cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dawid Szulëst
Dawid Szulëst (en: David Martin Shulist) - ùr. 14 rujana 1951) - je kaszëbsczim dzejôrzã i kanadnym pòlitikôrzã. Òn je zasedzałim Kaszëbą w Kanadze, we wnożënie Wilno (Ontario) ùrodzonym. Jegò òjcã béł Môrcën Szulëst. D. Szulëst ùcził sã m.jin. w Òttawie, a je òd lat aktiwny w stowôrze Wilno Heritage Society. Dłudżi lata to béł ji szef . Wilno (Ontario) - jakno w mało jaczim jinszim môlu bùten Kaszëb, ùchòwôł sã przez kòle półtorasta lat kaszëbsczi jãzëk i zwëczi - wiele mù w òstatnëch latach zawdzãcziwô. Stowôrã Wilno Heritage Society wiele zrobia dlô ùchòwaniô i rozwiju kaszëbsczi kùlturë w Kanadze, a w tim jego aktiwné spòleznowé dzejanié mô znaczënk. Jesz jinszim gónã, na jaczim dzejô je mùzeum we wnożënie Wilno (Ontario). To je bëlny ôrt rozkòscérzaniô kaszëbiznë midzë lëdzama w Americe.
M. jin. òn zrobił wiele, żebë w Kanadze zebrac karna ledzy rozmajitëch kùlturów, a òni grelë ze sobą w hokeja. D. Szulëst lubi rzeczónkã: “Wiedno Kaszëbë. Na wiedno Kaszëbi”. Òn w latach 2010 - 2014 béł wójtã gminë Madawaska Valley. Jak napisôł japońsczi ùczałi lingwista òn gôdô téż ò Kaszëbach: më bëlë, më jesmë, më wiedno bãdzemë.
Òn przënôlégô do karenka lëdzy w Nordowi Americe, co jakno pierszi są wëprzédniony za swòją robòtã dlô kaszëbsczi kùlturë np. medalią "Zasłużony Kùlturze Gloria Artis". W Kanadze, państwòwô nôdgrodã bëła mù przëznónô za czasów Michaelle Jean. W 2010 rokù D. Szulëst dostôł za swòje dzejanié Kawalérsczi Krziż z Pòlsczi. W 2016 rokù w Kanadze medalia bëła mù przëznónô za czasów David'a Johnston'a. Òn je wëprzédniony przëznôwónym przez Karno Sztudérów Pòmòraniô Medalã Stolema.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kanada Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura Kategòrëjô:Laùreacë Medalu Stolema
Ludwik Prądzyński
Ludwik Prądzyński przëszedł na swiat w 1956 rokù w Tëchómiu kòl Bëtowa. Ùcził sã w Gduńskù. Béł jednym z trzech, chtërny w séwnikù 1980 rokù zaczãle sztrajk w Gduńsczi Òkrãtowni mionã Lenina. Òd 1980 rokù aktiwny w Solidarnosce. W latach 1984 - 1993 robił jak gbùr w gminie Tëchómie. Òn je czestnym mieszkańcem Gardu Gduńsk i przënôlégô do karna lëdzy wëprzédnionëch przez pòlsczégò prezydenta.
Kategòrëjô:Gduńszczani Kategòrëjô:Kaszëbi
Malëne
Ògardowô pòtrôwnica
Malëne – roscëna dwóch ortów czerwony jagòde. Mô wiele pòzwów: czerwonô jagòda, potrôwnica,czãsto nazywôno je malëną.Lëdze sadzą je bò mają òne jôdny brzôd.
Wëzwëskiwani
thumb Roscëna ùprôwióno we wszëtczich krajach ùmiarkòwóny klime i w chłodniéjszich tropikòwich rejónach z pòzdrzatkù na smaczny brzôd. Nôwikszim wërôbnikã na swiece są Stanë Zjednoczony, pòstãpnym wërôbnikãje Szpanijô, Rosja i Turcja. Pòlskô je na sódmym placu w swiece. "Kaszëbskô malëna" je wpisónô do europejsczigò systemu pòzwów i òznaczeniów geograficznych. Przë ùprôwianim je wiôlgô dba ò òchronã przed chòrobama. Roscëne mùszą bëc pòdlewóny i nawòżony.Przed pòsadzeniém pòle trzeba belno przerechtowac. Przed zbieranim malënów pòle trzeba wëscelec słomã abò włókniną.
Kucharzczi kùńszt
Kaszëbskô malëna zawiërô wôrtny substancëcje,witamina C,fosfor, żelazò.Pòtrownice nadają sã do jôdë na serowò,są téż dobri na mrożenié i rozmajiti przerobiznë, lëste sëszi sã na arbatã. Z brzadu robi sã miodny pòdôwk,kompotë,marmòladë i mrożony werobiznë.
Wôrzenkò
Wôrzenkò (pòl. Warzenko) je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Jón Ùphagen
Jón Ùphagen (miem. Johann Wilhelm Uphagen) – (ùr. 9 grom. 1731 - ùm. 17 lëst. 1802 r.) béł kùpc, dzejopisôrz i wiele lat radzczi Gduńska. Jak òn skùńcził sztudirowanié prawa, filozofiji i historëji w Getindze, tëdë jezdzôł pò Eùropie. To béł przësëżnik, a pisôł téż ò Kaszëbach. W 1792 rokù jak Gduńsk zarabczelë Prësôce, òn zdôł ùrząd.
Krom historëji, jinteresowałë go téż nôtërné ùczbë i béł nôleżnikã Towarzëstwa Nôtërnégo w Gduńsku, nôleżnikã Królewscziego Towarzëstwa Nôùkòwégo w Getindze i nôleżnikã ùczbowego Towarzëstwa Stôrożëtnoscë w Londinie.
Miono Jóna ma dzysô tramwaj gduńsczi nr. 1014 i darżëca w Gduńsku Wrzeszcz Górni.
Przepise
Kategòrëjô:Gduńszczani
Władisłôw Côrnowsczi
Władisłôw Côrnowsczi abò Czôrnowsczi (pòl.:Władysław Czarnowski) – ùr. 1938 rokù w Lésnie je załóżcą Stowôrë Kaszëbsczé Karno Fòlkloristiczné „Krëbane”. Kòl niegò doma za młodëch lat gôdało sã nôbarżi pò kaszëbskù. Jak òn w 1978 r. zaczął robic w Brusach dorazu wzął sã za zakłôdanié fòlkloristicznégò  karna. Wnetka òno sã stało propagatorã bòkadnégò kaszëbsczégò fòlkloru na rozmajitëch jimprezach i ùroczëznach òrganizowónëch w kraju, jak téż za grëńcama. Za swòje dobëca òn je wëprzédniony m.jin. Medalã Stolema. Òn i jegò Stowôra „Krëbane” òrganizowelë kaszëbsczé i midzënôrodné festiwale fòlkloru.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Rzeszotk
thumb|Rzeszotk Rzeszotk (Suillus bovinus) - to je grzib z rodzëznë krowiélcowatëch (Suillaceae). Òn rosce krótkò zwëczajnëch sosnów. Kaszëbi jedzą rzeszotczi.
Kategòrëjô:Grzëbë
Skórowô szczipówka
Skórowô szczipówka (Carabus coriaceus) - to je dosc wiôldżi bączk rabùszny z rodzëznë szczipówkòwatëch (Carabidae). Òna żëje np. w lasach m. jin. na Kaszëbach i je tu òbjimniãti òchrónią. Skórowô szczipówka ni mòże latac. Òna jachtuje przë bieganiu.
Lëteratura
Kategòrëjô:Òwadë
Arka Gdynia
Arka Gdyniô (pòl. MZKS Arka Gdynia) - pòlsczi fósbalowi klub z Gdini.
