cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qorqmañız, Tatarlar!
Şiir
Cınğızdan çoq evel biz mında edik, Aslında biz mında doğğanmız dedik; Barsın, «uçonıyın» biñ mana tapsın, Tatardan vazgeçmem, ne yapsa yapsın!
Bütün milletlerin menden töregen, Asiyañ, Avropañ köz qıpıp yürgen, Tamırın-hamırın rus menden alğan, Qara mazinleriñ Qaramzin olgan.
Baq sen, kubanlıman degen qazaqqa, Epsiniñ qanında tatar taparsıñ, Soñ nasıl eter de adıñ satarsıñ?
Ey, Sen Vatandaşım, terence oylan, Şu şanlı adıñnen küreşke şaylan!
179
179 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Yañı Badraq
Yañı Badraq (Трудолюбівка, Новий Бадрак, Трудолюбовка, Новый Бадрак) – Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 514 kişi (2001 senesi).
1070
1070 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Vasılivka (Tıvriv rayonı)
MY undefined Vasılivka (Василівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 620 kişi.
Skazıntsi
MY undefined Skazıntsi (Сказинці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 484 kişi.
Petropavlivka (Lugansk vilâyeti)
MY undefined Petropavlivka (Петропавлівка) - Ukrainanıñ Lugansk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 4 981 kişi (2011 senesi).
180
180 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Kelermesskaya
MY undefined Kelermesskaya (Келермесская, Къэлэрмэз) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Giaginskaya rayonında bir stanitsa. Ealisiniñ sayısı 2912 kişi.
Belbek
Belbek (Бельбек, Фруктове, Бельбек, Фруктовое) — Qırımnıñ Aqyar şeer şurasında bir köy. Ealisiniñ sayısı 502 kişi.
Yasenkı
MY undefined Yasenkı (Ясенки) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Lıpovets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 517 kişi.
Tavriya Milliy Universiteti
thumb V. İ. Vernadskiy adında Tavriya Milliy Universiteti (TMU; Таврійський національний університет імені В. І. Вернадського, Таврический национальный университет имени В. И. Вернадского) — Ukrainada akkreditatsiyanıñ IV seviyesini qazanğan aliy oquv yurtudır. 2014 senesine qadar Qırımda Aqmescit şeerinde bulundı, şimdi Kiyev şeerinde çalışa.
Tarih
Tavriya Milliy Universiteti 1918 senesi (Qırımnı Solomon Krım ükümeti idare etken vaqıtta) açılğan "Tavriya Universiteti" adlı Qırımnıñ birinci aliy oquv yurtunıñ mirasçısıdır. Universitet açmaq teşebbüsinen çıqqanlar arasında belli entomolog ve topraq saibi S. O. Mokrojetskiy edi. Universitetniñ birinci rektorı ukrain naturalisti, geohimiya ve biogeohimiya temelini qoyğan alim - akademik Vladimir Vernadskiy edi. Bolşevikler Qırımnı alğan soñ 1921 senesi fevral ayında "Frunze adında Qırım Universiteti" dep adlandırıldı. 1925 senesi univetsitet statusını coyğan ve onıñ temelinde Frunze adında Qırım devlet pedagogik institutı yaratılğan. 1972 senesi fevral ayında o, Frunze adında Aqmescit devlet universitetine çevirilgen. 1999 senesi avgust ayında Ukraina prezidenti Leonid Kuçmanıñ emrinen universitetke milliy status ve yañı adı (V. İ. Vernadskiy adında Tavriya milliy universiteti) berilgen. Simdi Tavriya Milliy Vernadskiy Universiteti en guzel Kirimda calisqan Tavriya Milliy Universiteti Vernadskiy adetlerini devam ete. 2013 senesi aprelniñ 23-ünde Qırım Nazirler şurası iştirakinen Vernadskiyniñ 150 yıllığına bağışlanğan abide açıldı. Abide açılğanda univesitetniñ rektorı Nikolay Bagrov bu, "devirniñ müim adiselerinden biri" ve "tarihiy adalet tiklenmesi"dir dep ayttı. Abideni yapqan - Ukrainanıñ nam qazanğan medeniyet erbabı S. Nikitin.
2014 senesi Qırımda qalğan universitet Rusiye akimiyeti tarafından yañıdan qurulğan Qırım federal universitetiniñ terkibine kirsetken soñ, TMU 2015 senesiniñ soñunda öz işini Kiyevde devam etti.
1071
1071 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
181
181 senesi — II asırnıñ bir senesi.
1072
1072 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Tatarım!
Tatarım! — qırımtatar şairi Cemil Kermençikliniñ (tat, dağlı qırımtatar) yazğan bir şiiri.
Şiir
Baş üstümde dolaşıyur bir bulut, Maña diyur: «Tatarlığı sen unut!» Hayır, dostum, sen bu dertten fariğ ol, Şu sözleri hatiriñde eyi tut: Sen ne dirseñ, tatar oğlu tatarım, Tatarlıqtır benim iftiharım!
Lâtif baar ruzgârları küserse, Dört taraftan accı yeller eserse, Yerler, kökler, dağlar, daşlar, deñizler Yüz çevirip yollarımı keserse, Yol aramam, ortalıqta yatarım, Amma derim: tatar oğlu tatarım!
Qorqunç şemşek iç durmayıp çaqarse, Er tarafı yıldırımlar yaqarse, Biñ yıl yağmur, burçaq, qar, buzlar yağup, Düşen seller ortalığı yıqarse, Yükselirim, alçalırım, batarım, Yer altına kirsem, yine tatarım! Dünya batsa, derya taşsa, çağlasa, Ay, küneş de qorqup qaçsa, ağlasa, Yedi qat yer, yedi qat kök birleşüp, Tatarlığı inkâr etse, saqlasa, Yeri, kökü bir-birine qatarım, İnkâr etmem, yine tatar, tatarım!
Arş-i-ala ahirete enerse, Levh-i-mehfuz köz ögüme kelirse, Yedi ceennem, sekiz cennet, bir sırat Avaz keser, tatar degilsiñ derse, Cümlesini bir tarafa atarım, Ceenneme kitsem, yine tatarım!
Almanlar da senden taraf olurse, Cennet gurilerinden soralırse, Er millete cennetten yer verilirse, Tatar olan, cennetten quvulırse, Abdiya-cihanda yanarım, Lâkin yine tatar, tatar, TATARIM!
182
182 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Dubına (Trostânets rayonı)
MY undefined Dubına (Дубина) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 214 kişi.
Trostânets (Sumı vilâyeti)
MY undefined Trostânets (Тростянець) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer. Trostânets rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 21 583 kişi (2011 senesi).
Nova Grıgorivka (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Nova Grıgorivka (Нова Григорівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 131 kişi.
1073
1073 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Kıtaygorod (Trostânets rayonı)
MY undefined Kıtaygorod (Китайгород) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 383 kişi.
Novoamvrosiyivske
MY undefined Novoamvrosiyivske (Новоамвросіївське) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 254 kişi (2011 senesi).
184
184 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Glivitse
MY undefined Glivitse (Gliwice, Glivitium, Gleiwitz, Glivice) – Lehistanda bir şeer.
Sileziya konurbatsiyası
thumb|right|313px|Glivitse
Donske
MY undefined Donske (Донське) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 5 132 kişi (2011 senesi).
