cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Заршин
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подкарпатан воеводаллин нах беха меттигаш
Калерия (Сан Андрес Тустла)
Калерия — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Калерия лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Чибча (цивилизаци)
Чи́бча (Chibcha), Муи́ска я Мо́ска — XII—XVI бӀешерашкара Къилба Америкин лакхара кхианчех цхьа цивилизации. Шира Америкин оьздангаллашна йукъахь чибча лаьтта цхьаьна могӀарехь майяца, ацтекашца, сапотекашца, инкашца. Шеш чибчаша шайх олура муискаш, аьлча а «адамаш».
Калерия (Сан Андрес Тустла)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Чибча (цивилизаци)
Чибчаш дӀалоцура доккхаха долу дакъа хӀинцалерачу Колумбин мехкан. Церан лаьттан йукъ яра лекха лаьмнийн Малхбален Кордильерийн акъари а, Боготан къилбаседехьара Туньян а, Согамосон а эркийн тогӀенаш а. Цул сов, чибчаш дӀалоцура Боготан къилбехьара тогӀенаш а, Кордильерийн малхбален басенаш, Оринокон генан Мета эркан льяносашна тӀекхаччалц. Европахой баьхкинчу хенахь чибчан мохк бара 25 эзар квадратан километр сов, ткъа бахархой миллион гергга бара.
Истори
Боготан атагӀи а, цунна гонахьара лаьмнийн басеш а къаьста алсама Ӏаламан тӀуналла хиларца, кӀедачу а, цхьаьнаэшшарачу климатца. Оцу факторша йира кхузахь луьста бахархой хевшина а, ткъа иштта кхиина латталелоран а кӀошташ. I эзарлагӀа шерашна юккӀехь кхузахь яра нах охьахевшина эвланаш, царна йукъахь 1000 сов стаг веха а, хила йолаелира хьалхара пачхьалкхаш. Юьхьанца чибчан латтанашна тӀехь дехира аравакийн меттан доьзалера тайпанаш. Амма V бӀешарахь уьш аратеттира чибчийн дайша, уьш кхелхира цига Юккъерачу Америкера, Панамин лаг тӀехула. IX бӀешарахь дикка шуьйра кхиа йолало металлурги. XII—XIII бӀешерашкахь кхоллало чибчийн тайпанийн йукъараллаш. Чибчин пачхьалкхаш сих-сиха, XV бӀешарахь алсама, тӀелеташ хьийзабо луларчу аравакийн а, башха дукха карибийн тайпанийн агӀора.
Испанел хьалхара мур
Чибчан оьздангаллера цхьан а йозанан иэс ца йисина дера, вайна европин хроникаша язбина хаамаш бен ца кхаьчна, цара гойту испанхой кхуза кхачале ши чкъор хьалхарчеран дахар. Хроникхоша яздинчу тептаршца, XV бӀешо чекхдолуш чибчийн 5 - 9 пачхьалкх (тайпанийн барт) яра. Царна йукъахь уггаре чӀогӀа къаьстара шиъ — вовшашца къовсамехь йолу Тунха а, Факата а, уьш гӀертара дисина тайпанаш куьйга кӀела дерзо, ткъа иштта вовше къарбан а.
1470 шеран герга хенахь Факата паччахьаллин урхалча Саганмачика, 30 эзар стаг эскарца тӀелетира, Паско эркан тогӀенехь лаьтта, Фусагасуга олаллин. Фусагасугхой ийшира, церан урхалчо къобал дира Факатин олалла. Кестта Гуанентан олаллин урхалча дуьхьалавелира Факатин. Цуьнан урхалчин гӀо деха дийзира Тунха паччахьаллин урхалче Мичуага. Шира дийцаршца, оьшу гӀо дина, Мичуа кхайкхира Саганмачике Тунхе, Гуанента олаллин урхалчо бехке вен зуламашна дохко вала. Саганмачика ца веира, тӀаккха Мичуага Факатин тӀелатаран сацам ца бан белира. Цул сов, шира дийцаршца, Факата паччахьаллин тӀелетира лулара тайпа панче. Цуьнца тӀом лаьттира 16 шарахь. Панчен тӀаьхь толам баьккхинчул тӀаьхьа, 1490 шарахь гергга, Саганмачика тӀелетира Мичуан.
