cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Филогонио Баралес Лейба (Чиконтепек)
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Заречни (Стрийн гӀалин йукъаралла)
Заречни — Украинин Львован областан Стрийн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Майдан-Радлинский
Майдан-Радлинский — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Доня Йошаница
Доня Йошаница (Доња Јошаница) — Сербин Топлич гуонан йукъараллера (општина) нах беха меттиг.
Географи
Лаьтташ йу Балканийн ахгӀайренан къилбаседа декъан тӀехь, хӀордан сизал локхалла.
Ракивчик (Словаки)
Ракивчик  — Словакин  гуонара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словакин нах беха меттигаш
Ла Мина (Тлачичилко)
Ла Мина — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ла Мина лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Контри ди Сопра (Виченца)
Контри ди Сопра  — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Петровка (Дубёнкин кӀошт)
Петровка (Петровка) — Российн Федерацин Мордовин Дубёнкин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар.
Контри ди Сопра (Виченца)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Петровка (Дубёнкин кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Дубёнкин кӀоштан нах беха меттигаш
Контри ди Сопра (Виченца)
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Северни Ферма
Северная Ферма (Северная Ферма) — Российн Федерацин Вологдин областан Вологдин кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Вологдин кӀоштан нах беха меттигаш
Маяк Большой Олени
Маяк Большой Олени (Маяк Большой Олений) — Российн Федерацин Мурманскан областан Североморскан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, иза Къилбаседа поляран гуонан дехьа хиларо, йуккъерчу меттиго Европин а, Къилбаседа Шен Ӏапказан йукъахь, кхин тӀе Атлантикин довха хӀаваъ кхачаро а. Боккха Ӏаткъамбо климатан Кольски ахгӀайренан уллохула доьдучу Баренцевн хӀордан Нордкапан довха хино. ХӀорд гӀуорош бац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Североморскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Клопина
Клопина (Klopina) — Чехин Оломоуц мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Оломоуц мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Бородино (Палкинан кӀошт)
Бородино (Бородино) — Российн Федерацин Пскован областан Палкинан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Палкинан кӀоштан нах беха меттигаш
Пасо Мохара (Пасо дел Мачо)
Пасо Мохара — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Пасо Мохара лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
(7636) Комба
(7636) Комба — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1984 шеран 5 февралехь Эдвард Боуэлл цӀе йолу Ӏилманчо Андерсон-Меса обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1984 CM».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Ньоьль-ле-ВигӀуй
Ньоьль-ле-ВигӀуй — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ХӀордан йистера ШагӀанта департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
ФинестгӀе
ФинестгӀе — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Малхбален ПигӀенейш.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Малхбален ПигӀенейш департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Гуьрле (Йунусемре)
Гуьрле (Gürle) — Туркойчоьнан Эгейн регионан Маниса провинцин (ил) Йунусемренан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Маниса провинцин нах беха меттигаш
Категори:Маниса провинцин микрокӀошташ
Категори:Йунусемренан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Гуьзелкоьй (Назилли)
Гуьзелкоьй (Güzelköy) — Туркойчоьнан Эгейн регионан Айдин провинцин (ил) Назиллинан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Айдин провинцин нах беха меттигаш
Категори:Айдин провинцин микрокӀошташ
Категори:Назиллинан микрокӀошташ
Категори:Назиллинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Красни Ключ (Нижнекамскан кӀошт)
Красни Ключ (Красный Ключ) — Российн Федерацин ГӀезалойчоьнан Нижнекамскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 2820 стаг (2010).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Нижнекамскан кӀоштан нах беха меттигаш
Берналилло (Нью-Мексико)
Берналилло  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Нью-Мексико штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Нью-Мексико штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Пантелеево (Костромин область)
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Неян кӀоштан нах беха меттигаш
Буритис (Рондония)
Буритис  — Бразилин Рондония штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Рондония штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Коффин (Иллинойс)
Коффин  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Иллинойс штатера гӀала.
Истори
Коффин гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Иллинойс штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Эхидо Мата Койоте (Ла Антигва)
Эхидо Мата Койоте — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эхидо Мата Койоте лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Джардони (Беневенто)
Джардони — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Коптийн абат
Ко́птийн а́бат — коптийн мотт дӀайазбеш лело абат, йаьржина IV бӀешарахь дуьйна. Коптий абат желтойн абатан бух тӀехь йу, тӀетоьхна масех элп ширамисран демотин йозан, цара хозуьйтура желтойн доцу мукъаза аьзнаш.