185
185 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Uriye Edemova
Uriye Edemova (1938 s. d.) - belli qırımtatar yazıcısı
Uriye Edemova 1938 senesinde Baydar uvada dünyağa keldi. Babası ve ağası cenkte ekende, anası Alime ve dört qardaşınen beraber 1944 sürgünliginde Sırdarya vilâyetine yiberildiler. Ağası cenkte öldi, babası cenkten soñ 1947-de olarnı qıdırıp taptı.
1075
1075 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Yakımivka
MY undefined Yakımivka (Якимівка) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Yakımivka rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 11 952 kişi (2012 senesi).
Uriye Edemova
Şimdiki vaqıtta, Uriye hanım, Tavriya devlet neşriyatı Qırımtatar edebiyatı bölüginiñ müdiridir ve belli qırımtatar şairlerinden Bilâl Mambetniñ omür arqadaşıdır.
Kozopolânskiy
MY undefined Kozopolânskiy (Козополянский, Козополяновскэр) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Giaginskaya rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 62 kişi.
Yaruga (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Yaruga (Яруга) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 694 kişi.
Lineynoye
Lineynoye (Лінійне, Линейное) – Qırımnıñ Yalta şeer şurasında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 474 kişi.
Velıka Vulıga
MY undefined Velıka Vulıga (Велика Вулига) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1145 kişi.
Drujba (şeer)
MY undefined Drujba (Дружба) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 5 771 kişi (2001 senesi).
Yezupil
MY undefined Yezupil (Єзупіль) - Ukrainanıñ İvano-Frankivsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 3026 kişi.
Novofödorovka (İslâm Terek rayonı)
Novofödorovka (Новофедорівка, Новофёдоровка) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 52 kişi.
Sobolivka (Lıpovets rayonı)
MY undefined Sobolivka (Соболівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Lıpovets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 402 kişi.
Novomıkolayivka (Zaporijjâ vilâyeti)
MY undefined Novomıkolayivka (Новомиколаївка) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Novomıkolayivka rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5 522 kişi (2011 senesi).
Voroşılivka
MY undefined Voroşılivka (Ворошилівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 247 kişi.
1076
1076 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
186
186 senesi — II asırnıñ bir senesi.
187
187 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Cemil Seydamet
Cemil Seydamet (1903 – 1977) - belli qırımtatar şair ve yazıcısı.
Cemil Seydamet (edebiy taqmaqı “Buzlu”), 1903 senesinde Qarasuvbazarda dünyağa keldi. Balalığında mında yañı açılğan rüşdiye mektebinde oqudı. Daa soñra ayaqqapçıda ve (parası yetmegeni içün) Ableş ve Qırqlar köylerine barıp, bağçalarda çalıştı.
1922 senesinde Aqmescitteki fırqa mektebine kirdi, aynı vaqıtta devam etken marebelerge qatıldı. 1923 senesinde Yañı Dünya gazetasında Şarq adlı şiiri neşir etildi. 1924 senesinde Moskvağa Şarqnıñ emekdarları universitetinde oqumağa yiberildi. Mında ekende, “Qanlı Kölmek” (1926), “Qurtlağan Kögüs” (1927) ikâyelerini yazdı. Oquvnı bitirgen soñ, 1928-de Qırımğa qaytıp Yañı Dünya gazetası ve İleri mecmuasında müelliflik yaptı. Bu vaqıtta, “Quyu Tübünde”, “Amam Aralığı” ve “Ufqa Doğru” romanınıñ birinci bölügi basıldı.
1931 de Moskvağa qaytqan Cemil Seydamet, bu yerde Türk tarihı mevsusında aliy tasil alıp, daa soñra Özbekistanda bir sıra gazetalarda çalıştı. 1956 senesinde pensiyalı olıp Moskvağa yerleşti, 1977 senesinde anda vefat etti.
Menbalar
Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı
Yudendorf
Yudendorf (Октябрське, Октябрьское) — Qırımnıñ Curçı rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 445 kişi (2001 senesi).
188
188 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Kolhoznıy (Adıgeya)
MY undefined Kolhoznıy (Колхозный, Колхознэ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Giaginskaya rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 79 kişi.
KRISHNA-TV
-{A|KRISHNA-TV}- - Rusiyede birinci Vayşnav telekanalıdır. KRISHNA-TV kanalında dokumental filmlar, kirtanlar ola. "KRISHNA-TV" - ticariy proyekt degil ve bağış qabul ete.
Bağlantılar
KRISHNA-TV saytı
Ladıjınske
MY undefined Ladıjınske (Ладижинське) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 107 kişi.
Belarus Halq Cumhuriyetiniñ Radası
alt=Belarus Halq Cumhuriyetiniñ bayrağı|thumb|Belarus Halq Cumhuriyetiniñ bayrağı Belarus Halq Cumhuriyetiniñ (BHC) Radası (belarusça Рада Беларускае Народнае Рэспублікі, Рада БНР, latin elifbesinen Rada Biełaruskaje Narodnaje Respubliki, Rada BNR) — 1918 senesi martnıñ 25. künü yaratılğan Belarus Halq Cumhuriyetiniñ eñ yuqarı idare teşkilâtıdır. Uquqiy noqta-i nazardan BHC Radası 1917 senesi, Birinci Umumbelarus Kongresiniñ icra organı olaraq yaratılğan. 1919 senesiniñ mart ayından şimdigeçe Belarusniñ tışında, sürgünlikte işleydir, o sebepten sürgün ükümetleriniñ eñ uzaq çalışqanı olaraq da bellidir.
1917-1919 senesi faaliyeti
1917 senesi dekabr ayında olğan Birinci Umumbelarus Kongressi Belarus eliniñ dört tarafından 1872 kişi iştirak etken. Bolşevikler tarafından dağıtıluvına baqmayıp, Kongress saylağan Radasını "elniñ eñ yuqarı teşkilâtı" ve "tolu akimiyet saibi" dep ilân etken. 1918 senesi fevralniñ 19-ıncı künü şuraviy organlar (Ğarbiy vilâyetniñ icra komiteti ve halq komissarları şurası) vekilleri Minsk şeerinden çıqqanından sebep, Umumbelarus Kongressi Radasınıñ icra komiteti "ülkede tolu akimiyet ala" degen birinci fermanını çıqarğan.
1918 senesi fevralniñ 20-nci künü ise Umumbelarus Kongressiniñ Radası "Belarus halqlarına Birinci nizamname yarlığını" (Першая Устаўная грамата да народаў Беларусі) çıqarğan. O vesiqağa binaen, Kongress Radası Belarusniñ "Tesis toplaşuvı cıyılğanğace" muvaqqat idare teşkilâtı dep ilân etilgen edi. 1918 senesi fevralniñ 18-inci künü o teşkilât "Belarus halqlarına Ekinci nizanmame yarlığını çıqarğandan soñ, BHC mustaqil belarus devleti olaraq ilân etilgen. Umumbelarus Kongressi Radasınıñ adı ise BHC Radası dep deñiştirilgen. Belarus Halq Cumhuriyetiniñ birinci Radasınıñ terkibinde belarus milliy areketiniñ çoq vekili olğan, bu cümleden Anton Ausânik, Paluta Badunova, Yazep Varonka, Tamaş Ğrıb, Kastus Yezavitau, Vasil Zaharka, Lâvon Zayats, Makar Krautsou, Pötra Kraçeuski, Yazep Lösik, Yazep Mamonka, Sımon Rak-Mihaylouski, Yan Serada, Arkadz Smoliç, Branislau Taraşkeviç. Vilna Belarus Radasınıñ 6 vekili de BHC Radası terkibine kirgen.
