cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
122
122 senesi — II asırnıñ bir senesi.
121
121 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Solneçnıy
Solneçnıy (Сонячний, Солнечный) — Qırımnıñ Aqyar şeer şurasında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 1 740 kişi.
118
118 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Krıştopivske
MY undefined Krıştopivske (Криштопівське) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 144 kişi.
Çervone (İllintsi rayonı)
MY undefined Çervone (Червоне) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 41 kişi.
Orta Eli
Orta Eli (Огоньки, Орта-Елі, Огоньки, Орта-Эли) — Qırımnıñ Yedi Quyu rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 140 kişi (2001 senesi).
Trostânçık
MY undefined Trostânçık (Тростянчик) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 639 kişi.
120
120 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Demkivka
MY undefined Demkivka (Демківка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 248 kişi.
Biy Ğazı
Biy Ğazı (Кирсанівка, Бій-Гази, Кирсановка, Бий-Газы) - Qırımnıñ Seyitler rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 317 kişi (2001 senesi).
Sadkivtsi (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Sadkivtsi (Садківці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 462 kişi.
Novoaleksandrovka (Qarasuvbazar rayonı)
Novoaleksandrovka (Новоолександрівка, Новоалександровка) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 33 kişi (2001 senesi).
Vatan Hadimi
thumb|[[Reşid Mediyev]] “Vatan Hadimi” - 1906-1908 senelerinde çıqqan qırımtatar gazetası.
Terciman gazetasınıñ keregi qadar inqilâpçı olmağanını tüşüngen Yaş Tatarlardan Abdureşid Mediyev, Qarasuvbazarda Asan Sabri Ayvazov, Seydamet Çelebiday yaşlarnen beraber 1906 s. mayıs 1-de Vatan Hadimi gazetasını neşir etip başladı. Til birligini mudafaa etken Vatan Hadimi gazetasınıñ tili, Osmanlı Türkçesi edi. Daa gazetanıñ birinci sanında Ayvazovnıñ, tilde birlik mevzusınen alâqalı maqalesi bar edi. Üsein Şamil Toqtarğazınıñ yazğanı şiirler Vatan Hadiminde neşir etile edi. “Baylar ve Fuqareler”, “Topraq ve Üriyet”, “Demokratiya” serlevalı maqaleleriniñ yazılması, Mediyevniñ inqilâpçı hususiyetleri sebebinden, gazeta 7 ay soñra qapatıldı. 1 ay soñ yañıdan neşir etilmege başlasa da köp keçmeden 1908 baarinde bir tamam qapatıldı.
Şabelnâ (İllintsi rayonı)
MY undefined Şabelnâ (Шабельня) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 132 kişi.
Çerkez Tobay
Çerkez Tobay (Чапаєвка, Черкез-Тобай, Чапаевка, Черкез-Тобай) — Qırımnıñ İçki rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 326 kişi (2001 senesi).
İşimbay
MY undefined
İşimbay (Ишембай, Ишимбай) - Başqırtistan Cumhuriyetinde bir şeer. İşimbay rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 65 822 kişi (2016 senesi).
Urumlar
Urumlar - Ukrainanıñ, Donetsk, Mariupol, Zaporijjâ şeerlerinen çevirilgen topraqlarda, çoqusı Azaq deñiziniñ şimaliy yalısında (ukraince Priazovya) yaşağan Qırım tamırlı, hristian dininden, qırımtatar tiline yaqın urum tilinde laf etken bir halqtır. Bu vaqıtta Priazovyada 78 biñge yaqın rum yaşay. Bularnıñ 60-65% urumlar, qalğanı ise kene Qırım tamırlı olğan, hristian dininden, amma yunan tilinde laf etken rumeylerdir.
Qazahistannıñ Kentav ve Gürcistannıñ Tsalka şeerlerinde de yaşağan urum degen başqa halqlar da bar. Bular Anadolunıñ Şarqiy Qara deñiz bölgesinden XIX asırda köçken türkçe laf etken yunan tamırlı millettir.
Qırımdaki urum halqı 1778 senesinde çariçe II Yekaterina vaqtında Qırımdan sürgün etilip Azaq deñiziniñ yalısına yerleştirilgen.
Asılı
Bazı tetqiqatçılar urumlar - Anadoludan Qırımğa kelgen ve qırımtatarlar tiline keçken yunanlar dep belleyler, başqa bir versiyağa köre urumlar qırımtatarlarnıñ bir talayı hristian dinine keçüvi neticesinde asıl oldılar
111
111 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Refat Çubarov
Refat Abdurahman oğlu Çubarov (1957 s. oktâbr 22, Samarqandda doğ.) - qırımtatar siyasetçisi, 2013 senesinden berli Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi.
110
110 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Yeysk
MY undefined Yeysk (Ейск) - Rusiyeniñ Krasnodar ülkesinde bir şeer. Yeysk rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 87 402 kişi (2008 senesi).
127
127 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Refat Çubarov
Moskva Devlet Tarih ve Arhivcilik İnstitutında aliy tasilini aldı. 1992 - 2013 ss. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini. 1998 - 2007 - Ukraina halq deputatı. 2010 senesinden berli Qırım Yuqarı Şurasınıñ deputatı. 2013 s. Mustafa Cemilevnıñ yerine Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi oldı.
Zalisne
MY undefined Zalisne (Залісне) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 432 kişi (2011 senesi).
131
131 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Qaburçaq
Qaburçaq (Мічурінське, Кабурчак, Мичуринское, Кабурчак) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 859 kişi (2001 senesi).
Slidı (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Slidı (Сліди) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 806 kişi.
113
113 senesi — II asırnıñ bir senesi.
119
119 senesi — II asırnıñ bir senesi.
135
135 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Mejove
MY undefined Mejove (Межове) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1212 kişi (2011 senesi).
Tarasivka (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Tarasivka (Тарасівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 340 kişi.
Caylav Saray
Caylav Saray (Золоте Поле, Джайлав-Сарай, Золотое Поле, Джайлав-Сарай) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 3285 kişi.
Badana
Badana (Перове, Бадана, Перово, Бадана) - Qırımnıñ Aqmescit rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 3 880 kişi (2001 senesi).
116
116 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Alem-i Nisvan
“Alem-i Nisvan” - 1906-1912 senelerinde qırımtatar tilinde çıqqan qadın mecmuası. Adı zemaneviy tilge qadınlar alemi olaraq tercime ertile (nisvan - qadınlar).
129
129 senesi — II asırnıñ bir senesi.
114
114 senesi — II asırnıñ bir senesi.
130
130 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Alem-i Nisvan
Alem-i Nisvan İsmail Gasprinskiy matbaasında basılıp neşir etildi. Qadınlarnıñ medeniyetke inkişaf etmeleri maqsadınen İsmail Gasprinskiyniñ qızı Şefiqa Gasprinskaya tarafından Rusya'da çıkarılan ilk kadın dergisidir.
132
132 senesi — II asırnıñ bir senesi.
