jałówc
Kaszëbsczé zwëczi a jałówc
Jałówce straszą czasã pòbłądzonëch wanożników kòl stegnów, czej sã stôwô smroczno. Tedë cos lëchégò miast jawernotë mògą widzëc òczë.
Brzãczącô robacznica
Kategòrëjô:Òwadë
Zwëczajny jałówc
Kaszëbsczé zwëczi a jałówc
Kategòrëjô:Bòtanika
Cechòlub
Cechòlub (pòl. Ciecholub, miem. Techlipp) - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. W Cechòlëbie béł lëtersczi kòscół, ale òd dłëgszégò czasu òn je rozebróny.
Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Miónejce
Miónejce - to je wies w gminie Damnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Prowincjô Prësë
thumb|left|Prowincjô Prësë (czerwiono zamalowónô) Prowincjô Prësë (pòl. Prowincja Prusy, miem. Provinz Preußen) historicznô prowincjô prësczégò państwa jakô mia pòczątk w 1824 rokù. Òna bëła w latach 1829 - 1878. Ji stolëcą nie béł Gduńsk. Dzél ji béł kaszëbsczi, a téż katolëcczi. Òd 1843 rokù na Kaszëbach w szkòłach mia bëc ùczonô nawetka religiô pò miemieckù. Òd 25 gromicznika 1947 rokù nié ma prësczégò państwa.
Wschòdné Prësë
thumb|left|Herb Wschòdné Prësë (pòl. Prusy Wschodnie, miem. Ostpreußen) historicznô prowincjô prësczégò państwa jakô pòwsta dzélã z pierszégò pòdzelënkù Pòlsczi. Wiele Prësôków i Prësôczków bëło lëtersczi wiarë, ale dzél jich béł katolëcczi. Òd 25 gromicznika 1947 rokù nié ma prësczégò państwa.
*
Prowincjô Prësë
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbi
Sąbòrzé
Sąbòrzé - to je wies w gminie Damnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Lékarsczi kòpëtnik
Lékarsczi kòpëtnik (Petasites hybridus, syn. Petasites officinalis) – to je ôrt wielelatny roscënë z rodzëznë astrowatëch. Kaszëbi mògą na niegò gadac kòpëtnik.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Bòtanika
Zwëczajnô pòkrzëwa
thumb|Zwëczajnô pòkrzëwa Zwëczajnô pòkrzëwa (Urtica dioica L.) – to je roscëna z rodzëznë pòkrzëwòwatëch (Urticaceae). Òna rosce m.jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Arara
Arara, gard w Brazylëji.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Brazylskô
Dëmòwnik
thumb|Dëmòwnik Dëmòwnik (Fumaria officinalis L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë makòwatëch. To je np. zelëskò w ògródkach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Grzenia
Grzenia abò Grzenk - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Lëdze gôdalë : - Mùszã jic spac, bò Grzenk sã ju do mie mô. - Zéwiesz, gwës Grzenk ce ju bierze. - Pòscelë wërë, bò Grzenk mie ju do se òchli! - Grzenia mie tłëcze, jidã so spac. - Żużkôj le żużkôj, bò Grzenk cë ju piôsk w òczka sëpie! - Spiochù, z ce je jistny Grzenk! - Grzenia je ju krótko. Bernard Zëchta, 1967
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 379
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kółkò (fërkòt)
thumb|right|200 px|Kółka Kółkò - to je mechaniczny przërëchtënk do robieniô przãdzë np. z wełnë. Prząsc mòże jesz dzysô, ale to ju mało białków na Kaszëbach rozmieje robic.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Technika
Cartusia Kartuzë
Cartusia Kartuzë (Cartusia Kartuzy) - to je klub balôrzów z Kartuz. Òni kòpią balã w III bôłtowi zdrëszënie.
Kategòrëjô:Kartuzë Kategòrëjô:Szpòrt
Pòpielnô Strzoda
thumb|Ksądz sëpie lëdzóm pòswiãcony pòpiół na głowë - XIX w. Pòpielnô Strzoda - to je pierszi dzéń Wiôldżigò Pòstu. W tã strzodã ksądz w katolëcczim kòscele sëpie lëdzóm pòswiãcony pòpiół na głowë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Ùstrzecha
Ùstrzecha - je nad nôwëższim szosa bùdinkù. Òna je nadzemny.
Kategòrëjô:Architektura
Barniéwcz
Barniéwcz (pl. Barniewice) – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Diôbelsczé skrzëpce
thumb|240px|right|Pierszi jinstrumeńt z lewi stronë to są diôbelsczé skrzëpce Diôbelsczé skrzëpce abò diôbli bas' - są mùzycznym jinstrumeńtã, a mają gò w jinstrumeńtarium np. kaszëbsczé karna. W ùszłëch stalatach òn béł ùżiwóny w zadëszną noc, a grało sã na nim diôbelską mùzykã. Zwëk nen òpisôł Paweł Szefka w ksążce pt. Narzędzia i instrumenty muzyczne z Kaszub i Kociewia (1982).
Lëteratura
Kategòrëjô:Mùzyka
Wieległowë
Wieległowë - to je wies w gminie Damnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùksczi
thumb|Bùksczi Bùksczi – rodzôj nasebné piérzi òkriwającé zwikle intimnë czãscë cała. Dôwni słowò to òznôczało téż chłopsczi bùksë.
Bùksczi rozcënóné
Bùksczi rozcënóné, nie zszëté w krokù, nastałë w latach 20. XIX stalatégò. Bez cepłëch dłudżich do kòlón pantalonów białkom bëło zëmno.
Kombinacjô
Bëła sparłączenim dłudżich rozcënonëch  bùksków i kòszlë noszonëch przez białczi w latach 70. XIX stalatégò. W latach 20. XX stalatégò kompletã bëla kòszulka i krótczé bùksczi – dzysô body. Chłopi bëlë òblokłé w kalesonë z kòszlą, zapinané na gùzë òd krocza pò szëjã.
