cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
٨ی ئاب
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
فایەق بێکەس
ژیان
ھە‌ر لە‌و ساڵە‌دا بوو ڕاپە‌ڕینە‌کە‌ی شە‌شی ئە‌یلوول لە دژی ھە‌ڵبرژادنە ساختە‌کە‌ی دە‌زگای پادشایە‌تی ڕوویدا. بێ‌کە‌س یە‌کێک بوو لە‌و نیشتمان پە‌روە‌رانە‌ی سە‌رکردە‌ی ئە‌و ڕاپە‌ڕینە‌یان کرد و تێیدا برینداریش بوو.
خیزان و منداڵەکان
لە‌ ژنی یەکەمی کچێک و لە ژنی دووھە‌می کە ناوی «شەفیقە سەبیح» بووە دوو کچ ‌و کوڕێکی بووە. کوڕە‌کە‌شی شاعیری گە‌ورە‌ی کورد شێرکۆ بێکەسە‌.
نمونە‌یە‌ک لە‌ شیعرە‌کانی
ئە‌ی وە‌تە‌ن مە‌فتوونی تۆم
پارێزگای یەزد
پارێزگای یەزد (بە فارسی:استان يزد) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری یەزدە.
جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٠
سەرچاوە
پۆل:جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٦٠
پارێزگای ھەمەدان
شارستانەکان
ئەسەداوا یان سەداوا
کەوترئاھەنگ یان کەوڕەنگ
رەزەن
یۆنان لە ئۆڵۆمپیاد
سەرچاوەکان
پۆل:یۆنان لە ئۆڵۆمپیاد
برایان برۆبی
ژیانی کەسی
برای بچووکی یاریزانانی تۆپی پێ دێریک لوکاسێن، کێڤن لۆکاسێن، و ساموێل برۆبییە.
دەستووری ژاپۆن
وێنۆک دەستووری ژاپۆن (بە ژاپۆنی:日本国憲法) دەستوور و یاسای ڕەھای ژاپۆنە، بەڵگەنامەیەکە کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن وڵاتی ژاپۆن بەڕێوە دەچێت، ڕێکەوتی دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٤٦، و لە ٣ی ئایاری ١٩٤٧ دەست بە چالاکبوونی کرا کە شوێنی دەستووری پێشووتری گرتەوە: ڕیفۆرمەکانی مێیجی بەڵگەنامەکە بە گشتی باس لە مافەکانی خەڵکی ژاپۆن دەکات:: پێویستە خەڵکی ژاپۆن بتوانن تەواوی مافەکانی مرۆڤ بەدەست بێنن و لە ئاسوودەیی و ئارامی بژین، و دووربن لە ھەر ترس و ناسەلامەتییەک.
ھانس زیمەر
ژیانی تایبەتی
زیمەر لە چاوپێکەوتنێکدا لە ئایاری ٢٠١٤ ئاماژەی بەوە کرد کە گەورەبوون لە ئەڵمانیا دوای شەڕی جوولەکە قورس بوو و گوتی «پێم وایە دایک و باوکم ھەمیشە ئاگاداریان دەکردمەوە کە بە دراوسێکان نەڵێم کە ئەوان جوولەکەن.»
سمیتس ستەیشن، ئەلاباما
سمیتس ستەیشن (، ) شارێکە لە کەرتی لی، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٤٬٩٢٦ کەس بووە. ڕووبەری ١٧٫١٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٨٧٫٢٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
یۆرقوڵ
یۆرقوڵ (Yorqull، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٦٨ کەس لە ٨٧ بنەماڵەدا بووە.
یانەی کۆپنھاگن
سەرچاوەکان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی دانمارک پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٩٢ پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٢ لە دانیمارک پۆل:یانەکانی تۆپی پێی دانیمارک پۆل:یانەی تۆپی پێی کۆپنھاگن
سیستمی پەرلەمانی
وێنۆک|وڵاتانی ڕەنگ سوور لەژێر کاریگەری سیستمی پەرلەمانیدان، وڵاتانی ڕەنگ پرتەقالی لەژێر کاریگەری [[پەرلەمانی کۆماری|پەرلەمانی کۆماریدان، وڵاتانی ڕەنگ سەوز لەژێر کاریگەری ھەبوونی سەرۆکی وڵات و سەرۆکی حکوومەت لەیەک ئۆفیس، کە ھەڵبژاردنەکان لەلایەن پەرلەمانەوە بەرێوەدەچێت]] سیستمی پەرلەمانی بەمانای ئەوە دێت کەوا وڵات لەلایەن کابینەیەکی نوێنەری بەڕێوەدەچێت کە تیایدا لە ڕێگەی کۆبوونەوە و دەنگدانەوە بڕیار دەدرێت یاسا دروست بکرێت یان ھەڵبوەشێنرێتەوە. نوێنەرانی کابینەکە لەلایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردراون بۆ ئەوەی نوێنەرایەتی وڵات بکەن، پەرلەمان لە ئەندام و سەرۆک پێکھاتووە، ھەر کاندیدێکی پاڵێوراوی سەرکەوتوو کە دەبێتە ئەندامی پەرلەمان دەچێتە پاڵ گروپێک، پەرلەمان لە چەن گروپێک پێکھاتووە، کە ھەر گرووپێک دروشم و ئامانج و بیرۆکە و بیروباوەری تایبەت بەخۆی ھەیە لەسەر چۆنییەتی بەڕێوەچوونی وڵات، ھەرچۆنێک بێت بەپێی زۆری ژمارەی دەنگەکان کاریگەری لەسەر بڕیارێک دروست دەبێت و سەرۆکی پەرلەمان یەکلایی دەکاتەوە، وە ھەر گروپێک ئەندامی زیاتر بێت زیاتر دەتوانێت دەنگ و بیرۆکەکانی لە پەرلەمان گەشەپێدات و بڵاوی بکاتەوە بۆ جێبەجێبوون
پیرەمێرد
پیرەمێرد یان حاجی تۆفیق بەگ ناوی تەواوی تۆفیق کوڕی مەحمود ئاغا کوڕی ھەمزاغای مەسرەفە (١٨٦٧–١٩ی حوزەیرانی ١٩٥٠) شاعیر و نووسەر و ڕۆژنامەوانی ناوداری کورد بوو. لە سلێمانی لەدایکبووە و لە لاویدا زانستی ئایینی لەوێ خوێندووە. پیرەمێردیش بەو دەستوورە ھەر وەکو حاجی قادری کۆیی و نالی و مەحوی و مەولەوی و زێوەر، مزگەوت بە مزگەوت و شار بە شار گەڕاوە و لە ھەر شوێنێک ماوەیەک ماوەتەوە، پاش ئەوەی زۆربەی مزگەوتەکانی سلێمانی گەڕاوە و ئەوسا ڕووی کردووەتە مزگەوتەکانی شاری بانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. شێخ مستەفای نەقیب و شێخ سەعیدی حەفید لە ١٨٩٨دا دەیبەن بۆ ئەستەمبوڵ. لەوێ لە کۆلێژی یاسا دەخوێنێت و لە حکومەتی دەوڵەتی عوسمانیدا لە چەند پلەی میری و سیاسیدا دادەمەزرێت. لەدوای شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران لە ١٩٢٥ و تێکچوونی بارودۆخ، دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و تا دوا ساتی ژیانی ھەر لەوێ خەریکی کاری وێژەیی و ڕۆژنامەوانی دەبێت. پیرەمێرد بەرھەمی وێژەییی زۆری ھەیە و زۆر خزمەتی ڕۆژنامەگەریی کوردیی کردووە. لە بواری ڕۆژنامەوانیی کوردیدا خزمەتێکی بەرچاوی کردووە، ھەندێک لەو خزمەتانە بریتیین لە دامەزراندنی (ڕۆژنامەی ڕەسملی کاتب و ڕۆژنامەی کورد تەعاون و ترقی غزەتەسی و ڕۆژنامەی ژین و گۆڤاری ژین)
گەڕانەوەی بۆ باشووری کوردستان
و پاش گەڕاندەوەی لە تورکیا، چەند ساڵێک لە شاری سلێمانیدا دەمێنێتەوە تا لە ساڵی ١٩٢٦دا لە مانگی کانوونی یەکەمدا، شارەوانی سلێمانی ڕۆژنامەی ژیان دەردەھێنێت بە سەرۆکایەتیی حسێن کازم و پیرەمێردیش دەکرێت بە سەرپەرشتکاری ڕۆژنامەکە. ھەروەھا کاتێک لە ساڵی ١٩٢٤دا دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی پاش ٢٥ ساڵ ژیان لە تورکیا وای چاوەڕوان دەکرد ئەو وڵاتەی لە ١٨٩٨ جێی ھێشتووە گۆڕابێت و لە بارودۆخێکی جیاواز و پێشکەوتوودا خۆی بنوێنێت، بەڵام بەداخەوە گۆڕان و بەرەو پێشچوونێکی ئەوتۆی تیادا بەدی نەکرد، لەگەڵ ئەمەشدا کە ئەو لە پلەوپایەی موتەسەڕیفی شاری ئەماسییەی تورکیاوە ھاتبۆوە، بەھیچ جۆرێک بەلای پایەبەرزی و کورسی وەزارەت و نوێنەرایەتی گەل و پلەی فەرمانبەری و میریدا نەچوو، کاری ڕۆژنامەوانی بە پێشتر و پێویستتر زانی، ئەم بڕوایەشی لە خۆیەوە نەھێنابوو، بەڵکو ئەنجامی تاقیکردنەوەیەکی سەختی درێژخایەن بوو لە ئەستەمبوڵ، لەو دەمەدا ئەستەمبوڵ قیبلەی ڕۆشنبیران و سەرچاوەی زانست و ئەدەب بوو، لەو شارە گەورەیەدا دوو جیھان بەیەک دەگەیشتن، جیھانی کۆن و دواکەوتووی ڕۆژھەڵات، و جیھانی نوێ و ڕاپەڕیوی ئەورووپا پیرەمێرد دەیویست ئەو بەرگی پێشکەوتن و گیانی ڕاپەڕینە شارستانییە بکاتە بەری وڵاتە دواکەوتووەکەی، لەبەر ئەوە خوێندەواری و فێربوونی خوێندنی بە مەرجی بنەڕەتی ئەو پێشکەوتنە دادەنا، زۆرجار دەینووسی کە میللەت تا خوێندەوار نەبێت ھەنگاوێک نانێت. ھەر لەبەر ئەمەش بوو کە لە قوتابخانەی زانستیدا دەوری ڕابەر و دامەزرێنەری بینی. لەلایەکی تریشەوە دەوری پێشڕەوی بینی لە کردنەوەی قوتابخانەی کچاندا لە سلێمانی و ھاندانی کۆمەڵانی خەڵک بۆ ناردنی کچەکانیان بۆ قوتابخانە. لە بەرامبەر ئەم کارەیدا تووشی گەلێ ھێرش و توانج بوو بەڵام دیسان کۆڵی نەئەدا، و گەرمتر و جوانتر شیعری بۆ کچان و قوتابخانەی کچان دەگوت.