1077
1077 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Krasnotorka
MY undefined Krasnotorka (Красноторка) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 995 kişi (2013 senesi).
189
189 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Şalıgıne
MY undefined Şalıgıne (Шалигине) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 3 203 kişi.
1078
1078 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Severnıy
MY undefined Severnıy (Сєверний) - Ukrainanıñ Lugansk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1 954 kişi (2011 senesi).
190
190 senesi — II asırnıñ bir senesi.
1079
1079 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Novoselıtsâ
MY undefined Novoselıtsâ (Новоселиця) - Ukrainanıñ Çernivtsi vilâyetinde bir şeer. Novoselıtsâ rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 8,3 biñ kişi.
1080
1080 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
192
192 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Demkivske
MY undefined Demkivske (Демківське) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 155 kişi.
Novovoçepşiy
MY undefined Novovoçepşiy (Нововочепший) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Teuçej rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 161 kişi.
1081
1081 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Jurava
MY undefined Jurava (Журава) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Lıpovets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 342 kişi.
191
191 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Gorışkivka
MY undefined Gorışkivka (Горишківка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tomaşpil rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 864 kişi.
Dzvonıha
MY undefined Dzvonıha (Дзвониха) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 375 kişi.
Nıjnâ Krınka
MY undefined Nıjnâ Krınka (Нижня Кринка) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 13 956 kişi (2011 senesi).
194
194 senesi — II asırnıñ bir senesi.
1083
1083 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
1082
1082 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Komış-Zorâ
MY undefined Komış-Zorâ (Комиш-Зоря) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 332 kişi (2011 senesi).
1084
1084 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Qız Yar
MY undefined Qız Yar (Мелітополь) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer. Melitopol rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 156 719 kişi (2014 senesi).
Slavânsk-na-Kubani
MY undefined Slavânsk-na-Kubani (Славянск-на-Кубани) - Rusiyeniñ Krasnodar ülkesinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 66 829 kişi (2019 senesi).
Kalınivka (Luginı rayonı)
MY undefined Kalınivka (Калинівка) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Luginı rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 657 kişi.
195
195 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Kolodenka (Tomaşpil rayonı)
MY undefined Kolodenka (Колоденка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tomaşpil rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 638 kişi.
Gruzko-Zorânske
MY undefined Gruzko-Zorânske (Грузько-Зорянське) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1 395 kişi (2011 senesi).
Dovgopolivka (Tıvriv rayonı)
MY undefined Dovgopolivka (Довгополівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 548 kişi.
Krasıliv
MY undefined Krasıliv (Красилів) - Ukrainanıñ Hmelnıtskıy vilâyetinde bir şeer. Krasıliv rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 20 580 kişi (2001 senesi).
Ulânivka
MY undefined Ulânivka (Улянівка) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 777 kişi.
Sıvakivtsi
MY undefined Sıvakivtsi, Sıvıvkivtsi (Сиваківці, Сививківці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Lıpovets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 795 kişi.
Leonivka (Luginı rayonı)
MY undefined Leonivka (Леонівка) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Luginı rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 233 kişi.
Kerim Camanaqlı
Kerim Camanaqlı (aqiqiy adı Kerim Reşid oğlu Reşidov; 1905-1965) - belli qırımtatar şairi, edebiyat ve folklor alimi.
Kerim Reşidov 1905 senesi bugünki Aqşeyh rayonındaki Camanaq köyünde doğdı. Qardaşı Mennan Camanaqlı da Qırımnıñ belli şairlerinden edi. Köydeki mektepni bitirgen soñ Aqmescitke ketip muallim olmaq içün evelâ Pedagogika mektebi soñra Pedagogika institutında oqudı. Til ve edebiyatnen alaqâlı edi.
İlk şiirlerini talebelik yapa ekende yazmağa başladı. Şiirleri Yañı Dünya, Yaş Quvet gazetaları ve İleri mecmuasında neşir etildi. 1927 senesinde “Azatlıq şarqıları” adlı şiir kitabı neşir etildi. Yazıcılar birligine kirgen soñ rus ve qazantatar yazıcılarnen munasebetlerini quvetlendirdi. Qazan tatar qızı Reşide hanımnen evlendi. 1937 senesi Üsein Şamil Toqtarğazı aqqındaki dissertatsiyasınen doktor diplomını aldı. Kerim Camanaqlı, qırımtatarlar arasında özüniñ edebiyatı aqqında doktorlıq dissertatsiyasını yazğan ilk alimlerden birevidir. Onıñ qılavuzlığında qırımtatar folklorı sistematik olaraq tetqiq etilmege başlandı. Köylerge ilmiy eyyetler yiberilip, elyazma edebiy eserlernen, yır, çıñ, mane, masal kibi sözlü eserler toplandı. Kerim Camaqlınıñ Çıñ ve maneler (1940 s., Aqmescit), Qırımtatar masalları (1941 s., Aqmescit; 2008 s. yañıdan çıqarıldı) kitapları neşir etildi.
Halq ikâye ve destanlarından Aşıq Ğarip, Qoplandı Batır, Qozu Kürpeçniñ qırımlılar arasındaki deñişik variantlarını taptı. 1935-1941 seneleri arasında Qırım til ve edebiyet tetqiat institutı müdiri olıp vazife yaptı. 1941 senesinde cenkke qoşuldı, 1942 senesi Qırım işğal etilgen soñ ailesinen beraber Qazanğa köçti. 1944 senesi Qırım özüniñ öz halqına yasaqlanğanı içün bir daa Qırımğa qaytamadı.
1944 senesinde cenk bitkenge qadar Samarqand pedagogika institutında çalıştı. 1945 senesi Qazanğa ailesiniñ qatına keldi, lâkin Qazanğa yerleşmesine musaade etilmedi. Sürgünlik yeri olaraq Tataristandaki Alabuğa şeeri tayin etildi, yigirmi sene muallimlik yaptı. 1965 senesi vefatına qadar anda ömür sürdi.
Qırımğa qaytamasa da, Alabuğada ekende Özbekistandaki tuvğanları ve arqadaşlarınen körüşme imkânı taptı. Taşkentteki Yusuf Bolat ve diger arqadaşlarınen halq masallarınıñ yañı derlemelerini azırladı.
Henrık Senkeviç
Henrık Senkeviç (Henryk Sienkiewicz; 1846 mayıs 5 — 1916 noyabr 15) — leh yazıcısı, Nobel mukâfatınıñ laureatı (1905 s.). 1944—2004 senelerinde Henrık Sinkeviç Poloniyada eñ çoq basılıp çıqarılğan bediiy edebiyatı yazıcısı edi: bu devride onıñ umumiy tirajı 35,821 million dane teşkil etken 868 basması çıqarılğan. Onıñ babası lipka tatarıdır. Babası tarafından Senkeviçniñ ecdatları Vitovt üküm sürgen vaqtında Qırımdan Litvaniyanıñ Trakay şeerine keldiler. Olar tek XVIII asırda İslâmdan katoliklikke döngen. Anası ise bir belarus şlâhta ailesinden.