Коптийн йоза ширанубий йозан хьостех цхьаъ ду.
Коптийн абат Юникод стандарто латтош йу ша йолу абат санна 4.1 версин тӀиера (2005).
Истори
Коптийн абатан еха истори йу, иза йолало ПтолемейгӀеран урхаллин муьрехь, оцу хенахь желтойн элпаш дуьххьара лелийра демотин текстийн транскрипци еш, демотин меттан алар нийса ала Ӏалашо йолуш. Вайн эран хьалхарчу шина бӀешарахь дийнна цхьа могӀа сихьран тексташ йазйира «ширакоптийн олучу йозанца», уьш дара мисран маттахь тексташ йазйина желтойн элпаш; амма, цхьа могӀа элпаш тӀеэцнера демотин йозанера, дукхаха дерш царех (амма дерриш дац) леладо коптийн йозанехь. Мисрахь керсталла даржарца, III бӀешо чекхдолуш иероглифин йоза хаар дайнера, тӀаьхьа демотин йоза санна, цуо таро йира кераталлин килсан доьзна керла йоза даржо. IV бӀешарахь коптийн абат кхоллайелла йелира, башха дика хилира саӀидийн меттадекъана (коптийн меттан тайп-тайпанчу меттадакъошкахь лело цхьа могӀа башхаллаш йу абаташна йукъахь). Тахана коптий мотт лела ца бо шайн динан тексташ йазйеш Коптийн православин килсан тӀаьхьабозучара бен. Дерриш «Наг-Хьаммадера гностин инжилаш» йаздина ду коптийн абатца.
Литература
Категори:Желтойн абат Категори:Копташ
Кремеш
Кремеш — Украинин Волинан областан Владимиран кӀоштара эвла.
Бриньковски
Бриньковски (Бриньковская) — Российн Федерацин Краснодаран мехкан Приморско-Ахтарскан кӀоштара эвла.
Кремеш
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Бриньковски
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Кремеш
Хьажоргаш
Категори:Волинан областан Владимиран кӀоштан нах беха меттигаш
Бриньковски
Хьажоргаш
Категори:Приморско-Ахтарскан кӀоштан нах беха меттигаш
Большая Ижмора
Большая Ижмора (Большая Ижмора) — Российн Федерацин Пензин областан Земетчинан кӀоштара эвла.
(15901) 1997 RY8
(15901) 1997 RY8 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Большая Ижмора
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дикка йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Кхузахь йукъара климатан сиптийн амалехь ду, цхьацца муьрашкахь дикка хаалуш климатан элементаш ловзаран амплитуда йоккха хиларца. Шеран уггар шийла бутт январь бу, ткъа уггар бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
(15901) 1997 RY8
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
ТогӀинье-суьгӀ-Дуье
ТогӀинье-суьгӀ-Дуье (Thorigné-sur-Dué) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — СагӀта.
Большая Ижмора
Хьажоргаш
Категори:Земетчинан кӀоштан нах беха меттигаш
ТогӀинье-суьгӀ-Дуье
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:СагӀта департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Полянка (Вилейкан кӀошт)
Полянка (Палянка) — Белоруссин Минскан областан Вилейкан кӀоштара эвла.
1921—1945 шерашкахь Полякийн Республикин Вильнон воеводаллин Вилейкан поветан йукъайогӀуш йара.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Вилейкан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Гродниця (Великопольскан воеводалла)
Гродниця  — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Рогувек (Свентокшискан воеводалла)
Рогувек  — Польшин Свентокшискан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Свентокшискан воеводаллин нах беха меттигаш
Санта Эулалия (Пуебло Нуево)
Географи
Санта Эулалия лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Вальдлауберсхайм
Вальдлауберсхайм — Германин Рейнланд-Пфальц латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Рейнланд-Пфальц латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Радунь (Хощенскан повет)
Радунь  — Польшин Западно-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Западно-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Гуьнтепе (Татван)
Гуьнтепе (Güntepe) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Битлис провинцин (ил) Татванан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Битлис провинцин нах беха меттигаш
Категори:Татванан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Роббинс (Теннесси)
Роббинс  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Теннесси штатера нах беха меттиг, иза лоруш йу бахархойн статистикин меттиг (census-designated place, CDP) санна.
Географи
Роббинс бахархойн статистикин меттиган майда —. Статистикин йекъна меттиган бакъонан статус йац.
ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Теннесси штатан бахархойн статистикин меттигаш Категори:Теннесси штатан нах беха меттигаш Категори:АЦШ бахархойн статистикин меттигаш
Харчев
Харчев (Харчев) — Российн Федерацин Иркутскан областан Куйтунан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат шен-кепара хилар билгалдолу иза материкан йуккъехь хиларо, хӀордан барамал дикка айайелла хиларо, орографин чолхалло. Махкахь азин антициклон хуьлу, Ӏаьнан заманахь цуьнан Монголи тӀехула кхуьу хӀаваан массаш нисло Азин атмосферан Ӏаткъаман максимум къилбаседа йисттехь. Оцу хьолехь циклонан жигаралла дикка гӀелло.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Иркутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+8.
Хьажоргаш
Категори:Куйтунан кӀоштан нах беха меттигаш
Старово-Подгороднее
Старово-Подгороднее (Старово-Подгороднее) — Российн Федерацин Тверан областан Бежецкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Бежецкан кӀоштан нах беха меттигаш
Цешково-Старе
Цешково-Старе — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Санта Элена де ла Круз, Кападеро (Сан Хосе де Грасия)
Санта Элена де ла Круз, Кападеро — Мексикин Агуаскальентес штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Скрицето (Пескара)
Скрицето — Италин Абруццо регионан  коммунера эвла.
Санта Элена де ла Круз, Кападеро (Сан Хосе де Грасия)
Истори
Кху махка испанхой бахкале, кхузахь дехаш дара чичимекийн тайпанаш, 1530-1531 шерашкахь испанхоша долайаьккхина.
1789 шеран 24 апрелехь дуьйна Сакатекас штатан йукъахь йара, 1835 шеран 23 майхь дуьйна Агуаскальентес штатан йукъахь йу
Скрицето (Пескара)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Майдан-Рушовский
Майдан-Рушовский — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
Рябинники (Кировн область)
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан дӀатесна нах беха меттигаш Категори:Кировн областан Кумёнин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Сувалки
Сува́лки (Suwałki, Suvalkai, Suwalken) — Польшера гӀала, йукъайогӀу Подлясьен воеводаллин. Майда йу 65,51 км², бахархой — 69 758 стаг (2019).
Билгалдахарш
Категори:Польшин гӀаланаш
Денешть (эвла, Харгита)
Денешть — Румынин Харгита жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Харгита жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Красково (Пошехоньен кӀошт)
Красково (Красково) — Российн Федерацин Ярославлан областан Пошехоньен кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Урняково
Урняково — Башкирийчоьнан Илишан кӀоштан йукъайогӀу эвла, иза Дюмеевски йуьртан меттиган йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 134 стаг (2009 шо). Поштан индекс — 452264, код ОКАТО — 80230824003.
Коркино (Тоснан кӀошт)
Коркино (Коркино) — Российн Федерацин Ленинградан областан Тоснан кӀоштара эвла.
Урняково
Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:
Хьажоргаш
Категори:Башкирийчоьнан Илишан кӀоштан нах беха меттигаш
Коркино (Тоснан кӀошт)
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Заречье (Стрийн кӀошт)
Заречье — Украинин Львован областан Стрийн кӀоштара эвла.
Красково (Пошехоньен кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Пошехоньен кӀоштан нах беха меттигаш
Коркино (Тоснан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Тоснан кӀоштан нах беха меттигаш
Заречье (Стрийн кӀошт)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Стрийн кӀоштан нах беха меттигаш
Раковец-над-Ондавою
Раковец-над-Ондавою — Словакин  гуонара эвла.
Истори
Йиллина.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Словакин нах беха меттигаш
Горки (Россонинан кӀошт)
Горки (Горкі) — Белоруссин Витебскан областан Россонинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш Категори:Россонинан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Дурово (Малоярославецан кӀошт)
Дурово (Дурово) — Российн Федерацин Калугин областан Малоярославецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Малоярославецан кӀоштан нах беха меттигаш
Пезкозанзонезко Нуово (Пескара)
Пезкозанзонезко Нуово — Италин Абруццо регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Абруццо регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
ГӀулара
ГӀулара йа ГIуларе  — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 5358 леррана 2010 шарахь.
Иза йу ГIуларен йуьртан меттиган административан центр.
Истори
1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина, Набережное аьлла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.
Билгалдахарш
Категори:ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
(15902) Dostál
(15902) Dostál — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Чайгелди (Буланик)
Чайгелди (Çaygeldi) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Муш провинцин (ил) Буланикан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Муш провинцин нах беха меттигаш
Категори:Буланикан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Баранова (Степанован йуьртан меттиг)
Баранова (Баранова) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Кудымкаран кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Кудымкаран кӀоштан нах беха меттигаш
Беаде
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Оренсе провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ньоьль-ле-Сент
Ньоьль-ле-Сент — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ХӀордан йистера ШагӀанта департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Дубенск
Дубенск (Дубенск) — Российн Федерацин Смоленскан областан Тёмкинан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тёмкинан кӀоштан нах беха меттигаш
ТогӀгӀей
ТогӀгӀей — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Малхбален ПигӀенейш.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Малхбален ПигӀенейш департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
(7637) 1984 DN
(7637) 1984 DN — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1984 шеран 23 февралехь Анри Дебеонь цӀе йолу Ӏилманчо Ла-Силья обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1984 DN».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Мерето-ди-Томба
Мерето-ди-Томба — Италин Фриули-Венеци-Джули регионера коммуна. Лаьтташ йу Удине провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Фриули-Венеци-Джули йукъара гӀаланаш
ФонпедгӀуз
ФонпедгӀуз — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Малхбален ПигӀенейш.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Малхбален ПигӀенейш департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Филомено Мата (Филомено Мата, Веракрус)
Филомено Мата — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Филомено Мата лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Контри Сото (Виченца)
Контри Сото  — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Доня Конюша
Доня Конюша (Доња Коњуша) — Сербин Топлич гуонан йукъараллера (општина) нах беха меттиг.
Гуьрешчи (Татван)
Гуьрешчи (Güreşçi) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Битлис провинцин (ил) Татванан кӀоштара эвла.
Доня Конюша
Географи
Лаьтташ йу Балканийн ахгӀайренан къилбаседа декъан тӀехь, хӀордан сизал локхалла.
Майдан-Середний
Майдан-Середний — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Гуьрешчи (Татван)
Хьажоргаш
Категори:Битлис провинцин нах беха меттигаш
Доня Конюша
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Майдан-Середний
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
Гуьрешчи (Татван)
Хьажоргаш
Категори:Татванан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Доня Конюша
Литература
Категори:Топлич гуо нах беха меттигаш Категори:Сербин нах беха меттигаш
Бутия (Риу-Гранди-ду-Сул)
Бутия  — Бразилин Риу-Гранди-ду-Сул штатера муниципалитет.
Хьажоргаш
Категори:Риу-Гранди-ду-Сул штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Вальдмор
Вальдмор — Германин Рейнланд-Пфальц латтана йукъара коммуна.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Рейнланд-Пфальц латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Радуш (Западно-Поморскан воеводалла)
Радуш  — Польшин Западно-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Западно-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Сенцово (Тулин область)
Сенцово (Сенцово) — Российн Федерацин Тулин областан Ясногорскан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ясногорскан кӀоштан нах беха меттигаш
Горспля
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш Категори:Россонинан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Поводимово
Поводимово (Поводимово) — Российн Федерацин Мордовин Дубёнкин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Дубёнкин кӀоштан нах беха меттигаш
(7638) Gladman
(7638) Gladman — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1984 шеран 16 октябрехь Эдвард Боуэлл цӀе йолу Ӏилманчо Андерсон-Меса обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1984 UX».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Рожки (Свентокшискан воеводалла)
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Свентокшискан воеводаллин нах беха меттигаш
Вон (Нью-Мексико)
Вон  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Нью-Мексико штатера гӀала (town).
Моджо-Удинезе
Моджо-Удинезе — Италин Фриули-Венеци-Джули регионера коммуна. Лаьтташ йу Удине провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Фриули-Венеци-Джули йукъара гӀаланаш
Вон (Нью-Мексико)
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Нью-Мексико штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Скрйо (Горица)
Скрйо — Италин Фриули-Венеция-джулия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Фриули-Венеция-джулия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Тлалалмулко (Атенанго дел Рио)
Тлалалмулко — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Тлалалмулко лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Беарис
Беарис — Испанин Оренсе провинцин муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Оренсе провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Пезкозта (Болцано)
Пезкозта — Италин Трентино-Альто-Адидже регионан  коммунера эвла.
Литература
Категори:Трентино-Альто-Адидже регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
ДегӀирменсуйу (Буланик)
ДегӀирменсуйу (Değirmensuyu) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Муш провинцин (ил) Буланикан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Муш провинцин нах беха меттигаш
Категори:Буланикан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Северово (Вологдин кӀошт)
Северово (Северово) — Российн Федерацин Вологдин областан Вологдин кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Вологдин кӀоштан нах беха меттигаш
Леонардо да Винчи
Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (1452 шеран 15 апрель, Винчи гӀалин уллехь Анкиано йурт, Флоренцин генахь йоцуш, Итали — 1519 шеран 2 май, замок Кло-Люсе, Амбуазан уллехь, Турень, Франци) — Италера художник, скульптор, архитектор, Ӏилманча, анатом, кхоллархо, йаздархо, Дендаларан исбаьхьаллина гӀараваьлла векал, «универсальни адаман» сирла масалла.
Борохново
Борохново (Борохново) — Российн Федерацин Пскован областан Палкинан кӀоштара эвла.
Леонардо да Винчи
<!--
Борохново
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Леонардо да Винчи
Детство
Леонардо да Винчи родился 15 апреля 1452 года в селении Анкиано близ небольшого городка Винчи, недалеко от Флоренции в «три часа ночи» то есть в 22:30 по современному отсчёту времени. Примечательна запись в дневнике деда Леонардо, Антонио да Винчи (1372—1468) (дословный перевод): «В субботу, в три часа ночи 15 апреля родился мой внук, сын моего сына Пьеро. Мальчика назвали Леонардо. Его крестил отец Пьеро ди Бартоломео». Его родителями были 25-летний нотариус Пьеро (1427—-1504) и его возлюбленная, крестьянка Катерина. Первые годы жизни Леонардо провёл вместе с матерью. Его отец вскоре женился на богатой и знатной девушке, но этот брак оказался бездетным, и Пьеро забрал своего трёхлетнего сына на воспитание. Разлученный с матерью Леонардо всю жизнь пытался воссоздать её образ в своих шедеврах. Жил он в это время у деда. В Италии того времени к незаконнорожденным детям относились почти как к законным наследникам. Многие влиятельные люди города Винчи приняли участие в дальнейшей судьбе Леонардо. Когда Леонардо было 13 лет, его мачеха умерла при родах. Отец женился повторно — и снова вскоре остался вдовцом. Он прожил 77 лет, был четырежды женат и имел 12 детей. Отец пытался приобщить Леонардо к семейной профессии, но безуспешно: сын не интересовался законами общества.
Борохново
Хьажоргаш
Категори:Палкинан кӀоштан нах беха меттигаш
Леонардо да Винчи
Детство
Леонардо не имел фамилии в современном смысле; «да Винчи» означает просто «(родом) из городка Винчи». Полное его имя — Leonardo di ser Piero da Vinci, то есть «Леонардо, сын господина Пьеро из Винчи».
Легенда о щите Медузы
В своих «Жизнеописаниях наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих» Вазари рассказывает, что как-то один знакомый крестьянин попросил отца Леонардо найти художника, чтобы тот расписал круглый деревянный щит. Сер Пьеро отдал щит своему сыну. Леонардо решил изобразить голову горгоны Медузы, а чтобы изображение чудовища производило на зрителей должное впечатление, он использовал в качестве натуры ящериц, змей, кузнечиков, гусениц, нетопырей и «прочих тварей» «из множества каковых, сочетая их по-разному, он создал чудовище весьма отвратительное и страшное, которое отравляло своим дыханием и воспламеняло воздух». Результат превзошёл его ожидания: когда Леонардо показал законченную работу отцу, тот испугался. Сын сказал ему: «Это произведение служит тому, ради чего оно сделано. Так возьмите же и отдайте его, ибо таково действие, которое ожидается от произведений искусства». Сер Пьеро не отдал работу Леонардо крестьянину: тот получил другой щит, купленный у старьёвщика. Щит же Медузы отец Леонардо продал во Флоренции, выручив за него сто дукатов. По преданию, этот щит перешёл к семье Медичи, а когда он был утерян, полновластных хозяев Флоренции изгнал из города восставший народ. Через много лет кардинал дель Монте заказал картину с изображением Медузы Горгоны Караваджо. Новый талисман был преподнесён Фердинанду I Медичи в честь женитьбы его сына.