Bùksczi z klapą
Pòjawiłë sã na zaczątkù XX stalatégò. Przyjãłë sã w dzecnëch ruchnach, bò môłim dzecóm wiedno chtos pòmagôł w òbleczenim. Pierszé chłopsczi slipë pòkôzałë sã w latach 30. XX s. w Chicagò.
Kategòriô: Piérzô
Żôgówka
thumb|Żgôwka Żôgówka abò żgôwka (Urtica urens L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë pòkrzëwòwatëch. Na Kaszëbach rosce wiele ti pòkrzëwë.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Przëwidz
Przëwidz (pòl. Przywidz) - to je kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w gduńsczim krézu, w gminie Przëwidz. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Gròmadzënò ë Katrënczi. Wies je nad jezorã Przëwidzczim ë na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px. Tu je kòscół.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Przëwidz
Kòłodzéj
thumb|200px|Kòłodzéj Kòłodzéj - rzemiãsnik, chteren zajimół sã zwiksza robieniém drzewianëch kòłów do wòzów.
Kategòrëjô:Warczi
Òglowô ùbezpieka
Lëteratura
ùstôw
Kategòrëjô:Òglowô ùbezpieka
Òpòwiôdanié
1. Krótczi pòeticczi ùtwór ò prosté akcji, nie za wiôldżich rozmiarów, jednowątkòwé fabùle, pisóné prozą. Òpòwiôdanié ni mô tak scaloné bùdowé jak nowela, ò czim decëdëją òsobë na drëdżim planie, òpisë ë refleksje. Òd nowelë dzeli ją letkô bùdowa ë ni ma w nim óbòwiązkòwëch zasadów.
2. Pòdstawòwô fòrma narracyjné gôdczi, prezentëje narôstonié w czasu toku zdarzeniów, procém òpisowi. Nen gatunk mòże miec w sobie jesz inszé gatunczi ë dialodżi.
Kategòriô:Lëteracczi gatunk
Swiecëchòwò
Swiecëchòwò - to je wies w gminie Damnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Sanowò
thumb|100px|right|Sanowsczi herb Sanowò (we zdrojach: Canowe 1276, Sanowe 1311, Sanow 1333, Sczanow 1402, Czanaw 1411, Czanow 1411, Sanouw 1459, Zanow 1402, Czanowe 1485, Zano 1498, Tzanow 1517, Zahno 1670, Canowo (Cenôwa), Zanów 1880-1902, Canów 1934, Czanów 1934; pòl. Sianów, miem. Zanow) - garc w kòszalëńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Pòlnicą.
Lëdztwò gardu: 6.606 (2009)
Tajlandiô
Tajlandiô je państwã w Azji.
Sanowò
Lëteratura
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Tajlandiô
Tajlandiô je kònstitucyjną mònarchią. Głową państwa je król (òd 1 gòdnika 2016 na trónie zasôdô król Rama X – Maha Vajiralongkorn).
Spòdlowé pòdôwczi
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Kòzobard
thumb|Tragopogon pratensis Kòzobard abò kòzëcha (Tragopogon L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë astrowatëch (Asteraceae). Òne roscą m.jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Gwiôzdór
Gwiôzdór (abò Gwiôzdka, Gwiôzdor, na nordowëch Kaszëbach zwóny téż panëszką) – to je wôżny człowiek w Gwiôzdce, wiele razy òni są dwaji czë trzeji. Gwiôzdór mô kòrbôcz ze słomë i wòłô dzecë do pôcerza. Dzecóm co mògą pôcerz rozdôwô zôbôwczi, pierniczi i òrzechë, żebë dobrze rosłë, a dzecóm co ni mògą i przez całi rok rôkùją, daje wrëczi i bije kòrbôczã.
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 393.
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kùkówka czubatô
Kùkówka czubatô
Z Wikipedia
Kùkówka czubatô ( Clamator glandarius) – to je ôrt ptôcha z rodzëné Cuculidae. thumb|339x339px|Clamator glandarius Spisënk zamkłoscë:
▪ 2 Pòzdrzatk
▪ 3 Biotop
▪ 4 Gniôzdo
▪ 5 Co lubi jesc kùkówka
▪ 6 Òbaczë téż :
▪ 7 Przëpisë
Wëstãpowanie
Zamieszkùją Jiberijsczi Półòstrów, pôłnié Półòstrowù Bałkańsczégò, Azjã Mnijszą, BWschód ë nordową Afrikã. Pòpùlacje pôłniowo-eùropejsczé zëmùją w Pôłniowi Africe (na pôłnié òd Saharë). Do Pòlsczi przëlatëje z rzôdka. Czasã mòżna ją téż pótkac w jinszich krézach Eùropë Zapódny ë Westrzédny.
Pòzdrzatk
Wësmùkłi cało, werazny czubk głowë i werazny schòdkòwóny ògón z biôłim òbrzeżeżenim. Czubk, wiérzch i bòczi głowë szaré, szëja ë piers żôłtawobiôłé, wiérzch cała rdzowòòliwkòwi z biôłima plamkama, chtërne czasã mògą bëc drobni, a Nieczedë twòrzą wiôldżé biôłi pòla charakteristiczny dlô sedzący, abò lecący sroczi (co mòże zmilëc na pierszi wezdrzatk). Spódk cała wiedno jednofarwny – biôłi, na szëji i gardle òchrowi nalot. Z daleka dozdrzelałi ptôch je szari, a młodi mô cemnijszi ùbarwienié – szëja ë piers so barżi apfelzynowi, a lotczi I rzãdu rdzawòbruny. Gatënk nen pòdobny je do kùkówczi zwëczjany òd chtërny je równak wikszi i mô wãższi, długszi ògón. Jéj szerszi skrzidła so mnij spiczasto zakùńczony. W spòczinkù przëpòminają srokã, le w pòrównanim z jéj cãżczim lotã kùkówka czubatô wiele lepij przemieszcziwô sã w lefce. Westrzód lesnëch gałązy i krzôków rëchù sã lekkò, chùtkò ë bez wikszich przeszkòd.
