cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ümer İpçi
Ümer Bekir oğlu İpçi (edebiy taqma adı Alkeday) (1897 – 1955 yanvar 11) – belli qırımtatar yazıcısıdır.
Ümer İpçi 1897 senesi Bağçasarayda qayışçı esnaf Bekir İpçiniñ qorantasında doğdı. 1911 senesi o Tav Dayır köy mektebine oqumağa kire, soñra medresege avuşa. 1913 senesinden Ufadaki “Ğaliya” medresesinde oquy.
1917 senesi Qırımğa qaytıp kelgen soñ, köy mektebinde ocalıq yapa. 1921 senesinden Qırım devlet tatar teatrinde çalışa. 1924 senesinden “Yeñi dünya” gazetasında edebiy hadim vazifesinde buluna.
Ümer İpçi özüniñ ilki şiirlerini (“Medrese”, “Evlerge baqqanda” ve diger eserlerini) Ufada oquğan vaqtında yazdı. Olar eski medrese ve sohtalar ömürine bağışlanğan edi. 1917 senesi “Qırım ocağı” gazetasında “Ğazı Mansur” poeması basıldı. Soñundan yaş İpçiniñ yaratıcılıq diapazonı, mevzular dairesi kenişledi. İçtimaiy fikirlerine, bediiy tasavurına nazım meydanı ep tarlıq ete ve o nesirge ziyadece meyil bermege başladı. Onıñ “Bosağa” adlı birinci ikâyesi derc etildi. İcatkârnıñ şiiriy eserleri 1926 senesi “Şarq qadınlığı” serlevasınen çıqqan cıyıntığında ve 1928 senesi çıqqan “Küreş içün” adlı kitabında er aldılar. İkâyeler cıyıntığı ise 1927 senesi “Küreş” adı ile neşir etildi.
Nesir janrınıñ inkişafını ep devam ettirerek, Ümer İpçi otuzıncı senelerde daa bir sıra acayip ikâyeler yaza. “Cevap” (1930), “Küz gecesinde” (1935), “‘AMO’ avtobusında” (1934), “Bağçivan”, “Qartlar” (1935), “Nefise” (1937) ve diger ikâyeleri şu cümledendir. Aynı zamanda o, nesircige daa keniş imkân bergen povest janrınıñ da inkişafına belli derecede isse qoştı. Onıñ 1931 senesi yaratqan “Tesaddüf” adlı ve 1936 senesi yazğan “Asan” adlı povestleri nesirciligimizde munasip er aldılar. Ümer İpçiniñ teatr sanatını ve dramaturgiyanı ileriletüvde hızmetleri ayrıca büyüktir. Onıñ az bir devir içinde yazğan 20-ge yaqın pyesası qırımtatar milliy teatriniñ inkişafında büyük rol oynadı. İpçiniñ şanına şan qoşqan pyesalardan “Faişe”, “Alim”, “Nenkecan hanım”, “Azat halq”, “Duşman”, “Şain Geray” pyesalarını ayrıca qayd etmek mümkün.
İpçiniñ qalemi ile qırımtatar tiline dünya ve rus klassikleriniñ otuzğa yaqın iri kolemli eseri tercime etildi. Şu cümleden Vilyam Şekspirniñ “Gamlet” faciası, Nikolay Gogolniñ “Ölü canlar” povesti, Etel Lilian Voyniçniñ “Ovod” (“Mirac”) romanı, Maksim Gorkiyniñ “Ana” romanı ve diger eserler edebiyatımızğa onıñ tercimesinde kirdiler.
1925 senesi Ümer İpçi qırımtatar edebiyatında birinci olıp “Alim” kinostsenariyasını yazdı ve onıñ esasında 1926 senesi rejissör G. Tasin tarafından halq qaramanı Alim Azamat oğlu aqqında “Alim” kinofilmi çıqarıldı. Qırımtatar tilinde çıqarılğan bu film o derece muvafaqiyet qazandı ki, o Qırım içinde aylarnen numayış etildi. Ümer İpçi 1937 senesi Stalin repressiyalarına oğrap, çoq yıllar lagerlerde azap çekti ve 1955 senesi yanvar 11-de Tomsk apishanesinde vefat etti.
Eserleri
Ümer İpçiniñ basılğan eserleriniñ cedveli:
1255
1255 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Üzeir Abduramanov
Üzeir Abduramanov (1916 s. mart 25, Qaşıq Degrimen ya da Cağa Mamış köyü, Qırım — 1991 s., Navoiy şeeri, Özbekistan) - II Cian cenki iştirakçisi, Sovetler Birliginiñ Qaramanı, sapör askerleri starşinası.
Üzeir Abduramanov 1916 senesi Qırımda, Büyük Onlar rayonınıñ Cağa Mamış (başqa menbalarğa köre Qaşıq Degirmen) köyünde fuqare qorantada doğdı. O, balalıqtan çoq zorluq çekti ve ağır işlerde çalışmağa mecbur oldı. Üzeir Abduramanov duşmanğa qarşı çoqtan-çoq uruşlarda iştirak etti, ğalebe qazanuvğa degerli isse qoştı.