Kategòrëjô:Gdiniô Kategòrëjô:Szpòrt
Karno Sztudérów „Pòmòrania”
Karno Sztudérów „Pomorania” je òd 1962 rokù jakno karno młodzëznë, chtërna mia përznã òdswiéżëc Kaszëbsczé Zrzeszenié. Diskùsëje, wëjazdë, pòtkania – sã tipiczné w fùnksnérowaniu Karna. Célã tëch wszëtczich pòdjimiznów je samòùczenié sã Pòmòreńców ë lubòtników Karna, ale téż cësk na jinszich i òsoblëwé jintegrowanié lëdzy wkół sprawów juwernotë ë kùlturowi spôdkòwiznë. 1967 rokù Karno dało pierszą Medaliã Stolema. Ùczestniwóny są nią lëdze, òsoblëwò zasłużony dlô Kaszëbów ë Pòmòrzégò. W pierszich latach dzejaniô Karno dostało Chëcz – stôri kaszëbsczi bùdinuszk w Łątczińsczi Hëce ë to jegò „terenowô” sedzba. Tu bëło wiele wôżnëch zetkaniów nié leno w historië Karna, ale całégò Zrzeszeniégò. Òd lat rok w rok są téż òrganizowané wanodżi - rézë pò Kaszëbach ë Pòmòrzim, jaczich célã mô bëc dostôwanié sã do wôżnëch môlów, priwatnô edukacjô bëtników, a kù reszce pòspólnô wanoga i pòznôwanié se nawzôjno. Pòdjimizną Karna do dzysô je pòkôzk scynaniégò kanië w Łątczińsczi Hëce czë Kònkùrs Wiédzë ò Pòmòrzim dlô ùczniów strzédnëch szkòłów, jaczégò zaczątk béł w 1985 rokù. Karno mô kòńtaktë z jinszima etnicznyma ë jãzëkòwima miészëznama Eùropë ë òdwiédzô Frizów czë Serbòłużiczanów. „Pomorania” to je téż Nôùkòwi Krąg (na Gduńsczim Ùniwersytece òd 1983 rokù, na Gduńsczi Pòlitechnice òd 1992 rokù). Jich dzejanié je widzec w rëchtowanim rozmajitëch ùczałëch kònferencjów czë wëstôwków. "Pòmòreńcowie" pùblikùją swòje artikle na stronach „Pòmeranie”. Zadanim jich je rozkòscérzanié swòjich ùdbów w rozmajitëch placach, promòwanié samòrządzënë ë wspiéranié spòlëznowégò dzejaniégò. Nôleżnikama Karna są Kaszëbi, Kòcewiôcë, gduńczónowie ë wszëtcë, chtërni czedës przëjachelë tuwò, a chtërnym zanôlégô na ti zemi.
Lëteratura
Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 338
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Narwówka dzarnówc
Narwówka dzarnówc (Tetramorium caespitum) – to je ôrt mrówczi z rodzëznë mrówkòwatëch (Formicidae). Jich mrowiszcza są m. jin. na Kaszëbach. Òne mògą bëc pòd kamieniama. Narwówka dzarnówc, chtërna je dosc małô mòże równak szkòdzëc miodnym pszczołóm.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Òwadë
Psónka
thumb|Psónka Psónka (Prunus spinosa L.) - to je czierz z rodzëznë różowatëch (Rosaceae). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
Lëteratura
Kategòrëjô:Bòtanika
Ząbrowò
Ząbrowò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w malbòrsczim krézu, w gminie Stôré Pòle. Tu mieszkô 423 lëdzy.
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Babié ùszëszcza
Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 10
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Grzëbë
Mònegasczi jãzëk
mały|Tôfla z mionem ùlëcë pò [[Francësczi jãzëk|francëskù ë mònegaskù.]] Mònegasczi (mòn. munegascu) jãzëk, abò dialekt jãzëka ligùrsczégò - słëchô do romańsczégò karna jãzëków. Òn szlachùje za jitalsczim jãzëkã. To je rodnô mòwa Mònegasków (lëdzy z Mònaka), gôdô nią kòl 8400 lëdzy. Ùczą gò w szkòłach nimò, że nie je ùrzãdnim jãzëkã krôju, je nim francësczi.
Klasyfikacjô
Je partã jãzëków zôpôdnoromańsczëch. Mònagesczi szlachùje baro za genuisczim dialektã. Szlachùje téż za òksëtańsczim jãzëkã. Mònegasczi jak jinszë dialektë ligùrsczégò pòchòdzi z łacëżnë. Pò mònegaskù je terô gôdóné w nôrdòwozôpôdny Jitalsce ë półniowopòrenkòwy Francëje.
Krowiélc
thumb|Krowiélc Krowiélc (Suillus variegatus) - to je grzib z rodzëznë krowiélcowatëch (Suillaceae). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
Mònegasczi jãzëk
Klasyfikacjô
Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Krowiélc
Kategòrëjô:Grzëbë
Anita Włodarczyk
Anita Włodarczyk (ùr. 8 zélnika 1985 rokù) - pòlskô letkòatlétka (szmërgniãcé mlotã).
Dwùkrotnô méstrzëni jigrzisk òlimpijsczich (2012, 2016), sztërëkrotnô méstrzëni mésterstwów swiata (2009, 2013, 2015, 2017), sztërëkrotnô méstrzëni mésterstwów Europy (2012, 2014, 2016, 2018). Anita Włodarczyk ùrodza sã w Rawiczù. Wychòwëwôła sã w spòrtòwi rodzënie. W 2017 òstôła wybrôna Sportowcã Rokù 2016 w plebiscycie Przeglądu Spòrtowègò.
Alojzy Rekowski
Alojzy Rekowski (Aloysius J. Rekowski) przëszedł na swiat w 1921 rokù midzë Kaszëbama w Kanadze. Béł òjcem CSsR i dzejôrzem kaszëbsczi kùlturë w Kanadze. W 1981 rokù òn béł w Żukòwie na Kaszëbach. Òd 1982 do 1986 rokù bëłë w tidzenikù This Week (Barry’s Bay) jegò artikle ò Kaszëbach w Ontario. Napisôł achtnioną tam ksążkã The Saga of The Kashub People in Poland, Canada, USA (1997), The saga of the Kashub people in Poland, Canada, USA. Ontario, CDA: Kaszëbë (2008). Je òpublikòwóny jegò tołmaczënk z kaszëbsczégò na anielsczi  H. Derdowsczégò: "O Panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł". Pò anielskù to je ''An 1880 Journey through Kashub, Poland by Hieronim Derdowski. An English translation from the original Kashub by Fr. Aloysius Rekowski''. Òn ùmarł w 2006 rokù, a jegò grób je w Barry's Bay, Ontario.
Cocker spaniel
thumb
Charakteristika
Spaniel to je jedna z nôstarszich rasow psów jachtarsczich. Mô bëlny wãch, rôd (szlachǜje) cknie, przënôszô (aportùje)to co mù kôrzesz. To je baro rozumni i letczi do tresérowaniô pies. Dzys nôbarżi to je pies towarzëszny, chtëren lubi rozegracëje i szpacèrë. Je tëż baro łaszczëwi. Spaniel to je niewiôldżi pies ò wëważóni sylwetce. Długòsc òd kãbù do ógóna mô bëc takô jak jegò wësokòsc.
Anatomijô
Wôga: 12-14 kilów
Farba: jednofarwnô (czornô, złotô, brǜnô) i wielofarwnô.
Biografjô
Kategòrëjô:Psë
Alojzy Ptôch
Alojzy Ptôch (pòl.: Alojzy Ptach) - ùrodzył sã 13 czerwińca 1901 rokù w Miszewie kòl Żukòwa. Ksãżé swiãcenia przëjimnął 25 czerwińca 1925 rokù. Òn jakno wikari béł w Brusach (1931 – 1932) i jinëch parafiach, a pòtemù probòszcz w jinym môlu – kòl Grëdządza. Miemcë mają gò zabiti na zôczątkù II-dżi swiatowi wòjnë - 11 lëstopadnika 1939 rokù, ale òd 20 séwnika 1939 r. òn béł w sôdzy w Grëdządzu. Òni mają téż zabiti jegò brata, chtëren miôł miono Bronisłôw, a ùrodzył sã 1903 rokù. To béł gbùr, chtëren miôł białkã ë dzece.
Wiszónk
thumb|Wiszónk - òn Wiszónk (Fringilla coelebs) – to je ôrt môłégò ptôcha z rodzëznë wiszónkòwatëch (Fringillidae). Òn biwô na Kaszëbach.