Miara
Nimò swòji pózwë rodzajowi i spòkrewnieni òdgłosë tegò gatënkù nijak ni przëbôczają kùkaniégò kùkówczi zwëczajny. Pòdobny so barżi do skrzeczeniô (òkresliwany czasã jakno szczekani) sroczi. Teritorialny spiéw samca to głëchi, òpadający „ki-u”. Szorstczé òdgłosë przëbôcziwają „kakakarrkarr”. Zawòłanié òstrzegawczi zbliżony je do głosu warnë – „krak”.
Biotop
Sklëniący lasë lëscasti, terenë òdemkłi ò pòjedincznëch krzach, parczi ë aleje. Zamieszkùje niższi geògrafni szérze – terenë z pniama i dãbama kòrkòwima pòdobnimado sawannë, wrzosowiska z wësoczima krzama, zarostë òliwny, a téż òbrzeża òsedli wkół chtërnëch nalézc mòżna parczi.
Gniôzdo
Lãgòwi cezożëwicel, skłôdający jaja wnetka wiedno w gniôzdach ptôchów krukòwatëch (robi to samica) – gapë, sójczi, warny, sroczi, sroczi mòdrawi, a w Africe téż błëszczaków. Zôden z nëch gatënków nie mô swiądë, że w swim gniôzdze wesôdô jedno, abò czile cëzëch jôj kùkówczi. Jéj pisklãta wëzdrzą wnetka tak samò i òdzëwają sã na ôrt przëbliżony do młodëch gòspòdôrza. Młodé òbù gatënków w jednym lãgù wëchowùje sã zgòdno. Wënikù to z tegò, że wiôldżi krukòwati przënoszą swym dzôtkòm na teli wiele jestkù, że starcza gò dlô swòjich i adoptowónëch młodëch. To samica kùkówczi czubati równak bë znikwiec kònkùrencjã w przëbrónym lãgù sama nikwi, abò wërzucô jôjka gòspòdarzi. Zachòwanié rozrodczi je pòdobny do lãgù kùkówczi zwëczajny, chòc ta drëgù za gniôzda zastãpczi wëbierô lãdżi warblowatëch, a jéj pisklãta wërzucają swòje przëbróné rodzeństwò, abò jaja z gniôzda, bò rodzëce warblowatëch zaòstałebë z karmienim swòjich piskląt ë kùkówczëch. Skłôdô kòl 9-25 jôj. Kùkówka w kòżdim gniôzdze skłôdô czile jôj, w procemnoscë do kùkówczi zwëczajny (krukòwati so wikszima rodzëcama i przënoszą wicy jestkù). Jaja so wësôdiwóné òd 12 do 15 dniów. W jednym gniôzdze je do trzech piskląt kùkówczi czubati, pòchôdającëch prôwdobòdobnie òd różnëch samic. Pisklãta òpùszcziwają gniôzdo pò kòl 18 dniach.
thumb|jaja
Wiôldżi òwadë i jich larwë, mnijszi krãgòwce. Dieta òbù kùkówków – zwëczajny ë czubati – je pòdobnô, chòc na drëgù łapie wiãkszi stawònodżi, a jéj pisklãta w gniôzdze karmioni so szczątkama ùpolowónëch krãgòwców.
Czej wrócą z zëmòwiska przëlôtają nôczãscy do sklëniącëch lasów chòjnowëch, gdze szëkają, żëwiącëch so chòjanama, włosatëch wąsewniców, chtërne akùratno te wëchôdają ze swëch môlów zëmòwaniégò. Westrzód wiôldżich òwadów łapią wôżczi i skôkôłczi. Mògą też chwëtac môłi wieszczórczi.
W Pòlsce òbjãti scësłą òchroną gatënkòwą a téż wëmôgający òchronë czinny.
Òbaczë tëz:
Przëpisë
Switałë
Switałë - to je wies w gminie Damnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Gdówstwò
Gdówstwò – to je wseczëcowô i prawnô sytuacjô òstónégò przë żëcu żeniałégò pò smiercy drëdżégò żeniałégò. Białka pò smiercy chłopa to je gdowa, a chłop pò smiercy białczi to je gdówc.
Switałë
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Augùstin Westphal
Augùstin Westphal (pòl. Augustyn Westphal ùr. 1884 r. - ùm 27 séwnika 1946 r.) - to béł òstatny kòmańdant Krëjamny Wòjskòwi Òrganizacëje "Pòmòrsczi Grif". Pò II swiatowi wòjnie nie dôwelë mù pòkù i òbskarżiwelë ò zmòwã z Miemcama, a zamãczało gò wierã ÙB w 1946 rokù.
Gdówstwò
Kategòrëjô:Antropòlogijô
Augùstin Westphal
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota
Môłkòwò
Môłkòwò (pl. Małkowo) – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò.
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Jastrzëbiôk
Jastrzëbiôk – to są pùstczi kòl wsë Miłoszewò. Mòże ta pòzwa je òd Jastrzëbòga .
Eùro
Eùro (EUR, €) - to je eùropejsczi dëtk w 26 państwach: Aùstriô, Belgijskô, Chòrwacją, Cyper, Estóńskô, Fińskô, Francëjô, Greckô, Irlandëjô, Italskô, Lëtewskô, Luksembùrskô, Łotewskô, Malta, Miemieckô, Néderlandzkô, Pòrtugalskô, Słowackô, Sloweńskô i Szpańskô. W krôjach nie-EÙ z ùmòwą Andorra, Watikan, San Marino, Mònakò ë bez-ùmòwë Czórnogóra ë Kòsowò.