Sapör Üzeir Abduramanov qattı uruşlarda özüni batır, cesür komandir olaraq köstergeni içün, oña Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim.
Garasımivka (Kalınivka rayonı)
MY undefined Garasımivka (Гарасимівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Kalınivka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 24 kişi.
İnd okeanı
200px|thumb|right|İnd okeanı İnd okeanı – şimalde Asiya, ğarpta Afrika ve Arabistan yarımadası, şarqta Malay yarımadası, Sunda adaları ve Tınç okean tarafından çerçivelengen, dünyanıñ üçünci büyük okeanıdır. Eñ teren yeri Avstraliyanıñ cenüp-ğarbındaki Pert şeerinden qararnen 1100 km uzaqta bulunğan 8047 metrlik çuqurdır.
Karmolino-Gidroitskiy
MY undefined Karmolino-Gidroitskiy (Кармолино-Гидроицкий, Кармалинэ-Гидроицк) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Koşehabl rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 223 kişi.
Nikopol
MY undefined Nikopol (Нікополь) - Ukrainanıñ Dnipropetrovsk vilâyetinde bir şeer. Nikopol rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 115 476 kişi (2014 senesi).
Selışçe (Litın rayonı)
MY undefined Selışçe (Селище) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Litın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 770 kişi.
1256
1256 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Volapük tili
Volapük tili (volapükçe: -{volapük}-) - bir suniy tildir.
Malıy Nagadak
MY undefined Malıy Nagadak (Малый Нагадак) - Rusiyede, Başqırtistan Cumhuriyetiniñ Aurgazı rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 175 kişi.
1257
1257 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
327
327 senesi — IV asırnıñ bir senesi.
Yarışivka (Tıvriv rayonı)
MY undefined Yarışivka (Яришівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 160 kişi.
Krasnodarskıy
MY undefined Krasnodarskıy (Краснодарський) - Ukrainanıñ Lugansk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 344 kişi (2011 senesi).
Büyük Lehistan voyevodalığı
Büyük Lehistan (Velkopolska) voyevodalığı (województwo wielkopolskie) merkeziy Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Büyük Lehistanniñ merkezi Poznan şeeridir.
328
328 senesi — IV asırnıñ bir senesi.
Çankaya Universiteti
Çankaya Universiteti, (Çankaya Üniversitesi, Çankaya University) - Türkiyeniñ paytahtı olğan Ankara şeerindeki universitetlerden biridir. Universitet 1997 senesinde quruldı. Universitetniñ qurucısı Sıtkı Alptir. Bugün universitette dört biñden ziyade talebe tasil ala.
Donald Tusk
Donald Tusk (1957 s. aprel 22 d.) - bir leh siyasetçisi. 2007 senesi noyabr 16-sında Lehistannıñ baş naziri vazifesine tayinlendi.
1258
1258 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Lokaçi
MY undefined Lokaçi (Локачі) - Ukrainanıñ Volın vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Lokaçi rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 3 941 kişi (2011 senesi).
Yevgen Sverstük
Tercimeial
Onıñ balalığı, gençligi Ekinci Cian cenkiniñ yıllarına rast keldi. Közleriniñ ögünde qısqa vaqıtta akimiyet denişe bere edi – leh akimiyeti şuralar akimiyetine, soñra alman akimiyetine, daa soñra kene de şuralar akimiyetine. Vaat etkenlerine baqmadan, o akimiyetlerden birisi ukrainlerge ne azatlıq, ne de tınçlıq ketireler. Öz toprağını qorçalamaq içün, olar qoluna silâ alalar. Böyleliknen, Sverstük azatlıq içün küreşine kirişe.
1952 senesi Lviv universitetiniñ filologiya fakultetini birire. Poltava pedagogik institutında, ukrain edebiyatından ders berip, ocalıq yapa. "Vitçizna" degen mecmuanıñ müdiri ola. Siyasiy sebeplerden onı bir qaç kere işten çıqaralar.
1960 seneleri çeşit edebiy aqşamlar, toplaşuvlar teşkil ete. Qayd etmek kerek ki, o vaqıtlaı öyle bir şekilde keçirilgen tedbirler yasaq edi. Öz neşriyatında Sverstüknin esselerni darqata ediler: "З приводу процесу над Погружальським", "Собор у риштованні", "Іван Котляревський сміється", "Остання сльоза" ve ilâhre.
1972 senesi 14 yanvar künü onı tevqif eteler. Bir yıldan kendi esseler ve çıqışlar yapqan içün "Antisovet teşviqat ve propaganda" maddesine köre maksimal müddetine mahküm ola – 7 yıl qattı intizamlı lagerge em de 5 yıllıq sürgünlikke. Müddetini Perm lagerlerinde keçirdi, em anda da çeşit-türlü protest aktsiyalarda iştirak etti.
Vışneve (Kalınivka rayonı)
MY undefined Vışneve (Вишневе) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Kalınivka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 478 kişi.