Tercimeial
Senkeviç Volâ Okşeyska (-{Wola Okrzejska}-) köyünde 1846 senesi mayısnıñ 5-inde doğdı. O, fuqare lipka-tatar şlâhta qorantasından edi. Olar Vitovt vaqtında Litvaniyanıñ Trakay şeerine kelgen tatarlardan çıqqanlar. 1858 senesi Varşavada oquvını başlağan. 1871 senesi Senkeviç Varşava univerisitetini bitirdi. 1869 senesinden soñra Poloniya matbuatında çalışmağa başladı. 1873 senesinden «Leh gazetasında» (-{"Gazeta Polska"}-), 1874 senesinden «Niva» jurnalında, 1882 «Söz» ("-{Słowo}-") gazetasında işlegen.
Birinci cian cenki başlanğan soñ İsviçrege icret etken, 1916 senesi anda Veve şeerinde ölgen.
Hatıra
thumb|«-{Quo vadis}-» yazğan adamğa qoyulğan eykel. [[Roma, İtaliya.]] Senkeviçniñ icadı Poloniya medeniyetiniñ tarihında büyük bir rol oynadı ve bütün dünyada ürmetini qazanğan. 1990—1994 seneleri dolaşuvda olğan 500 000 zlotı kupürasında onıñ resmi bar.
-{«Quo vadis»}- eseri qırq tilge tercime etilgen edi. «Dogmatsız» romanı L. N. Tolsoy, N. S. Leskov, A. P. Çehov, Maksim Gorkiy ve başqa rus yazıcaları tarafından yüksek degerlengen. Henrık Senkeviçniñ eserleri esasında çoq film çıqarılğan; olardan eñ bellisi: «-{Quo vadis}-» (1951, AQŞ), «-{Ogniem i mieczem}-» (1999, Poloniya), «-{Quo vadis}-» (2001, Poloniya). Henrık Senkeviç hatıra olaraq İL-62 uçağına (-{RA-8670}-) isim berilgen.
Taraq Taş
Taraq Taş (Дачне, Тарак-Таш, Дачное, Тарак-Таш) – Qırımnıñ Sudaq şeer şurasında bir köy. Ealisiniñ sayısı 2 454 kişi.
1085
1085 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
196
196 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Qırımtatar icreti
Qırımtatar icreti - XVIII asırnıñ soñundan XX asırnıñ başına qadar devam etken Qırımtatar halqınıñ çoqluğınıñ Balqanlar ve Anadoluğa kütleviy köçkeni.
Qırımnıñ Rusiyege qoşulması üzere 1783 senesi fevral 8 kününiñ Manifesti ile işaretlengen siyasiy aktsiya qırımtatar tarihında bir burulış noqtasıdır.
Rusiyege bağlı olıp yaşalğan yıllar ne edi? Siyasiy çökte zamanı yerleşik ayatqa keçüv ve Rusiye ile körünişte barışçı munasebetlerde bulunma devridir. Bunıñnen aynı zamanda artı kesilmegen icret esnası, topraq ğayıpları, gizlice ya da açıq-açıq Qırımdan quvulma zamanıdır. Ve XIX asırnıñ soñlarında maneviy canlanma ve Rusiyeniñ tesiri altında milliy Qırımtatar ziyalılarnıñ peyda oluvı yıllarıdır. Niayet 1921 senesi Qırım Muhtar Şuralar Sotsialist Cumhuriyeti qurulğan soñ onlarnen yıl müddet kelgen aqsızlıqlardan soñra qırımtatar halqı özüniñ medeniyeti ve devletçiliginiñ pek mesüliyetli bir saibi olaraq duymağa başlağan edi.
Faqat 1944 senesiniñ sürgünligi “halqlar ailesinde” musaviy statusqa bağlanğan ümütlerge soñ berdi.
Qırımtatar tarihı üzerine yoq denilecek qadar az araştırmalarnıñ soñunda icret meselesi daa çoq tedqiq etilgen kibi körüne. Amma tarihçılıqnı tafsilâtlı olaraq incelegenimizde bu körünişniñ hatalı olğanı ortağa çıqa. Kesinliknen şunı ayta bilemiz ki, tarih edebiyatında icret meselesinen alâqalı cevaplardan çoq sual bardır. Tedqiqatçılar Qırım Hanlığınıñ tüşmesinden soñ icret qırımtatar tarihınıñ eñ facialı saifeleri olğanını körüş birligi ile qabul etkenlerine rağmen bu mevzunıñ tüyüm noqtalarında (sebepleri, er bir köçüvniñ büyükligi, hronologik sıra) tam bir açıqlıq alâ daa yoqtır.
1783 senesi başlağan birinci icretniñ tarihları müelliflerge köre farqlıdır. Birinci icret tarihınıñ Yevgeniy Markov ve Martyanov 1785-1788 yıllarını köstere, Verner ise icret 1804 senesi toqtatılğanını yaza.
Tahminen 1800-1812 yıllarında kerçekleşken ekinci icretni tedqiqatçılarnıñ bir çoqu iç añmay. Ekinci icretniñ tarihları Amet Özenbaşlığa köre 1804-1805, V.H. Kondarakige köre 1883, P.K. Martyanovga köre 1812 senesidir.
Üçünci icretniñ hronologik sırasıda tam belli degil. Özenbaşlı 1860-1862 yıllarını köstere, Çernışov ise 1859-1860 yıllarını. Bu üçünci icretniñ hronologik sıñırlarını belirlegende Qırım Cenki 1854-1862 yılları sırasında yapılğan köçlerni de esapqa almaq kerektir. Aynı hronologik çerçevisini M. Pinson teklif ete.
Bundan soñra yapılğan icretler ancaq eki tedqiqatçınıñ çalışmaları ile bellidir (Martyanov, Müfti-zade). Töpe noqtası 1902-1903 yıllarına kelgen XIX asırnıñ soñlarında ve XX asırnıñ başları ile işaretlengendir. Bu köçlerniñ de hronologik çerçevesi tartışmalıdır.
Böylece, birinci üç icret dalğasınıñ tarihlarınıñ belgilevinde mevcut olğan uyumsızlıq ve icret meselesi daa çoq ilmiy degil gazeta yayınları ile ifade etilgeninden sebep tafsilâtlı bir araştırmağa ihtiyac bardır.
1784 senesi Qırım işğal olunğan soñra meydanğa kelgen birinci icretniñ sebeplerini bir çoq tedqiqatçı Rusiyeniñ Qırımğa ketirgeni iqtisadiy ve uquq nizamından qorquvğa bağlay (Markeviç) ve bu sebepten “Rus ükümeti bularnı Qırımda tutmaycaq ve quvmaq içün kerek olğan tedbirlerniñ episini alacaq” edi (Kondaraki).
Bunıñnen aynı zamanda “dindaş Türkiye asreti”, “mırza ve ruhaniylerniñ qışqırtmaları” (Laşkov) ve atta “tatarlarnıñ topraqqa sadıqsızlığı” (Markeviç) birinci icretniñ sebepleri olaraq kösterile.