Jastrzëbiôk
Lëteratura
B. Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 86
Eùro
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Eùropa Kategòrëjô:Ekònomijô
Jastrzëbiôk
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbë
Harmonia axyridis
Kategòrëjô:Òwadë
Kém
Kémë - w swòjim òglowim wëzdrzatkù szlachują za łësënowim mòrenama. Jich bënowô bùdacja i geneza je równak jinô. Damë i kémòwé grzëpczi są zbùdowóné z szëchtowónëch czisów, piôsków i mùłków, bò òne są z òtemkłëch i szeroczich rozpãklënów nikwiejącégò lodofôłtu ze zbiérającégò sã przez wiele lat materiału.
Lëteratura
Kategòrëjô:Geògrafijô
Rozdarżny stołp
Rozdarżny stołp - to je òbrobiony kam, na chërnym je napisóné gdze prowadzą drodżi.
Kategòrëjô:Architektura
Òbëwatelskô Milicjô
Òbëwatelskô Milicjô (ÒM) – to bëła ùnifòrmòwô państwòwô fòrmacjô ò charakterze pòlicyjowym, chërna bëła do utrzëmaniô statkù i pòrządkù, biôtczi z zleczińcama ë zapewnieniô pùblicznegò bezpiekù. ÒM bëła w Pòlsce w latach 1944–1990. Milicjance mògle jezdzëc autama.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òbëwatelskô Milicjô
München
thumb|München München - to je nôwikszi gard Miemiecczi Federacëjny Repùbliczi. Tu je katédra, chtërną zaczãlë bùdowac w 1468 rokù.
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi Kategòrëjô:Ùzémczi artiklów
Filipinë
200 px|thumbnail|Filipinë (òstrowë tegò państwa są tu zeloné) Filipinë są państwã w Azëji.
200 px|thumbnail
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Òtomino
Òtomino (pl. Otomino) – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò.
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Płota
thumb|100px|right|Płocczi herb Płota (we zdrojach: *Płota, Plote 1277, Plate, Plathe, Platow 1632; pòl. Płoty, miem. Plathe an der Rega) - garc w grifiôgórsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Regą.
Lëdztwò gardu: 4.070 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 4,12 km2
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Bicëno
Bicëno - to je wies w gminie Damnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Damnica
Pólnica
Pólnica - to je pòlnô ùkôzka, a téż jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Strôgô, snôżô i pësznô Pòlnica, duch białgłowsczigò ôrtu, dzejô le dëcht latem. Calëchnô nagô, z winôszkem z kwiatków na głowie, wiérzchùje na rãdim szëmlu, òbjeżdżô pòla i łączi i dze le wezdrzi - tam wszëtkò rosce w òczach. Chto chòc le rôz Pólnicã ùzdrzôł, ten je ùrzekłi i czecznieje z nieszczestlëwi lubòtë.
Lëdze gôdalë : - Pò tim deszczu Pólnica òbjeżdżô pòla. - Stôri Jãdroch miôł bòdôj miec widzóné Pòlnicã na jawie. - Lôtô za tim dzewusem jak za taką Pólnicą. - Pólnica gò mô ùrzekłé.
Szlachòta
Pólnica stoji w Tłuczewie, kòl klepiska do grë w balã. thumb|250px|center|Pólnica
Lëteratura
Kategòrëjô:Kaszëbskô mitologiô
Wësëno
Wësëno (pòl. Wysin) - to je kòcéwskô-kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Liniewò. Tu je kòscół ë szkòła.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Liniewò
Lechicczé jãzëczi
Lechicczé jãzëczi – to je jedna z gromadów zôchódnosłowiańsczich jãzëków. Do ni słëchają: Pòdzél ti gromadë biwô czasã jinszi.
Lëteratura
thumb|
Kategòrëjô:Zôpadnosłowiańsczé jãzëczi
Bòrzón
thumb|right|Bòrzón Bòrzón abò prôwdzywk (Boletus edulis) - to je grzib z rodzëznë bòrzónowatëch. Òn mô bruny kapelusz i dosc grëbą nogã. Kaszëbi jedzą m. jin. prawdzywczi, a téż sëszą te grzëbë.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Grzëbë
Pùchôcz zwëczajny
thumb|300x300px Puchacz zwyczajny, puchacz (Bubo bubo) – to je ôrt ptôcha z rodzëné Strigidae. To nôwiãkszô w Eùropie sowa mòże równac sã jedynie z nią pùchôcz japońsczi. Je wiele wikszô òd sowe sniżni i pùchôcza wirginijsczégò. Mô wiôldżé żôłto-czerwioné òczë i specjalné pióra, co wëstôwają nad głowã, tzw. szlarë, przez jaczé wiele lepi czëje (jak ù człowieka ùszné mùszle).Farwé samice i samca je takò sama cemnobùro z plômkoma i strészkoma. Słëch je baro wôżny dlô negò ptôcha, òsoblëwie òb czas łowów. Szlarë mô téż jinô sowa – ùsznica, kò je òna wiele miészô. Tej sej pùchacze gniôzdëją na zemi. Temù zdarzi sã, że òb czas szpacéru dozdrzita jegò pisklã. Pùchôcz to ptôch prawno chroniony thumb|447x447px
Wëstãpowanie
Wëstãpùje w pôniowi, westrzédny i nordowi Eùropie, nordowi Africe i Azji. Gniôzdeje téż w Alpach. Ni ma gò w Turcji, pòłniowich Chinach i Indiach ( tôm zamieszkiwô pùchôcz indyjsczi). W Pòlsce zasedlô gòrë Sudetë i Karpatë, westrzédny i zôpôdny Pòmorze, pôłniowô Wielkòpòlska. Zëje w lasach z grëbima drzéwiãtama, lubi jiglënowi lasë, kòl zelestrzów, strëg, bagnów, jezor, na pòlach i òtemkłëch rëmiôw dze je wiele fùtru.
Dłëgòsc żëcô
Na wòlnosce pùchôcz dożëwô 20 lat, a w zamkłosce do 60 lat.