کۆچی دوایی
پیرەمێرد تا دواھەناسەی ژیانی بە ڕۆژنامە و نووسینەوە خەریک بووە، تا لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٥٠، بەرامبەر بە ٤ی ڕەمەزانی ١٣٦٩ی کۆچی، لە شاری سلێمانی لە تەمەنی ٨٣ ساڵیدا بەھۆی نەخۆشیی شەکرە و نەخۆشیی گورچیلەوە کۆچی دواییکردوە. لەسەر خواستی خۆی لە گردی مامەیارە، ئەوەی جاران مەڵبەندی ئاھەنگگێڕانی جەژنی نەورۆزی بوو، بەرامبەر بە ئەرخەوانەکانی گردی سەیوان بووە، لەوێدا نێژراوە. قانع شاعیری کورد کە پێشتر لەگەڵ پیرەمێرددا پەیوەندیی ھەبووە، ھۆنراوەیەکی درێژی بە بۆنەی مردنی پیرەمێردەوە نووسیوە، کە لە دوای ناوبردنی ژمارەیەکی زۆر لە شاعیرانی کورد دێتە سەر باسی پیرەمێرد و شیوەنی مردنی ئەو.
جەژنی نەورۆز
جگە لە کاری ڕۆژنامەوانی، یەکێکی دیکە لەو بابەتانەی کە پیرەمێرد گرنگییەکی زۆری پێداوە نەورۆز بووە، بەل ای پیرەمێردەوە نەورۆز تەنھا کردنەوەی ئاھەنگێک و گێڕانی ئاھەنگ نەبووە، بەڵکو شتێکی لەوە گەورەتر بووە، لای ئەو ھاوکێشەی مەرگ و ژیانەوەی وەرگرتووە، لەلایەکەوە سروشتی مردوو ژیاوەتەوە، لەلایەکی تریشەوە ڕەمزی شۆڕش و ڕزگاربوونی گەل بووە.
وەسێتنامە
پیرەمێردی شاعیر لە پێش مردنی وەسێتنامەیەکی نووسیوە کە ئەمە دەقەکەیەتی:
خالید بەکداش
خالید بەکداش (بە عەرەبی: خالد بكداش) (١٩١٢-١٩٩٥) سەرۆکی بە ڕەچەڵەک کوردی حیزبی شیوعی (کۆمۆنیست) سووریا بوو. خالید بەکداش لە ساڵی ١٩٣٦ هەتا ڕۆژی مردنی لە ساڵی ١٩٩٥ عۆهدەداری ئەم عینوانە بوو. خالید بەکداش بە هۆی لایەنگرییە دژ بە کوردەکانی ناسراوە.
گالاتێیا (مانگ)
گالاتێیا ھەروەھا بە نەپتونی شەشەم ناسراوە، چوارەم نزیکترین مانگی ناوەوەی نەپتون. ناوی گالاتیایە کە یەکێکە لە پەنجا نێریدەکانی ئەفسانەی یۆنانی، کە سایکلۆپس پۆلیفیمۆس بە بێھودە عاشقی بوو
سەرچاوەکان
گالاتێیا
ئەندرێس بێرینگ برێڤیک
ئيسرائيل
ڕۆژنامەی ئیسرائیلی ئەمڕۆی ئیسڕائیلی وتوویەتی کەوا لەو دۆسیەیەدا نزیکەی ٣٠٠ جار ناوی ئیسرائیل هاتووە کە هەمووی بە شێوەیەکی ئیجابی بووە، هەروەها هێرشی کردۆتە سەر یەکێتی ئەوروپا لەبەرئەوەی هاوسۆز نین لەگەڵ ئیسرائیلدا، ستایشی سیاسەتی ئیسرائیلی کردووە کە بە پیی ڕای ئەندرێس مافی زۆربەی دانیشتووە موسڵمانەکانی نادات کە لەژێر دەسەڵاتیا ئەژین بە پێچەوانەی ئەوروپاوە، هەروەها نووسیوەیەتی (کاتی ئەوە هاتووە کە پاڵپشتی نەفامانەی فەلەستینییەکان بوەستێنرێت)"..
موڕادی دووەم
موڕادی دووەم، شەشەم سوڵتانی عوسمانییەکانە، لە نێوان ساڵانی ١٤٠٢ و ١٤٥١ دا ژیاوە، زۆر حەزی بە شیعر کردووە و دایناوە و شارەزایی ھەبووە تێیدا و یەکەم سوڵتانی عوسمانییە کە گرنگی بە خەتی عەرەبی داوە و فێربووە، و ناسرابوو بە خواپەرستی و خۆشەویستی بۆ تێکۆشان لە ڕیگەی خوادا.
سپەنیش فۆرت، ئەلاباما
سپەنیش فۆرت (، ) شارێکە لە کەرتی بالدوین، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٬٧٩٨ کەس بووە. ڕووبەری ٨٦٫٥٣ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٧٨٫٥٦ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
مێشکی مرۆڤ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مێشک پۆل:توێکاریی مرۆڤ بەپێی ئەندام
پەرەسەندنی چاو
بینایی جەمسەرگر
ھەروەھا ھەندێک لە ئاژەڵە ئاوییەکانی وەک ئەختەبوت توانای ھەستکردن و ناسینەوەی ڕووناکی جەمسەرگریان ھەیە لەگەڵ بیناییەکی ورد بەڵام خاوەنی ھیچ توانەیەک ئەوتۆ نین جیاکردنەوەی ڕەنگەکان. وەک بینایی ڕەنگ، بەھەمان شێوەش ھەستیاری بۆ ڕووناکی جەمسەرگر دەتوانێت ببێتە یارمەتیدەر بۆ زیندەوەرەکە لە جیاکردنەوە و ناسینەوەی تەن و تاکەکانی چواردەوری. بەھۆی ڕەنگدانەوەی بەیەکداچووی ڕووناکی جەمسەرگر، زۆرجار ئەم جۆرە ڕووناکییە بەکاردێت بۆ ئاراستەکردن، ڕێنیشاندەری، ئاشکراکردن و جیاکردنەوەی تەنە شاردراوەکانی وەک نێچیرە ڕووخسار گۆرەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:چاو
پارێزگای ئۆوواری
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگای ئۆواری پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن ‏ پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی کە لە ١٨٦٨ ھەڵوەشێنراون ‏ پۆل:مێژووی پارێزگای ئایچی پۆل:پۆلە شاردراوەکان
پێڕستی شارەکانی تورکیا
ئەمە پێڕستی شار و شارۆچکەکانی تورکیایە بەپێی دانیشتووان، کە ئەو شار و شارۆچکانەش کە پایتەختی پارێزگانن یان ژمارەی دانیشتووانیان بەلای کەمەوە ٧٬٠٠١ کەسن لەخۆ دەگرێت. بەپێی ساڵی ٢٠٢٠، سەرجەمی دانیشتووانی تورکیا ٨٤٬٠٧٧٬٥١٣ کەسن، کە ئەمەش تورکیا دەکاتە ١٨یەمین وڵاتی جیھان لەڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە.
وێنۆک|[[پارێزگای ئێسکی شەھر|ئێسکی شەھر]] وێنۆک|[[ئامەد، دوانزەیەم گەورەترین شار و ناوەڕاستی باکووری کوردستان]] وێنۆک|[[پارێزگای سامسون|سامسون، سیانزەیەم گەورەترین شار و گەورەترین شار لە ناوچەی دەریای ڕەش]] وێنۆک|[[پارێزگای مەلەدی|مەلەدی حەڤدەیەم گەورەترین شار و گەورەترین شار ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] وێنۆک|[[کڵێسای سەنت پیتەر لە ئەنتاکیا]] وێنۆک|[[مزگەوتی سەلیمیە لە ئێدیرنە]]
بەستەری دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:پێڕستەکانی شارەکان بەپێی وڵات پۆل:پێڕستی شارەکان بە پێی دانیشتوان
١٥ی ئاب
١٥ی ئاب ٢٢٧ەمین ڕۆژی ساڵە (٢٢٨ەمین لە ساڵی پڕدا). ١٣٨ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا.
ئەورووپا
مێژوو
دانیشتوانی ئەورووپا لە سەردەمی بلیۆبیی دا لەسەر ڕاوکردنی ماسی‌و ئاژەڵان دەژیان لەسەردەمی نیۆلیتیشدا ئاژەڵیان دەلەوەڕاندو کشتوکاڵیان دەکرد. کانزاکاری برۆنز لە کریت لەساڵی (٣٠٠٠ پ، ز) دەستیپێکرد، ئەمەش لە میسری‌و فینیقیەکانەوە گوازرایەوە. پیشەسازی کانزاکاری لەساڵی (٣٠٠٠پ، ز) دا گەشتە ئەڵمانیا‌و بەریتانیا یۆنانییەکان لەساڵی (١٤٠٠پ، ز) دا یاری میسینیان دامەزراند. ئەو ژیارەش گوازرایەوە بۆ باکووری رۆژئاوای ئەورووپا.
تێکەڵبوونی نێوان ژیاری ھێلینی‌و ڕۆمانی بوو بەھۆی دوانەبوونێکی زمانەوانی نێوان دانیشتوانی رۆژئاواو ئیغریقی لەرۆژھەڵات، بە چەند جەنگێکی ناوخۆیش ڕۆما لەرۆژانی دەسەڵاتی ئۆگەست لەسەدەی یەکەمی پ. ز. لەکۆمارێکەوە بوو بەئیمپراتۆریەتێک. لە ٢١٢ پ. ز. دا رەگەزەکانی ژیاری ئیغریقی ڕۆمانی کاریانکردە سەر ھۆزە جەرمانی‌و سەلتییەکان، لەسەدەی سێیەمی زاینیشدا ئیمپراتۆریەتەکە بەرەو ھەڵوەشانەوە چوو. لەسەدەی چواەرمی زاینیشدا ئیمپراتۆر قوستەنتین پایتەختی لەڕۆمانەوە بۆقوستەنتینییە گواستەوەو ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی رۆژھەڵاتی دامەزراند.
لەسەدەی حەوتەمی زاینیدا عەرەبە موسڵمانەکان لەرۆژانی خەلافەتی ئومەویدا ئیسپانیا‌و چەند بەشێکی باشووری فەرەنسایان گرت، باکووری ئەوروپاش بوو بە نشینگەی ھۆزە فرەنجەکانی رۆژئاوای ئەورووپا، ئەمەش لەنێوان سەدەی پێنجەمی زایینی تا نۆیەمی زایینی دا بوو، ئەوانە بتپەرست بوون‌و چوونە سەر مەزھەبی کاپولیکی‌و بەکارۆلینجییەکان ناوبران، دیارترین پاشایان مەلیک شارلەمان بوو، لەسەردەمی ئەمدا فرەنجەکان بوونە گەورەی رۆژئاوای ئەورووپا‌و کەوتنە موژدەبەری مەسیحییەت، جا شانشینی فەرەنجی توانی زۆربەی ئەورووپا‌و رۆشنبیرییەکەی بێنێتە ناو سنووری خۆی، ئەمەش لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانییەوە ڕووی نەدابوو تا ئەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی پیرۆزی لەژێر دەستی کڵێسای کاپولیکی راگەیاند.