Kôłp sniegulc
thumb|right|250px|Łabędź w [[Porlezza (Włochy)]]
ŁABĘDŹ NIEMY – KÔŁP SNIEGULC
CHARAKTERISTIKA
Rodzaj ptôchów płënących z rodzëzne kaczkowatich. Szyja długô, ò 23 téż 24 pôcorë. Dzëbk równo – szëroczi, przë kuńcu płasci i zaokręgloni. Szpétë krótczi z dłdżima pôlcoma. FARBA
Farwa kôpa je biôło tëż i czôrny, młodi szarawi- popielati. Pióra kôłpa sã gãsti i sztywni, pòdbiti gãstim pucha. Dziedes ze skóre garbłëwłeni robiono drodzi kòżëszk kôłpa. Lecëdło szeroczi, ògón krótczi.
ŻYWIENI
Żywi sę trôwą i roscënizną, a i wòdowati swórczëznama, drobnima zwierzótoma. Płëwają baro chiże. Jidzenié pòkraczno, lecënk Chuck i dosc wytrzymale. Gniozda nadziemnié. W czasie wësôdanié joj samiec pilnuje strzérze samica, bierze dzél w òpiece nad piskląt oma. Felënk dimorfizmu pëłcowego.
SPIEW
Kôłpi spiéw wôżny, jazgoty. KÔŁP SNIEGULC wydaje zwęki ksykające i zachrapiałi. Mięso cemné i lëbawé.
Wëstępiac:
Na całim kontynentach, wëjimk Afrika.Trzëmają sę na wiéchrzëni stojącô wòd. W czasë wanodzi ptôche nocujó na sztrądach mòrzczich.
Wymiare [edytuj]
•	Długòsc cała ok. 150 – 170 cm •	 Skrzydła ok. 235 cm •	Masa od 10 do max. 23 kg (samica nieco mniejszó òd samca)
Liczebnosc [edytuj]
Nieliczny, lokalnie średnio liczny, w Polsce ok. 5000-6000 par.
1.	Russel Ash: "Whitaker. Księga faktów" wyd. Firma Księgarska, wersja pol. 2006.
2.	Karel, Stastny: Ptaki wodne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-10-7.
Combermere, Ontario
thumb|right|250px|Combermere Combermere, Ontario to je wnożëna w Kanadze. Tu je parafialny kòscół. Długò ùchòwôł sã w tich stronach kaszëbsczi jãzëk ë zwëczi.
Kategòrëjô:Kanada
Łątczińskô Wigòda
Łątczińskô Wigòda to je kaszëbskô wies w kartësczim krézu, w Pòmòrsczim wòjewództwie, w gminie Stãżëca. Òna je w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù. Tu je kòscół z lat 1913-1914. W Łątczińsczi Wigòdze ks. Francyszk Grucza 20 rujana 1984 rokù zaczął w kaszëbsczim jãzëkù òdprawiac Msze sw. w kòscele katolëcczim.
thumb|left|180px thumb|left|180px
Przëpisczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Stãżëca Kategòrëjô:Kaszëbë
Kòscół Swiãtégò Jozafata
Kòscół Swiãtégò Jozafata w Chicago w Zjednónëch Krajach Americzi pòstawiony w 1884 rokù na terenie "Kaszëbòwa" służił dłudżi lata Kaszëbóm. Na nich w Americe gôdają Cassubians a téż Kaszubs abò Kashubians i tam wiedzą, że je kaszëbsczi jãzëk i kaszëbskô kùltura związanô z mòrzem. W 1914 rokù probòszczem w tim parafialnym kòscele béł Kaszëba - ks. Franciszek Ostrowski.
Kategòrëjô:Kaszëbi
Killaloe
thumb|Widzënk z Killaloe Killaloe (Ontario) - to je wnożëna w Kanadze. Tu długò ùchòwôł sã kaszëbsczi jãzëk ë zwëczi. Czëdes bëłë tu lasë i piłë. Tu jeden chłop jak napisôł dr Jan Drzéżdżón (1974) gôdôł: "... to są Kaszuby skąd moi ojcowie przëszlë".
Kategòrëjô:Kanada
Drëdżi jãzëk
Drëdżi jãzëk, L2 - to je jãzëk przëswòjony jakno drëdżi pò rodny mòwie. W swiece dzece są colemało dwamòwné. Kaszëbsczé dzeckò mòże gadac z rówienikama pò kaszëbskù, a w szkòle pòlsczi jãzëk bãdze dlô niégò drëdżim jãzëkã.
Zëma
Zëma - je jednym z sztërzech cządów rokù w rodze, w letny klimie. Òb zëmã je nôniższô ceplëzna lëftu w całim rokù i dosc wiele òpadu, czãsto zmiarzłégò, a wikszi dzél swiata roscënów i zwiérzãtów je ùspionô. Zwiksza astronomicznô zëma zaczinô sã 22 gòdnika, a kùńczi 21 strumiannika. Na pôłniu wszëtczi òpisóné dnie i rzôdzëznë są przesunãti ò pół rokù. thumb thumb
Zwierzãta w lese
Kategòrëjô:Astronomijô
Pólny skòwrónk
thumb|Pólny skòwrónk Pólny skòwrónk (Alauda arvensis) – to je môłi ptôch z rodzëznë skòwrónków (Alaudidae). Czëdes bëło jich wiele na Kaszëbach. Pólny skòwrónk spiéwô tak:
Lëteratura
Kategòrëjô:Ptôchë
Mùzeùm
thumb|[[Kaszëbsczé Mùzeum miona Frãcëszka Trédra|Kaszëbsczé Mùzeum w Kartuzach]] Mùzeùm – institucjô pòwòłónô do zbiéraniô, badérowaniô, a téż òpieczi nad òbiektama, chtërne mają gwësną historiczną abô artisticzną wôrtosc. Pòzwa pòchôdô z łacëznianégò słowa musaeum, chtërné samò pòwstało z grecczégò mouseion – plac abò swiãtnica, przeznaczony mùzóm (grecczim bòstwóm).
Pierszé mùzeùm w Pòlsczi òstało założoné przez Izabelã Czartoryską w 1801 r. w Puławach i gromadzëło nôrodny pamiątczi. Kategòrëjô:Kùltura
Robòta (fizyka)
Fizyka - Teoria – Praca
Robòta
Robóta na płaszczëznie
thumb
Mòdło na robòtã (òznôcziwô sã lëtrą W) z risunkù:
Je to òstateczné mòdło na robòtã, dze α to nórt midze wektórã przesëniãcégò s a wektórã dzejający sëłë F.
Jednôstką robòtë w ùkładze SI je dżul:
Jeden dżul je to robòta, jakô je wëkònóny sëłą jednégò niutona na drodze jednégò métra, ale ta sëła dzejô w czerënkù przesuwaniégò cała.
Chcemë rozpatrzëc òsóbny przëpôdczi:
Robóta w leftcë
thumb
wektór sëłë mô zgódny zwart ze zwartã wektóra przesëniãcégò:
Wektór sëłë twòrzi z wektórã przesëniãcégò òstri nórt:
wektórë sëłë ë przesëniãcégò są do se prostopadłé:
wektór sëłë twòrzi z wektórã przesëniãcégò rozemkłi nórt
Kònstitucjô
thumb| Kònstitucjô (z łacyńsczégò constituo, -ere — ‘ùrządzac’, ‘ùstanawiac’) – prawny akt, òkresliwóny téż jakò zasadniczô ùstawa, chtëren mô nôwiãkszą  prawną mòc w systemie zdrzódłów prawa w państwie. W skłôd materii kònstitucji mògą wchòdzëc rozmajité problemë. Kònstitucjô mòże òkresliwac pòdstawë spòłeczno-gòspòdarczégò i pòliticznégò ùrządzenia państwa. Do tégò zawierô spòsób pòwòłiwaniô nôwëższich państwòwich òrganów, a téż pòdstawòwi òbòwiązczi òbëwatela. Za pierszą ùznôwô sã Kònstitucjô USA (1787). Za drëgą na swiece, a pierszą w Europie, ùznôwô sã Kònstitucjô 3 Maja.