Bu mesele üzerine Amet Özenbaşlınıñ körüşleri bam-başqadır. Özenbaşlı diniy ve milliy sebeplerini ekinci planğa taşlap icretniñ esas sebepleri Rusiye çar ükümetiniñ vahşiy siyasetinde köre ve şöyle yaza: “Qırım 1783 tarihından soñra asla insanlıqqa yaqışmağan bir taqım vahşiyane tedbirlerle onı öz halqından boşatıp böyleliknen temizlemesini, tüşündigi yerlerge saray dalqavuqları ile bir taqım közü toymaz memur qafillerini yerleştirmek siyasetini qullanğan ve bu emelleri qarşısında iç bir mani tanımağan müstebdit çarlığın misli körülmemiş zulumı altında qalğandır”.
Tarihçılıq 1800-1812 arasındaki ekinci icret aqqında menbalar daa azdır.
Martyanovğa köre bu devirde 3199 kişi Qırımnı terk etkenini yaza ve vaqianı 1812 tarihlı Bükreş barışıq añlaşmasına bağlay. Bu añlaşmağa köre Rusiye Bucaq ve Yedisan tatarlarınıñ Türkiyege keçmesine mani olmayacaq edi.
Rus tarihçılığında Qırımtatarlarnıñ üçünci icreti (1854-1862) daa çoq aydınlatılğan. O yıllarınıñ vaqiaları daa tafsilâtlı berilip 1860-1862 yılları arasında köçkenlerniñ resmiy sayısı 192 360 kişi olaraq belgilengen. XX asırnıñ 60-ncı yıllarında yazılğan kitaplarda icretniñ başlıca sebepleri Qırımnı bir an evel slavânlar ile müstemleke etilmesi olğanı ifade etile.
Bir çoq müellif akistatar ruhunda maqaleler yazıp tatarlarnıñ Qırımda qalmasını telükeli ve meşaqlı olğanını ifade eteler. (Tşerban - Pereseleniye Tatar).
Bu icretniñ sebeplerinden birini de diniy taassup (fanatizm) dep köstereler. (Tşerban, Markeviç).
Protatar (tatar yanlısı) noqta-i nazarını ise bu devirge ait eki müellifniñ maqaleleri bellidir. 1860 yıllarında yazılğan oçerklerde mesele tarih baqımından tedqiq etile. Mezkür yazılarda Qırımtatarlarnıñ ağır maddiy vaziyetlerine işaret etilip Rus memurlarnıñ zulumı akis etile. Levitskiy Rusiye dailinde ve tatarlarnıñ Qırım Cenkine (1853) qadar yaşayışını tasvir etip şunı ayta: “Tatarlarğa yapılğan zulumlıqlarğa rus ealisi bile qatlanamaz edi” Levitskiyge köre, bu munasebetlerniñ asıl sebebi “Qırımnı Tatarnıñ elinden alıp ortodoks mezebinden insanlarnı yerleştirmektir”. (Levitskiy S. 604). Bu problema üzerine beñzer noqta-i nazarını Gertsen tarafından yayınlanğan “Kolokol” mecmuası tuta. Ükümetniñ bu icretteki rolüni şidetli olaraq tenqit etip ve tatarlarğa simpatiyasını kösterip şöyle yaza: “Cenk bitken soñ ükümetniñ aqlına şu keldi: Qırımnıñ yerli halqı, yañı cenk başlasa telükeli ola bilir ve bu topraqlarğa Ruslarnı ya da Bulğarlarnı yerleştirmek üzere tedbirler almaq kerek.
Onıñ içün Tatar ve Noğaylarnıñ Türkiyege köçmesine mani olmaq yasaqlanğan edi... “Tatarlar, birden-birge ükümet olarnıñ Qırımda qalmalarını zorlamağanını duydılar” (Goneniye…).
Bu icretniñ daa bir sebebi, E.İ. Totlebenge köre ükümetniñ Tatarlarnı Qırımdan İmperyanıñ iç bölgelerine sürgün etme ve hristian dinine döndürmege niyetli olğanı haberiniñ tarqalmasıdır.
Körgenimiz kibi Levitskiyniñ köstergen sebepleri umumen iqtisadiy sebepler edi.
Bu mevzuda daa radikal noqta-i nazarda “Kolokol”: “Ükümet Qırımda Ruslarnı yerleştirmek içün eñ sadıq tatar ealisini Qırımdan sürgün etti, ve Qırımda 100 biñ tatar köçken soñ añladı ki, Ruslar Qırımğa kelmeyecek”. “Kolokol” bütün yapılğan zulumlarda Baş Nazir M.N. Muravyov reisligindeki ükümetni mesül köre.
Daa soñra yazılğan maqalelerde bilhassa ilmiy-populâr ve hatırlav harakterindeki yazılarda ketken tatarlarğa qarşı bir asretlik motivi duyula: “Hırsız memurlarnı tutıp atmaq yerine bizde eñ namuslu Qırım halqlarından – tatarlarnı quvdılar. Bu cenkte kimseni bu qadar qırmadılar bu sakin faydalı halqnıñ qırğanları kibi olarnı ihanelikte qabaatlap buhtan ve rezil ettiler, öz eski yurtlarını terk ettirdiler.”
Sovet tarihçılığında 1854-1862 yıllarındaki Qırımtatar köçlerniñ sebepleriniñ yañıdan qavrama kirişiminde bulunıldı. Faqat bu tedqiqatlar sınfiy zıddiyet noqta-i nazarına esaslanıp yapıla edi. Yani marksist nazariyesine tayana edi.
1874 senesi icret aqqındaki malümatlar yoq denecek qadar azdır.
Böylece Rus tarihçılığında XIX-XX asırnıñ 30-cı yıllarında yapılğan köçler daa ziyade aydınlatılğan.
1086
1086 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
1087
1087 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
197
197 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Buşınka
MY undefined Buşınka (Бушинка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 498 kişi.
1088
1088 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
198
198 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Vodânske
MY undefined Vodânske (Водянське) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1 567 kişi (2013 senesi).
Dniprorudne
MY undefined Dniprorudne (Дніпрорудне) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 19 720 kişi (2011 senesi).
Petrov (hutor)
MY undefined Petrov (Петров) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Teuçej rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 282 kişi.
Vilnüs
MY undefined Vilnüs (Vilnius) - Litvaniyanıñ paytahtı.
1089
1089 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
199
199 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Vrubivskıy
MY undefined Vrubivskıy (Врубівський) - Ukrainanıñ Lugansk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1 326 kişi (2011 senesi).
1090
1090 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Krasnıy Pahar (Adıgeya)
MY undefined Krasnıy Pahar (Красный Пахарь, Жъонэкӏо Плъыжь) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Giaginskaya rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 30 kişi.
Litın rayonı
Litın rayonı (Літинський район) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir rayondır.
Şeer şeklinde qasaba:
Köyler:
Qasabalar:
Velıka Pısarivka
MY undefined Velıka Pısarivka (Велика Писарівка) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Velıka Pısarivka rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5 399 kişi.
Lugovoye-2
thumb|450px Lugovoye-2 — Aqmescitniñ bir maallesi.
200
200 senesi — III asırnıñ bir senesi.
201
201 senesi — III asırnıñ bir senesi.
1091
1091 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Lübeç
MY undefined Lübeç (Любеч) - Ukrainanıñ Çernigiv vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 3 500 kişi.