سەرەتا و کۆتایی سەردەمی کۆن
بێگومان باری وا بەتەواوەتی بەسەر قۆناغ یان سەردەمەکانی مێژوویی مرۆیی ئەوروپیدا پەیرەو دەبێت، لەگەڵ ئەوەی دەزانین سەختی بابەتی بەھەر جۆرێک بێت واتای نەکران‌و مەحاڵبوونی دابەشکردنی مێژوویی ئەوروپی نییە بۆچەند قۆناغێک یان سەردەمێک کەدەکرێت ھەریەکەیان چەند تایبەتمەندییەکی دیاریکراوی ھەبێت کەمۆرکی زاڵی ئەو قۆناغە پێکبێنێت، ئەو دابەشکارییەی کەلەمڕۆدا بۆمێژووی ئەوروپی زیاتر باوە، ئەوەیە کە چوار قۆناغی مێژوویی دابەشی دەکات: سەردەمی کۆن، سەدەکانی ناوەڕاست، سەردەمی نوێ، سەردەمی ئێستا (ھاوچەرخ).
دەکرێت بڵێین ماوەی کۆتایی سەردەمی ناوەڕاست چەند گۆڕانێکی سیاسی‌و کۆمەڵایەتی‌و ئابووری‌و رۆشنبیری گەورەی بەخۆیەوە دیوە کە بۆتە ھۆی گواستنەوەی ئەورووپا بۆسەردەمی نوێ، ئەو گۆڕانانەش لەنیوەی دووەمی سەدەی پانزەدا ڕوویاندا، ئەو ماوەش چەند ڕووداوێکی گرنگی بەخۆیەوە دی وەک جەنگی سەد ساڵەی نێوان ئینگلتەرا‌و فەرەنسا‌و رووخانی قوستەنتینیەو دۆزینەوەی جیھانی نوێ لەکیشوەری ئەمریکی‌و رووخانی غەرناتە لەساڵی ١٤٩٢ ز. و دۆزینەوەی ڕێگەی سەری ھیوای چاک (رڕس الرجا‌و الێالح) لەساڵی ١٤٩٧ز. ئەو ڕووداوانە بوونە ھۆی دەرکەوتنی بەرەبەیانی سەردەمێکی نوێ کە ڕێنیسانسی ئەوروپی‌و دۆزینەوە جوگرافییەکان‌و بزووتنەوەی چاکسازی ئایینی بەخۆیەوە دی کە دواتر بەسەردەمی نوێ ناسراو دواتریش بەدوورودرێژی قسەی لەسەر دەکەین.
سەبارەت بەکۆتایی سەردەمی نوێ‌و سەرەتای سەردەمی ھاوچەرخ، خەریکە ھەموو مێژوونووسان لەسەر ئەوە یەکدەنگ بن کە کۆتایی جەنگی جیھانی یەکەم لەساڵی ١٩١٨ز سنووری یەکلاکەرەوەی نێوان ئەو دوو سەردەمەیە، لەسەر ئەو بنەڕەتەش دەکرێت قۆناغەکانی مێژووی ئەوروپی بۆ ئەم قۆناغانە دابەش بکەین:
لایەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی
بەوجۆرە سیستمی کۆلۆنی لەپەیوەندییە کشتوکاڵیەکاندا زاڵبوو، ئەمە پاش ئەوەی لەسەدەکانی کۆندا سیستمی کۆیلایەتی (عبودی) زاڵبوو، سیستمی کۆلۆنی بەرەو سیستمی دەرەبەگی گەشەی سەند، ئەمەش (دەرەبەگایەتی) لەئەوروپا لەسەدەکانی ناوەڕاستدا زاڵبوو.
زانکۆی سەنعا
زانکۆی سەنعا یەکەمین زانکۆیە لە یەمەنی باکوور دامەزراوە هەروەها پێکهاتووە لە ٢٢ کۆلێژ ، ١٢ کۆلێژ لە شاری سەنعا وە ١٠ ی تر لە شارەکانی تری یەمەن.
باتنایا
مێژوو
دانیشتووانی گوندەکە لە ئاشوورییەکان بوون، کە ھەموویان لایەنگری کەنیسەی ڕۆژھەڵات بوون تا ژمارەیەک کەس لە کاتێکدا لە سەرەتای سەدەی ١٨ پێش ساڵی ١٧٢٩دا ئایینی کاسۆلیکی کلدانییان گرتەبەر. گوندەکە و کڵێساکەی لە ساڵی ١٧٤٣ لە نێوان شەڕی عوسمانی و فارسی ١٧٤٣-١٧٤٦ لەلایەن ھێزەکانی شەھانشا نادر شا تاڵان کرا و لە ساڵی دواتردا کڵێساکە نۆژەنکرایەوە. تا ساڵی ١٧٦٧، تەواوی دانیشتوانی گوندەکە کە ٢٠٠ خێزان بوون، پەیوەندییان بە کەنیسەی کاسۆلیکی کلدانەکانەوە کردبوو. کاتێک میسیۆنەری ئینگلیزی جۆرج پێرسی بادگەر لە ساڵی ١٨٥٢ سەردانی کرد، ٦٠ خێزان لە باتنایا نیشتەجێ بوون و ویلیام فرانسیس ئاینسۆرس لە ساڵی ١٨٥٧دا ٥٠ خانووی لە گوندەکەدا ژمارد. کڵێسای مارت مریەم (بە عەرەبی: الطھیرە، "ھەموو پاک") لە ساڵی ١٨٦٦ دروستکراوە. ژمارەی دانیشتووانی تا ساڵی ١٨٦٧ بۆ ٩٠٠ کەس و دواتر لە ساڵی ١٨٩١ بۆ ١٠٠٠ کەس زیادی کرد. لە ساڵی ١٩١٣دا باتنایا ٢٥٠٠ کاسۆلیکی کلدانی تێدا نیشتەجێ بوو لەگەڵ سێ قەشە. کەنیسەی مار قەریاقۆس لە ساڵی ١٩٤٤ دووبارە دروستکرایەوە. تا ساڵی ١٩٦١ ژمارەی دانیشتوانی گوندی باتنایە گەیشتبووە ٣١٠٤ کەس. باتنایە لە ٦ی ئابی ٢٠١٤ جێھێڵدرا لە کاتێکدا دانیشتووانەکەی لە ھێرشی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام(داعش) لە باکووری عێراق ھەڵاتبوون، پێشتر گوندەکە نزیکەی ٥٠٠٠ کەس نیشتەجێ بووە. پێشمەرگە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ دوای شەڕێک لەگەڵ زیاتر لە ١٠٠ چەکداری داعش لەدرێژەی شەڕی مووسڵدا دەستی بەسەر باتنایادا گرت. لە شەڕەکەدا گوندەکە زیاتر وێران بوو و ٦٠ چەکداری داعش و ٨ پێشمەرگە کوژراون. چەکدارانی داعش زیانێکی بەرچاویان بە گوندەکە گەیاندبوو وەک کڵێسای مارت مریەم کە وەک زبڵدانی چەک بەکارھاتبوو، لە کاتێکدا کەنیسەی مار قەریاقۆس تاڵان دەکرا و تەقێنرایەوە، و تەنھا ١٪ی ٩٩٧ خانووی گوندەکە ھێشتا وەک خۆیان مابوون.
دواتر پێشمەرگە بە ھاوکاری لەگەڵ تیمەکانی کەنەدی و فەرەنسی و ئەمریکی دەستی کرد بە پاککردنەوەی ئەو گوندە لە مین و بۆمبی چێندراو لەلایەن چەکدارانی داعشەوە. لێرەوە باتنایە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە، کە لەگەڵ ئەوەشدا لەلایەن حکومەتی عێراقەوە ناکۆکی لەسەرە. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٨ نیوەی دانیشتوانی گوندەکە ھێشتا لە کەمپێکی پەنابەران لە تلسقۆف نیشتەجێ بوون. لەو کاتەوە گوندەکە لە ژێر ئاوەدانکردنەوەدایە بەھۆی ئەوەی بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان ٤٠٠ خانووی نۆژەنکردەوە، ھەروەھا ١٠ خێزانی یەکەم لە مانگی ئایاری ٢٠١٩ گەڕانەوە بۆ باتنایە. سەرەنجام تا مانگی شوباتی ٢٠٢٠، ٣٠٠ کەس گەڕابوونەوە، و ژمارەی دانیشتوانی گوندەکە تا ساڵی دواتر بۆ ٧٢٠ کەس زیادی کرد.
نەرمامێری پەخشەری کراوە
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێرەکان بە زمانی سی++ پۆل:Pages using deprecated image syntax
ڕۆزا پارکس
دیمەنە ڕەگەزپەرستییەکانی ژیان
بە ھەمان شێوە کۆمەڵەی (کلو کلوکس کلان) بە شێوەیەکی بەردەوام بەبەردەم ماڵەکەیان دا دەڕۆیشتن و پارکس لەیادی بووە کە باپیرەی چەکێکی بەدەستەوە بووە لەبەردەم ماڵەکەیان دا پاسەوانی کردوە و ھەستی بە ترس کردووە کە ئەو کۆمەڵەیە بە بەردەم ماڵەکەیان دا تێپەربوون بە شەوان. پارکس دەشیگووت کە ھەندێک لە سپی پێستەکان بەڕێز و نەرم و نییانیەوە مامەڵەیان لەگەڵ دا کردووە بەڵام لەبیریشی ناچێت ئەو ڕەگەزپەرستیانەی بەرامبەری کراوە بە بەرچاوی ھەمووانەوە لە تەمەنی منداڵی دا.
ھاوسەرگیریکردن
ڕۆزا ھاوسەرگیری لەگەڵ رایمۆند پارکس کرد، کە ئەندام بوو لە یەکێک لە کۆمەڵەکانی بەرەنگاربوونەوەی دیمەنە ڕەگەزپەرستیەکان، دواتر پارکسیش بووە ئەندام لەم کۆمەڵەیە و شان بە شانی ھاوسەرەکەی کاری دەکرد بۆ باشترکردنی ژیانی کەسانی ئەمریکی ئەفریقی؛ کە پێکەوە کاریان دەکرد بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ پشتگیریکردنی دۆسیەی بەرگری کردن لە کۆمەڵە گەنجێکی ڕەش پێست (سکۆتس بۆرۆ) کە تۆمەتبار کرابوون بە دەستدرێژی کردنە سەر دوو خاتوونی سپی پێست.
یاسا و دیاردە باوەکانی پاسەکانی مۆنتۆگمری
ڕۆژێک لە ساڵی ١٩٤٣ دا، پارکس سواری پاس بوو و کرێکەی دا، ویستی بڕوات دابنیشێت بەڵام شۆفێری پاسەکە فەرمانی پێکرد کە دابەزێت و لە دەرگای دواوە سەرکەوێتەوە بەپێی ئەو یاسایانەی دانرابوو بۆ شێوازی سواربوونی ڕەش پێستەکان. پارکس دابەزی لە پاسەکە بەمەبەستی سەرکەوتن لە دەگاری پشتەوە بەڵام پێش ئەوەی بتوانێت سەرکەوێتەوە شۆفێرەکە دەرگای پاسەکەی داخست و پارکسی بەجێھێشت لەژێر کەشێکی باراناوی دا.