Robòta (fizyka)
Robóta w leftcë
wektór sëłë mô zwart procëmny do zwatù wektóra przesëniãcégò:
Kònstitucjô
Pòlsczé kònstitucje:
Kategòrëjô:Prawò
Universidade Federal de Minas Gerais
thumb|Universidade Federal de Minas Gerais Universidade Federal de Minas Gerais (Ùniwersytet Minas Gerais) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1927 rokù.
Robòta (fizyka)
Robóta w leftcë
W tim przëpôdkù sëła hamùje cało i wekònëje ùjemną robòtã.
Universidade Federal de Minas Gerais
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brazylskô
Robòta (fizyka)
Bibliografiô
Roman Grzybowski "Fizyka i astronomia w gimnazjum" wyd. OPERON
Kategòrëjô:Fizyka
Ùstawa
Ùstawa - w Pòlsce je ùstalonô w zgòdze z Konstëtucją, a ògłoszonô je pówszechno obrzésznym aktã prawnym. Ùstawa mô rangą niższą (mieszą mòc prawną) òd Kònstëtucji i ùmòwów miãdzënôrodnëch, chtërne są ratifikòwóné za zgòdô zacwierdzoną w ùstawie. Czasã rozporządzenié Prezydenta RP mô mòc ùstawë, a niższi òd nich są zwëczajné rozporządzenia (ministrów).
Błotny żółw
thumb|Błotny żółw Błotny żółw (Emys orbicularis L.) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë błotnëch żółwiów. Czëdes na Kaszëbach bëło jich dosc wiele. Òn je chroniony prawã òd 1935 rokù.
Kategòrëjô:Gadzënë
Môlëchnô rilówka
thumb|Môlëchnô rilówka Môlëchnô rilówka (Sorex minutus) – to je ôrt baro môłégò suska z rodzëznë rilówkòwatëch (Soricidae). To je nômiészi susk na Kaszëbach. Òna żëje np. kòl Mirochòwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Susczi
Pałëbice
thumb|left|180px| Pałëbice (pl. Pałubice) – kaszëbskô wies w Pòlsce w nordowô-zôpadnim dzelu Kaszëbsczégò Pòjezerzô i Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù, pòłożonô w gminie Srôkòjce w kartësczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Serakòjce
Bułgarsczi jãzëk
Bułgarsczi jãzëk (български език, byłgarski ezik [ˈbɤ̞ɫɡɐrski ɛˈzik]) - jãzëk z karna półniowosłowiańsczich jãzëków.
Dużi cësk na bułgarsczëznô miółë jãzëczi grecczi ë tërecczi, co spòwòdowało dużo pòżeczëń (np. w bułgarsczim słowniańskô miono dlô lëczbë tësąc je greckô hiliada (хиляда) ë z tërécczégò dużo słów do mionowaniô ùżitecznéch zachów np. джоб tasza, шише bùdla, мушама cerata, ë miona pòkréwienistw np. баджанак szwadżer, балдъза sostra białczi ëtp.).
Alfabét
Bułgarsczi jãzëk zôpisywany jest cërëlicą, szlachùjąca sã z 30 lëter.
Mësznik
thumb|Mësznik Mësznik (Buteo buteo) – wiôldżi ptôch z rodzëznë jastrzibowatëch (Accipitridae). Òn żëjë na Kaszëbach. Òn chwôtô np. lësaté toczczi
Kategòrëjô:Jastrzibowaté
Wilczô jagòda
Spisënk zamkłoscë' [zatacë]''
1.	Systematika
2.	Mòrfòlogiô
3.	Biologiô i ekologiô
4.	Wëstëpòwanié
5.	Zagrożenia i òchronô
Universidade Federal da Bahia
thumb|Universidade Federal da Bahia Universidade Federal da Bahia (Ùniwersytet Federal da Bahia) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1946 rokù.
Wilczô jagòda
7.	Ciekawostczi
Universidade Federal da Bahia
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brazylskô
Wilczô jagòda
8.	Przëpisë
Systematika[edicëjô | edytuj kod]
•	Domena - eukarionty
•	Królestwo - roscënë
•	Klad - Eùphyllophyta
•	Klad - roscëne nasienne
•	Klasa - okrytonasienne
•	Klad astrowe
•	Rząd - pisankòwce
•	Rodzëzna - psiankòwate
Universidade Estadual de Feira de Santana
thumb|Universidade Estadual de Feira de Santana Universidade Estadual de Feira de Santana (Ùniwersytet Feira de Santana) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1976 rokù.
Wilczô jagòda
•	Zôrt - pòkrzyk
Universidade Estadual de Feira de Santana
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brazylskô
Pòłabsczi jãzëk
Pòłabsczi jãzëk (slüv'onst'ĕ, venskă rec - òbie dwie nôzwë òznôczają "słowiańsczi") wimarłi jãzëk zôpôdnosłowiansczi, słëchùjący do karna jãzëków lechicczich.
Wilczô jagòda
Mòrfologia
Pòłabsczi jãzëk
Historiô
Pòłabsczi jãzëk ùżiwôny bëł na léwim sztrądzé Elbë kòle gardów Wustrow, Lüchow (pòł. Ljauchüw), Dannenberg (pòł. Weidars abò Woikam) do 3 rujana 1756 rokù, czedë òstatniô białka gôdôjąca tim jãzëkiem ùmarła. Òbsëga ta nôzëwô sã Wendeland. Lëdztwò ùżiwôjąc tégò jãzëka baro prôwdopodòbnié bëło pòtómkami plemieniô Drzewión, wëmienionégò pierszi rôz w dokùméncie miemiecczégò króla Henrika II z 1004 rokù. Jãzëk pòłabsczi jistniôł blós w muniowéj fòrmié aż do XVIII stulecô, czedë môlòwi Miemcë (nôczãstnij pastory) robili piersze zôpisy. Òjcze nasz pò pòłabskù
Wilczô jagòda
Wëzdrzatk Przëpòminô niewësoczi  krzôk,   wësokòsc   òd 50 do 150 cm. Mô lilewi, rozgałãzniony chłąd. Lëste są jajowati, ciemnozielony ë mają lawetka 25 cm długòsce. Rozmùrzdzony wëdzielają wónią.
Pòłabsczi jãzëk
Nôße Wader,
ta toy giß wa Nebisgáy,
Wilczô jagòda
Kòrzeń
Pòłabsczi jãzëk
Sjungta woarda tügí Geima,
Wilczô jagòda
W pierwszym rokù palowy, rozgałãziony. W latach nastãpnëch rosną gałãzësté kłącze ò strzédnicë do 7 cm, chtërnen mô wiele kòrzenie bòcznëch, z kilkùnastoma stożkama  wzrostu.
Prekmùrsczi jãzëk
Prekmùrsczi jãzëk - jãzëk z pôłniowosłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków, chtërnym gôdô kòl 80.000 Prekmùrów. Prekmùrsczi je czasã uznôwóny za apartny dialekt slowensczégò jãzëka. Czedës w Madżarsczi pisale ò nim w dokumeńtach jakno ò wandalsczim jãzëkù (lingua vandalica).
Wilczô jagòda
Kwiôtë
Pòłabsczi jãzëk
tia Rîk komma,
Wilczô jagòda
Pójedincze ósadzoné w kątach rozgałãzien i kątach ògònkow lëstowëch na krótczich, zwisôjących szëpùłkach. Kielëch zelony, trwałi, òtaczającë brzôd, głãbòkò rozciãtë do 2 cm długòsce, kórónô beczułkòwatô-dzwónkówatô, płôtczi krótczié ë ù górë brudnolilowi, u pódstôwë brązowożółti. Kòróna òpadô. Prãcëków piãc, nitczi ù dołu òmszone, wëgãti, słupek jeden z lilową szijką. Kwiôtë w ksztôłce dzwoneczków pòjawiają sã w czerwincu ë lëpińcu.