Gniôzdo pùchacza
Bùdëje gniôzda nôczãscy na dzrzewie z rozgrajonych gołãzach, abò w gniôzdach pò jinëch ptôchach, abò téż za zemi. Gniôzda je w sztôłce snôdczi szôlczi, ùkrëté midze Kãpama trôw. Zrobioné je z sëchi trôwë i wietwi. Na zôczątki strëmiannika abò łżëkwiata samica sklôdô 2-3 jaja są òne biôłi i kùglowati. Skòrepa je grëbô i parchatô. Samica sedzi na jajach przez 32-35 dni rôz do rokù. Pisklãta pò wëklëcu są slepi, pò 4 dniach òdmikają ôczé. Młodi òpùszają gniôzdo czé minie 35 dni, ni mògò tédé jisz lôtac i starkowie mùszo jich i tak fùtrowac.Baro mało z nich przeżëwô. Dorôstajó w 2-3 rokù żëca. Pòre są w grëpie òb całi żëcé.Mają blus jednégò partnéra.
Co lubi jesc pùchôcz
Pùchôcze chãtno jedzą rozmaité òwadë, ptôchë i susczi. Latem nôbarżi smakają jima jéże, zajce, kaczci, gołąbczi i rëbë. Ób zema ùzérajô za môłima cecónoma ( mëszama, toczkama, młodima sarnoma,). Jachtuje òb wieczorë, nocë i ò pòrénk. W dzéń sedzi na zasadłi gałãzë w kòrónie drzewa, abò krótkò pnia. Na zwiérza pilnuje, spôdô z góré i chwëtô gò drapcama. Pùchôcz to to nôwikszi rabùszny ptôch Eùropë
Pòzdrzatk
Óbkrój zasadłi, z wiôlgò òkrągłô głowô, z szeroczimë zaòkrôglonyma skrzidłama i krótczim ògónem. Na głowie mô przirodné ,,ùsze" z piór ò dłëgòscë 8-10 cm, pòłożone wòdòrówno a stôwiô je cze je wëstraszony, abò hërlëkony. Szpétë są òbrosłi jasnyma pióroma. Dzëb je czôrnë. Tégówka òcznô mô farwa apfelzynowô.
Przëpisë
Kategòrëjô:Ptôchë
Jabłónowò
thumb|100px|right|Jabłónowsczi herb thumb|Pałac Jabłónowò (pòl. Jabłonowo Pomorskie, miem. Jablonowo; 1903-1920, 1939-1945 Goßlershausen) – to je gard w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie. Tu je pałac, a w nim klôsztór. W latach 1942 do 1943 w nim béł lôdżer. Na Kaszëbach biwało tak, że przëszlë gestapòwcë rëmac gbùra z familëją z chëczi, bò na jich plac miôł przińc Miemc. Tich Kaszëbów wëwiozlë do la­gru w Jabłónowie. Z tegò lagru òni brelë jednëch tam, jinszich dze jindze. Môłdi chłopi miele sã tu ùczëc pò miemieckù gadac i jic do wòjska. Jinëch Miemcë bralë stąd na majątczi abò do gbùrów na robòtë.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Jezoro Czedrowsczé
Jezoro Czedrowsczé (pòl. Jezioro Kiedrowickie) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 1,041 km² w bëtowsczim krézu na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Wielëszewò
Wielëszewò - to wies w gminie Pòtãgòwò, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bòhemizm
Bòhemizm - to je słowò tipòwé dlô czesczégò jãzëka, przeniosłé do jinégò jãzëka. Np. "robòt" przeniosłé do kaszëbsczégò z czesczégò robot. Słowò robot to béł czesczi neòlogizm.
Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 141.
Kategòrëjô:Czesczi jãzëk
Kłanino
thumb|Kłanińsczi dwór Kłanino - to je wies w gminie Krokòwò w pùcczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu je dwór.
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Barnim IX
thumb|Barnim IX - òbrôz thumb|left|Tôblëca z herbã pòmòrsczégò ksyżëca Barnima XI Barnim IX abò Barnim XI (ùr. 1501 rokù - ùm. 1573 rokù) - to béł ksyżã w Szczecënie w latach 1523-1569. Òn béł pierszi ksyżã lëtersczi wiarë w tich stronach i dobrze sobie radzył w pòlityce.
Szlafrok
Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 234.
Barnim IX
Kategòrëjô:Ksyżëce Zôpadny Pòmòrsczi
Szlafrok
Lëteratura
Kategòrëjô:Òbùca
Lémanë
Lémanë (pl. Lemany) – kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce. Wies je nad jezorã Gòwidlińsczim.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce Kategòrëjô:Kaszëbë
Drzewiónie
thumb|Pòłabsczi Słowiónie kòl 1000 rokù Drzewióna to béł Pòlabsczi Słowión. Ti Pòlabsczi Słowióni bële z plemienia Òbòdritów. Òni gôdale jesz w XVIII w. pòlabsczim jãzëkiem.
Kategòrëjô:Słowiónie
Môłé Bòżé Pòlé
Môłé Bòżé Pòlé - to je wies w gminie Łãczëce, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Madonna ze Stalingradu
Madonna ze Stalingradu (miem. Stalingradmadonna) – to je òbrôz Miemca - ksydza, chtëren béł na wòjnie w 1942 rokù pòd Stalingradã w Rusce. Na nim òn napisôł: "1942 Gòdë w kòcle - gôrcz Stalingrad – Wid, Żëcé, Miłota“ („1942 Weihnachten im Kessel – Festung Stalingrad – Licht, Leben, Liebe“). Ten òbrôz je w Berlënie.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kùńszt
Fitonim
Fitonim – to je pòzwa roscënë np. przëmiłk.