ڕەتکردنەوەی جوڵان
پارکس لە چاوپێکەتنێکی ڕایۆی دا لەگەڵ سیدنی رۆجەرز لە ڕۆژئاوای ئۆکلەند لە ساڵی ١٩٥٦ دا گووتی "دوای چەند مانگێک لە دەستگیرکردنم تەنھا دەمویست بزانم بۆ یەکجار و بۆ ھەتا ھەتایە کە مافەکانم چین وەکو مرۆڤ و وەکو ھاوڵاتی."
گیان لە دەستدان و ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردن
پارکس ژمارە ٣١ و یەکەم ھاوڵاتی ئەمریکی نابەرپرسی حکومی و یەکەم ژن و دووەم کەسی ڕەش پێست بوو بنێژرێت لە باڵەخانەی کاپیتەڵ دا. رێوڕەسمی ناشتنەکەی لە کاپیتەڵ دا نزیکەی ٥٠ ھەزار کەس ئامادەی بوون و پەخشی ڕاستەوخۆی ڕێوڕەسمەکە دەکرا لەلایەن کەناڵەکانی سەتەلایتەوە لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥دا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٥ پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:مەسیحی ئەفریقی-ئەمریکی
سوولاکان
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زانکۆی حودەیدە
ئەمانەش ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
ئاڵای پەلکەزێڕینە
ئاڵای پەلکەزێڕینە ئاڵا و ھێمای جھیانیی ھاوڕەگەزخوازان و دووڕەگەزخوازان و ترانسجێندەران. وێنۆک|ئاڵای پەلکەزێڕینە (LGBT) ئاڵای پەلکەزێڕینە لە شەش ڕەنگ پێک ھاتووە.
سالیجێنت، ئەلاباما
سالیجێنت شارێکە لە کەرتی لامار، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٩٢٧ کەس بووە. ڕووبەری ٢٠٫٢٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٩٤٫٩٧ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
کەمال حەسەن
thumb|وێنۆک|چەپ|کەمال حەسەن - ٢٠١٣ کەمال حەسەن (بە ئینگلیزی: Kamal Hassan) (لەدایکبووی ٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٤) ئەکتەر و سیناریۆنووس و گۆرانینووسێکی هیندییە. کەمال حەسەن چەندین خەڵاتی بۆ فیلمی هیندی وەرگرتووە. کەمال حەسەن لە ساڵی (١٩٥٩)ەوە کاری نواندن دەکات. کەمال حەسەن ناسراوە بەهۆی فیلمی Nayagan (١٩٨٧) کە ئەم فیلمە لەلایەن گۆڤاری تایمەوە بە یەکێک لە فیلمەکانی هەموو کات دیاریکراوە.
چیای ئیڤرست
یەکەم سەرکەوتوو لەلایەن تێنزینگ و هیلاری ١٩٥٣
لە ساڵی ١٩٥٣ نۆیەمین گەشتی بەریتانی بە سەرۆکایەتی جۆن هانت ڕێکخرا لە نیپال، هانت دوو دەستەی بەسەرهەڵگەڕانی دیاری کرد بۆ هەوڵدان بۆ گەیشتن بە لووتکە. دەستەی یەکەم تۆم بۆردیلۆن و چارلس ئیڤانس بوون کە لە ٢٦ی ئایاری ١٩٥٣دا تاوەکو نزیکەی ١٠٠ مەتر لە بن لووتکەکە ڕۆیشتن ، بەڵام دواتر بۆ کێشەی ئۆکسجین گەڕانەوە. کارەکەیان بریتی بوو لە دۆزینەوە و دیاریکردنی شوێنەکان و دانانی خەزنەکانی ئۆکسجین بوو کە بووە یارمەتیدەرێکی زۆر بۆ دەستەی دووەم. دوو ڕۆژ دواتر دەستەی دووەم هەنگاویان نا بۆ سەر لووتکەکە، کە پێک هاتبوون لە ئێدمۆند هیلاریی نیووزیلاندی و تێنزینگ نۆرگای نیپالی. لە کاتژمێر ١١:٣٠ بە کاتی ناوخۆیی لە ٢٩ی ئایاری ١٩٥٣ لە ڕێگای کۆلی باشوورەوە گەیشتنە لووتکە، لەو کاتەدا هەردووک دەستە وەک هەوڵێکی هەرەوەزی لە لووتکە بەدیداری یەک شادبوون، بەڵام تێنزینگ پاش چەند ساڵێک ئاشکرای کرد کە هیلاری یەکەم قاچی لەسەر لووتکە داناوە. لە لووتکە وەستان بۆ وێنەگرتن و چەند شیرینی و خاچێکی بچووکیان لە بەفردا بەخاک سپارد پێش دابەزین. وێنۆک| ئیدمۆند هیڵاری و تێنزینگ نۆرگای. هەواڵی سەرکەوتنی ئەو گەشتە گەیشتە لەندەن لە بەیانی تاج دانانەکەی شاژن ئیلیزابێسی دووەم، ٢ی حوزەیران. پاش چەند ڕۆژێک شاژن فەرمانی دا کە هانت (بریتۆنێک) و هیلاری (نیووزیلاندی) بە فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا پلەی شاسواریان پێ بدرێت. تێنزینگ، شێرپایەکی نیپالی کە هاوڵاتییەکی وڵاتی هیندستان بوو، لەلایەن بەریتانیاوە مەدالیای جۆرجی پێبەخشرا هانت لە کۆتایدا لە بەریتانیا کرا بە هاوتەمەنی ژیان، لەکاتێکدا هیلاری بوو بە ئەندامی دامەزرێنەری فەرمانی نیووزیلاند، هیلاری و تێنزینگ لە نیپالیش ناسراون لە ساڵی ٢٠٠٩دا پەیکەریان بۆ دروست کرا و لە ساڵی ٢٠١٤دا، لووتکەی هیلاری و تینزینگ بەناوی ئەوان ناونرا.
٢٠١٥
وێنۆک|. وا دانرابوو ساڵی ٢٠١٥ وەرزی تۆمارکردنی زۆرترین سەرکەوتن بێت، بۆیە سەدان مۆڵەت لە نیپال و چەندین مۆڵەتی تر لە تبت (چین) دەرکرا، بەڵام لە ٢٥ی نیسانی ٢٠١٥ بوومەلەرزەیەکی بەهێز بە گوڕی ٧.٨ مگا وات بووە هۆی ئەوەی سەرجەم گەشتەکان هەڵبوەشێنەوە.لە خێوەتگەی بنچینەدا ١٨ تەرم لە چیای ئیڤرست هاتەخوارەوە لەلایەن تیمی شاخەوانی سوپای هیندی. دواتر بومەلەرزیەکی تر لە خێوەتگای باشووری چیایەکەی دایەوە و سەرجەم تیمەکانی شاخەوانی بەناچاری کشانەوە،. ساڵی ٢٠١٥ هیچ سەرکەوتنێک تۆمار نەکرا ئەمەش یەکەم ساڵ بوو لەوەتەی ساڵی ١٩٧٤ەوە .چەند ڕۆژێک دوای یەکەم هەفتەی بوومەلەرزەکە چەندین بوومەلەرزەی تر لەناوچەکە ڕووی دایەوە،یەکێکیان بە پێوەری ٧.٣ بوو بۆیە سەدان شاخەوان لەناو کەویە بەفرەکانی قەدباڵی چیایەکە گیریان خوردبوو کە بەنیازبوون بێنەخوارەوە ،بەهۆی هەلیکۆپتەرەوە بەرەو خوارەوە دابەزێندران،خەریک بوو کارەساتی گەورەتر دروست ببێت چونکە کێشی هەلیکۆپتەرەکە زۆر زۆر بوو بەهۆی ژمارەی سەرنشینانەوە لەبەر ئەوەی سەرجەم هەلیکۆپتەرەکانی تر نێردرابوون بۆ شار و ئاواییەکانی تر تا هاوکاری خەڵکانی لێقەوماو بکەن بەهۆی بوومەلەرزەکە چونکە بەهۆیەوە زیاتر لە ٩ هەزار هاوڵاتی مردبوون لەگەڵ ٢٢ هەزار بریندار. هەروەها لەبەری تبت تا ٢٨ی نیسان لانی کەم ٢٥ کەسی گیانیان لەدەستدا و ١١٧ کەسیش بریندار بوون. کۆمەڵەی شاخەوانی تبت (لایەنی باکوور/چینی) ئیڤرست و لووتکەکانی تریان داخست بۆ سەرکەوتن، ٢٥ دەستە کە نزیکەی ٣٠٠ شاخەوان دەبوون بە هەلیکۆپتەر دابەزێندران بۆ خێوەتگای بنچینە.
ڕێچکەکان
چیای ئیڤرست دوو ڕێگای سەرەکی هەیە بۆ بەسەرکەوتنی، هێڵی باشووری ڕۆژهەڵاتی لە بەری نیپالە و هێڵی باکوور لەبەری تبتەوەیە، هەروەها زۆر ڕێگای تر هەن کە زۆر کەمتر بەکاردەهێنرێن. هێڵی باشووری ڕۆژهەڵاتی بە شێوەیەکی تەکنیکی ئاسانترە و زۆر جار بەکاردێت. ئەو ڕێگایە لە ساڵی ١٩٥٣ لەلایەن ئێدمۆند هیلاری و تێنزینگ نۆرگایەوە بەکارهێنرا. ئەمە هەرچۆنێک بێت، بڕیارێکە زیاتر مەبەستی سیاسی لە پشتەوەیە تاوەکو لایەنی ئاسانی تەکنیکی، چونکە لە ساڵانی ١٩٥٠دا سنووری چین بەڕووی جیهانی ڕۆژاوادا داخرابوو، ئەمەش دوای ئەوەی کۆماری گەلی چین تبتی داگیرکرد. زۆربەی هەوڵەکان لە ماوەی مانگی ئایاردا ئەنجام دەدرێن ، پێش وەرزی هاوینی مۆنسۆن. لەگەڵ نزیکبوونەوەی وەرزی مۆنسۆن، ڕێچکەی بەرەو باکوور دەگوێزێتەوە و بەمەش تێکڕای خێرایی با لەسەر چیا کەم دەکاتەوە. لەکاتێکدا هەندێک جار هەوڵەکان لە مانگی ئەیلوول و تشرینی یەکەمدا دەکرێت، دوای مانسۆنەکان، کاتێک جۆگەی ڕێچکەکە جارێکی تر بە شێوەیەکی کاتی بەرەو باکوور پاڵی پێوە دەنێت، ئەو بەفرە زیادەی کە لەلایەن مۆنسۆنەکانەوە دەنێرێت و قاڵبەکانی کەش و هەوای کەمتر جێگیرە لە کۆتایی کلکی مۆنسۆنەکان، سەرکەوتن زۆر زەحمەت دەکات. وێنۆک|.
کەش و هەوا
چیای ئیڤرست کەش و هەوایەکی جەمسەری هەیە (پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن)تێیدا هەموو مانگەکانی ساڵ دەیبەستێت.
١٨ی ئاب
مردنەکان
٢٠٠٩ - کیم دای جونج - ١٥یەمین سەرۆکی کۆریای باکوور لە نێوان ساڵەکانی (١٩٩٨ – ٢٠٠٣) و بووەتە براوەی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی لە ساڵی ٢٠٠٩ دا.