Komsomolskiy (Adıgeya)
MY undefined Komsomolskiy (Комсомольский, Комсомольскэр) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Koşehabl rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 153 kişi.
Yevgen Sverstük
Tercimeial
Burâtiya lagerinde geologik ekspeditsiyanıñ dülgeri olıp işletildi.
Zakupne
MY undefined Zakupne (Закупне) - Ukrainanıñ Hmelnıtskıy vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1452 kişi.
Yevgen Sverstük
Tercimeial
1983 senesi Kiyevge kelip, fabrikada dülger olıp çalışa, amma 5 yıldan soñra bu işten boşatıla, çünki protest aktsiyalarında iştirak etmege devam ete.
1989 senesinden Ukrainada milliy demokratik areketniñ faal iştirakçisi, "Naşa vira" pravoslav gazetasınıñ baş muarriri ve Ukrainalı ziyalılarnıñ mustaqil assotsiatsiyasınıñ prezidenti ola.
329
329 senesi — IV asırnıñ bir senesi.
Yevgen Sverstük
Tercimeial
ABŞda Azat Ukrain İlimler Akademiyasınıñ aqiqiy azası oldı. 1995 senesi T. Şevçenko adına Devlet mukâfatınıñ laureatı, Azatlıq nişanınıñ saibi.
"Perşogo grudnâ" (Dekabr 1-inde) degen teşebbüs taqımınıñ istirakçileriden birisi. Kitaplar ve edebiyatşınas, psihologiya, din mevzusında çoq sayılı maqaleler, şiirleniñ, alman, ingliz, rus tilinden tercimelerniñ müellifi.
2014 s. dekabr 4 künü Kiyevde Yevgen Sverstüknen sağlıqlaşmağa biñlernen adamlar keldi. Olarnıñ arasında Ukraina Prezidenti Petro Poroşenko, baş naziri Arseniy Yatsenük, 2005-2010 seneleri Ukraina Prezidenti Viktor Yuşçenko, "Perşogo grudnâ" teşebbüs taqımınıñ istirakçileri, dissidentler Vasıl Ovsiyenko, Yosıf Zisels, Semen Gluzman, Oles Şevçenko, yazıcı Mariya Matios, yırcılar Svâtoslav Vakarçuk, Ruslana, Telnuk tataları, Kiyev meri Vitaliy Klıçko, vatandaşlar.
Bay Buğa
Bay Buğa (Бай-Буга, Ближнє, Бай-Буга, Ближнее) – Qırımnıñ Kefe şeer şurasında bir köy. Ealisiniñ sayısı 2 762 kişi.
Yevgen Sverstük
Tercimeial
Tişten tırnağınace silâlanğan rejimge qarşı Sverstükniñ tek bir silâsı bar edi – onıñ sözüdir. Em de Sverstük dayın dane-dane sayısı olğan insanlarğa sebebinen millionlarnen adamlarnıñ yoq etken totalitar qurumı, neticede, özü yoq oldı. O qurumnı yeñep, aqiqat qıdırğan yoldan vazgeçmedi, tedqiqat, yazuv, öz fikirlerni seslendirüv işni devam etti. Onıñ ayatı soñki künlergece qadar maqaleler-kitaplar yazuvnen, körüşüvlernen, cemaat işlerinen tolu edi. Öz areketçen faaliyetinen Sverstük büs-bütün vaqıt biz yaşağan devrimizni hayırlı bir tarafqa deniştirmege tırışa edi, onıñ içün bu dünya oña aittir. öyle sözlernen Milliy hatıra Ukrain insitutniñ başı Volodımır Vyatrovıç Sverstüknen sağlıqlaştı.
Aqmeçit (mikrorayon)
Aqmeçit — Aqmescitte bir qırımtatar mikrorayonı.
Terekli As
Terekli As (Озерівка, Тереклі-Ас, Озёровка, Терекли-Ас) — Qırımnıñ Aqmeçit rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 2 kişi (2001 senesi).
1259
1259 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Qalpaq
Qalpaq (Хлібне, Калпак, Хлебное, Калпак) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 297 kişi (2001 senesi).
1260
1260 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Bondari (Ovruç rayonı)
MY undefined Bondari (Бондарі) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 960 kişi.
Matâşivka (Litın rayonı)
MY undefined Matâşivka (Матяшівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Litın rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 266 kişi.
Nadrossâ
MY undefined Nadrossâ (Надросся) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Pogrebışçe rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 361 kişi.
330
330 senesi — IV asırnıñ bir senesi.
Tana Geldi
Tana Geldi (Сінне, Тана-Ґельді, Сенное, Тана-Гельди) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 374 kişi (2001 senesi).
1261
1261 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Maneyevo (Başqırtistan)
MY undefined Maneyevo (Манеево) - Rusiyede, Başqırtistan Cumhuriyetiniñ Aurgazı rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 360 kişi.