Qul Tamaq
Qul Tamaq (Ніжинське, Кул-Тамак, Нежинское, Кул-Тамак) - Qırımnıñ Seyitler rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 191 kişi (2001 senesi).
Vilnânsk
MY undefined Vilnânsk (Вільнянськ) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer. Vilnânsk rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 15 901 kişi (2011 senesi).
Kalınka
MY undefined Kalınka (Калинка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tomaşpil rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 278 kişi.
1092
1092 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
202
202 senesi — III asırnıñ bir senesi.
1093
1093 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Qaramanlar Ölmeyler
Qaramanlar Ölmeyler - Ablâziz Veliyevniñ qırımtatar tilinde yazğan 2005 senesi neşir etilgen hatıra kitabı.
Pçegatlukay
MY undefined Pçegatlukay (Пчегатлукай; Пчыхьалӏыкъуай) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Teuçej rayonında bir aul. Ealisiniñ sayısı 823 kişi.
Qaramanlar Ölmeyler
II Cian Cenkinde 60 biñge yaqın qırımtatar Qızıl Orduda Alamanlarğa qarşı uruşqan, müim faydalar kösterip mükâfatlandırılğan edi. Lâkin, cenkniñ soñunda 1944 mayıs 18-de bütün halqınen beraber sürgünlikke yiberilmek oldı. Aman-aman 22 000 evlâdını bu cenkte, halqınıñ yarısını sürgünlikte coytqan Qırımtatarlar halqınıñ qaraman evlâtlarını ayat ikâyeleri Ablâziz Veliyev tarafından neşir etildi. Bu eser qırımtatarca kiril elifbesi ile azırlanıp basıldı. Resimler, arhiv vesiqalarınıñ da qoşulğanı bu kitapta qaraman pilot Amethan Sultanında tapılğan deñişik maqam ve rütbelerinden otuzdan çoq qaraman qırımtatarın ayat ikâyesi añlatıla.
Kozıntsi (Lıpovets rayonı)
MY undefined Kozıntsi (Kozıntsi) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Lıpovets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 369 kişi.
203
203 senesi — III asırnıñ bir senesi.
Gulâypole
MY undefined Gulâypole (Гуляйполе) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer. Gulâypole rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 14 556 kişi (2011 senesi).
1094
1094 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Serebriya (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Serebriya (Серебрія) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 3 184 kişi.
1095
1095 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
204
204 senesi — III asırnıñ bir senesi.
Guta-Şerşnivska
MY undefined Guta-Şerşnivska (Гута-Шершнівська) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 92 kişi.
Bıtom
MY undefined Bıtom (Bytom, Bithomia, Beuthen in Oberschlesien, Bitom) – Lehistanda bir şeer.
Sileziya konurbatsiyası
thumb|right|280px
Semekiş
Semekiş (Якимівка, Семекиш, Акимовка, Семекиш) - Qırımnıñ Seyitler rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 607 kişi (2001 senesi).
1096
1096 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
205
205 senesi — III asırnıñ bir senesi.
Velıke Orihove
MY undefined Velıke Orihove (Велике Оріхове) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 617 kişi (2011 senesi).
Velıka Rusava
MY undefined Velıka Rusava (Велика Русава) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tomaşpil rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1105 kişi.
1097
1097 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Sataniv
MY undefined Sataniv (Сатанів) - Ukrainanıñ Hmelnıtskıy vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2609 kişi (2001 senesi).
206
206 senesi — III asırnıñ bir senesi.
Grıjıntsi
MY undefined Grıjıntsi (Грижинці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 769 kişi.
1098
1098 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Krıştofivka
MY undefined Krıştofivka (Криштофівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 120 kişi.
1099
1099 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
207
207 senesi — III asırnıñ bir senesi.
Komışivka
MY undefined Komışivka (Комишівка) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 463 kişi (2011 senesi).
Oleg Romanko
-{H|crh-latn:Romanko; crh-cyrl: Романько}-
İvankı (Lıpovets rayonı)
MY undefined İvankı (Іваньки) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Lıpovets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 507 kişi.
Mıhaylivka (Perevalsk rayonı)
MY undefined Mıhaylivka (Михайлівка) - Ukrainanıñ Lugansk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 467 kişi (2011 senesi).
208
208 senesi — III asırnıñ bir senesi.
Vyetnam
Vyetnam, resmiy adı Vyetnam Sotsialistik Cumhuriyeti (Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam) - cenüp-şarqiy Asiyada İndo-Çin yarımadasında bir memleket.
1100
1100 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Berdânsk
MY undefined Berdânsk (Бердянськ) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer. Berdânsk rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 115 476 kişi (2014 senesi).
Skitler
thumb Skitler (yunanca Σκύθης) — milâttan evel VII asırda Avropanen Asiyanıñ ğarbiy qısmında yaşağan qadimiy bir halqtır. Skit tili İran ya da Türk gruppasına mensüp. Skitrlerniñ mifalogiyada, olarnıñ soy başı — Tarğıtay edi.
M. E. III-I asırlarda — skit memleketiniñ merkezi Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı. Skit devleti Qırımda bulunğanda paytahtı Neapolis şeeri edi. Bugün Neapolis viranesi Aqmescit şeerinde buluna.
Frenk tarihçı Pyer Düval (-{Pierre Duval}-) 1676 s. yazğan "Dünya ve ya universal coğrafiya" (-{«Le monde ou La géographie universelle»}-) kitabında qırımtatarlar oña skitler bizim ecdatlarımızdır dep aytqanlarını yazdı.
Ablâziz Veliyev
Ablâziz Veliyev (1939 s. d.) – belli qırımtatar şairi, yazıcısı ve gazetacısı.
Ablâziz Veliyev 1939 oktâbr 25-de Qırımda Qoz köyünde dünyağa keldi. 5 yaşında ekende anası Afifenen beraber Özbekistanğa sürgün etildi.
1962 senesinde Taşkentte Toqumacılar Cemiyetiniñ neşir etken Toqumacılar Avazı adlı gazetasında çalışmağa başladı. 1968-de Lenin Bayrağı gazetasında mesül kâtip oldı. İleriki senelerde Taşkent Universiteti Gazetacılıq Fakultetini bitirip diplomını aldı.
1976-da Refat Ametovnen beraber Amet Aqay adlı qırımtatar külkünçli ikâyeleri olğan kitapnı neşir etti. Daa soñra Bayraqqa Tamğan Közyaşlar (1980), Baht Yıldızı (1984), İrade (1987) Şevket Asanovnen beraber Qırımtatar Tapmacaları (1988), Aqıllı kirpi ile ayneci tilki (1988), Melek Köpüri  kitaplarını yazdı.
Ablâziz Veliyev 40 yıldan ziyade Qırımtatarlarnıñ II Cian Cenkinde iştiraki mevzusında tarihiy tedqiqat yapa. Onıñ tarafından Qırımtatarlar Ekinci Cian Cenkinde adlı tedqiqiy bir eser azırlandı. Mezkür eser beş ayrı kitaptan ibaret, olardan üç dane endi neşir etildi: Faşizm Mabüsleri (2004), Qaramanlar Ölmeyler (2005) ve Cenk Ofitserleri (2008). Halq İntiqamcıları adlı dörtünci kitap al-azırda azırlanmaqta.