کاتنامەی ڤلادیڤۆستۆک
سەرچاوەکان
پۆل:ڤلادیڤۆستۆک ڤلادیڤۆستۆک
جێناوی خۆیی
ئاڵۆزیی بەکارھێنان
من خۆ شوشت = من خۆم شوشت.
یان جێناوێکی دەستەی یەکەم و یەکێکی دەستەی دووەم لە دووی یەکتر دەخرێنە سەر (خۆ)، وەک:
ئازادی کوڕێ خۆ نەھینایە. (نێر)
داڕێژراو: (خۆیەتیی، خۆیی، لەخۆوە، بەخۆ)
قەرەناو
قەرەناو (Qerenaw، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥٦ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.
زانکۆی حەزرەمەوت
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دامەزراوە پەروەردەیییەکانی دامەزراوی ١٩٩٦
پارێزگای ئانتالیا
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئانتالیایە.
ترانسجێندەر
مناڵان
(DSM-5 American Psychiatric Association) شێوازی دەستنیشانکردنی جیاواز و تایبەت بۆ مناڵان دەخاتە ڕوو نائارامی جێندەرەی لە مناڵان بەم شێوەیە دیاری کراوە (یەکنەگرتنەوەی جێندەر بۆ کەسێک کە پێشوو تر بۆی دیاریکراوە)
ئێچ تی ئێم ئێڵ
thumb|لۆگۆی فەرمیی نوێترین وەشان، ئێچ تی ئێم ئێڵ ٥ thumb|نموونەیەک لە کۆدی ئێچ تی ئێم ئێڵ ٤ ئێچ تی ئێم ئێڵ (بەئینگلیزی: HTML یان HyperText Markup Language)، زمانێکی نیشاندانە کە بۆ بنیاتنانی ئەو پەڕانە بەکار دێت کە لەلایەن وێبگەڕ ەکانەوە دەکرێنەوە و نیشان دەدرێن.
سینتاکس
نووسینەکانی نێوان HTML و HTML، پەڕەکە لە خۆ دەگرێت، نووسینەکانی نێوان HTML و HTML بۆ بەکارهێنەر دەردەکەون، نووسینی نێوان HTML و HTMLیش ناونیشانی پەڕەکە دیاری دەکات. ئێلێمێنتی HTML بەکار دێت بۆ جیاکردنەوەی بەشێک بۆ ئەوەی ئاسانتر شێوەکەی بگۆڕدرێت. لەنێوان HTML و HTML زانیاریی زیاتر سەبارەت بە پەڕەکە دادەنرێت.
کورکەن
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
تیۆریی ئەتۆمی
بیرۆکە سەرەتاییەکان
بیرۆکەی داڵتۆن ھێشتا لە برەو نەکەوتووە. ھەرچەن بنەمای یەکەمی پێویستی بە چاکسازی ھەیە. داڵتۆن لەم بڕوایەدا بوو کە ھەموو ئەتۆمەکانی توخمێکی کیمیایی، کێشی ئەتۆمی یەکسانیان ھەیە. ئەمڕۆکە دەزانین کە زۆربەی توخمەکان چەندین ئیزۆتۆپیان بە تەنی ئەتۆمی جیاوازەوە ھەیە. بەڵام بەم حاڵەشەوە دەتوانین بڵەین کە ھەموو ئەتۆمەکانی توخمێک لە باری کیمیاییەوە وەک یەکن، ھەروەھا بۆ ئەتۆمەکانی ھەر توخمێکی کیمیایی کێشی ئەتۆمی نێوانە دەستنیشان کراوە.
مۆدێلی ئەتۆمی تامسۆن
ئەزموونەکانی (پەڕەی زێڕ)ی ڕەدەرفۆرد ئەم مۆدێلەی ھەڵوەشاندەوە و مۆدێلێکی نوێی بۆ پێکھاتەی ئەتۆم ڕانا کە بە (ئەتۆمی ناوکدار) دەناسرێت.
زانکۆی ئیب
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دامەزراوە پەروەردەیییەکانی دامەزراوی ١٩٩٦
سێریێ ئا
باشترین یاریکەران
ئەو یاریکەرانەی کە لە خوولی ئیتاڵی یاریان کردووە بوون بە باشترین یاریکەر ئەمانەن:
پارێزگای ئاگری
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئاگریە.
کۆسۆڤۆ
مێژوو
ئیبراھیم ڕۆگوفا کە بە پەیڕەوە ئاشتییەکەی ناسرابوو ھەوڵیدا ھاوسۆزی کۆمەلگەی نێودەوڵەتی بە دەست بھێنێت، و داننان بە کۆماری کۆسۆڤۆ وەربگرێت بەڵام سەرکەوتوو نەبوو، و لاوە ئەلبانییەکان خانەیەکی سەربازییان پێکەوەنا و ناویاننا سوپای ئازادکردنی کۆسۆڤۆ.
زانکۆی ئیمان
سەرچاوە
ماڵپەڕی فەرمی زانکۆی ئیمان
محەممەدی یەکەم
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٣٨٢ پۆل:مردووانی ١٤٢١ پۆل:لەدایکبووانی ١٣٨٩ پۆل:لەدایکبووانی ١٣٨٦
٢٥ی ئاب
مردنەکان
• ١٤٨٢ - شاژن ماڕگرێت - ٣١ـەمین شاژنی پێشووی وڵاتی ئینگلتەرا یە و هاوسەری پێشووی ٣٥ـەمین پاشای ئینگلتەرا هێنری شەشەم کە ماوەی دەسەڵاتداریی هێنری لە نێوان ساڵەکانی (١٤٢٢ - ١٤٦١).
لیانگ دێشێنگ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی چینگ پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان پۆل:ژنە نووسەرە چینییەکانی سەدەی ١٩یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧١ پۆل:مردووانی ١٨٤٧ پۆل:نووسەرانی ھۆنگ ژۆو پۆل:شاعیرانی ژێجیانگ پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ژنە نووسەرە چینییەکانی سەدەی ١٨ەم
دەرۆزان خواروو
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
فێدورا
ھەندێکی زانیاری تر بەگشتی
بۆ نموونە ئەگەر بویسترێت گورزەیەک دابمەزرێنیت: rpm -ivh nawi_gurzeke.rpm
خۆراک
سەرچاوەکان
پۆل:چێشتکەری پۆل:خواردن و خواردنەوەکان پۆل:خواردنەکان
تیمفوو
تیمفوو (بە ئەلف و بێی تەبەتی:ཐིམ་ཕུག་) گەورەترین شار و پایتەختی وڵاتی بووتانە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٧٩،١٨٥ کەس بووە.
میت ڕۆمنی
thumb|میت ڕۆمنی لە ساڵی ٢٠٠٧ ویلارد میت ڕۆمنی (لەدایکبووی ١٢ی ئازاری ١٩٤٧) ناسراو بە میت ڕۆمنی، سیاسەتمەدار و بازەرگانی ئەمریکیە و ٧٠یەمین حاکمی ویلایەتی ماساچووسیتسی ئەمریکا بوو لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٣ تا ٢٠٠٧ەوە. ڕۆمنی کاندیدا و پاڵێوراوی حیزبی کۆماری ئەمریکا بوو لە ھەڵبژاردنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٢ بەڵام لە بەرامبەر پارتی ڕکابەر کە دێموکراتن و کاندیداکەی باراک ئۆباما تووشی شکست ھات.
چای جین
چای جین (چینی:蔡锦; لەدایکبووی ١٩٦٥) وێنەکێشێکی چینییە ناسراوە بەھۆی تابلۆ زەیتییەکانی لەسەر ڕوەکی مۆز لە زانکۆی مامۆستاکانی ئانھوی لە ووھان خوێندوویەتی، لە ١٩٨٥ دەرچووە. دواتر بەشدار بوو لە پرۆگرامێکی ئەکادیمی پێشکەوتووی وێنەکێشی زەیتیی ناوەندی ھونەرە جوانەکان لە پەکین کە لەوێدا تا ١٩٩١ خوێندوویەتی و لە نیویۆرک لەنێوان ساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٧ کاری کردووە و لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی تانجیان لە شاری تیانجیان وەک مامۆستا وانە دەڵێتەوە
بەڕووڵە مەچەک
فوول فلەوتینگ
لە شێوازی تەواو سەرکەوتوودا، بێرینگی سەرڕوو دروستدەکرێت لەنێوان کۆتایییە کورت و بەڕووڵە مەچەک و …. بەشێوەیەکی ئاسایی بەڕووڵە مەچەک قایمکراوە بە سێرکلیپ (شێوەیەکی بازنەیی ھەیە بەکاردێت بۆ توند کردنی شتەکان). لە ھەرچی حاڵەتە ھیچ پاڵنانێکی گونجاو بەکارناھێنرێت. ئەو تێکڕایەی لابردنی خێرایی ھەریەک لە سێ بێرینگەکان نیوە کراوە و ھێزەکە دابەشکراوە بەسەر بێرینگێک کە بەشێوەیەکی ئاسایی ھێندەی درێژی دیزاینی نیمچە فلەوتینگە کە بەستراوە پستنەوە بەھۆی پاڵنانێکی گونجاوەوە.
ناڵەی جودایی
دەقی ھۆنراوەکە
مەستی بێ خەم بۆچی بگرن ئێخەمان؟!
ئەو کەسەی دەستی لە ئەوکێ بەردرا،
ئەو کەسەی دەستى لە مەمکان گیر ببێ
ئەو کەسەى هەر سووکە ئاوڕێکى دەنێ
ئەو کەسەی ئاسوودەوو خۆش رایبوارد،
ئەو کەسە بادە و شەڕابی بۆ چییە؟
بلبلی بێ بەش لە گوڵزار و چەمەن
بێ بژیوی، بەش خوراوی، دەرکراو
ھەر دەزانن گوڵ چنین و بەی ڕنین
نایبینم جێژوان و کەونەلانی خۆم
ڕوو لە هەر لایەک دەکەم بێگانەیە
......
بەرد لە بەردی بێتەوە دەنگی ھەیە
ھەڵبڕاوم من لە یاری نازەنین
بێنە ھانام وەک پڵینگی چنگ بە خوێن
کوانێ عێل و کوانێ "خانزاد" و "خەزاڵ"؟!
کوا "خەج"م تا بۆم بگێڕێ گەرمەشین؟!
بۆ نەسووتێم نەبمە پۆلووی سەر کڵێ؟!
ئێستە بمبینن ئەرێ دەمناسنەوە؟
ھەر دەپێوم کێو و شاخ و چۆڵ و دەشت
دێم بەرەو ئەو دار و بەرد و بەندەنە
دێم بەرەو زوورک و تەلان و کەند و لەند
دێم بەرەو پاناوک و ھەوراز و نشێو
دێم بەرەو ئەشکەوت و زەندۆڵ و پەسێو
دێم و دەشکێنم لەوێ جامى شەراب
دێم و دێم و دێم و دێم و دێم و دێم
گەر گلاشم، کوردەواری و ئێوە خۆش!
گوندەواری قسڵان
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە پۆل:پارێزگای کوردستان
تەلسقۆف
تەلسقۆف یان تەلئەسقەف (بە عەرەبی: تللسقف،بە سوریانی: ܬܠܐ ܙܩܝܦܐ ) گوندێکە لە قەزای تلکێف لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. تەلسقۆف دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢٠ بە ٤٫١٨٥ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان ئاشوورییەکانن و کەمینەی کوردن.
مناڵی کاراتێ
چیرۆک
لە ١٩٨٤دا، دانیەڵ لاروسۆی تەمەن ١٧ ساڵ و لوسیڵی دایکی لە نیوارک، نیو جێرسییەوە دەچنە ڕێسیدا، لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا. پیاوی چاککەرەوەی ئەپارتمانەکە پەنابەرێکی ئۆکیناواییی نائاسایی، بەڵام میھرەبان و لەسەرخۆیە.
ھەڵبژاردنی ئەکتەرەکان
ستودیۆکە سەرەتا ویستیان ڕۆڵی بەڕێز میاگی لەلایەن تۆشیرۆ میفونێوە بگێڕدرێت، کە لە فیلمەکانی Rashomon (١٩٥٠)، Seven Samurai (١٩٥٤)، و The Hidden Fortress (١٩٥٨) دەرکەوتبوو، بەڵام زمانی ئینگلیزی نەدەزانی. دواتر پات مۆریتا تاقیکرایەوە بۆ ڕۆڵەکە، بەڵام ڕەتکرایەوە بۆ ڕۆڵەکە بەھۆی تێوەگلانی نزیکی لە ستاندئەپ کۆمیدیدا، و ڕۆڵگێڕانی کەسایەتیی ئارنۆڵد لە Happy Daysدا. دوای چەند ھەوڵێکی شکستخواردوو، مۆریتا ڕیشێکی دانا و شێوەزاری مامی ھەڵگرتەوە، کە وای لێکرد ھەڵبژێردرێت بۆ ڕۆڵەکە.
دێمی مووریش دانرابوو بۆ ڕۆڵی ئالی، بەڵام ئێلیسابێت شوو ھەڵبژێردرا بەزۆری بەھۆی ڕێکلامێکی بەرگەر کینگ کە زۆر بەناوبانگ ببوو لە سەرەتای ١٩٨٠کاندا. فیلمەکە یەکەم ڕۆڵگێڕانی زابکا و شووە. دواتر لە بەرھەمھێناندا، ڤالێری ھارپەر دانرابوو بۆ ڕۆڵی لوسیڵ، بەڵام ستودیۆکە دواتر ڕاندی ھێڵەریان ھەڵبژارد بۆ ڕۆڵەکە.
بۆکس ئۆفیس
فیلمەکە لە ڕووی بازاڕکردنەوە سەرکەوتووبوو. توانی US$١٠٠ ملیۆن لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدادا کۆبکاتەوە، و بووە یەکێک لە پڕداھاتترین فیلمەکانی ١٩٨٤ و گەورەترین سلیپەر ھیتی ھۆڵیوودی ئەو ساڵ. لە شانشینی یەکگرتوو، فیلمەکە یەکەمی بۆکس ئۆفیس بوو بۆ دوو ھەفتە و ٢٬٩٦٠٬٩٣٩ پاوەنی کۆکردەوە (US$3947919), کە بە گشتی US$103947919 داھاتی کردبوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کەنەدا، و شانشینی یەکگرتوو.
بنوردیلە
تایبەتمەندی
بنوردیلەکان نابینرێن.
پوختەی بابەت
ئەگەر بێتو بنوردیلە سەقامگیرەکان، مسۆگەر نەبن، ھیچ شتێک لە جیھاندا مسۆگەر نابێ.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:فیزیک پۆل:فیزیکی کوانتۆمی
دادگای تاوانی نێونەتەوەیی
لەکاتی دامەزران تاکوو ئێستا، ئەم ڕێکخراوە لێکۆڵینەوە لەسەر پەنج ڕووداو کردووە: ئووگاندای باکوور، کۆماری دیمۆکڕاتیکی کۆنگۆ، کۆماری ئافریقای ناوەندی، کۆماری کێنیا و دارفوور (سوودان). .
لینگژی (قارچک)
قارچکی لینگژی لە پزیشکیی دێرینی چینی بەکارھاتووە.
سوریالیزم
دامەزرێنەرانی سوریالیزم
نمونە بۆ درامای سوریالیزمی درامایەکی (ساروێن)ـه بە ناوی (دڵم لەلای دوورگەکانە) ئەم نووسەرە یەکێکە لە نووسەرە ئەمریکییەکان.
شەڕی یەرمووک
پێشەکی مێژوویی
لەم نێوەندەدا پێشھاتە ڕامیاییە خێراکان لە دوورگەی عەرەبی ڕوویان دەدا، کە پێغەمبەر محەممەد ھێشتا خەریکی بڵاوکردنەوەی ئیسلام بوو و تا ساڵی ٦٣٠ بە سەرکەوتوویی زۆربەی وڵاتانی عەرەبی لەژێر یەک دەسەڵاتدا یەکخستبوو. کاتێک پێغەمبەر لە حوزەیرانی ساڵی ٦٣٢ کۆچی دوایی کرد، ئەبووبەکر وەک خەلیفە لەدوای پێغەمبەر محەممەد لەلایەن موسڵمانانەوە دانرا. ھەر کە ئەبووبەکر خەلافەتی گرتە ئەستۆ، کێشە دروست بوو کاتێک چەندین ھۆزی عەرەبی بە ئاشکرا لە دژی ئەبووبەکر ڕاپەڕین، و ئەبووبەکر شەڕی دژی یاخیبووان ڕاگەیاند. کە دواتر بە شەڕەکانی ھەڵگەڕاوەکان ناسرا. دوای ئەوە ئەبووبەکر توانی نیمچەدوورگەی عەرەبی لەژێر دەسەڵاتی ناوەندی خەلافەتی ئیسلامیدا یەکبخات، کە ناوەندەکەی لە مەدینە بوو. کاتێک یاخیبووان ملکەچ بوون، ئەبووبەکر سەردەمی فەتحە ئیسلامییەکانی دەستپێکرد، لە عێراقەوە دەستی پێکرد کە دەوڵەمەندترین ناوچەی ئیمپراتۆریەتی فارسە. و بە ناردنی زیرەکترین و شارەزاترین ژەنەڕاڵەکانی، خالیدی کوڕی وەلید، عێراق بە زنجیرەیەک ھەڵمەتی سەرکەوتوو لە دژی فارسە ساسانی داگیرکرا. متمانەی ئەبووبەکر گەشەی کرد، ھەر کە خالیدی کوڕی وەلید توانی قەڵایەکی بەھێز لە عێراق دابمەزرێنێت، ئەبووبەکر لە مانگی شوباتی ساڵی ٦٣٤ بانگەوازی پڕ چەک کردن بۆ داگیرکردنی شامی ڕاگەیاند.
ئێدۆ
پێش تۆکوگاوا
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٤٥٠ پۆل:مێژووی تۆکیۆ پۆل:سەردەمی ئێدۆ پۆل:ئێدۆ پۆل:دامەزراوەکانی ١٤٥٧ لە ئاسیا پۆل:بەشی پێداچوونەوە
ویلایەتی وان
مێژوو
لە ساڵی ١٨٧٥دا، ئییالێتی ئەرزەروم بەسەر شەش ڤیلایەتدا دابەشکرا: ئەرزەروم، وان، ھەکاری، بیتلیس، ھۆزات (دەرسیم) و قەرس چیلدر. لە ساڵی ١٨٨٨ بە فەرمانێکی ئیمپراتۆری ھەکاری بە ڤیلایەتەکەی وانەوە گرێدرا و ھۆزات بە مامورەتی عەزیزەوە گرێدرا. لە ھەڵمەتی قەفقاز لە جەنگی جیھانی یەکەمدا، دوای تێکچوونی ھێرشی سوپای عوسمانی بۆ سەر ڕووسیا، ڕووسەکان پلانی داگیرکردنی ئەو پارێزگایەیان دانا. ھەڕەشەی لەشکرکێشی وای کرد کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن دەست بە کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان بکات لە ترسی ئەوەی ئەرمەنییەکان لە وان پشتگیری لە سوپای قەفقازی ڕووسیا بکەن. دیپۆرتکردنەوەی ئەرمەنییەکان لە قوستەنتینییە بۆ ڕاپەڕینی وان لەلایەن فەدایی ئەرمەنییەکانەوە.
پارێزگای ئاکسارای
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئاکسارای پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
ڕوانگەی رووباری
ڕوانگەی ڕادیۆیی ڕووباری ڤێرمیلیۆن (VRO) دامەزراوەیەکی توێژینەوە بوو کە لەلایەن زانکۆی ئیلینۆیسەوە لە ساڵی ١٩٥٩ تا ١٩٨٤ بەڕێوەدەبرا، کە تەلەسکۆپێکی ڕادیۆیی ھێڵی پارابۆلیکی ٤٠٠ پێ (١٢٠ م)ی تێدابوو. ئەو شوێنە ٤٢٠ دۆنم (١٧٠ ھێکتار) بوو، دامەزراوەیەکی پێشەنگ بوو لە بواری فەلەکناسی ڕادیۆیی.
جۆن ستاینبێک
جۆن ئێرنێست ستاینبێک (لەدایکبووی ٢٧ی شوباتی ١٩٠٢–مردووی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٨) یەکێک لە ناسراوترین نووسەرەرانی سەدەی بیستەم بوو لە ئەمریکا. ئەم نووسەرە بە کتێبی بوو بە خاوەنی خەڵاتی پۆلیتزێر، ھەروەھا لە دوواییدا بەھۆی ھەندێک کتێبی دیکەوە بە خاوەنی خەڵاتی نۆبێل. بیست و حەوت کتێبی نووسیوە کە بریتییە لە شازدە کتێبی ڕۆمان، شەش کتێبی تر و پێنج کۆی کورتە چیرۆک. یەکێک لە باشترین بەرھەمەکانی بریتییە لە ھێشووەکانی تووڕەیی.
گاوتاما بوودا
پەراوێزەکان
پۆل:بودیزم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەمی پ.ز پۆل:مێژووی بیھار پۆل:مردووانی ٤٨٣ی پ.ز پۆل:مردووانی ٥٦٣ی پ.ز پۆل:فەیلەسووفانی ھیندی پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
قابیل و ھابیل
قابیل و ھابیل (بەعیبری: הֶבֶל ,קַיִן) بەپێی بەسەرھاتەکانی درووستبوون و قورئان، دوو کوڕی ئادەم و حەوا بوون.