Cezzar Pamir Geray
Cezzar Pamir Geray — Geraylar sülâlesiniñ başısı; Qırım ve Uluğ Ulus taqtlarınıñ hanzadesi. Londonda yaşay, Oksford universitetini bitirdi.
Birinci ve eñ müim — Cengizlarnıñ asabalıq devamlığı. Kommunistik propaganda tatarlarnı Ulu Ata Cengiz Han bey Batunen ve üyken oğlu Cüçi vastasınen ayırmağa çalıştı. Bu propaganda Uluğ Ulusnıñ oğluları olmamağımıznı gizlemege tırıştı.
Köktaş
Köktaş (Синьокам'янка, Кокташ, Синекаменка, Кокташ) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 377 kişi (2001 senesi).
Guta-Movçanska
MY undefined Guta-Movçanska (Гута-Мовчанська) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 108 kişi.
Pomeraniya voyevodalığı
Pomeraniya voyevodalığı (Województwo pomorskie, Pòmòrsczé wòjewództwò) – ğarbiy Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Pomeraniya voyevodalığı merkezi Gdansk şeeridir.
Voyevodalıqnıñ haritası
thumb|left|300px|Voyevodalıqnıñ haritası thumb|left|300px|Voyevodalıqnıñ eali haritası thumb|right|300px|Voyevodalıqnıñ eali sıqlığı haritası
Pulını
MY undefined Pulını (Пулини) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Pulını rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5435 kişi (2008 senesi).
Tamaq Qırğız
Tamaq Qırğız (Світле, Тамак-Киргиз, Светлое, Тамак-Кыргыз) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 2 330 kişi (2001 senesi).
Turiysk
MY undefined Turiysk (Турійськ) - Ukrainanıñ Volın vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Turiysk rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5 697 kişi (2011 senesi).
1262
1262 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Pariyivka (Pogrebışçe rayonı)
MY undefined Pariyivka (Паріївка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Pogrebışçe rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 157 kişi.
Tarpançı
Tarpançı (Окунівка, Тарпанчи, Окунёвка, Тарпанчи) — Qırımnıñ Aqmeçit rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 655 kişi (2001 senesi).
Birkivske
MY undefined Birkivske (Бірківське) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 21 kişi.
Moranc ibadethanesi
Moranc ibadethanesi - Frenkistannıñ İnd Okeanınıñ cenüp-ğarbiy deñiz artı departamentı Reyunyon adasında İnduizm dini ibadethanesidir. Sen-Denide Morancte ve 2010 senesi 17 cevizden mimarlıq eykeli olıp saymaq etiledir.
Tarihı
Moranc ibadethanesini Leon Valliam qurmaq etken, yerini 19-ıncı asır ahırında Moranc efendiden satın alğan ve İnduistler ibadethanede praktikalay alğan. İbadethane binası 1947 senesiniñ ve çañ qullesi 1949 senesiniñ. İbadethanede Kali Alihesiniñ ihtiram tseremoniyeleri ve Surya (Küneş) İlâhı tseremoniyeleri başqarıla. Şimdi eski Moranc şeker kerhanesi parcaları ve onlar arasında qadim şeker qamışı qantarı da bar.
Velıka Novosilka
MY undefined Velıka Novosilka (Велика Новосілка) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Velıka Novosilka rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6 265 kişi (2011 senesi).
332
332 senesi — IV asırnıñ bir senesi.
Spasovka
Spasovka (Спасівка, Спасовка) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 97 kişi.
Berezne
MY undefined Berezne (Березне) - Ukrainanıñ Rivne vilâyetinde bir şeer. Berezne rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 13 390 kişi (2011 senesi).
Koşehabl
MY undefined Koşehabl (Кошехабль, Кощхьабл) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde bir aul. Koşehabl rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 7157 kişi.
1263
1263 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Üterzen
MY undefined Üterzen (Uetersen) - şimaliy Almaniyada bir şeerdir. Ealisi - 17.865 adam (2006 s.). Deñizge nisbeten yüksekligi: 1-18 m. thumb|left|Üterzen müzeyi
Mars (Aurgazı rayonı)
MY undefined Mars (Марс) - Rusiyede, Başqırtistan Cumhuriyetiniñ Aurgazı rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 33 kişi.
Velıki Kutışça
MY undefined Velıki Kutışça (Великі Кутища) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Kalınivka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 298 kişi.
Çuprınivka
MY undefined Çuprınivka (Чупринівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Lıpovets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 146 kişi.
1265
1265 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Könek
Könek (Благодатне, Конек, Благодатное, Конек) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 189 kişi (2001 senesi).
Bogdanivka (Ovruç rayonı)
MY undefined Bogdanivka (Богданівка) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 274 kişi.
Meni ğamdan azat eyle
"Meni ğamdan azat eyle" – cenkten evel icra etilgen qırımtatar halq yırı.
333
333 senesi — IV asırnıñ bir senesi.
Sokolivka (Litın rayonı)
MY undefined Sokolivka (Соколівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Litın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 145 kişi.