Bu vaqıtta Ablâziz Veliyev Yañı Dünya gazetasında Baş Neşriyat Müdir yardımcısı olıp çalışa.
Bağlantılar
Ablâziz Veliyev, Cenk Ofitserleri
1101
1101 senesi — XII asırnıñ bir senesi.
Pşikuyhabl
MY undefined Pşikuyhabl (Пшикуйхабль; Пщыкъуйхьабл) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Teuçej rayonında bir aul. Ealisiniñ sayısı 277 kişi.
Mariupol
MY undefined Mariupol (Маріуполь) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeerdir. Ealisiniñ sayısı 486,856 (2011 senesi).
Mariupol Ukrainanıñ yunan medeniyetiniñ tanılğan bir merkezidir. Şeerniñ temelini qoyğan - 1779 s. Qırımdan sürgün olunğan yunanlardır.
Şeer statusnı tap 1779 s. alğan içün, Mariupol Donetsk vilâyetiniñ territoriyasında birinci şeerdir. Ukrainanıñ "madencilik paytahti" sayıla, ve regional kurortı olaraq bellidir.
Donbass cenki
2015 s. yanvar 24-te, saba saat 09.25 DHC (ДНР) separatistleri Mariupolniñ şarqiy civarına "Grad"lardan ateş açtılar, 30 adam elâk oldı, 100-ge yaqın adam yaralandı, olarnıñ içinde balalar da mevcut. Olimpiyskaya soqağında mesken evler viran etildi, adamlar öz evlerini terk etmege mecbur oldılar. Ukrainada Mariupol qurbanlarınıñ hatırasına yanvarniñ 25 künü Matem künü olaraq ilân etilgen edi.
Kurskiy (Adıgeya)
MY undefined Kurskiy (Курский, Курскэр) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Giaginskaya rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 135 kişi.
Stara Uşıtsâ
MY undefined Stara Uşıtsâ (Стара Ушиця) - Ukrainanıñ Hmelnıtskıy vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2604 kişi (2001 senesi).
Ugroyidı
MY undefined Ugroyidı (Угроїди) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 360 kişi.
1102
1102 senesi — XII asırnıñ bir senesi.
Kizilovoye
Kizilovoye (Кизилове, Кизиловое) — Qırımnıñ Aqyar şeer şurasında bir köy. Ealisiniñ sayısı 33 kişi (2001 senesi).
Samarqand
MY undefined Samarqand (Samarqand) - Özbekistanda bir şeer. Merkeziy Asiyanıñ eñ qadimiy şeerlerinden biri. Memleketniñ paytahtı olğan Taşkentten soñ Samarqand Özbekistannıñ ekinci büyük şeeri. Samarqand vilâyetiniñ merkezi ola.
Balın (Litın rayonı)
MY undefined Balın (Балин) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Litın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 565 kişi.
Yalova (il)
Yalova - Türkiye Cumhuriyetiniñ bir vilâyeti.
1103
1103 senesi — XII asırnıñ bir senesi.
Moloçansk
MY undefined Moloçansk (Молочанськ) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 7 090 kişi (2011 senesi).
210
210 senesi — III asırnıñ bir senesi.
211
211 senesi — III asırnıñ bir senesi.
Bruslınivka
MY undefined Bruslınivka (Бруслинівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Litın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 354 kişi.
Bolotino (Başqırtistan)
MY undefined Bolotino (Болотино) - Rusiyede, Başqırtistan Cumhuriyetiniñ Aurgazı rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 281 kişi.
Novoekonomiçne
MY undefined Novoekonomiçne (Новоекономічне) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 3 098 kişi (2011 senesi).
Lesnoy (Giaginskaya rayonı)
MY undefined Lesnoy (Лесной, Мэзылъ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Giaginskaya rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 170 kişi.
212
212 senesi — III asırnıñ bir senesi.
Kırım Tatar Şarkıları
Kırım Tatar Halk Şarkıları (türkçeden Qırımtatar Halq Yırları) - Zsuzsa Kakuk tarafından azırlanğan 1993 senesi Türkiyede neşir etilgen bir kitap.
Birinci Cian Cenki vaqtında (1914-1918) Avstirya-Macaristan İmperiyası topraqlarında Rusiyeli esirler arasında tapılğan musulman askerler içün eki lager qurulğan edi. Birinci lager Eger şeeri yaqınlarında edi. Mında ekseriyetnen Qazan Tatarları, Mişerler bar edi. Ekinci lager Estergon şeeriniñ tış maalesinde qurulğan edi. Bu lagerdeki esirlerniñ çoqusı Qırımdan ve Kavkazdan kelgen askerler edi.
Belli Macar türkşınas İgnats Kunoş (Ignác Kúnos) cenk boyunca er yaz bu lagerlerge barıp türkiy tillerde laf etken esirlerden zengin folklor materialı toplağan. Kunoş qırımtatar halq yırlarını, manelerini, Estergon lagerinde topladı. 1945 senesinde vefatından soñ apayı bularnı Macar İlimler Aqademiyasına sattı.
Zuza Kakuk (Zsuzsa Kakuk) tarafından 1978 senesi bir arağa ketirilgen bu cıyıntıq, 1993 senesi Türk Dil Kurumu tarafından neşir etildi.
Kitapta 447 mane, 137 yır bar. Em manelerniñ, em de yırlarnıñ mevzusı ekseriyetnen aşq aqqında. Yırlarda Qırımtatar tarihındaki qaramanlıqlarğa da rastlana, erek qalınğan vatan asreti is etile.
Yuriy Osmanov
Yuriy Bekir oğlu Osmanov (1941 s., aprel 1; Büyük Qaralez, Qırım, ŞSCB  – 1993 s., noyabr 7; Aqmescit, Qırım, Ukraina) - ulu qırımtatar erbabı. Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi ve lideri, siyasetçi, yazıcı, şair, jurnalist, müendis ve alim.
1105
1105 senesi — XII asırnıñ bir senesi.
Yuriy Osmanov
1980-cı — 1990-cı senelerde Milliy Meclis (Cemilevniñ OKND) tarafından onıñ taqibi başlanğan. 1993 senesinde Aqmescitte öldürilgen.
Edem Nalbandov
Edem Nalbandov (1926 – 1999) - belli qırımtatar bestekâr ve çalğıcısı.