Prekmùrsczi jãzëk
Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi
Wilczô jagòda
Brzôdë
Pòłabsczi jãzëk
tia Willia ſchinyôt,
Wilczô jagòda
Lilowòczôrné, błëszczącë, wielonasienna jagòda wielkosce wiszni. Òwòc mô słodczi smak. Nasionô drobné, nerkòwati, brunatne. Biologiô i ekòlogiô [edytuj | edytuj kod] Rozwój Bylina, hemikryptofit. W Pòlsce kwitnie w czerwincu ë lëpińcu. Kwiôtë zapylane są przez òwôdë, czasem dochòdzi do samozapylenia.
Pòłabsczi jãzëk
kok wa Nebisgáy,
tôk kak no Sime,
Nôßi wißedanneisna Stgeiba doy nâm dâns,
Wilczô jagòda
Cechë fitochemiczné.
Pòłabsczi jãzëk
un wittedoy nâm nôße Ggrêch, kak moy wittedoyime nôßem Grêsmarim,
Wilczô jagòda
Je to roscëna trującô. Nôwiãkszi stãżenie trującëch alkaloidów znajduje sã w kòrzeniach ë òwòcach. Òwòce zawierają atropinę, pòzostôłi òrganë – hioscyjaminã. Kòrzenie wyróżniają sã òbecnoscą wiãkszych ilości ùbòcznych alkaloidów wzmacniających działanié hioscyjaminë na miãsnie. Działanié szkòdliwe alkaloidów pòwòduje pòrażenie mózgòwia,miãdzëmózgòwia i rdzenia przedłużonégò oraz pòrażanié ùkłôdô òbwòdowégò. Dôwkô smiertelnô to 10–20 òwòców ù dorosłëch i 3–4 u dzëcë. Òbjôwë zatruciô - mòcné  pòbùdzenié, halucynôcje, nôpôd szału, swiatłowstrãt, zabùrzenia         mòwë, a w kùńcu ùtrôtô przëtomnoscë  ë w skrôjnych przëpôdkach zgón w wynikù pòrażenia òddechù pòdczas spiączki.
Pòłabsczi jãzëk
Ni bringoy nôs ka Warſikónye, tay löſoáy nôs wit wißókak Chaudak.
Wilczô jagòda
Wëstëpòwanié
Pòłabsczi jãzëk
Amen.
Kategòrëjô:Zôpadnosłowiańsczé jãzëczi
Wilczô jagòda
Wëstãùje w miescach wilgòtnych, zacienionych, z żëzną glebą. Wilczô jagòdã mòżnô spòtkac przede wszëtczim na krôncach lasow i nô lesnëch pòrãbach. Zagrożenia i ochrona [edytuj | edytuj kod] Roscëna òbjãtô je  w Pòlsce òchróną òd 1957 rokù. W latach 1957–1995 znajdowôła sã pòd òchróną czãsciową, pòźni do 2014 rokù pòd òchróną scësłą, a òd 2014 rokù pòdlegô òchronie czãsciowej. Zagrożeniem dlô gatunkù bëł zbiór roscënë jakò surowca dlô przemysłu farmaceutycznégò, bëwałô téż niszczenô przez lëdzë ( to je pòtrus). Wëstãpùje na terenach chronionych, np. w Roztoczansczim, Òjcowsczim i Pienińsczim Pôrkù Narodowym.
Zastosowanié [edytuj | edytuj kod]
To je roscëna leczniczô ë słurzëła jako surowiec zelarsczi. Pòzwa z łacëznë Atropa wëwodzy sã òd miona jednej z trzech grecczich bòdziń przeznaczenia. Atropos bëła tą, chtërna decydowała o żëcy. Druga czãsc nazwy belladonna to pò łacënie „piãknô pani”, bò Rzymianki użëwałë wëciągów z ti roscënë jakò kòsmetikù rozszerzającégò òczë i nadającégò im blask Jej pòtrusowé jagòdë  służëłë do trucia wilków, stądka pòlskô pòzwa wilczô jagòda.
Ciekawostczi
Kòzë i bażantë mògą jesc wilczã jagòdã, ta roscëna nie je dlô nich pòtrusã.
Wilcza jagoda w tekstach kultury:
León Òssowsczi, Wilczé  jagòdë, pòwiésc, 1987 Sewerinô Szmôglewskô, Wilczô  jagòda, pòwiésc, 1977
Kategòrëjô:Bòtanika
Jimpresjonizm
thumb Jimpresjonizm – czierënk kùńszta jaczi sã uformował w XIX wiekù we Franceji. Jegò dokôzcë chcelë ùkôzac naturã, jak swòje subiektiwné òdczëca. Sztudérowôné zmienno wida ë farwë w zanôleżnocë dzéla dnia cze czadu rokù.
Pòzstanié nurtu
Ôbrôz bëł malowany za pòmòcą czëstich farbów jaczi kładło sã prosto na płótno wszelejaczich czierënkach ë sztôłtach. Termin jimpresjonizm mô swój pòczątk od ôbrôza Claude’a Moneta „Jimpresja, porénk słuńca” (1872 r.) Pierwszi pòkôz jimpresjonisticzny miôł plac w 1874 rokù w Pariżu.
Przedstôwcë
Bëtnictwò w pòkôzënkù mielë:
Tematika òbrazów
Jimpresjinisticzné ôbrôzë są baro „żëwi” malowôné jinstinktowno, w otemkłi kompozycji. Częsti téma to: krôjobrôz, scenë rozmajitégò ôrtu (postojec białczi, chłopa, dzecka, tuńcôrczi ë miónków na kòniach)
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais
thumb|Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais (Ùniwersytet Minas Gerais) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1910 rokù.
Jimpresjonizm
Pòstjimpresjonizm
czësto jinszi kùńszt ùprôwiôlë pòstjimpresjoniscë;
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brazylskô
Jimpresjonizm
Pòstjimpresjonizm
Van Gogh òstôł legendã nié blós z tegò, że fejn malowôł, le temù,że miół barwné żëce zakłóńczoné tragedëjã.Jegò dynamiczné, ful ekspreseji óbrôzë ùderzywają wiôldzim napiãcym, jaczi przeżiwôł jakno malowôł.Kompozycëjã Van Gogha sã zdeformowôné sztôłtë, grëbô lëniô malarskô rozceskóné w rozmajitich czerënkach ë baro widzałi faktura.
Paul Gauguin w swòjim kuńszcezwrôcôł uwôgã na wspólny relacje człowieka z naturą, jinteresowałé gò znankòwn é zagadnienia lédzcziégò bëtowaniô.Wiôldzi znaczenié na jegò kùńszt miôl pobyt na osëchach Oceanii, dokądka jachół z Franceji.malowôł jasné òbrôzë, bëło w nich ful jasny farwë z miãtczim konturem. Malowôł téż lëdzy z Oceanii,portretë autoportretë ë kompozëcëje znankòwné.
Paul Cézanne znô sã na dolëznie. Miôł swój styl, dobiérół jasné farwë ë rozmajiti bryłë. malowôł krôjobrôzë gdze mòżna nalezc zdeformowônë sztôłtë.
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca
thumb|Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca (Ùniwersytet Rio de Janeiro) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1917 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Brazylskô
Òrzesznica
thumb|Òrzesznica Òrzesznica (Nucifraga caryocatactes) – strzédny ptôch z rodzëznë krëkòwatëch. Òna żëje na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Krëkòwaté
Stanisłôw Kòssôk-Główczewsczi
Stanisłôw Kòssôk-Główczewsczi (pòl.: Stanisław Kossak-Główczewski) - ùrodzył sã 24 stëcznika 1893 rokù w Môłich Chełmach kòl Brus. Jak ksądz Kònstantin Dominik w 1911 rokù òstôł òjcã dëchòwnym pelplińsczi seminarëji ë ji wicerektorã, zaczął tu sztudirowac Stanisłôw Kòssôk-Główczewsczi. Òn równak mùszôł jic na wòjnã i ksãżé swiãcenia przëjimnął dopiérkù 20 strëmiannika 1920 rokù w Pelplinie. Jakno wikari béł m. jin. w Serakòjcach (1923). Miemcë mają gò zabiti na zôczątkù II-dżi swiatowi wòjnë - 28 rujana 1939 rokù.