İndistan
thumb|200px|Mumbai birjası thumb|right|Cenübiy İndistan sahili thumb|right|Şimaliy İndistanda dağlar thumb|right|İndistan parlamenti
Gorodok (Jıtomır vilâyeti)
MY undefined Gorodok (Городок) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 671 kişi (2012 senesi).
Lüblınets
MY undefined Lüblınets (Люблинець) - Ukrainanıñ Volın vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 4 477 kişi (2011 senesi).
Uyarıntsi
MY undefined Uyarıntsi (Уяринці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 544 kişi.
Yablunivka (Litın rayonı)
MY undefined Yablunivka (Яблунівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Litın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 152 kişi.
1267
1267 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Demıdivka (Jmerınka rayonı)
MY undefined Demıdivka (Демидівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 940 kişi.
1266
1266 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
334
334 senesi — IV asırnıñ bir senesi.
Bizans İmperiyası
thumb|300px|Rum İmperiyası
Bizans İmperiyası (Rum İmperiyası, Şarq Roma İmperiyası) - Roma İmperiyasınıñ 395 senesi Şarq ve Ğarp olaraq ekige ayrıluvınen meydanğa çıqtı. Biñ sene devamlı yaşayışından soñ XV asırda Osmanlılar tarafından tar-mar etildi. Paytahtı Konstantinopolis (bugünki İstanbul) şeeri olğan edi.
Krasnıy (Koşehabl rayonı)
MY undefined Krasnıy (Красный, Плъыжьы) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Koşehabl rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 227 kişi.
1268
1268 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Berejanı (Kalınivka rayonı)
MY undefined Berejanı (Бережани) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Kalınivka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1287 kişi.
Çernâhiv
MY undefined Çernâhiv (Черняхів) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Çernâhiv rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 10 416 kişi.
Bel Avuz Qıpçaq
Bel Avuz Qıpçaq (Громове, Бель-Авуз-Кипчак, Громово, Бель-Авуз-Кыпчак) — Qırımnıñ Aqmeçit rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 393 kişi (2001 senesi).
Krasnıy Fars
MY undefined Krasnıy Fars (Красный Фарс, Фэрзэ Плъыжь) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Koşehabl rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 147 kişi.
Yasna Polâna
MY undefined Yasna Polâna (Ясна Поляна) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 159 kişi (2013 senesi).
Çutove
MY undefined Çutove (Чутове) - Ukrainanıñ Poltava vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Çutove rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6 372 kişi.
Grodno vilâyeti
Grodna vilâyeti (Гродзенская вобласць) — Belarusnıñ bir vilâyeti. Merkezi — Grodno şeeri.
Şeerler:
Bobrovıtsâ
MY undefined Bobrovıtsâ (Бобровиця) - Ukrainanıñ Çernigiv vilâyetinde bir şeer. Bobrovıtsâ rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 11 900 kişi (2005 senesi).
Zorıntsi
MY undefined Zorıntsi (Зоринці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 343 kişi.
Popivtsi (Pogrebışçe rayonı)
MY undefined 'Popivtsi (Попівці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Pogrebışçe rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 128 kişi.
Antonopil (Kalınivka rayonı)
MY undefined Antonopil (Антонопіль) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Kalınivka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 345 kişi.
Neçün çiçeklerniñ közleri bar (yır)
"Neçün çiçeklerniñ közleri bar" (Чому квіти мають очі) – Harkivde "Yetekleyici" filminiñ çıqarıluvı vaqtında Camalanıñ yazğan yırı, soñra şu filmniñ de saundtreklerden birisi olğan soyu. Muzıkası – Camalanıñ, sözleri Viktoriya Platovanıñ.
"Çiçeklerniñ közleri bardır" – "Yetekleyici" filminiñ ekinci serlevası. Şunı eşitkenimden, kerçekten tüşüncelerge daldım, neçündir eken çiçeklerniñ közleri bar... "neçün?" suali başımda büs-bütün çıñlay edi ve fortepianoğa oturmaq meni mecbur ettirdi. böyle etip, yır doğurıldı, dep söyley Camala. Soñra film üzerinde iş bitirilgen soñ, onıñ kimer epizodları kelecek klipte de qullanıldı.
Singlniñ cıltı qırımtatar ressamı Rustem Eminovnıñ "Ay sonatası" degen resmi oldı. Eminov resimleriniñ esas mevzusı – qırımtatarlarnıñ sürgünligidir.
Vinnıtsâ rayonı
Vinnıtsâ rayonı (Вінницький район) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir rayondır.
Meskün yerleri
Şeer:
Şeer şeklinde qasaba:
Köyler:
Qasabalar:
1269
1269 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Bondarivka (Ovruç rayonı)
MY undefined Bondarivka (Бондарівка) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 227 kişi.
335
335 senesi — IV asırnıñ bir senesi.