Lëteratura
Kategòrëjô:Lingwistika
Chrzónowò
Chrzónowò - to je wies w gminie Łãczëce, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Wiôldżi Pòst
Wiôldżi Pòst- to je w katolëcczim kòscele czas pòstnégò jestkù (np. bùlwë, sledze). Kòscół ùstanowił, że Jastrë przëpôdoją wiedno w niedzelã pò pierszi zymkòwi pôłni miesąca. Czas jastrowëch òbchòdów mòże tej trafiac midzë 22 strëmiannika a 25 łżëkwiata (5 niedzél). Temù tej Wiôldzi Pòst przëpôdô rôz chùtczi, rôz pózni, ale wiedno dérëje 40 dni. W tim czasu przëpôdô szesc niedzél, z chtërnëch ostatni (6) je Palmòwô.
thumb|Sebastiano del Piombo,Christus niosãcy krziż
Wiôldżi Pòst rozpòczinô sã Pòpiélcową Strzodą. Ksądz sëpie na głowë lëdzy palmòwi pòpiół z łońsczégò rokù i gôdô: Pamiãtôj człowiekù, że pichã jes i w pich sã òbrócysz. Pòpielnô Strzoda - to je pierszi dzéń Wiôldżigò Pòstu przed Jastrama. Szóstô niedzela Wiôldżégò Pòstu (Palmòwô) rozpòczinô Wiôldżi Tidzéń. Lëdze przënoszają do kòscoła palmë, chtërne pò pòswiãcenim bãdą zaktłé za swiãté òbrazë i kòl kropelniców, żebë chrónic chëczë òd złégò. W Wiôldżi Czwiôrtk òdprôwiô sã òstatną przed Jastrama Mszã sw., pò ni Nôswiãtszi Sakrameńt je zaniosłi do cemnicë /co mô przëpòminac zamkniãcé Christusa w sôdzë/. Na wdôr tegò, że z Jezësa zjãlë ruchna, z wôłtôrza zjimô sã òbrësczi, lëchtôrze i krziże. Do Wiôldżi Sobòtë nie mdã téż grałë òrganë ani zwòniłë zwónë. W Wiôldżi Piątk, jinaczi Płaczëbògã, ksądz naczinô ceremónie òd leżeniô krzyża, ni ma Mszë sw., na kùńc òbrzãdów Nôswiãtszi Sakrameńt przenôszô sã do Pańsczégò Grobù. W Płaczëbòga béł jadłé sëchi chléb i sëché bùlwë.
Wiôgòpòstné nôbòżéństwa
Na Kaszëbach jaż do drëdżi swiatowi wòjnë lëdze pòscëlë baro òstro. Starkòwie pòwiôdelë, że panewczi na całé 40 dni pòstu bëłë wëszorowóné i zamkłé w kòmòrze. Nie jôdało sã miãsa, leno sledze. Òkróm tegò do zbawieniô dëszë przënôlégało téż rozdawac klëczné. Kromiagów bëło wiedno kòl kòscołów fùl, tej nie bëło z tim biédë. Wicy czasu przeznôczało sã na nôbòżéństwa i mòdlëtwë. We wiele dodómach do dzysô òdmôwiô sã kòrunkã, a w piątczi i niedzele chòdzy na pòstné nôbòżéństwa: Gòrzczé Żale i Krziżewą Drogã. Gòrzczé Żale òdprôwiô sã wiedno w niedzelã. Tak je ju òd kùńca XVII wiekù. Jich autorã je ks. Benik – misjónôrz z Warszawë. Drogã Krziżewą spiéwô sã òd pòczątkù XVIII stolecégò.
Rzeczónka
"Żur i slédz, to są dwaji pòstny bracô."
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Rãbiechòwò
Rãbiechòwò (pl. Rębiechowo) – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò. Òno je czësto kòl Gduńska.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Liniewò
Liniewò (Lëniewò, pòl. Liniewo) - to je kòcéwskô-kaszëbskô gminnô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Liniewò. Tu je kòscół ë szkòła. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożonô je mniészô wies Môłé Liniewò.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Liniewò
Ògardowi smôrzcz
thumb|Ògardowi smôrzcz Ògardowi smôrzcz (Cepaea hortensis) - to je smôrzcz z rodzëznë smôrzczowatëch. Ten mitkôcz żëje m. jin. na Kaszëbach i mòże bëc szkódnikã.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Mitkôcze
Bahrajn
Bahrajn je państwã w Azëji. Stolecznym gardã je Manama.
Rozmajitolëstny jastrownik
thumb|Rozmajitolëstny jastrownik z kwiatã Rozmajitolëstny jastrownik (Ranunculus auricomus L.) - to je roscëna z rodzëznë jastrownikòwatëch (Ranunculaceae). Òn rosce m.jin. na Kaszëbach. Mògą bëc miészańce dwóch ôrtów: ti roscënë i kaszëbsczégò jastrownika.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Trëjącé roscënë Kategòrëjô:Jastrownikòwaté
Lubòmir Szopińsczi
Lubòmir Szopińsczi (pòl. Lubomir Szopiński) - ùr. 1913 rokù w Kòscérznie – ùm. 1961 rokù) béł kòmpòzytorą i dirigentã, a téż dzejôrzã kùlturalny rësznotë. Òn béł w m. jin. w kòncentracyjnym lagrze Stutthof. Jaczis czas w jinym lagrze òn mógł bëc dirigentą òd chùru. W 1947 rokù béł dirigentą òd chùru Swiãti Cecylie w Kòscérznie, chtëren miôł kaszëbsczé òbleczénczi, sekcjã kaszébsczégò tuńca i kaszëbską kapelą.
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Mùzyka Kategòrëjô:Stutthof Szopińsczi, Lubòmir
Wilkòwór tasmańsczi
Wilkòwór tasmańsczi (wilk wòrkòwati abò tasmańsczi; Thylacinus cynocephalus) – wëmarłi gatënk ssaka z rodzëznë wilkòwòrowatëch, nôwiãkszi drapieżny torbôcz dzysészich czasów.