112
112 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Voyevodçıntsi
MY undefined Voyevodçıntsi (Воєводчинці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 722 kişi.
124
124 senesi — II asırnıñ bir senesi.
115
115 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Kukavka (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Kukavka (Кукавка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 281 kişi.
Sadkı (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Sadkı (Садки) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 340 kişi.
Troyanı
MY undefined Troyanı (Trojany) - Lehistanda bir köydir. Ealisi - 490 adam (2014 s.).
Appaq Canköy
Appaq Canköy (Василькове, Аппак-Джанкой, Васильковое, Аппак-Джанкой) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 415 kişi.
Qırım köpüri
thumb|right|250px|Qırım köpüri Qırım köpüri (Крымский мост) — Mosquda Mosqu ozeninde bir asma köpür. Köpürnıñ yanında Qırım hanlığınıñ elçisiler yerleşkenler (amma esas elçilik Kreml içinde olğan edi ).
137
137 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Baqqal Suv
Baqqal Suv (Кочергіне, Баккал-Су, Кочергино, Баккал-Су) – Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 485 kişi (2001 senesi).
128
128 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Minareli Şiban
Minareli Şiban (Єрофєєве, Мінарелі-Шибан, Ерофеево, Минарели-Шибан) — Qırımnıñ Yedi Quyu rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 173 kişi (2001 senesi).
Büyük Boz Oğlu
Büyük Boz Oğlu (Вітрівка, Біюк-Боз-Оглу, Ветровка, Биюк-Боз-Оглу) - Qırımnıñ Saq rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 45 kişi (2001 senesi).
125
125 senesi — II asırnıñ bir senesi.
117
117 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Baraq
Baraq (Синицине, Барак, Синицыно, Барак) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1424 kişi.
Yerçi
Yerçi (Краснівка, Красновка) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 261 kişi.
Orhey
MY undefined
Urum tili
Tsalka (Gürcistan) ve Kentav (Qazahistan) regionlarında yaşağan urumlarnıñ tili, şarqiy Qara deñiz, Qars, Erzurum türkçesi şivesindedir.
Yañı Qarabay
Yañı Qarabay (Відродження, Новий Карабай, Возрождение, Новый Карабай) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 805 kişi.
Orhey
Orhey - Moldovada bir şeer. Orhey rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 33 700 kişi (2016 senesi).
Bay Qoca
Bay Qoca (Шубино, Бай-Коджа), Шубине, Бай-Коджа) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1064 kişi.
Mamaşay
Mamaşay (Орлівка, Мамашай, Орловка, Мамашай) — Qırımnıñ Aqyar şeer şurasında bir köy. Ealisiniñ sayısı 937 kişi.
134
134 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Alem-i Sübyan
“Alem-i Sübyan” - 1906-1912 senelerinde qırımtatar tilinde çıqqan bala mecmuası. Adı zemaneviy tilge balalar alemi olaraq tercime etile (sübyan - balalar, sabiyler).
Alem-i Sübyan İsmail Gasprinskiy matbaasında basılıp neşir etildi. Bu mecmuada, külünç ikâyeler, tapmacalar, masallar bar edi. Bular em balalar, em de muallimlerniñ faydalanuvı içün edi.
Kreminne
MY undefined Kreminne (Кремінне) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 623 kişi.
136
136 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Pidlisne (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Pidlisne (Підлісне) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 66 kişi.
Tropove
MY undefined Tropove (Тропове) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 982 kişi.
Suin Acı
Suin Acı (Денисівка, Суїн-Аджи, Денисовка, Суин-Аджи) - Qırımnıñ Aqmescit rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1000 kişi (2001 senesi).
138
138 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Cuma Eli
Cuma Eli (Привітне, Джума-Елі, Приветное, Джума-Эли) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 3134 kişi.
Şeyh Mamay
Şeyh Mamay (Айвазовське, Шейх-Мамай, Айвазовское, Шейх-Мамай) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 210 kişi.
Ohrid
MY undefined
Seyit Eli
Seyit Eli (Журавки, Сеїт-Елі, Журавки, Сеит-Эли) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 3202 kişi.
Ohrid
Ohrid (Охрид) - Şimaliy Makedoniyada bir şeer. Ealisiniñ sayısı 42 033 kişi (2002 senesi).
Mıtkivka
MY undefined Mıtkivka (Митківка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 99 kişi.
Rezina
MY undefined
Rezina - Moldovada bir şeer. Rezina rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 15 200 kişi (2014 senesi).
Sloboda-Yarışivska
MY undefined Sloboda-Yarışivska (Слобода-Яришівська) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 649 kişi.
Ayırgül
Ayırgül (Соняносілля, Аїрґуль, Солнечносерье, Аиргуль) – Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 174 kişi (2001 senesi).
Glıboçanske
MY undefined Glıboçanske (Глибочанське) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 54 kişi.
Rosohovata
MY undefined Rosohovata (Росоховата) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 573 kişi.
Nelipivka
MY undefined Nelipivka (Неліпівка) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1104 kişi (2013 senesi).
Petrivka (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Petrivka  (Петрівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 135 kişi.
Şatkona
Şatkona o İnduizm dini yantrasında qullanılğan tamğadır, o erkek ve qadın-qız forması birligini körsete. Mahsusraq, ol Puruşanı (eñ olo mehluqatini ve kosmik formansini) ve Prakritini (ana tabiatini ya sebeb materiyesini) körsete. Sıq o Şiva / Şaktiniñ simvolıdır. Şatkona geksagramma ve Şiva-Şakti oğlu İlahı Murugan (Skanda İlahı) ile assotsiatsiyelene. Stilistik yaqtan o Yeudi David yıldızı ve Yaponiya Kaogome tamğasına doğru kele.
Abibulla Efendi
Acı Abibulla Efendi Müslim Efendi Zade (1820-1895) - Qırımnıñ belli müderrislerinden. Acı Mahmud Celaleddin Efendiniñ babası.
Abibulla Efendi Dereköylüdir. İstanbulda ve Qairede diniy tasil körgen. Zıncırlı medreseniñ müdiri vazifesinde bulunğanda, bu aliy oquv müessisesiniñ ilk islâsını keçirdi. Onıñ teşebbüsinen medresede kitaphane açıldı. Abibulla Efendiniñ bu kitaphanege 1000 nusha kitap bağışlağanı bellidir.
139
139 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Qırq
Qırq (Ровенка, Кирк, Ровенка, Кырк) — Qırımnıñ İçki rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 398 kişi (2001 senesi).
Soroka (İllintsi rayonı)
MY undefined Soroka (Сорока) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 776 kişi.
Çelebi Eli
Çelebi Eli (Льговське, Льговское) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 2143 kişi.
140
140 senesi — II asırnıñ bir senesi.
141
141 senesi — II asırnıñ bir senesi.
142
142 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Guselske
MY undefined Guselske (Гусельське) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 464 kişi (2011 senesi).
Çobatar
Çobatar (Чоботарка, Чеботарка) - Qırımnıñ Saq rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 202 kişi (2014 senesi).