Rodnô Zemia (telewizyjny program)
Rodnô Zemia – dôwny telewizyjny program w kaszëbsczim jãzëkù, emitowóny ze Gduńska w latach 1990-2010. Pierszi etniczny telewizyjny magazyn w kraju. Pòwstało wnetka 1000 dzélëków (kòl 350 gòdzyn kaszëbskòjãzëcznégò programù telewizyjnégò). Przez 20 lat jistnieniô programu wzãło w nim ùdzél czilenôsce tësący rozmówców, wiele razy lëdzy wëbitnëch.
Stanisłôw Kòssôk-Główczewsczi
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Mùżdżówczi òb jesén 1939
Rodnô Zemia (telewizyjny program)
Historiô
Pierszi rôz kaszëbsczi magazyn „Rodnô Zemia” nadóny béł 21 lëpińca 1990 rokù. Program ùkôzywôł sã tedë co dwie niedzele. Jegò redaktorã òsta Izabella Trojanowskô, doswiôdczonô gazétniczkã „Głosu Wëbrzeżégò” i „Bôłtëcczégò Dzénnika”. Trojanowsczi zanôlégało, żebë chòcle w dzélu magazyn béł prowadzony pò kaszëbskù, a téż żebë pòd kùńc kòżdégò dzélëka prowadzëc ùczbã kaszëbsczégò jãzëka. Tim dzélã programù zajimalë sã sztudérë zrzeszony w sztudérsczim karnie „Pòmòraniô” (przede wszëtczim Eùgeniusz Prëczkòwsczi).
The Damrockers
The Damrockers — mùzyczné karno z kartësczégò krézu, jaczé graje kaszëbskòjãzëkòwégò punk rocka. Pòwstało òno w 2004 rokù. Założëlë je Daniel Bychowski / Wróbel) (spiéw, basowô gitara), Ariel (gitara) ë Pluto (perkùsëjô). 21 stëcznika 2008 rokù wëdôle swojã pierszą platã The Damrockers  . W 2009 wëchôdô Nie Chce Mie Sã.
Rodnô Zemia (telewizyjny program)
Historiô
Pò smiercë Trojanowsczi (21 łżëkwiata 1995) program przejãlë ji wëchòwankòwie: Artur Jablonsczi i Eùgeniusz Prëczkòwsczi. Òbaji na co dzéń gôdelë pò kaszëbskù (Trojanowskô w nim gadac nie rozmia). W tim czasu program ùkôzywôł sã ju co tidzéń przez dwadzesce minut. Czej w 1999 Artur Jablońsczi òstôł starostą pùcczégò krézu i niechôł dzénnikarską robòtã program zaczął prowadzëc Eùgeniusz Prëczkòwsczi wespół z białką, Elżbiétą.
The Damrockers
Bùtnowé lënczi
D D
Rodnô Zemia (telewizyjny program)
Znaczenié programù
Jak òkresliwô E. Prëczkòwsczi „Kaszëbi, chtërny przódë nie bëlë nôłożen bëc na antenie TV, „Rodną Zemiã” ùwôżelë jakno swój program. W ni bëło òdbicé żëcégò spòleczno-kùlturalnégò regionu”. Program stojôł kòle pòczątków wiele òglowòregionalnëch dzejaniów, jak przëmiérno :
Z programã wespółrobilë m.jin. Jerzi Stachùrsczi, Tomôsz Fópka, Tadeùsz Dargacz, Jerzi Łisk. Rezultatã tegò są wielné pùblikacje – tomiczi prozë i kaszëbsczi pòezji, kómpaktowé platczi, jak téż spiéwniczi. Òsoblëwie wôżnym wydanim stôł sã spiewnik „Piesnie Rodny Zemi”, w jaczim je kòle 150 nowëch piesni, co pòwstałë nôpierwi dlô programù, a dzysdzéń są szerok wëzwëskiwóné w szkòłowi ùczbie, mediach i mùzyczny regionalny rësznoce.
Nôwëższą pòpùlarnoscą program cesził sã w latach 2000-2006. Badérowania òbzéraniô wëkazywałë widowniã, co syga 100-150 tësący òbzérników. Wiele razy „Rodnô Zemia” zajimała pierszi môl westrzód wszëtczich programów TVG.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kòsowò
Midzënôrodné ùznanié
Zamieszkóné w wikszoscë przez Albańczików Kòsowò ògłosëło samòstójnotã òd Serbsczi w 2008 rokù, po kòsowsczi wòjnie. Jegò samòstójnotã ùznelë 102 ze 193 państwów nôleżącëch do ONZ, w tim Pòlskô. Samòstójnotë Kòsowò nie ùznôwô Serbiô, chtërnô wcyg ùwôżô je za swòje teritorium ò pòzwie Kòsowò i Metohijô (serb. Косово и Метохија).
Syrëjô
Syrëjô je państwã w zôpadnej Azëji nad pòrenkowim Strzódzemném Mòrzem, czej je tu tragedia: od 2011 wojna domoca diktatora Assada i midzënarodno wojna od 2014 przecem ISIS, Tëreckô i jin. Syrëjô greńczë z państwama: Irak od pòrenku, Tëreckô od nordu, Jordan i Jizrael od półnio, Liban i Strzódzemné Mòrze od zopadu i tez w bleze Cyper na mòrzu. Stolecznym gardã je Damaszk. Nôwikszim gardã beło Aleppo, le pre wojną od 2011 rokù. Jine wiksze gardë Syrëji to Latakia, Homs i Hama.
Nôstarsze gardë Syrëji to m.jin. bełë Aleppo (od 7000 lat p.n.e), Damaszk (od 1700 lat p.n.e.) i Palmira (od 2000 lat p.n.e), bela tu tez Elamsko cywilizacejo 2500 lat p.n.e. i jin. od czadu neolitu. Od 36 r. p.n.e. Syrëjô beła rzimsczą prowinceją do 8. wieku noszi ery, czej tu islamscza dynasteja Ummayadów brekowala Damaszk jako stolecę. Le dzys ne garde baro zniczone przez wojnę i karno terroristiczne ISIS.
Lëdzë w Syrëjo to je baro wiela narodów i mieszizne od wiela tesąców lat: syrëjsczi Arabowie, Aramejczice, Kurdôwie, Tërkomanë, Assyrëjônie, Czerkasejônie, Palestinczice, Ormijônie, Grece, Żëdzë, Tërcë i jin. Lëdzë w Syreji beło 20.900.000 le pre wojną w 2011 rokù. Od 2011 diktator Assad zamordował baro wela lëdzë (ponad 2 miliony ledze zdżinęło lub ranione) ), 5 milionów lëdzë ucékło z kraju żebë retac żëcé, 7,5 milionów ledze jest bezdodoma bënë kraju. Krom wojni domocej, jinne kraje tez atakuja Syreje, jako Terecko atakuje syrejczi Kurdistón na nordze Syreji w Kobane i Afrin; a Rusko, USA, Wiolgo Britanijo i jin atakuja ISIS i al Nusra w Syreji, Izrael atakuje Iran i Hizbollah w Syreji etd. Je to wiolgo humanitarno tragedia dla ledze syrejsczich od 2011.
Łubianô
thumb|200px|left|Kòscół thumb|200px|left|[[Fabrika Stołowi Pòrcelanë]] Łubianô (pòl. Łubiana, miem. Lubianen) - to je wielgô kaszëbskô wies w gminie Kòscérzna, w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je Fabrika Stołowi Pòrcelanë w Łubianie i stądka pòchòdzy kaszëbskô pòrcelana.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna Kategòrëjô:Kaszëbë
Syrëjô
W Syrëjo też je baro wiala dawni religijnech karnów od ponad tesąca lat: mùzelmanie (sunnice, szijice, Druze, alawice, salafice, i jin.), chrzescejanie (syrejsko-ortodoksejny kosceł, syrejcze-katoleccze kosceł, grecko-melchiccze mariawice, prezbeterianie i jin.), Mandejczice-gnosticë, Jazidice, żedze, agnosticë ë atejiscë. Swiãti Paweł beł w Syreji, rezował w Damaszku i Antiocheji z głoszeniém Ewanielëję, czej kole Damaszku ukozoł mu są Jezus. Nowiksze karno religijne to mùzelmanie sunnice. Od 2014 r. do Syrejo wmaszérowała z Iraku armia terroristicznego karna islamsczego ISIS i morduje, gwałce i torturuje ledze z jinnech religiji jako syrejczich Jazidiców, nicząc kulturę i wolnote w Iraku i Syreji.
Galerejo
Przëpise
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Czirka
mały|Larus ridibundus
Czirka (Chroicocephalus ridibundus ridibundus) - to je strzédny wòdny ptôch z rodzëznë miewów. thumb|Czirka
Gdze żëje
Gnieżdżą sã w kòloniach na wyspach,jezorach i rzekach. Òn żëje téż na Kaszëbach. thumb
Cëchë
thumb
Jôda
Je wszëtkôżerni.
Żëwią sã rëbëma,bezkrzélówcami mòrszczimi,stawònagami, òwadami, jajami, grëzôczami,gôdami itp.
Rozród
Są mònogamiczné. Twòrzą kòlonie. Mają jedniegò partnerô w żëcym.Pierzą sã 2 raza na rok.Znoszą od 1 do 3 jaj w snôdczich jamach w zemi. W wësadôwani jaj biorą ùdzél starszi. Jaja mew
Òchrona
Są pòd òchroną.
Lëteratura
Karel Stastny: Ptaki wodne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-10-7.
Klaus Richarz: Ptaki – Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
Kaszëbsczi krziż
Kaszëbsczi krziż - béł zrobiony z żelazła i stojił kòl grobù. Wierã òd lat 30. XX. stalata kaszëbsczé krziże nie bëłë dali robioné. Na tôblëcë tegò krziża biwało napisóné miono i nôzwëskò, a téż rok ùrodzeniégò i rok smiercë pòchòwónégò w grobie człowieka. Taczi krziż jesz mòże je na smãtôrzu w Niezabëszewie, a tak mòże gò szëkac w Mùzeum w Bëtowie i pëtac téż w Nôrodnym Mùzeum w Szczecënie. Mùzeum Westrzédnégò Pòmòrzégò w Słëpskù bë miało miec taczi krziż - Kaschubenkreuz.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô: Kùltura
Przëjazniô
thumb|left|200px| thumb|left|200px|Przëjazniô - bënë kòscoła Przëjazniô (pòl. Przyjaźń) – kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò. Tu je kòscół ë szkòła. W ti szkòle dzece ùczą sã m. jin. kaszëbsczégò jãzëka. Tu je dwór, a béł wiôldżi majątk (kòl 1000 ha), chtëren w 1928 rokù kùpił Kaszëba Òtomar Zielke (1893 - 1949).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Żukòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Midzësłowiańsczi jãzëk
thumbnail|right|Fana jãzëka sloviansczégò Midzësłowiańsczi jãzëk (medžuslovjansky, меджусловјанскы) je sztëcznym jãzëkã nôtërnegò zortu, ùsadzonym w 2006 rokù òb karno interlingwistów (Jan van Steenbergen, Gabriel Svoboda, Ondrej Recznik, Igor Poliakow) pòd nazwą Slovianski. Pòwstôł w zatôrczënim ò stôrosłowiańsczi ë dzysdniowe słowiańsczé jãzëczi, a gramatika ë słowizna są dobróne ze słowiańsczich jãzëków. W 2011 rokù sparłãcził sã z projektã nowosłowiańsczi czesczégò autora Vojtěcha Merunczi w midzësłowiańsczi.
"Kaszëbë" (cządnik)
"Kaszëbë" – to w latach 1957-1961 béł cządnik Kaszëbsczégò Zrzeszeniô. Òn ùpòwszédniwôł wiédzã ò historii i dzysdniowòscë Kaszëb i regiònalëznã w nowòczasnym ôrce, chtërna bëła òpiartô na intelektualnym rozwiju spòlëznë i kaszëbiznë. W tim cządnikù pisôł m. jin. Stanisłôw Pestka. Pisóné w nim bëło pò pòlskù i pò kaszëbskù. Intelektualné òżëwinié w Eùropie socjalisticznëch państwów nie bawiało równak długò, a òd dnia 31 gòdnika 1961 rokù nie bëło dali cządnika "Kaszëbë".
Midzësłowiańsczi jãzëk
Alfabetë
Midzëslowiańsczi mòżno zapisac łacëńsczim alfabetã abò cërylicã:
Jeléńcz
Jeléńcz - to je kaszëbskô wies w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. W 1293 rokù tą wies dostôł "Mistco" òd ksyżëca Mscëwòja II. Wierã Cramer pierszi pisôł, że Jeléńcz to je kaszëbskô (cassubische) pòzwa (1858). Pò 1920 rokù òn béł w Miemcach. To je rodné gniôzdo Jelińsczich.
Midzësłowiańsczi jãzëk
Przëmiôr tekstu
Mòdlëtwa Òjcze Nasz:
"Kaszëbë" (cządnik)
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë
Midzësłowiańsczi jãzëk
Bùtnowi lënczi
Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi Kategòrëjô:Sztëczné jãzëczi
Jeléńcz
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Parchòwò Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz Kategòrëjô:Kaszëbë
Érazm von Manteuffel
Érazm von Manteuffel (Erasmus Manteuffel-Arnhausen) - ùr. kòl 1480 rokù - ùm. 27 stëcznika 1544 rokù. Òd 1521 rokù béł biskùpã diecezji z sedzbą w Kamiéniu. Ksyżã Bògùsłôw X wespòłdzejôł z nim. Jón Bùgenhagen béł jednym z przédnëch refòrmatorów, nie leno Pòmòrza, a robił pò swoỉmù i tak jak Érazm von Manteuffel béł tam biskùpã przëszłë czasë szerzwieniô lëtërstwa. Òn ùmarł w 1544 rokù, a jegò grób béł w Pôłczënie. Za żëcégò òn miôł sobie cãżkò, bò czej szło ò wiarã stojôł mòckò za prôwdzëwą nôùką Kòscoła. Pò nim dłudzé lata tu nie bëło biskùpa Katolëcczégò Kòscóła.
Òbaczë téż
Pôłczëno
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Roubaix
Roubaix - to je gard w nordowi Francji.
lëdztwò: 95,866 (2013)
wiéchrzëzna: 13.23 km²
Kategòrëjô:Gardë w Francji
Gmina Lëpùsz
Gmina Lëpùsz (pòl. Gmina Lipusz) - to je wieskô gmina w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa z sedzbą w Lëpùszu.
Bùtnowé lënczi
! Kategòrëjô:Kòscérsczi kréz
Wôrblëniô
left|200px|thumb|OSP Wôrblëniô Wôrblëniô to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Téż tu ùrodzył sã Andrzéj Slëwińsczi (1939-2009).
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Pùck Kategòrëjô:Kaszëbë
Zabòrsczé Nôùkòwé Towarzëstwò
Zabòrsczé Nôùkòwé Towarzëstwò - to je òd 2007 rokù stowôra w Brusach. Aktiwny w ni je m.jin. Zbigórz Gerszewsczi, chterën lubi wanożëc pò òkòlim, a téż Krësztof Zabrocczi i jiny.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë
Zôgòrzé
Zôgòrzé - to je terô dzél Rëmi, a bëła wies. Tu bëła piła.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Rëmiô
D
Nôczãscy òznôczô spółzwãk [d]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [t], [dz], [z], [ð], [j], [nd].
W kaszëbsczim alfabéce je szóstą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Szmelta
Szmelta - to je terô dzél Rëmi, a bëła wies.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Rëmiô
Janowò
Janowò - to je terô dzél Rëmi, a bëła wies.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Rëmiô
Pieleszewò
Pieleszewò - to je terô dzél Rédë, a bëła wies kòl Rédë.
F
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Ff F, f – szóstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë Digamma (Ϝ, ϝ) i fenicczi waw.
Nôczãscy òznôczô spółzwãk [f]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [w], [v], [ɸ].
W kaszëbsczim alfabéce je dzesątą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Agùstin Côrnowczi
Agùstin Côrnowczi (pòl. Augustyn Czarnowski) (ùr. 20 maja 1861 rokù w Glësnie - ùm. 2 strumiannika 1934 rokù w Hélu) - béł znónym dentistą, chtëren wiele lat robił jakno szkólny. Òn mùszôł równak jidz do Berlëna, bò w prësczich czasach ùczôł pò pòlskù. Òn skùńcził sztudérowanié medicynë w Berlënie, a béł praktikòwny lékôrz i miôł nawetka patent na lék „Dentipurol”. Ten dentista z Kaszëb napisôł m.jin. ''Zielnik lekarski czyli Opis 125 ziół używanych w lecznictwie z podaniem ich uprawy i zastosowania. Berlin: „Przewodnik Zdrowia”'', 1905.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Medicyna
Kaszëbsczi kùch marchewny
Kaszëbsczi kùch marchewny - to je kùch ùpiekłi z casta z czëstą sódą. Mòże gò zrobic tak: kòrzenie marchwi (0,5 kg) ùriwòwac na riwce. Przë tim do mączi 3 sklònczi (kòl 0,5 kg) wząc cëczer - 1 sklónka i dodac òléj - 1 sklónka, a tej wbic trzë jaja. Na kùńc dodac sódã – 1 łëżeczka, kąsk solë i cynamón - 1 łëżeczka, a razem dobrze wëmiészac. Tak zrobioné casto włożëc na blachã i wsadzëc na szterdzescë minut do piekarnika (170°C) i piec.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia
Lëpùskô Hëta
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Lëpùsz Kategòrëjô:Kaszëbë
Zbichòwò
thumb|left Zbichòwò to je kaszëbskô wies w gminie Wejrowò, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w 1923 rokù ùrodzył sã Bòlesłôw Bòrk - kaszëbsczi ùtwórca.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë Kategòrëjô:Gmina Wejrowò
Szlapnik
thumb|Szlapnik Szlapnik (Tringa ochropus) - strzédny ptôch z rodzëznë bekasowatëch. Òn żëje na Kaszëbach.
Kategòrëjô:Bekasowaté
Łosos
left|250px|thumb|Łosos Łosos (Salmo salar) - to je rëba z rodzëznë łososowatëch (Salmonidae), chtërna colemało nierzchnie sã w rzékach, a tak żëje w słony wòdze. Òn mòże bëc 1,5 m dłudżi. Łosos żëje m. jin. w Bôłce.
Kategòrëjô:Rëbë
Pòdniéstrze
Pòdniéstrze (rum./mòłd. Transnistria; rus. Приднестровье, trb. Pridniestrowie; ùkr. Придністров’я, trb. Prydnistrowia), òficjanié Pòdniéstrzańskô Mołdawskô Repùblika (rum./mołd. Republica Moldovenească Nistreană (mołd. cër. Република Молдовеняскэ Нистрянэ, trb. Riepublika Mołdowieniaske Nistriane), ros. Приднестровская Молдавская Республика, trb. Pridniestrowskaja Mołdawskaja Riespublika; ukr. Придністровська Молдавська Республіка, trb. Prydnistrowśka Mołdawśka Respublika). De iure aùtonomiczny región w pòrénkòwej Mołdawji, de facto nieùznawône państwò ze stolecą w Tiraspòlu, na lewim sztrądze Dniésterù ë prawòsztrądòwi gard Bender (Tighina).
Bòlesłôw Bòrk
thumb Bòlesłôw Bòrk (úr. 9 łżëkwiata 1923 rokù w Zbichòwie, ùm. 18 lëstopadnika 2017 w Wejrowie) – kaszëbsczi spòlëznowi dzejôrz, ùtwórca, pedagòga.
Pòdniéstrze
Krôj òderwôł sã òd Mołdawji 2 séwnika 1990 rokù, déklarując òstanié w ZSRR. Samòstójnotã zadéklarowało 5 gòdnika tégò rokù. Je ùznônë blós bez Abchazjã ë Półniową Òsetjã, le òne ni są ùznanë przez ÒNZ.
Bòlesłôw Bòrk
Znóny jakno aùtór historicznëch artiklów w „Pòmeranie”, a téż lëteraturë, jakô pòwiôdô ò kaszëbsczich dzejach, m. jin. „Lesôcczé pòwiôstczi ë jiné dokôzë” (2002). Wòjnowi kawel rzucył gò na Zôpadną Eùropã, pò wòjnie wrócył na Kaszëbë i skùńcził przerwóną edukacjã. Béł czerownikã szkòłów, przédnikòwôł kòleczkòwsczémù partowi Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. W 1997 rokù dobéł nôdgrodã na lëteracczim kònkùrsu m. Jana Drzéżdżóna.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Pòdniéstrze
Fana Pòdniéstrza pòzbawionô bëła rôdzécczégò céchòwaniô w latach 1990-2000.
Òd 2017 rokù rusczié nôrôdné céchë są trôktòwané tak samò jak pòdniéstrowsczié.
Lëdztwò
Demògraficzné datë ticzące Pòdniéstrza są ze spisënków w latach 1989, 2004 ë 2015. W rokù 1989 ni ùwzglãdniono gardu Bender. Do lat 60 XX w. Mołdawiônë szlachùwali nôwinkszi òdsétk lëdztwa. Reprejé jãzëkòwé ë nôródnotòwé, szparłatnioné przesëlniômë do ZSRR ë téż jindustrializacjô ë jimigracjô z ZSRR zmniészëłë jich lëczbã w òpòzëcjô do Rusjôn ë Ùkrajińców. Nen trend ni zmieniôł sã pò ùpadkłù ZSRR dzë w 1989 Mołdawiôn bëło 40%, le w 2004 ju 32%. Wedle spsënkù z 2015 r. lëdztwò Pòdniéstrza zmôlało ò 80 000 lëdzë ë Rusczë są nôwinkszą nôródnotą (29,1%).
Jãzëczi
Ùrzãdnymi jãzëkami są mołdawsczi (je to môlowi rumùńsczi pisôny cërëlicą), rusczi ë ùkrajińsczi. Rusczi je jãzëczém administracji ë lingua franca.
Ruda Śląska
Ruda Śląska (szl. Ruda Ślůnsko, miem. Ruda) - to je gard na prawach krézu w szląsczim wòjewództwie. thumb|left|250px|
Pòdniéstrze
Religjô
Wedle statystik, 91% lëdzë Pòdniéstrza szlachùje do cérkwi prawòsławnéj, a 4% do katolicczégò kòscóła. Katolëcë to przednô norda, dzë mieszkôją Pòlochë.
Ruda Śląska
Kategòrëjô:Szląsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Pòdniéstrze
Sprôwné pòdzélenié
mały|Sprôwné rajony Pòdniéstrza Pòdniéstrze je pòdzélone na 7 rajonów (w tim dwa gardowe):
Swiãti Môrcën z Tours
thumb|Swiãti Môrcën z Tours i biédôk
Swiãti Môrcën z Tours (łac. Sanctus Martinus Turonensis; ùr. 317 abò 335 rokù w Sabarii w Panonii, ùm. 8 lëstopadnika 397 rokù w Candes) – swiãti Kòscoła katolëcczégò i prawòsławnégò. Béł rzimsczi wòjôkã (ridownikã), pùstelnikã, a pòtemù biskùpã w Tours 371–397. Môrcën ùcął sztëk swòjégò cepłégò płôszcza i dôł gò biédôkòwi. Wiele lat pózni gò wëbrelë na biskùpa, ale òn nie chcôł tegò ùczestnieniô. Biwô tak, że gãs zwónô swiãtomôrcyńską jakno atribùt tegò swiãtégò je malowónô razã z nim. Kaszëbi òd dôwna achtną Swiãtégò Môrcëna z Tours.
M M
H
<div style="float: right; margin: 0 1em 1em 1em; padding: 10px 20px 10px 20px; font-size: 500%; line-height: 120%; background-color: #DDF; border: 1px solid #AAF;">Hh H, h – ósmô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë Eta (Η, η) i fenicczi het.
W kaszëbsczim alfabéce je dwanôstą lëtrą.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Vrahovice
Vrahovice są wsą w Czesczi Repùblice. Tu je kòscół i kòl 3400 mieszkańców.
Kategòrëjô:Czeskô Repùblika