cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нохчийчуьра акхарой
Хьуьнан акха цициг
Оьрсаша хьуьнан акха цицигах "Лесной кот" олу. ЦIахь кхобучу цицигах тера ду иза. Амма цулла жимма онда ду. ДегIан дохалла 50-75 см. ЦIога 25-35 см. ТIера цIока кIеда а, чо луьста болуш а ю. ЦIога томма а, месала а ду. Лергаш а вайн цIерачу цициган санна ду цуьнан. Бос, жимма мекха лаьцчи санна, сира бу. Накха а, чукъело а хьаьрса ю. Пурхалхьа букъа тIехь а, агIонца а моханаш ю. Цуьнан деха, мокха и томмагIнаш хедда ду. Корта а и томмагIнаш хIиттина къорза бу цуьнан. ЦIоганна тIехь мокха чIагIарш ю. ЦIоганан йоьхьиг Iаьржа ю цуьнан.
Вайн Кавказан ламанан хьаннашкахь хуьлаш ду и акха цицигаш. Цхьаъ ша лела цициг. Дийнахь лечкъий Iа акха цициг дечиган хари чохь тIулган бердашкахь, оьрнашкахь мохо охьатоьхначу диттан орамашна кIел. Цуьнан даар коьртачу декъана олхазарш, дехкий ду. Кхин йолу садолу хIумнаш а йоу цо. Оре дар февраль-март баттахь ду. Исс кIирнах лела иза пхора. Къорнеш апрель-май баттахь йо. КIорнешна саго I0-I2 де даьлчи. Бен хари чохь я тIулгийн херонашкахь бо цициго. Веданан а, Шелан а, Шуьйта а Ачхой-Мартанан а районашкарчу хьаннашкахь хуьлу и акха цицигаш.
Эрзашкара цициг
Оьрсаша а "Камышовый кот" олу эрзашкарчу цицигах. Акха цициг ду иза а. Когаш тIехь жимма лекхо ду иза. ДегIан дохалла 50-90 см. ЦIога 20-30 см. Лергаш тIехь чо бу ирах бахана. ДегIа тIехь морсо чо бу. Бос можо-мокха бу. ДегI лахара сирло ду, букъ мокха бу. Букъа тIехула таьIно мокха сизаш ду. Уьш хуьлу меттиг: Къилбехьара Ази, Афганистан, Иран, Юккъера Ази, Гергара Малхбале, Африкин цхьана декъехь, Малхбале Закавказехь Копет-Дагахь, Мургабски оазисашкахь, Вахшу, Пянджу, Аму-Дарья,Сыр-Дарья лахенашкахь. Вайн республикерчу Шелковской районехь хуьлуш ду и тайпа цицигаш. Церан лелар буькъчу эрзашлахь, коьллин кондаршлахь бецийн, шочан тоьлгашкахь, хIурдан йистошца, хин тогIешкахь ду.
Ижо буьйсанна лоха цара. Дийнахь а лела уьш ижонна тебаш. Акха нIаьнеш, котамаш, акха бедаш, гIезаш, лекъаш кхин долу олхазарш доу цара. Олхазарийн тойнеш а дохадо, кIорнеш а йоу. Боларахь лела иза долалой. Дечиг тIе хьала а долу. Ша ор даккхар кIезиг хуьлу цуьнан. Цхьогалан, кхин долчу экхано дIатесна бен схьалоцу цо. Январь-март баттахь оре догIу иза. КIорнеш апрелехь-июнехь йо. КIорнеш 2-I0 хуьлу.
Пхьагал
Пхьагалах оьрсаша "Заяц" олу. Пхьагална дукха еза куллан кондарш, ялтийн аренаш, бецан тогIеш, ирзеш долу меттигаш. Дийнахь юьжий Iуьллу иза, буьйсанна ежа. Цуьнан йижар само йолуш ду. Пхьагал санна "стешха" аьлла ду оьрсийн кица. Стешха экха ду иза. Пхьагал ядаро бен цхьана а мостагIчух кIелхьара ца йокху. Цуьнан мостагIий дукха бу: берзалой, цхьогалаш, чагIалкхаш, акха цицигаш, аьрзунаш, куьйранаш, гIиргIанаш. Адам а ду цунна кхерамехь. Таллархой жIаьлешца тIаьхьабовлу цунна. Даа жижиг а, куй бан цIока а шиъ пайда цунах хиларна. Буьйсанна едчи а кIелхьара ца йолуьйту пхьагал луьрчу олхазарша. Кхин долчу акхарошна я де, я буьйса маьрша хуьлу. Синтем боллуш набйо цара шешан баннашкахь я тоьланашкахь. Ткъа пхьагал я буса а, я дийнахь а синтем болуш йац. Бакъду, цхьа корматалла ю пхьагалан, шена кхерам белахь а, боцахь а хаьа цунна. Таллархо шен жIаьлешца лорах тIаьхьа ваьлчи йоду иза. Маьрша стаг юххехула тIехволуш Iадда юьжий Iуьллу. Варданца я машинашца дIа-схьа лелачу адамех а шена кхерам боцийла хаьа цунна. Буьйсанна юьрта цу а йогIий нехан керташкахь ежаш лела пхьагал.
Мелла а адамаш дехачу меттигашна герга гIерташ ду пхьагалийн дахар. Хасстоьмаш бийна меттигаш еза царна. Адамаш дехачу меттехь царна кхераме долу акхарой, масала, берзалой, кIезиг хуьла. Къона беш кхиочу меттехь пхьагалаша стоьмийн дитташна зенаш до. Чкъор дууш стоьмийн гIад дожу цара.
Пхьагал сиха деба. Шарахь кхузза, доьазза ехка иза. ХIора моссазза ехка пхиъ я ялх, я ворхI кIорни йо цо. Нанас кIезиг терго йо кIорнийн. Уггар атталла бен а, я буха биллина бецан мотт а ца хуьлу церан. Йина дукха хан йоцуш, кегийра кIорнеш вовшех а хьаьрчий Iохкуш карайо. КIезиг тосало царна юххехь нан. КIорнеш якха а йой царна юххера дIайоьду иза. Жимма ондеевлича юьйлало кIорнеш. Якхо хан хилчи, нанна уьш церан лорах карайо. Шина, кхаа дийнахь цкъа бен ца якхайо нанас шен кIорнеш. Шура дукха хьена ю цуьнан. Цундела кIорнийн кийрахь налха а хуьлий лаьтта иза. Цунах шина, кхаа дийнахь кхачо хуьлу кIорнешна. Кхузза якхийчи, исс-итт дийнахь, дIатосу нанас шен кIорнеш.
Цхьана а экхана хьожа ца кхета кIорнех. Оцца башхоно ларйо уьш акхаройх. Муьлхха а экха тилкхаздаьлла тIе ца Iоттаделчи кхерам бац царна. Ешшехь сагуш а, тIехь чо болуш а хуьлу пхьагалан кIорнеш. Кегийра йолуш адамах ца кхоьру пхьагалан кIорнеш. КараIеминчу пхьагало жIалийца гергарло а тосу. Цуьнца цхьана кедара хIума а йоу, дижна Iуьллучу жIаьлин коьрта тIехь хьалхарчу когашца вота а туху пхьагало.
КӀайн пхьагал
Оьрсаша кIайчу пхьагалах "Заяц-беляк" олу.
Вукху пхьагалах къасто цхьа а кхин тайпа башхонаш йац кIайчу пхьагалан Iай бос хийцалуш кIайялар бен.
Ло диллинчу хенахь акхаройх ларъялан аьтту беш ду цуьнан кIайн духар. Амма ло доцчу хенахь оханаш тIехь а, шерачу арахь а, мел генара а гуш хуьлу иза. Iай хьаннашкахь хуьлу кIайн-пхьагал дукхах йолчу хенахь. Аьхка вукху пхьагална санна аренца меттигаш еза цунна синтарш долу хин бердан йистош, эрз болу тогIеш, ирзош, диттийн кондарш.
Вайн Союзехь Европин дакъошкахь къилбехьа Киевски областе кхаччалц а, Азехь Къилбехьа Казахстане кхаччалц а, Малхбалехьа Камчатке, Сахалине кхаччалц а долчу мехкашкахь хуьлуш ю кIайн пхьагалаш. Шаш бечу океанан бердаш тIе кхаччалц йолчу меттигашкахь а хуьлу уьш. Яжа меттигаш хоьржуш, цкъа цанен аренашкахула лела уьш, тIаккха ялтийн аренашкахула кхерста. Стоьмийн бошмашкахь а, хесашкахь а ежа уьш.
Диттийн гIа дужучу хенахь хьуьн чуьра арайовлу кIайн пхьагалаш. Кхин бахьана дац цу хенахь цара хьун тесна йитар, охьаоьгучу гIан татанех кхерар бен. Охьадоьжначу гIан патаршлахь олхазарша садолу хIуманаш лоьхуш деш долу "шах-шах" а тоьа царна кхераяла.
КIайчу пхьагалан яжар а ду, вукхуьнан санна садайчи а, буьйсанан цхьана декъехь а. Ткъа, беттан сих сахиллалц ежа иза. Важа пхьагал санна шарахь кхузза-доьазза ехка иза. Вукхо санна хIора моссазза ехка пхиъ-ялх я ворхI кIорни йо цо. Уьш Iалаш яр а, уьш юзор а, кхиор а вукхуьнан санна ду. Цхьа башхо ю кIайчу пхьагалан дахарехь. Къилбаседехь I метр кIорга лайх чу йоьлхий баннаш до цара. I-2 метр латта охкуш лаьттах баннаш а доху...
Лаьттан пхьагал
Оьрсаша лаьттан пхьагалах "Тушканчик" ола. Жима экха ду иза. Лергаш доцийра а, кегийра а ду цуьнан. Лергаш дIай-схьай саттадо цо. ТIаьхьара ши ког беха а, ницкъ болуш а бу. Хьалхара ши ког боца бу. ЦIога деха ду лаьттан пхьагала, боьххье месала кIайн кIуж а болуш. Дийнахь шен бенахь Iа иза. Бен лаьттах боккху цо. Буьйсана яжа арайолу иза. Бецан орамаш а, ялта а доу цо, буц а йоу. Болар шен тIаьхьарчу шина кога тIехь кхиссалуш до цо. НогIийн махкахь дукха хуьлу уьш.
Тарсал
Тарсалах оьрсаша "Белка" олу. Тарсал массанхьа а дойзаш ду. Туьйранахь а дукха меттигаш ю тарсал хьахош. Каде а, хаза а ду иза. Диттан гаьннаш тIоьхула цуьнан лелар йоккха исбаьхьалла йолуш ду.
Тарсалаш ехаш меттигаш дукха ю. Полярни гонашкара, къилбехьа, Испани а, Желтойчоь а кхаччалц долчу мехкашкахь уьлу уьш. Вайн Советски Союзехь, Малхбузехьа Iаьржачу хIурда тIе кхаччалц а, малхбалехьа Самаре, Свердловске кхаччалц а, къилбехьа агIор Алтайхь а. Вайн Кавказан лаьмнашца йолчу хьаннашкахь а, Кореехь а, Японехь а хуьлу уьш.
Тарсалан цIокарчий,муьлххачу а кхечу акхаройчел а, механа еза ю. Тарсалаш дитташна тIехь деха. Амма лаьтта охьа диссар а кIезиг дац церан. Лаьтта охьа а эккхий, додий кхечу дечиг тIе хьаладолу тарсал. Лаьттахь яа хIума а лоху цо. Къайлах адам, я экха тергалдо цо. Шена тIаьхьа ваьллачух къехкаш диттан гена тIоьхула боьххье кхаччалц хьаладолу иза. Кхин дIа даха меттиг йоцуш дисчи кхоссалой кхечу дечиган гаьннаш тIе долу тарсал, я, лаьтта охьа а эккхий, додий хьалха тIе нисъеллачу дечиган гIода тIоьхула хьаладоду.
Тарсалаш цхьана меттера кхоьчахьа дIакхелха. Кхелхана дIаяхар лаьттахула хуьлу церан, яккхийра реманаш цхьана а кхетий. И рема доьхьал нисъеллачу юьртах а, гIалех а чекхйолу. Церан дIай-схьай кхалхар гурахь хуьла. Iа буьрса догIург хиларан цхьацца билгалонаш тосало царна. Яа хIума йоцуш шаьш меца юьсург хиларх къаьхкий кхелха уьш кхоьчахьа дIа. Шерачу аренашкахула дIа кхелхаш доккха зе хуьлу царна.
Дитта тIехь йолчу хенахь царна тIекхача аьтту боцуш хиллачу акхароша доу уьш. Масала, берзалоша, цхьогалаша, дингаташа, оьпарчаша, олхазарша. Шаьш дIакхелханчу меттехь ялх-ворхI ша доккху цара. ТIаккха цигара, шаьш хиллачу юха кхелха.
Тарсалийн дебар сиха хуьлу. ДIа-схьа кхелхаш хIаллакьхилар меттахIутту церан, сиха дебар бахьана долуш. Цхьана аьхка шозза хуьлу церан дохкана. КIорнеш кхаанни тIера иттанне тIе кхаччалц йо. Баннаш дечиган Iеханах до цара, гондахьа гIаш, синтарш а дохкуш. Бен бухара кIадбеш тарсалийн чоьш а хуьлу. Дечагийн хареш чохь а до цара баннаш.
Тарсалийн коьрта кхача бу: хьуьнан бIараш, стоьмаш, стоьмийн хIуш, олхазарийн хIоьаш, цIазамаш, жIаьлин-нускалш. Iаьнна дIаIалашдо цара бIараш а, кхин тайпа кхачанан сурсаташ а.
Оьпа
Оьпанах оьрсаша "Хомяк" олу. Ялтийн аренашкахь, нехан хьаьжкIаш юьйчу керташкахь а хуьлуш ю оьпарчий. Оьпа билгал ю чукIело а, лога кIелхьара а Iаьржачу босахь хиларна. Букх хьаьрса бу цуьнан. Лерган яххаш, беснеш кIайн ю. ТIехьажарехь стомма а, партала а хетало иза. Амма иза партала йац, каде ю. Ялташна доккха зе до оьпарчаша. ОьгIазе а, майра леташ а ю оьпа. Лата адамана доьхьал а йолу иза. ОьгIазе дарлой, шок а етташ, цIийза а цIийзаш тIекхета иза стагана. ЖIаьла доьхьал нисделчи цунна хьалха тIе а кхетий, и кхера а дой, йолу оьпа кIелхьара. ТIекхетий цергаш чIогIа юхку цо. Уьш дIа-схьа ца йохуш, цергаш йоьхканчуьра дилх цосту.
Адамах къахкаш йац оьпа. Мелхо а уьш дехачу меттехьа герга гIерта иза.
Оьпа ялта диъна ца Iа. Цхьа пунт хиллал ялта Iай даа тIаьхьалонна дIахьулдо цо лаьтта бухахь. Шена чохь Iен бен баьккхина ца Iеш йиъ-пхиъ чоь кечйо цо. Ялта чудухкуш "амбар", юьжу мотт, хIума юу чоь, нехаш дIакхуьссийла, хьоштагIа. Багахь доьлашна юххехь 50 грамм ялта хьо цо. Цхьа кийла ялта IаIош 20-зза дIай-схьай йоьду иза. Цхьа пунт ялта тIаьхьалонна дIадерзош 320-за ялташ дийначу уьрда тIе хьала а йолу, юха Iуьргах чу а йоьду иза. Ши метар кIорга охка ца латта. Цо аьхъканчу Iуьрган дохалла йиъ метар, ах метар хуьлу. Оццулла чIогIа болх бан дуккху а хан еза цунна. Шена лиъчи чехка охку цо латта. Яьшки чу йоьллина оьпа, и а хадийна, пена кIелхулацхьаметар, ах метар деха Iуьрг а даьккхина, дIаяханера цхьана буьйсанна. Оьпанан бен шина агIор чекхболуш хуьлу. Цхьанахьаша раз чуйоьдийла йокку цо. Вукхазхьашхула нисса хьалайолийла йо. Къоначара чуйоьдийла цхьаъ бен ца йо.
Iай йийшина Iохку оьпарчий. Бакъду, массо а хенахь ца йо цара наб. ХIума яа самайовлу уьш. Iай наггахь бенара хьала а йолу оьпа, довхо де деъчи. Оьпа гурахь кхин долу акхарой санна чIогIа ца ерста. Цундела юуш хIума а йоцуш Iа даккха гIора ца хуьлу цуьнан. Дехкаша санна Iай напгIа лаха корматалла йац оьпанан. Ша тIаьхьалонна гулдина ялта доу цо Iай. Оьпано садолу хIумнаш а йоу. Жима а, доккха а экха дац оьпаночул дукха кIорнеш еш. Ейтта а, пхийтта а, берхIитта а кIорни йо цо цкъа ехкаш. Ши кIира кхаьччи кIорнеша шайна къаьс-къаьстана, лаьттах охкуш, баннаш до.
Хаьштиг
Хаьштигах оьрсаша "Выдра" олу. Деха дегI а долуш, стомма гIорта а йолуш, боцийра когаш а болуш, деха цIога а долуш жима экха ду иза. ДегIан дохалла 70-75 см, цIоганан дохалла 50 см. Корта воьда бу цуьнан. Лергаш халла бен гуш дац. ПIелгашна юккъехь пардош ду. Хи чохь нека дан аьтту бо цара. БукътIера цIока таьIночу албасахь ю, чукIело сирла ю цуьнан.
Вайн Къилбаседа Кавказехь а, Закавказехь а, Малхбузехьа Иранехь а хуьлуш ду уьш. Церан дахар ламанан хишца, чалхаш йолчу меттехь, Теркан йистошца ду. Адамех къахкаш а, ларлуш а экха ду иза. Буьйсанна чIарх аьлла лела иза. Дийнахь а лоха ца ижу. Хи чохь нека дан хаьа цунна. Хи буха лечкъана дуккху а даллало иза. Лаьттахула лелар меллаша а, партала а ду цуьнан.
ЧIерий а, пхьидаш а, хица хуьлуш йолу садолу хIумнаш а йоу цо. Бердах Iуьргаш а дохуш до цара баннаш. Хи йисттера дуьйна бердаца хьала доккху цо лаьттах Iуьрг. Бен бечу меттехь мох кхетийта а, садоIа а меттиг йоккху цо. Ши шо даьлчи кхуьу цуьнан кIорнеш. Iа доьлчи оре догIу уьш. Шина шарахь цкъа йо цара кIорнеш 2-3. Цхаьна шарахь Iалашйо уьш нанас а, дас а.
Хинан хаьштигаш долу меттигаш билгалъевлла ю. Масала: Мартан хица а, Бумматал лакххьа ЦIиэчу Акка кхаччалц, Iаьсца а, Органца а, Каргалинскехь саьнгарш яьхна хиш долчу меттигашкахь а.
Дингат
Дингатах нохчаша "цIецайоккхург" олу. "Дингат" аьлла цуьнан цIе яьккхича иза кертара дIайоьда олуш ду. Цундела иза кертара дIа ца яхийта "кхобу" цуьнан цIе. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. ХIунда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а хIаллакдо. Оьрсаша дингатах "Ласка" олу. Иза дехо дуткъа дегI а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш ю цуьнан. Кегийра кхоьлина бIаьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо. Хье биъна дуьзчи а цаIеш дехкий дойу цо, шена тIаьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи юха догIу иза, ша тIаьхьалонна дитначу дехкашна тIе. Цуьнан садоIуш хан ян а йац. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. ГIодмин такхорана кIелахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн хIу дов. Цхьанхьара ша уьш хIаллакдича кхоьчахьа дехкий долчу дIадоьду и жима экха. ХIусам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан Iуьрг шор а дой, цу чохь шена кIеда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн цIокарчех.
Кхоъ, йиъ, иссанна тIекхаччалц хуьлу дингатан кIорни. Цо кIорнеш шарахь моссазза йо хууш дац. Шеран цхьана заманчохь ца йо цо уьш. Iаьнан а, аьхкенан а, бIаьстенан а, гуьйренан а, муьлххачу а баттахь карош хуьлу цуьнан кегийра кIорнеш. Дингато бецан меъ а, лекъ а, кхин долу олхазар а доь гIортантIера цIий лела пха а хадабой. ГIиргIано мIарашца катоьхна дадийчи, шен и гIорта яхъеш, дIакхевдина цуьнан лаг а хадийна дингат цуьнца охьадоьжна меттигаш а хилла.
Адамашна зиэделла хилла буьйсанна божли чохь говро мийраш бетташ, синтем байна деш дерг. Iуьйранна хьацар а долий, гIеллой карош хилла говр. "ГIам ду цунна и ницкъ беш дерг" олуш хилла говр йолчу дас.
Иштта говро сагатдеш хезчи, фонарь а буйнахь чувахча, говр йолчу дена говран кхесса юккъера хьала а яьлла дIайоьдуш гина дингат. Иза кхеса юккъе яьлланчу меттехь, вортанах хьаладевлла цIийн тIадамаш гина говр йолчу дена. Говран синтем байна корзахъялар лаа ца хилла.
Зу
Зунах оьрсаша "Еж" олу. Цунна дукхаеза бошмаш, хьаннийн йистош, дечагийн кондарш. Зуно бен бо дечиган хари чохь, дечигийн кондаршлахь, кхеллешна юккъехь, гIан патаршлахь, коьллийн керта кIел, я къухашлахь таьIначу меттехь. Буха кIеда мотт буьллу цо, екъа буц, гIаш, иштта кхин йолу кIеда хIума буха а тосуш.
БIаьста, Iаьнан хIусамера арайолий, йолало зу, шелонаш дIаевллачул тIаьхьа. Итт градус йовхо хиллалц бенахь йижина Iуьллу зу.
Дийнахь, малхехь йох а луш йижна Iуьллу зу, буьйсанна ижу лохуш йолало. Ижо лахар бен гондхьа долчуьнан бала кхочуш йац иза. БIаьраса дика дац цуьнан. Меттах а ца вуьйлуш Iадда лаьтташ волчу стагана когаш кIел схьайолу иза. Шен и муцIар когарчу мачех дIаIоттаелчи хьоршам а тухий, муцIар кIел а хьош, дIахьаьрчий кIохцалийн уьйриг хуьлу. Вист а ца хуьлуш стаг Iадда сецчи юха а йолало иза. Толлачу хенахь нисса дIайоьду зу шена хьалха нисъелл-еллачу хIуманах хьожа а йоккхуш, яй йорт а етташ. Зуно садолу хIумнаш йоу, кхаьсттина чхьаьвригаш. Текхарг а, моьлкъа а боу цо лаца ка яьлчи. Текхарг шех лата доьхьалбаьлчи, иза кхеро, ша лаьттачохь кхисса а луш, маторо санна, гIовгIа йо цо. ТIаккха иза дIаболалушшехь, катухий, цIога схьалоцу. ДегI зунна тIе детташ, кIохцалий Iитталуш текхарг ле. КIохцалах хIума хьакхаелчи кхоссало зу. Буьйсанна къаьсттина оьгIазе хуьлу иза, лата доьхьал а уьдуш.
Акха сту
Акхачу старах оьрсаша "Зубр" олу. Акха сту онда бу доккха дегI а долуш; боккха корта а болуш. ДегIан дохалла 300 см ю. Мунда йолчохь локхалла 185-200 см. Цхьа тонн гергга ю цуьнан йозалла. Мунда, кIесаран кIог тIера букъа юккъе кхаччалц, хьаьвзина еха а, лекха а ю цуьнан. ТIаьхьарчу когийн голош тIекхаччалц бен кхин деха дац цуьнан цIога. ЧIениг кIелара дуьйна гIода юккхе кхаччалц беха а, хьалхарчу когийн голаша тIекхаччалц охьабеъна а бу цуьнан накха. Коьртан туьтан тIехь а, хьаьжаюккъехь а, гIортан тIехь а, хьалхарчу некха тIехь а луьста а, беха а, хьийзина а чо бу цунна. Вукхузхьа дегIа тIехь лоха а, морса а чо бу. Стеран а; аьттан а бухера томма а, йоцийра а, ира а маIаш ю. Iай бос жимма цIелла етталуш моккха бу. Аьхка хьаьрса бос оьцу цо.
Акха стерчий а, акха хьелий а Ставропольский крайхь а, Краснодарский крайхь а, ГIебартойн, Балкарийн махкахь а, вайн Нохч-ГIалгIайн махкахь а ду. Ахка бежнаш лам чохь хьаннашкахь деха. Тобанаш йой лела уьш, шайн-шайн доьзаш а болуш, 15 а, 20 а корта хуьлу цхьана гIеранахь. Аьхкенан заманчохь Iуьйранна а, сарахь а дежа уьш. Iай дийнахь дежа. Буц а, диттийн гIаш а, дечагийн чкъоьрнаш а дууш дежа уьш. Августехь-сентябрехь оре догIу. Май-июнь баттахь эсий до цара. Эса цхьацца до. Шиъ эса деш меттиг а хуьлу. Шина шарахь цхьа эса до атто. Цхьана шарахь эса дичи, вукху шарахь Iахара лела етт.
Бели (Старицан кӀошт)
Бели (Бели) — Российн Федерацин Тверан областан Старицан кӀоштара эвла.
Нохчийчуьра акхарой
Акха сту
Вайн республикехь 40 сов бен дац акха бежнаш.
Акха газа
Акхачу газанах оьрсаша "Дикая коза" олу. Боьршачу вай "бож" олу, оьрсаша "Тур" олу. Лекхачу ламанан даккъашкахь, тIулган, мокхазан бердашца инзаречу меттигашкахула лела иза. Адам цецдаллал каде юссу бож ламанан даккхашкара охьа чу. Шен берг дIатассал меттиг хилчахьана тоьа цунна лекхачу бердаца кхиссалуш хьала тIе яла а, охьа чу йосса а.
Акхачу газанан кIорнеш а хуьлу иштта каде. Газанан кIорнех боьхьигаш олу. Iинах охьа чу иэгарна кхераме меттигаш дукха ю ламанца уьш лелачу меттехь. Акха гезарий ларъяла хууш ю. Шайн-шайн раьгIнаш хуьлу церан бож хьалха а йолуш. БIаьрг сирла а, лергашца само йолуш а ю уьш.
Халдино
Халдино (Халдино) — Российн Федерацин Костромин областан Галичан кӀоштара дӀатесна эвла.
Нохчийчуьра акхарой
Акха газа
Ламанан акха бож дегIана йоккха ю. Коьртаца йогIуш шен барамехь ю цуьнан гIорта дукха юткъа а, томма а йоцуш. ДегIан дозалла 75-80 килограмм ю цуьнан. Когаш дукха лекха а бац, амма ницкъ болуш бу. Вайн цIахь хуьлуш йолчуьнан санна тIиэхьа йирзина яккхийра маIаш а, чIениг кIелахь маж а ю цуьнан. ЦIога доца ду. Газанан маIаш бежачул йоцийра а, юткъий а ю. Бос таьIIана цIиэ бу. Букъ тIоьхула Iаьржа арс боьду цунна, гIортан тIера цIоганна тIе кхаччалц. Изза томмагIа белшаш тIехь а ду. Корта жимма цIоьлла етталуш Iаьржачу басахь бу. Оцу бассахь ю маж а. ЧукIело кIайн ю. Лахара настаран даккъаш Iаьржа ду цуьнан, тIиэхьара бергашна тIе кхаччалц кIайн ду. ТIера цIока беха чо болуш морса ю.
Бели (Старицан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Нохчийчуьра акхарой
Акха газа
Уьш хуьлу меттигаш: Акха гезарий Жимачу Азехь а, Эгейски гIайренашкахь а, Критехь а, Малхбузехьа Афганистанехь а, Къилбаседа Малхбузехьа Индехь а вайн Кавказехь а, ДегIастанехь а, Арменехь а, Гуьржийн махкахь а, Азербайджанехь а, Туркменин лаьмнашкахь а хуьлу. Вайн Нохч-ГIалгIайн республикехь акха гезарий йолу меттигаш ЧIаьнтин-Орга, МIайста, КIерино, АцунтIа, Шаройн-Орга Сандухой, КIачу ю. Акха гезарийн яжар ламанан даккъашца ду. Диттийн кондарш а, буц а йоу цара.
Бели (Старицан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Старицан кӀоштан нах беха меттигаш
Нохчийчуьра акхарой
Акха газа
Реманаш йой лела уьш. Цхьана реми чохь итт а, ткъа а, ткъей итт а, шовзткъанге дIакхочуш а хуьлу уьш. Яжар Iуьйранна, сарахь дика ду церан. Де довхачу хенахь руьтахь йийшина Iохку уьш нахарш а дохуш. Гезарий май-июнь баттахь ехка. Цхьацца а, шишша а боьхьигаш йо цара. Акха гезарий кIезиг ю вайн махкахь. Уьш яйар дихкина. Уьш ларо еза.
Халдино
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Нохчийчуьра акхарой
Лу
Лунах оьрсаша "Косуля" олу. Когаш тIехь лекха ду иза. ГIорта еха ю цуьнан, корта жима бу. ДегIан дохалла I00-I55 см. Мунда йолчохь локхалла 75-100 см. Дозалла 20-30 кг. Бат жима ю цуьнан. Лергаш шуьйра а, деха а ду. ЦIога, халла бен ца къаьсташ, доца ду. Боьршачу лун маIаш ю 3-5 га долуш. ДегIан бос цхьаъ бу, аьхка, цIоьлла етталуш, хьаьрса, Iай сиро бос хаалуш мокха. ЧукIело а, гоа тIехьа а кIай ю жимма можа бос а бетталуш. Чо морса а, каглуш а бу цуьнан. Къоначу лун цIока къорза хуьлу, кIай я можа тIедарчий а долуш.
Лу долу меттигаш: Малхбузе, Европин юккъерчу декъехь, Кавказехь, Закавказехь, Къилбехьа Уралехь, Сибрехахь, Казахстанехь Генарчу Малхбалехь, Юккъерчу Азехь ду уьш. Хьун нилха йолчохь а, цанашлахь а, тогIешкахь а дежа уьш. Къона маргIал а, гIаш а доу цара, дечагийн чIенгаш а, буц а, бецан гIовда а йоу, хьуьнан стом а боу.
Аьхкенан заманчохь сарахь, Iуьйранний дежа уьш. Iай а, кхоларш яьлчи а дийнахь дежа. Аьхка цхьацца долий лела уьш. Важа йолчу хенахьреманашца лела. Август баттахь оре догIу. Май-июнь баттахь боьхьигаш йо 1-2, кхоъ еш меттиг а хуьлу. Сте лу 14-15 бутт кхаьччи оре догIу. Боьрша лу кхозлагIчу шарахь бен оре ца догIу.
Герггарчу хьесапехь вайн республикехь 3000 лу ду. Ламанца ду уьш, дукхах дерш.
Халдино
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Костромин областан Галичан кӀоштан нах беха меттигаш
Нохчийчуьра акхарой
Масар
Масарх оьрсаша "Серна" олу. Цуьнан дегIан дохалла I25-I35 см ю. Мунда йолочуьра локхалла 70-80 см. Йозалла 25-50 кг. Настарш лекха ю цуьнан. ГIорта еха ю, корта жима бу. ЦIога доца ду. Лергаш деха ду. МаIаш Iаьржа а нисса ирахъяхна, йоьхьигаш цIеххьана тIиэхьа йирзина а ю. Стечу масаран маIаш кегийро ю. Масаран бос таьIно хьаьрса бу. КIесаран кIог тIера букъ тIоьхула Iаьржа сиз доьду. Шина а агIор белаш тIера чукIела кхаччалц Iаьржа томмагIа ду цуьнан. ЧукIело мекханан басахь можа ю. Корта а, лаг а можа ду. Хьаьжаюккъера кIай а хеталуш. Лерга юххера дуьйна бета йисте кхаччалц Iаьржа шиъ сиз ду цуьнан дехьий, сехьий.
Iай масаран бос хийцало. КIесаран кIаг а, тIоьхулара гIорта а, чукIелара а, тIиэхьа пIендаршкара а хьаьрса, пханаршкара Iаьржа хуьлу иза, Iаьнан заманчохь. Чо морса а, беха а, буькъа а бу цуьнан. Iай кхин а бах а ло, букъ а ло цуьнан чо.
Юккъерчу а, Къилбехьарчу а Европин лаьмнашкахь хуьлу масарш, масала Пиринера Балкане а, Карпате а, Жимахчу Азе а, Кавказе а кхаччалц. Кавказийн ламанийн лакхарчу даккъашкахь бен хуьлуш йац уьш.
Акха гезарий санна, ламанан даккъашкахь, мокхазан, тIулган бердашкахь, ламанан басошца цанашлахь ежа уьш. Iай диттийн чIенигаш, синтарш бецан гIовданаш йоу цара. Аьхка Iуьйранний, сарахь ежа уьш. Реманаш йой лела уьш. Iай ламанийн даккъаш тIера хьуьн чу охьайогIу уьш. Апрель-май баттахь ехка. Боьхьиг цхьацца йо цара, наггахь шишша а йо.
Уьш кIезиг ю вайн махкахь. Цундела уьш яйар дихкина ду.
Сайгак
Оьрсаша а олу сайгаках "Сайгак".
Сайгак адамаш дIакхочучу меттера хIаллакьеш ю. Оханаш дечохь, тракторш, комбайнаш лелочохь сайгакаш хуьлуш йац. ХIинцачул 150 шо хьалха Польшехь а, Манголехь а хилла сайгакаш. Адамаш тIаьхьара дIа ца довлу царна. Жижиг, цIокарчий хилла ца Iеш, чIурамах терра ах сирла маIаш яра адамашна пайдехь. Китайн лоьрийн дарбанашкахь пайдехь лоруш ю уьш.
Украинехь тIаьххьара сайгак I940-шарахь йийна бохуш ду. Юккъерчу Азин дазонашкахь а, Казахстанан цхьайоьлчу меттигашкахь а дуккху а хилла уьш.Ткъа хIинца Европехь уьш йисна а йац. Азехь а тохарачул кIезиг йисна.
Адамаша кера ерзора йолчу, хи доцчу аренашкахь хуьлуш яра сайгакаш. Царна тIе кхача атта дацара. Цундела дукха ца хуьлура царна тIаьхьа бовла хьуьнар долуш таллархой. Амма бай-латтанаш охуш, баха охьахуьйтуш адамаш герга гIиртина царна. Адамаш герга мел кхечи гатто хилла сайгакашна.
Царга таллар дихкина ца хиллехь кхин ткъех шо даьлчи наггахь бен карор йацара сайгак. Царна таллар дехкаро аьтту бина уьш дебийта. Казахстанехь сайгакийн яккхийра реманаш ю хIинца а. Ирча хьайба бу иза. ТIедаьлла ирча теран-дукъ ду цуьнан. Боьрша сайгак маIаш хиларо жимма куьце ялайо. Ткъа, сте сайгак маIаш а йоцуш ирча корта болуш ю. Мара лакхарчу балдех тIехбаьлла бу цуьнан. Ежачу хенахь мара хьалахабабо цо. БIаьра са а, лергийн само а дика ю цуьнан. Хьожанца а къастало цхьацца хьелаш. Бакъду, таллархойн кхерамах кIелхьара йовлийла дацара церан ларъелчи а, евдича а. Сайгак лаьмнашка а, хьаннашка а йоьдуш йац. Бакъду, Iаламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цо меттигаш. Цанаш дика йолчу меттехьа дIагIурту сайгакаш. Сайгако хи молуш гина стаг вац. Цхьа а тIадам хи доцчу меттехь еха уьш. Гурахь вовшахкхетий яккхийра реманаш хуьлу царех.
Сайгакаш кортош охьаохкадой лела. Цундела церан рема генара хьаьжчи жах тера хуьлу. Адамах я экханах бIаьрг кхетчи дIалелха уьш, лакха хьала а кхиссалуш. Ялх метр гена кхоссало сайгак еддайоьдучу хенахь.Говр хаьхкича тIаьхьа ца кхуьу царна. ВорхI-бархI де бен кхачаза йолчу кIорнина а ца кхуьу говр хаьхкича тIаьхьа.
Май бутт болалуш цхьаъ я шиъ кIорни йо сайгако. Яхка кечлуш буц лекха а, луьста а йолу меттиг лоху цо, кIорни кога яххалц кхаба а, экханах ларо а аьтто болчохь. КIорнеш йинчу хьалхарчу деношкахь нана гена ца йолу царна. Iадда юьжий Iуьллу иза къайлехь. Сов Iуьйранна кIорнеш а якхайой яжа йоьду нана. Цкъацкъа дукха гена йолий буса бен юха ца кхочу. Юхаеъчи кIорнеш а якхайой, царна юххе охьаюьжу нана. Йина кхо-диъ де даьлчи ненаца юьйлало кIорнеш.
Кегийра йолуш адамана кераIема кIорнеш. Яккхийрнаш шаьш ма-хиллара акха юьсу. Уьш кера ца Iема.
Головино (Судогдан кӀошт)
Головино (Головино) — Российн Федерацин Владимиран областан Судогдан кӀоштара эвла.
Нохчийчуьра акхарой
ГӀела
ГIела таллархочун уггаре а мехала ижо ю. Китайцийн дарбанашкахь безчу мехала лору гIелан къона маIаш. Китайхь дешин мехха лоруш хилла уьш. Пржевальски волчу хенахь цхьана гIелан моIах деллачу ахчанах мачийттаетт я масийтта говр эцалуш хилла. Стомма дилх, чIогIа неI мехала хилла ца Iаш, гIелан панташ (I) а хилла иштта мехала.
Сен кур бужу хIора шарахь. Цуьнан меттана кхин кур хIуттуш яхъяла йолало маIаш. Кур бужу бIаьста март я апрель баттахь. Цу балхо эрча боккху сай. Цхьана баттахь лела иза оцу кепехь. Цул тIаьхьа хьалаяхло маIаш. Чохчам санна кIеда а йолуш, цIий лела пхенаш дуьзна гуш уьш йолчу хенахь хедийчи дарбанна дика ю.
Головино (Судогдан кӀошт)
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду мелхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикан хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузан Европин, Юккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикан а, Къилбаседа Шена океанийн акваторера).
Нохчийчуьра акхарой
ГӀела
Йоьхьанца къона маIаш тIехь ча болуш хуьла. МаIаш чIагIлуш кур кхиъна баллалц лаьтта и чо царна тIехь. Кур кхиъна баьлчи маIаш тIера охьадужу и кан.
ГIелано аьхка буц йоу, Iай декъа гIаш, синтарш доу, берг тухуш лай кIелара екъа буц йоу. Хьайбанна туьха деза. Бацаца, соьналлашца иза тоьаш дац. Цундела гIелаша туьхан латтанаш лоха бIаьста буц хьалаяла тохаелчи.
ГIела шена кхераме долчу экханах, адамах ларбала хууш бу. Адамах шен бIаьргкхетчи цIеххьана дIа ца эккха иза. Ша цунна го я ца го хьажа лаьа цунна. Таллархо шена тIеIоттавелча кхерамах бедда гена болу иза. Ша къайле баьлчи и таллархо шена тIаьхьа вогIа я ца вогIа хьожуш соцу иза. Таллархо тIаьхьа ца вогIийла хиъчи паргIатболу иза. Я меллаша болалой дIабоьду. Шаьш дийшина Iохкучу хенахь, адамах бIаьрг кхетчи, йадда Iохку гIеланаш, кхин дIа цо хIун до, хIун дагахь ву хьажа лууш. Стаг шаьш долчухьа тIеволавелчи дIалелха.
Головино (Судогдан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Судогдан кӀоштан нах беха меттигаш
Велёгура (Свентокшискан воеводалла)
Велёгура  — Польшин Свентокшискан воеводаллин  гминера эвла.
Нохчийчуьра акхарой
ГӀела
ГIеланаш дежа сатесчихьана дуьйна. Де дохделчи дуьйшу уьш шайна кхерам боцчу меттехь. Шаьш гурдоцуш, шайна гондахьа бIаьрг кхаба аьтту болуш меттиг хоржу цара. Масала, гобаьккхина яьсса майда аре а йолуш, къасттина лаьтта диттийн кондарш. Я ламанан басеш мокхазан берд. Бердах агIу а тухий дуьйшу уьш. ТIаккха шайна хьалхара цхьа агIу бен ларо ца деза. Цигахь, нох а доккхуш дуьйший Iохку уьш, делкъал тIаьхьа малх охьаластталц. ТIаккха сарралц дежа ламанан даккъашкаца хьала а оьхуш.
Хьуьнчохь гIелаша садоIу меттиг генаш лаьтта охьакхаьчна долчу доккхачу дитта кIело хоржу. ХIунда аьлчи, арахьара тIевогIучунна цу кIелахь уьш ца го. Шайна герга гIерташ верг царна го. Иштта тIегIоьртанчу кхерамах кIелхьара довла аьтту лоху цара.
Велёгура (Свентокшискан воеводалла)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Нохчийчуьра акхарой
ГӀела
ГIела само йолуш а, хьожа кхеташ а бу.
ГIелашна чуьркаш, горанаш ца еза. Къаьсттина керла маIаш йовлучу хенахь ца лало цаьрга оцу экамчу моIа тIе хиъначу чуьрко къовзор. Цундела уьш йовхачу хенахь чуьркаш, горанаш йоцчу ламанан даккъашка хьала доьлху. Цигахь шийла механ хIо хуьла. Иза чуьркашний, горнашний ца деза. Ламанан лахенанашца хин тогIешкахь, хин берда йистошца хуьлу церан сецарш. ХIунда аьлчи цигахь а хишца шийла хIо хуьлу.
Гуьйранна ламанан баххьаш хержа оьшуш ца хуьлу гIелашна. Сту гIела гIелашка гIергIа сентябрь баттахь. Цо шена тIе боьху гIела-етт. ТIаьхьа бисна сту, оре беъна гIела-етт тIамца схьабаккха безаш хуьлу ша санна болчуьнгара. Кхузахь лета уьш. Тоххарлера гIелашка гIергIар а доцуш къин тайпа амалаш къоллало: кхерам тасар, лата кечлуш бIов бахар, леташ эшначун дегабаам я тоьллачун куралла. Ницкъ болчу гIелан ша санна берг хоржуш терсар. Ханна а, дегIан а, ницкъана а шега ниссачух лета гIела-сту. Генара хеза цара вовшашна карраш детташ ден тата. Уьш леттачохь кегйина маIаш карайо. Летчу заманчохь карраш таса а лой уьш вовшах ца дахалуш шиэ а гIела мацалла белла карийна меттигаш а ю.
Оре лоцучу хенахь цхьана эра гIелан 6-7 гIела-етт хуьлу. БугIанаш уьш къуьйсуш лета вовшех. Тоьллачо шегахьа дерзадо уьш.
Iай шайн-шайн жима бажа хуьлу церан. ГIела-сту а, шиъ-кхоъ юха а ламанан лахенга охьадогIу уьш шайн кхерстаран некъашкахула.
ГIела ша сира белахь а цуьнан эса можачу сацкъар басахь хуьлу, дегIан дохалла можа томмагIнаш а долуш. Цхьана баттахь гергга Iуьллу иза бацалахь дуьжий. Нана цунна дукха гена а ца йолуш ежаш лела. Эса дакхо шен-шен хенахь метта йогIу иза. Ненах декхчи йовхачу а, хьеначу а шурех дузий юха а охьадуьжу эса. Диттин кондаршлахь къаьсташ ца хуьлу иза. Цуьнан дегIа тIера можа томмагIнаш гIан патарехь дIаоь. Буьрсачу экханах ларо Iаламо и къайле йелла цунна.
Цхьана шарахь сов лела боьрша эса нанна тIаьхьа хIуттий. Шо кхаьччи нанна тIаьхьара къаьста иза. Стен эса шозлагIчу шарахь а ненаца хуьла. Оцу акхачу дохнан уггаре а луьра мостагI борз ю. Царна кхерам бу акхачу цицигах а, чанах а. Панташ - къоначу маIех олу.
Сай
Сайх оьрсаша "Олень" олу. Къилбаседехьара акха сай Тундран, тайган асанца Европехь, Азехь, Iамерикехь хуьлуш бу. Къилбехьа йолчу меттигашкахь Iаламан хьелашка а, шеран заманашка а хьаьжжина хуьлу иза. ХХ-гIа бIе шо долалуш акха сеш долу меттигаш Европин Новгороде кхаччалц долчу декъехь а, Волга хин лакхенашкахь Казанехь а, Кама хин лахенашкахь а, цигара дIа малхбалехьа Свердловскера Новосибирске кхаччалц яра. Ткъа, хIинца къилбаседехьа хьала даьржина уьш. Алтайхь а, Генарчу Малхбалехь а сеш даьржина генна къилбехьа йолчу меттигашкахь.
Къилбаседехьарчу сайн цхьацца тайпа башхонаш ю. Кхечу меттигашкахь церан батош, тIехь чо боцуш, Iаьржа ю. Ткъа къилбаседехь долчеран батош тIехь луьстта чо бу. Иза ца хилчи Iай, лай кIелхьара буц юуш бажа йиш хир йацара цуьнан. Йоккхчу шелоно а, гIоргIачу лайно а йохор яра батош. Цхьа шатайпа ю цуьнан бергаш а. Шуьйра дIа-схьа яхна ю шина агIор сат-бергаш. Iаьнан заманчохь шина берга юккхе морса чо болу цунна. Iай тIа детташ ло дIа а хьокхуш бежа сай.
Къилбаседерчу стечу сайн маIаш хуьлу. Кхечанхьа долчийн уьш хуьлуш йац. ХIора шарахь кур бужу цуьнан а. Сен докъар аьхка а, гурахь а - буц, жIалин нускалаш а ду, Iай - дечиган корсамаш, синтарш, диттийн чIенигаш йоу цо.
Акха сеш кхаа декъе декъало: тундрехь, хьаннашкахь, лаьмнашкахь. Тундрехь дукхах ду уьш. Цхьана метарал тIех ло кIорга диллича сай бажа ницкъ боцуш буьсу. Цундела цхьана меттехь дац церан дахар. Iаламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цара меттигаш. И меттигаш хийцар, шетан замане хьаьжжина, Къилбаседехьара Къилбехьа а, Къилбехьара Къилбаседехьа а ю. Къилбаседехь ло бергаца дIа ца хьакхалуш чIагIделчи Къилбехьа кхелха уьш. Хьаннашна юккъехь ло кIорга диллахь а семса хуьлу шерачу арахьчул. Цундела Iай хьаннашкахь хуьлу церан дажар.
Сешан уггаре а дика хьелаш кхоллало хьун йоцчу ламанан даккъашкахь. Цигара ло мохо дIадоккху, малх хьаьжчи деша. Сешна уггаре а кхераме берзалой ю. Царна тIаьхьа йовлий толлуш лела уьш, цхьана а хенахь синтем хила меттиг ца буьтуш. Цу тIоьхула тIе адамаш а ду царех пайдаэца тIаьхьадевлла. Берзалойх, адамех кхерам массо а хенахь лаьтта царна. Ткъа, йовхачу хенахь чуьркаша, горнаша кхин йолчу садолчу хIуманаша хьийзадо уьш. Церан дебар кIезиг хиларе хьаьжчи дика дисна уьш хIу кхача ца луш. Шарахь цхьа эса до стечу сайно. Шиъ эса дар наггахь бен хуьлуш дац.
Къилбаседера сай адамашна караIема. Цигарчу адамаша цIахь кхобуш леладо сеш. Уьш дIа а дужу цаьргара шура а йокху. Аьттачул хьена ю цуьнан шура. I8 процент хьоналла ю цуьнан шурица. Ткъа, аьттан шурица 4 процент бен йац. Церан цIокарчех боккха пайдаоьцу адамаша. Гоьнан меттина кIела а юьлла, юргIин меттана тIе а тосу, цунах тIеюху кетарш а йо, кога юху мачаш а йо.
Боккха сай
Оьрсаша боккхачу сайх "Лось" олу. Хьайбанех уггаре а доккха хьайба ду боккха сай. Шиъ, ах метар лекха а, кхоъ метр деха а ду цуьнан дегI. Шовзткъа пунт гергга ю цуьнан йозалла. Цхьана хенахь Европин, Азин, Iамерикан хьаннашкахь хуьлуш бара и шатайпа боккха сай. Ткъа хIинца, Малхбузера а, Юккъерчу Европера а хIаллакдина дIадевлла уьш, Швецехь а, Норвегехь а дуккха а долуш ду. Вайн махкахь дукха ю уьш долуш меттигаш. Европехьа долчу мехкашкахь а, къилбаседехь а Черниговски, Киевски областашка кхаччалц къилбехь а, Уралехь а, Генарчу Малхбалехь а, Уссурийски крайхь а ду уьш.
Хи дезаш хьайба ду боккха сай. Иза хи буха а лечкъа. Цунна нека дан а хаьа. Уггаре а цуьнан къиза мостагIий чуьркаш, горанаш, веччаргаш ю. Горнах чIогIа кхоьру иза. Цхьа гора йукъа яьлчи динна бажа бодий хIора-хIо бола. Чуьркех мозех кIелхьарадала аьтто ло цунна хе. Аьхка дукхах йолу хан хи чохь йоккха цо.
Бакъду, горанах кIелхьара бала аьтту бац боккхачу сен хи чохь а, я екъачохь а. Гора мерIуьргаш чу йоьду цунна къамкъаргашка кхаччалц. Циггахь зирх тосу. Оцу зирхах кхоьбарчий хуьлу 60-70. Оцу кхоьбарчаша чIогIа сагатдеш ницкъ бо цунна. 4 сантиметр еха хуьлу и кхоьбарчий. Юха аьхке йоллалц мер чохь а садоIучу къамкъаргаца а тасалой йохку уьш. Церан ачонна "кхахь" бохуш сагатдо цо. СадеIарна новкъарло а йо. Царех садукълой леш меттиг а хуьла. И кхоьбарчий кхиъна евлича дIатасаеллачуьра охьаоьга. Царех, тIемаш а довлий, юха горанаш хуьлу. Цу кеппара оцу хьайбанна массо а ханна мостагI ю гора. Кхоьбарчий хи чу эгчи ле. Цундела аьхкенан заманчохь оцу хьайбанийн хи чохь хиларо лагIдо горанийн хIу. Йиъ метар шуьйрачу саьнгарх а ши метар лекхачу кертах а тIехъэккха боккха сай. Берзалойх хIумма а кхоьруш бац иза. Берзалой гондахьа евлича, дечигах букъ а тухий, дIахIутту иза. Цуьнан хьалхара когаш шайна мел кхераме бу хаьа царна. Цундела цхьа а борз а юххе гIорта ца яьхьа. Цо цкъа ког тухий борз йоь. Сибрехарчу таллархойн кица ду, "Чана талла водахь мотт кечбе, боккхачу сена талла водахь каш кечде".
Боккха сай адамах къаьхкаш бу. Бакъду, царех оьгIазъяхна эра бугIа тIеIоттаелчи цо динна обоз о йохайо. Иза а наггахь хилла хIума ду. Боккха сай ган атта дац. ЧIогIа само йолуш хьайба ду иза. Эса шиъ до цо хIора шарахь. Атта кара а Iема уьш кегийра долуш. КараIамийна кхиънарш аьхка ворданна а, Iай салазна а дужуш леладо. Iаьнна докъар Iалашдан а ца деза царна, чудохка божал дан а ца деза. Муьлхха а шело а, дарц а, йочана а лало цаьрга.
Литература
Категори:Дийнаташ
КарамагӀара (Мерзифон)
КарамагӀара (Karamağara) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Амаси провинцин (ил) Мерзифонан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Амаси провинцин нах беха меттигаш
(13135) 1994 QX
(13135) 1994 QX — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1994 шеран 31 августехь Н. Кавасато цӀе йолу Ӏилманчо Уэнохара обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1994 QX» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Белоусово (Томскан область)
Белоусово (Белоусово) — Российн Федерацин Томскан областан Томскан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Томскан кӀоштан нах беха меттигаш
(5204) Гераклит
Истори
ДӀайиллина 1988 шеран 11 февралехь Эрик Эльст цӀе йолу Ӏилманчо Ла-Силья обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1988 CN2».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
КогӀмонгӀей
КогӀмонгӀей (Cormontreuil) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МагӀна.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:МагӀна департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Граха-де-Кампальбо
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Куэнка провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ла Гринга (Сан Хуан Эванхелиста)
Ла Гринга — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ла Гринга лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
Силосочититлан (Куалак)
Силосочититлан — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Ла Гринга (Сан Хуан Эванхелиста)
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Силосочититлан (Куалак)
Географи
Силосочититлан лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Ла Гринга (Сан Хуан Эванхелиста)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Силосочититлан (Куалак)
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Гурианта
Гурианта (გურიანთა) — Гуьржийчоьнан Гурин Озургетин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 1215 стаг (2014 шо).
Билгалдахарш
Категори:Озургетин муниципалитетан нах беха меттигаш
Гуьмуьшйака (Элмали)
Гуьмуьшйака (Gümüşyaka) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Антали провинцин (ил) Элмалинан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Антали провинцин нах беха меттигаш
Категори:Антали провинцин микрокӀошташ
Категори:Элмалинан микрокӀошташ
Арал (Чуйн кӀошт)
Арал — ГӀиргӀазойчоьнан Чуйн областан Чуйн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Гуьмуьшйака (Элмали)
Хьажоргаш
Категори:Элмалинан кӀоштан нах беха меттигаш
Арал (Чуйн кӀошт)
Cахьтан аса
Сахьтан аса ю +6:00.
Гуьмуьшйака (Элмали)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Ландигу
Ландигу — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ОгӀн.
Арал (Чуйн кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Чуйн кӀоштан нах беха меттигаш
Гуьмуьшйака (Элмали)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ландигу
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ОгӀн департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Сенген-ан-Вепп
Сенген-ан-Вепп — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.
Географи
.
Спалини-Велики
Спалини-Велики — Польшин Вармия-Мазурин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Варми-Мазурин воеводаллин нах беха меттигаш
(13136) 1994 UJ1
(13136) 1994 UJ1 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1994 шеран 25 октябрехь С. Уэда, Х. Канэда цӀе йолу Ӏилманчо Кусиро обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1994 UJ1» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
HD77347
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Тронтновице
Тронтновице — Польшин Малопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Велеч
Велеч — Польшин Свентокшискан воеводаллин  гминера эвла.
Тронтновице
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Малопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Велеч
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Свентокшискан воеводаллин нах беха меттигаш
Емеда
Емеда — Испанин Куэнка провинцин муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Куэнка провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Карамустафапаша (Мерзифон)
Карамустафапаша (Karamustafapaşa) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Амаси провинцин (ил) Мерзифонан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Амаси провинцин нах беха меттигаш
Категори:Мерзифонан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Порослово
Порослово (Парослава) — Белоруссин Брестан областан Берёзан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш
Категори:Берёзан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Орбакето (Лука)
Литература
Категори:Тоскана регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Дуальки
Дуальки — Италин Сардини регионера коммуна. Лаьтташ йу Нуоро провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Бозйака (Башйайла)
Бозйака (Bozyaka) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Караман провинцин (ил) Башйайлан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Караман провинцин нах беха меттигаш
Категори:Башйайлан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Разнятичи
Разнятичи (Разнятычы) — Белоруссин Гроднон областан Щучинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Санто Стефано (Пезаро а, Урбино а)
Санто Стефано — Италин Марке регионан  коммунера эвла.
Разнятичи
Хьажоргаш
Категори:Гроднон областан нах беха меттигаш
Санто Стефано (Пезаро а, Урбино а)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Марке регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Разнятичи
Хьажоргаш
Категори:Щучинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Воскреничи Велики
Воскреничи Велики — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
Каменни (Запорожьен область)
Каменни — Украинин Запорожьен областан Запорожьен кӀоштара эвла.