Verhivske
MY undefined Verhivske (Верхівське) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 36 kişi.
Sugakı
MY undefined Sugakı (Сугаки) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 664 kişi.
145
145 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Yastrubıntsi
MY undefined Yastrubıntsi (Яструбинці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 544 kişi.
144
144 senesi — II asırnıñ bir senesi.
146
146 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Yurkivtsi (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Yurkivtsi (Юрківці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 500 kişi.
Sadovoye
Sadovoye (Садове, Садовое) - Qırımnıñ Seyitler rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 3 244 kişi (2001 senesi).
Refat Mahmut
Refat Mahmut (1860-1940) - tanılğan qırımtatar ziyalılarından biri.
İsmail Gasprinskiyniñ tasil reforması işlerinde ilk ve eñ yaqın muavinlerinden birevidir. Bağçasarayda doğıp, 1890-da mında Qaytaz ağa maallesinde ilk yañı usul mektebini açtı. Bu mektepte Qırımda birinci defa olaraq oğlan balaları qızlarnen beraber oquy, din tışı fenler oqutula edi. 1938 senesi bolşevikler tarafından apiske alındı ve tahminen 1940 yılında Özbekistanda mabüsler lagerinde vefat etti.
Menbalar
http://www.ismailgaspirali.org - Osman Aqçoqraqlı
Nova Obodivka
MY undefined Nova Obodivka (Нова Ободівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 3 125 kişi.
Caş tatarlarğa
Caş tatarlarğa (edebiy qırımtatarca — Yaş tatarlarğa) — 1921 senesi qırımtatar şairi Amdi Giraybaynıñ yazğan bir şiiri.
Şiirniñ metni
Ey, horlanğan, qullıq etken cigitler, caş tatarlar! Otqa, suvğa, qanğa qarşı qayaday taş tatarlar! Bu fursatta bizler kene parmaq tişlep qalmayıq, Halq sarı may üleşken soñ, bizler torta almayıq.
Biz zamannı añlamasaq, zaman bizni añlamaz, Kültöbede aytışsaq da bizni kimse dıñlamaz. Kültöbeday kül bolır da, kökke uçıp ketermiz, İş keçken soñ: «Vay, şay eken» der de, peşman etermiz.
Romanovlar, Nikolaylar bizni coymaq istedi, Avuz açıp bir söz aytsaq, ot saçtı, «sus» dedi. Tatar kene türlenmedi, aldanmadı, bitmedi, Bizni coymaq istegenler maqsadına cetmedi.
Bu topraq top parçalansa, yerni cuvsa deryalar, Bütün dünya otqa cansa, öksüz qalsa keryalar, Bizler kene tatar bolıp, tatar tüsli catarmız, Tarihlarnı aqtardıqmı – bu sözlerge qanarmız.
Qoşulsaq da, çalışsaq da, bir işke baş bolsaq da, Catlar kirgen qapılarğa biz de kirip tolsaq da, Kene işçi, calpaq taban, qara tatar, tatarmız, Bilmiymen men, ne küngecek bizler yantıq satarmız.
Ay suv carıq, col tahtaday, tüm-tüz bolıp turğanda, Halq cıyılıp, sır sırdaşıp, yañı yaşav qurğanda, Neçün bizler anda-mında qorqa-pısa cüremiz, Çalışqanğa mısqıl ete, ya da dudaq büremiz.
Halq toy ete, biz sarğuşmız, yuqlamağa dalğanmız, Suv sıyırnıñ qaymağınday uyuşqan da qalğanmız. Közimizni caltıratıp, qaltıray da turamız, «Kel, arqadaş, kel!» – deseler, bizler çette turamız.
Arqadaşlar! Eger bizler şu qusurnı körmesek, Halqımızçün çalışmasaq, can talaşıp cürmesek,– Bizler, soysız, bozuq qanlı, atsız, cayav tatarmız, Çıqalmamız bastırıqtan, biz ebediy catarmız.
Qattı küçli caş tatarlar, cıyılıñız, aydıñız, Demesinler catlar bizge: «Yıqıldıñız, taydıñız». Qoşuldıqmı – añlaşırmız, çalışırmız, çalışır... Şayte-şayte bu işlerge alışırmız, alışır.
Yükselteyik bu caşlıqnı – avelensin, aylansın, Bütün tatar, caşı-qartı bir qazıqqa baylansın. «Ay, tatarlar! Siz dünyanı cutacaqsız», desinler, Bizler kene bağırayıq: "Aqqımıznı bersinler!"
148
148 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Vesele
MY undefined Vesele (Веселе) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Vesele rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 9 980 kişi (2011 senesi).
Aylanma
Aylanma (Айланма, Поворотне, Айланма, Поворотное) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 103 kişi (2001 senesi).
147
147 senesi — II asırnıñ bir senesi.
149
149 senesi — II asırnıñ bir senesi.
150
150 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Mangal Mahadev
Mangal Mahadev - Mauritiuste Grand Bassinde Ganga Talao krater gölü yanında Trişulası (üç yepli süngüsü) ile yüksekligi 33 m (108 fut) olğan İnduizm dini Şiva İlâhı putıdır. Mangal Mahadev İndistanda, Göcaratta Vadodarasda Sursagar gölünde Şiva putınıñ replikası ve Mauritiusnıñ eñ yüksekli puttır.
Edebiyet
Berlitz: Mauritius Pocket Guide, APA, Berlitz Pocket Guides, 2016, 978-1-78004-930-4
Nikolay İlminskiy
Nikolay İvanoviç İlminskiy (Николай Иванович Ильминский; 1822-1891) - türkşınas ve missioner.
Qazan ruhaniy akademiyasında oqudı ve muallimlik etti. 1861-de mında Türk-tatar bölüginiñ professorı, 1871-de Sankt Peterburg ilmiy akademiyasınıñ mühbir azası oldı. Tatarca ve arapça bile edi.
İlminskiy, Rusiyeniñ, Rus olmağan halqlarğa tatbiq etken zornen hristianlaştırma yerine, yañı usullar içün oğraş berdi. Rusiye İmperiyasındaki türkiy halqlarınıñ yazıları içün kiril elifbesini uydurmaq ve musulman balaları içün rus tilini ve hristian dinini ögretken ocalar seminariyalarını açmaq işlerini başlatqan birevlerden edi.
İsmail Gasprinskiyniñ "tilde birlik" çalışmalarına qarşı keldi. Türkiy tiller aqqında teren tedqiqatlar yaptı. Er şiveni ayrı bir til yapmaq içün oğraş berdi. Episine kiril elifbesinen ayrı-ayrı yazı tili, imlâ, edebiy til yaratmağa çalıştı. Er bir türkiy bölge içün özüniñ şive hususiyetlerine köre kiril ariflerinen kitaplar neşir etilmesine iştirak etti. Bunıñnen, türkiy halqlar arasındaki birlik çalışmalarına mani olacağını, er bir halqnıñ bir digeri ile ancaq rus tilinde munasebet qura bilecegini tüşündi. Bu tüşüncesinde de fazlasınen muaffaq oldı.