Łaba
thumb|upright=2|Kôrta rzéczi Łabë w [[Eùropa|Eùropie]] Łaba to je rzéka dłużawë 1154 km w Eùropie. Ji wòdë płiną z Czesczi do Miemców. Òna wpłiwô do Nordowégò Mòrza.
Wilkòwór tasmańsczi
Pierwotnie wëstãpòwôł na terenach Aùstralii ë Nowi Gwinei. Òstôł wëparti blós do terenów Tasmanie, gdze wëdżinął w XX wiekù. Béł òstatnim przedstôwcą gatënkù Thylacinus.
Łaba
Kategòrëjô:Geògrafijô
Wilkòwór tasmańsczi
Wëstãpòwanié
W czasach przedhistorycznëch wëstãpòwôł na Tasmanie a też na całim òbszarze Aùstralie, a też Nowi Gwinei. Wraz z przińdzeniém òsadników do Aùstralie ë sprowadzeniém bez nich psów dingò òbszar jegò wëstãpòwaniô scygnął sã blós do sami Tasmanie.
Wëdżiniãcé
Po przëcygniãcô na Tasmaniã Eùropejczyków uznóny za szkòdnika i baro jintensywno tãpiony. Òstatni òsobnik na wòlnoscë widzióny w 1932 roku; òstatni znóny òsobnik (samica) pôdł w 1936 w ZOO w Hobart. Òd tegò czasu (òsoblëwie òd lat 80.) jaczis niepòtwierdzony szlachë bëtnoscë zwiérzãca (taczié jak zeznania swiôdków, niewërazny tropë, czë niewërazny òdjimczi) dałë asumpt teòriom, że òdòsobnionô pòpulacja przeżëła w niedostępnëch, górsczich rejonach Tasmanie jeszcze co najmniéj do lat 60. XX wiekù. Ùtwòrzenié na znacznëch òbszarach scëłégò rezerwatu, a do te liczne ekspedycje nie przëniosłë równak żôdnégò gwësnégò pòswiôdczenégò przetrwania wilkòwòra tasmańsczégò. Òficjalno òstôł uznóny za gatënk wëmarłi przez IUCN w 1986 rokù. W latach pózniészich w òdludnëch regionach wëspë znajdowano tropë mògące nôleżec do tegò zwiérzãca, nie widzano równak nigdë samëch zwiérząt.
Klonowanié
Terôzka pòdijmòwóné sã próbë sklonowaniô na spòdlim materiału genetycznégò pòbrônégò z zakònserwowônëch tkanek zwiérzãca. Niestetë, tkanczi òstałë zakònserwowóné w fòrmalënie, chtërnô „pòcãła” DNA na môłé kawôłczi. Nôwiãkszé nôdzeje pòkłôdô sã w jedurnym egzemplarzu zakònserwowônégò w alkòhòlu szczéniãcia. Szanse na realizacjã tegò projektu ni są równak wiôldżi.
W môju 2008 aùstralijskò-amerykańsczi karno naùkòwców pòinfòrmòwało ò wëizolowaniu i wszczepieniu do embrionu mëszë fragmentu wilkòwòra tasmańsczégò. Wëizolowany fragment nôleży do genu Col2A1 i òdpòwiadô za twòrzenie tkanczi chrzãstné; dołączëlë do niegò fragment kòdujący mòdré barwnik, w efekce òbserwacjë zauważono aktywnosc genu i òbecnosc mòdrégò barwnika.
Ôrt żëcégò ë jestkù
Zwiérzã nocné, pòlowało m.jin. na kangùrë i wòmbatë. Chùdzy do jegò pòtencjalnëch òfiar zarechòwano też òwce, ale wedle terôzka przëjimané teòrii òpùblikowany na łamach Zoological Society of London’s Journal of Zoology tigris tasmańsczi béł za môłi bë pòlowac na te zwiérzãta. Rekònstrukcja szczãczi zwiérzãca pòkazëje, że miała òna za môłą sëłã nacëskù do zabica òwcë.
Òbaczë téż:
* The Thylacine Museum (http://www.naturalworlds.org/thylacine/index.htm) (ang.)
* Australian Museum-Thylacine (http://www.austmus.gov.au/thylacine/) (ang.)
* IUCN Red List of Theratened Species: Thylacinus cynocephalus (http://www.iucnredlist.org/search/details.php/21866/all) (ang.)
Jigrzan
Jigrzan - jeden z 13 Dëchów, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha".
Wilkòwór tasmańsczi
Òbaczë téż:
* Wyizolowanie i wszczepienie myszy fragmentu DNA wilka workowatego (http://wyborcza.pl/1,75476,5231344,Wyginal_a_teraz_powraca.html?
Przëpisë
* Thylacinus cynocephalus (https://web.archive.org/web/20220704005009/https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
* McKnight,M. 2008. Thylacinus cynocephalus. (http://www.iucnredlist.org/details/21866/0) w : IUCN 2015. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych Wersja 2015.1. [ dostęp 2015—06-28]
* Systematyka i nazwy polskie za : Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s.6. ISBN 978-83-88147-15-9
* K.Kowalski ( redaktor naukowy), A. Krzanowski, H.Kubiak, G.Rzebik-Kowalska, L.Sych:Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991,s. 416, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
* Informacja w Gazecie Wyborczej, dodatek nauka ( http://wyborcza.pl/1,76842,5231344,Wyginal_a_teraz_powraca.html)
* Extinct Thylacine May Live Again ( http://animal.discovery.com/news/afp/20031020/thylacine.html). Discovery Channel. [dostęp 2012-10-28]. Cytat: Their jaws could open 120 degrees, Wilder than any other known mammal Thylicine exonerated- jaws couldnt kill sheep (http://cfzaustralia.com/2011/09/thylacine-exonerated-jaws-couldnt-kill.html)
Bibliografia:
Andrzej Trepka, Kazimierz Frączek, Grzegorz Wojtasik „Encyklopedia zwierząt ssaki”, Wydawnictwo SCRIBA, Racibórz 2004
Jigrzan
Òpisënk Aleksandra Labùdë
Jigrzan - je to strogòtlëwi duch, ògradzan jigrów i jigrzëcznëch, ùbaw, tunów i wszelejaczich rozgracëji. Za czôs pierwëch bëłë jigrë we wiôldżim ùwôżanim kù tczë słuńca, ògnia i widu. W swiãtëch gajach na grzëpach abò ùrzmach, przë notészi mùzyce, pôlëlë sobòtkã i sã wieselëlë, tunilë i wëstwôrzelë widzawiszcza, jakl na przëmiar Scynanié Kani. Jigrë rokroczno òdbiwałë sã latem na jigrzëcznëch górach w nôkrótszą noc w rokù. Jigrzan jesz dzys żëje i dzejô w sobòtkach.