سەرچاوەکان
قورئان،سوورەتی ئەلمائدە(المائدة)،ئایەتی ٢٧تا٣٢
ڕۆنی پینەت
بەکارهێنانەکان
سەرەڕای سودە دیارەکانی پینەت چەندەها سودی دیکەی تەندروستی هەیە لەوانە بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی کۆلیستڕۆڵ و لابردنی  نەخۆشیەکانی دڵ و و چارەسەرکردنی هەوکردنی جومگەکان و دابەزاندنی کێش و چارەسەرکردنی جومگە لەسەر یەک چوەکان و وشکبونی پێست و چەند نەخۆشیەکی دیکەی تایبەت بە پێست لەوانە وشکبونی پێست و وەرینی قژ و کەمکردنەوەی ئەگەری توشبون بە شێرپەنجە و قەبزی وکەمردنەوەی نەخۆشیەکانی دڵو بەڵەک بونی پێست (بیرۆ) و پێکهاتەی ئەو ڕۆنە بڕێکی زۆری ڤیتامین (ئی) تێدایە کە لەناو جەستەدا ڕۆڵێکی دیاری هەیە جگە لە ڤیتامین (ئی) بە چەند سەرچاوەیەکی دیکەش دەوڵەمەندە وەکو مەگنسیۆم و فۆسفۆر و مەنگەنیز و چەند مادەیەکی دیکەش ٠ جەستە پیویستی بە پێکهاتەی ئەم جۆرە ڕۆنەیە بە بڕێکی کەم وە هیچ زانیاریەک نیە بەوەی چی دەبێت ئەگەر بە بڕێکی زیاتر بەکاربێت  بۆ ژنی دووگیان و شیردەر ئەبێت بە بڕیکی ئاسایی بەکاربێت ٠ لە هەندێ باردا ئەم ڕۆنە دەبێتە هۆی هىەستیاری ( حەساسی ) بە تایبەت ئەو کەسانەی کە هەستیار ( حساسن) پێی خەڵکی پییان وایە ڕۆنی پینەت نابێتە هۆی هەستیاری چونکە دەپاڵێورێ و  پڕۆتینی لێلادەبردرێت بەڵام  ئەمە نەسەلمێنراوە ئاسایی کردنەوەی پەستانی خوێن : وەک پێشتر باسمان کرد کە ڕۆنی پینەت ڕۆڵێ گرنگی هەیە لە
جۆری سارد پەستراو : ئەم جۆرەیان ناوکەکە لەناو ڕۆنە لادەبرێت. ئەم پڕۆسەیە گەرمیەکی کەمی پێویستە. ئەم جۆرە ڕۆنە تامێکی تایبەتی هەیە وە سروشتی تریشە لە جۆری یەکەم.
جۆری تایبەت بە چێشت لێنەران : ئەم جۆرەی ڕۆن جیاوازیەکی زۆری هەیە لەگەڵ جۆری یەکەم کە جۆری پاڵێوراوە و ئەم جۆرەش دەکرێتە دووبەش جۆری تایبەت و جۆری بە تەواوی نەپاڵێوراو ئەم جۆرە ڕۆنە ڕۆنێکی شیاوە جۆرێکی تایبەتی ڕۆنە کە دەپاڵێورێت و بۆ سورکردنەوەش بە کاردێت تامێکی زیاتر دەدات بە بەراورد بە جۆری پاڵاوتەکراو وە داواکاریەکی زۆریشی لەسەرە.
دڵوەران
دڵوەران یان دڵبەران شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندەواری دڵوەران، ناوچەی دڵوەران، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناوچەی دڵوەرانە.
ئۆپێک
وێنۆک|چەپ|ئاڕمی ڕێکخراوی ئۆپێک ڕێکخراوی وڵاتانی ھەناردەکاری نەوت یان ئۆپێک (بە ئینگلیزی: Organization of the Petroleum Exporting Countries) کوتکراوەی (بەئینگلیزی: OPEC)، ڕێکخراوێکی نێونەتەوەییی نەوتییە کە لە ١٤-٩-١٩٦٠دا لەلایەن وڵاتانی ئێران، ڤێنێزوێلا، عێراق، عەرەبستان و کووەیت، بە ئامانجی سنووردارکردنی ئاستی بەرھەمھێنانی نەوت و یارمەتیدان بە گرانترکردنی، لە بەغدا دامەزرا.
ماویلیان
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کۆخە
وێنۆک|مناڵێک لە کاتی کۆخین
بەرھەمەکانی ھەپی مادیسۆن
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمپانیاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
تیزاوا
تیزاوا (Tîzawa، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٤٤ کەس لە ٢٩ بنەماڵەدا بووە.
سینگاپوور (شار)
سەرچاوەکان
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا
ھاوڕەگەزخوازی
مێژوو
زۆرێک لە کەسایەتییە مێژوویییەکان وەک سوقرات، لۆرد بایرۆن، ئێدواردی دووەم و ھادریان بە دووڕەگەزخواز یان گەی بانگ کراون؛ ھەندێک لە زاناکان، وەک میشێل فوکۆ، ئەمەیان بە پێشەکییەکی نەگونجاوی مێژووی ناوبردووە کە ئاژۆکی خواستی ڕەگەزی بیانی دەخاتە مەترسییەوە.
ئاسیا
ھاوڕەگەزخوازی لە چین بیندراوە و ئەوان لای خۆیان چەند ناوێکی تایبەتیان بۆ داناوە، چەند حاڵەتێکی لەو شێوەیە تۆمار کراوە لە ٦٠٠ی پێش مەسیحەوە. ھاوڕەگەزخوازی لە چەندین کاری بەناوبانگی وێژەی چینیدا ناوی ھاتووە. بۆ نموونە، باسی سێکسی ھەمانڕەگەز کراوە لە ڕۆمانی کلاسیکی خەون لە ھۆبە سوورەکە، کە ھەر لەو دەمدا کتێبی ھاوشێوە لەسەر پەیوەندییە سێکسییەکان نووسراوەتەوە. کۆنفووشیزم، کە فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری بوو، زۆر بە کەمی تیشکی خستبووە سەر خواستی ڕەگەزی، ئەمە ھاوڕەگەزخوازی و جیاڕەگەزخوازیش دەگرێتەوە. وێژەی مینگ دایناستی، وەک بیان ئێر چای (弁而釵/弁而钗)، بە شێوەیەک پەیوەندی سۆزداری نێوان ھاوڕەگەزخوازان پیشان دەدات کە ئارامتر و خۆشترە وەک لەوەی جیاڕەگەزخوازەکان.
دەمی نوێخواز
لە نێوان ١٨٦٤ و ١٨٨٠ زنجیرەیەک لە دوازدە کتێبی بڵاوکردەوە بەناوی بەدواداچوون لەسەر مەتەڵی خۆشەویستی پیاو-پیاوانە. لە ١٨٦٧دا، ئەو بووبە یەکەم ھاوڕەگەزخواز کە بە کراوەیی بە ڕووی خەڵکدا قسەی کرد و پارێزگاری لە ھاوڕەگەزخوازەکان کرد کاتێک کە لە کۆنگرەی ئەڵمانی لە مونیک بەشداری کرد بۆ چارەسەرێک بۆ یاسای ئەنتی-ڕەگەزخوازەکان و لابردنی ئەو یاسایانە. ھەڵگەڕانەوەی سێکسی کە لەلایەن ھاڤلۆک ئیلیسەوە نووسرابوو لە ساڵی ١٨٩٦دا بڵاوکرایەوە کە بەرەنگاری ئەو بیردۆزانە دەبۆوە کە دەیانوت ھاوڕەگەزخوازی شتێکی ناسروشتییە، ھەروەھا ھەوڵی شکاندنی پڕوپاگەندە و ستێریۆتایپەکانی دەدا. ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی کە ھاوڕەگەزخوازی شتێکی سروشتییە و حاڵەتێکی تایبەت بووە و پەیوەندیی ھەبووە بە زیرەکی و داھێنەری مرۆڤەکانەوە.
ھەرچەندە خەڵکی کتێبی پزیشکی لەم شێوەیەیان نەدەخوێندەوە بە گشتی، ئەوان بوونە ھۆی دروستبوونی ساینتیفیک ھیومانتێریان کۆمیتیی ماگنەس ھیرشفیڵد، کە لە ساڵی ١٨٩٧ەوە بۆ ١٩٣٣ دژی سزای ئەنتی-ھاوڕەگەزخوازی وەستایەوە لە ئەڵمانیا، لەگەڵ دروستبوونی چەندین جووڵەی گەورە لای ڕۆشنبیران و نووسەرانی بەریتانیا کە لەلایەن ئێدوارد کارپێنتەر و جان ئادینگتن سیمندسەوە نوێنەرایەتی دەکرا. لەگەڵ کتێبێک بە ناوی خۆشەویستی ھۆمۆجێنیک لە ساڵی ١٨٩٤، توێژەری کۆمەڵایەتی ئێدوارد کارپێنتەر دەستی کرد بە نووسینەوەی زنجیرەیەک لە وتار و نامیلکە لەسەر ھاوڕەگەزخوازی و لە ساڵی ١٩١٦دا لە کتێبەکەیدا بە ناوی ڕۆژەکانم و خەونەکانم ڕوونی کردەوە کە ئەو ھاوڕەگەزخواز بووە.
ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
ئیسرائیل بە باشترین وڵات ناسراوە لەگەڵ ھاوڕەگەزخوازان لە ھەموو ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیادا و تێل ئەڤیڤ ناسراوە بە «پایتەختی گەیەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست»، و بە یەکێک لە ئارامترین و باشترین شارەکان بەرامبەر بە ھاوڕەگەزخوازان داندراوە. نواندنی شانازی ھاوڕەگەزخوازان ھەموو ساڵێک لە تێل ئەڤیڤ جێ دەگرێت.
دەمی پێش ئیسلام
وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵیی ھادریان و ئەنتینۆس؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل شێوەکاری سەدەی ١٩ و ٢٠ە کە زۆربەی کارەکانی دیمەنی ئیرۆتیکن.|230px]] لە ئیمپڕاتۆرێتی ئاشووری کۆندا، ھاوڕەگەزخوازی ھەبووە و باو بووە؛ قەدەغەنەکراو بوو ھەروەھا بە بێڕەوشتی یان نەخۆشی دا نەئەندرا. ھەندێک لە تێکستە ئایینییەکان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ ھاوڕەگەزخوازان. چەند کتێب ھەبوون کە بە شێوەیەکی یەکسان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ پەیوەندییە سۆزدارییەکانی ھەر سێ خواستی ڕەگەزییەکە.
ھەندێک لە زاناکان دەڵێن کە دەتواندرێت نموونەی ھاوڕەگەزخوازی لە وێژەی کۆندا بەدی بکرێت، وەک لە داستانی گلگامێش و چێرۆکی دەیڤد و جۆناتانی کتێبی پیرۆزی مەسیحییەکان دیارە. لە داستانی گلگامێشدا، پەیوەندی نێوان گلگامێش و کەسایەتییەک بە ناوی ئینکیدو ھاوڕەگەزخوازی بووە. ھەروەک چۆن دەیڤد خۆشەویستییەکی بەھێزی ھەبووە بۆ جۆناتان.
کردار و ئارەزووەکان
کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن کە خواستی ڕەگەزی «تایبەتمەندییەکی کەسیی نییە کە بتواندرێت بە جودایی پێناسە بکرێت، بەڵکو خواستی ڕەگەزی جیھانی ئەو کەسە پێناسە دەکات کە ئەگەری دۆزینەوەی پەیوەندییەکی سۆزداری بەچێژی ھەیە تێیدا.»