151
151 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Dovjok (Trostânets rayonı)
MY undefined Dovjok (Довжок) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 217 kişi.
Yañı Tsürihtal
Yañı Tsürihtal (Красногвардійське, Новий Цюріхталь, Красногвардейское, Новый Цюрихталь) — Qırımnıñ İçki rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 505 kişi (2001 senesi).
Drokiya
MY undefined
Drokiya - Moldovada bir şeer. Drokiya rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 20 500 kişi (2014 senesi).
Topoli
Topoli (Тополі, Тополи) – Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 693 kişi (2001 senesi).
152
152 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Teberti
Teberti (Тургенєвка, Теберті, Тургеневка, Теберти) – Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 274 kişi (2001 senesi).
Teberti̇ köyü qarabaş otu tarlalarınen belli̇. Bu mor çeçekler mında gür öse. Evelleri Teberti̇ zengi̇n bi̇r köy olğan. Qarabaş otundan ğayrı, mında salbi̇ya, boğday, cılap ve tütün östürgenler. 1926 senesi Teberti̇de 890 ki̇şi̇ yaşağan, olardan 815 – qırımtatarı edi̇. Eali̇ qırımtatarca laf etken, şu cümleden, ruslar ve ukrai̇nler de bu tilde laf etkenler. Köyde qırımtatar mektebi̇ çalışqan. 2 cami̇si̇ olğan, lâki̇n i̇ç bi̇ri̇ saqlanmadı.
Yastrubna (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Yastrubna (Яструбна) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 150 kişi.
Cafer Ğafar
Cafer Abdul oğlu Ğafar (1898-1938) - belli qırımtatar şair ve yazıcısı. Edebiy taqma adları Abuçuburcı, Derviş.
Cafer Ğafar, 1898 senesinde Aqmescit cıvarında Tav Dayır köyünde doğdı. İlk mektepten soñ Tav Dayır medresesinde oqudı. Medreseni bitirgen soñ 1920 senesine qadar köylerde muallimlik etti.
Edebiyatqa 1921 senesinde yazğanı “Duyğularım” adlı şiirinen kirdi. Bu vaqıtlarda bir taqım mecmualarda çalıştı. Daa soñra Yañı Dünya gazetasına müellif olıp tayin oldı. Adiy halqnıñ tilini aruv etip menimsegen Cafer Ğafar “İnqilâbiy şiirler” (1933), “Ömürden örnekler” (1927), “İkâyeler ve şairler” (1933) kitaplarını neşir ettirdi. 1934 senesinde Qırım yazıcılar cemiyetine aza olıp saylandı. Lâkin bir qaç ay soñ vazifeden alındı. Onıñ eñ müim ikâyelerinden olğan “Yolculıqta” ve müelliflik yapqan vaqıtta neşregeni Edebiyat derslerinen namlanğan soñra taqip ve tenqit etilmege başlandı. Kitaplarnıñ toplatılması istendi. Eñ soñunda burjua milliyetçisi ilân etilip, 1938 senesi zulumdan qurtulamağan Cafer Ğafarnıñ mezarı bile belli degil.
153
153 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Ternuvate
MY undefined Ternuvate (Тернувате) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1461 kişi (2011 senesi).
Ulanivka
MY undefined Ulanivka (Уланівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 238 kişi.
154
154 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Olânıtsâ
MY undefined Olânıtsâ (Оляниця) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Trostânets rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 236 kişi.
Yavur yüzü
Qırım ve Romaniyada Hristianlarnen bir arada yaşağan Qırımtatarlar paskalyanı özüniñ adetlerine yavur yüzü dep avuştırğanlar. Adından da añlaşılğanınday miladiy taqvimge köre yüzünci künde, Aprel ayınıñ birinci aftasından soñ paskalyanen aynı vaqıtta olur. Yavur yüzünde qırğa ketip, yüksekçe yerlerden tomalanır(avurlığım yavurğa bolsun dep aytılır), yımırtalar boyanır, qalaç (qolaş olaraq da belli) degen börekler pişirilir ve quşaq küreşleri yapılır. Yaşlarnen qızlar ep beraber yırlar aytıp eglenir.
155
155 senesi — II asırnıñ bir senesi.
156
156 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Gadayi (qasaba)
MY undefined Gadayi (Гадаї) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 17 kişi.
Neftekama
MY undefined
Neftekama (Нефтекама, Нефтекамск) - Başqırtistan Cumhuriyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 131 515 kişi (2010 senesi).
Sloboda-Şlışkovetska
MY undefined Sloboda-Şlışkovetska (Слобода-Шлишковецька) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 538 kişi.
157
157 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Nyu York (Ukraina)
MY undefined Nyu York (Нью-Йорк) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 10 850 kişi (2013 senesi).
Ağay
Ağay (Агай, Чехове, Агай, Чехово) - Qırımnıñ Aqşeyh rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 351 kişi (2001 senesi).
158
158 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Krasna Gora
MY undefined Krasna Gora (Красна Гора) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 650 kişi (2013 senesi).
159
159 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Mamat Şaqul
Mamat Şaqul (Маркове, Мамат-Шакул, Марково, Мамат-Шакул) — Qırımnıñ İçki rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 446 kişi (2001 senesi).
Nikolayevka (İçki rayonı)
Nikolayevka (Миколаївка, Николаевка) — Qırımnıñ İçki rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 516 kişi (2001 senesi).
160
160 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Verbivka (İllintsi rayonı)
MY undefined Verbivka (Вербівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 538 kişi.
Krasnoznamenka
Krasnoznamenka (Краснознам'янка, Краснознаменка) - Qırımnıñ Qurman rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 209 kişi (2001 senesi).
Pılıpı (Mogıliv-Podilskıy rayonı)
MY undefined Pılıpı  (Пилипи) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 327 kişi.
Lısets
MY undefined Lısets (Лисець) - Ukrainanıñ İvano-Frankivsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2749 kişi.
Malokaterınivka
MY undefined Malokaterınivka (Малокатеринівка) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 3 473 kişi (2011 senesi).
Soñ Ce-gi
Soñ Ce-gi (Koreyaca: 성재기;成在基; 1966 s. Sentâbr 11, Daegu, Cenübiy Koreya — 2013 s. İyül 21, Mapo, Seul, Cenübiy Koreya) — Cenübiy Koreyalı insan aqları faali, liberal felsefeci, siyasetçi ve nazariyecisidir. 2008 s. yanvarnıñ 24-ünde, Koreya aqayları dernegi (Association of Korean male, 남성연대;男性連帶 Man of Korea) tesis etti. 2008 senesinden 2013 senesine Koreya aqayları derneginiñ başı edi.
161
161 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Ay Danil
Ay Danil (Данилівка, Ай-Даніль, Даниловка, Ай-Даниль) – Qırımnıñ Yalta şeer şurasında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 474 kişi.