Lëdze gôdalë : - Jigrzan dzejô wama redosc. - Jes wiesołi jak Jigrzan. - Sobòtka sã pôli na Jigrzëczny. - Le dëcht na Jigrzëczną kwitnie parpac. - W jigrach chwat i zdrowié, a szczescé w parpatnym kwiôtkù.
Szlachòta
Jigrzan stoji w Zakrzewie, kòl jigrowégò placu dla dzëci. thumb|250px|center|Jigrzan
Kampanonim
Kampanonim – to je pòzwa zwònu.
Lëteratura
Kategòrëjô:Lingwistika
Parszczëce
Parszczëce - to je wies w gminie Krokòwò w pùcczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu béł dwór.
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Bògòwie i dëchë naj przodków
Aleksander Labùda pisôł ò Dëchach do Pòmeraniji w 1977 ë 1978 rokù.
Ksążkã w 2008 rokù wëdôł Ùrząd Gminë Wejrowò a téż Bibloteka m. Aleksandra Labùdë w Bólszewie.
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Òbacz téż
Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha w Gminie Lëniô
Gmina Liniewò
Gmina Liniewò (pòl. Gmina Liniewo) - to je wieskô gmina w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa z sedzbą w Liniewie.
Solewnica
thumb|Solewnica
Pôłczëno
thumb|100px|left|Pôłczëńsczi herb Pôłczëno (we zdrojach: Poltsin 1304, Poltzin 1337, Polczin 1443, Polczin 1496, Polzin, Pêłczéno (Cenôwa); pòl. Połczyn-Zdrój, miem. Bad Polzin) - garc a téż kùrort we Skwilbëńsczim Krézu we Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad Wògrą.
Solewnica
Solewnica - to je bùdowniô z drewna i gałãzów psónczi do zwikszaniô stãżënë soli w solny wòdze. Mikroklima kòl solewnicë je pòmòcny w léczneniu niejednëch chòrosców.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Medicyna
Pôłczëno
Lëdztwò gardu: 8.463 (2009)
Piscowanié
Piscowanié - to je dyscyplina szpòrtowi biôtczi, w chtërny dwóch piscowników prowadzy pistną biôtkã.
Pôłczëno
Wiéchrzëzna gardu: 7,22 km2
Lëteratura
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Piscowanié
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Szpòrt
Kùwejt
Kùwejt je państwã w Azëji.
100 px|thumb
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Cesla
thumb|left|Ceslowie przë robòce, a dwùch z nich żôgùje [[Przécznô zôga|przéczną zôgą]] Cesla - rzemiãsnik, chteren zajimó sã zwiksza robieniém kònstrukcji bùdowni. Czedës béł òkrãtowi cesla.
Kategòrëjô:Rzemiãsné warczi
Kùlturowô pòzwa
Kùlturowô pòzwa – tikô sã pòzwów, chtërne òpisëją produktë kùlturë człowieka (np. Mòstë, Smólniczi, Zelonô Hëta), w tim dëchòwëch elementów.
Lëteratura
Kategòrëjô:Ònomastika
Plachcowi dërdest
thumb|Plachcowi dërdest Plachcowi dërdest (Polygonum persicaria L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë dërdestowatëch (Polygonaceae). To je zelé. Na Kaszëbach rosce ten dërdest.
Kategòrëjô:Bòtanika Kategòrëjô:Léczné roscënë
Kaczkòwò
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Miszewkò
Miszewkò (pl. Miszewko) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò.
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Szari wilk
250px|thumb|right|Szari wilk Szari wilk abò wilk (Canis lupus) – to je rabùszny susk z rodzëznë psowatëch (Canidae).
Na Pòmòrzim wilczi zaczãłë pòjawiac sã znôwù w slédnëch latach. W 2015 mielë jich pòtkóné mieszkańcë Lëpùsza. W gòdnikù 2016 czile òsobników nagrała kamera w Nadlesyństwie Chòczewò.
Przësłowié: Kóń czëje wilka na milã.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Susczi
Strzebielëno
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Loretańskô lëtaniô
Lëteratura
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół Kategòrëjô:Marija Panna‎
Slédny Sąd (òbrôz)
Slédny Sąd - to je triptik (trzëdzélowy òbrôz) néderlandzczégò malownika. Ten òbrôz namalowôł kòl 1467-1471 rokù Hans Memling, a terô òn je w Nôrodnym Mùzeum w Gduńskù.
<div style="border-collapse:collapse;border:1px solid lightgrey; padding:10px;width:490px;text-align:center"> Slédny Sąd, kòl 1467-1471 rokù. Nôrodné Mùzeum w Gduńskù
Kategòrëjô:Gduńsk Kategòrëjô:Néderlandzkô
Spiéw
Kaszëbi wiedno rôd spiéwelë i spiéwają, chòc w historii jinszi nôrodë ùważają nas za nié spiéwający.
Spiéwe na Kaszëbach
Spiéwe na Kaszëbach dzelą sã na dwa ôrte: