cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کارڵ پۆپەر
ژیان
پۆپەر لە تەمەنی لاوێتیدا سودی لەتوانای خویندن و پێشکەوتن وەرگرتووە، دواتر لەتەمەنی لاوی و قۆناغی خوێندندا وازی لە قوتابخانەی ئامادەیی ھێنا و بڕیاریدا بە بێ مامۆستا و بەپشت بەستن بە خۆی زانست بخوێنێت، چونکە خوێندن مایەی بێزاری بووە، ئەو لە ژیانیدا بێزار نەبووە، تەنیا لە قوتابخانەدا ھەستی بە بێزاری کردووە، ئازاربەخش بووە ئەمە تەنھا ھۆکار نەبووە کە واز لە قوتابخانە بھێنێت، بەڵکو ناکۆکی فرە لە نێوان پۆپەر و مامۆستا و قوتابییەکاندا ھەبووە، کە پەیوەندییان بە مەسەلەی ئاشتیخوازییەوە لای ئەو ھەبووە بەتایبەت لە ساڵی ١٩١٨ دا.
پۆپەر بەم کتێبەی توانی سەرنجی ھەمووان بە لای خۆیدا ڕابکێشێت، ھەر ئەمەش وای کرد لە ساڵی(١٩٣٥)بانگ بکرێت بۆ گوتنەوەی وانەیەک لەزانکۆی (لەندەن) لەبەریتانیا، دوای ئەمەش ماوەیەکی کەم بەردەوام دەبێت لەسەر کارکردن لەبواری زانست و فەلسەفەدا، بەھۆی ئەو بارودۆخەی کە ئەورووپا پێیدا تێپەر دەبێت و گەشەکردنی نازییەت و زیادبوونی دەسەڵاتیان وا لە پۆپەر دەکات نەمسا جێ بھێلێت و بەرەو (نیوزلەندا) بڕوات.
نووسینەکانی پۆپەر لە نەمسا لە بواری کۆمەڵایەتی و سیاسیدا کۆکرانەوە و گرنگییان پێدرا، لە ساڵی ١٩٤٦ دا پۆپەر ڕووی کردە بەریتانیا و لەزانکۆی لەندەن لە بواری ئابووریدا دەستیکرد بە وانەگوتنەوە و ھەر لەوێش بوو بە مامۆستای فەلسەفەی زانست و لۆجیکی زانکۆی لەندەن، تا ساڵی ١٩٦٩ لەو زانکۆ مایەوە و ھەر لەوێش لە ھەمان ساڵ خانەنشین کرا. پۆپەر بە جوولەکە لەدایک بووە، بەڵام بە مەسیحی مرد، لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٤دا لە ماڵەکەی خۆی لە باشووری لەندەن کۆچی دوایی کرد.
یەنگی ئاباد، تاجیکستان
یەنگی ئاباد شارۆچکەیەکی شارستانی وەخشە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٩٠٢٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
زانکۆی گەرمیان
زانکۆی گەرمیان (بە ئینگلیزی: Garmian University) یەکێکە لە زانکۆ حکومییەکانی هەرێمی کوردستان کە لە ساڵی ٢٠١٠دا دامەزراوە.
کانتۆن (دابەشکاریی وڵات)
ئەو وڵاتانەی سیستەمی کانتۆن پەیڕەو دەکەن لە ڕابردوو و ئێستا
لەدوای سویسرا کۆستاریکا بەناوبانگە لە پەیڕەو کردنی سیستەمی کانتۆن، چونکە لەم وڵاتە ٨١ کانتۆن ھەیە.ئێکوادۆریش لە ئێستادا ٢٢١ کانتۆنی ھەیە. لوکسەمبورگ لە ١٢ کانتۆن پێکھاتووە، ھەریەک لە فەڕەنسا و بەلجیکا و بۆلیڤیا پەیڕەوی ئەم سیستەمە دەکەن. پێشتریش یەکێتیی سۆڤیەت لەماوەی سالآنی ١٩٢٠-١٩٤٤ لە چەند ناوچەی ژێری دەستی پەیڕەوی کردووە، ھەروەھا پێشتریش کە بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا کرابوون بە یەک وڵات سیستەمی کانتۆنیان جێبەجێ دەکرد بۆ نزیکە ١٠ کانتۆن دابەش کرابوون.
باراک ئۆباما
ژیان
ئۆباما لە ویلایەتی کانساس ھاوای لە باوکێکی کینی و دایکێکی ئەمریکی سپی پێست لە دایک بووە. لە دوای تەمەنی دوو ساڵیدا باوکی دوای ئەوەی گەڕاوەتەوە بۆ کینیا بەجێی ھێشتووە و لای دایکی ماوەتەوە و دایکی پەروەردەی کردووە، دوای ئەوەی دایکی ئۆباما شودەکاتەوە بە پیاوێکی قوتابی ئیندۆنیسی بە منداڵی دەگوازرێتەوە بۆ جاکارتا لەگەڵ خێزانەکەی و لە دایکەوە خوشکێکی دەبێت بەناوی (مایا) نووسەری ناودار سکوتتۆرۆ دەڵێت ئۆباما بۆ ماوەی دووساڵ لە قوتابخانەیەکی ئیسلامی دا خوێندویەتی دواتر پەیوەندی کردووە بە خوێندنگەیەکی کاسۆلیکی و پاشان بووە بە مەسیحی لە ساڵی ١٩٩٥ دواتر دایکی بە نەخۆشی شێرپەنجە مردووە، لە یادەوەرییەکانیدا ئۆباما یادەوەرییەکانی خۆی و دایکی نووسیوەتەوە. دوای ئەوەی ئۆباما پەیوەندی دەکات بە زانکۆی کالیفۆرنیا و بەر لەوەی بچێتە زانکۆی کۆلۆمبیا لە نیویۆرک کە دواتر لە ساڵی ١٩٨٣ لێی دەرچووەو بڕوانامەی بەکالۆریس ی لە زانستی سیاسی و پەیوەندی دەوڵەتی وەرگرتوەو دواتر لە بواری تایبەتیدا کاری کردووە بۆ ھاوکاری ھەژاران و لانەوازان، جگە لەوەش وەک نووسەر و لێکۆڵەرەوەی ئابووری بۆ ڕێکخراوی (بزەنس ئەنتەر ناشیوناڵ کۆربۆ ڕەیشن) کاری کردوە، ساڵی ١٩٨٥چووەتە شاری شیکاگۆ دوای ئەوەی کە کارێکی دەست کەوتووە بوەتە بەڕێوەبەری پڕۆژەی بووژانەوەی گەڕەکە ھەژارنشینەکان، لە ساڵی ١٩٩١ زانکۆی یاسای لە ھارڤارد تەواوکردووەو بووەتە وانەبێژ لە زانکۆی شیکاگۆ بۆ ساڵی ١٩٩٣. وێنۆک|ئۆباما لەکاتی پێشکەشکردنی وتارێک دوای بردنەوەی زۆرینەی دەنگەکان
کاترین ئەشتۆن
thumb|کاترین ئاشتۆن کاترین مارگرێت ئاشتۆن، بەرونێس ئاشتۆن ئاڤ ئاپڵەند (به ئینگلیسی: Catherine Margaret Ashton, Baroness Ashton of Upholland) (لەدایکبووی ٢٠ی ئاداری ١٩٥٦) کەسایەتی سیاسیی دیاری ئەورووپایە ، جێگری پێشووی سەرۆکی کۆمسیۆنی یەکێتیی ئەورووپا بوو لەماوەی ٩ی شووباتی ٢٠١٠ تاکوو ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤. وە هەروەها نوێنەری پێشووی باڵای یەکێتیی ئەورووپا لە سیاسەتی دەرەکی و کاروباری ئاسایشبووە ماوەی کارکردنی لەم پۆستە (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ تاکوو ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤) کەتیایدا فێدریکا مۆگرینی جێگای گرتەوە. کاترین ئاشتۆن ئەندامی پارتی کرێکارانی بریتانیایە و لە ساڵی ١٩٩٩ نازناوی «بەرونێس»ی وەرگرت. کاترین لە بنەماڵەیەکی کرێکار لە لەنکەشایری بریتانیا لەدایک بووە، ئەو یەکەمین کەسی خێزانەکەی بوو کە توانی بڕوا بۆ زانستگا. پێش لە چالاکی سیاسی، لە کەمپەینی نەهێشتنی چەکی ناوکی (ناوکەیی) کاری دەکرد و تا پلەی جێگری یەکەمی ئەم ڕێکخراوەیە سەردەکەوێت. لە سەردەمی سەرۆکوەزیری تۆنی بلێردا ، جێگری وەزیر بووە. لە ساڵی ٢٠٠٩ وەک بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەورووپا هەڵدبژیردرێت و پێش لەوەش کۆمیسێری باڵای یەکێتیی ئەورووپا لە کاروباری بازرگانی بووە.
ئەبۆتاباد
ئەبوت ئاباد یەکێک لە شارەکانی وڵاتی پاکستانە کە لە ناوچەی ھازارا لە پارێزگای خەیبەر پاختوونخوا ھەڵکەوتووە.
ئازەربایجان (ھەرێم)
لەسەر بنەمای پەسنی مێژوونووسان و جوگرافیناسان، ئەم ھەرێمە دەکەوێتە ئەم سنوورەوە لە باکوورەوە ڕووباری ئاراس، کۆماری ئازەربایجان و ئەرمەنستان، لە باشوورەوە پارێزگای کوردستان و پارێزگای زەنگان، لە ڕۆژھەڵاتەوە پارێزگای گێڵان و دەریای قەزوین، لە ڕۆژاواوە باکووری کوردستان و باشووری کوردستان. لەئێستادا سێ پارێزگا دەگرێتەوە ئەمانەن پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا و پارێزگای ئەردەوێڵ. جوگرافیناسانی کۆن بەگشتی پارێزگای زەنگانیان لە «ھەرێمی جەبەل» داناوە یان ھەندێک جار لە سنووری «ئازەربایجان» ڕیزکراوە.
ناو
وشەی ئازەربایجان لە وشەی "ئاترۆپات" هاتووە یان "ساتراپ" فەرمانداری مادەکان یان لە سەردەمی هێرشی ئەسکەندەری مەزن بۆ سەر ڕۆژھەڵاتی ناوین، پێی وتراوە "مادی بچوک". "ئاترۆپات" ناوچەکانی باکووری ڕۆژاوای ئێرانی لە داگیرکاری ئەسکەندەری مەزن پاراست و دوای مردنیشی حکومەتێکی سەربەخۆی لێ دامەزرا. واتای ناوی "ئاترۆپات" لە ئایینی زەردەشتیدا ڕەگی هەیە و بە واتای ئاگر یان "پاسەوانی ئاگر". وشەی ئازەربایجان لە زمانی پاڵەوی کۆندا (Āturpātākān ئەتورپاتاکان) و لە شێوەی کۆنیدا (Ādharbādhgān ئازەربازەگان) و (Ādharbāygan ئازەربایەگان) وتراوە و ئەمڕۆ بە ئازەربایجان دەردەبڕێت. لە ڕاستیدا "ئازەر" هەموارکراوی وشەی "ئاثەرە" واتا "ئاگر" و "بایجان" هەموارکراوی "پاتگانە" واتا "پاسەوان" بە سەر یەکەوە واتا شوێنی "پاسەوانی ئاگر".
پێش ئیسلام
لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی سلووکی و ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانیدا، ئازەربایجان خۆبەڕێوەبەرێتی(ئۆتۆنۆمی) ڕێژەیی هەبوو، بێگومان بنەمای دەوڵەتی سلووکی ودواتر ئەشکانی لە سەربنەمای سەربەخۆی ڕێژەیی پارێزگاکان بوو. لە سەردەمی سلووکیەکان پێدەچێت بنەماڵەی ئاتۆرپاتکان بەردەوام بووبێتن لە فەرمانڕەوایی ئازەربایجان. لە سەردەمی ئەشکانییەکاندا دۆخی حکومەتی ئازەربایجان ڕوون نییە هەرچۆنێک بێت دەکرێت وادابنێین کە وەک هەرێمەکانی دیکەی ژێردەستیان بە کاریگەری و ملکەچی ئەشکانییەکان لەلایەن بنەماڵەی خاوەن زەوی(فیوداڵ)ەوە فەرمانڕەوای کرابن.
یاقوت حەمەوی دەنووسێت؛ «ئیبن موقەفەع وتوویەتی ئازەر لە زمانی پاڵەویدا واتای ئاگر بووە و بایگان واتا پارێزەر(پاسەوان) کە پێکەوە مانای پەرستگای ئاگر یا پاسەوانی ئاگر دەبەخشێت و ڕاستە لەبەرئەوەی ئاگرێکی زۆر لەو ناوچەیەدا کراوەتەوە لە پەرستگاکاندا.... خەڵکەکەی چاکن و ڕوومەتیان سوورە و پێستێکی ناسکیان هەیە، زمانێکی تایبەتیان هەیە و کە ئازەری پێدەوترێت و جگە لە خۆیان کەسی تر تێناگات».
ئێران
بە وتەی چەند لێکۆڵەرێک لە ڕاستیدا لە سەدەکانی ڕابردوو و نەخشەکانی پێش ساڵی ١٩١٨دا، هەرگیز ئەو بەشەی ئێستا پێی دەوترێت کۆماری ئازەربایجان، ناوی ئازەربایجان نییە و بەشی باشووری ڕووباری ئاراس کە ئێستا دەکەوێتە ئێرانەوە بە ئازەربایجان ناو دەبراو بەشی باکووری ڕۆژاوای ڕووباری ئاراس بە ئەلبانیا و بە شەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی ڕووباری ئاراس بە شێروان ناودەبران و لە سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەتدا ئەم هەرێمانە ناونران (کۆماری ئازەربایجانی سۆڤییەت).
قەوقاز
لەو بارەیەوە جۆزێف مارکوارت وتارێکی نووسی لە ڕۆژنامەی (ئێرانشار)دا بڵاوکرایەوە؛«لە لاپەڕەکانی مێژوودا ئەوەندە نەگۆڕنییە کە (ئازەربادگان یان ئازەربایجان)، کە لەلایەن عەرەبەکانی ئازەربایجانەوە نوسراوە، لە هەموو سەردەمەکانی مێژوودا ئازەربایجان تاوەکو ڕووباری ئاراس بووە و لە سەرەتادا بەشێک بووە لە دەوڵەتی مادەکان. ئەم هەرێمەی دەوڵەتی مادەکان لە سەردەمی داگیرکاری ئەسکەندەری مەزندا لەژێر ئیدارەی (ساتراپ) حاکمی ئەو سەردەمەی کە بە ئاتۆرپات(ئازەرباد) ناودەبرا. لەگەڵ ئەوەشدا یەکێک لە جێگرەکانی ئاتورپات، لە باکوور و باکووری ڕۆژاوایەوە حوکمی خۆی بۆ چیاکانی قەوقاز و گورجستان فراوان کرد، ئەم فراوان بوونە کاتی بوو، لەگەڵ دامەزراندنی ئەرمەنستان لەلایەن ئارتەکسی ئەو هەرێمانە گەڕێنرایەوە بۆ ئەرمەنستان. بەڵام ئەو وڵاتەی کە لە باکووری ڕووباری ئاراس بوون ئەمڕۆ زۆرینەی تاتارن، لە سەردەمانی کۆندا بە ئەلبانیا ناو دەبرا، کە بە زمانی پاڵەوی و سریانی (ئاران)یان پێدەوت و لە پەرتووکی مێژوونووسانی عەرەبدا بە (الران) هاتووە». ئەم لێکدانەوەیە لە مێژووی ژیانی شا ئیسماعیلی یەکەم و شەرەفخانی بەدلیسیدا ڕوویداوە. حکومەتی ڕووسیا بە خراپی ئەم لێکدانەوەیەی مێژووی (ئاران)ی بەکارهێناوە، هەر دوو هەرێمی (ئازەربایجان و ئاران)، کە یەکەمیان دەکەوێتە باشووری ڕووباری ئاراس و دووەمیان دەکەوێتە باکووری، جگەلە گۆشەی ڕۆژهەڵات، (شێروان)ی ئەمڕۆ لە پەیوەندییە ڕەگەزییەکاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی و تەواو جیاوازە، تا سەردەمی مەغۆلەکان لەگەڵ (ئاران) هەریەکەیان مێژووی جیای خۆیان هەبوو، بۆیە پێویستە هەریەکەیان لێکۆڵینەوەی و پشکنینی خۆی لەسەر بکرێت.
سکەکەلێن
سکەکەلێن (بە ئینگلیزی: Abdominal cavity) ئەو بەشە کلۆرەی لەشە، لە ژێر ناوپەنچک و لە سەرەوەی لەگەنەدایە. ئەندامەکانی ھەرس و دەرھاوێشتن و زۆربوونی تێدایە.
کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان
جەنگ و شۆڕش
لە کانوونی یەکەمی ١٩١٨ بە پشتیوانی حیزبی موساواتی ئازەربایجان، جەعفەرگولو خان ناخچیڤانسکی کۆماری ئاراسی لە نەخچیڤانی ئویەزدی پارێزگای پێشووی ئێریڤان ڕاگەیاند کە لەلایەن واردرۆپەوە بە ئەرمینیا ڕاسپێردرابوو. حکوومەتی ئەرمینیا دانی بە دەوڵەتی نوێدا نەنا و سەربازەکانی نارد بۆ ناوچەکە بۆ کۆنترۆڵکردنی. ھەر زوو ململانێکە سەریھەڵدا و بوو بە جەنگی توندوتیژی ئاراس. ڕۆژنامەنووسی بەریتانی سی.ئی. بێخۆفەر لە نیسانی ١٩٢٠دا باسی دۆخەکەی کرد:
بەڵام تا ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٩ ئەرمینیا سەرکەوتوو بوو لە دامەزراندنی کۆنترۆڵی بەسەر ناخیچێڤان و ھەموو خاکی کۆماری خۆناساندندا. ڕووخانی کۆماری ئاراس بووە ھۆی داگیرکاریی سوپای ئاسایی ئازەربایجان و تا کۆتایی مانگی تەممووز، سەربازانی ئەرمەنستان ناچار بوون شاری ناخیچێڤان بەجێبھێڵن بۆ ئازەرییەکان. دیسانەوە توندوتیژی زیاتر سەریھەڵدا و نزیکەی دە ھەزار ئەرمەنی کوژران و چل و پێنج گوندی ئەرمەنی وێران بوون لەم نێوەندەدا، بە ھەستکردن بە بێھیوایی دۆخەکە و ناتوانن ھیچ کۆنتڕۆڵێک بەسەر ناوچەکەدا بپارێزن، بەریتانییەکان لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩١٩دا بڕیاری کشانەوەیان لە ناوچەکەدا دا. ھێشتا شەڕ لە نێوان ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان بەردەوام بوو و دوای زنجیرەیەک شەڕ و پێکدادان کە لە سەرانسەری قەزای ناخیچێڤاندا ڕوویدا، ڕێککەوتنی ئاگربەست ئەنجامدرا. بەڵام ئاگربەستەکە تەنھا بۆ ماوەیەکی کورت بەردەوام بوو و تا سەرەتای ئازاری ١٩٢٠ شەڕی زیاتر ڕوویدا، بە پلەی یەکەم لە قەرەباخ لە نێوان ئەرمەنییەکانی قەرەباغ و سوپای ئاسایی ئازەربایجان. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ناکۆکی لە ناوچەکانی دیکە کە ژمارەی دانیشتووانیان تێکەڵاو بووە، لەنێویاندا ناخیچێڤان.
دوانیوەڕۆیەکی تەواو خراپ (فیلم)
كورتەی فیلم
فيلمەكە لەسەر چیڕۆكێكی ڕاستیەوە دروست كراوە، كە باس لە پیاوێك دەكات لە ساڵی 1972 هەوڵی دزین دەدات لە بانكێك بۆ ئەوەی پارەی نەشتەرگەری خۆشەویستەكەی بدات، بەڵام دواتر تووشی كێشە دەبێت و چیرۆكەكە بە هەموو وڵاتدا بڵاودەبێتەوە.
پاشای کاتژمێر (شەڕانگێزی کۆمیک)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کارەکتەرەکانی تەلەفیزیۆنی کۆمیکەکانی دی سی پۆل:گەورەخراپەکاری نێری کۆمیکەکانی دی سی
ئوسامە بن لادن
ژیاننامە
ئوسامە بن لادن ١٠ی ئازاری ساڵی ١٩٥٧ لە شاری ڕیازی پایتەختی عەرەبستانی سەعوودی لەدایکبووە و ٥٢ خوشک و برای ھەیە، کە ئەو لە نێویاندا ژمارە ١٧یە. باوکی ئوسامە (محەممەد بن لادن) بازرگانێکی دەوڵەمەند بووە و پێوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ بنەماڵەی شاھانەی سعوودیەدا ھەبوو. بۆ یەکەمجار لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا ژنی ھێنا کە کچی خوشکی دایکە سوورییەکەی بوو.
سیبیل گابریێل ڕیکێتی دو میرابو
سیبیل گابریێل ریکێتی دو میرابو ڕۆماننووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٢ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
یاریی سێکسی
ئەو ئامرازانە دەشێت بۆ بی دی ئیس ئێم، کاژێری سێکسی یان کۆنترۆڵی کاژێر (ڕاحەت بوون) بە کار بێن.
پردی دەلال
thumb|پردی دەلال لە زاخۆ پردی دەلال پردێکی کۆن و مێژوویییە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی زاخۆ، درێژی پردەکە ١١٥ مەترە، پانییەکەشی ٥ مەترە ھەروەھا ١٦ مەتر بەرزە. ئەوانەی سەردانی پردەکە دەکەن زۆرینەیان گەشتیارن و بەمەبەستی وێنەگرتن لەپاڵی سەردانی دەکەن.
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی سربیا
ئەنجامەکان
تێبینییەکان:
قالۆنچە
ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا بۆ ناوی قالۆنچە، ئەم ناوانەش ھاتووە: 300px|thumb|left|The morphology of a beetle
ڕەحیمزادە، تاجیکستان
ڕەحیمزاده شارۆچکەیەکی شارستانی ڕەشتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٦٦٥١ کەسە.
کریستۆفەر سمارت
ژیاننامە
سمارت دواتر لە قوتابخانەی دۆرھام ئامادە بوو، کە بەڕێز ڕیچارد دۆنگوۆرث بەڕێوەبەری سەرەکی بوو، ئەوە نازانرێت کە ئایا ئەو لەگەڵ مامی، جۆن سمارت، ژیاوە یان لەگەڵ مامۆستایەکی قوتابخانە. پشووی لە قەڵای ڕابی بەسەر برد کە ھی ھێنری ڤانی یەکەم ئێرل ی دارلینگتۆنی نەوەی کریستۆفەر ڤان بوو. ھێنری ڤان و گرەیس ی ھاوسەری، خوشکی ویلیام و ھێنریتا فیتزرۆی دوک و دوشسی کلیڤلاند، چوار منداڵیان ھەبوو، ھێنری، فرێدریک، ئان، و ماری. ئەوان تەنھا چەند ساڵێک لە سمارت بچووکتر بوون و بوون بە ھاوشان، لەگەڵ ئانی و ھێنری «جووتبوون» لەگەڵ کریستۆفەر و مارگرێتی خوشکی. ھەرچەندە ھیچ شتێک لە یارییەکە دروست نەبوو، بەڵام ئان بە شێوەیەکی نەریتی بە «خۆشەویستی یەکەم» وەسف کراوە. سمارت لە کاتی خۆی لەگەڵ بنەماڵەی وان، چەندین ھۆنراوەی بۆ ھێنریتا، دوشسی کلیڤلاند تەرخان کرد.
مانگا (کۆمیک)
مانگا (بە ژاپۆنی:Manga 漫画) نووسینی نەخشێندراوی ژاپۆنین، کە پەیوەندیان بە ستایلێکی بە ناوبانگی سەدەی نۆزدەھەمی ژاپۆنەوە ھەیە. مێژوویەکی درێژ و ئاڵۆزیان لە تابلۆی کۆنی ژاپۆنیشدا ھەیە. لە ژاپۆن، خەڵکی ھەموو جۆرە تەمەنێک مانگا دەخوێننەوە. نموونەیەکی ئەم جۆرە زنجیرەیە، زنجیرەی تێنووسی مەرگە، یاخود گینتاما. جۆرەکانی مانگا پێکھاتوون لە (ئەکشن، خەیاڵی زانستی، بیزنس، کۆمیدیا، درامای مێژوویی، سامناک، خۆشەویستی، فەنتازیا، زانستی دروستکراو، وەرزشی، یاری، سێکسواڵیتی، و کۆمەڵایەتی. وێنۆک|وشەی «مانگا» نووسراو بە زمانی [[ژاپۆنی (کانجی)]] وێنۆک|کۆمەڵێک پەرتووکی زۆر لە مانگا لەسەر ڕەفەی پەرتووکخانە
لالش
پەسنکردنی پیرۆزگاکە
گرنگترین پیرۆزگا لە لالش گۆڕی شێخ ئادی کوڕی موسافیری ئومەوی کە گرنگترین پیرۆزی ئێزیدییەکانە. قوبەیەکی گەورە(گومەز) بەرز دەبێتەوە بەسەریدا، کە لە دوورەوە دەبینرێت. لە لای ڕاستی قوبەکە گۆڕی پیرۆزی شێخ حەسەن و لە لای چەپی قوبەکە کەمێک بچووکتری شێخ موز ھەیە. لە بەردەم پیرۆزگای شێخ ئادی، ئەو شوێنە ھەیە کە پێی دەوترێت سوقا مێریفێتێ، گۆڕەپانێکی گەورەیە کە زیارەتکاران تێیدا دەمێننەوە و لە جەژنەکاندا ئاھەنگ دەگێڕن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئێزیدی پۆل:باشووری کوردستان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان پۆل:پارێزگای موسڵ پۆل:وشە و دستەوشە کوردییەکان
سیستمی تەواوکەر
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:کۆئەندامی بەرگری
پەختەکار (واسێع)
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای جیزەخ پۆل:پارێزگای خەتلان
ھۆڕمۆنی ستیڕۆید
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
دایۆد
سەرچاوەکان
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11873595 ویکیپیدیای فارسی]
پۆل کونیسێکارنۆ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩ پۆل:مردووانی ١٩١٩
گەڕەکی مینامیورۆ
گەرەکی مینامیمورۆ (南牟婁郡, مینامیمورۆ-گن) گەڕەکێکە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ١ی ئابی ٢٠١٢ ڕێژەی دانیشتووانەکەی بە ٢٠،٥٤٣ خەملێنراوە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی بە ١٦٧،٩٤ کیلۆمەتر دووجا خەملێنراوە.
پنسە ترسناکەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
پنسە ترسناکەکان یان پێنی درێدفول (بە ئینگلیزی: Penny Dreadful)، زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی-بەریتانییە، لە بەرھەمھێنانی تۆڕی شۆتایم بە ھاوبەشی تۆڕی سکایی بەریتانیە، لە لایەن جۆن لۆگان دروست کراوە. باس لە کۆمەڵێک تاوانی جیاواز ونادیار لە کەشێکی تەمومژاوییدا دەکات. بۆ یەکەم جار لە ١١ی مایسی ٢٠١٤ پەخشکرا.دوو وەرزی لێ پەخشکراوە و بۆ وەرزی سێیەم نوێکراوەتە. ئەلقەی یەکەم و دووەمی لە تۆڕی ئەنتەرنێتدا دزەی کرد پێش پەخشکردنی بە شێوەیەکی فەرمی.
گیمز
گاندی بیلێل دجوونا (؛ لەدایکبووی ٦ی ئایاری ١٩٨٦) ناسراو بە مەیتر گیمز یان ھەر گیمز، گۆرانیبێژ-گۆرانینووس و ڕاپرێکی کۆنگۆیی-فەڕەنسییە. ئەو لە فەڕەنسا گەورە بوو و ئێستا لە فەڕەنسا و مەغریب دەژی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:موسڵمانانی فەڕەنسی
بڕیارنامەی ٤٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠
گەڕەکی واتاری
گەرەکی واتاری (度会郡, واتاری-گن) گەڕەکێکە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ١ی ئەیلوولی ٢٠١٢ ڕێژەی دانیشتووانەکەی بە ٤٧،٣٠٩ خەملێنراوە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی بە ٦٥٢،٤٣ کیلۆمەتر دووجا خەملێنراوە.
ھێڵی قەدەغەکراو (تۆپی پێ)
شیکاریی وێنەیی
500px|وێنۆک|ناوەڕاست|لەم دیمەنە تۆپ لای تیپە ڕەنگ شینەکەیە هێرش دەکەن بۆ گۆلی تیپی بەرامبەر لاکتێکدا هێرشبەرێک چەند دووریەک لەپێش بەرگریکارانی تیپی بەرامبەرە لە ئێستادا تۆپەکە لای یاریکەرێکی هێڵی ناوەندە وەک لە وێنەکە دیارە (تۆپە سپیەکە) ئەم یاریکەرە ناوەندە تۆپەکە هەڵدەدات بۆ هێرشبەری پێشەوە کە لەهێڵی قەدەغەکراوە! لەکاتێک تۆپەکە بەریاریکەرێکی تیپی بەرامبەر نەکەوێت و تۆپەکە بەر هێرشبەری هێڵی قەدەغەکراوە کەوێ یا هێرشبەرەکە بەدوای تۆپەکە بکەوێ ئەوا دەبێتە ئۆفساید
ھەزار و یەک شەو
سەرچاوەکان
پۆل:ھەزار و یەک شەو پۆل:چاندی عەرەبی پۆل:فۆلکلۆری عەرەبی پۆل:وێژەی عەرەبی پۆل:فۆلکلۆری میسری پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی پۆل:وێژەی ئیسلامی پۆل:وێژەی فارسی پۆل:میتۆلۆژیای فارسی
نوسەیر مازراوی
کاروانی نێودەوڵەتی
مازراوی یاریزانێکی لاوانی نێودەوڵەتی مەغریب بوو. یەکەم جار بۆ پێکھاتەی یەکەمی ھەڵبژاردەی مەغریب یاری کرد لە ساڵی ٢٠١٨.
خەڵاتەکان
تاکەکەسی
سیفەتی بە توخم کارتێکراو
سیفەتی بە توخم کارتێکراو (ئینگلیزی: Sex-Influenced trait) سیفەتێکی لەشییە، بە بوونی توخمەھۆڕمۆنەکانی نێرە و مێیە کاری تێدەکرێت.
بڕیارنامەی ٤٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٥٨‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئایدین
مێژوو
لە کاتی جەنگی نێوان یۆنان و تورک (١٩١٩-١٩٢٢) شەڕی توندوتیژ لە ئایدن و دەوروبەری، بە تایبەت لە قۆناغی دەستپێکی جەنگدا، لە کاتی شەڕی ئایدن لە نێوان ٢٧ی حوزەیران بۆ ٤ی تەممووزی ١٩١٩ ڕوویدا. دانیشتووانی مەدەنی شارەکە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی تورکەکان و ھەروەھا یۆنانییەکان، زیانێکی زۆریان بەرکەوت. ھەروەھا ژمارەی جوولەکەکانی شارەکە کە لە ساڵی ١٩١٧دا ٣٥٠٠ کەس بوون، نەیانتوانی بێ زیان بمێننەوە.
واسێع
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
کاکەی فەلاح
محەممەد کوڕی محەممەد ئەمین کوڕی قادر ناسراو بە کاکەی فەلاح (١٩٢٨ لە چوارتا سەر بە پارێزگای سلێمانی - ٩ی تشرینی یەکەم ١٩٩٠ لە سلێمانی) شاعیری شۆڕشگێڕ و ڕۆژنامەنوسی لێھاتووی کورد بوو. لەڕۆژی ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ دا لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا لە شاری سلێمانیدا مرد.
مردن
کاکەی فەللاح لە ڕۆژی ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ لە سلێمانی کۆچی دوایی کردووە و لە گردی سەیوان نێژراوە.
پارتەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کورد
ئەندامەکانی پەیەنەکە
٢٥ پارتی و بزووتنەوەیەک کە داخوویانیی دامەزراندنی پارتەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کورد (پەیەنەکە)یان واژۆ کردووە بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٢٠ پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان پۆل:حیزبەکانی ڕۆژاوای کوردستان
ئێلێمیر بورژ
ئێلێمیر بورژ ڕۆماننووس و ڕۆژنامەوانی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
فرەبۆھێلی
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
ئۆکسجین
تاقیکردنەوە سەرەتایییەکان
یەکێک لە یەکەم تاقیکردنەوە زانراوەکان لەسەر پەیوەندی نێوان سووتان و ھەوا لەلایەن نووسەری یۆنانی سەدەی دووی زاینی فیلۆ بێزانتی ئەنجام دراوە. چەندین سەدە دواتر لیۆناردۆ داڤینچی لەسەر کارەکانی فیلۆ بنیاتنرا بە چاودێری کردنی ئەوەی کە بەشێک لە ھەوا لەکاتی سووتان و ھەناسەدا بەکاردەھێنرێت. لە کۆتایی سەدەی حەڤدەدا ڕۆبێرت بۆیل سەلماندی کە ھەوا بۆ سووتان پێویستە. ھەروەھا کیمیاگەر (جۆن مایۆ) ی ئینگلیزی (١٦٤١–١٦٧٩) پوختەی ئەم کارەی کرد بە نیشاندانی ئەو ئاگرە تەنیا پێویستی بە بەشێک لە ھەوا ھەیە کە ناوی لینا Spiritus nitroaereus 7 لە تاقیکردنەوەیەکدا ئەوەی بۆ دەرکەوت کە دانانی مۆمێکی داگیرساو لە ناو دەفرێکی داخراوی پڕ ئاودا، بووە ھۆی ئەوەی ئاوەکە بەرز بێتەوە و هەروەها بەر لە کوژاندنەوەی ئاگرەکە توانی جێگۆرکێ بە ڕێژە و قەبارەی هەواکە بکات بە یەک لەسەر چواردەی قەبارەی ھەواکە. مەیاو بینی کە کاتێک گەرم دەبێت دژەمۆنی لە کێشدا زیاد بووە، ھەروەھا ئەوەی بینی کە پێویستە نایترۆئارۆیس لەگەڵی تێکەڵ بێت. ٧] ھەروەھا پێی وابوو کە سییەکان نایترۆئارێۆس لە ھەوا جیا دەکاتەوە و دەیپەڕێتەوە ناو خوێنو و گەرمی ئاژەڵ و جووڵەی ماسولکەکان لە کاردانەوەی نیترۆئارێوس بە ھەندێک ماددە لە لەشدا دروست دەبێت. ٧] ھەژماری ئەم و تاقیکاری و بیرۆکەکانی تر لە ساڵی ١٦٦٨ لە کارەکەیدا چاپ و بڵاو کراونەتەوە تراکتۆس دولە لە بەشی "De respiratione" دووجار لە مێژووی زەوییدا خەستی ئۆکسجین گەیشتووەتە ئەوپەڕی ڕادە - بەڵام تا ئێستا ھیچ ڕوونکردنەوەیەکی ئەوتۆ لەبارەی ئەو دووجار خستبوونەوەیە نەبووە. ئێستا و پاش پەرەپێدانی ڕێگایەکی نوێ، زاناکان بوارێکی باشیان بۆ لەباربووە، تا چاوێکی زانستیانە بە مێژووی زەویدا بخشێنن.
"Robert Frei" پێیوایە، کە زۆری ئۆکسجین بووەتە ئەوەی، کە زیندەوەرەکان زیاتر دووەم ئۆکسیدی کاربۆن ھەڵبمژن. دەرئەنجام ئەتمۆسفیری زەوی ڕووی لەساردبوونەوە کردووە، چونکە خەستی گازە قەتیسمەبووەکان بەرەوو کەمبوونەوە ڕۆیشتوون. توێژەری دانیمارکی ناوبراو لەدرێژەی پەیڤەکانیدا دەڵێت: "ئێمە ھیوادەخوازین، کە ئەنجامەکانی لێکۆڵینەوەکەمان ڕێگاخۆشکەرێک بێت، بۆ زیاتر تێگەیشتن، لە ئاڵۆزی گۆڕانکاری کەشی زەوی."
شێر (فیلم)
شێر (بە ئینگلیزی: Lion) فیلمێکی درامای ٢٠١٦یە، لەدەرهێنانی گارس داڤیسە، کە یەکەم کاری دەرهێنانێتی. فیلمەکە لەنووسینی لوک داڤیسە و لەسەر ژیانی ساروو بیریلی (Saroo Brierley) کە لەمنداڵێکە لە هندستان ون دەبێت و دوایی ژن و مێردێکی ئوسترالی ھەڵی دەگرنەوە لە خانەی هەتیووانی کەلکەتە. هەریەکە لە دیڤ پاتێل و نیکۆڵ کیدمەن و چەندین ئەکتەری دیکە لەم فیلمەدا ڕۆڵییان گێڕاوە.
شارستانی ورمێ
شوێنەوارناسان پشکنینیان ئەنجامدا لە چەند گردێکی شوێنەواری ناوچەکە دەرکەوت کە شارستانییەکی کۆن لەم ھەرێمەدا ھەبووە و دەگەڕێتەوە بۆ (٤٠٠٠)ساڵ پێش زایین. پاراستنی ئەم گەنجینە و شوێنەواری کۆن و مێژووییانە لە مۆزەخانەی ورمێ ھۆکارێکە بۆ دەوڵەمەندکردن و بایەخدان بە سامانی مێژووی لە وڵاتدا، و ئەم کارە لێکۆڵینەوەیە لە سەردەمی ئۆرارتووری تا سەردەمی قاجاڕ، ئەم مۆزەخانەیە بە دووەم مۆزەخانەی دەوڵەمەند دادەنرێت لە ئێراندا.
زمان
زمانی فەرمی لە فەرمانگە و خوێندنگەکانی ئەم شارستانە زمانی فارسیە و بەڵام بەھۆی بوونی نەتەوەی جیاواز لەم شارستانەدا ھەر نەتەوە بە زمانی دایکی خۆی دەدوێت و لە پاڵیا زمانی یەکدیش فێر بوون، زمانەکان کە پێی دەدوێن وەکوو کوردی (کرمانجی و سۆرانی)، ئازەری، ئەرمەنی، ئاشووری.
کوردەکان
لە ڕابردوویەکی دووردا لە ناوچەی جزیری ئەمڕۆدا ھەرێمێک بەناوی (قاردو) ھەیە(ئەم ناوچەیە دەکەوێتە باشوری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، ئەم جێگەیە شوێنی بەیەکگەیشتنی ھەرسێ وڵاتی تورکیا و عێراق و سوریای ئەمڕۆیە)، گروپە ئاریاییەکان بە زاگرۆسدا تێپەڕین و ناوچەی قاردۆیان داگیرکرد و لە ناوچەکەدا مانەوە و نیشتەجێ بوون. خێڵە ئاریاییە(ھیندۆ-ئێرانیەکان) کۆچەرییەکان، دوای ئەوەی نیشتەجێ بوون لە ناوچە نوێکەدا ناوچەکە ناوی دەرکرد بە قاردۆ(کاردۆ) و خێڵەکان خۆیان گونجاند لەگەڵ یەکتر لە خاکە تازەکەیان داو ناوچە تازەکە ناونرا (قاردو یا کاردۆ یا کورتی). کە ئەم خێڵە ئاریاییانە بنەچەی کوردی ئەمڕۆن و ئیتر لە ناوچەکەدا بڵاو بوونەوە و شارستانیەتیان دروست کرد و پەپێی کاتەکانی مێژوو پەیڕەوی ئایینەکانیان کرد، ئازەربایجانی ئەمڕۆش خاکی ئەوان بوو تاوەکوو تورکە کۆچەرەکان ھێرشیان ھێناو ناوچەکەیان داگیرکرد و کوردیان لێدەرپەڕاند و چەندەھا خێڵە کورد لەناویاندا توانەوە و زمانیان بووە زمانی ئەوان، کوردەکان خاوەنی ڕەسەنی ناوچەی ورمێ و ئازەربایجانن، بەڵام ململانێی مێژوو وەھای لە ناوچەکە کردووە کە تورکەکانی ئەمڕۆ بوونەتە برابەشی کوردان، لە شارستانی ورمێدا کوردەکان بڵاو بوونەتەوە بە باکوور و باشوور و ڕۆژاوادا کە ھەموویان کوردن و لە ڕۆژھەڵاتی شارستانەکەدا لەگەڵ پێکھاتەکانی کەدا بەتایبەت لە پێدەشتەکاندا تێکەڵاون بە شاری ورمێشەوە. کوردەکان لەم شارستانەدا لە چەندین ھۆز پێکھاتوون، بەڵام زۆرینەی کوردان لە دوو ھۆزی شکاک و ھەرکی پێکدێن لەم شارستانەدا.
حەوا
بابەتە پەیوەندی دارەکان
حەوای میتۆکۆندریایی
سەرچاوەکان
پۆل:ئادەم و حەوا پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون پۆل:ئیسلام و ژنان
ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ
گواستنەوە
ڤایرۆسی HIV بەس لەڕێی خوێن و تراوەکانی لەش، وەک تراوی زێ و تراوی تۆماوی دەگوازرێتەوە. ڕێگەکانی گواستنەوەی ئەم ڤایرۆسە بریتین لە:
ما شۆوژێن
ڕۆمانس لەگەڵ وانگ ژیدێنگ
ما شۆوژێن وانگ ژیدێنگ پەیوەندییەکی خۆشەویستی ھەبوو لەگەل یەکتر، کە ھەستەکانیان بۆ یەکتر دەردەبری لە ڕێگەی نووسینی نامە بۆ یەکتر و کێشانی چەندین و وێنە و نووسینی چەندین پارچە شیعر بۆ یەکتر یەکێک لە بەسەرھاتە کۆکراوە بەناوبانگەکانیان گوڵە نێرگز و بەردە کە تیابووی دوو وێنە و شیعرێکە، کاتێک ما لە ١٥٩١ شیعرەکانی بڵاوکردەوە وانگیش پێشەکی بۆ شیعرەکان نووسی. لە بۆنەیەکدا ما چوو سەردانی وانگ بکات لە ماڵەوە دەرچوو و بەبەلەمەکەی لەگەل گرووپێکی میوزیک بۆ ماڵی وانگ تا ٧٠مین ساڵیادی لەدایکبوونی بگێرێت دواتر و دوای تێپەربوونی کەمێک کاتی تر وانگ نەخۆش کەوتوو و بەئارامی کۆچی دوایی کرد، دوای مردنی وانگ چەندین پارچە نووسینی دەربڕینی سۆز و خۆشەویستی بۆ ما نووسی.
وێنەکێشان و شیعر
وەک وێنەکێشێک بەناوبانگە بە کێشانی وێنەی سروشت، گوڵی ئۆرچید، داری بامبو + خۆشنووسی لەگەل وێنەکێشی ما بەھرەدار بوو لە نووسینی شیعر، ئاوازدانان، دراما-دانان، ئەو وێنانەی کە ئەمرۆ لەوەوە ماونەتەوە بریتین لە وێنەکانی سروشت، وێنەکانی گوڵی ئۆرچید، وێنەی بامبو، و لەبەر ئەوەشی کەسێکی کۆمەڵایەتی بوو، لەوانەیە وێنەکانی خۆی وەک دیاری بەخشیبێت لە بۆنەکان.
پێڕستی گوندەکانی پێنجوێن
پێنجوێن ناوچەیەکە دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای سلێمانی، قەزای پێنجوێن پێکدینێت و شارۆچکەی پێنجوێن ناوەندی قەزایە، لە ناحییەکانی پێنجوێن (ناوەند) و گەرمک و ناڵپارێز پێکھاتووە.
سیستمی خۆری
چۆنیەتی دروستبوون
زاناکان دەڵێن کۆبونەوەی گاز و ماددە لێکجیابوو و دەرپەریوەکان لە خۆرەوە بەبەردەوام و یەکگرتنیان پێکەوە بۆ پێکھێنانی ھەسارە و مانگ و ئەستێرە] پێکھێنەرەکانی کۆمەڵەکە بەڵگەیوکی تریشیان ھەیە ئەویش قەبارەی ھەسارەکانە بە پێی دورو نزیکیان لە خۆرەوە. چوار ھەسارە گەورەکە قەبارەی گەورەیان بەھۆی نزیکیان بوە لە خۆرەوە و تا دورکەویتەوە لە خۆر قەبارەی ھەسارەکان بچوکتر دەبنەوە بە ھۆی زۆر و کەمی ئەو مادانەی کە لە خۆرەوە دەرچوون.
ئازادی (یاوان)
ئازادی شارۆچکەیەکی شارستانی یاوانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٧٥٠٥ کەسە.
شەھید
شەھید بەو کەسە دەوترێت کە گیانی خۆی بەخت بکات لەپێناو مافێکی ڕەوای مرۆڤایەتیدا. شەھید وشەیەکی زمانی عەرەبیە (شھید)، کە بەمانای شایەت یان بینەری ڕووداوێکیش دێت.
٢٠٢٥
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٢٥
تەمەنی خانەنشینبوون
تەمەنی خانەنشینی بەپێی وڵات و ناوچە
ئەم خشتەیەی خوارەوە پێرستی خوارەوە کە خانەنشینی دەخاتە ڕوو، دەکرێت لە داھاتوودا زیاتر بکرێت یان گۆڕانکاری بەسەر تەمەنە بێت
چارگوڵ
چارگوڵ شارۆچکەیەکی شارستانی یاوانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٠٦٣١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا
thumb|ئاڕمی یەکێتیی ئاسیا thumb|ناوچەی دەسەڵاتی ڕێکخراوەکە
سەروا
سەروا (بەئینگلیزی: Rhyme، بەعەرەبی: قافیة) بریتییە لەو دەنگە لێکچووانە کە لە کۆتایی دوو وشە یان زیاتر لە شیعردا دووبارە دەبنەوە، بە مەرجێ کە ئە دەنگانە بەشێک لە وشەکان بن و واتای سەربەخۆ نەگرن. زۆرتر لە کۆتایی باڵەکان یان بەیتەکانی شیعر و ستراندا دێن بۆ وێنە لە ئەم بەیتە شێعرە دا: "بە دەربەدەری یان لە ماڵی خۆم ..... لە خاکی عەرەب، لە ئێران و ڕۆم"، وشەگەلی "خۆم" و "ڕۆم" سەروان. بە ئاخرین پیتی سەروان، پیتی (ڕەوی) دەگوترێ؛ وەک پیتی "و" لە : جاو، ڕاو، خاو، داو
نامە گۆڕینەوەکەی سالم و نالی
دەقی قەسیدەکەی سالم
ھەر قەبری پڕ غەمانە لە ھەر لا دەکەم نەزەر
ئێستە لە دەنگ و ڕەنگی ئەڕۆمی پڕە لە کەر
دوزدن ھەموو لە خەرمەنی مونعیم وەکوو شەرەر
بڕیارنامەی ٤٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ١٩٨١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٨٩‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئالفونس ئالێ
ئالفونس ئالێ نووسەر، ڕۆژنامەوان و فکاهی‌نویسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ھەمان بڕی مووچە بۆ ھەمان کار
یەکێتی ئەورووپا و گۆڕانکارییە ئابورییەکان
کۆمەڵێک وڵاتی تر ھەن کە یاسای یەکسانی مووچە پەیڕەو دەکەن بەڵام بەجۆرێکیتر لێرەدا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە نموونە وەردەگرین. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ یەکەمین جار یاسای یەکسانی مووچە لە نێوان نێر و مێ دا لە ساڵی ١٩٦٤ دا تاوتوێ کرا ئەویش بە جۆرێک بوو کا یاساکە لە بنەڕەتدا یاسایکی سەربەخۆ نەبوو لەبارەی یەکسانی لە مووچەدا بەڵکو یاساکە دەربارەی مافەکانی مرۆڤ بوو و بەشێکی یاساکە تەرخان کرابوو بۆ یەکسانی لە مووچەدا بەڵام لە ساڵی دواتر یاساکە تایبەتکرا بە یەکسانی لە مووچەدا.
پۆل میوونی
thumb|وێنۆک|چەپ|پۆل میوونی لە ساڵی ١٩٣٦ پۆل میوونی (٢٢ی ئەیلوولی ١٨٩٥ – ٢٥ی ئابی ١٩٦٧) ئەکتەرێکی ئەمریکی لەدایکبووی نەمسایە کە لە شیکاگۆ گەورەبووە و پێگەیشتووە. لە شانۆی یدیشەوە دەستی کردووە بە کاری نواندن. لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا یەکێک بووە لە پێشەنگترین ئەکتەری ستۆدیۆکانی وارنەر برەدرز و ڕێگەی پێدراوە کە چ بەشێک ھەڵببژێرێت.
٢٠٢٨
ساڵی ٢٠٢٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
دەف
مەقامەکانی دەف
١- حی اللە ٢- حی ھو حی اللە یان زکری دووھەم ٣- حی حی حی اللە ٤- دایم ٥- حەدادی ٦- حی اللە اللە ٧- غەوسی ٨- حی یاھو ٩- حی یا قیوم ئەمانەمەقامەکانی دەف ن کە لە خانەقا و تەکیەکانی کوردستان بەم نۆرەیە کە وترا زکریان پێ دەکرێ. جگە لەمانە چەن ڕیتمێکی تر ھەن کە لە تایبەت بە خانەقا نین و بە جێی سەما و زکر ھەڵپەڕکێی تایبەت بە خۆیانیان؛ کەواتە بەکارھێنانی وشەی مەقام بۆ ئەم ڕیتمانە ھەڵەیە، ئەگەرچی ھێشتا ئەم ھەڵە دەکرێ بەڵام وشەی مەقام بۆ ئەو زکرانە کە لە خانەقا دەکرێ بەکار دێ. ئەم ڕیتمانە بریتین لە: ١- سەقزی ٢- گەڕیان ٣- ھەڵگرتن
فرێدریک دۆگلاس
لە ساڵی ١٨٤٥ دا دۆگلاس کتێبێکی بڵاوکردەوە دەربارەی چیرۆکی ژیانی بە ناونیشانی ژیانی فرێدریک دۆگلاس. ھەر لە ھەمان ساڵ دا دۆگلاس گەشتی کرد بۆ ئینگلتەرا بەڵام جارێکی دی گەڕایەوە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٤٧ دا و ھەستا بە دامەزراندنی رۆژنامەیەکی ھەفتانە بە ناوی ئەستێرەی باکوور کە دواتر ناوەکە گۆردرا بۆ پەڕەی فریدریک دۆگلاس.
لە ساڵی ١٨٨١ دا سەرۆکی ئەو کاتەی ویلایەتە یەکگرتووەکان (جەیمس گارفیڵد) دۆگلاسی کردە مارشەڵ (بەڕێوبەری پۆلیس) لە ویلایەتی کۆلۆمبیا و دواتر بووە وەزیری ڕێپێدراو لە ھایتی.
لە کۆیلایەتییەوە بۆ ئازادی
ھەرئەوەندە دۆگلاس گەیشتە نیوۆڕک ناردی بە شوێن مورای دا و مورای چەند پێویستییەکی سەرەکی لەگەڵ خۆی دا برد و پاش ١١ ڕۆژ لە گەیشتنی ھاوسەرگیریان لە نیوۆڕک ئەنجام دا، نازناوی جۆنسنیان بەکارھێنا لەسەر نازنامەکانیان بەمەبەستی ڕانەکێشانی سەرنج بۆیان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٨ پۆل:مردووانی ١٨٩٥ پۆل:باڵیۆزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ھایتی پۆل:فرێدریک دۆگلاس پۆل:پیاوە فێمینیستەکان پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:مەسیحی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:بازرگانانی ئەفریقی- ئەمریکی پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پیانۆ
پیانۆ ئامێرێکی بیستۆکی ژێدارە کە لە ١٧٠٠کاندا لە ئیتالیا لە لایەن بارتۆلۆمیۆ کریستۆفۆری داھێنراوە. ئەم ئامێرە چەند چەکوشێکی تایبەتی ھەیە کە دەکێشرێت بە تەلەکاندا بۆ دەرکردنی دەنگ؛ چەکوشەکانیش لە ڕێگەی فشار خستنە سەر کلیلەکانی سەر پیانۆکەوە دەخرێنە جووڵە. ئەم کلیلانە لە چەند دەنگێکی سەرەکی پێکھاتوون بە پەردەی جیاواز (بەرز و نزم)؛ لەکاتی ژەنینی پیانۆدا، پیانۆژەن پەنجەکانی دەنێت بە کلیلە دیاریکراوەکاندا بۆ دەرکردنی دەنگ و مۆسیقا. دروستبوونی پەردە و دەنگی گڕ و بەرز بە ھۆی توندکردن و شلکردنەوەی تەلەکانەوە دروست دەبێت، لەگەڵ ھێزی پیاکێشان بە کلیلەکاندا. وشەی پیانۆ کورتکراوە فۆرتپیانۆیە، کە ناوی ڕەسەنی ئامێرەکە بوو بۆ یەکەمین وەشانەکانی لە ١٧٠٠کاندا، کە فۆرتپیانۆیشی لێوە دروست بووە. لە زمانی ئیتالیدا، فۆرت و پیانۆ بە واتای «نەرم» و «بەرز» دێن، کە ئاماژەیەکە بۆ ڤۆلیومی ئامێرەکە. ژمارەیەکی زۆر لە مۆسیقییەکان بۆ فێربوونی ئەم ئامێرە مەشقیان کردووە و یەکێکە لە ناسراوترین ئامێرەکان لە ڕۆژاوا. یەکەمین فۆرتپیانۆکانی ١٧٠٠کان دەنگێکی کزتریان ھەبووە بەراورد بە پیانۆکان لەمڕۆدا.
مێژوو
وێنۆک|کۆنترین پیانۆی مەزنی فەڕەنسی کە تاوەکو ئێستا مابێتەوە. دروستکراوی دەستی لوویز باسە لە ساڵی ١٧٦١ پیانۆ لەگەڵ سەرەتاکانی پێشکەوتنی ئامێرە ژێدارەکان و ئامێرە تەختەکلیلدارەکاندا دۆزرایەوە. تا ماوەیەکی زۆر لە مێژوودا، ئۆرگنی بۆری بەکار دەھات، و پێشکەوتنی ئەم ئامێرە وای لە دروستکەرانی ئامێرە مۆسیقییەکان کرد میکانزمی تەختەکلیلیی بەرھەم بھێنن بۆ دەرکردنی دەنگ و پەردە. یەکەم ئامێری ژێدار کە دەنگی دەردەکرد بە کێشان بە تەلەکانیدا، پێکھاتبوو لە دەلسیمەری چەکوشدار، کە لە سەدەکانی ناویندا لە ئەورووپادا بەکار دەھات. لە سەدەکانی ناویندا، چەند ھەوڵێک درا بۆ دروستکردنی ئامێری تەختەکلیلی ژێدار. لە سەدەی ١٧دا، میکانزمی ئامێرە تەختەکلیلییەکانی وەک کلاڤیکۆرد و ھارپسیکۆرد بە شێوەیەکی زۆر باش پەرەی سەند. لە ئامێری کلاڤیکۆرددا، تەلەکانی پێیان دەکێشرێت، لە کاتێکدا لە ھارپسیکۆرددا تەلەکان ڕادەکێشرێن کتێک ژەنیارێک پەنجە بە کلیلەکاندا دەنێت. چەند سەدەیەک لە کارکردن و باشترکردنی ئامێری ھارپسیکۆرد یارمەتی دروستکەرانی ئامێری دا کە تێبگەن و باشتر فێرببن چۆن پرد و تەختەی دەنگ و پارچەکانی باشتر دروست بکەن و چۆن ئامێرەکان باشتر بکەن، کە سەرەتایەک بوو بۆ داھێنانی پیانۆ.
پیانۆی ھاوچەرخ
وێنۆک|بەشی ناوەوەی پیانۆیەکی مەزن|ڕاست
لە ١٨٢٠ەکاند، پاریسی فەڕەنسا بووە سەنتەری داھێنانەکان بۆ ئامێری پیانۆ. ئەو پیانۆیانە فرێدریک شۆپان بە کاری دەھێنان لە لقێکی پیانۆ دروستکردنی فەڕەنساوە بوو بە ناوی پلەیل، و فرانز لیزت پیانۆکانی لقی ئێراردی بەکار دەھێنا. لە ١٨٢١دا، سباستیان ئێرارد جووڵەی کلیلی «جووت دەربازبوون» ی داھێنا، کە پێکھاتبوو لە بالانسەرێک کە ڕێگەی دەدا بەوەی بە خێرایی چەندین جار پەنجە نان بە کلیلێکدا دەنگ دەر بکات، با ئەگەریش چەکوشەکە نەگەڕابێتەوە شوێنی تایبەتی خۆی. کاتێک ئەم داھێنانە بانگەشەی بۆ کرا، ئەم داھێنانە بووە ستانداردێک لە پیانۆ مەزنەکاندا، و تا ئێستاش لە ھەموو پیانۆ مەزنە ھاوچەرخەکاندا کە لە ٢٠٠٠ەکان بەرھەم ھاتوون بە کار دێت. یەکێک لە گۆڕانکارییەکانی تر کە یارمەتی پێشکەوتنی ئامێری پیانۆی دا، بەکارھێنانی جێگرەوەی تر بوو لە جێی چەرم یان لۆکە بۆ ئاڵاندن لە چەکوشەکان، کە یارمەتی بەرزکردنەوەی دەنگی ئامێرەکەی دا. لە ساڵی ١٨٤٤دا، ژۆن لووی بواسلوی فەڕەنسی پەیدانی سۆستێنوتۆی داھێنا، کە دواتر لە لایەن ستاینوەیەوە لەبەری گیرایەوە بۆ بەکارھێنان لە ١٨٧٤، کە ڕاگرتنی نۆتەکانی ئاسانتر کرد.
یەکێک لەو داھێنانانەی کە وای کرد پیانۆکان دەنگێکی بەرزتریان ھەبێت، بەکارھێنانی چوارچێوەی ئاسنینی مەزن و بەھێز بوو. ئەم چوارچێوە ئاسنینە، کە بە «قاپ» ـیش ناودەبرێت، لە سەروو تەختەی دەنگەکەوە داندراوە و، ڕۆڵی سەنگەرێک دەبینێت دژی ئەو تەنگشەیەی ھێزی تەلەکان دەینێنەوە، کە ٢٠ تەن (١٨٠ کیلۆنیوتن) تێپەڕ دەکات لە پیانۆیەکی ھاوچەرخدا. بیرۆکەی ئەم چوارچێوە مەزنە لە ساڵی ١٨٢٥دا داھێندراوە لە لایەن ئالفییەس بابکاک لە شاری بۆستن، و لە ١٨٢٠–٢١یش خەریکی دروستکردن بوون، مارکەکانی تری وەک برادوود، ئێرارد، و تۆم ئێند ئاڵێنیش بەشداربوون لەم پڕۆسەیەدا. دواتر بابکاک دەستی کرد بە کارکردن بۆ لقی چیکرینگ ئێند ماکەیز، کە یەکەم چوارچێوەی تەواوکراوی بەرھەمھێنا بۆ پیانۆی مەزن لە ساڵی ١٨٤٣. لە ئەورووپادا جۆرێکی تری ئاسنەکان بەکار دەھات، ھەتاکو لە سەدەی بیستەمدا شێوازە ئەمریکییەکە بە تەواوی جێی گرتەوە. بەھێزی و چڕی ئەم چوارچێوەیە وای کرد کە تەلی زیاتر، باشتر، و ئەستوورتر بەکاربێت. لە ١٨٤٠ەکاندا، جۆرە تەلێکی باشتر دروست کرا بۆ پیانۆکان لە ڤیەننا لە لایەن لقی مارتن میڵەر، و دوای ئەمە ماوەیەک لە داھێنان و پێشبڕکێ دەستیپێکرد، کە بووە ھۆی پێشکەوتنی ئامێری پیانۆ و سەرھەڵدانی پیانۆی ھاوچەرخ.
شێوە و دیزاین
پیانۆی «مەزنی ستوونی» پێشەکەی وەک پیانۆیەکی مەزنی ئاسایی وایە، تەختەی دەنگ و پردەکان لە سەروو کلیلەکانەوەن، و تیونەرەکانیش لە خوارییەوەن. دەستەواژەی «مەزنی ستوونی» بەکاردەھێندرا لە لایەن فرۆشیارەکانەوە لە سەرەتاکانی دەرکەوتنی پیانۆکە بۆ مەبەستی ڕێکلامی. ئەم جۆرە دیزاینە ھانی دەرکەوتنی چەند جۆرێکی جیاوازی تری پیانۆی دا، وەک «پیانۆی لیر» و «پیانۆی ھەرەم.» پیانۆی کابینێتیش، کە زۆر بەرز بوو، سەرەتا لە دەورووبەری ١٨٠٥ ناسێندرا و لە ١٨٤٠کان دەست بە دروستکردنی کرا. تەلەکانی ئەم پیانۆیە بە ستوونی ڕێکخرابوون، و بە درێژایی پیانۆکە چوارچێوەی ناوەکی ھەبوو و پردەکانیشی بە نزیکەیی تا بنی پیانۆکە درێژ دەبوونەوە. پیانۆیەکی ستوونی تریش کە زۆر خنجیلە بوو بەراورد بە پیانۆی مەزن، بە پیانینۆش ناودەبرا، و لە دەورووبەری ١٨١٥دا لە لایەن ڕۆبێرت وارنەمەوە بەناوبانگ کرا؛ لە سەدەی ٢٠ەمەوە بەرەو درەنگتر دروست دەکرا. ئەم جۆرە پیانۆیانە بە نافەرمیی بە قەفەزی باڵندەش ناسراوە بە ھۆی میکانزمی خامۆشکەرە بەناوبانگەکانییەوە. پیانۆی بەرز ناسراو بە پیانۆی ستوونی یان «ئەپڕایت» یەکێکە لە بەناوبانگترین جۆری پیانۆکان کە ئێستاش ھەیە. ئەو پیانۆ ستوونییە یان ئەپڕایتەی ئەمڕۆ لە بەر دەستی ئێمەیە، لە لایەن مارکەی ڕۆڵەر ئێند بلانکێتەوە بەناوبانگ کرا لە ١٨٢٠کاندا. چەند جۆرێکی تری سپینێتیش لەسەر ھەمان شێوە دروست دەکران بە درێژایی سەدەی ١٩، کە زۆرترین چاکسازی و گۆڕانکاری بۆ ئەم جۆرە پیانۆیانە دەکرا.
مەزن
وێنۆک|پیانۆی مەزنی بۆوسندۆرفەر لە پیانۆ مەزنەکاندا، چوارچێوە و تەلەکان ئاسۆیین، تەلەکان لە ڕووی کلیلەکانەوە درێژ دەبنەوە. ئەکشنی ئەم پیانۆیە دەکەوێتە ژێر تەلەکانەوە، و بە سەرەکی ھێزی ڕاکێشان بەکاردەبات بۆ گەڕانەوە بۆ حاڵەتی بنچینەیی خۆی. پیانۆ مەزنەکان بە زۆرێک لە قەبارە دەدۆزرێنەوە و قەبارەیەکی جێگیریان نییە. نزیککردنەوەیەکی گشتی جیاوازی دەکات لە نێوان پیانۆی مەزنی کۆنسێرت (نێوان ٢٫٢ و ٣ مەتر [٧ پێ و ٣ ئینچ–٩ پێ و ١٠ ئینچ]) و پیانۆی مەزنی پارلۆر (١٫٧–٢٫٢ مەتر [٥ پێ و ٧ ئینچ–٧ پێ و ٣ ئینچ]) لەگەڵ پیانۆی مناڵی مەزن (دەورووبەری ١٫٥ مەتر [٤ پێ و ١١ ئینچ])
٢٠٣١
ساڵی ٢٠٣١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
لۆراند تایاد
لۆراند تایاد شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ھیجبارەک
ھیجبارەک شارۆچکەیەکی شارستانی ڕەشتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٦٨٧١ کەسە.
کوژەرەخانەی سروشتی
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:خانەکانی مرۆڤ پۆل:کۆئەندامی بەرگری
باتمان
چیرۆکی باتمان
چونکە ھێمایەکی شارستانی ئەمریکییە، لە زۆرێک لە ھۆکارەکانی ڕاگەیاندندا دەرکەوتووە، لە ڕادیۆوە بۆ تەلەڤیزیۆن و سینەما، ھەروەھا کەسایەتییەکەی لە یاری منداڵان و یاری ڤیدیۆییدا دەرکەوتووە و فرۆشراوە بۆ سەرانسەری جیھان. لە ئایاری ٢٠١١، باتمان لە پلەی دووەم لە ١٠٠ باشترین پاڵەوانی سووپەر لە ھەموو سەدەکان دانراوە دوای سوپەرمان، و ھەروەھا لە پلەی دووەم لە گۆڤاری ئێمپایر بۆ ٥٠ باشترین کەسایەتی ھەموو سەدەکان دانراوە؛ و کەسایەتییەکە لە زنجیرە فیلمەکانی لویس وێڵسۆن، و ڕۆبێرت لۆری، و ئادەم وست، و مایکڵ کیتۆن، و کیڤن کۆنرۆی، و ڤاڵ کیلمەر، و جۆرج کلونی، و کریستیەن بەیڵ، و بێن ئەفلێک دەرکەوتووە.
زانیارییەکان و ناوەڕۆکی دروستکردنی کەسایەتییەکە
جێری ڕۆبینسۆن کە لەگەڵ فینگەر و کەیندا کاری لەسەر زنجیرەکە کردووە ئەو کات، ڕەخنەی لە کەین گرت لەبەر دابەش نەکردنی زانیارییەکان؛ و ئەوەی باسکردووە کە فینگەر ھەستی بە بێھیوایی لەبەر ھەڵوێستەکەی کردووە، ئەمەشی لە چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ گۆڤاری زە کۆمیکس جۆرناڵ لە ساڵی ٢٠٠٥ دا:
ھەڤەخشترە
لەناو بردنی ئاشووریەکان
ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەل‌وپەلی شەر ویستی بە ھێرشە تاونەتاوەکانی ئاشووریەکان و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بێنێ بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی ئاشووری داگیر کرد. لەگەڵ پاشای بابل یەکیەتیان ڕێ‌خست و بە تەواوی ئاشووریان لە ناو برد. ھەر لەو شەڕەدا بوو نەینەوا و پایەتەختی دووھەمی ئاشووریەکان خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراواەکان لە نێوان ماد و بابلیەکان بەش کراو و ماد بوو بە گەورەترین ئمپڕاتووری رۆژھەڵاتی ئاسیا. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێ کە لە جێگای ئەنیشێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە ئەبێتە باپیری کوورش پاشای ھەخامەنشیەکان.
ڕۆژنامە
ڕۆژنامە بڵاوکراوەیەکە کە ڕۆژانە، ھەفتانە، یان مانگانە لە چاپ دەدرێت. لە ڕۆژنامەکان باس لە ھەواڵ، چالاکی و ڕووداوەکان دەکرێت لە زۆربەی بوارەکان. ئەو کەسەی لە ڕۆژنامە وتار یان ھەواڵ دەنووسێت پێی دەڵێن ڕۆژنامەوان یان ڕۆژنامەنووس.
شۆشانا دامەری
ژیاننامە
داماری دوای تووشبوونی بە ھەوکردنی سییەکان بۆ ماوەیەکی کورت لە تەلئەبیب کۆچی دوایی کرد. ئەو لەکاتێکدا کۆچی دوایی کرد کە کالانیۆت لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە گۆرانی دەوترێت کە لە چەند ڕۆژی کۆتاییدا لە چاودێریدا دانیشتبوون. لە گۆڕستانی ترامپڵدۆر لە تەلئەبیب بە خاک سپێردرا.
ئەکبەراوا
ئەکبەراوا (Ekberawa، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٠ کەس لە ١٥ بنەماڵەدا بووە.
ئیبراھیم ئەحمەد
بەدستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:نووسەرانی عێراقی پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:بنەماڵەی تاڵەبانی پۆل:کورد پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا پۆل:نووسەرانی سرودی نەتەوەیی
مەلای گەورە
ژیاننامە
مەلا محەممەد کوڕی حاجی مەلا عەوڵای جەلیزادەیە، ساڵی ١٨٧٦ لە کۆیە لەدایک بووە. مەلا محەممەد کەسێکی ڕۆشنبیر بووە، دەکرێت بە پێشڕەوی ڕۆشنبیریی دابنرێت لەنێو مەلایانی کوردەواری. لە ژیانیدا کۆمەڵێک کاری کردووە، لەوانە: وانەگوتنەوە بە فەقێیان، قازییەتی، و کاری میری، تا ئەندامەتیی ئەنجومەنی دامەزراندنی عێراق. لە ساڵی ١٩٢٨ بەتەواوی دەستبەرداری ھەموو کاروبارێکی میری بوو. ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ وانەگوتنەوە و نووسینی کتێب و ڕووناککردنەوەی بیروباوەڕی خەڵک. یەکێک لەو بابەتانەی کە مەلای گەورە زۆر ئاوڕی لێداوەتەوە؛ بابەتی ئازادیی ژنان و خوێندنیان بووە. یەکێک لەو ھەنگاوە گرنگانەی لەم بوارە نای، ئەوە بوو لە ساڵی ١٩٢٦ کچی خۆی ناردە مەکتەب. پێشی وابوو کە دەبێت کچان لە گەڵ کوڕان لە مەکتەب لەسەر یەک کورسی دابنیشن و ئەوانیش وەکوو کوڕان خوێندەوار بن و فێری زانست ببن. مەلای گەورە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ لە کۆیە کۆچی دوایی کرد.
خولی ڕەگبیی ئەمریکی
وێنۆک|دیمەنێک لە یاری ڕەگبی
یەکێکی وەرزشی ڕەگبی لەساڵی ١٩٢٠ دامەزراوە، و ژمارەیەکی پێوانەیی ھەیە لە ئامادەبوونی ھاندەرانی (٦٧،٥٩١) یاریەکە لەنێو یاریگا و یەکێکە لە بەناوبانگترین وەرزشەکانی ئەمەریکا.
نەواباد (ڕەشت)
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ژان مۆرێئاس
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٦ پۆل:مردووانی ١٩١٠
حوسامەدین چەلەبی
پەیوەندی لەگەڵ مەولانا
ھەروەھا لە پێشەکیی مەسنەویدا و لە چەند شیعری تر و لە نامەکانیدا تاریفی زۆری حوسامەدینی کردووە.
٢٠٤٢
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٤٢
ئەنتۆنی (یاریزانی تۆپی پێ، لەدایکبووی ٢٠٠٠)
سەرچاوەکان
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
ئازاد خانەقینی
ئازاد خانەقینی لە ساڵی ١٩٥٨ی زایینی لە گەڕەکی پاڵاوتگەی شاری خانەقین لە دایک بووە. لە ساڵی ١٩٨٠ بوو بە پێشمەرگە و دەستیکرد بە خوێندنی گۆرانیەکانی شۆڕشگیرانە و نەتەوەیی. ئازاد خانەقینی لە ساڵی ٢٠٠٦ی زایینی لە شاری سلێمانی کۆچی دوایی کرد.
ژێدەر
پۆل:خەڵکی خانەقین پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باشووری
محەممەد حەلبووسی
محەممەد ڕیکان حەدید حەلبووسی (؛ لەدایکبووی ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨١) سیاسەتوانێکی عێراقی و سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانە، کە لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ەوە ئەو پۆستەی پێیە. حەلبووسی پێشدا لە ٢٩ی ئابی ٢٠١٧ ھەتا بوونە سەرۆکی پەرلەمان، پارێزگاری ئەنبار بووە. ئەو سەرۆکی حیزبی تەقەدومە.
ویندۆز ١٠
ویندۆز ١٠ ٢ ناۆی دا بە سیستەمەکانی ویندۆز ١٠ پی سی (بە زمانی ئینگلیزی Windows 10 PC) وە ویندۆز ١٠ مۆبایل (بە زمانی ئینگلیزی Windows 10 Mobile)، بەڵام ئوانە تەنھا ناۆە بەکارھێنرا بۆ جیاواز کردن ئەو ئامێریەیە کە ویندۆز ١٠ بەکارئەھێنی بەڵام لە بنەڕەتدا یەک سیستەمە.
چەم کاو
چەم کاو (Çem Kaw، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٥ کەس لە ٥٤ بنەماڵەدا بووە.
پلدان
پـلدان  شارۆچکەیەکی شارستانی جرگەتالە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥١١١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
٢٠٤٧
ساڵی ٢٠٤٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
چەشمەمای
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
عیرفان عەلی عەبدولعەزیز
عیرفان عەلی عەبدولعەزیز (لەدایکبووی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤-) عیرفان کوڕی عەلی کوڕی عەبدولعەزیز کوڕی محەممەد کوڕی مستەفایە، یەکێکە لە سیاسییەکانی کوردی باشووری کوردستان، و ڕابەری ئێستای بزووتنەوەی ئیسلامییە.
ژیان
لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٤ لە پارێزگای ھەڵەبجە لە بنەماڵەیەکی ئایینی ناسراو لە دایکبووە. قۆناغی سەرەتایی لە ھەڵەبجە خوێندووە، دواتر لە قۆناغی خوێندنی ناوەندی چووەتە پەیمانگای ئیسلامی ھەڵەبجە کە مامۆستا عوسمانی مامی بەڕێوبەری بووە، لە کۆتایی حەفتاکان و سەرەتای ھەشتاکاندا بەشداری خۆپیشاندانەکانی پارێزگای ھەڵەبجە کردووە دژی حکوومەتی بەعس، لە ساڵی ١٩٨٣–١٩٨٤ لە کۆلێژی شەریعە لە بەغدا دەستی بەخوێندن کردووە، بەڵام بەھۆی گومانی چالاکی سیاسیی و ئیسلامی و ناکۆکی لەگەڵ یەکێتی قوتابیانی سەر بە حیزبی بەعس دووچاری دەرکردن بووەتەوە و لە خوێندن دوورخراوەتەوە و گەڕاوەتەوە ھەڵەبجە. لەگەڵ ھەر یەک لە مامۆستا عوسمان عەبدولعەزیزی مامی، کە یەکەم ڕابەری بزووتنەوەی ئیسلامی بوو، لەگەڵ باوکی مامۆستا عەلی عەبدولعەزیز کە بەرپرسی مەکتەبی عەسکەری ھێزی پێشمەرگەی بزووتنەوە بوو، لە ساڵی ١٩٨٧ لەگەڵ کۆمەڵێک زانا و خەڵکی ھەڵەبجە ئاوارەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و چیاکانی سەر سنوور دەبن. لە دوای دامەزراندنی بزووتنەوەی ئیسلامی تاوەکو ساڵی ١٩٩٠ ئەندامی مەکتەبی عەسکەری بزووتنەوە بووە، دواتر بۆ تەواوکردنی خوێندن دەچێتە زانکۆی تاران بەشی زانستە سیاسییەکان. پاشان لە ساڵی ١٩٩٤ کۆلیژی شەریعە تەواو دەکات و پاشان دەست بە خوێندنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دەکات. دواتر گەڕاوەتەوە باشووری کوردستان ساڵی ١٩٩٦ وەکوو ڕاوێژکاری مامۆستا عوسمان عەبدولعەزیزی مامی دەستبەکاربووە کە ئەوکات ڕابەری بزووتنەوەی ئیسلامی بووە. پاشان بووەتە بەرپرسی سەنتەری توێژینەوەی سیاسی و ستراتیژی بزووتنەوەی ئیسلامی، و گۆڤارێکی فیکری و سیاسی وەرزیان دەرکردووە بە ناوی گۆڤاری بوار. لە ساڵی٢٠٠٣ دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس و ڕاگەیاندنی شەڕی دژەتیرۆر لەلاین ئەمریکا و فشار کەوتنە سەر ئیسلامییەکان، باشووری کوردستان جێدەھێڵێت و تاوەکوو ٢٠٠٧ ناگەڕێتەوە، پاشان وەکو ئەندامی مەکتەبی سیاسی بزووتنەوەی ئیسلامی دەستبەکاردەبێت، لە کۆنگرەی ١٠ ئەو حیزبە لە ساڵی ٢٠١٢ بە ڕابەری گشتی بزووتنەوەی ئیسلامی ھەڵدەبژێردرێت. لە ڕۆژی ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦ دوای بەستنی کۆنگرەی ١١ی ئەو حیزبە جارێکی دیکە بە ڕابەری گشتی بزووتنەوەی ئیسلامی ھەڵبژێردرایەوە، وەھەروەھا لە ٥ی شوباتی ٢٠٢٢ دوای بەستنی کۆنگرەی ١٢یەم بۆ جاری سێیەم بە ڕابەری گشتی ھەڵبژێردرایەوە.
زمانی عیبری
زمانی عیبری زمانێکە لە بنەماڵەی زمانی سامی باکوری ڕۆژاوا کە خەڵکی کەونارای فەلەستین قسەیان پێدەکرد و ئێستاکە لە ئیسرائیلدا زمانی فەرمییە. عیبری نوێ لە ٢٠١٣ لەلایەن نۆ میلیۆن کەس لە ھەموو جیھان قسە دەکرا. بەمێژووییی، ھەروەک زمانەکەی بەنی ئیسرائیل و پێشینانەکانیان ڕەچاو دەکرێت گەرچی ئەم زمانە ئاماژە نەکراوە بە ناوی " عیبری " لە تەورات، زمانەکە ھەروەک "یێھودیت"، " زمانەکەی یەھودا " یان "زمانی کەنعان" ئاماژە کراوە.
کەمال میراودەلی
کەمال میراودەلی خۆی بۆ ھەڵبژاردەکانی سەرۆکایەتیی ھەرێم ٢٠٠٩ پاڵاوت، پلەی دووەمی لە ئاستی کوردستاندا وەرگرت لە ٢٥٫٣% دەنگەکانی بەدەست ھێنا. و پلەی یەکەمی لە پارێزگای سڵێمانی و گەرمیان ھێنا..
شارستانی شەوت
دانیشتوانی شار و گوند
تێکڕای دانیشتوانی شارستانی شۆڤە ٥٥٫٦٨٢ کەسە:
گوندەکانی شارستانی شۆڤە
شۆڤە شارۆچکەیەکی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوایە.
گوندە تێکەڵە کورد و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٦ گوند.
سووپەرمان
ژیاننامەی کارەکتەرەکە
سوپەرمان کوڕی کال-ئێلە، لە ھەسارەی کریپتۆندا لەدایکبووە. کە دواتر لەلایەن باوکی جۆر ئێلەوە ڕەوانەی زەوی دەکرێت چەند ساتێک بەر لە کاولبوونی کریپتۆن. دواتر لەلایەن جووتیارێکی کەنساس و خێزانەکەیەوە دەدۆزرێتەوە و بەخێو دەکرێت. سووپەرمان کارەکانی لە شاری مێترۆپۆلیسدا ئەنجام دەدات، لەژێرەوە ناوی کلارک کێنتە. خۆشەویستەکەی سووپەرمان لویس لەینە، دوژمنی سەرەکیشی لێکس لوتەرە کە کێشەیەکی زۆری بۆ دەنێتەوە.
زانستیار
مێژووی زانا
پێویستە ئەوەش بزانرێت کە زانستیار لەگەڵ ئەندازیار جیاوازیی ھەیە.
نیێل دۆف
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی ھۆڵەندی پۆل:نووسەران بە زمانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨ پۆل:مردووانی ١٩٤٢ پۆل:نووسەرانی بەلجیکی لە فەڕانسا
ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول
ناوەندی بازرگانی جیھانی
یەکێک لە بورجەکان ماوەی ٥٥ دەقیقە خۆی ڕاگرت لەکاتێکدا ئەوی تریان سەعاتێک و چل دەقە خۆی ڕاگرت پێش ئەوەی بڕوخێت.
بڕیارنامەی ٤٩٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨١
درەمیرزا
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
ھێلی لەڤ
خێرخوازی
لە ٢٠١٤دا، ڕێکخراوەی ناحکومیی لەڤ هاوسی دامەزراند بۆ یارمەتیدانی خەڵک و ئاژەڵانی خاوەن پێویستی لە تەواوی کوردستاندا. لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا، هێلی لەڤ و ڕێکخراوی مافی ئاژەڵان و تۆڕی نێودەوڵەتیی ئافرەتانی هەولێر و دکتۆر سلێمان تامیر و ڕێکخراوی کوردستان بۆ بەرگریکردن لە مافی ئاژەڵان و شاجوانی کوردستان فێنک باخچەی ئاژەڵانی گێلکاند پارکیان لە کوردستان داخست، کە دووەم خراپترین باخچەی ئاژەڵان بوو لە جیهان.
کچێک بە تاتۆی ئەژدیھاوە
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی-ئەڵمانی پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە سوێدییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ترسناکە دەروونییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە دەروونییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە سویدییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە تاوانکارییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان کە لە نەرویج وێنەیان گیراوە پۆل:تولازی لە فیلم پۆل:فیلمە ترسناکەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە لەشفرۆشەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ستۆکھۆڵم وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی لە زیوریخ وێنەیان گیراوە
دەوڵەتی سەلجووقی
سەلجووقییەکان دەچنەوە سەر ھۆزی (قنق) یەکێک لە ھۆزە دەسەڵاتدارەکانی غەزوی تورکی، ئەم ھۆزە چوونە ئیسلامەوە لە سەردەمی سەلجوقی سەرکردەیان ساڵی ٩٦٠ز، پاشان چوونە خزمەتی قەرەخانەکان لە وڵاتی ئەودیو ڕووبار.
ئەلب ئەرسەلان
خێرا ئەلب ئەرسەلان دەستی کرد بە باشکردنی حوکمەکەی ولە یەکەم ساڵدا ڕووبەڕووی چەند ئاژاوەیەک بوویەوە لە وڵاتدا، و لەدوای ئەوەی دەستی بەسەر ئەو ئاژاوانەدا، گرت جوڵا لە ساڵی ٤٥٦ک بەرەو ئەرمینیا بۆ شەڕی ڕۆم. و کاتێک گەیشتە ئازەربایجان گەیشت بە کۆمەڵێک جەنگاوەر کە دوای کەوتن و بوون بە ڕێنوێنی کەری، و ئەلب ئەرسەلان بەردەوام بوو لەگەڵیان تا گەیشتنە نەقجوان، لەوێ وەستا بۆ کۆکردنەوەی سەرباز و کەشتیەکانی لە ئامادەکاریدا بۆ جەنگ، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئامادە کرد سوپاکەی لەگەڵ مەلیکشای کوڕی و نیزامی مەلیکی وەزیریدا نارد. و مەلیکشا گەیشتە قەڵایەکی ڕۆم و فەتحی کرد، پاشان گەیشتە قەڵای سەرمباری و فەتحی کرد لەگەڵ قەڵایەکی تر لە تەنیشتیا ویستی تێکی بات بەڵام نیزام مەلیک نەیھێشت، و ھەموو قەڵاکانیان دا بە میر قەنجوان، و مەلیکشا بەردەوام بوو لە غەزوەکانی تا باوکی بانگی کردەوە، و سوپاکەی برد و دەستیان کرد بە فەتحی چەند شارێک، دوای چەند غەزوێک ئەلب ئەرسەلان گەیشتە شاری ئانی، کە شارێکە ڕووبار دەوری داوە لەگەڵ خەندەق و دیوار لە ھەموو لایەکیەوە، گەمارۆی دا بەڵام نەیتوانی بیگرێت، و سەربازەکانی لە بێ ھیوابووندا بوون، ئەلب ئەرسەلان بریاری دا تاوەرێکی گەورە بنیات بنێت، پڕی کرد لە سەرباز وت یرھاوێژ و مەنجەنیقی لەسەرەکەیدا دانا، نوانیان دیوارەکان بڕوخێنن، و شارەکە بگرن و ڕۆم بشکێنن، و ئەلب ئەرسەلان شارەکەی گرتە دەست و گەڕایەوە دوای ئەوەی فەتحی زۆربەی جۆرجیا و ئەرمینیای کرد لەگەڵ زۆربەی خاکەکانی نێوان ئاوان و ئەڕومیە.