cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johann Wolfgang von Goethe
Zmarł w Weimarze, w całkowitym òsamotnieniu, pò śmierci żony i jedynégo syna. Ostatnié słowa, chterné wëpowiedzôł przed śmiercą, brzmiałé : „Wiãci swiatła”[1].
Pòchodzenie i òkres młodzeńczy (1749-1765)
òjc Goethegò, Johann Gaspar Goethe  (ur. 1710, zm. 1782) żëł ze swòją rodzeną w przestronnym bùdinkù we Frankfurce przë   sztrase Großer Hirschgraben. Jakò rentier pielęgnowôł różné zainteresowania, do chternëch należałë m.in. kòlekcjonowanie naturaliów i òbrazów.
Matinka Goethégò, Catharina Elisabeth (ur. 1731, zm. 1808) z dodóm Textor, staré rodzëne razã fascynowôł gò na nowò. Pózni pisôł, że marzy, bë sã znajdowac jednoczesnie pòsród òczarowywanëch i czarodzei. Pòdczas òkupacji Frankfurtu przez wòjska francusczi w 1759 czãsto òdwiedzôł teatr francusczi w Junghòfie.
W 1763 dané mu bëło wësłuchac koncertù 7-letniégò wówczas Mozarta. W wiekù 14 lat starôł sã ò członkòstwo w cnotliwym Towarzëstwie Arkadyjsczim przë Phylandrii (Arkadische Gesellschaft zu Phylandria), òstôł jednak òdrzucony z powodu swòich ekscesów.
W wiekù15 lat flirtował z kelnerką, chternã późni nazywôł Gretchen, i znalôzł sã w pòdejrzanëch krãgach. ùciszono skandal, a Goethe ùcekł sã do chòrobë.
30 stremiannika1765 òpuscił na pòlecenie swoégò òjca Frankfurt, bë w Lipskù pòdjąc studia prawniczé.
patrycjuszy, córka dzékana radë adwokacczi w wiekù 17 lat pòslubiała wówczas 38-letniégò radcã Goethégò. Nie òtrzimała w dzeciństwie żôdnégò wëkształceniô, jednak stała sã sławnô, dzãkia swemù żëczliwemù ùspòspòbieniu.
Z wëjątkiem sostrë Cornelii Friederiki Christiany ( ùr. 7 gòdnika 1750) rodzéństwò Goethégò zmarło wczesnie.
W 1758 Goethe zachòrowôł na òspã.
Edukacijã, na chtërnã składałë sã wszëstczi pòwszechné w tamtëch czasach przedmiotë i parã jãzëków òbcëch (łacena, greka, francusczi, anielsczi, hebrajsczi), zdobëł za pòsrednictwém òjca i priwatnëch szkólnëch.
Edukacija ta òbejmòwała również taczi descyplenë jak tuńc, jazdã kònną i szermierkã (w tamtëch krãgach należałë òne do kanonu edukacyjnégò). Bëł raczei wzorowém ùczniém aniżeli zawadiaką – ùczëł sã z łatwoscą, jażle dôwało sã ùpùst jégò żëwi duszë. Długòtrwałą òdrazã do historii spòwòdowała stojąca w bibliotece òjca wielotomòwô historia papiestwa. Pózni Goethe òkreślał historiã mianém bezładné mieszaninë omyłek i przemòcë. Wielkã przëjemnosc sprawiało mù rësowanie, mùzëka natomiast nie należała do jégò ùlubionëch dyscyplin.
Wczesnie zainteresowôł sã żywo literaturą, przë czim pòczątkòwò skupił swòją ùwagã na Friedrichù Gottliebie Klopstocku i Hëmerze.
Czedë Goethe bëł małim knôpim, zapòznano gò z teatrém: w domù rodzrnnym wëstawiano co rok teatr pupków, chtërny za kôżdym razã fascynowôł gò na nowò. Pózni pisôł, że marzy, bë sã znajdowac jednoczesnie pòsród òczarowywanëch i czarodzei. Pòdczas òkupacji Frankfurtu przez wòjska francusczi w 1759 czãsto òdwiedzôł teatr francusczi w Junghòfie.
W 1763 dané mu bëło wësłuchac koncertù 7-letniégò wówczas Mozarta|Mozart. W wiekù 14 lat starôł sã ò członkòstwo w cnotliwym Towarzëstwie Arkadyjsczim przë Phylandrii (Arkadische Gesellschaft zu Phylandria), òstôł jednak òdrzucony z powodu swòich ekscesów.
30 stremiannika1765 òpuscił na pòlecenie swoégò òjca Frankfurt[[, bë w Lipskù pòdjąc studia prawniczé.
Kategòrëjô:Leteratura
Belgijskô
Belgijskô je państwã w Zôpadny Eùropie, krôj Eùropejsczi Ùniji.
Belgijskô je kònstitucyjną mònarchią.
left|thumb
* Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa
Ùniwersytet Harvarda
thumb|Ùniwersytet Harvarda - bibloteka Ùniwersytet Harvarda (Harvard University) - je wôżnym amerikańsczim môlã dlô rozwiju nôùczi w Cambridge, Massachusetts òd 1636 rokù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Nowi Sóncz
Nowi Sóncz (pòl. Nowy Sącz) - to je gard na prawach krezu w małopòlsczim wòjewództwie. Nowy Sącz je stolëcą nowosóndecczégò krézu. thumb|left|250px|Nowi Sóncz
Łącza bùtnowé
*
Bielsko-Biała
Kategòrëjô:Szląsczé wòjewództwò
Wiérzchùcëno
Wiérzchùcëno - je wiôlgą kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w pùcczim krézu, w gminie Krokòwò.
Historëjô
Pò 1918 r. do 1945r. Wiérzchùcëno òstało w Niemiecczi Rzeszë.
Òbaczë téż
Kategòrëjô:Gmina Krokòwò
Kimchi
Kimchi je zwëkòwé, kòrejańsczé zjestkù, w skłôd chtërnégò wchòdô zaprawionô abò kwaszonô ògrodowizna, w przédnëm dzélu kapùsta ë paprika chili.
Przédny skłôd to pekińskô (abò chińskô) kapùsta, japòńskô radiska, czosniôk, paprika chilli, cëbùla, zaprawioné krewetczi abò jiny brzód mòrza, jingwer, sól a téż cëczér. Nôwidzalzé kimchi (baechu kimchi) mô w se kwaszoną chińską kapùstã, je fest pòsoloné ë z dodôwkã chili, jingweru a czosniôkù. Je wiele jinëch ôrtów tegò pòdôwkù, czãsto le ò môlowim a cządowim sygù, włączając w to np. kaktugi, chtërnegò pòdspòdlém je radiska, bez dodôwkù kapùstë. Mòże téż zrobic ne zjestkù z jinëma ôrtama kapùstë, dostôwô sã téj strôwã "lżészą" a mni pikantną.
Baechu kimchi, nimò że je terô barô lëdóné, pòwsta dosc pózdno. Paprika chilli òsta wprowadzoné do Kòreji (bez Japòńską na zaczątkù XVII s., a dopiérze 200 lat pózdni dóno je do robionégò kimchi. Chińskô kapùsta (kr. baechu) dotëgòwóné mô do Kòreji z Chinów, gwësno w XIX s., do tegò czasu dobierano le môlową ògrodowiznã.
Dôwni trzëmano kimchi w glënianëch grôpach, ùstawionëch dali òd jinëch produktów ë domocëch (bez jintensywny pôch), w dzélu zakòpóné w zemi. Terô brëkùje sã specjalnëch lodowniców.
Kategòrëjô:Kòreja
981
981 / CMLXXXI – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na sobòtã pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).
Je to 981 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 981. rok pierszégò tësąclecégò, 81. rok X stolatégò, 1. rok 9-égò dzesãcolecô X stolatégò.
Ùmarlë
↓ Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi) ↓ 979 « 980 « 981 » 982 » 983
Stanisłôw Òkóń
Stanisłôw Òkóń (Stanisław Okoń) - ùrodzył sã 29 rujana 1899 rokù – ùm. 25 gòdnika 1976 rokù we wsë Wiérzchùcëno (pùcczi kréz), tam téż je pòchòwóny. Tam chòdzył do spòdleczny szkòłë, a pòtemù w I swiatowi wòjnie béł brifką. Pò 1918 r., czedë Wiérzchùcëno òstało w Niemiecczi Rzeszë béł zwòlniony z ti robòtë. Pò II swiatowi wòjnie nazôd nalôzł robòtã na pòczce, gdze òd 1946 jaż do emeriturë w 1965 rokù roznôszôł m.jin. lëstë.
Òn pòetickò zadebiutowôł w 1966 rokù. Pózni jegò wiérztë bëłë téż w pôrã antologiach, m.jin. J. Szczawieja Antologia współczesnej poezji ludowej (1967), ‎L. Roppla Wybór współczesnej poezji kaszubskiej (1967) ë Modri strunie (1973). Òn wëdôł leno jeden zbiérk wiérztów, zatitlowóny Za lasem morze (wybór, oprac., posłowie Jana Drzeżdżona ; hafty Jadwigi Cyperskiej, 1975), chtëren wnetka w całoscë napisôł pò kaszëbskù.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Curitiba
60px|left
Curitiba, gard w pôłniowô Brazilëji.
Oświęcim
Oświęcim - gard w małopòlsczim wòjewództwie. Oświęcim je stolëcą oświęcimsczégò krézu.
Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Pólnica (wies)
Pólnica - to je stôrô wies kaszëbskô w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò.
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò Kategòrëjô:Kaszëbë
Czijno
Czijno - to je wies w gminie Czôrné, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa
Lëteratura
Kategòrëjô:Gmina Czôrné
Zakopane
Zakopane - to je gard w małopòlsczim wòjewództwie. Zakopane je stolëcą tatrzańsczégò krézu. thumb|left|250px|Zakopane
Nowòjorskô Bibloteka Pùblicznô
Nowòjorskô Bibloteka Pùblicznô (New York Public Library) - je w Nowim Jorkù òd 1895 rokù. Òna mô m.jin. baro wiele ksążków. To je jedna z nôwôżniészëch bibloteków swiata. Kaszëbi mają téż tu kaszëbskòjãzëkòwé ksążczi. Dzél z nich to je kaszëbskô lëteratura do kaszëbskòjãzëkòwégò czëtaniégò, a kąsk z nich je do kaszëbsczi edukacji na ùniwersytecczi rówiznie.
Zakopane
Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Nowòjorskô Bibloteka Pùblicznô
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi Kategòrëjô:Kùltura
Horní Rápotice
Horní Rápotice je wies w Czesczi Repùblice. Mô kòl 150 mieszkańców.
Kategòrëjô:Czeskô Repùblika
Tomsk
thumb|255px| thumb|150px|Ruskò-miemiecczi dodóm Tomsk (rus. Томск) je gardã w Rusëji. Lëdztwò: 512,600 mieszkańców.
Kategòrëjô:Ruskô
Ùniwersytet Recôncavo da Bahia
Recôncavo da Bahia
Věž
right|thumb|Věž Věž je wies w Czesczi Repùblice. Mô kòl 790 mieszkańców.
Kategòrëjô:Czeskô Repùblika
Wiérzchòwò
Wiérzchòwò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w człëchòwsczim krézu, w gminie Człëchòwò. Tu ùrodzył sã Jerzi Jeschke - biskùp.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Człëchòwò
Nôdzejewò
Nôdzejewò - to je wies w gminie Czôrné, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa
Lëteratura
Kategòrëjô:Gmina Czôrné
939
939 / CMXXXIX – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na wtórk pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).
Entrena
Entrena je wsą ë gminą w Szpańsczi. Lëdztwò wsë: 1.397 mieszkańców (2007).
939
Je to 939 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 939. rok pierszégò tësąclecégò, 39. rok X stolatégò, 9. rok 4-égò dzesãcolecô X stolatégò.
Entrena
Òbôcze téż
Kategòrëjô:Szpańskô
939
Ùmarlë
↓ Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi) ↓ 937 « 938 « 939 » 940 » 941
Kategòrëjô:X stolat%C3%A9
Herálec
right|thumb|Pałac Herálec - to je wies w Czesczi Repùblice. W ni je wicy jak 1000 mieszkańców.
Kategòrëjô:Czeskô Repùblika
Rzeczenica
Rzeczenica - to je wies w gminie Rzeczenica, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je sedzba Gminë Rzeczenica i kòscół.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Rzeczenica
Wiczechë
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Czôrné
Wolfgang Amadeus Mozart
thumb|Mozart Wolfgang Amadeus Mozart (ùr. 27 stëcznika 1756 w Salzbùrgù, zm. 5 gòdnika 1791 we Wiedniu) – aùstriacczi (czãsto spòtikô sã téż òkreslenie miemiecczi) kòmpòzytór i wirtuoz grë na instrumentach klawiszowëch, chternégò twórczosc związanô bëła zwiksza z aùstriacczim Wiedniã. Razã z Haydnã i Beethovenã zaliczóny je do trójczi tpzw. „klasyków wiedeńsczich”. małymały|Mozart KV300i Ùrodzony w Salzbùrgù, jaczi béł wnenczas stolëcą samòstójnégò, w ramach Rzeszë, arcybiskùpstwa (dopierkù w latach 1805–1810 i zôs òd 1814 terenë te stałë sã czãscą Aùstriacczégò Césarstwa). Béł sódmim dzeckã miemiecczégò kòmpòzytora Leopòlda Mozarta i Anë Marii z dodomu Pertl. Miôł starszą ò piãc lat sostrã Mariã i Annã pòzéwóną Nannerl, chtërna téż przejawiała mùzyczné ùzdolnienia. Pòspół z nią, czedë miała 11 lat, małi Wolfgang grëwôł klawesynowé duetë na zasłoniãti jedwabistim materiałã klawiaturze. Òjc – Leopold Mozart – wòzył ich pò całi Eùropie, przez co Wolfgang zaczął chòrowac. W rokù 1761 skòmpònowôł swój piérszi ùtwór – Menuet i Trio KV 1.
Pòzostała piątka rodzéństwa zmarła w dżibùlczënëch latach. W wiekù trzëch lat Wolfgang, słëszącë grã sostrë na klawesynie, zabawiał sã wëszukiwanim tercji na tim instrumence (jak wspòminô pózni jegò sostra). Òd piątégò rokù żëca ùcził sã grë na klawesynie pòd czerënkã swòjégò òjca. mały|Mozart SY06 Incipit
Miona Mozarta
Na chrzce nadano mù miona Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus, pierszé na czesc swiãtégò katolicczégò patrona dnia ùrodzeniô Jana Chryzostoma, Wolfgang na pamiątkã dziadka ze stronë matczi, a Teofil na pamiątkã òjca chrzestnégò. Przez wiãkszosc żëca kompòzytor pòsługiwôł sã równak mionama Wolfgang Amadé. Amadé to francëskô wersjô grecczégò miona Teofil (drëch Bòga abò ùmiłowany przez Bòga). Czedës ùżiwôł także wersji włosczi (Amadeo). We wczesnëch dokùmentach wëstãpòwała téż fòrma Wolfgang Gottlieb (Gottlieb to miemiecczé tłumaczenié dlô Teofil). Natomiast nigdë nie ùżiwôł nôbarżi rozkòscérzóny dzysô łacyńsczi wersji Amadeus. Za młodu starszi ùżywalë téż zdrobnień Wolferl, Wolfgangerl i we wczesnëch czasach Wolfi, ò czim je wiedzec z lëstów òjca.
Kùńc żëcô
Mozart spãdzôł òstatné lata swòjégò żëcô we Wiedniù, gdze do dzysù mòżna zwiedzac jeden z jegò apartaméntów przë Domgasse 5, pòłożony w pòbliżu katedrë Sw. Szczepana. W bùdinkù tim Mozart skòmpònowôł w 1786 Weselé Figara.
Jesz w rujanie 1791 nikt bë nie przëpùszczôł, że za dwa miesące Mozart ju nie bãdze żëł. Przez wiele lat nie bëło wiedzec, co bëło przëczëną smiercë kòmpòzytora, romanticznô tradicjô zas stwòrziła wkół tegò faktu wiele fantastycznëch legeńd. Pò długòtrwałi mediczni analize Antona Neumayra ùstalono równak dosc szczegółowi przebiég chòrobë Mozarta, w chterny òpise znajdują sã taczé òbjawë, jak: wësokô gòrączka, òbfité wëdzélanié pòtu i wësëpka, zapôliwny stón i nabrzëmienié w òbrãbie nogów.
Smiérc przerwała robòtã Mozarta nad mszą żałobną Requiem. Na prosbã białczi Mozarta dzeło to dokòńczëlë jegò drëszë kòmpòzytorë, Joseph Eybler i Franz Xaver Süssmayr. W rãkopise Mozarta òstatné nutë pòstawioné jegò rãką przëpadają na 8 takt partii wòkalnëch Lacrimosa. Długò wierzono, że Mozart zmarł w nãdzë i zapòmnieniu, pòchòwany w grobie dla ùbòdżich. Ale naprôwda, chòc jegò twórczosc nie bëła ju tak mòdnô we Wiedniu, dali òtrzimywôł równak znaczącé przëchòdë z rozmajitëch stron Eùropë.
Kategòrëjô:Mùzyka
Ágreda
Kategòrëjô:Szpańskô
Brenda Song
thumb|200px Brenda Song, (ùr. 27 strëmiannika 1988) je amerikańską spiéwôrką ë teatrownicą.
Song, Brenda Song, Brenda Kategòrëjô: Zjednóné Kraje Americzi
Òlszónowò
Òlszónowò - to je wies w gminie Rzeczenica, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Rzeczenica
Charlottenlund
Charlottenlund je gardã w Dëńsce. Lëdztwò: 68 623.
Kategòrëjô:Dëńskô
Siligo
Siligo - to je gmina na òstrowie Sardinia w Italsce. Kategòrëjô:Italskô
Domisłôw
Domisłôw - to je wies w gminie Czôrné, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. W 2008 rokù tu bëło 387 lëdzy.
Lëteratura
Kategòrëjô:Gmina Czôrné
Marek Grechuta
Marek Michał Grechuta (10 gódnika 1945 - 09 rujana 2006) - béł pòlskim kòmpòzytorą i spiéwôkã.
Diskògrafijô
Kategòrëjô:Mùzycë
Bréńsk
Bréńsk - to je wies w gminie Rzeczenica, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Rzeczenica
Sokòlé
Sokòlé - to je wies w gminie Czôrné, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa
Kategòrëjô:Gmina Czôrné
Szkòckô
thumb|200px|Fana Szkòcczi Szkòckô je historëczny krôj w Nordowi Eùropie. Dzél Wiôldżé Britan iji. Stolecznym miastã Szkòcczi je Edinbùrg.
Tak tej przëpôdô tu leno 66 lëdzy na 1 km². Przë tim 1,7 mln Szkòtów mieszkô w aglomeracje Glasgòw ë 0,5 mln w Edinbùrgù, to tak òglowò je to dosc pùsti krôj.
Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa Kategòrëjô:Wiôlgô Britanijô
Almazán
thumb|left|200px|Almazán Almazán je gardã ë gminą w Szpańsczi. Lëdztwò gardu: 5.727 mieszkańców (2006) right|300px|
Kategòrëjô:Szpańskô
Gwiôzdzëno
Gwiôzdzëno - to je wies w gminie Rzeczenica, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kategòrëjô:Gmina Rzeczenica
Anne Pellowski
Anne Pellowski (1933 - ) - to je amerikańskô pisôrka. Z dodomù wierã òd tatë Alexandera ë mamë Annë (Dorawa) Pellowski òna wiele wié ò kaszëbiznie. Òna ùrodzëła sã w 1933 r. w Zjednónëch Krajach Americzi. Anne Pellowski ùrôbia przede wszëtczim pòwiôstczi prozatorsczé. Òna w 2012 rokù jesz jedza pò swiece.
Pieniãżnica
Kategòrëjô:Gmina Rzeczenica
Anne Pellowski
Lëteratura
Władisłôw Szulëst: Kaszubi w Ameryce : Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Recëniewò
Recëniewò - to je wies w gminie Czôrné, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa
Kategòrëjô:Gmina Czôrné
Brzezé
Brzezé - to je wies w gminie Rzeczenica, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Kategòrëjô:Gmina Rzeczenica
Lang Czesław
thumb Czesław Lang (ùr.17 môja 1955 w Kolczygłowy| Kòłczëgòwach) – pòlsczi kòlôrz torowi i szosowi, wicemistrz òlimpijsczi dwùkrotny medalista szosowëch mistrzostw swiata. Pò zakóńczeniu karierë spòrtowé działacz spòrtòwé i òrganizator Tour de Pologne UCI World Tour, Tour de Pòlogne Amatorów, Skandia Maraton Lang Team òrôz Tauron Lang Team Race. Pierszi sukces w karierze òsągnął w 1977 rokù, czëdë razã z Tadeuszem Mytnikiem, Mieczysławem Nowickim i Stanisławem Szozdą zdob;eł brązowi medal w drużënowej jezdzie na czas na mistrzostwach swiata w San Cristóbal.[[San Cristobal W téj  kònkurencji Pòlacy w składzie: Witold Plutecki,Witold Plutecki Stefan Ciekański,Stefan Ciekański Jan Jankiewicz Jan Jankiewicz i Czesław Lang zdobëlë strzébny medal pòdczas mistrzostw swiata w Valkenbùrguù w 1979 rokù. Pònadto wëwalczëł strzébny medal w gònitwie ze startù wspólnégò na igrzyskach òlimpijsczich w MòskwieMòskwa w 1980 rokù. W zawòdach tëch w:eprzedzył gò  reprezentant gòspòdarzë, Siergiej Suchoruczenkow. Na tich samëch igrzyskach zajął  czwiôrte miejsce w drużinowej jezdze na czas. Jest téż wielokrotnym mistrzã Polsczi i zwycięzcą Tour de Pologne w 1980.Béł pierszim zawòdòwcã w pòlsczim kòlarstwie (włoskie klubë GIS Gelati-Campagnolo i Del TongoItalskô). Òsôł téż pierszim prywatnym animatorã kòlarstwa pòlsczégò. Z pòdùpadającégò Wyścigu Dookoła Pòlsczi Pòlskô, chterën długò béł w ceniu Wyścigu Pòkòjù, ùczynił imprezã randżi swiatòwej Tour de Pologne, chërna pò latach doświadczeń i sukcesów awansowała do randżi wyścigù ò znaczeniu prestiżowëm (UCI World Tour)
Zawodnik LZS Basztë Bëtowò Bëtowò i Legii WarszawaWarszawa mały|zdobyte medale
Wôżniejszé zwycięstwa i sukcesë
Żëcé prywatné
mały|Lang Czesław Mô białkã Elżbietã i córkã Agatã (ur. w 1980). Ze względów zdrowòtnëch w 2011 przëszedł na weganizm.weganizm. Òstôł członkiem honorowégò kòmitetù poparcia Bronisława KòmòrowsczégòKomorowski Bronisław| przed wyborami prezydenckimi w Pòlsce Pòlskô w 2015 rokù.