Мастерская Верроккьо
Мастерская Верроккьо находилась в интеллектуальном центре тогдашней Италии, городе Флоренции, что позволило Леонардо обучиться гуманитарным наукам, а также приобрести некоторые технические навыки. Он изучил черчение, химию, металлургию, работу с металлом, гипсом и кожей. Помимо этого юный подмастерье занимался рисованием, скульптурой и моделированием. В мастерской, кроме Леонардо, обучались Перуджино, Лоренцо ди Креди, Аньоло ди Поло, работал Боттичелли, часто бывали такие известные мастера, как Гирландайо и др. Впоследствии, даже когда отец Леонардо принимает его на работу в свою мастерскую, он продолжает сотрудничать с Верроккьо.
В 1473 году в возрасте 20 лет Леонардо да Винчи получает квалификацию мастера в Гильдии Святого Луки.
Побежденный учитель
В XV веке в воздухе носились идеи о возрождении античных идеалов. Во Флорентийской Академии лучшие умы Италии создавали теорию нового искусства. Творческая молодёжь проводила время в оживленных дискуссиях. Леонардо оставался в стороне от бурной общественной жизни и редко покидал мастерскую. Ему было не до теоретических споров: он совершенствовал свое мастерство. Однажды Верроккьо получил заказ на картину «Крещение Христа» и поручил Леонардо написать одного из двух ангелов. Это была обычная практика художественных мастерских того времени: учитель создавал картину вместе с помощниками-учениками. Самым талантливым и старательным поручалось исполнение целого фрагмента. Два ангела, написанные Леонардо и Верроккьо, недвусмысленно продемонстрировали превосходство ученика над учителем. Как пишет Вазари, пораженный Верроккьо забросил кисть и никогда больше не возвращался к живописи.
Профессиональная деятельность, 1476—1513
В возрасте 24 лет Леонардо и ещё трое молодых людей были привлечены к судебному разбирательству по ложному анонимному обвинению в содомии. Их оправдали. О его жизни после этого события известно очень мало, но, вероятно, у него была собственная мастерская во Флоренции в 1476—1481 годах.
В 1481 году да Винчи выполнил первый в своей жизни большой заказ — алтарный образ «Поклонение волхвов» для монастыря, находящегося неподалёку от Флоренции.
В 1482 Леонардо, будучи, по словам Вазари, очень талантливым музыкантом, создал серебряную лиру в форме конской головы. Лоренцо Медичи послал его в качестве миротворца к Лодовико Моро, а лиру отправил с ним как подарок.
Конец жизни
Леонардо присутствовал на свидании короля Франциска I с папой Львом X в Болонье 19 декабря 1515 года. Франциск поручил мастеру сконструировать механического льва, способного ходить, из груди которого появлялся бы букет лилий. Возможно, этот лев приветствовал короля в Лионе или использовался во время переговоров с папой.
Во Франции Леонардо почти не рисовал, но мастерски занимался организацией придворных празднеств, планированием нового дворца в Роморантане при задуманном изменении речного русла, проектом канала между Луарой и Соной, главной двухзаходной спиральной лестницей в замке Шамбор. За два года до смерти у мастера онемела правая рука, и он с трудом передвигался без посторонней помощи. Третий год жизни в Амбуазе 67-летний Леонардо провел в постели. 23 апреля 1519 года он оставил завещание, а 2 мая скончался в окружении учеников и своих шедевров в Кло-Люсе. По словам Вазари, да Винчи умер на руках короля Франциска I, своего близкого друга. Эта малодостоверная, но распространённая во Франции легенда нашла отражение в полотнах Энгра, Ангелики Кауфман и многих других живописцев. Леонардо да Винчи был похоронен в замке Амбуаз. На могильной плите была выбита надпись: «В стенах этого монастыря покоится прах Леонардо да Винчи, величайшего художника, инженера и зодчего Французского королевства».