Коьртачу тӀамехь, Чоконта эвлин уллехь, шинне а агӀора дакъалецира 100 эзар сов тӀемлочо (50 эзар Тунхин агӀора, 60 эзар Факатин агӀора). Эскаршан баьччалла деш бара паччахьаллин коьрта урхалчаш. Ший а вийра тӀамехь. ТӀаккха а факатхой туьйлира, коьрта урхалча валар бахьнехь, церан толаман мах кӀезиг хилира.
Цул тӀаьхьа, 1490 шарахь Факатин урхалча хилира Немекене. Шира дийцаршца, цуо лелайора законийн кодекс — цунах олура «Немекенен кодекс». Цуьнан кхин а дийзира панчен тӀелатар юхатоха, Фусагасуга олаллин гӀаттам охьатаӀо, цаьрца тӀемаш чӀогӀа хала дара, амма жамӀехь элас капитуляции йира. Немекенес чудалийра шен эскарш схьадаьхначу латтанашна тӀе, волавелира Тунхица тӀеман кечам бан. 50-60 эзар тӀемлойн эскар гулдина, иза аравелира. ЦӀий Ӏанийначу тӀамехь Немекенен чов йира, факатхой бевдира Тунхин тӀемлой тӀехьара ца бовлуш. ТӀаккха а, оцу толамо а цхьа паччахьалла вукхуьнга дӀа ца лацийтира. ТӀамера цӀа веина Немекене пхоьалгӀачу дийнахь велира, паччахьалла йитира вешин кӀантана Тискесусе. Цуьнан урхаллехь, иза Тунхин урхалчин декха гӀерташ а волуш, Факатин чубаьхкира испанин конкистадораш.
Испанис даьхна латташ
1536 шеран апрелехь карибийн берд тӀийра, Санта-Марта гӀалара, араелира 800 стеган тоба урхалчехь Гонсало Хименес де Кесада а волуш, иза хьажийнера испанин губернаторо талам бан а, схьадаха а Колумбин чоьхьара областаш. Дукхаха дерг иза доладелира шуьйра даьржинчу туьйранан мехках Эльдорадох долу эладитах. 9 баттахь гергга Кесада тӀеихира чибчин латтанашна, новкъахь дукха новкъарлонаш йолуш. 600 сов стаг цамгарех велира, индахошца девнашкахь ийгира. 1537 шарахь тобанан дисина дакъа, 200 стагал кӀезиг, кхечира Кундинамарка акъари тӀе. Йукъарчу тӀемаша гӀелбина, лулара тайпанаш тӀелетта чибча, юьхьанца испанхой делий бу моьттина болу, кӀеззиг бен дуьхьало ца йира. 1541 шарахь чибча-муискийн латтанаш дерриш йукъадахара Керла Гранадин. Цуьнан коьрта гӀала хилира Гонсало Кесадас 1538 шеран 6 августехь, яьгначу индахойн Факатин гӀопан меттигехь кхоьллина Санта-Фе-де-Богота.
XVIII бӀешеран юккъехь дӀаелира Чибчин оьздангалла а, мотт а.
Хьажоргаш
Категори:Чибча Категори:Колумбин истори Категори:Къилба Америкин индахой Категори:Колумбал хьалхара оьздангаллаш Категори:Цивилизацеш
Преложе-при-Локви
Преложе-при-Локви — Словенин йукъараллера эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Сен-Жульен-де-Консель
Сен-Жульен-де-Консель — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ЛуагӀа.
Преложе-при-Локви
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сен-Жульен-де-Консель
Географи
.
Преложе-при-Локви
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Сен-Жульен-де-Консель
Билгалдахарш
Категори:Атлантикин ЛуагӀа департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Бенабарре
Бенабарре — Испанин Уэска провинцин муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Уэска провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Оьзлер (Герджуьш)
Оьзлер (Özler) — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Батман провинцин (ил) Герджуьшан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Батман провинцин нах беха меттигаш
Категори:Герджуьшан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Мацинколо (Авелино)
Мацинколо — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Фекеень (коммуна)
Фекеень — Румынин Яломица жудецан йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. Коммунан йукъара нах беха меттигаш.