Aleksandr Garkavets
Oleksandr Mıkolayovıç Garkavets (Олександр Миколайович Гаркавець, Александр Николаевич Гаркавец; 1947 s. d.) - Qazahistanda yaşağan ukrain türkşınas ve til alimi.
Prof. Dr. Oleksandr Garkavets 1947 senesinde Ukrainanıñ Donetsk şeerinde doğdı. Qıpçaq tilinen alâqalı tedqiqatlarnen oğraşa. Türkşınas, yazıcı, şair olğan Garkavets, al-azırda Almatıda Deşt-i Qıpçaq adlı Avrasiya Tedqiqatları Merkezinde çalışmalarını devam ete. Özü bu merkezniñ müdiri olıp em de Qazahistan İlimler Akademiyası Tarih ve Qavmiyat (Etnologiya) İnstitutınen Qazahistan Beşeri İlimler Universiteti ocası ve pek çoq mukâfat saibidir.
163
163 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Kopani
MY undefined Kopani (Копані) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1 218 kişi (2011 senesi).
Aleksandr Garkavets
Oleksandr Garkavetsniñ ilmiy işleriniñ bazıları Qırımtatar, Qaray ve Urum tilleri aqqındadır. Olardan eñ müimi büyük Urumca-Ukraince luğat. Bir qaç yıl devamında Garkavets Qırım Müendislik ve Pedagogika Universitetinde Qırımtatar tilinden ders bergen edi.
Bağlantılar
Oleksandr Garkavets tarafından yapılğan Qıpçaq tilleri aqqında bir sayt
Şlışkivtsi
MY undefined Şlışkivtsi (Шлишківці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 333 kişi.
162
162 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Aşağı Fındıqlı
Aşağı Fındıqlı (Нижні Орішники, Нижні Финдикли, Нижние Орешники, Нижние Фындыклы) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 596 kişi (2001 senesi).
164
164 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Leuhı
MY undefined Leuhı (Леухи) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde İllintsi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 396 kişi.
Honkivtsi
MY undefined Honkivtsi (Хоньківці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 600 kişi.
Zalanköy
Zalanköy (Холмівка, Заланкой, Холмовка, Заланкой) – Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 2 405 kişi (2001 senesi).
Eski Qarabay
Eski Qarabay (Дятлівка, Ескі-Карабай, Дятловка, Эски-Карабай) — Qırımnıñ İçki rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 24 kişi (2001 senesi).
Azerbaycan Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti
Azerbaycan Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti, Azerbaycan ŞSC (Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası/Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы, Азербайджанская Советская Социалистическая Республика) – 1920 - 1991 senelerinde yaşağan eski bir Şuralar Birligi cumhuriyeti.
Subotivka
MY undefined Subotivka (Суботівка) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 572 kişi.
165
165 senesi — II asırnıñ bir senesi.
166
166 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Tıvriv rayonı
Tıvriv rayonı (Тиврівський район) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir rayondır.
Meskün yerleri
Şeer:
Şeer şeklinde qasaba:
Köyler:
Qasabalar:
Abduraman Qadri-zade
Abduraman Qadri-zade (1876 ya da 1894 - 1938 ya da 1939 ) - belli qırımtatar şairi.
Abduraman Qadri-zade 1894 senesinde doğdı. Medrese tasilini tamamlağan soñ Yañı Dünya gazetasında çalışıp başladı. Arap, Fars, Rus tillerini ögrendi. Pek çoq siyasiy, edebiy ve ders kitabını qırımtatar tiline tercime etti. Qırım halq edebiyatnıñ aruv etip bile edi. Halq arasında aytılğan masallarnı, yırlarnı, çıñlarnı ve atalar sözlerini gazetalarda yazdı. Halq edebiyatından yolğa çıqıp, Molla Nefsi, Aqsaq Temir ve Nasreddin, Nasreddin Oca ve Qarısınday hiciv ve taşlama hususiyetleri olğan eserler neşir etti. Qızma Be Yau, Ögütlerim kibi şiirlerinde kişiniñ ayatındaki noqsanlarnı, yañlışlarnı tenqit etip özüniñ tüşüncelerini, nasiatlarını añlatqan edi.
167
167 senesi — II asırnıñ bir senesi.
1065
1065 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Arğın
Arğın (Балки, Аргин, Балки, Аргын) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 824 kişi (2001 senesi).
Sadova (Ukraina)
MY undefined Sadova (Садова) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 354 kişi.
Büyten (Seyitler rayonı)
Büyten (Фрунзе, Бюйтен, Фрунзе, Бюйтен) - Qırımnıñ Seyitler rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 845 kişi (2001 senesi).
.pl
__NOTC__ -{.pl}- – Lehistan içün üst-seviye internet domeni.
Second-level domains
Toppdomän
168
168 senesi — II asırnıñ bir senesi.
.uk
__NOTC__ -{.uk}- - Büyük Britaniya içün üst-seviye internet domeni.
Eski Kerlevüt
Eski Kerlevüt (Алмазне, Старий Керлеут, Алмазное, Старый Керлеут) — Qırımnıñ İçki rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 508 kişi (2001 senesi).
Tomaşpil rayonı
Tomaşpil rayonı (Томашпільський район) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir rayondır.
Meskün yerleri
Şeer şeklinde qasabalar:
Köyler:
Qasabalar:
169
169 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Golmivskıy
MY undefined Golmivskıy (Гольмівський) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 6 989 kişi (2013 senesi).
Yarışiv
MY undefined Yarışiv (Яришів) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 613 kişi.
Antopil (Tomaşpil rayonı)
MY undefined Antopil (Антопіль) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tomaşpil rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 475 kişi.
Vapnârkı
MY undefined Vapnârkı (Вапнярки) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tomaşpil rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 765 kişi.
Derviza
Derviza - Qırımda peyda olğan, Küz Bayramı ya da Bereket Bayramı da degen bir halq bayramıdır. Sentâbr ayında yapılır. Tepreçten farqlı olaraq Derviza bir tamam Qırımtatarlarnıñ bir arağa ketirgen umumhalq yığılışıdır. Qırım diasporasında yapılmaz.
Birinci Qırım Dervizası 1923 senesi Qırımnıñ Sudaq bölgesiniñ Qutlaq köyünde teşkil etilgen edi. Bu Dervizada Qırımnıñ bütün köşelerinden adamlar yıqılışıp, o bir umumhalq milliy bayramına çevirilgen edi. Dervizağa Qırım ükümetiniñ başı Veli İbraimov da iştirak etti ve dervizanı o açqan edi. Qırımnıñ eñ namlı oyuncısı Hayri Emir-zade de özüniñ sanatınen Dervizanı yaraştırğan edi. 1924 senesi ise Qırımnıñ eñ balaban köyü sayılğan Üskütte ekinci Qırım Dervizası olğan edi. Bu Dervizada da Veli İbraimov iştirak etip Dervizanı kene o açıp ğayet eyecanlı bir çıqış yapqan edi. Dervizanıñ esas noqtaları: milliy küreş, at çapışı, salıncaq tepiş, oyunlar, yırlar, çeşit kütleviy eglenceler, mukâfatlar berüv, aşlar-suvlar, çıñlar aytmaq, ağır ava-qaytarma oyunları edi.
Qırımtatarlarnıñ bu güzel Derviza bayramı sürgünlikte de unutılmadı ve alay keçken horluqlardan endi közüni açqan halq, 1968 senesi Taşkent yaqınındaki Çırçıq şeerinde balaban bir Derviza bayramı yasağan edi. Lâkin aynı şu şeerde yasalğan ekinci Dervizanı, milisler, sovet askerleri suvlap köteklep darqatqan, qatılğanlardan bir çoqlarını qapatqan ediler. (Tafsilâtı içün Çırçıq vaqiaları maqalesine baqıñız.)
Qırımtatarlar Qırımğa kütleviy sürette qaytıp kelgen soñ, 1990 senesi Büyük Özenbaş köyünde birinci közaydın vatan Dervizası keçirildi. Mında bütün Qırımğa qaytıp kelgenleriniñ aman-aman alayı toplanğan edi.
Menbalar
Riza Fazıl
170
170 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Beloret
Beloret (Белорет, Белорецк) — Başqırtistan Cumhuriyetinde bir şeer. Beloret rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 70 300 kişi (2005 senesi).
İlyas Borağanskiy
İlyas Borağanskiy (1852 - 1942) - qırımtatar neşriyatçı, hattat ve matbaacısı.
İlyas Mırza Borağanskiy 1852 senesinde Bağçasarayda dünyağa keldi. Medrese tasilini tamamlağandan soñ İstanbulğa ketti. 1866-1874 seneleri arasında mında hattatlığını sağlamlap usta oldı. Şarqiy ve musulman tilleri hattalığınıñ eñ qıyın hususlarını aruv etip bilgeni içün, Sankt Peterburgğa çağırıldı. Lâkin mında hattalıq işiniñ alâqa körmemesi neticesinde para sıqıntısı çekti.
1893 senesinde XIV asırda yaşağan İslâm alimi Tebriziniñ Mişkat ül-Mesabih adlı hadis kitabını basmaq içün Sankt Peterburg tsenzura eyyetinden uzun oğraşlardan soñra musaade aldı. Bu kitaptan 1000 adet bastı. Bir vaqıt soñra özüniñ matbaasını açtı. Bu matbaa İsmail Gasprinskiy matbaasından soñra ekinci, Sankt Peterburgda ise birinci qırımtatar matbaası edi. Borağanskiy bu matbaada pek çoq kitap bastı. Bulardan eñ müimleri, Bed ül-Emaliy, Mişkât, Tecvid, Osman Aqçoqraqlınıñ Nenkecan Hanım Türbesi, İvan Krılovnıñ masalları, Gri Boyun (Seraya Şeyka), V. D. Smirnovnıñ Parçalar ve Özetlernen Osmanlı Edebiyatınıñ Örnek Eserleri (Образцовые произведения османской литературы в извлечениях и отрывках), A. İ. Samoyloviçnin İmparator Babürnüñ Şiirleri (Собрание стихотворений императора Бабура), Qazah şairi Abay Qunanbaynıñ şiirleri, Qazan Tatar ziyalısı Qayyum Nasıriyniñ Şarq masalları edi.
1898 senesinde Borağanskiy Türk tili ocası vazifesinen Sankt Peterburg universitetine tayin edildi. Bu vazifede on sene qaldı. 1920 senesinde Borağanskiy matbaa işini qurmaq içün Sterlitamak şeerine (şimdi Rusiyeniñ Başqurtistan cumhuriyeti) ketti. Bundan soñrası onıñ aqqında bir malümat yoqtır, vefatınıñ tam yeri ve vaqtı belli degil.
Qırım Tatar halqınıñ bir temsilcisi olğanını er vaqıt aqlında tutqan Borağanskiy pek çoq resmiy evraqnı Bağçasaray Asilzadesi (Бахчисарайский дворянин) dep imzalağan edi. Bütün ayatını müsülman tasiline adağan olması, Borağanskiyni Rusiye musulmanlarınıñ ve qırımtatarlarnıñ büyük ziyalılarıynen bir sırağa qoşa. Onıñ bu çalışmalarına İsmail Gasprinskiy yaqın destek bergen edi.
171
171 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Samand Siyabendov
Samand Aliyeviç Siyabendov (Саманд Алиевич Сиабандов, Kürdce:Semendê Elî Siyabendov; 1909 s. noyabr 20, Qars vilâyeti, Rusiye İmperiyası — 1989 s. noyabr 14, Yerevan, Ermenistan ŞSC, Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetler Birligi) — Sovetler Birliginiñ Qaramanı, Kürd yazıcı ve ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ deputatı.
Faşistlerge qarşı cebede köstergen örnek davranışları içün 1945 senesi martnıñ 24-de Yuqarı Şura Prezidiumı tarafından Siyabendovğa Şuralar Birligi Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim etildi.(5980 №).
1989 senesi noyabr 14-de Yerevanda vefat etti.
Menbalar
Герои Советского Союза и кавалеры ордена Славы
Sonâçne (Mogıliv-Podilskıy şeer şurası)
MY undefined Sonâçne (Сонячне) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy şeer şurasında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 203 kişi.
Kamyanka (Zaporijjâ vilâyeti)
MY undefined Kamyanka (Кам'янка) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 7 408 kişi (2011 senesi).
Yekaterinovskiy (Adıgeya)
MY undefined Yekaterinovskiy (Екатериновский, Екатериновскэр) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Giaginskaya rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 157 kişi.
1066
1066 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
172
172 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Mamut
Mamut (Вітвисте, Мамут, Ветвистое, Мамут) - Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 69 kişi (2001 senesi).
Gnatkiv
MY undefined Gnatkiv (Гнатків) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tomaşpil rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 932 kişi.
173
173 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Necat Sali
Necat Sali (Negiat Sali; 1953 s., sentâbrniñ 4-ü) — Romaniyada yaşağan qırımtatar siyasetçisi ve ekonomisti. Romaniya Musulman Tatar Türkleri Demokrat Birligi (-{Romanya Müslüman Tatar Türklerĭ Demokrat Bĭrlĭgĭ}-, RMTTDB) partiyasınıñ azası.
174
174 senesi — II asırnıñ bir senesi.
175
175 senesi — II asırnıñ bir senesi.
1067
1067 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Efendiköy (Bağçasaray rayonı)
Efendiköy (Айвове, Ефендікой, Айвовое, Эфендикой) – Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 491 kişi (2001 senesi).
1944 (yır)
1944 - ukrainalı qırımtatar yırcı Camalanıñ yırlağan türküsidir. Camala 2016 senesi Eurovision yır yarışmasında bu yırnen Ukrainanı temsil etip ğalebe qazandı.
Yırnıñ esas mevzusı - 1944 senesi olğan Qırımtatar sürgünligi ve umumen keçmişte olğan büyük facialarnıñ kelecekte olmaması kerek olğanıdır.
Bu yır - Eurovision'da qırımtatarca sözleri olğan birinci yırdır. 1944 yırı Camalanıñ mini-albomına kirdi, albomnıñ taqdimi 2016 senesi mayısnıñ 7-sinde olıp keçti.
176
176 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Odaya (Mogıliv-Podilskıy şeer şurası)
MY undefined Odaya (Одая) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy şeer şurasında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 84 kişi.
Kartsev (hutor)
MY undefined Kartsev (Карцев, Карцев) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Giaginskaya rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 70 kişi.
177
177 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Energodar
MY undefined Energodar (Енергодар) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 54 595 kişi (2014 senesi).
Tuzlı Şeyh Eli
Tuzlı Şeyh Eli (Присивашне, Тузли-Шейх-Елі, Присивашное, Тузлы-Шейх-Эли) — Qırımnıñ İçki rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 380 kişi (2001 senesi).
1068
1068 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Serebrıntsi
MY undefined Serebrıntsi (Серебринці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 874 kişi.
Novodonetske
MY undefined Novodonetske (Новодонецьке) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 5 903 kişi (2013 senesi).
Tegeş
Tegeş (Кольцове, Теґеш, Кольцово, Тегеш) - Qırımnıñ Saq rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 989 kişi (2001 senesi).
Usul-i Cedid
Usul-i Cedid (zemaneviy tilge yañı usul olaraq tercime etile) - İsmail Gasprinskiy tarafından 1884 senesi Bağçasaray maalle mekteplerinde başlatılıp, daa soñra Rusiye İmperiyasınıñ pek çoq musulman şeerlerinde inkişaf ettirilgen yañı talim ve terbiye usullarına köre oqutılğan mekteplerge berilgen isim edi.
II İslâm Geray
II İslam Geray (? d. - 1588 s. ö.) - Qırım Hanlığınıñ hanıdır. 1584 ile 1588 seneleri arasında hanlıq yapqan. I Devlet Geraynıñ oğlu.
Usul-i Cedid
Gasprinskiy 1884 senesi Bağçasaraynıñ Qaytaz Ağa maallesinde açqan mektebinde ilk tecribesini yaptı. Kerek olğan para, alet ve levazimatnıñ tapılması, oquv programmasınıñ azırlanması, muallimlerniñ yetiştirilmesi, derste oqutılacaqlarnıñ basılması, episi İsmail Gasprinskiy tarafından yapıldı. Usul-i Cedid ariflerni degil seslerni ögretmek esasına tayana edi. Lâkin, qadimciler (eski usuldan tarafdarları) ve halq oña eñ başta razı kelmedi. O yañı mektepni menimsetmek içün qırq künde oquma-yazma ögretecegini devam etti. Tam qırq kün soñra Bağçasaray halqınıñ aldında talebelerni imtian etti, episi de oquma-yazmanı ögrengen ediler. Bu vaqiadan soñra Gasprinskiyniñ itibarı artqan edi. Qadimciler şalt ögrenilgen ilim şalt unutılır dep qarşı kelmege devam ettiler.
II İslâm Geray
Babası I Devlet Geray zamanında İstanbulğa reine olaraq yollanğan daa soñra Konyada oturtılğan. Qardaşı II Mehmed Geraynıñ Özdemiroğlu Osman Paşanen Osmanlı idaresindeki Kefeni quşatması üzerine Konyadan ketirtilip Qırım hanı olaraq tayin etilgen. Mehmed Geraynıñ vefatından üç ay keçken soñ oğlu II Saadet Geray babasınıñ intiqamını almaq üzere noğaylarnıñ qoltutuvınen 1584 senesi Qırım hanlığınıñ paytahtı olğan Bağçasarayğa ücüm etip İslâm Geraynı Kefege qaçmağa mecbur etti. Osmanlınıñ yardımınen Saadet Geray yeñildi ve Edil taraflarına çekildi.
Usul-i Cedid
Gasprinskiyge köre, maarif sisteması, ana tiliniñ ögretilmesine hızmet etmeli ve diniy malümatlarnen beraber dünyeviy malümatlar da olması kerek edi. Usul-i Cedidde muayyen ders zamanları ve talebe sayıları edi. İlk mekteplerde oquv zamanı eki yılnı keçmeycek, bir muallim 30 - 40-tan ziyade talebege aynı vaqıtta ders bermeycek edi. Aftada altı kün ve bir ders kününde zamanı 45-er daqqanı aşmağan eñ çoq beş ders oqutılacaq edi. Talebeniñ yorulmaması içün ders aralarında teneffüsler bar edi. Bedeniy cezalar da berilmey edi. Maalle mektepleriniñ tersine, Usul-i Cedid mekteplerinde er afta ve semestr soñlarında bütün fenlerden imtianlar yapıldı. Mektepni tamamlamaq içün bu imtianlardan keçmek kerek edi. Mekteplerniñ avasına, temizligine, yarıq olmasına diqqat etildi. O zamanğa qadar yalıñız Rus mekteplerinde körülgen raleler, qaratahta, kitaplıq ve diger oquv levazimatı mekteplerde ola edi.
II İslâm Geray
İslâm Geraynıñ hanlığına qadar Osmanlı padişası Qırım hanı olğanlarnıñ hanlığını tasdıq ile berat yollağan edi. Bundan soñra hususan Qırım hanını tayin etmek tarzınen Qırım Hanlığınıñ içki işlerine qarışmağa başladı. Ayrıca İslâm Geray zamanına qadar hutbelerde yalñız Qırım hanlarınıñ isimleri oqulğan. Onıñ hanlığından itibaren hutbelerde ilk olaraq Osmanlı padişasınıñ soñra da Qırım hanınıñ isimleriniñ oqulması qabul etilgen.
Usul-i Cedid
Oquv programmasında da büyük deñişmeler oldı. İlk basamaqta ana tilinde oquma-yazma, esap (arifmetika), hat, Quran oquma ve İslâmnıñ esasları, ekinci basamaqta coğrafiya ve tarih, İslâm ve memleket tarihı aqqında dersler ve tabiat bilgisi dersleri de oqutıldı. Çoqusı ilk sefer berilgen bu dersler içün ders kitabı da olmağanından, Usul-i Cedid mekteplerinde qullanılacaq esas ders kitabını da 1884 senesinde Hoca-i Subyan adınen Gasprinskiyniñ özü yazıp, kene özüniñ matbaasında bastırdı.
II İslâm Geray
II İslâm Geray vefatından soñ Qara Deñiz yalısında bulunğan Aqkermen Qalesi (bugün Bilgorod-Dnistrovskıy şeeri) yaqınındaki caminiñ azbarında defin etilgen.
Usul-i Cedid
Bu vaqıtta Tercimanda devamlı Usul-i Cedidnen alâqalı maqaleler yazğan Gasprinskiy, körüşlerini Rusiye türkiy halqlarnıñ episine qabul ettirmek ğayesinde edi. Bunıñ içün er sene Rusiyeniñ er tarafından musulman tuccarlarınıñ kelgeni Nijniy Novgorod panayırına barıp onıñ propagandasını etti. 1887 senesi Bağçasaray nümüne mektebi muallimi Bekir Efendini Râzan vilâyetindeki Ankermanğa yiberdi. Bekir Efendi ekinci nümüne mektepni o yerde açtı. Usul-i Cedid er yaqta duyulıp başladı. Türlü yerlerden 80 qadar molla Bağçasarayğa kelip Usul-i Cedidni ögrenip memleketlerine qayttılar. Bundan soñ Rusiyeniñ aman er vilâyetinde ekişer-üçer mektep teşkil etildi. 1893 senesi Samarqandğa barğan Gasprinskiy anda bir nümüne mektep açtı, bu mektep üç ay soñra qapatılğan olsa da savtiy (fonetik) usulnıñ (usul-i savtiye) ketirgen faydalarını köstergeni içün, Orta Asiyada peş-peşke Usul-i Cedid mektepleri açılmağa başlandı. Gasprinskiyniñ başlatqan bu inqilâbına eñ başta qoltutqanlar bütün Rusiye türkiy halqları arasında em iqtisadiy em de medeniy taraftan eñ quvetli olğan Qazan Tatarları edi. Evelâ Qazan Tatarları artında da Azeriler arasından çıqqan ileri körüşli mollalar, muallimler, tuccarlar ve zengin musulmanlar Usul-i Cecid areketini baş destekçisi oldılar. 1914 senesine kelgende Rusiyedeki Usul-i Cedid mektepleriniñ sayısı 5000 qadar oldı.
Gasprinskiy musulman qızları içün ilk Usul-i Cedid mektebini tatası Pembe hanım Bolatuqovağa 1893-de Bağçasarayda açtırdı. Bu nümüne diger yerlerge de qısqa zamanda cayıldı. Usul-i Cedid inqilâbı Rusiye türkiy halqları arasında qadın areketini bir başlanğıç noqtası oldı.
Çemerivtsi
MY undefined Çemerivtsi (Чемерівці) - Ukrainanıñ Hmelnıtskıy vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Çemerivtsi rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5 431 kişi (2001 senesi).
Tatar tügülmen, degenlerge!
Tatar tügülmen, degenlerge! — qırımtatar ulu şairi Bekir Çoban-zadeniñ 1919 senesi yazğan bir şiiri.
Şiir
Süñlün cılınıñ dördünci ayında, Macarlar eliniñ bir qızğın cayında…
178
178 senesi — II asırnıñ bir senesi.
Tatar tügülmen, degenlerge!
Şiir
Cetişti Batı han qart Dunay boyuna… Haberler ciberdi yavurlar soyuna…
«Habersiz keldiler, deme soñ duşman, Atıñnı egerle, yayıñnı quşan!..»
Yavurlar, dinleri tatardan ayrı: Frengi, germanı, o mürtet macarı…
Bekletmiy cetişti, külüşip, oynap, Collarda tusnaqlar, elçiler qaynap…
«Barbarlar, bularnıñ soğuşı oyun… Din, bilgi qolıman qırayıq soyun…»
Diy edi Avropa, bu yavur oppa… Tatardan körmegen bir yahşı sopa…
Tatarlar turdılar çıñların cırlap, Yayların, atların altunman sırlap…
Bir soğuş boldı şay… Ah, Acem körse!.. Firdevsiy bulardan bir destan örse!..
On kere saldırdı cavur şay gürlep, On kere qanıman yerlerni kirlep…
Oy, tatar balları bar edi cenkte, Bularnıñ torunı Cengiz de, Lenk de…
Ay, urdı cigitler narasız, sessiz… Bir künde cığıldı Avropa essiz…
Batı han qolunda kemigi, eti… Avropa o vaqıt «Tatarman!» dey edi…
O aqşam bir dügün yasadı tatar, O aqşam kerekmiy cıldızlar, aylar…
Çın tatar bulardır, qaytarma bilgen, Tatarca cırlağan, ölümge külgen…
Bar tatar tek bugün caşağan bolsa, Bugünçün tuvğan da aşağan bolsa…
* * *
«Biz tatar tügülmiz!», — dey bugün dönme, Elbette, tügülsiñ, ay, bayğuş köle…
Sen bugün oytalıq, ırğatsıñ, çoban! «Tatarman!» — deseñ de, tabılmaz inanğan…
Seniñ bu inkârıñ qorqudan kele… «Men tatar tügülmen!» — Avropa küle…
Azğana yüregiñ bolsa tek seniñ, Añlasañ cigitlik ne demek ekenin…
Tanısañ Batını, Cengizni yahşı, Aqar da közleriñ ökürli yaşı.
1069
1069 senesi — XI asırnıñ bir senesi.
Tatar tügülmen, degenlerge!
Şiir
«Tatarman!» — der ediñ, kökregiñ tüyip, «Tatarman!» — der ediñ öz tiliñ süyip…
Sen tatar tügülsiñ, soğuşta bolmay, Bir Batı çığıp da, qamçısın almay…
Soğuştan burun da er sözü inkâr, Soğuşlar bitken soñ alayı tatar…
Qabışqan betiñde bolmasa eski Batırlar soyunıñ al qanı, süyegi…
Bazı bir sözüñde bolmasa izi, Burunğı cigitler duyğusı, sesi…
Oşasañ bütünley duşmanğa, cavğa, İç tüşkün körmesem qılıçqa, atqa…
Seniñmen der edim men de: «Coq tatar! Batıman, Cengizmen kömüldi barabar…»
Novovasılivka
MY undefined Novovasılivka (Нововасилівка) - Ukrainanıñ Zaporijjâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 2 530 kişi (2011 senesi).
Qorqmañız, Tatarlar!
Qorqmañız, Tatarlar! — qırımtatar şairi Şakir Selimnıñ (1942 – 2008) 2000 senesi yazğan bir şiiri.
Şiir
Ey siz, öz adından qorqqan tatarlar, Mashara olmañız, kene satarlar! Aytıñız, tatardan qorqmağan kim bar? Olurmı, qardaşlar, qorqudan inkâr?!
Oğuzman, qıpçaqman degenden köre «Tatarman!» deseñ olmazmı, törem? Bu addan duşmannıñ yuqusı qaça, «Tatarva» dünyağa şan-şüret saça.
Bu adnen buv kibi ğayıp olmazsıñ, Bu adsız Vatanğa saip olmazsıñ. Yoq, bu ad bizlerge lağap degildir, «Lağap» degenlerniñ başın egildir.
Mesele lağapta ve adda degil, Mesele — cigitlik, cesürlikte, bil!
Baş saqlap qaçsañ «dubinkalardan», Yavnı fırlatmasañ uçurım-cardan, Duşman vaqıf olsa er bir sırıñdan,- Söyle, ne fayda bar böyle «Qırımdan»?