خۆئاشکراکردن
درک پێ کردن بە ھاوڕەگەزخوازی خود پرۆسەیەکی ئاسان نییە و بگرە زۆریش ئاڵۆزە. بە پێچەوانەی کۆمەڵەکانی ترەوە (وەک ئایینەکان بۆ نموونە) ھاوڕەگەزخوازان لە کۆمەڵگەیەکدا گەورە نابن کە یەکسەر ھەڵی بژێرن کە ھاوڕەگەزخواز بن وەک کەسانی دەورووبەریان، چونکە شتێک نییە ھەڵبژاردن بێت. واتە ھەر تاکێک دەتوانێت بە ئاسانی ھەڵگری ئایین و بیر و باوەڕی باوان و کۆمەڵگەکەی بێت و کەیش ویستی دەتوانێت بیانگۆڕێت، بەڵام لە ھاوڕەگەزخوازیدا وا نییە و ئەمیان شتێکی درک پێ کردنە نەک ھەڵبژاردن و ھەرگیزیش ناتواندرێت بگۆڕدرێت. باشترین بەڵگە لەسەر ئەوە ئەمەیە، ئەگەر پیاوێک جیاڕەگەزخواز بێت، واتە گەی نەبێت، ناتوانێت سێکس لەگەڵ پیاوێکی تردا بکات چونکە دژی سروشتی ئەوە، بە ھەمان شێوە بۆ گەیەک یان لێزبیانێک. ھەندێکجار لە کۆمەڵگەکاندا دەبیسترێت کە کەسێک «گەی بووە بەڵام بووەتەوە بە جیاڕەگەزخواز»، ئەمە لەڕاستیدا مەحاڵە، ئەو کەسە یان ھەر لە سەرەتاوە دووڕەگەزخواز بووە یانیش ئێستاش ھەر گەیە. خەڵکانی ئێڵ جی بی (گەی و لێزبیان و دووڕەگەزخوازەکان) زۆرجار لە کۆمەڵگەیەکدا پەروەردە دەکرێن کە کۆنەپەرست و تێنەگەیشتوون بەرامبەر بە ھاوڕەگەزخوازی. ئەوان کاتێک لە سروشتی خۆیان تێدەگەن کە سەیری کۆمەڵگەکانی تری دەورووبەریان دەکەن.
دێمۆگرافیا
پێوانی دیاردەی ھاوڕەگەزخوازی کارێکی دژوارە، لەبەر ئەوەی دەبێت بایەخێکی زۆر بدرێت بە یەکەی پێوانەکەی بەکاردێت، وڵاتەکانی جیھان، کە زۆربەیان ڕەتی دەکەنەوە قسە لەسەر ھاوڕەگەزخوازی بکەن (ئێران بە نموونە)، زانیاریی زیاتر لەسەر سروشتی خواستی ڕەگەزیی کەسەکانەوە، و ھتد. زۆرێک لە خەڵکی ھەن کە سۆزیان ھەیە بەرامبەر کەسانی تر کە لە ھاوڕەگەزی خۆیانن، بەڵام ڕەتی دەکەنەوە کە دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە یان گەیین یان دووڕەگەزخواز. ئەمەش کێشەیەکی ترە. ھەروەھا شتێکی تر کە خەریکە بەدواداچوونەکە مەحاڵ دەکات، ئەوەیە کە دەبێت چەند خەسڵەتێک کە لەوانەیە پەیوەندی بە خواستی ڕەگەزییەوە نەبێت دەستنیشان بکات لە خەڵکیدا. لەوانەیە زۆرێک لەو کەسانەی کە خۆیان بە جیاڕەگەزخواز ناودەبەن ھاوڕەگەزخواز دەربچن.
لە ساڵەکانی ١٩٤٨ و ١٩٥٣دا، زیندەزان و پرۆفیسۆری ئێتیمۆلۆژیا ئاڵفرێد کینسی، ڕای گەیاند کە نزیکەی ٤٦٪‏ خەڵکی لە ڕەگەزی نێر کاردانەوەی سێکسییان بەرامبەر بە ھەردوو زایەند ھەبووە لە تەمەنیاندا، و ٣٧٪‏ ئەو کەسانەش بە لایەنی کەمەوە یەک کاردانەوەی ھاوڕەگەزخوازییان ھەبووە. دواتر ڕەوشتناسییەکەی کینسی ڕەخنەی لێ گیرا لەلایەن جان تەکیەوە، لەبەر بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵبژاردوو لەجێی بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵکەوتیی. بەدواداچوونێکی تر کرا بۆ بەدرۆخستنەوەی سامپڵەکانی کینسی، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو بەدواداچوونەش بە ھەمان ئەنجامەکەی کینسی گەیشت. سایمن لاڤەی، کو لێکۆڵەرەوەی سروشتی مێشکی ھاوڕەگەزخوازانە، ئەنجامەکانی کینسی بەکارھێنا وەک نموونەیەک بۆ ئەو ئاگادارییەی کە پێویستە لەکاتی بەدواداچوونی دێمۆگرافیکی، لەبەرئەوەی لەوانەیە ئەنجامی بە تەواوەتی بەدەست بێت لەسەر بنەمای ئەو سیاسەتانەی بەکارھێندراوە بۆ بەڕێوەبردنی بەدواداچوونەکە.
بەپێی بەدواداچوونە گەورەکان، ٢٪‏ بۆ ١١٪‏ خەڵکی جۆرێک لە کۆنتاکتی ھاوڕەگەزییان ھەبووە لە ژیانیاندا؛         ئەم ژمارەیە بەرزتر دەبێتەوە بۆ ١٦–٢١٪‏ کاتێک خووڕەوشتی ھەردوو لا خراونەتە ڕوو لەکاتی بەدواداچوونەکە. لە لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٦دا، ٢٠٪‏ی بەشداربووان بە نەناسراوی دانیان ناوە بە ھەبوونی ھەستی ھاوڕەگەز تێیان دا، بەڵام تەنھا ٢٪‏ بۆ ٣٪‏ لەو بەشداربووانە خۆیان بە ھاوڕەگەزخواز ناساندبوو. بەدواداچوونێکی تری ١٩٩٢ کە لە بەریتانیا کرا، ئاماژەی بەوە دا کە ٦٫١٪‏ی نێرەکان کردەوەیەکی ھاوڕەگەزخوازییان کردووە، و لە فەڕەنساش ڕێژەکەی ئەو کەسانە ٤٫١٪‏ بووە.
دەروونناسی
دەروونناسی یەکێک بووە لە یەکەمین ئەو زانستانەی کە بە شێوەیەکی تایبەت و جیا لە ھاوڕەگەزخوازی کۆڵیوەتەوە. یەکەم ھەوڵدان بۆ ئەوەی ھاوڕەگەزخوازی بە نەخۆشی ناوببرێت لە سەدەی نۆزدەھەم درا لەلایەن چەند سێکسناسێکی تازەپێگەیشتووەوە لە جووڵەیەکی ئەورووپیدا. لە ساڵی ١٨٨٦، سێکسناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن، ھاوڕەگەزخوازی لەپاڵ ٢٠٠ بابەتی سێکسیی تر بە سەربەخۆیی باس کرد لە یەکێک لە کتێبەکانیدا لەژێر ناوی سایکۆپاتیا سێکسوالیس. بەپێی کرافت-ئیبن ھاوڕەگەزخوازی یان لە «قۆناغی دروستبوونی کۆرپەلەدا پەیدا دەبێت»یانیش «دوای لەدایکبوونی.» لە کۆتا دوو دەیەی سەدەی نۆزدەھەمدا، بیرۆکەیەکی جیاواز لەبارەی ھاوڕەگەزخوازی دەستی گرت بەسەر بوارەکانی پزیشکی و دەروونناسیدا، کە کردارەکەی بە «شێوەیەکی دروست کە لە کەسێکدا دەبیندرێت بە خواستی ڕەگەزییەکی جێگیرەوە» ناوی دەبرت.
وێنۆک|ڕاست|کرافت-ئیبن، نووسەری سایکۆپاتیا سێکسیوالیس، ١٨٤٠–١٩٠٢.
ھەتاکو ئێستاش یەکدەنگی لەلایەن زانایانی تەندروستی بەردەوامە لەسەر ئەوەی کە پەیوەندی سێکسی و سۆزداری نێوان ھاوڕەگەزخوازان بە تەواوەتی سروشتی و ئاسایی و تەندروستە. لە ئێستادا بەدواداچوونێکی گەورە و قووڵ ھەیە کە دەیسەلمێنێت کە کەسێک گەی، لێزبیان، یانیش دووڕەگەزخواز بێت، دەروونێکی ئاسایی و بێ کێشەی ھەیە و لە توانایدایە بە شێوەیەکی ئاسایی ژیان بباتە سەر. ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی لە یەکێک لە پێڕستەکانیدا بەھەمان شێوە سەرەتا ھاوڕەگەزخوازی بە نەخۆشی ناودەبرت، بەڵام دواتر لە پێڕستەکە لابرا دوای ئەوەی ٤٣ ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی دژی ئەمە وەستان لە ١٧ی ئایاری ١٩٩٠. کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی چینی ھاوڕەگەزخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لادا لە ساڵی ٢٠٠١دا دوای پێنج ساڵ لە بەدواداچوون لەسەر ھاوڕەگەزخوازی. کۆلێژی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان دەڵێت: «ئەم مێژووە بەدبەختە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن کۆمەڵێک لە خەڵکی بە تایبەتمەندییەکی کەسییەوە تووشی لێکۆڵینەوەی پزیشکی زیان بەخش دەبن و دەبنە بنەمای بە-کەم-سەیرکردن لە کۆمەڵگەدا.» ھەرچەندە کە زانست ئەوەی پشتڕاست کردووەتەوە کە ھاوڕەگەزخوازی سروشتێکی ئاسایی مرۆڤە، ھاوڕەگەزخوازان ھێشتا تووشی ڕەتکردنەوە دەبن لەلایەن ھەندێک لە ھاوڕێکانیان و ئەندامانی خێزانەکانیان، کە ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە کە کەسانی ئێڵ جی بی تی لە ڕووی دەروونییەوە قورسیی زیاتریان دەخرێتە سەر وەک لە مرۆڤێکی باوی تر.
بۆماوەیییەکان بەرامبەر بە ژینگەیییەکان
بەدواداچوون لەسەر ھاوڕەگەزخوازی کۆمەڵە دیبەیتێکی زانستی و سیاسی و کۆمەڵایەتی دەھێنێتە ئاراوە و ئەگەری زیاتر فەحسکردنی دوو کەس پێش ھاوسەرگیری بەرزتر دەکاتەوە. تاکو ئێستا ھیچ «جینێکی گەی» نەدۆزراوەتەوە، ھەرچەندە چەندجارێکیش ھەوڵی دۆزینەوەی دراوە. لەلایەکی ترەوە، چەند بەڵگەیەکی باشی بۆماوەیی ھەن کە لەسەر ھاوڕەگەزخوازی کراون، بە تایبەتی لە نێرەکاندا، کە لەسەر دووانەکان کراون. باسەکە دەچێتەوە سەر کرۆمۆسۆم ٨ لەگەڵ جینی XQ28 لەسەر کرۆمۆسۆمی ئێکس. ماوەیەک دەبێت کە خواستی ڕەگەزی دەدرێتە پاڵ ئێپیجێنێتیکس.