Основным наследником был сопровождавший Леонардо ученик и друг Франческо Мельци, который в последующие 50 лет оставался главным распорядителем наследства мастера, включавшего кроме картин инструменты, библиотеку и не менее 50 тысяч оригинальных документов на различные темы, из которых до наших дней сохранилась лишь треть. Другому ученику Салаи и слуге досталось по половине виноградников Леонардо.
Искусство
Нашим современникам Леонардо в первую очередь известен как художник. Кроме того, не исключено, что да Винчи мог быть и скульптором: исследователи из университета Перуджи — Джанкарло Джентилини и Карло Сиси — утверждают, что найденная ими в 1990 году терракотовая голова является единственной дошедшей до нас скульптурной работой Леонардо да Винчи. Однако сам да Винчи в разные периоды своей жизни считал себя в первую очередь инженером или учёным. Он отдавал изобразительному искусству не очень много времени и работал достаточно медленно. Поэтому художественное наследие Леонардо количественно не велико, а ряд его работ утрачен или сильно повреждён. Однако его вклад в мировую художественную культуру является исключительно важным даже на фоне той когорты гениев, которую дало Итальянское Возрождение. Благодаря его работам искусство живописи перешло на качественно новый этап своего развития. Предшествующие Леонардо художники Ренессанса решительно отказывались от многих условностей средневекового искусства. Это было движения в сторону реализма и многое уже было достигнуто в изучении перспективы, анатомии, большей свободы в композиционных решениях. Но в плане живописности, работы с краской, художники были ещё достаточно условны и скованы. Линия на картине четко очерчивала предмет, и изображение имело вид раскрашенного рисунка. Наиболее условным был пейзаж, который играл второстепенную роль. Леонардо осознал и воплотил новую живописную технику. У него линия имеет право на размытость, потому что так мы её видим. Он осознал явления рассеяния света в воздухе и возникновения сфумато — дымки между зрителем и изображенным предметом, которая смягчает цветовые контрасты и линии. В итоге реализм в живописи перешёл на качественно новую ступень.
Наука и инженерное дело
Единственное его изобретение, получившее признание при его жизни — колесцовый замок для пистолета (заводившийся ключом). В начале колесцовый пистолет был мало распространён, но уже к середине XVI века приобрёл популярность у дворян, особенно у кавалерии, что даже отразилось на конструкции лат, а именно: максимилиановские доспехи ради стрельбы из пистолетов стали делать с перчатками вместо рукавиц. Колесцовый замок для пистолета, изобретённый Леонардо да Винчи, был настолько совершенен, что продолжал встречаться и в XIX веке.
Леонардо да Винчи интересовали проблемы полёта. В Милане он делал много рисунков и изучал летательный механизм птиц разных пород и летучих мышей. Кроме наблюдений он проводил и опыты, но они все были неудачными. Леонардо очень хотел построить летательный аппарат. Он говорил: «Кто знает всё, тот может всё. Только бы узнать — и крылья будут!». Сначала Леонардо разрабатывал проблему полёта при помощи крыльев, приводимых в движение мышечной силой человека: идея простейшего аппарата Дедала и Икара. Но затем он дошёл до мысли о постройке такого аппарата, к которому человек не должен быть прикреплён, а должен сохранять полную свободу, чтобы управлять им; приводить же себя в движение аппарат должен своей собственной силой. Это в сущности идея аэроплана. Леонардо да Винчи работал над аппаратом вертикального взлёта и посадки. На вертикальном «ornitottero» Леонардо планировал разместить систему втяжных лестниц. Примером ему послужила природа: «посмотри на каменного стрижа, который сел на землю и не может взлететь из-за своих коротких ног; а когда он в полёте, вытащи лестницу, как показано на втором изображении сверху… так надо взлетать с плоскости; эти лестницы служат ногами…». Что касается приземления, он писал: «Эти крючки (вогнутые клинья), которые прикреплены к основанию лестниц, служат тем же целям, что и кончики пальцев ног человека, который на них прыгает и всё его тело не сотрясается при этом, как если бы он прыгал на каблуках». Леонардо да Винчи предложил первую схему зрительной трубы (телескопа) с двумя линзами (известная сейчас как зрительная труба системы Кеплера). В рукописи «Атлантического кодекса», лист 190а, есть запись: «Сделай очковые стекла (ochiali) для глаз, чтобы видеть Луну большой» (Leonardo da Vinci. «LIL Codice Atlantico…», I Tavole, С. А. 190а),