W 2017 nagrodzony medalem Kalos Kagathos
Przypisy[edytuj | edytuj kod]
Kategòrëje:sport
Krzemieniewò
Krzemieniewò - to je wies w gminie Czôrné, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa
Janowiczczi
Janowiczczi - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies.
Krzemieniewò
Kategòrëjô:Gmina Czôrné
Janowiczczi
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Miedzëbórz
Miedzëbórz - to je wies w gminie Rzeczenica, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. W tich stronach je rezerwat Miedzëbórz.
Kategòrëjô:Gmina Rzeczenica
1730
Je to 1730 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 730. rok drëdżégò tësąclecô, 30. rok XVIII stolatégò, 10. rok 3-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1728 « 1729 « 1730 » 1731 » 1732
Kategòrëjô:XVIII stolaté
Serpòwò
Serpòwò - to je wies w gminie Czôrné, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa
Kategòrëjô:Gmina Czôrné
Wôłkòwò
Wôłkòwò - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies.
Starzenié sã
Alzheimer
Nen problem mô wiôldżé znaczenié, òsoblëwie w cządze òglowòspòlëznowégò niebezpiekù lëdzy w emeritalnym wiekù, co są swiądny zagrôżbë chërą Alzheimera. Epidemiologiczné badérowania pòkôzywają, że pòczątk Alzheimera, co znankùje sã przede wszëtczim ùchôdanim pamiãcë, chtërno stôwô sã przez dżinienié w òbjimie hipòkòmpa i westrzédnowãchòwi kórë (struktur mùskù mòcno zrzeszonégò z procesama pamiãcë), trôfiô colemało na czas 65 lat żëcégò, a rizykò zachòrzeniô prawie na tã chòrosc razã z latama rosce. Faza zapamiãtiwaniô, przechòwiwaniô i wëdobiwaniô Na jiwer z pamiãcą jiscą są tej sej starszi lëdze. Pamiãc równak nie je le jednorodnym procesã, a ji trwałi szlach pòwstôwô na skùtk trzech fazów, co jidą jedna za drëgą. Je to pòsobicą faza zapamiãtiwaniô, przechòwiwaniô i wëdobiwaniô (przëbôcziwaniô) wëùczonëch na pamiãc trescy abò mionów. Na dodôwk, są jesz rozmajité ôrtë pamiãców (np. krótëchnô pamiãc, długô, proceduralnô, emòcjonalnô). Co je wôżné, wëzortowanié nëch ôrtów pamiãcë i fazów pòwstôwaniô trwałégò pamiãcowégò szlachù mô swòje głãbòczé kliniczné ùdokaznienié i parłãczi sã z rëchtowanim psychicznëch fùnkcji w mùskù człowieka.
Bińczé
Bińczé - to je wies w gminie Czôrné, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.
Wôłkòwò
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Starzenié sã
Pòdzél òtãpieniégò
Kò tak je, bò strukturë mùskù są czãsto w różnym stãpieniu narażoné na negatiwny cësk jaczégòkòlwiek patologicznégò procesu. To wszëtkò nama pòkôzywô ùmòwny, chòc baro pòpùlarny pòdzél òtãpieniégò na „kórowé” (np. chëra Alzheimera) i „pòdkórowé (np. chëra Parkinsona), co jinaczą sã midzë sobą inicznym òbrazã, jak i neùropsychòlogicznym procesã. W cwiczënkach testowëch ù pacjentów z òtãpienim, jaczé wëchôdô z patologii kórowëch òbszarów, merkac są trudnoscë w zapamiãtiwanim i magazynowanim przedstôwiónégò materiału, zôs chòri z pòdkórowim òtãpienim tej sej ni mògą nalezc w pamiãcë wëùczonëch rzeczi i wërzec jich na prosbã badérë. Wôrt je téż dodac, że lëdze z kórowim òtãpienim nie są w tim jednaczi, a pamiãcowé jiwrë jaczé mają, zanôlégają dosc tëli òd etiologii neùrodegeneracyjnégò procesu.
Bińczé
Kategòrëjô:Gmina Czôrné
Starzenié sã
Profesór Yaakov Stern
Profesór Yaakov Stern z Columbia University w Nowim Jorkù dokazywô, że wôżné znaczenié dlô wiekù pòjawieniô sã pòznôwczich felów ù starszich lëdzy mô téż niwizna wësztôłceniô i ùdostóné òbczas żëcégò doswiôdczenié i wiédzô. Lëdze ò wësoczi niwiznie wësztôłceniô mają lepi rozwitą pamiãcową zdatnosc i abstrakcyjné mëszlenié. Są téż w sztãdze skùteczno rozwiązëwac złożoné problemë i zadania. Mają téż wikszą pòznôwczą rezerwã i lepszé mòżnoscë kòmpensacyjné.
Kategòrëjô:Medicyna
Łebiéń
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Dzarżewò
Dzarżewò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies.
Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
1729
1729 / MDCCXXIX – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na sobòtã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk tegò rokù przëpôdł na strzodã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 11 dni.
Je to 1729 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 729. rok drëdżégò tësąclecô, 29. rok XVIII stolatégò, 9. rok 3-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.
Ùmarlë
↓ Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok ↓ 1727 « 1728 « 1729 » 1730 » 1731
Kategòrëjô:XVIII stolat%C3%A9
Chléwnica
Chléwnica (pòl. Chlewnica) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Żochòwò
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Darżënkò
Darżënkò (pòl. Darżynko) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Czerwińc (wies)
Czerwińc (pòl. Czerwieniec) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Rënowò
Rënowò (pòl. Runowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Serbiô
Serbiô (téż Serbskô, serb. Србија / Srbija) – strzódlądowé państwò w pôłniowi Eùropie, na westrzédnëch Bałkanach. Òd nordë grańczi z Madżarską, òd nordowégò pòrénkù z Rumùnią, òd pôłniowégò pòrénkù z Bułgarią, na pôłnim z Albanią (greńca kòntrolowónô przez Kòsowò, jaczé Serbiô ùwôżô za swòje teritorium) i Nordową Macedonią, na zôpadze z Chòrwacją i Bòsnią, na pôłniowim zôpadze z Czôrnogórą.
Stolëcą Serbie je Belgrad, jeden òd nôstarszich i nôwikszich gardów w pôłniowòpòrénkòwi Eùropie. Serbiô mô dwie aùtonomiczné prowincje: Wojwodinã na nordze i Kòsowò i Metochiã na pôłnim. W 2008 rokù Kòsowò ògłosëło samòstójnotã òd Serbsczi, chtërny Serbiô nie ùznôwô.
Wiéchrzëzna
thumb|Kôrta Serbie
Ùsztôłcenié terenu
thumb|Fizycznô kôrta Serbie Ùsztôłcenié terenu Serbie je baro teritorialno zróżnicowóné. Na nordze Serbie nalézemë òbrodné równiznë. Na pòrénkù kalkòwé górsczé rédżi i kòtlënë. Na pôłniowim pòrénkù stôré górë i pògórza.
Wësokòsc terenu
thumb|Nôwëższi czëp Serbie pòza Kòsòwã – Midżur (2,169 m n.r.m.)
Etniczné karna
thumb|Serbòwie w nôrodnëch ruchnach Serbòwie są nôwikszim etnicznym karnã w Serbie (83% mieszkańców, bez ùwzglãdnieniô Kòsowò i Metohie). Drëdżim co do wialgòscë karnã są Madżarzë. Madżarama je 3,9% mieszkańców Serbie (i 14,3% mieszkańców Wojwodinë). Wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù w Serbie (bez Kòsowò i Metohie) mieszkô 1 135 393 przedstôwców nôrodnëch miészëznów.
Żëchlëno
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Serbiô
Jãzëczi
Òficjalnym jãzëkã je serbsczi w cyrilicznym pisënkù, rodny dlô 88% lëdztwa. Na òbéńdze gminów z wiôlgą lëczbą przedstôwców nôrodnëch miészëznów mògą bëc òficjalnô brëkòwóné miészëznowé jãzëczi. W westrzédny Serbie wnet wszëtczé gminë brëkùją òficjalnô leno serbsczi jãzëk. Jinszô sytuacjô je w prowincje Wojwodina, gdze òficjalny status dostałë téż madżarsczi, słowacczi, rumùńsczi, chòrwacczi i rusyńsczi jãzëk.
Religijné karna
thumb|Prawòsławnô katédra swiãtégò Sawë w Belgradze Wedle òglowégò spisënkù z 2002 rokù w Serbie (bez Kòsowò i Metohie) mieszkô:
Ùrbanizacjô
thumb|Belgrad – panorama
Pòliticzny system
Òbrôzk:National anthem of Serbia, performed by the United States Navy Band.wav
Bibliografiô
Kategòrëjô: Eùropejsczé państwa *
Môłé Głëszëno
Môłé Głëszëno (pòl. Głuszynko) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Nowé Skórowò
Nowé Skórowò (pòl. Nowe Skórowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Wiôldżé Głëszëno
Wiôldżé Głëszëno (pòl. Głuszyno) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Redosłôw
Redosłôw (pòl. Radosław) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Robert Lewandowski
thumb thumb|Robert Lewandowski w 2015 thumb|Robert Lewandowski w farwach Borussii Dortmund (2010) Robert Lewandòwsczi (ùr. 21 zélnika 1988 rokù w Warszawie) – pòlsczi pùczkôrz, wëstãpùje na pòzycji napôdôcza w hiszpańsczim klubie FC Barcelona i w pòlsczi reprezentacji, w chtërny je kapitanã. Nôleżnik Klubù Znamienitégò Reprezentanta. Ùczãstnik Mésterstwów Eùropë 2012 i 2016.
Rzechcëno
Rzechcëno (pòl. Rzechcino) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Robert Lewandowski
Spòrtowô kariera
Swòjã karierã zaczinôł w Varsovii, Delce Warszawa i w rezerwach Legii. W 2006 rokù trafił do Znicza Pruszków, w chtërnym zdobëł kòrónã nôlepszégò strzélca trzecy i drudżi lidżi. W 2008 przeniósł sã do Lecha Pòznań, w farwach chtërnégò zdobéł mésterstwò, pùchar i superpùchar Pòlsczi, a téż titel króla strzélców Ekstraklasë. W 2010 òstôł zawòdnikã Borussii Dortmund, z chtërną dwa razë ségał pò mésterstwò Niemiec, a téż jeden rôz pò krajowi pùchar i superpùchar, doprzëszedł do téż do finału Lidżi Méstrów.
W sezonie 2013/2014 pò rôz pierszi w swòji karierze òstôł królã strzélców Bundeslidżi, zdobëwającë 20 bramek. Przéd rozpòczãcem sezonù 2014/2015 przeniósł sã do Bayernu Monachium, gdze w kòżdim z szterech pierszich sezonów zdobywôł mistrzostwò Niemiec, a téż przekroczëł barierã 150 gòli w Bundeslidze, òsągającë nen wënik rëchli niż jaczikòlwiek jinszi zagrańczny piłkôrz. W sezonie 2015/2016 pò rôz drëdżi sëgnãl pò kòrónę króla strzélców Bundesligi, strzelającë 30 gòli. Pò rôz trzecy sëgnął pò kòrónę króla strzélców Bundeslidżi w sezonie 2017/2018, strzélającë 29 gòli. Z dorobkiem 151 gòli jest òn nôskùteczniejszim zagrańcznym piłkarzã w historii Bayernu Mònachium.
Rzechcëno
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Robert Lewandowski
Spòrtowô kariera
22 zélnika 2015, pòdczas ligowégò meczù Bayern Mònachium z VfL Wòlfsbùrg, Lewandowski strzelił piãc gòli òb dzewiãc minut. Bëło to nôrëchli strzelóne 5 bramek w historii sztërzech nôsëlniészich lig Eùropë òd czasów prowadzeniô zapisów.
W 2016 òstôł wybrôny Sportowcã Rokù 2015 w plebiscycie Przeglądu Spòrtowègò oraz zajął czwiôrti plac w plebiscyce Złoti Bali za 2015 rok. Dzennik The Guardian umieścił gò równak w gronie 5 nôlepszich piłkarzy na swiece. W 2015 federacjô IFFHS ùznała gò nôskùteczniészim strzelcã midzënôrodnëch rozgrywek. Sédmëkrotny dobiwca plebiscytu cządnika „Piłka Nożna” w kategòrii Piłkôrz Rokù. W latach 2011–2017 òtrzimôł tã nôdgrodã sédem razy z rzędu, co czëni gò samòbëtnym rekòrdistą pòd tim wzglãdã.
W reprezentacji Pòlsczi zadebiutowôł 10 zélnika 2008 w meczu eliminacji mésterstwów swiata z San Marino San Marino (2:0), strzelającë jednoczasno swòjègò pierszègò gòla.
Reprezentacjô Pòlsczi
Rozegrół 129 mecze strzelającë w nich 75 gòle, co czyni gò nôlepszim strzèlcã reprezentacji w historii. 9 gòdnika 2014 òstôł kapitanã reprezentacji Polsczi. Wëstąpił z nią na Mésterstwach Eùropy w 2012, 2016 i 2021.
Ekspercë mają gò za jednégò òd nôlepszich pòlsczich piłkarzów w historii, a téż jednégò òd nôlepszich westrzédnych napôdôczów i piłkarzów swòjégò pòkòleniô na swiece.
Pòzaspòrtòwé dzejanié
Robert Lewandowski je téż przedsãbiércã. Piłkôrz aktiwno robi w reklamòwi, jinwesticyjny, dewelopersczi czë mieszkaniowi branżë. Je téż udzélnikã spółczi Protos Venture Capital, przez chtërną inwestuje w start-upë, e-commerce i serwisy internetowé. Mô własną agencjã Stor9_, specjalizującą sã w marketingòwi kòmùnikacji, chtërna zajimô sã warkòwim wizerënkã piłkarza i jegò białczi, ùłatwiającë zarządzanié ich dzejaniama ò biznesòwim charakterze. Je téż udzélnikã serwisu sporticos.com, lokalnyrolnik.pl, weeding.pl i wiele inszëch. Wspierô téż  wiele spòłecznëch i charitatiwnëch inicjatiwów. Razã z białką bierze ùdzél w akcji Szlachetnô Paczka, a téż pòmôgô w zbiórkach Wiôldżi Òrkestrë Swiąteczny Pòmòcë
Żëcé prywatne
Wychòwëwôł sã w spòrtòwi rodzënie. Òjc Krzësztof (ùm. 2005) uprôwiôł judo i grôł w piłkã do nodżi w III-ligòwëm Hùtniku Warszawa. Memka Iwòna bëła siatkarką pierwszòligwégò AZS Warszawa. Pò smiercë chłopa òbjãła pò nim funkcjã czerownika spòrtòwi hali w pòdwarszawsczim Lesznie, a tej pełniła funkcjã wiceprezesa miejscowégò klubù Partyzant, w chtërnym pierszé piłkarsczé kroczi stawiôł Robert. Terô je szkólną fizycznégò wëchòwaniô.
Mô starszą sostrã, Milenę. W czerwińcu 2015 òstôł òjcã chrzestnym jej sëna Leona. Je katolëkã. 22 czerwińca 2013 w kòscele w Serocku òżenił sã z Anną Stachurską, zawòdniczką karate i specjalistką do spraw żywieniô. 4 maja 2017 na swiat przëszła ich córka, Klara, a 6 maja 2020 Laura.
Kategòrëjô:Szpòrt
Sung Jae-ki
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kòrejanë
Grôpice
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Yun Chi-ho
Yun Chi-ho(kòr. 윤치호, hanja 尹致昊, 26 gòdnika 1864 - 9 gòdnika 1945) béł kòrejańsczim Pòlitika, Rsgistance activists. nickname je Jwaong(좌옹 佐翁).
Kategòrëjô:Kòrejanë
Zacmienié Ksãżëca
Zacmienié Ksãżëca – to je astronomicznô rzôdzëzna, chtërna je tedë, czedë Zemia naléze sã midzë Słuńcã a Ksãżëcã i temù zacygnie słuneczny wid.
Przebiég całownégò i czãstkòwégò zacmieniô Ksãżëca
mały|Ùkłôd kòsmicznëch cał w czas zacmieniô Ksãżëca. A – Słuńce B – Zemia C – Ksãżëc D – stóżk półcénia E – stóżk cénia całoscowégò
Dlô wëjasnieniô pòchwôtu całownégò i czãstkòwégò zacmieniô Ksãżëca kònieczno je przerozmiôc pòjãca: stóżk céniô całoscowégò i stóżk półcéniô.
Pón Tadeùsz
Pón Tadeùsz (pòl. Pan Tadeusz) – epicczi pòémat Adama Mickiewicza.
Zacmienié Ksãżëca
Przebiég całownégò i czãstkòwégò zacmieniô Ksãżëca
Czas dérowaniô całoscowégò zacmieniô Ksãżëca je różny – maksymalno 1 gódzëna i 47 minutów. Òbrechòwóno (aùstrëjacczi astronom Teodor Oppolzer), że midzë 1207 rokã p.n.e., a 2162 rokã n.e., tak tej óbczas 3369 lat wińdze 8000 zacmieniéniów Słuńca i 5200 zacmieniéniów Ksãżëca. Wic tegò strzédno na trzë zacmienia Słuńca trôfiają sã dwa zacmienia Ksãżëca. Lëdze czãsto mëslą, że zacmienié Słuńca wëchôdô nie tak czãsto, jak zacmienié Ksãżëca, co je nieprôwdą. Óbczas rokù zdarzają sã co nômni dwa zacmienia Słuńca, a w òdpòwiedniéch lëżnoscach piãc. A zôs w rokù mògą pòjawic sã blós trzë zacmieniéeni Ksãżëca, ale mòże bëc téż i tak, że w nym rokù nie zdarzi sã ani jedno (nawetka dzélowé). Równak dlô niegò place òbserwacji zacmieniô Ksãżëca widzawné są czãscy niżle zacmieniô Słuńca. Przëczëną tegò je to, że to òstatné zjawiszcze je widoczné blós w pasë wãższim òd 300 km dlô zacmieniów całoscowich. A znowa zacmieniô Ksãżëca je widzec wszãdze tam, gdzë Ksãżëc najdze sã nad hòrizontã.
Pón Tadeùsz
thumb|Pón Tadeùsz
Zacmienié Ksãżëca
Przebiég całownégò i czãstkòwégò zacmieniô Ksãżëca
Òstatné całowné zacmienié bëło widoczné w Pólsce 28 séwnika 2015 rokù, a pòstãpné dopiérze 27 lëpinca 2018 rokù.
Przëpisczi
Kategòrëjô:Astronomijô
Pón Tadeùsz
thumb|Pón Tadeùsz. Grzëbòbranié
thumb|Pón Tadeùsz. Pòlowanié
Geneza pòwstaniô
Aùtorã dokôzu „Pón Tadeùsz to je ostatni najachùnk na Lëtwie. Szlacheckô historiô z rokù 1811 i 1812 w dwanôsce knégach wiérszã” je Adóm Mickiewicz. Jegò pierszé wëdanié ùkôzało sã w Pariżu w 1834 rokù. Dokôz skłôdô sã z 12 ksãgów pisónych wierztã trzënôstozgłoskòwim.
Dokôz nen pisół Mickiewicz z mëszlą ò wërwaniu sã òd sztridów w kòłach pòlsczi emigracje w Pariżu. Miôł òn téż bëc wënadgrodzënim pòétë za to, że nie biôtkòwôł sã w lëstopadnikòwim pòwstanim.
Òglowô zamkłosc
Całô akcëjô dokôzu mô môl na Lëtwie, we wsë Soplicowò w rokù 1811 i 1812. Przédnô mësla „Póna Tadeùsza” tikô  tragëdnëch dzejów Jacka Soplëcë, chtëren pò latach przëchôdô w rodné starnë chòwające sã pòd pòstaceją ksãdza Robôka. Z nim parłãczi sã historëjô sztridu ò zómk, chtëren kùńczi sã najachùnkã na Soplicowò. W dokôzu mómë téż wątk miłotë Tadeùsza i Zosi. „Pón Tadeùsz” je téż pësznym òbrôzkã nôczôsny Pòlsczi  szlachecczi. Pòéta ùkôziwô ji apartné klasë, chtërnë wëjinaczają sã bòkadnoscą: mómë tuwò Stolnika Horeszkã- przedstójnika aristokracëji, bùsznégò póna. Mómë téż szlachtã strzédnobògatą- są to Soplicowie ë parcanëch szlachcëców- Dobrzińsczich.
Dolmaczënczi
Wëdóny w 1834 rokù pòéma Adóma Mickiewicza dożdôł sã ju wëszi 50 dolmaczënków. Niedôwno dolmaczono „Póna Tadeùsza” na jãzëk kòrejańsczi – w 2005 rokù ë wietnamsczi- w rokù 2008, zôs na kaszëbsczi w 2012. Sprôwił to ùtwórca kaszëbsczi lëteraturë Stanisłôw Janke.
Wëdôwcą „Póna Tadeùsza” w kaszëbsczim jãzëkù je gduńskô Wëdôwizna Maszoperia Lëterackô wespół z Mùzeùm Pismieniznë ë Mùziczi Kaszëbskò- Pòmòrsczi w Wejrowie.
Film „Pón Tadeùsz"
W 1999 rokù na spòdlim pòematu pòwstôł film fabùlarny w reżisérie Andrzeja Wajdy.
We filmie wëstąpilë m.jin. :
Bibliografia
Kategòrëjô:Lëteratura
Warcëmino
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Grąbkòwò
Grąbkòwò (pòl. Grąbkowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Nieckòwò
Nieckòwò (pòl. Nieckowo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Darżëno
Darżëno (pòl. Darżyno) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Pòtãgòwò.
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Kashubian Griffins
Kashubian Griffins (Kaszëbsczé Grifë) - to je kaszëbsczé karno hokeja na lodze z Kanadë. W 2014 rokù òni grôlë w Gduńskù.
To mòże bëc le jedno taczi kaszëbsczé karno na swiece.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kanada
Pòmerénk
mały|Pòmerénk w Mùzeùm Rëbacczim Pòmerénk abò pòmòrénk (pòl. pomeranka) – ôrt wiôldżégò, cãżczégò, plaskatodnowégò żôglowégò rëbacczégò bôta. Jegò kònstrukcjô pòwsta w Pòmrach (zôcz. XIX stalata), òd 80. lat XIX stalata czãsto ùżiwónô przez rëbôków na Kaszëbach. Pòmerénczi bëlë bùdowóné zakłôdkòwą techniką. Bëłë ùsztiwnióné dennikama ë wiązadłama srãbù, jaczé ze sobą sã nie stikałë (je to pòmión słowiańsczi techniczi bùdowë bôtów). Ne bôtë letkò mógł wëcygnąc na sztrąd przez to, że miałë plaskati dno (bëłë to nôwikszé rëbacczé bôtë na Pòmòrzim, jaczé móglë wcëgnąc na sztrąd lëdze swòjima mùsklama). Pòmerénczi bëłë ùżiwóné do łowieniô flądrów, brëtlingów a téż lososów. Na łów mògło na nëch bôtach jachac 6-8 lëdzy dalek w mòrze, nawetkã do 20 mòrsczich mil òd sztrądu. Na Kaszëbach bùdowóné bëłë m.jin. w Karwi, Jastarnie a Pùckù. alt=Pòmerénczi na Môłim Mòrzu kòl Jastarny|mały|Pòmerénczi na Môłim Mòrzu kòl Jastarny Tipiczné pòmerénczi bëłë òd 8,5 do 9 métrów dłudżé, a òd 2,4 do 2,6 métrów szeroczé. Pierwòszno robioné bëłë leno z dãbòwégò drzewa. Ùtikóné bëłë smòłą. Bieżało sã na nich pòd gaflowima żôglama, jaczé skłôdałë sã z grotżôgla, fòka, kliwra a topsla. Mógł nima téż jachac na paczënach. Żebë zmiészëc drif miałë szwerdã (miecz).
Dzysôdnia pòmerénczi ùżiwóné są leno do rekreacji a òbczas pòkôzków dlô letników. alt=Kaszëbsczi pòmerénk|mały|Kaszëbsczi pòmerénk
Lëteratura
Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 134.
Wrzescé (stołpsczi kréz)
Wrzescé (pòl. Wrzeście) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Pòmerénk
Bùtnowë lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Wrzescé (stołpsczi kréz)
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Grzôjka
thumb|right|200 px|Elektriszowé grzôjczi Grzôjka - to je przërëchtënk do grzôniô. Elektriszowé grzôjczi są na Kaszëbach ju dłëgszi czas.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia
Parafiô p.w. Nôswiãtszi Mariji Panienczi Bez Skazë Pierwòrodny Pòczãti w Grzëbnie
Parafiô p.w. Nôswiãtszi Mariji Panienczi Bez Skazë Pierwòrodny Pòczãti w Grzëbnie - je òd 2000 rokù. Tu przë parafialnym kòscele w Grzëbnie je ksądz, chtëren dobrze znaje kaszëbsczi jãzëk.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbë
Klémãs Derc
Klémãs Derc (pòl. Klemens Derc), (1900-1977) béł kaszëbsczi ùtwórca. Òn ùrodzył sã 24 séwnika 1900 rokù w Gniéżdżewie i miôł wiele do ùczinkù z téatrã np. w Wejrowie (Teatr Kaszubski im. J. Karnowskiego).
Ùniwersytet w Toronto
thumb|Ùniwersytet w Toronto - bùdink bibloteczi Ùniwersytet w Toronto (University of Toronto) - je wôżnym kanadnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1827 rokù.
Klémãs Derc
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kaszëbi Kategòrëjô:Téater
Ùniwersytet w Toronto
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Kanada
Strzelëno
Strzelëno (pòl. Strzelino) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Grãsëno
Grãsëno (pòl. Grąsino) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Strzelënkò
mały Strzelënkò (pòl. Strzelinko) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Rogajca
Rogajca (pòl. Rogawica) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Warblewò
Warblewò (pòl. Warblewo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Stóniãcëno
Stóniãcëno (pòl. Stanięcino) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò. W 1281 rokù ksyżëc Mscëwòj II pòdarowôł dzesąti dzél zwëskù z ti wsë sostróm z zôkònu sw. Nórberta.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Lëbùczewò
Lëbùczewò (pòl. Lubuczewo) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Stołpskò.
Kategòrëjô:Gmina Stołpskò
Maks
Maks (pl. Maks) – to je kaszëbskô wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Chmielno. Tu dlô turistów je "Kaszëbskô chëcz".
Dopisënczi
Kategòrëjô:Gmina Chmielno Kategòrëjô:Kaszëbë
Óws
ÓWS - ôrt zbòżégò chtëren nôleżi do rodzënë wiechlinowatëch. Òbejmùje òkòło 35 gatunków (wiele z nich to roslënë ùprawne), chtërnë sã w stanie dzëczim i wëstãpiwają w basenie Mòrza Sródziemnégò i Azji, a w Pòlsce dzëko rosnie óws głëchë- je to chwast.
thumb|óws
=Mòrfòlogia= Kwiatostanem ówsa je wiécha ò dłùgòscë 10 – 30 cm. Òsą wiéchë je przedłëżenié òstaniégò miãdzëwãzla, czyli òsadka chtërna je pòdzelona wãzłami i miãdzëwãzlami. Z wãzłów tëch wërastają òkółkòwò rozgałãzenia bòczne twòrząc wietewki wiéchë zakùńczone kłoskama – wiécha prosta. Czasã jednak rozgałãzenia bòczne są téż pòprzedziélane wãzłama na miãdzëwãzla z chtërnëch wyrastają rozgałãzenia I rzãdë (wiécha pòdwójna), a z nich rozgałãzenia II rzãdë (wiécha własciwa), zakuńczone pòjedënczëma kłoskama. Ze wzglãdù na sztôłt wiéch wëróżnia sã na dwa tëpë òdmian hodowlanëch ówsa: ò wiésze chòrągiewkòwatej i rozpierzchłej. W wiesze rozpierzchłej wietewki bòczne są ùstawione pòd wszelejaczima kątama, co warunkùje jiny sztółt wiéchë (rozstrzelona, krzaczasta, zwisła abò sztywna- wzniesona). W wiésze kłoski mògą bëc 2-3 kwiatowe, stądka mają 2-3 zarniaki. Stosunek mas zarniaków ma sã jak 3:2:1 stądka piersi zarniak (bùten) ma masã nôwiakszą, dredzi mniôszą, a trzëcy nômniôszą. Cechą òdmianową je skłonność do òsadzania dwóch abò trzëch zarnków.
Rozwój
Óws je to roslëna dnia dłudżiégò. Krótczi dzéń wpłëwa na znaczne przedłużenié òkresu wegetacji, a dłudżi dzéń skraca òkres rozwòju wegetatywnego i pòwoduje chùtkie wëtworzenie wiéch. Ze wzglãdu na òkres wegetacji óws mòże wëstãpòwac jakno fòrma jara i òzima. W Pòlsce ùprawia sã blós òdmianë jare. Óws kiełkùje ju w temperaraturze 2-3 stopniów weżi zera. Równak w tëch warunkach proces ten jidze dosc wòlno i pòstãpùje chùtkò dopiérze przë 5-7 stopniach cepła. Ta roslëna pòjawia sã pò 8-12 dniach od siéwë. Pò wschodach mô zaczątk wëtwarzanie pòstãpnëch lëscë i krzewięnié, chtërnemù dobrô je temperatura 6-12 stopniów cepła.
Óws je to roslëna samopylna, kwitnienie òdbëwa sã na ògół przë zamkniãtëch plewkach. Jedna roslëna kwitnie òkòło 6-7 dni.
Órtë flory Pòlsczi
thumb|óws zwëczajny thumb|óws głëchy
Jinszi ôrt
=Zastosowanié= Wëprodùkòwane w pòlsce zarno owsa w 80% przeznacza sã na paszã, w 15% na materiał siéwny, resztã na cele konsumpcëjne. Równak coraz bardżi pòznawane są właściwość chemiczné ówsa i znajdùje sã dla niegò coraz bardżi rozmajite zastosowanie: w dietetëce, w przemësle farmaceutëcznëm, kòsmetëcznëm i chemicznëm.
Roslëna lecznicza
W lecznictwie i dietetëce stosowóne są: zarno ówsa, płatczi ówsane, ziéle ówsa, mąka ówsana. Óws skùtecznié óddzaùje na ùkład nerwòwy. Napary i nalewczi z ziéla ówsa stosùje sã głównié przë bezsennoscach, òsłabieniu nerowëm i węczerpaniu na skùtk depresji i sëtuacjach stresowëch. Wëciągi z ziéla ówsa łagòdzą i mògą zapòbiegac ùszkòdzeniom wątroby. Óws kòrzëstnié dzała na błonã sluzowe i aktywizùje hòrmònë. Dzała przeciwzapalnie i przeciwbólowo przëspieszając gojenié ran. Dzała téż na chòrescë reùmatëczne, kamicã nerkowã. Je téż pòmòcny w chòrëscach skórnëch, jak trądzik, swiąd i łojotok.
=Bibliografia=
Kategòrëjô:zbòżé Kategòrëjô:roslëna
Padalc
Kategòrëjô:zwiérzãta mały|Padalc zwëczajny mały|Padalc turkùsowi mały|Anguis fragilis Padalc – gatënk wieszczórczi, tëli że bez nogów, z rodzëznë padalcowatich. Wëstãpowanié: wikszô czãsc Éuropë, jaż pò Afrikã i Azjã. Jegò nordowô grańca przebiégô w Szwecje.
Ewoluciô
Padalc, jistno jak błotny żółw, je reliktową fòrmą, warającą na niezmieniwny ôrt òd trzecorzãdu. I tak jak wieszczórka żëwòródka, téż je jajeżëwòrodny. mały|Padalc z blëza
Bùdowa cała
Padalc pl:padalec de:padalec nie przënôleżi do wiôldżich wieszczórków, mierzi òkòlim 40-45 cm, òsągô do 50 cm dùgòscë. Dwie trzecy ti wôrtoscë zajimò ògón. Z pòdrzątkù na swój sztôłt padalca czãsto mają za żnijã i bezmëslnô zabijaja. A òd żniji apartni sã òn tim, że mô słabò zaznaczoną szëjã. Głowa wëzdrzi jak zrosłô ze srąbã. Mô téż pòwieczi i òkrãgłi zdrzél, a nié jak żnija pionowi. Në i ni ma cykcaka na krzebce. Równak wiedno lepi òpasowac, bò kòl niejednëch cemniészich żnijów, téż tegò cykcaka ni ma widzec. Tej nawetka czej jesmë gwës na 100%, że przed nama leżi padalc, lepi trzëmac sã wskôzë: nigdë nie tikôj czegòs, co ni ma nogów.
Nie je tak ùwinny jak chòc le żëwòródka, ale za to je wiãkszi. Mòże dochadac nawetka do pół metra, a samnica trôfiają sã jesz wikszé. Spòdlëczną farwą padalca je bruny w rozmajitëch tãczënach, òd jasnokawòwwégò do cemnobrunégò z kòprowim łiskã. Na krzebce mòże miec czôrné pòdłùgòwaté lënie, jaczé cygną sã òd głowë do ògòna. Pëszny je tpzw. padalc turkùswowi, chtëren na cemnym spòdlim przédnégò dzélu cała mô mòdré pónktë. Czej ùzdrzimë taczégò nadzwëkòwégò padalca, mòżemë bëc gwës, że mô òn trzë lata, bò taczé mòdré znaczi na skòrze pòjawiają sã dopiérze ù starszich gadów.
Fizjologiô
Padalc je niegroznym zwierzãcã. Nie rozmieje nawetka ùgrëzc. Jegò jedurnym ôrtã òbronë przed ùstëgòwnikama je òdrzëcënié ògòna. Taczi ògón wãgòrzi sã i zmili téj séj przesladownika, a padalc je w sztãdze w tim czasu ùcec. Padalce sã ùznôwóné za nodłëżi żëjãcé wieszczórczi. W nôtërze mògã żëc nawetka do 15 lat. W kòpenhasczim zoo jeden samc żił jaż 54 lata.
Zagrôżbë i òchrona
Wszëtczé gatënczi gadòw w Pòlsce mają prawną òchronã. Òznôczô to, że nie je wòlno tëch zwierzãtów zabijac, renic ani trzëmac - tak żëwëch, jak i ùmartëch. Do chwôtaniégò wieszczórków brëkòwnô je specjalnô zgòda z Regionalny Direkcji Òchronë Nôtërë. Padalc en:padalec, jak wszëtczé naje gadë, je gatënkã pòd òstrą òchroną. Wcyg jesz wëstãpiwô dosc wielno. Mòżna gò pòtkac w rozmajitëch strzodowiskach, równalk zmianë, jaczé më, lëdzë, wprowadzywómë w najim òkrãżim, są dlô niegò zagrôżbą. Dlôte że je pòmalny i malo ùwinny, nie rozmieje samòstojno wińc z glãbszich wëkòpónëch dołów. Nie ùcékô téż (jak np. żnija) z drodżi przed jadącyma aùtołama. Groznô je tej dlô niegò corôz wiãkszô rësznota na drogach, téż tëch lasowëch, gruńtowëch.
Bibliografiô
Kategòrëjô:Gadzënë
Swãgòr
Swãgòr (comedo) – zjinaka na skórze. Òna biwô przë swiniôkù,
Zelonô Hëta
Zelonô Hëta - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Kònôrzënë. Tu bëła sklanô hëta.
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kònôrzënë Kategòrëjô:Kaszëbë
Żëchcë
Bùtnowé lënczi
Kategòrëjô:Gmina Kònôrzënë Kategòrëjô:Kaszëbë
Gmina Łãczëce
thumb|Herb gminë Gmina Łãczëce - to je wieskô gmina w wejrowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Òna je w nordowim dzélu pomòrsczégò wòjewództwa, midzë Wejrowem a Lãbòrgiem. To je nôwikszô gmina w wejrowsczim pòwiace. Na westrzódkù gminë je wies Łãczëce, chtërna je stolëcą gminë.
! Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Zósnica
Kategòrëjô:Statczi
Òjc
Òjc – to w òglowym znaczenim je chłop, jeden ze starszich gwësnégò dzecka abò dzecy (òjc rodzëznë).
Lëteratura
Kategòrëjô:Rodzëzna
Kôłpino (chònicczi kréz)
Kôłpino - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Kònôrzënë.
Gmina Kònôrzënë
Gmina Kònôrzënë - to je wieskô gmino w chònicczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
*