Хьажоргаш
Категори:Румынин коммунаш Категори:Яломица жудецан коммунаш
Базаровка (Житомиран область)
Базаровка — Украинин Житомиран областан Коростенан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Коростенан кӀоштан нах беха меттигаш
Маликовщина
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Миргородан кӀоштан нах беха меттигаш
Ронко (Болцано)
Ронко — Италин Трентино-Альто-Адидже регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Трентино-Альто-Адидже регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Валдаора ди Сото (Болцано)
Валдаора ди Сото — Италин Трентино-Альто-Адидже регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Трентино-Альто-Адидже регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Харовск
Харовск (Харовск) — Российн Федерацин Вологдин областан Харовскан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Харовскан кӀоштан нах беха меттигаш
Казчине Белария (Новара)
Казчине Белария — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Беверн (Гольштейн)
Беверн (Bevern) — Германин Шлезвиг-Гольштейн латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Шлезвиг-Гольштейн латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Оним
Оним — Кхазакхстанан Алматан областан Аксунан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Алматан областан нах беха меттигаш Категори:Аксунан кӀоштан нах беха меттигаш
Никулино (Орехово-Зуеван кӀошт)
Никулино (Никулино) — Российн Федерацин Москохан областан Орехово-Зуеван кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Заречье (Светлогорскан кӀошт)
Заречье (Зарэчча) — Белоруссин Гомелан областан Светлогорскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Гомелан областан нах беха меттигаш Категори:Светлогорскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Цараньино (Мантова)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Бондарин кӀошт
Бондарин кӀошт (Бондарский район) — Тамбовн областан муниципалан кӀошт.
Административан центр — Бондари.
Билгалдахарш
Категори:Тамбовн область Категори:Российн кӀошташ
Рогожники (Нижни Новгородан область)
Рогожники (Рогожники) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Шаранган кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 0 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Шаранган кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Рошиори (Нямц)
Рошиори — Румынин Нямц жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Нямц жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Шустово (Курскан область)
Шустово (Шустово) — Российн Федерацин Курскан областан Конышёвкан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Конышёвкан кӀоштан нах беха меттигаш
Медисон (Къилба Дакота)
Медисон  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилба Дакота штатера гӀала.
Истори
Медисон гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Къилба Дакота штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Красавка (Федоровкан кӀошт)
Красавка (Красавка) — Российн Федерацин Саратовн областан Федоровкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели.
Хьажоргаш
Категори:Саратовн областан Федоровкан кӀоштан нах беха меттигаш
Нортфилд (Вермонт)
Нортфилд — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Вермонт штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Вермонт штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Влков (Наход)
Влков  (Vlkov) — Чехин Кралове Градец мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Литература
Категори:Кралове Градец мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Чакалдере (ДжейхӀан)
Чакалдере (Çakaldere) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Адана провинцин (ил) ДжейхӀаннан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Адана провинцин нах беха меттигаш
Категори:Адана провинцин микрокӀошташ
Категори:ДжейхӀанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Красни Поле (Брянскан область)
Красное Поле (Красное Поле) — Российн Федерацин Брянскан областан Брасован кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Российн Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Брасован кӀоштан нах беха меттигаш
Камышка
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Ишиман кӀоштан нах беха меттигаш
Руст (Бургенланд)
Руст  — Австрин Бургенланд федералан латтана йукъара коммуна.
Географи
ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Бургенланд латтана гӀаланаш Категори:Австрин гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Албычева
Албычева (Албычева) — Свердловскан областан Гарин гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).
Билгалдахарш
Категори:Гарин гӀалин гуо нах беха меттигаш Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Филиппово (Гагаринан кӀошт)
Филиппово (Филиппово) — Российн Федерацин Смоленскан областан Гагаринан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Пятихатки (Горловкан кӀошт)
Пятихатки — Украинин Донецкан областан Горловкан кӀоштара эвла.
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Донецкан областан Горловкан кӀоштан нах беха меттигаш
Магстат-ле-О
Магстат-ле-О — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лакха ГӀейн.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Лакха ГӀейн департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Госмалиан
Госмалиан (Qosmalıan) — Азербайджанан Лерикан кӀоштара эвла.
Билгалдахарш
Категори:Лерикан кӀоштан нах беха меттигаш
NGC 6427
NGC 6427 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
6427 6427
Коречкино
Коречкино (Коречкино) — Российн Федерацин Тверан областан Леснойн кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тверан областан Леснойн кӀоштан нах беха меттигаш
Клонна
Клонна — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Мараватио дел Энсинал (Салватьера)
Мараватио дел Энсинал — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Мараватио дел Энсинал лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Раги (Кличевн кӀошт)
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Могилёвн областан нах беха меттигаш
Категори:Кличевн кӀоштан нах беха меттигаш
Красни (Пинеган кӀошт)
Красни (Красное) — Российн Федерацин Архангельскан областан Пинеган кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Кытманушка
Кытманушка (Кытманушка) — Российн Федерацин Алтайн мехкан Кытманован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера а, чӀогӀа континенталан а йу, кхоллало Атлантикера, Арктикера, Малхбален Сибрехара, Йуккъерчу Азера сих-сиха хийца а луш кхочучу хӀаваан массаш бахьнехь. Маршах кӀезиг йолуш хенан хӀоттам хилар бахьнехь алссама маьлхан радиации кхачайо кхуза. Малх лепаран дохаллин йуккъера барам 2000—2300 сахьт шарахь бу, цхьаьнатоьхна радиацин барам кхочу 4500-4800 МДж/м2 шарахь.
Хьажоргаш
Категори:Кытманован кӀоштан нах беха меттигаш
Теперски (Борисоглебскан кӀошт)
Теперски (Теперское) — Российн Федерацин Ярославлан областан Борисоглебскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ярославлан областан Борисоглебскан кӀоштан нах беха меттигаш
Сен-Жульен-де-Вувант
Сен-Жульен-де-Вувант — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ЛуагӀа.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Атлантикин ЛуагӀа департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Прелока
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
NGC 6428
NGC 6428 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Прелока
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
NGC 6428
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
6428 6428
ДогӀанлар (Сейдикемер)
Хьажоргаш
Категори:МугӀла провинцин микрокӀошташ
Категори:Сейдикемернан микрокӀошташ
Категори:Сейдикемернан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Засув (Польша)
Засув — Польшин Подкарпатан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подкарпатан воеводаллин нах беха меттигаш
Пойраз (Герджуьш)
Хьажоргаш
Категори:Батман провинцин нах беха меттигаш
Категори:Герджуьшан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Петровка (Азован кӀошт)
Петровка (Петровка) — Российн Федерацин Ростовн областан Азован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь амалехь йу бараман асанера бараман континенталан климат. Ӏа дукха хьолахь кхоьлина а, мохе а ду. Аьхке мохе а, йекъа а, йовха а йу. Климатан континенталан сипташ чӀагӀло мехкан къилбаседа-малхбузера къилба-малхбале. ТӀекхета йокъалла, йовхо. ЧӀагӀло мехаш, Ӏаьнан шелонаш. Климатан амалан башхалла йу маьлхан серло а, йовхо а шорта хилар. Дукха хуьлу барамера шораллин къилба зонин циркуляцин процессаш. Амма, Арктикера шийла массаш кхача тарло, масийттаза йан а тарло уьш.
Бенаске
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Петровка (Азован кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бенаске
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Уэска провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Петровка (Азован кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Азован кӀоштан нах беха меттигаш
Колорадо
Колора́до (Colorado или ) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 5 187 582 адам леррина 2012 шарахь. Штатан коьрта гӀала Денвер.
Билгалдахарш
Категори:АЦШ
Фелдиоара (коммуна)
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. Коммунан йукъара нах беха меттигаш.
Хьажоргаш
Категори:Румынин коммунаш Категори:Брашов жудецан коммунаш
Затон (Светлогорскан кӀошт)
Затон (Затон) — Белоруссин Гомелан областан Светлогорскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Ронко (Пяченца)
Ронко — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Белимел
Белимел — Болгарин Монтанан областера эвла. Чипровци йукъараллин йукъайогӀу.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Монтанан областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Маци-Пазини (Верона)
Маци-Пазини — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Разводово
Разводово (Развадава) — Белоруссин Могилёвн областан Кличевн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Могилёвн областан нах беха меттигаш
Категори:Кличевн кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Ламан (Лерикан кӀошт)
Ламан (Laman) — Азербайджанан Лерикан кӀоштара эвла.
Билгалдахарш
Категори:Лерикан кӀоштан нах беха меттигаш
Валдара (Пезаро а, Урбино а)
Валдара — Италин Марке регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Марке регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Усть-Ягье
Усть-Ягье (Усть-Ягье) — Российн Федерацин Байкалдехьара мехкан Балейн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат луьра, чӀогӀа континенталан йу. Октябрехь дуьйна кхузахь хӀутту лакхара атмосферан Ӏаткъам. Йочанаш кӀезиг хуьлу, ткъа малх лепар кхузахь алсама хуьлу Ялтехь а, Кисловодскехь а чул. Оцу хенахь гӀийла мох а наггахь бен ца хуьлу. Оцу хьолашкахь латтано йойу дукха йовхо атмосферан дӀайалар бахьнехь, цуьнца кхетадо температуран инверсеш а, алссама тӀетаьӀӀа шелонаш латтар. Аьхке кхузахь йовха йу, цхьаццанхьа тӀех йовха йу, ткъа Ӏа шийла ду.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Якутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+9.
Хьажоргаш
Категори:Балейн кӀоштан нах беха меттигаш
Сан Хуан (Коатепек)
Сан Хуан — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Искапузалко (Педро Асенсио Алкисирас)
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Мали Перевоз (Миргородан кӀошт)
Мали Перевоз — Украинин Полтаван областан Миргородан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Миргородан кӀоштан нах беха меттигаш
Казчине Белини (Новара)
Казчине Белини — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Царафа (Потенца)
Царафа — Италин Базиликата регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Базиликата регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Мазво-НидегӀбгӀуьк
Мазво-НидегӀбгӀуьк — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лакха ГӀейн.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Лакха ГӀейн департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Рутценхам
Рутценхам — Австрин Лакха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Фоьклабрукк гуонан йукъайогӀу.
Хьажоргаш
Категори:Лакха Австри латтана гӀаланаш Категори:Австрин гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Лос Ортиз (Тиватлан)
Лос Ортиз — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Лос Ортиз лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
NGC 6429
NGC 6429 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
6429 6429
Арзаматово (Нижни Новгородан область)
Арзаматово (Арзаматово) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Шаранган кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 13 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Шаранган кӀоштан нах беха меттигаш
Игнатполь
Игнатполь — Украинин Житомиран областан Коростенан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Коростенан кӀоштан нах беха меттигаш
Клонна-Колони
Клонна-Колони — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Бильзен
Бильзен (Bilsen) — Германин Шлезвиг-Гольштейн латтана йукъара коммуна.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Шлезвиг-Гольштейн латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Калерия Алта (Сан Андрес Тустла)
Калерия Алта — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Калерия Алта лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
ХӀучӀогӀалла
ХӀучӀогӀалла — цхьана генан аллелашна йукъара йукъаметтигийн кеп. Оцу йукъаметтигашкахь царех цхьамма (хӀучӀогӀачо) охьатаӀайо (дӀалачкъайо) важа (рецессиваниг), иштта билгалдоху хьесапаш хӀучӀогӀачеран гомозиготаш а, гетерозиготаш а.
Рецесси́ван аллель — генан вариант ю, фенотипан болу Ӏаткъам гучу ца болу хӀучӀогӀаллин аллель йолуш. Рецессиван аллелан таро ю ша билгалдоккху хьал гучудаккха, нагахь иза елахь гомозиготан хьолехь (ша санна рецессиван аллельца цхьаьна).
Дуьззина хӀучӀогӀа латтар
Дуьззина хӀучӀогӀа латтар гетерозиготийн фенотипан къаста ца ло хӀучӀогӀа гомозиготийн фенотипех йолчу аллельца. Хила мега, цӀенчу кепехь дуьззина хӀучӀогӀа латтар нисло кӀезиг я нис а ца ло. Масала, адамаш, гемофили А (вовшехтесна Х-хромосоман рецессиван аллельца) генаца гетерозиготан ду, ах гомозиготан барамера дерзаран фактор адамийн барамера аллельца дуьстича, дерзаран факторан VIII жигаралла церан шозза лахара ю, могашчу адаманчулла. Оццу хенахь могашчу адамийн оцу факторан жигаралла хийцало 40 - 300 % йукъахь, популяцин юккъерачу барамал. Цундела могушчеран а, гетерозиготаш лелочеран а билгалонаш хаъал къовлало. Фенилкетонури (аутосоман-рецессиван билгало) йолуш гетерозиготаш дукхах дерг могуш лору, амма доӀахан фенилаланин-4-гидроксилаза ферментан жигаралла церан шозза кӀезиг ю барамал, ткъа фенилаланин клеткашкахь лакхара ду, цуо цхьацца хаамашца, охьадоккху IQ, психотийн бохамаш кхиаран кхерам латтабо.
Дуьззина доцу хӀучӀогӀа латтар
Дуьззина доцу хӀучӀогӀа латтарехь гетерозиготийн фенотип, хӀучӀогӀачун а, рецессиван а гомозиготийн фенотипашна юккъера ю. Масала, цӀеначу хӀух долу лоьман акъа бага, кхечу кепара таьӀна-цӀен а, кӀайчу а зезагийн ораматашца хӀу иэдича хьалхарчу чкъоьран зезагаш сирла-цӀен хуьлу. ЦӀена Ӏандалузийн Ӏаьржа а, кӀайн а беса котамийн хӀу иэдича хьалхарчу чкъоьрехь дуьнен тӀе йовлу сира беса котамаш. Дуьззина доцу хӀучӀогӀа латтар молекуляран тӀегӀанехь уггаре атта кхетало ферментан я кхечу белокан жигаралла шозза охьаяларца (нагахь хӀучӀогӀа аллело функционалан белок лахь, ткъа рецессиванчо — сакхте). Масала, кӀайчу бесах жоп дала таро йац сакхте аллелан бен, цуо жигара йоцу фермент ло, ткъа цӀиечух — барамера аллело, цуо ло цӀиен пигмент кхуллу фермент. Оцу ферментан ах жигараллехь гетерозиготийн цӀиечу пигментийн барам шозза охьаболу, бос сирла цӀие хуьлу. Кхин а механизмаш хила тарло дуьззина доцучу хӀучӀогӀа латтаран.
Цхьацца хьосташкахь дуьззина доцу хӀучӀогӀа латтаран амал йо ишттачу аллелийн йукъаметтиго, масала, гибридийн билгалоно F1 лоцу юккъера меттиг, ткъа дӀатевжа хӀучӀогӀа билгало йолу ненан агӀора. Юьззина юккъера вариант (масала, лакхахь далийна зезагийн бесаш) лору тӀаьхьалон юккъера амалийн, аьлчи а хӀучӀогӀа доцуш.
Кодоминировани
Дуьззина доцучу хӀучӀогӀаллех къаьсташ кодоминировани еш, хӀора алело жоп луш йолу гетерозиготийн билгалонаш, гучуйовлу цхьанне а, юьззина а. Кодоминированин дукха хуьлу масала — адаман тӀаьхьенийн АВ0 системан цӀийн тобанаш. Адамийн ерриг тӀаьхье АА (шогӀа тоба) а, ВВ (кхоалгӀа тоба) а генотайпанийн хир ду АВ (еалгӀа тоба) генотайпа. Церан фенотайпа дац де-нений фенотайпанашна йукъара, хӀунда аьлчи эритроцитийн тӀехула хуьлу ший а агглютиноген (А а, В а). Кодоминировани еш аллелех цхьаъ хӀучӀогӀаллин, ткъа важа — рецессиван ю ала мегар дац, оцу кхетамийн маьӀна дов: шинне а аллело цхьабосса Ӏаткъам бо фенотайпан.
РНК а, генийн белокийн сурсатийн тӀегӀанехь, схьагарехь, дукхаха йолчу меттигашкахь генийн аллелан уьйр — иза кодоминировани ю, хӀунда аьлчи, шина аллелех хӀораммо а гетерозиготийн код йо РНК я белокан сурсат, ши а белок я РНК организмехь хуьлу.
ХӀучӀогӀаллин юьстина амал
Лакхахь ма-диццара, хӀучӀогӀаллин амал йоьзна ю билгалонан анализан тӀегӀанех. Хьосар цуьнга марскепара-клеткийн анемийн масалийца. Гетерозиготан генаш лело S гемоглобинан (AS), хӀордан тӀегӀанехь эритроцитийн норман кеп хуьлу, цӀий чуьра гемоглобинан норман концентраци а хуьлу (А юьззина хӀучӀогӀалла S тӀехула). Лакхахь (2,5-3 эз. м сов) гетерозиготийн гемоглобинан концентраци охьайолу (цомгашчерачул дуккха лакхара елахь а), гучуйовлу марскепара эритроциташ (А юьззина йоцу хӀучӀогӀалла S тӀехула). Оцу масало гойту, хӀучӀогӀалла хьолех дазар. Гетерозиготаш AS а, гомозиготаш SS а цхьатерра дуьхьала латало хоршан, гомозиготаш АА хорша атто хуьлу. Оцу билгалонца S ген хӀу чӀагӀдо А тӀехула. АS лелочеран эритроциташкахь цхьабосса хуьлу ший а вариант бета-глобинан зӀенийн — норман А а, мутантан S а (аьлчи а хаало кодоминировани).
Молекулийн механизмаш
ХӀучӀогӀаллин молекулийн баххаш девзуш дацара Менделан. ХӀинца хаьа, хӀора генаца йогӀу локус, лаьтта ДНК бӀенаш, эзарнаш нуклеотидийн ехачу тӀаьхьалонех. Молекулин биологин коьрта догмо боху, ДНК → РНК → белок, аьлчи а ДНК транскрибци хуьлу мРНК йукъахь, ткъа мРНК трансляции йо белок йукъа. Оцу процессехь тайп-тайпана аллелаш тарло транскрибци ян я ца ян, ткъа транскрибци хилахь, трансляци ян цхьаьна белокан тайп-тайпанчу кепашка — изокепаш. Дукха хьолахь белокаш клеткин чуьра химин реакцин катализ еш болхбо ферменташ санна, цара дуьххьал дӀа я хьакхалуш билгалайоккху фенотип. Муьлхха а диплоидан цхьаьна локусца йогӀу организман аллелаш, хуьлу цхьатерра (гомозиготан), я тайп-тайпана гетерозиготан). Нагахь ДНК тӀаьхьалонийн могӀанийн тӀегӀанехь аллелаш тайп-тайпана елахь а, амма белокаш тера хила тарло. Белокан сурсаташна йукъара башхаллаш ца хилар бахьнехь ала ца ло, муьлха аллель чӀогӀа ю (оцу меттигехь хуьлу кодоминировани). Нагахь белокан ши сурсат кӀеззиг къаьсташ бен йацахь а вовшех, цара, тарло, яла цхьатерра фенотип, ян тарло цхьатерра ферментативан реакци (нагахь уьш ферменташ елахь). Оцу хьолехь ца алало, муьлха аллель чӀогӀа ю.
ХӀучӀогӀалла гучуйолу, нагахь аллелех цхаъ молекулан тӀегӀанехь болх ца беш хилахь, аьлчи а транскрибци ца еш я болх ца беш йолу белокан сурсат луш елахь. Иза хила тарло ДНК аллелан тӀаьхье-хьалхе хуьйцу мутацин жамӀ. Гомозиготийн болх ца бечу аллелашца, билгала белок ца хиларна гучуйолу амалийн фенотип. Масала, адамийн а, кхечу дийнатийн а пигмент йина йоцу альбиносийн цӀуока хуьлу аллелца гомозиготалла хиларна, цуо новкъарло йо цӀуокан пигментан меланинан синтез ян. Ладаме ду кхетча, аллелан рецессивалла билгала ца йоккху цхьа муьлхха а функци ца хиларца: гетерозиготийн иза альтернативан аллелца уьйр хиларан жамӀ ду. Ишттачу уьйран кхоъ коьрта тайпа хила тарло:
Хьажоргаш
Категори:Генийн уьйр
Гавриловкан кӀошт
Гавриловкан кӀошт (Гавриловский район) — Тамбовн областан муниципалан кӀошт.
Административан центр — 2-гӀа Гавриловка.
Билгалдахарш
Категори:Тамбовн область Категори:Российн кӀошташ
Кузьменки (Арсеньеван кӀошт)
Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Арсеньеван кӀоштан нах беха меттигаш
Хвостиха (Вологдин область)
Хвостиха (Хвостиха) — Российн Федерацин Вологдин областан Харовскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Харовскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Куровски (Орехово-Зуеван кӀошт)
Куровски (Куровское) — Российн Федерацин Москохан областан Орехово-Зуеван кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Орехово-Зуеван кӀоштан нах беха меттигаш
Юрьевка (Конышёвкан кӀошт)
Юрьевка (Юрьевка) — Российн Федерацин Курскан областан Конышёвкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах.
Александровски (Свердловскан область, Таборин кӀошт)
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
Донт (Сейдикемер)
Донт (Dont) — Туркойчоьнан Эгейн регионан МугӀла провинцин (ил) Сейдикемернан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Александровски (Свердловскан область, Таборин кӀошт)
Бахархойн дукхалла
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: хууш дац.
Билгалдахарш
Категори:Таборин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Юрьевка (Конышёвкан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Донт (Сейдикемер)
Хьажоргаш
Категори:МугӀла провинцин микрокӀошташ
Юрьевка (Конышёвкан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Конышёвкан кӀоштан нах беха меттигаш
Донт (Сейдикемер)
Хьажоргаш
Категори:Сейдикемернан микрокӀошташ
Категори:Сейдикемернан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Меллетт (Къилба Дакота)
Меллетт  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилба Дакота штатера гӀала.
Истори
Меллетт гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Къилба Дакота штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Нью-Гейвен (Вермонт)
Нью-Гейвен — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Вермонт штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Вермонт штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Рошиори (Сату-Маре)
Рошиори — Румынин Сату-Маре жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Сату-Маре жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Редкодуб (Углегорскан гӀалин кхеташо)
Редкодуб — Украинин Донецкан областан Горловкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Чатакли (ДжейхӀан)
Чатакли (Çataklı) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Адана провинцин (ил) ДжейхӀаннан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Редкодуб (Углегорскан гӀалин кхеташо)
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Сен-ИлегӀ-де-Шалеон
Сен-ИлегӀ-де-Шалеон — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ЛуагӀа.
Чатакли (ДжейхӀан)
Хьажоргаш
Категори:Адана провинцин нах беха меттигаш
Сен-ИлегӀ-де-Шалеон
Географи
.
Редкодуб (Углегорскан гӀалин кхеташо)
Хьажоргаш
Категори:Донецкан областан Горловкан кӀоштан нах беха меттигаш
Чатакли (ДжейхӀан)
Хьажоргаш
Категори:Адана провинцин микрокӀошташ
Категори:ДжейхӀанан микрокӀошташ
Категори:ДжейхӀанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Фокино (Смоленскан область)
Фокино (Фокино) — Российн Федерацин Смоленскан областан Гагаринан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Смоленскан областаан Гагаринан кӀоштан нах беха меттигаш
Мариновка (Федоровкан кӀошт)
Мариновка (Мариновка) — Российн Федерацин Саратовн областан Федоровкан кӀоштара эвла.