Roma İmperiyası
thumb|right|300px|Roma İmperiyasınıñ eñ keniş alında sıñırları Roma İmperiyası (Imperium Romanum) - Roma Cumhuriyetiniñ Avgustus liderliginde Milâttan Evel I asırda yañıdan qurulğan qadimiy Roma devletidir. Uzun yıllar Aq deñiz çevresinde üküm sürgen Roma İmperiyası, Ulu Qavimler Köçünen başlağan qarışıqlıqlardan soñ Milâttan Soñ 395 senesi şarq ve ğarp olmaq üzere ekige ayrıldı. Ğarbiy qısım (Ğarp Roma İmperiyası) 476 senesi Ulu Qavimler Köçünde Avropağa kelgen Şimal Kavimleriniñ ücümleri soñucında yıqılğan, şarqiy qısım da barlığını Şarq Roma İmperiyası ya da Bizans İmperiyası olaraq 1453 senesinde Osmanlılarnıñ Konstantinopolis fetih etüvine qadar sürdürgendir.
Starověký Řím
Lüblin
MY undefined Lüblin (Lublin, Lublinum, לובלין, Люблін, Liublinas, Люблин) – Lehistanda bir şeer, Lüblin voyevodalığınıñ merkezi.
1270
1270 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Jalpi Türk Tili
Jalpi Türk Tili — bir suniy tildir. Jalpi Türk Tilini Gaspirali.com keliştire.
Elifbe
Jalpi Türk Tilinde latin elifbesi qullanıla. Jalpi Türk Tili elifbesinde 34 arif bar.
Pırogiv
MY undefined Pırogiv (Пирогів) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tıvriv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 130 kişi.
Qırım tarihı
Qadimiy zaman
thumb thumb Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi - tavrlar. 60-tan ziyade abide tapıldı. Tavrlar Avropa (tar yüzlü) ırqına mensüpler. Milâttan evel III asırda faal sürette skitlernen qarışmağa başladılar ve milâttan soñ I asırda tavroskitler olaraq belli oldılar.
M.E. (milâttan evel) XII – VIII asırlar. Qırımda kimmerler, köçebe-ayvanasravcılar yaşağan edi. Qırımda eki kimmer abidesi açıldı: Mambet Eli köyünde (Aqmescit ve Saq şeerleri arasında) ve Qırq İşün köyünde (Canköy şeerinden biraz şimalde).
M.E. VII asır. Skitlerniñ yaqın kelüvi neticesinde kimmerlerniñ büyük bir qısımı Anadoluğa çekileler.
M.E. VII – IV asırlar. Yarımada çöllerinde avropalaşqan skitlerniñ köçebe ömür keçirgen devri.
M.E. 480 senesi. Qadimiy yunanlar Anadoludaki Milet şeerinden Keriç ve Taman yarımadasına köçeler ve Bosporos Devletiniñ esasçısı olalar (paytahtı – Pantikapeyon şeeri).
İndoneziya
İndoneziya, resmiy adı İndoneziya Cumhuriyeti (Indonesia, Republik Indonesia) - cenüp-şarqiy Asiyada Malay adalarında bulunğan bir memleket.
Qırım tarihı
Qadimiy zaman
M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı. Neapolis şeerinde skit devleti öz paytahtınen peyda ola.
1271
1271 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Qırım tarihı
Qadimiy zaman
M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Eupator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
M.E. II – I asırlar. Skitler qabilesine yaqın olğan sarmatlar Qırımğa kireler. Cismaniy ceetten avropalaşqan, tomalaqbaşlı. Qırımnıñ cenübiy-ğarbiy topraqlarına yerleşeler. Skitlernen assimilâtsiyağa oğraylar.
M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezareti altına keçeler. Romalılar Haraks (Ay Todor burnuda) ve Hersonesos şeerlerine yerleşeler.
M.S. III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos devletini öz nezareti altına qoyalar. Romalılar Haraks ve Hersonesosnı taşlaylar ve tamamıyle yarımadadan keteler.
Erte Orta asırlar
thumb IV asırnıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa hunnular ve olarnen beraber alanlar kirip keleler. Olar got devletini ve Bosporos Devletini tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler.
527-533 seneleri Keriç yarımadasındaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler.
VI asırnıñ soñu - Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
VI asırnıñ soñu – VII asırnıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım bulğar qabileleriniñ birligine kire.
IX asırnıñ soñu. Peçenegler Hazar Qağanatını darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar.
XI asırnıñ birinci yarısı XII asırnıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus Tmutarakan knâzlığınıñ meydanını elde ettiler.
XIII asır - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
1222 senesi Selcükler Sudaq şeerinde yerleşmege tırıştılar. Cenevizlerniñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı.
1239 senesi Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
1255-1260 seneleri Altın Ordunıñ hanı Berke Qırımnı Oreng Timurğa berdi.
XIII asırnıñ 60-ncı seneleri. Solhat şeerinde (şimdiki Eski Qırım) Buharadan çıqqanlar tarafından cami qurulğan.
1289 senesi Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı Mısır sultanı Malik Beybarsnıñ parasına cami quruldı.
1290 senesi Noğay Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı.
1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “Kodeks Kumanikus” tertip etildi.
1314 senesi Solhat şeerinde Özbek hannıñ camisi quruldı.
