cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Красни Якла
Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Сурскан кӀоштан нах беха меттигаш
Агрономовка (Унгенин кӀошт)
Агрономовка (, Agronomovca) — Молдавин Унгенин кӀоштара эвла.
Литература
Категори:Унгенин кӀошт кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Комедерито (Ирапуато)
Комедерито — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Комедерито лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
NGC 1567
NGC 1567 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
1567 1567
Пимента-Буэну
Пимента-Буэну — Бразилин Рондония штатера муниципалитет.
Хьажоргаш
Категори:Рондония штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Эль Платанал (Эдуардо Нери)
Эль Платанал — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Платанал лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Аврелий Августин
Аврелий Августин (Aurelius Augustinus Hipponensis; 354 шеран 13 ноябрь, Тагаст, Нумидия — 430 шеран 28 август, Гиппон, Карфагенан уллехь) — Зовкхе Августи́н (Doctor Gratiae) — Гиппонан епископ, философ, кхайкхорхо, керста динан Ӏилманхо, политик, августинизман бухбиллинарг. Керстан историн философин бухбиллинарг.
Оьрсийн гочдарш
Кхолларийн гулам:
Шира гочдарш:
Керла гочдарш:
Прато Джардино (Терни)
Прато Джардино — Италин Умбрия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Умбрия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Лисе-суьгӀ-Венжан
Лисе-суьгӀ-Венжан — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди регионехь. Коммунан департамент — Кот-д’ОгӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Кот-д’ОгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Туряк (Велике Лаще)
Туряк  — Словенин йукъараллера эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
ФегегӀоль
ФегегӀоль — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ЭгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Слабошево
Слабошево — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Магардели
Магардели (მაგარდელი) — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Местин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 60 стаг (2014 шо).
Билгалдахарш
Категори:Местин муниципалитетан нах беха меттигаш
Клевиново
Клевиново — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
Ле Панке (Ливорно)
Ле Панке  — Италин Тоскана регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Тоскана регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Бене-Ваджиенна
Бене-Ваджиенна — Италин Пьемонт регионера коммуна. Лаьтташ йу Кунео провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Пьемонт йукъара гӀаланаш
HD128568
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Лоева
Лоева — Украинин Ивано-Франковскан областан Надворнин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Надворнин кӀоштан нах беха меттигаш
Карпичева
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Чердынан кӀоштан нах беха меттигаш
Омбулак (Тузлуджа)
Омбулак (Ombulak) — Туркойчоьнан Малхбален Анатоли регионан ИгӀдир провинцин (ил) Тузлуджанан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:ИгӀдир провинцин нах беха меттигаш
Категори:Тузлуджанан кӀоштан нах беха меттигаш
Куровице (Нижнесилезин воеводалла)
Куровице  — Польшин Нижнесилезин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Нижнесилезин воеводаллин нах беха меттигаш
МехӀметдедетеккеси (Додурга)
МехӀметдедетеккеси (Mehmetdedetekkesi) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Чорум провинцин (ил) Додурганан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Чорум провинцин нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Меленково
Меланкова (Мелянкова) — Белоруссин Брестан областан Кобринан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Кобринан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Улалушка
Улалушка (Улалушка) — Республика Алтайн Майман кӀоштара эвла.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).
Билгалдахарш
Категори:Майман кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Собесенки-Други
Собесенки-Други — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Обернхольц
Обернхольц — Германин Лаха Саксони латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Лаха Саксони латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Колоногово
Колоногово (Колоногово) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Городецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Городецан кӀоштан нах беха меттигаш
Врани-Кон
Врани-Кон — Болгарин Тырговиштен областера эвла. Омуртаг йукъараллин йукъайогӀу.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Тырговиштен областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Алексеевка (Унгенин кӀошт)
Литература
Категори:Унгенин кӀошт кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Мали Вовнянка
Мали Вовнянка — Украинин Киеван областан Бели Церкован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Бели Церкован кӀоштан нах беха меттигаш
Моротешть
Моротешть — Румынин Бреила жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Бреила жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Жакаш
Жакаш — Кхазакхстанан Жамбылан областан Байзакан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Жамбылан областан нах беха меттигаш Категори:Байзакан кӀоштан нах беха меттигаш
Медвин (Вышгородан кӀошт)
Медвин — Украинин Киеван областан Вышгородан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Вышгородан кӀоштан нах беха меттигаш
Топорув (Лебушанийн воеводалла)
Топорув  — Польшин Лебушанийн воеводаллин  гминера эвла.
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лебушанийн воеводаллин нах беха меттигаш
Бартолоне (Фрозиноне)
Бартолоне  — Италин Лацио регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Лацио регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
ДжумхӀурийет (Бафра)
ДжумхӀурийет (Cumhuriyet) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Самсун провинцин (ил) Бафранан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Самсун провинцин нах беха меттигаш Категори:Самсун провинцин микрокӀошташ Категори:Бафранан микрокӀошташ Категори:Бафранан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Казалиджо (Пяченца)
Казалиджо — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
NGC 1568
NGC 1568 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
1568 1568
Мали Дубрави (Москохан область)
Мали Дубравы (Малые Дубравы) — Российн Федерацин Москохан областан Сергиев Посадан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Сергиев Посадан кӀоштан нах беха меттигаш
Торели (Кунео)
Торели — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Млекоеди (Нератовице)
Млекоеди  (Mlékojedy) — Чехин Йуккъера Чехин мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Йуккъера Чехин мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Селчукбей (Йилдирим)
Селчукбей (Selçukbey) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Бурса провинцин (ил) Йилдиримнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин микрокӀошташ
Категори:Йилдиримнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Дьяконово (Междуреченскан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Междуреченскан кӀоштан нах беха меттигаш
Рут (Къилбаседа Каролина)
Рут  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилбаседа Каролина штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Къилбаседа Каролина штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
ГӀопалла
ГӀо́палла — ахархошна шайн лаьттан декъа тӀиера Ӏедалан пурба доцуш дӀабаха ца магош долу закон (аьлчи а ахархой латтан тӀетасар; бевддарш нуьцкъала йухаберзабо), феодалан административан а, суьдан а Ӏедал когаметтачун дӀалуш, латта дита а, иэца а ахархойн бакъонаш дӀайохуш, наггахь латта доцу ахархой дӀатаса а мега закон.
Малхбузан Европера гӀопаллин бакъо
Ахархой бозуш хиларан йисттера кепаш тулгӀенаца чекхйовлу Европин малхбуза йисттера, малхбале кхаччалц. ГӀопаллин бакъо яр нисло йукъараллин-политикин йукъаметтигаш кхиаран цхьа билгалчу муьрехь. Европин тайп-тайпана регионаш кхиар тайп-тайпана хенашкахь хиларна (дозуш хилла климатах, адаман барамех, йохк-иэцаран некъаш аьттонца хиларх, арахьарчу кхерамех), гӀопаллин бакъо цхьаьна европин пачхьалкхашкахь — юккъера бӀешерийн историн атрибут йу, ткъа кхечанхьа иза лаьттира керлачу замане кхаччалц.
Ингалс
Ингалссаксонийн муьрехь йолаелла феодализацин процессо, тӀаьхь-тӀаьхьа хьалха паргӀата хилла ахархой-йукъараллашъерг (керлаш), шайн долахь йукъара латтанаш а, долара дакъош а (фолклендаш а, боклендаш а) долуш болу, гӀопаллин нах бира, уьш долахь болчара (hlaford) царна шайна луъу ясакх тухура.
Процесс меллаша йоьдура, амма VII—VIII бӀешерашкахь хаалуш дара паргӀата нах мел кӀезиг бу. Оцунна аьтту бора тӀекхеташ долу кегийрачу ахархойн декхарш, церан дийзира гӀо лаха ондачу нахера. Х а, XI бӀешерашкахь доккхаха долу керлийн дакъа дозуш хилира. Ден патронат хила декхарехь хилира; да вуьззина эла хилира куьйга кӀеларчу бахархойн. Цуьнан ахархошна тӀехь йолу суьдан бакъонаш шоръелира; цунна тӀедиллина дара полицейскин декхар а.
«Керл» дош сих-сиха хийца долийра вилланца (гӀопаллерниг). «Къиза суьдан жайна» хӀоттош ахархошна йукъахь цхьа могӀа тӀегӀанаш йара. Уггаре лахара тӀегӀанахь лаьттара манорийн вилланаш (villein); вериг аьлча санна возаш ву лордах, билгала йац ял, цхьаерш йоцург, паччахьаллин йукъара суьдаш ларъеш йац — иштта хьал дара оцу классан. Ведда гӀопаллерниг цхьа шой цхьа бутт балале йухаверзо йиш йара. ГӀопаллерниш декхарехь бара сеньоран дерриг шарахь болхбан, кӀиран йукъахь 2—5 дийнахь, белхан хена аренашка балха бахка доьзалшца йа церан меттана лаьцна белхалошца.
Тожан латташ тӀехь болу дукхаха болу ахархоша, кхин а леладора латта вилланан бакъонехь (in villenage), маьхаза вецара, кхин ял а лора. Амма сурсатан-ахчан йукъаметтигаш кхиаро аьтту бира вилланаш гӀопаллех мукъабаха.
ГӀопаллин бакъо йохош ладаме Ӏаткъам бира Уот Тайлеран гӀаттамо. XIV бӀешарахь ерриг аьлча санна Ингалсехь мукъабехира ахархой доларчу гӀопаллера, хийцира иза латтанчунца. Маьхаза вацар хийцира ахчанца болхбаре, йолан барам хӀоттийра, ткъа вилланан латтор аратеттира копигольда, цуо хаъал дукха гарантеш лора ахархошна.
Испани
Испанехь гӀопаллин бакъо яржар чолхе дара. Астурехь, Леонехь, Кастилехь сервитаж цкъа а йукъара ца хилла: X бӀешарахь дуьйна дукхаха болчу Леонан а, Кастилин а латтанаш бахархойн паргӀата латталерхойн классан долахь дара — уьш сервех къаьсташ билламе дакъанаш лелош бара шайн долара бакъонаш а йолуш. Амма оцу чкъоьран (хуньорес, йа соларьегос) юрисдикцин статус къаьсташ йу шен билгало ца хиларца, оцо хьашто йора кастилийн паччахьашна церан бакъонаш чӀагӀъян, уьш сеньорийн Ӏаткъамах ларбархьама: иштта, Альфонсо X-гӀачо XIII бӀешарахь шен омрехь кхайкхийра соларьегон бакъо йу мичча хенахь а шен дакъа дита, шена дита бакъо йлцуш делахь а; Альфонсо XI Нийсачо цул тӀаьхьарчу бӀешарахь ца магадора долахь латта долчарна латта лелочаьргара а, церан доьзалшкара а, нагахь хӀоттийна бараман рицкъ цуо феодалан луш делахь. ТӀаьххьара Кастилийн тажан латтанаш тӀиера ахархой мукъабахар хилира XIV бӀешеран хьалхарчу декъехь, тӀаккха а цхьацца кӀошташкахь и процесс ехуо хила а тарлора, ткъа цхьацца хенашкахь (амма законан дуьхьала долу) сеньораш зулам лело а магара тӀаьхьуо.
Арагонехь а, Каталонехь а гӀопаллин бакъо хаъал хала йара, французийчуьнца юста мегар долуш, цунна Ӏаткъам беш франкаш бара. XV бӀешарахь Каталонехь онда халкъан гӀаттаман жамӀ хилира паччахьо Фердинанда Гвадалупан 1486 шеран сентенцин куьг яздар, цуо хадийна дӀаехираерриг Испанехь феодале ахархой бозуш хиларан.
Нидерландаш
Нидерландашкахь гӀопаллин бакъо системица лаьттара ТӀаьхьара ЮккъерабӀешераш кхаччалц. Дукхаха болчу мехкан декъа тӀехь ахархошна паргӀато елира 1500-гӀа шерашкахь, амма цхьацца меттигашкахь, масала, малхбален провинцешкахь Дренте, Оверэйссел, Гелдерланд серважан хадийна кепаш латтира [[Батаван республика|революцийн Францис схьабаьккхина мохк . Преимущественно этими последними очагами крепостничества были изолированные поселения, нередкие для восточной части страны, чье местоположение затрудняло включение их в правовую систему Республики Соединенных провинций и консервировало в них сеньориальную власть.
Йуккъера Европин гӀопаллин бакъо
Йуккъерачу бӀешерийн хьалхарчу декъехь кхоллаелла, гӀопаллин бакъо Юккъера а, Малхбален а Европехь дукха хенан хуьлу йуьртабахаман социалан йукъаметтигийн ладаме дакъа. Цхьаммо къуьйсуш доцу политикин, ца-саццош ахархой бацон Ӏалашо йолу, элийн олалло, диллар дира «шолгӀа йина гӀопалла» йаржо Малхбален Германехь, Балтикайистехь, Польшехь, Чехехь, Мажаройчохь.
Малхбален (Эльбан дехьара) Германехь гӀопаллин бакъо йуьззина йаьржира Ткъе итт шеран тӀамехь 1618—1648 шерашкахь, уггаре хала хьал хӀоьттира Мекленбургехь, Померанехь, Малхбален Пруссехь.
Шун хӀумма а йац, са Делан ду, ткъа шун догӀмаш, бахам, йерриг шу йерг, сан йу.
XIV бӀешеран йуккъера дуьйна хӀоттайолаелла гӀопаллин бакъонийн нормаш, йукъайахара 1496 шеран Петрковски статутан. ГӀопаллин бакъо йаьржира оцу мехкашкахь алсама болчу ахархошна тӀехь. Цуьнца дезара дуккха а деношкахь (кӀирнах 6 де) маьхаза болх бан, дӀайоккхура ахархойн дукхаха йолу долара хӀуман а, гражданийн а, шен а бакъонаш, латтанаш кӀеззиг бен ца дуьтуш йа цхьаьна декъана дерриг дӀадоккхуш цхьан а бакъо йоцу лайш бира царах йа цхьаьна хенан латтан дай бира.
Габсбургийн имперехь 1848 шеран ахархойн хийцамаш кхайкхийра, Фердинанд І-чо 1848 шеран 17 апрелехь арахецначу законаца, «шира латтанаш» ахархойн долахь хилар, цуьнца 1848 шеран 15 майхь дуьйна дӀайохура Галици паччахьаллехь ахархойн ясакхаш, ткъа 1848 шеран 7 сентябран законашца – Австрин имперехь а.
Къилбаседа Европера гӀопаллин бакъо
Швецехь а, Норвегехь а гӀопаллин бакъо ца нисъелира.
Юккъерачу бӀешерийн Данин ахархойн хьал Германехь долчух тера догӀура.
XV бӀешо чекхдолуш дуьйна а дерриг латтанах 20 % ахархойн долахь дара. Олалла а, динан гӀуллакххой чӀагӀбалар ахархойн хьал хийцадаларан йуьхьиг хилира. XVI бӀешо кхачале билгала йолу, царна луш йолу ясакх тӀекхеташ йара; доладелира долахь латта долу ахархойх ницкъала арендатораш бар.
Йуьртабахамах оьцу пайда сов мел бели, бепигана, даьхнийн а хьашт тӀе мел кхийти элий-мехкадай шайн латташ шордан буьйлабелира ахархойн керташ дӀа а йохуш. Элан маьхаза болх бар, XIV—XV бӀешерашкахь шарахь 8 дийнал сов ца долура, тӀетуху денош мехкаден ма-лаъара; ахархой дӀа ца бохуьйту мехкаден пурба доцуш. XVI бӀешарахь ахархойн цхьаьна декъах гӀопаллехь хуьлу.
Фредерик I-ра волуш гӀопаллера ахархой сих-сиха бохка болабо латта а доцуш, даьхний санна — коьртаниг Зеланде. 1660 шарахь гӀалахоша йаьккхинчу революцил тӀаьхьа, ахархойн хьал кхин а телхира. Оцу хене кхаччалц хилларг зуламдар хиллехь, ткъа хӀинца Христиан V-гӀачо арахецна законийн кодекс тӀедаьккхира. Мехкадайх хилира Ӏедалан агенташ налогаш схьаяхарехь а, салтий баларехь а. Церан полицин-низаман Ӏедал чӀагӀдира вовшийн гӀолацарца. Кхин а чӀагӀйинчу налогех ахархой уьдура, бевддачеран налогаш бисинчарна тӀейоькъура. Ахархойн гӀаддайира ницкъалчу белхаша а, налогаша а; къелуш бара берриг мохк. 1791, 1793, 1795, 1799 шерашкарчу законашца доза туьйхира барщинан; цул тӀаьхьа и барщина мехах схьа а эцна, иза ахчанца хуьйцуш низам хӀоттийра. Зеландехь барщина лаьттира 1848 шо кхаччалц. 1850 шеран законаца ахархошна бакъо елира барщина мехах схьаэца, тӀаккха иза орамца дӀаелира.
Малхбален Европера гӀопаллин бакъо
Киевн Русехь а, Новгородан республикехь а латта ахар лайшан (смерд, закуп, холоп) тӀехь дара. Оьрсийн бакъонца смердаш йуьхьанца (хьаькна-ягоран муьран латта лелор) маьрша ахархой хилла, церан шайн лай а хилла, царна кхел эло еш хилла. Церан латтан дакъош хилла, дегара кӀенте а луш (нагахь кӀант вацахь латта элан дуьсуш хилла). ТӀаьхьа, доьд-доьдуш латташ карадахна феодалийн, царна йукъахь килсанаш а йу, смердийн маршо йов. Новгородан республикехь дукхаха болу смердаш Велики Новгородан латта леладора, хӀетте а хьехош элийн а, епископийн а, килсан а смердаш бу.
Оьрсийн пачхьалкхехь XV а, XVI а бӀешераш хийцалуш хӀоьттира меттин система. Сийлахь эло дӀалуш хилла шен меттиг латта гӀуллакхан нахана, иза бахьнехь иза декхарийлахь хилла тӀеман гӀуллакх дан. Меттиган элин эскар лелош хилла Литван, Ливонин, Казанан ханаллин, Речь Посполитин, Швецин дуьхьала цасоццуш долчу тӀемашкахь а, гӀирман а, ногӀийн а тӀелетарех дозанера мехкаш лардархьама: иттаннаш эзарш элий кхойкхура хӀора шарахь «берда тӀе» (Ока а, Угра а эркаш) а, дозанера гӀуллакхе а.
Ахархо ша маьрша а волуш, меттиган деца барт бой лаьттан дакъа лелош хилла. Цуьнан бакъо хилла дӀаваха а, ца ваха а; аьлчи а латтан дех дӀаваха. Лаьттан ден бакъо ца хилла ахархо лаьтта тӀиера эккхо ялта хьокхучу хенахь, ахархочун бакъо ца хилла шен дакъа дита, лаьттан ден декхар ялта чугулдинчул тӀаьхьа дӀа ца луш. Иван III суьдан жайно хӀоттийна ахархой дӀабахаран цхьа хан, шинне агӀоне вовшешца чот ян лур йолуш. Иза ши кӀира хилла Юрин денна (26 ноябрь) хьалхара а, тӀаьхьара а.
Пхеа шарахь лахаран Омаро а дӀадоккхуш ца хилла ахархо «дӀавахар» (латтан дех дӀаваха), ахархой латах боьхкуш ца хилла. Оцу акто билгалдоккхуш хилла ведда ахархо йухаверзор хьалхалерачу лаьттан дена, нагахь дӀавахар нисделлехь пхеа шарахь кхачале. Омаро шайн лаьттан дай Юрийн де а доцуш, декхар дӀа а ца луш дӀабахана буьйцу ахархой буьцу. Амма, дешаран говза ца хиларна йа хьал гӀо хиларна сих-сиха йохайора "Юрийн дийнан" бакъо.
Паччахь Алексей Михайлович волуш 1649 шарахь Гуламан сацамо боьхку ахархой латтах гуттаренна а (ахархо дӀаваха йиш ца хилар), лаьттан ден чӀагӀо а ло (лаьттан ден шен латта тӀехь волчу ахархочун тӀехь Ӏедал хилар).
Амма, Гуламан сацамо бакъо ца ло лаьттан дена ахархо вен а, лаьттан дакъа доцуш вита а. Бакъо ло ахархо цхьаьна дегара кхечунга дӀавала а, амма ахархо йуха лаьтта тӀе хао веза, бала беза дахарехь оьшу бахам.
1741 шарахь латтан дайн ахархой байӀатах мукъа боху, гӀопалле эгна ахархойн дола бахаран монополизаци олаллин карайоьду, гӀопаллин бакъо йаьржа массо а доларчу ахархойн тӀегӀанашна; XVIII бӀешеран 2-гӀа дакъа — Россера гӀопаллин бакъо чӀагӀъяре хьажийна пачхьалкхан законаш кхоллар кхиаран чеккхенгара мур.
Амма мехкан доккхаха долчу декъехь, оьрсийн Къилбаседехь, Уралан регионан доккхаха долчу декъехь, Сибрехахь (цигахь йуьртан бахархойн коьрта масса йара Ӏаьржанохь долу ахархойх, тӀаккха пачхьалкхан ахархой), къилба гӀазакхийн областашкахь гӀопаллин бакъо ца йаьржира.
Россехь ахархой гӀопалле бохкаран хронологи
Россехь ахархой гӀопалле бохкаран йоцца хронологи иштта ган мегар ду:
Россера гӀопаллин бакъо дӀаяккхар
Российн боккхаха болчу мехкан декъа тӀехь кӀезиг бара гӀопаллийн нах (амма гӀопаллин бакъо йара — шен гӀопаллин лайшца Сибреха веанчу латтан дас ца йойура оцу нахах шен луург дан шен бакъо долчу законашца): дерриг а сибрехан, азин, генара малхбален губернешкахь а, областашкахь а, гӀазакхийн областашкахь а, Кавказехь а, Финляндехь а, Аляскехь а. ГӀопаллин бакъо дӀаяккха кечвеллера Александр I. 1816—1819 шерашкахь гӀопаллин бакъо дӀа а йаьккхина, кхин йукъа ца йаьккхина губернеш хилира Курлянди, Лифлянди, Эстлянди. Амма цул тӀаьхьа и болх сацийра 42 шеран.
1861 шарахь Россехь йира реформа, цуьнца дӀайаьккхира гӀопаллин бакъо. Реформан коьрта бахьна хилира гӀопаллин системан къоьлла. Цул сов, ССРС историкаш гӀопаллин ахархоша болх ледар бар бахьна лору. Экономикин бахьнехь туху иштта дуладелла революцин хьал, оцу хьоло ахархойн чкъор бахаман реза ца хиларна ахархойн тӀеме буьгура. ЧӀагӀбелла ГӀирман тӀом бахьнехь, ахархой реза ца хиларан хьолехь, правительствон коьртехь Александр II-гӀаниг волуш бахара гӀопаллин бакъо дӀаяккхаран новкъа.
ССРСн колхозан политикин резабоцучара «гӀопаллин бакъо» термин лелор
Наггахь «ахархой латта тӀебехкаран»  а, «гӀопаллин бакъо»  а терминаш лелайо Сталинан урхалла долчу Российн колхозан системин (дуьххьара, схьагарехь, иза дина аьтту коммунистийн коьртех цхьаъ волчу Бухарина 1928 шарахь), цуо дуьйцург XX бӀешеран 30-гӀа шерашкахь йукъадаьккхина ахархой маьрша дӀасалела цабитар дара, ткъа иштта сурсаташ латтор тӀедиллар (ша тайпана «ясакх») дара колхозашна, болхбар дара пачхьалкхан латта тӀехь (ша кепара «элан вацар») совхозашкахь.
Мехкашкахула гӀопаллех бозуш хилар дӀадаккхаран официалан терхьаш
ГӀопаллин бакъо официалан сацор, даиман а ца хуьлу иза боккхъала а дӀаяккхар, цул сов ахархойн дахаран хьолаш тодар муххале а
Йоакам (Техас)
Истори
Йоакам гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Техас штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Ваньково (Ленинградан область)
Ваньково (Ваньково) — Российн Федерацин Ленинградан областан Тихвинан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Хьажоргаш
Категори:Тихвинан кӀоштан нах беха меттигаш
Большие Борки
Большие Борки (Большие Борки) — Российн Федерацин Тверан областан Калининскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тверан областан Калининскан кӀоштан нах беха меттигаш
Прато Комуне (Салерно)
Прато Комуне — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Кулаково (Красноярскан мохк)
Кулаково (Кулаково) — Российн Федерацин Красноярскан мехкан Мотыгинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Мотыгинан кӀоштан нах беха меттигаш
Фен (ЭгӀ)
Фен — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ.
Садковски (Волгоградан область)
Садковски (Садковский) — Российн Федерацин Волгоградан областан Урюпинскан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Оьрсийн акъарин къилба-малхбалехь, океанашна а, хӀордашна а гена. Цундела областан климат континенталан, шийла, кӀезиг ло долуш Ӏаьнца а, йеха, йовха, йекъа аьхкенца йу. БӀаьсте йоца, гуьйре йовха, йекхна йу. Маьлхан йовхонан дукхаллийца ГӀирман къилба бердал оьшуш йац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
ЛонжекугӀ-ле-КуьлетгӀ
ЛонжекугӀ-ле-КуьлетгӀ — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди регионехь. Коммунан департамент — Кот-д’ОгӀ.
Садковски (Волгоградан область)
Хьажоргаш
Категори:Урюпинскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
ЛонжекугӀ-ле-КуьлетгӀ
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Кот-д’ОгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Фен (ЭгӀ)
Билгалдахарш
Категори:ЭгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Курилиха (Лежневан кӀошт)
Курилиха (Курилиха) — Российн Федерацин Ивановн областан Лежневан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.
Хьажоргаш
Категори:Лежневан кӀоштан нах беха меттигаш
Пиментейрас
Пиментейрас — Бразилин Пиауи штатера муниципалитет.
Тучна (Словения)
Тучна  — Словенин йукъараллера эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Фома Аквински
Фома́ Акви́нский (я Фома Аквинат, Томас Аквинат, Thomas Aquinas, Tommaso d'Aquino; 1225 шеран 25 январь, замок Рокказекка, Аквино уллехь — 1274 шеран 7 март, монастырь Фоссануова, Рум уллехь) — философ, теолог, схоластикин систематизатор, Doctor Angelicus, Doctor Universalis, «princeps philosophorum» («философийн эла»), томизман бухбиллинарг, доминиканцийн орденан декъашхо; 1879 шо дуьйна ву католицизмехь массарелла а лоруш волу динан философ. Цо вовшахтесна керстан дин Аристотелин философица.
<!--
Краткая биография
В 1252 возвратился в доминиканский монастырь св. Иакова в Париже, а четыре года спустя был назначен на одно из закрепленных за доминиканцами мест преподавателя теологии в Парижском университете. Здесь он пишет свои первые труды — «О сущности и существовании», «О началах природы», «Комментарий к „Сентенциям“».
В 1259 году папа Урбан IV вызывает его в Рим. В течение десяти лет он преподает богословие в Италии — в Ананьи и Риме, одновременно пишет философско-богословские сочинения. Большую часть этого времени он провел в должности советника по богословским вопросам и «чтеца» при папской курии.
В 1269 г. он вернулся в Париж, где возглавил борьбу за «очищение» Аристотеля от арабских толкователей и против ученого Сигера Брабантского. К 1272 относится написанный в резкой полемической форме трактат О единстве интеллекта против аверроистов (De unitate intellectus contra Averroistas). В том же году его отозвали в Италию для учреждения новой школы доминиканцев в Неаполе.
Недомогание принудило его прервать преподавание и писательский труд к концу 1273 года. В начале 1274 года он умер в монастыре Фоссанова по дороге на церковный собор в Лион.
Труды
Труды Фомы Аквинского включают:
Историко-философские истоки
Наибольшее влияние на философию Фомы оказал Аристотель, в значительной мере творчески переосмысленный им; также заметно влияние неоплатоников, греческих и арабских комментаторов Аристотеля, Цицерона, Псевдо-Дионисия Ареопагита, Августина, Боэция, Ансельма Кентерберийского, Иоанна Дамаскина, Авиценны, Аверроэса, Гебироля и Маймонида и многих других мыслителей.
Теология и философия. Ступени истины
Теология может что-то позаимствовать у философских дисциплин, но не потому что испытывает в этом необходимость, а лишь ради большей доходчивости преподаваемых ею положений.
У Фомы Аквинского мудрость становится независимой от других ступеней высшим знанием о Боге. Она основывается на божественных откровениях.
Аквинат выделял три иерархически соподчиненных типа мудрости, каждая из которых наделена своим «светом истины»:
Некоторые истины Откровения доступны для понимания разумом человека: например, что Бог существует, что Бог един. Другие — понять невозможно: например, божественное триединство, воскрешение во плоти.
На основе этого Фома Аквинский выводит необходимость различать теологию сверхъестественную, основанную на истинах Откровения, которые человек своими силами не способен понять, и теологию рациональную, основанную на «естественном свете разума» (познающую истину силой человеческого интеллекта).
Фома Аквинский выдвинул принцип: истины науки и истины веры не могут противоречить друг другу; между ними существует гармония. Мудрость — стремление постичь Бога, наука же — способствующее этому средство.
О бытии
Акт бытия, будучи актом актов и совершенством совершенств, пребывает внутри всякого «сущего» как его сокровенная глубина, как его подлинная действительность.
Мир — совокупность субстанций, зависимых своим существованием от Бога. Только в Боге сущность и существование нераздельны и тождественны.
Фома Аквинский различал два вида существования:
Только Бог — подлинное, истинное бытие. Всё остальное существующее в мире обладает не подлинным бытием (даже ангелы, стоящие на высшей ступени в иерархии всех творений). Чем выше стоят «творения», на ступенях иерархии, тем большей автономией и самостоятельностью они обладают.
Бог творит не сущности, чтобы потом заставить их существовать, а существующие субъекты (основания), бытийствующие в соответствии со своей индивидуальной природой (сущностью).
О материи и форме
Сущность всего телесного заключается в единстве формы и материи. Фома Аквинский как и Аристотель рассматривал материю пассивным субстратом, основой индивидуации. И лишь благодаря форме вещь является вещью определенного рода и вида.
Фома Аквинский рассматривал принцип индивидуации: форма не единственная причина вещи (иначе все индивиды одного вида были бы неразличимы), поэтому был сделан вывод — в духовных существах формы индивидуализируются через самих себя (потому что каждое из них — отдельный вид); в телесных же существах индивидуализация происходит не через их сущность, а через собственную материальность, количественно ограниченной в отдельном индивиде.
Таким образом «вещь» принимает определенную форму, отражающую духовную уникальность в ограниченной материальности.
Совершенство формы рассматривалось как наибольшее подобие самого Бога.
Пурты
Пурты (Пурты) — Кировн областан Яранскан кӀоштара эвла.
Фома Аквински
О человеке и его душе
Индивидуальность человека — личностное единство души и тела.
Пурты
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Фома Аквински
О человеке и его душе
Душа — животворящая сила человеческого организма; она нематериальна и самосущна; она — субстанция, обретающая свою полноту лишь в единстве с телом, благодаря ей телесность обретает значимость — становясь человеком. В единстве души и тела рождаются мысли, чувства и целеполагания. Душа человека бессмертна.
Пурты
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Фома Аквински
О человеке и его душе
Фома Аквинский считал, что сила разумения души (то есть степень познания ею Бога) определяет красоту человеческого тела.
Конечная цель жизни человека — достижение блаженства, обретаемого в созерцании Бога в загробном мире.
Пурты
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
Фома Аквински
О человеке и его душе
По своему положению человек — промежуточное существо между тварями (животными) и ангелами. В ряду телесных созданий — он высшее существо, его отличает разумная душа и свободная воля. В силу последней человек ответственен за свои поступки. А корень его свободы — разум.
Пурты
Бахархойн дукхалла
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: марийш (97%), оьрсий (3%).
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Яранскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Фома Аквински
О человеке и его душе
Человек отличается от животного мира наличием способности познания и, на основании этого, способностью совершать свободный осознанный выбор: именно интеллект и свободная (от какой-либо внешней необходимости) воля являются основаниями совершения подлинно человеческих действий (в отличие от действий, свойственных как человеку, так и животному), принадлежащих к сфере этического. Во взаимоотношении двух высших способностей человека — интеллекта и воли, преимущество принадлежит интеллекту (положение, вызвавшее полемику томистов и скотистов), поскольку воля с необходимостью следует интеллекту, представляющего для неё то или иное сущее, как благое; однако при совершении действия в конкретных обстоятельствах и при помощи определенных средств на первый план выходит волевое усилие (О зле, 6). Наряду с собственными усилиями человека для совершения благих действий требуется также божественная благодать, не устраняющая своеобразие человеческой природы, а совершенствующая её. Также божественное управление миром и предвидение всех (в том числе индивидуальных и случайных) событий не исключает свободы выбора: Бог, как наивысшая причина, допускает самостоятельные действия вторичных причин, в том числе и влекущие за собой негативные нравственные последствия, поскольку Бог в состоянии обращать ко благу зло, сотворенное самостоятельными агентами.
О познании
Фома Аквинский считал, что универсалии (то есть понятия вещей) существуют трояко:
Сам Фома Аквинский придерживался позиции умеренного реализма, восходящей к аристотелевскому гилеморфизму, отказавшись от позиций крайнего реализма, опирающихся на платонизм в его августиновской версии.
Вслед за Аристотелем Аквинат различает пассивный и активный интеллект.
Фома Аквинский отрицал врожденные идеи и понятия, а интеллект до начала познания считал подобным tabula rasa (лат. «чистая доска»). Однако людям прирожденны «общие схемы», которые начинают действовать в момент столкновения с чувственным материалом.
Познание начинается с чувственного опыта под действием внешних объектов. Объекты человеком воспринимаются не целиком, а частично. При вхождении в душу познающего познаваемое теряет свою материальность и может войти в неё лишь в качестве «вида». «Вид» предмета является его познаваемым образом. Вещь существует одновременно вне нас во всем своем бытии и внутри нас в качестве образа.
Истина — это «соответствие интеллекта и вещи». То есть понятия, образуемые человеческим интеллектом, истинны в той мере, в какой они соответствуют своим понятиям, предшествующим в интеллекте Бога.
На уровне внешних чувств создаются первоначальные познавательные образы. Внутренние чувства обрабатывают первоначальные образы.
Внутренние чувства:
Познание свой необходимый исток берет в чувственности. Но чем выше духовность, тем выше степень познания.
Ангельское познание — умозрительно-интуитивное познание, не опосредованное чувственным опытом; осуществляется с помощью присущих понятий.
Человеческое познание — обогащение души субстанциональными формами познаваемых предметов.
Три вида познания: Познание — есть самая благородная деятельность человека: теоретический разум постигающий истины, постигает и абсолютную истину, то есть Бога.