Yuriy Osmanov
Tercimeial
Yuriy (Yusuf) Osmanov, 1941 senesinde Qırımnıñ Büyük Qaralez köyünde (şimdi Bağçasaray rayonı) doğdı. Babası Bekir Osman 1911 senesi Büyük Özenbaşta doğğan edi. Anası Mariya Vladimirovna Guşinskaya, belarus, ziraat müendisi edi. Babası II Cian Cenkinde partizan areketine qoşulıp dağğa çıqtı. 1944-te Özbekistanğa sürgünlikke yiberildi. Yuriy Osmanov anasınen beraber 1941 s. oktâbr ayında Azerbaycanğa köçken edi. Babası olarnen Ferğanada tapıştı. 1948-de mektepke kirip 1958-de onı bitirdi. Babası qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi edi. Özü de 1956-da milliy areketke qoşuldı. 1965-de Bauman adına Moskva aliy tehnik oquv yurtunı, daa soñra Serpuhov energetika ve fizika institutını bitirdi. Çalışmaları neticesinde professor oldı. İlk sefer 1968-de Moskvada tutuqlandı, 1970-ge qadar apiste qaldı. Daa soñra 4 arqadaşınen beraber Özbekistanda makeme etilip Buhara yanındaki Qızılçöl apisanesine yiberildi. 1972-de azat olğan soñ Azerbaycanda Sumgait cam fabrikasında müendis olıp çalıştı. Ferğana vadiysiniñ suvlama leyhasında vazife yaptı. 1982-de yañıdan tutuqlanıp, Yaqutistanda Temerküz lagerine yiberildi. Makümiyetniñ bitmesine üç kün qalğanda, hususiy maküm statusında Blagoveşçenskte (Rusiyeniñ Amur vilâyeti) apis etildi. 1987-de psihiatriya hastahanesine yiberildi. Bu sebepnen sürgünlikteki qırımtatar halqı büyük kütleviy numayışlar yapqan içün aynı sene içinde azat etildi. 1989-da qırımtatar milliy areketi adına bir muracaat vesiqası azırlap Şuralar Birliginiñ Yuqarı Şurasına (yani parlamentine) yiberdi. Bu vesiqada qırımtatar halqınıñ aqları keri berilmesi ve bütün sürgün etilgen halqlar aqqında beyanname bar edi. 1990-da Qırımtatarlar Vatanğa Qaytuv Komitetiniñ reisi oldı. 1991-de bütün oğraşlarğa rağmen maruz qalınğan qattı politikalarnıñ deñişmemesi, vatanğa qaytuvğa musaade etilmemesi ve aqlarnıñ keri berilmemesi sebebinden, o künge qadar alğan bütün unvanlarını taşladı. 1993 senesinde Tavriya ekologiya universitetiniñ Şarqiyat bölügi müdiri oldı. Apayı Ayşe fizika ocalığı yapa. Soñ olaraq Milliy Adalet Fırqası teşebbüsi bar edi.
Edem Nalbandov
Edem Nalbandov, 1926 senesinde Qırımnıñ Qarasuvbazar şeerinde doğdı. Balalığı Qarasuvbazarda keçken Edem Nalbandov cıyğan paralarınen özüne bir mandolin aldı. Lâkin onıñ çalğıcı olğanına razı kelmegen babası mandolinni sındırdı. Bir vaqıt soñra drama cemiyetine qoşuldı. Bu cemiyette keman çalmanı ögrendi. En soñunda babası onıñ muzıka sevgisine razı oldı. Oña balalayka, keman ve mandolin aldı. Edem Nalbandov ilk mektepnen beraber muzıka mektebiniñ keman sınıfında oqudı.
Yuriy Osmanov
Ölüm
1993 s. noyabr 6 künü Aqmescitte daa tam añlaşılamağan bir sebepten öldürilgen. Bazı cemaat erbapları öldürilmesiniñ sımarışçısı Milliy Meclis reberleridir dep belley. Aqmescitte «Abdal» musulman mezarlığında defin etilgen.
Edem Nalbandov
1945-de muzıka ocalığına başladı. 1948-de Yoşkar Ola şeerinde (Rusiyeniñ Çirmiş Cumhuriyeti) filarmoniya hor çalğıcısı oldı. 1950-de muzıka mektebiniñ bestekâr bölügine kirdi. 1956-da Tacikistanda Leninabad muzıka mektebniñ bitirip, aynı mektepte oca oldı. 1957 de Taşkent Devlet Konservatoriyasına qabul etildi. 1962-de hor idareciligi bölümini tamamladı. Bir qaç sene Qaytarma Ansambliniñ baş idarecisi oldı. Halq yırlarnıñ hor içün yañıdan işledi. Tañ Yıldızı, Ay Nenni, Horan adlı halq yırları Özbekistan Radio Televizion horu tarafından aytılıp plaqqa qayd etildi. Qırımtatar şairlerniñ doquz eserinden bestelengen Bir Top Gül (1979), hor içün bestelengen yırlar Baht Yıldızı (1985), kene qırımtatar şairlerniñ sözlerine bestelengen Sümbül Taşkentte yayınlandı.
Yuriy Osmanov
Menbalar
KIRIM Dergisi 1993 S-5
Edem Nalbandov
Edem Nalbandov 1999 senesinde vefat etti.
Dobruca tatarları
Dobruca tatarları (Romaniya tatarları, Bulğaristan tatarları) — Romaniyanıñ şarqında ve Bulğaristannıñ şimal-şarqında bulunğan Dobruca regionında yaşağan qırımtatarlar. Dobruca tatarları - qırımtatarlarnıñ bir grupasıdır, olarnıñ ecdatları XVIII asırnıñ soñunda - XIX asırnıñ ortasında Qırımdan o zaman Osmanlı devletiniñ parçası olğan Dobrucağa köçken. Qırımtatar tiliniñ çöl şivesinde laf eteler. XX asırda Dobrucada laf etilgen çöl şivesiniñ negizinde ayrı bir edebiy norma şekillengen. Romaniya tatarlarını temsil etken esas teşkilât -Romaniya Musulman Tatar Türkleri Demokrat Birligi
Vladimirovka
Vladimirovka (Володимирівка, Владимировка) - Qırımnıñ Saq rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1159 kişi (2001 senesi).
1106
1106 senesi — XII asırnıñ bir senesi.
213
213 senesi — III asırnıñ bir senesi.
Markivka (Tomaşpil rayonı)
MY undefined Markivka (Марківка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tomaşpil rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 516 kişi.
Svesa
MY undefined Svesa (Свеса) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 7 758 kişi.
1107
1107 senesi — XII asırnıñ bir senesi.
Oleksandrivka (Lıpovets rayonı)
MY undefined Oleksandrivka (Олександрівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Lıpovets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 22 kişi.
Zaliznıçne (Zaporijjâ vilâyeti)
MY undefined Zaliznıçne (Залізничне) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1177 kişi (2011 senesi).
Mihelsonovskiy
MY undefined Mihelsonovskiy (Михельсоновский, Михельсоновск) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Giaginskaya rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 23 kişi.
1108
1108 senesi — XII asırnıñ bir senesi.
Aşağı Sileziya voyevodalığı
Aşağı Sileziya voyevodalığı (Województwo dolnośląskie) – ğarbiy Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Aşağı Sileziya merkezi Vrotslav şeeridir.
Vinnıkivtsi
MY undefined Vinnıkivtsi (Вінниківці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Litın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 331 kişi.
Borisovka (Aurgazı rayonı)
MY undefined Borisovka (Борисовка) - Rusiyede, Başqırtistan Cumhuriyetiniñ Aurgazı rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 5 kişi.
Çupahivka
MY undefined Çupahivka (Чупахівка) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 732 kişi.
Tauyhabl
MY undefined Tauyhabl (Тауйхабль; Тэуехьабл) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Teuçej rayonında bir aul. Ealisiniñ sayısı 197 kişi.
Viytivtsi
MY undefined Viytivtsi (Війтівці) - Ukrainanıñ Hmelnıtskıy vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 937 kişi.
Війтівці (смт)
Verbivka (Litın rayonı)
MY undefined Verbivka (Вербівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Litın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 427 kişi.
1110
1110 senesi — XII asırnıñ bir senesi.