1357-1359 seneleri Qırım emir Mamayğa ait edi.
XIV - XV asırnıñ ortası - Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
1365 senesi Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı Canibekten oña ait 18 köyni - Qoz, Taraq Taş, Voron, Arpat, Üsküt, Beşevli, El Buzlu ve başqalarını satın aldı.
1395 senesi Altın Ordunıñ tümen başı Taş Timur (I Hacı Geraynıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı.
Qırım Hanlığı
1428 senesi I Hacı Geray Litvaniya ulu prinsi Vitautasnıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı.
1433 senesi, iyün 22. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen Solhat şeeriniñ civarında cenevizlerniñ 6 biñ askerini tar-mar etti.
1434 senesi Toqtamışnıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı.
1452 senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı Ulu Muhammedni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı.
1466 senesi Hacı Geray vefat etti.
1467, 1469-1475, 1478-1514 seneleri Hacı Geraynıñ oğlu I Meñli Geray idare etken vaqıtları.
1485 senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı Nur Sultanğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa Manğıt ve Secevüt qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler.
1491 senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. 1502 senesi, iyün 28. I Meñli Geray Ulu Ordunıñ hanı Şeyh Ahmedni tar-mar etti. Hanlıqqa Turla, Özü ve Don, em de Taman yarımadası ve Qabarda tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene.
1515 senesi I Meñli Geray öldi.
1515-1523 seneleri I Mehmed Geraynıñ idare etüv devri. Han Moskva knâzlığı siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı.
1521 senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası Sahib Geraynı teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı.
1523 senesi I Mehmed Geray vefat ete. Hacı Tarhan ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o Doroşenko reberligindeki Zaporog qazaqları yardımında qırımlılar quvup çıqarıla.
1532-1551 seneleri I Sahib Geraynıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti.
Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti.
1551-1577 seneleri I Devlet Geray idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de Osmanlı Devletinden mustaqil sürette siyaset yürsetti.
1571-1572 seneleri. Qırım-Rus cenki. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı IV İvan Livoniyanı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı.
1607 senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı Lehistannen birlik tüzdiler. 1607-1617 seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar.
1657-1667 seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete.
1681 senesi Rusiye, Osmanlı Devleti, Lehistan ve Qırım Hanlığı 20 yılğa Bağçasarayda barışıq muqavelesini imzaladılar.
1687 senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (Вечный мир) aqqında şartlarına (1686 senesi) köre knâz Vasiliy Golitsın komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman Samoylovıçnıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın Orğace yetip barmadı ve artqa qayttı.
1689 senesi knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. I Selim Geray rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı.
1710 senesi II Devlet Geray (1699-1703, 1708-1713 seneleri) Şimal cenkinden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ getmanı Pılıp Orlik arasında Bağçasarayda birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi.
1736 senesi feldmarşal Kristof Minihniñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı Kezlevni aldı, Bağçasaraynı, Aqmescitni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. II Fetih Geray (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti.
1771 senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı II Sahib Geray Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası Şahin Geray oldı, lâkin Qırımda knâz Vasiliy Dolgorukov komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi.
1772 senesi, noyabr 1. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini Qarasuvbazarda Qırımnı Osmanlı Devletinden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti.
1771-1783 seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete.
1774 senesi, iyül 21. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı Küçük Kaynarca muqavelesi imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası Berdi, Konskiye Vodı, Özü özenleri arasındaki Qara deñiz boyu çölleri, Bug ve Turla arasındaki (Qara Kermenden ğayrı) çöl, em de Qubandaki topraqlar, Taman yarımadası kirdiler. Keriç, Yeñi Qale ve Kinburun Rusiyege keçti.
1774 senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı Or, Aqyar körfezini (Aleksandr Suvorovnen teşebbüsinen) basıp alalar.
1777-1778 seneleri. Rus basqıncıları ve han Şahin Gerayğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı.
1783 senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. II Yekaterina Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı.
Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde
thumb|left thumb 1783 senesi, aprel 8-de II Yekaterina Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı.
1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni Aqqaya dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti.
1784-1800 seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi.
1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı.
1883-1918 seneleri. Bağçasarayda “Terciman” gazetası (temelcisi ve muarriri İsmail Gasprinskiy) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı.
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki
1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi.
1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan Milliy Fırqa teşkil oluna.
1917 senesi, sentâbr 8-15. Kiyevde Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta Amet Özenbaşlı ve Cafer Seydamet Ukrain Merkeziy Radanıñ yolbaşçılarınen, reisi Mıhaylo Gruşevskiy ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler.
1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi.
Can Baba
Can Baba (Мар'їне, Джан-Баба, Марьино, Джан-Баба) — Qırımnıñ Aqmeçit rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 114 kişi (2001 senesi).
Udaçne
MY undefined Udaçne (Удачне) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1 733 kişi (2011 senesi).
Hurt (yır)
-{Hurt}- (muz. Camala, sözl. Tatyana Skubaşevskaya) – "-{All or Nothing}-" albomında olğan yırlardan ayrı bir yer ala, çünki simfonik orkestrinen 40 adam erkânında yazılğan edi. Camalanıñ aytqanına köre, bu yırnı o, bütün afta bir özü olıp, pek kederli bir alda yazğan edi. Onıñ içün yırnıñ adı da şu. Em de Yañı yılğa yaqın onı taqdim etti.
Çevirip tizgen (aranjirovka yapqan) – Yevgen Filatov, orkestrlegen – Oleg Yasinskiy (balalar opera teatriniñ orkestri), dirijor – Yevgen Voronko, uruvlı – Oleksandr Garkavıy, royal – Oleksandr Ognivets, bas – Oleksandr Novakov, gitara – Mihaylo Bankovskıy.
Atıflar
-{T|crh-latn: Hurt (yır); crh-cyrl: Hurt (йыр)}-
Qırım tarihı
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki
1917 senesi, noyabr 26. Bağçasaraydaki Hansarayda qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve Qırım Halq Cumhuriyetini ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. Milliy bayraq tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı.
Barvinkove (Ovruç rayonı)
MY undefined Barvinkove (Барвінкове) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 46 kişi.
Qırım tarihı
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki
1918 senesi, yanvar. Aqyar arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan bolşevikler otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler.
1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИК), mart 10-da Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetini ilân ettiler.
Masallı
MY undefined Masallı - cenubiy Azerbaycanda bir şeer. Yerli halqnıñ çoqusı talışlardır.
Qırım tarihı
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki
1919 senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar.
Bıdgoşç
MY undefined Bıdgoşç (Bydgoszcz) – merkeziy Lehistanda bir şeerdir, Kuyavlar-Pomeraniya voyevodalığı merkezi.
Qırım tarihı
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki
1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi.
Bıdgoşç
Tarih
Temeli qoyulğan tarihı: 1038
Qırım tarihı
Qırım MŞSC
thumb|left thumb 1921 senesi, oktâbr 18. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (ВЦИК) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (Совнарком) Dekretine Vladimir Lenin qoyğan imzasınen Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti (QMŞSC) meydanğa ketirildi.
Bıdgoşç
Bağlantılar
thumb|left|300px|[[Brda özeni]]
Qırım tarihı
Qırım MŞSC
1921-1923 seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi.
1924-1939 seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti.
1928 senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi Veli İbraimovnı, Deren-Ayırlını, Bekir Ümerovnı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar.
336
336 senesi — IV asırnıñ bir senesi.
Qırım tarihı
Qırım MŞSC
1937-1938 seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı.
1941-1945 seneleri. Qırımtatarlar II Cian cenkinde iştirak ettiler. Qızıl Orduğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı Almaniyağa aydap kettiler.
Sekiz qırımtatar Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını aldı, olardan Amethan Sultan eki defa qaraman oldı.
Sürgünlik ve sürgünlikten soñ devri
1944 senesi, mayıs 11. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГКО) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan Özbekistanğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi mayıs 21-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı.
1944 senesi, mayıs 18. Sürgünlik künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve mayıs 20-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi.
1946 senesi, iyün 26. ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi.
1952 senesi, mayıs 25. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi.
1954 senesi, fevral 19. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi.
1954-1956 seneleri. Qırımtatar miliy areketi meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek.
Avdetinden bugünge qadar
thumb 1989-1992 seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar.
1990 senesi, sentâbr 23. Aqmescitte Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı.
1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi.
1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: Qırımda, Ukrainada, Özbekistanda, Orta Asiyanıñ diger cumhuriyetlerinde, Krasnodar ülkesinde ve Rusiyeniñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi.
1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde II Qırımtatar Milliy Qurultayı oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy gimni ve bayraqnı tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq Mustafa Cemilev saylandı.
1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (ОКНД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. Ukraina Yuqarı Radası binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve Ukraina Nazirler Kabineti qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti.
1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı.
1993 senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı qırımtatar elifbesi qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar.
1993 senesi, sentâbr 1. Büyük Onlar qasabasında birinci milliy mektep açıldı.
Ay Serez
Ay Serez (Міжріччя, Ай-Серез, Междуречье, Ай-Серез) – Qırımnıñ Sudaq şeer şurasında bir köy. Ealisiniñ sayısı 510 kişi.
Qırım tarihı
Avdetinden bugünge qadar
1993 senesi, sentâbr 28 – oktâbr 2. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti.
1273
1273 senesi — XIII asırnıñ bir senesi.
Qırım tarihı
Avdetinden bugünge qadar
1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı.
1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı.
1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar.
Mayskiy (Adıgeya)
MY undefined Mayskiy (Майский, ЖъоныгъуакI) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Koşehabl rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 2312 kişi.
Qırım tarihı
Avdetinden bugünge qadar
1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi.
1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi.