cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цийн Халкъан Республика
Цийра транспорт
Автонекъийн дохаллийн барам (юрташкара а цхьаьна) 4,1 млн км хуьлу. Керла шорттаасанийн автострадийн дохала 2013 шо чекхдолуш кхечира 104,5 эзар км (2013 шарахь дехкира 8,26 эзар км автострадаш). Шадолу йукъаралелош долчу автонекъийн дохалла 2009 шарахь 3860 эзар км дара (1990 шарахь 1028 эзар км бен дацара). ЦХР некъаш дахкаран гӀар еара 2000—2005 шерашна, оцу хенахь йукъаралелош долчу автонекъийн дохалла айаделира 1402 эзар км тӀиера 3345 эзар км, тӀехьа некъаш дахкаран масалла лагӀъелира.
ЦӀерпоштнекъийн машийн China Railways бохаллийн барам 2013 шо чекхдолуш кхечира 103,1 эзар км (2010 шарахь тӀекхийтира 4 эзар км некъаш). 1990 шарахь ЦХР дара 57,9 эзар км цӀерпоштнекъаш. 2006 шарахь Тибетехь бина белира уггара лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъ (5072 м хӀурдан барамал лакхахь) $4,2 млрд мах болу. Цийхь дуьненан уггара а боккха чехкачех а, тӀехчехкачех а лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъийн маша бу. Японехь а, Европехь а цхьанатоьхначул сов ду уьш. ЦХР ю хьалхара а, дуьненахь уггара а йоккха тӀехчехка регулярни аса маглеван, церан ю дуьненахь уггара а дукха болхбешйолу а, йохкушйолу а, планехь а метрополитенаш (кхузткъа гергга).
Цийн лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъаш — чехкачарна а, тӀехчехкачарна а йукъа догӀу: модернизаци йина цӀерпоштнекъийн асанаш а, леррина тӀехчехка цӀерпошташ лелийта йехкина керла асанаш а, ткъа иштта дуьненахь дуьххьалара магнитан гӀайбана тӀехула лела коммерцийн асанаш.
2013 ш. сентябрехь долчу хьолехь ЦХР ишттачу некъийн шадолу дохалла хилира 10463 км сов (дохаллица дуьненахь 1-ра меттиг), цӀерпоштийн лаккхара чехкалла 380 км/с. ХӀинца Цийхь хаалуш ю тӀехчехка цӀерпоштнекъаш дахкаран гӀар. Пачхьалкхан гӀоьнца, цуо догдаийта леррина бечу белхашца 2015 шарахь 12-гӀа пхеашеран план чекхйолуш шаболу тӀехчехка цӀерпотнекъийн маша кхочур бу 18000 км.
Технологин планехь тӀехчехка цӀерпошнекъаш дахкар хуьлу кхечу пачхьалкхера шайн цӀе айиначу Бомбардье, Алстом, Кавасаки фирманаш технологеш дӀаяларан барт бар бахьанехь. Кхечу пачхьалкхийн технологеш схьаоьцуш Ций церан бух тӀех шайн технологех ян гӀерта. Цуьнан масала ду CRH-380A сери йолу, 380 км/с сов чехкалла йолу цӀерпошташ дар, царна тӀехь Цийн тӀехчехка некъийн рекорд хоттийна, 500 км/с гергга. Уьш 2010 ш. дуьйна лелош ду. Иштта хаам бу, керла цӀерпошт Пекин — Шанхай йийр ю Цийн компанис Шагун Рейл Виклз, 2012 ш. кхачале арахоьцур ю.
Хин транспорт йукъайогӀу хӀурдан арахьара йохк-эцаран а, чоьхьара мохь дӀасакхехьаран а, даккхийчу чоьхьарчу хиш чухула мохь кхехьаран а транспорт. Хин транспорт гулйина къилба-малхбален хӀурдйистехь а, къилбан кӀошташкахь а. Цуьнан дакъа мохьлелорехь айаделла 1980 шарахь хиллачу 42 процентера 2001 шарахь 53,2 проценте кхаччалц. Цийн чоьхьара хишшан дохалла 110 эзар км сов ю, ткъа кеманаш лела фарватерий йохалла — 7,8 эзар км ю. 2008 шо чекхдолуш хиллачу хьолехь ЦХР хӀурдан йохк-эцаран флотехь дара 20925 кема, шайолу тоннаж 44 млн тонн а йолуш, ткъа чоьхьара хин транспорт — 230 эзар гергга кема шайолу тоннаж 50 млн тонн сов йолуш. 1994 шарахь кхечу пачхьалкхашкара инвестораш битира хӀурдан мохьлелоре, 1998 шарахь чоьхьарчу мохьлелоре. 2000 шарахь бакъо елира кеманашлеларехь йолу кхечу пачхьалкхий предприятеш кхолла.
ХӀаваан транспорт. XX бӀаьшо чекхдаллалц цийхойн кеманахь хахкавалар даржехь хиларан а, вехаш хиларан а билгало яра. ХӀинца гӀаланаш йукъара рейсаш тӀекхеташ ю. Иштта, Пекинера Шанхай хӀораденна 40 рейс сов хуьлу. Граждански аэропорташ кхолларан гӀар хилира 1990—1995 шерашкахь, оцу хенах церан барам айабелира 94 тӀиера 139 кхаччалц, цултӀехьа сецира, 2005 шарахь пачхьалкхехь 135 граждански аэропорт бен йацара, амма 2005—2009 шерашкахь церан барам айабелира 165 кхаччалц. Пассажирийн авиарейсийн терахь а лесташ дара шерашкахь: 1990 шо — 138,27 млн, 1995 шо — 59,68 млн, 2000 шо — 185,76 млн, 2005 шо — 192,51 млн, 2009 шо — 230,52 млн.
Цийра зӀе
Цийхь телефонаш яхкаран барам 1991 шарахь 1,29 % бен йацара, ткъа 2002 шарахь иза кхечира 30 %. 2013 шеран январь чекхболуш серийн зӀен абонентийн барам кхечира 280 млн, иза дуьненахь уггара а дукхаха бу.
Мобильни зӀе. Мобильни телефонан зӀен абонентийн терахь, 1990 шарахь 18 эзар бен хилла доцу, 2013 шеран январь чекхболуш айаделира 1,12 млрд каччалц, дуьненахь уггара а дукха хилира иза.
Йуьртан бахам
Йуьртан бахаман коьрта кепаш
XX бӀаьшеран 90-гӀа шерашкахь дуьйна Ций дуьненахь хьалхарчу меттигехь ю ялта кхиорехь (2010 шарахь кхиийна 546 млн тонн ялта ), жижиг даккхарехь, бамба баккхарехь, рапсан хӀу даккхарехь, стоьмаш кхиорехь, гӀан тонка даккхарехь, шолгӀа йу — чай кхиорехь а, тӀаргӀа баккхарехь, кхоалгӀа я йоьалгӀа коьш а, шекаран эрз а, джут акхиорехь. Амма йуккъерчу синбарам лаьрчи и рицкъан барам дукха ца хуьлу.
Цийхь дукха тайпана лаьттан ресурсаш ю, амма лаьмнаш дукха ду, ткъа акъари кӀезга ю. 43 % пачхьалкхан лаьттан майданах акъари ю. 2010 шеран терахьашца Цийн дуьйш долу лаьттан майдано дӀалоцу 155,7 млн га. 1990—2000 шерашкахь Цийн йуьртан бахам толуш яра шакепара — меттигаш яра интенсификацин (латта тодеш рицкъан барам айар) мур экстенсивни кхиоран (рицкъ айар латташ дер алсамдохуш) муьрца хуьйцуш. 1990—1995 шераш — интенсивни кхиоран хан ю: ЦХР латташ дуьй майда лахайаьлла 113,5 млн га тӀиера 110,5 га кхаччалц, ткъа лаьттах тоьхна латта тодаран хими айана 25,9 млн тонн тӀиера 35,4 млн тонне кхаччалц. Оцу муьрехь айаделира йуьртан бахаман рицкъ, алссама бешийн майданаш 5,2 млн га тӀиера 8,1 млн га кхаччалц шоръяр баханехь. 1995—2000 шераш — интенсификаци лагӀъелла экстенсивни кепаш айаелла хан ю: оцу хенахь цӀеххьана айаелира ялтадеран майданаш 110,1 млн га тӀиера 156,3 млн га кхаччалц, цу тӀе тоьхна латта тодаран химин шеран барам айабелира кӀеззиг 35,4 млн тонн тӀмера 41,5 млн тонне кхаччалц. Иштта 1995—2000 шерашкахь цӀеххьана лагӀбелира йуьртан бахамехь къахоьгурш — 916,8 млн стаган тӀиера 479,6 млн стаге кхаччалц. 2000—2010 шерашкахь ЦХР йуьртан бахамера белхалойн (482,3 млн стаг 2010 шарахь), хӀора шарахь туху латта тодаран гӀирсийн (42,5 млн тонн 2010 шарахь), йуьртан бахаман культураш юьйшйолу майданийн (155,7 млн га 2010 шарахь), бешийн (9,0 млн га 2010 шарахь) барам башха хийца а ца белира. Цийр латта пачхьалкхан а, коллективан а долахь ду. 1978 шо чекхдолуш ярташкахь хийцамаш буьйлабелира. Уьш бахьанехь йаьржира керла бахаман система — кхиоран жамӀашца доьзна доьзалан жоьпалла. Коопераци йина бахамийн дакъа кӀезга ду — 9,8 % ахархойн керташ бен йац 2005 шарахь. 2010 шарахь пачхьалкхехь яра 244,3 млн ахархойн керташ. Цийн дукха йоккха хӀурдйистан аса ю. Цуьнан гомха хи долу чӀерийн меттигаш дӀалоцу 1500 эзар км², иза дуьненан гомха хин майданийн доьалгӀа дакъа ду.
Ций хьалха заманахь дуьйна аграрни пачхьалкх ю, амма 1950-гӀа шерашкахь дуьйна иза тӀейоьлла шуьйра масштабийн индустриализаци ян. 80-гӀа шераш долалуш ЧВБ йуьртан бахаман дакъа хилира 32 % гергга, амма цул тӀехьа кӀезг-кӀезга охьаделира, 2001 шарахь охьадуьйжира 15,2 %. Юьртара къинхьегамхойн барам 70,5 % 1978 шарахь хиллачул охьабелира 50 % кхаччалц, хӀинца уьш бу 365 млн стаг гергга.
Ахархой ялта кхиорехь жигаралла айархьама, 2004 шеран мартехь ЦХР Пачхьалкхан кхеташоно дӀакхайкхийна йуьртан бахаман налог 5 шаран дӀаяккхарехь хилла барт.
Туризм
2013 шарахь туризмо белира 5,2 % пачхьалкхан ЧВБ (цунах 4,6 % ЧВБ — чоьхьара туризмо), оцу балхахь а, цунна гӀоьнна болчу белхашкахь вара 64 млн стаг. 2013 шарахь 98,18 млн дозанал арахьа бахарш хилира (уггар а дукха туристаш оьхурш хилира Къилба Корей, Таиланд, АЦШ). 2013 шарахь Ций баьхкира 26,29 млн кхечу пачхьалкхашкара туристаш (1990 шарахь 1,75 млн бен вацара), уггар а дукха бара Россира, АЦШ, Филиппинера. Иштта 2013 шарахь 97,63 млн стаг веана Гонконгера а, Макаора а, ткъа Тайванера 5,16 млн веана.
1985 шарахь пурба деллера долахь йолу а, йукъарабахамах йолу а турфирмаш кхолла. Долахь йолу агентствошна пурба деллера чуьрчу туристашца болх бан, ткъа йукъарабахамах йолу фирмашна Цийн эмигранташца а, арахьара цийшца а. 2009 шарахь пурба делла 100 % арахьара капиталах (цийра туристаш дозанал арахьа бахийтар доцург) туристийн фирмаш кхолла, ткъа иштта цхьаьна цийшца турагентствош кхолла а. 2012 шарахь ЦХР арахьара капитало дакъалецира 327 отелашкахь, ткъа кхин а 340 Гонконгера, Аомынера, Тайванера капитал дара. Иза дуьстича дукха а дац, нагахь оццу шарахь пачхьалкхехь 11687 тайп-тайпана классан отель яр лаьрчи, цу декъахь 3328 пачхьалкханиг а ю.
ЦХР арахьара туризман юьхьиг йолало 1983 шарахь, оцу хенахь бахархошна пурба делира шайн четах Гонконгера гергара нах болчу баха. 1990 шарахь пурба делира Сингапуре, Малайзи, Таиланде шеш баха, ткъа 1997 шарахь тӀекхийтира Австрали а, Керла Зеланди а. 2002 шарахь цийшна пурба делира 22 пачхьалкхе баха, 2005 шарахь — 66 пачхьалкхе, 2013 шарахь — 114 пачхьалкхе. 2008 шарахь туристашна баха магийра АЦШ. Дукха хенахь дозанал арахьа бахар тобанашца бен дацара, амма 2003 шарахь магийра шеш-шайна тураш (Гонконге а, Макао а бен дацара). 2007 шарах магийтира туристийн тобанашца Тайване баха, деккъа 2012 шарахь гӀайре тӀех хилира 2,42 млн стаг ЦХР.
ЦХР — КЪЦКХ
ЦХР 1971 шарахь дуьйна Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолу декъашхо йу. Амма 1982 шарахь бен ца йолаелла ЦХР цунна финансаш яла, ткъа дуьххьарлера цийн тӀеман хьовсархой 1990 шарахь бен ца бахийтина цига. 2003 шеран мартехь дозанал арахьа эскарехь вара 111 цийра машархо, ткъа 2011 шеран сентябрехь ЦХР машаран контингент (2018 «сийна каска», царна йукъахь 1892 стаг тӀеман персонал) хьалхара меттигехь яра КЪЦКХ Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолчу декъашхошна йукъахь, 15-гӀа яра дуьненахь.
Чулково (Красносельскан кӀошт)
Чулково (Чулково) — Российн Федерацин Костромин областан Красносельскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Цийн Халкъан Республика
ЦХР — АЦШ
Оцу пачхьалкхашна йукъахь шина агӀора дипломатин йукъаметтиг хоттийначу хенахь дуьйна — 1979 шеран 1 январь — ткъе итт сов шо даьлла. Оцу заманахь америкин-цийн йукъаметтиг гергара а, доьвне а йацара. Оцу йукъаметтиган аматийн бес-бесара цӀераш йу: «аьшпийн накъосталлин йукъаметтиг», «доттагӀ вац йа мостагӀ вац», «цхьана меттахь бийшина тайп-тайпана гӀенаш гар».
Пекино, Вашингтоне а ца хьоьжуш, Иранца а, КХДР контрактийн бехкамаш кхочушбо герзлатторехь а, технологешца а, шалхо а йоцуш, ондда позици латтайо Тайванан баланехь. Пачхьалкхийн йукъаметтигехь цхьа проблема йу, Цийра АЦШе йолу эмиграцин масштабаш.
Америкин-цийн йукъаметтигийн коьрта лазам бу Тайванан бала. Юьйцашъерг ЦХР суверенитет хилла ца Ӏа, дуьйцург азин-тийнаокеанан регионехь (АТР) цхьана машар а, дахар цхьанаэшшара хилар а ду. Ша лазам бу АЦШ а, Цийн а йукъахь лаьтта энергетикан кхерамазаллин хеттарийн комплекс.
XXI бӀаьшарахь дуьйна Вашингтонан а, Пекинан а коьрта къийсамаш лаьтта АТР. Иза доьзна, хьалхарчу рогӀехь, Барак Обамас шен «тийнаокеанан» стратеги йолаяр бахьанехь, цуьнан Ӏалашо ю Америка АТР чагӀъяла гӀертар. Вашингтоно мел дийриг а, и Ӏалашо кхочушъярхьама ду, Ций регионера арататтарна чӀоггӀа дуьхьало йо Пекино. Иштта, Вашингтон ловза гӀиртира Цийний Къилба-цийн хӀурдан кхечу пачхьалкхашний йукъара лаьттан къийсамашца. Амма башха пайда эца цкъачунна аьтту ца хилла. Тахана оцу регионехь хьал чагӀлуш ду, бахьана, масала, гуш ду Цийно а, АЦШ а дӀаболийначу герз совдаккхаран къийсамехь.
Иштта делахь а, XXI бӀаьшераш дуьйлалуш йолуш йу Экономикин хеттаршна йолу стратегин диалог, агӀонаш сих-сиха вовшех а кхета, коьрта лазамаш а буьйца.
ТӀеман ницкъаш
Цийн бу дуьненахь баккхийчарех тӀеман ницкъаш. Ядерни а, ракетан а пачхьалкх ю иза.
Партийн куьйгалхоша баланс латтайо экономикин кхиамашна а, тӀаман харжаш алсамъяхаран а темпашна йукъахь. «Тхо декъахь дац герз совдаккхаран къийсамехь, цхьанна а пачхьалкхана тӀеман кхерам а бац тхойгара», — билгалдаьккхира цийн коьрто Ху Цзиньтаос 2011 шарахь ша АЦШ вахча.
XXI бӀаьшарах Цийн тӀеман харж цхьанаэшшара айалуш ю: 2004 шарахь, масала, Цийн тӀемагӀуллакхан бюджет тӀукхетна 11,6 % 2003 ш. дуьстича. Говзанчаша хадийначу мехаца, 1992 ш. Цийс Россигара герз эцна $10 млрд гергга. 2004 ш. Ций кхечира 50 % гергга российн тӀеман экспорт ($2,8 млрд гергга).
Тахана Цийн тӀемалойн ойланаш тӀехь-тӀехьа дӀатаьӀаш ю башхалла доцу герз гулдар тӀиера тӀеман-хаамийн технологеш кечйаре.
Цийн Халкъан-паргӀатонан эскарехь (ЦХПЭ) 2,5 млн стаг ву. ЦХПЭ барам охьабаккха дагахь бу хьалхарчу рогӀехь дӀахиттина лаьтташ доцучу дакъошкарий, дуккха а йолчу Ӏилманан-талламаш бечу институташкарий. 2005 шарахь эскарера дӀабевлла 200 эзар тӀемангӀуллакххой.
Хуттуш лаьттачу дуьненахь ЦХПЭ тӀеман-хӀурдан флотехь ду 60 сов эсминцаш а, фрегаташ а, 60 дизель-электрически а, 10 атоман хинбухахула лела кеманаш а, 1 авиалелориг а.
Эскаран реформа еш Ӏалашо хоттайо, дуккха а тӀехьайисина ЦХПЭ дуьненан хьалхарчу пачхьалкхийн тӀеман ницкъашна тӀехьакхиян. Америкин эксперташна моттарехь, керладаьлла герз а, техника а эскаран латторехь ЦХР тӀехьайисина АЦШ-ал 15—20 шо.
Иза бахьанехь Цийс кхочушъеш ю эскаре керладаьлла, тӀехнийса герз латторан программа, коьрта терго ракетийн эскарашна а, иштта тӀеман-хӀурдан ницкъашна а, тӀеман-хӀаваан ницкъашна а.
Цийс кечдина хӀаллакдаран кеманийн доьалгӀа чкъор, оцу йукъахь стелс- хӀаллакдаран кеманаш, кхуллуш ду пхоьалгӀа чкъор а. 2011 шеран 11 январехь дуьххьала хиндолу пхоьалгӀа чкъоьран хӀаллакдаран кема J-20 хӀаваэ айаделла.
Цийс эцна Украинера а, Россера а авиалелориг, масех дизель-электрически хинбухахула лела кема, ткъа иштта шиъ эсминец «Таханлера» класс йолу, кхин а масех деш ду российн верфашкахь. Цхьанне жигара барамехь кхуллуш ду шайн авиалелориш, хинбухахула лела кеманаш (царна йукъахь атоман баллистикан ракеташ ерш), эсминцаш, тӀехь таханлера радарийн а, зенитни-ракетийн системаш а йолуш.
ЦХР чехка тӀехьакхуьуш ю тӀеман гӀуллакхехь лулахошна — Российна, Японан, Къилба Корейна, ХӀиндина, ткъа иштта Тайванан. Цуо сингаттам латтабо, хьалхарчу рогӀехь, регионехь политикин-экономикин хьалхе къуьсучу Японан а, иштта Тайванан а.
2005 ш. июнехь америкин «Вашингтон таймс» газето зорба тоьхна цхьа къайлаха докладан хаамех лаьцна. И доклад дина АЦШ-н разведкан йукъараллин куьйгалхочуна Джон Негропонте, цу тӀехь Ций герздарехь цӀеххьана генаялар а, и бахьана долуш цийн эскаран ницкъ тӀекхетар а чӀагӀдо. Цийн тӀеман отраслан кхиамаш буьйцу:
Шайн минанаш яр долийна, оцу декъахь бу дистанцера минанаш хиттаяран гӀирс а, дистанцера минанаш схьайоху гӀирс а, Ций дуьненахь яккхийчарех экспортёр хилла гӀашлошна дуьхьала минанаш юхкуш. Цийн пачхьалкхан компани NORINCO кхиамашца къийсало оцу базарехь европийн компанешца.
Цийн леррина службаш беш разведкан белхаш бу, оцу декъахь тӀеман разведка (ЦХПЭ КШ КРУ).
ТӀеман бюджет 2006 шарахь 14,7 % айаелла, 284 млрд юане кхаьчна (35,5 млрд долл.)
Бахархой
2000 шеран ноябрехь Цийхь пхоьалгӀа шайолуцийн бахархой багарбар чекхдаьккхира. Цуьнан терахьашца, Цийхь бара 1 137 386 112 цийш (бахархой абсолютни дукхалла). Бахархойн шарахь тӀекхетаран барам 2005 шарахь 0,58 % бара. 2010 шарахь ялхолгӀа бахархой багарбаро магайттаро, пачхьалкхан континентан декъан бахархойн барам кхечира 1 млрд 339 млн 724 эзар 852 стаг, иза дуьненахь уггара дукхаха барам бу. Халкъ тӀекхетар сацадархьама, Ций 1979 шарахь доьзал дуьненан тӀебаккхаран доза хоттадаран политика тӀе бевлла. Цийн тӀекхета бахархойн охьабаьлла барам йуккъерачу тӀегӀан тӀекхачар хьаьжна ца Ӏаш, иза базисан терахь дукха доккха хиларна, шо шере мелдолу алссам айало. 1990—2000 шерашкахь бахархой хӀора шарахь йуккъера барам 12 млн стаг айалора.
Бахархой 1,3 миллиард стаг сов хиларна ЦКП чӀогӀа гӀайгӀанехь ю ЦХР бахархой тӀекхетарна, иза буьрса доьзалан планированин политика лело гӀерта. Цуьнан жамӀаш бес-бесара ду.
Правительствон бахархойн тӀекхетар цхьанаэшшара даран политика хьажийна а ю, дӀахьуш а ю «цхьа бер цхьана доьзална» бохучу кхайкхамца. Амма оцу хаттарна тӀевогӀу меттигерачу хьоле хьожжий: барамлелор дӀаделла меттигерчу Ӏедалашка, церан бакъо ю меттигерчу хьоле хьаьжжина низам лагӀдан. ШолгӀа бера хила йиш ю, нагахь дай-наной кегий къаьмнех далахь я церан ваша-йиша дацахь, кхин тӀе ярташкахь бехачу доьзалашна, нагахь хьалхарниг йоӀ ялахь я бер заьӀап далахь. Мел къаьста бердаран барам лелоран политика ЦХР провинцешка хьаьжжина, гойту тӀехьадогӀучу масалша. Синьцзян провинцехь 2002 шарахь дуьйна лелаш ду хань къомана доза хоттийна долу Низам: цхьа бер гӀаларчу бахархойн доьзалашна, ши бер йуьртан бахамехь къахьоьгучу доьзалашна. Синьцзянан доьзалашкара дех-ненах цхьаъ кегийчу къаьмнех валахь, бакъо луора ши бер хилагӀалахь, кхоъ йуьртан бахамехь къахьоьгучарна. Хаало дукха буткъа барам «шолгӀачу беран бакъо» кегий къаьмнаш йукъахь: масала Хэйлунцзян провинцехь 2001 шарал тӀехьа арадаьлла «Халкъабахархойн а, бераш даран доза тохаран а низам», цуо хила тардолийта нанайцийн, орочонийн, киргизийн, эвенкийн, даурийн шолгӀа бер хьалхарчуьнан диъ шо кхаьчначу хенахь. Амма, нагахь оцу бехкамех цхьан а кхочуш ца бинехь а, хӀора «совнаха» берах пачхьалкхан гӀуда охьадиллича могийта (дукхах болу хьалдолу доьзалаш иштта шиъ а, кхин сов а бераш до).
ТӀаьххьара шерашкахь бердаран барам лелоран политика кӀадйина: Шайолуцийн халкъан векалийн гуламан Даиман а йолу комитетан Постановленица 2013 шеран 28 декабрехь бакъо йелла шиъ бер хила, нагах дайх-нанойх цхьаъ мукъане а шайн доьзалехь цхьа бер хиллехь.
Пачхьалкхо лелуо политикин доьхьалойо ярташкахь, шайна белхан ницкъ безарна а, Ӏадаташкахь кӀант гӀоле ларарна а (цхьа хан йаьлчи уьш тӀаьхье хинйолундера). Политика йохош болчу доьзалша дукха хьолахь аьшпаш бутту бахархой дӀаязбечу хенахь. Официальни правительствон политика дуьхьала ю стерилизацин я бер дӀадаккхаран, амма дерг бер даран доза тухуш меттигерчу Ӏедалша и бахьнаш леладо, хӀунда аьлчи даккхий гӀуданаш туху лара ца белчи бахархой тӀекхетаран барамца.
2000 шо чекхдолуш 65 шо кхаьчна а, кхин бакхий а нах Цийхь 88 млн 110 эзар бара. Иза 6,96 % Цийн бахархойх бу.
Цийн бахархойн сте-боьрша барам — 106,74:100. Иза кӀеззиг лакхара бу дуьненан йуккъара барамал — 101,44:100. Халкъан сте-боьрший барам 4 шере кхаччалца дикка лакхара бу 119:100 кхочу. Хьаьжчи зударийн дукха беха божарел а. Тахана Цийн бахархойн хеташ болу йуккъара вахаран барам — 71 шо бу.
ГӀалара бахархойн дакъа 2011 шарахь дуьххьала 50 % сов а баьлла 51,27 % кхаьчна. Дукхаха долу бахархойн дакъа ца деха шаьш даиман а тӀеяздинчу меттигехь (дукхахаберш ахархой бу, гӀаланашка болх бан баьхкина) — 2010 шеран бахархой дӀаязбаран терахьашца уьш 261 млн стаг вара (19,6 % пачхьалкхан бахархой), царех 175 млн стега регистраци даиман а бехачу провинцехь яра, ткъа 86 млн цулла а араха. Урбанизаци сецайо 1950 шерашкахь дуьйна йолу тӀеязбаран система (хукоу): цхьа стаг регистрации йина хила йиш ю цхьана бахархойн пунктехь. ТӀаккха а регистраци янза гражданийн барам даиман а тӀекхеташ бу — 2000 шеран бахархой дӀаязбарехь уьш 144,4 млн стаг вара (10,8 % ЦХР бахархой). Цул сов, хукоу система йохаяр схьадогӀу дуккха а шерашкахь: 2010 шеран бахархой дӀаязбарехь 21,6 млн ЦХР гражданаш ца бехара шеш тӀеязбинчу меттигехь 5 шо а сов.
Урбанизацин барам х1инца а к1езга бу, сов белхан ницкъ юьртахь шорта бу. XX б1аьшеран 90-г1а шерашкахь Цийн г1алийн бахархой процент шо-шере мелдолу айалора йуккъера барам 0,91 % болуш. Хетарехь и барам XXI б1аьшо долалуш а буьсур бу. Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан (ООН) прогнозашца, Цийн г1алийн бахархой 2030 шарахь кхочур бу 884 млн. Вуьшта аьлчи, уьш 59,1 % пачхьалкхан бахархойх хира бу, оцу хенахь дуьненан йуккъара бараме кхочур бу. Уггар а марзо йолу меттиг ю къилбан провинци Гуандун — 2010 шеран бахархой д1аязбаран терахьашца цигахь беха дукхаха болу гражданаш, т1еязбар ЦХР кхечу провинцешкахь долуш болу (21 млн стаг сов), цунна т1ехьайог1у Чжэцзян (12 млн стаг гергга), Шанхай (9 млн стаг гергга), Цзянсу (7 млн стаг сов), Пекин (7 млн стаг гергга), Фуцзянь (4 млн стаг сов), Тяньцзинь (3 млн стаг гергга)) . Российца доза долу Хэйлунцзян провинци кхечу регионашкарчу мигрантийн марзо к1езга йолуш ю (церан барам регионехь к1езга бу), цигара мелхо а д1аоьхуш бу бахархой.
Доьзалан дахар
Доьзалан барам лелоран политико лар йитина доьзалан дахарехь — 1981 шеран 1 январехь йукъадаьлла «Зудайалоран закон», цуо лакхара хенан доза хоттийна зудаялорехь, мареяхарехь (22 шо божарашна, 20 шо зударшна). 2003 шо кхачале зудаялошберш, маребоьлхурш ца лаахь а чекхбовла безаш бара медицинех (хӀинца маьхаза а, лаахь а бен дац психиатрах, наркологах, дерматологах, фтизиатрах чекхвалар). ТӀехьарчу шерашкахь билгалдаьлла и законан низам аттонга даккхар — 2005 шарахь дуьйна бакъоелла студенташна зудаяло а, маребаха а.
Полигами луьра магош йац, ткъа 2001 шарахь дуьйна ца магадо цхьана баха зудчух, майранех цхьаъ кхечу доьзалера боцучу зударшца, божарашца.
Иттаннах бархӀ меттиг ю таханлера ций дай-наной зудаялор, мареяхар шайн дас-нанас хаьржжинчу бахана. Тахана гӀаланашкахь беха къона цийшан хьалхе хиана боьршаний, стений вовшен мах. 2001 шарахь дуьйна законо чӀагӀдина зудаялор Ӏедало регистраци йар, хӀетте а даьржина 1едалах къайлаха зудаялор. КъотӀалгӀа дина бераш а, доьзалехь дина бераш а цхьабосса лору. 2001 шарахь пачхьалкхехь йукъабаьккхина «зудаялоран барт», оцу тӀехь билгалбоккуш дӀаяздо тӀедогӀург а, «цхьана гулбина болу» бахам а.
Даьржина 1едалах къайлаха зудаялор а, уьш регистрации яле масийттаза хийцар а. Зудайитар, ХХ бӀаьшераш кхачале ойлаян а ца бахьара, хӀинца — цецвала хӀума дац. Ткъа махбанза лелар шуьйра даьржина, Ӏедало а дийцадаьккхина иза законех ца хилар юридически кечдар.
Хетарехь доьзалийн Ӏадаташна гӀуочу агӀора болхбо цхьа доьзал — цхьа бер политико, цуо балабо бераш хьарцхьара а кхуьий. 2016 шеран 1 январехь йукъадаьлла закон доьзалехь ши бер хила бакъо луш. Парадокс ю, дукхаха болу цийра доьзалашна шайна ца лаьа ши бер хила.
Йаккхий гӀаланаш
2000 ш. дуьйна, цийн гӀаланаш йаккхийра хуьлу йуккъера барам 10 % шарахь а болуш. ХӀинца ЦХР 100 сов гӀала ю миллион сов бахархой болуш. Цхьа могӀа дукхамиллионаш бахархой болу Къилба Цийра гӀаланаш вовшех а тоьхна дагахь бу 40 млн бахархой болу дуьненахь уггара йоккха гӀала йан.
Социальни чкъор
2001 шеран декабрехь Цийн йукъараллийн Ӏилмин Академис зорбатоьхна охьадиллина таханлера Цийн социальни чкъор талларан доклад. Церан барам иттанга кхочу. И чкъор ду, пачхьалкхан а, йукъараллин а куьйгалхой, менеджераш, предпринимателаш, леррина а, техникин а персонал, канцелярин белхалой, шайна болхбе промышленникаш а, йохк-эцархой а, йохк-эцаран гӀоьнна персонал, промышленни белхалой, юьрта-бахаман къинхьегамхой, ткъа иштта цхьа а билгалбаьлла болхбоцурш, болхбоцурш, буьззана болхбоцурш. Цийн социальни чкъоьрийн дифферинциаци (декъадалар) тӀехь-тӀехьа алсамдолуш ду корматаллашца, оцуо наггахь социальни лелхаршка кхачабо.
Мотт а, йоза а
Ханьцы къоман бу шайн хабарца а, йозанца а болу цийн мотт, иза лелабо пачхьалкхехь а, арахьа а. Цийн маттахь къамел до 1 миллиард сов стага.
Цийра 55 кегийчу къаьмнех дукхаха долчера шайн меттанаш ду. Пачхьалкх мукъаяккхале, дукха хьолехь Цийн мотт буьйцу хуэй (дунганаш), маньчжураш и шэ къаьмнаш доцуш, шайн къоман маттахь къамел а дора, яз а дора монголаш, тибетцаш, уйгураш, корецаш, кхазакхаш, сибош, тайш, узбекаш, киргӀизаш, гӀезалоша, оьрсаша. Шайн йоза дара наси, мяо, цзинпо, лису, ва, лазу, амма иза шуйра лелош дацара. Йисина 34 этнически тоба къоман йоза ца хилла.
ЦХР кхоьллинчул тӀаьхьа правительствон программица кхоьллина, нисбина йозан меттанаш 10 этносийн тобана, уьш ю чжуан, буи, мяо, дун, хани, ли, кхин а, тодина йоза уйгури, кхазакхи, цзинпо, лаху, тай. Лингвистин классификацийца, 29 мотт цийн-тибетийн, 17 — алтайн, 3 — къилбаазин, 2 — хӀхӀинди-европин доьзалера бу. Тайванехь баьржина болу гаошань мотт ХӀиндонезин доьзалера бу. Цхьа мотт мичара бу хӀинца а хууш дац.
Цийн йоза иероглифех ду, схьадогӀу Шан династин (16—11 бӀаьшо вайн эрал хьалха) дехкина хӀуманийн суьрташ (дешнаш хийцина йолу символаш, лелайора хин дерг хаархьама) долу палтосу даьӀахкашкара. Йозан гӀирс хийцабеллехь а, цийн иероглифаш ширачу заманахь хийцамаза дисина. Газет деша 3000 сов иероглиф хаадеза, ткъа дешана стегана 5000 сов иероглиф йовзаеза. 1913 ш. дуьйна Цийн Ӏедалан къамелан мотт бу путунхуа (мандарин) диалект, кхин а лаххара а 7 регионийн цийн меттан диалекташ йу, къамел йукъахь яккхийра башхаллаш йолуш, цуьндела къамелехь Цийн маьӀ-маьӀнера бахархой ца кхета дуьйцучух. Уьш вовшахтуху иероглифийн системан йозано.
Динан хӀоттам
<!-- Китайская Народная Республика является светским государством. В то же время, в годы культурной революции религия в Китае была запрещена. Традиционно в китайской религии и философии сплетаются конфуцианство, даосизм и буддизм. Они благополучно сосуществуют, причём зачастую — в пределах одного храма. Конфуцианство, первым обретшее влияние в Китае, по сути, стало кодексом подчинённости индивида обществу и его ответственности перед ним. Даосизм развивает идеи личного совершенствования и единения с природой; конфуцианскому учению о предопределённости социальных ролей он противопоставляет концепцию относительности. Буддизм, привнесённый в Китай извне и сосредоточенный на развитии духовного начала, выступает альтернативой китайскому прагматизму. Всего 18,2 % населения Китая исповедуют буддизм.
Китай — страна с различными религиозными культами. Хуэй, уйгуры, казахи, киргизы, татары, узбеки, таджики, дунсяне, салары и баоань, а также югуры исповедуют ислам, в то время как религия тибетцев, монголов — буддизм, у некоторых представителей мяо и яо распространено христианство, а у большинства дауров, орочонов и эвенков — шаманизм. Некоторые китайцы (ханьцы) являются приверженцами христианства или буддизма, но большинство верующих исповедуют традиционную китайскую религию — даосизм.
В Китае распространён буддизм Махаяны, обещающий избавление от страданий всем, кто его страждет обрести. Просветлённые, или бодхисатвы, остаются в этом мире, чтобы помочь достичь просветления другим. Своими деяниями и набожностью верующие заслуживают общения с бодхисатвами, приближающими их к нирване.
В Китае ислам распространён среди хуэйцев, саларов, дунсянов, баоаньцев, уйгуров, казахов, киргизов, узбеков, татар и таджиков. Количество мусульман по разным оценкам насчитывается от 19,5 до 29 миллионов человек. Высшим органом мусульман в Китае является Китайская исламская ассоциация.
В результате революции и гражданской войны около 100—200 тысяч белоэмигрантов осели в Харбине и в Шанхае.
Из-за сложных исторических судеб и позиции современных китайских властей деятельность церкви практически заморожена. Религиозное законодательство КНР не позволяет совершать официальные богослужения, можно только молиться в домах прихожан. Официально в Китае действует один православный приход.
Связи папского престола с Китаем восходят к XIII веку. В настоящее время в Китае количество католиков исчисляется несколькими миллионами. Точная цифра неизвестна. В 1951 году коммунистическое руководство страны запретило китайским католикам иметь какие-либо связи с Ватиканом. Однако в конце ХХ—начале ХХI века положение стало постепенно изменяться. Власти Китая теперь, как правило, принимают во внимание желания Ватикана, когда назначают католических священников на важные посты. Тем не менее, эта практика иногда всё ещё нарушается. -->
Культура а, исбаьхьалла а
<!-- === Общие сведения === Культура Китая — одна из самых древних и самобытных в мире. Культура Китая оказала большое влияние сначала на развитие культуры многочисленных соседних народов, населявших обширные территории позднейших Монголии, Тибета, Индокитая, Кореи и Японии.
Литература
В отличие от западноевропейской литературы Нового Времени, художественные тексты в Китае занимали второстепенное место относительно литературы историографической и этико-философской направленности, как прямое следствие господства конфуцианской идеологии.
Бросается в глаза отсутствие древнейшего пласта эпического устного творчества и разрозненность мифологических представлений. Предполагается, что в их искоренении также участвовала конфуцианская идеология; следы их существования обнаруживаются в фольклоре китайских национальных меньшинств.
Отличительной чертой иерархии китайских литературных жанров является низкое положение драмы и её сравнительно позднее возникновение. Малоразвитыми относительно европейской традиции оказались мемуарный и эпистолярный жанры, однако их место занял т. н. жанр «записок» бицзи, близкий к эссе.
СМИ
Международное радио Китая — международная государственная радиостанция Китая, базирующаяся в Пекине, вещающая на коротких и средних волнах, УКВ (FM), через спутник и Интернет. Международное радио Китая вещает на 62 языках мира, включая русский.
Каллиграфия
Каллиграфия вывела обычное китайское письмо на уровень художественной формы искусства и традиционно приравнивается к живописи и поэзии, как метод самовыражения. Поскольку иероглифические изображения ограничены небольшим количеством черт (линий), индивидуальный стиль художника определяют их толщина, угол изгиба и придаваемый рисункам динамизм. Эксперты оценивают сбалансированность и пропорциональность линий, композиционное построение иероглифов и их целостность и гармоничность.
Основные элементы каллиграфии, которые китайцы называют «четырьмя сокровищами знания» — это тушь, камень (тушечница), кисти и бумага.
Китайская кухня
Рис всегда имел огромное значение для китайцев — и как основной пищевой продукт, и как техническая культура. Считается, что традиция культивирования риса в Южном Китае зародилась около 10000 лет до н. э., хотя метод устройства заливных полей, требующий масштабных ирригационных работ, достиг совершенства по прошествии тысяч лет. Сегодня рис выращивается в Китае почти повсеместно. Китайский рис составляет 35 % мировой продукции.
Великая Китайская стена
Великая стена, или, как её называют китайцы, Длинная стена, протянулась на 8851,8 км через весь Северный Китай. Из этого 6260 км стены состоят из кирпичной кладки, 2232,5 км — из естественного горного массива. Около 360 км вообще являются не стеной, а заполненными водой рвами. Сооружение стены началось в IV—III вв. до н. э., когда отдельные китайские государства вынуждены были создавать оборонительные сооружения от набегов кочевых народов Центральной Азии.
После объединения Китая под властью династии Цинь в 221 г. до н. э. император Ши Хуанди приказал соединить ряд оборонительных линий в единую стену. При последующей династии — Хань строительные работы на Великой стене продолжались и были завершены в III в. н. э. В настоящее время в своей западной части Великая стена сохраняет первоначальную форму, в восточной же части сильно разрушена и местами представляет только земляной вал.
В сохранившихся частях стена имеет ширину у основания около 9 м и на вершине около 6 м, высота стены достигает 10 м. Примерно через каждые 200 м — четырёхугольные сторожевые башни, а с внешней стороны стены — высокие оборонительные зубцы с отверстиями-амбразурами. Верхняя плоскость стены, замощенная плитами, некогда представляла собой широкую защищённую дорогу, по которой могли быстро передвигаться воинские части и обозы. В настоящее время некоторые участки этой плоскости заасфальтированы и используются как автомобильные дороги. Стена проходит главным образом по гористым местам, повторяя изгибы рельефа и органично вписываясь в окружающий пейзаж.
Мавзолей императора Цинь Шихуанди и «терракотовая армия»
Главный экспонат комплекса — терракотовая армия, случайно обнаруженная местными крестьянами в 1974 году. В трёх сводчатых подземных камерах находятся в общей сложности фигуры около 7400 солдат и лошадей и 90 военных колесниц — практически вся императорская армия. Фигуры выполнены в полный рост, их высота 1,8 м, лицо каждого солдата уникально.
Китайские изобретения
Печатные книги, фарфор, шёлк, зеркала, зонтики и бумажные змеи — это лишь малая доля тех предметов нашей повседневности, которые были изобретены китайцами и которыми люди пользуются и по сей день во всем мире. Примечательно, что китайцы разработали технологию производства фарфора за тысячу лет до европейцев. А два самых известных китайских изобретения появились благодаря философии. В поисках эликсира бессмертия даосские алхимики случайно вывели формулу пороха, а магнитный компас был создан на основе инструмента, применявшегося для геомантии и фэн-шуй.
Китайская астрология
Каждый год ассоциируется с одним из 12 животных, имеющих особый символ и составляющих повторяющийся астрологический цикл. В преддверии Нового года у китайцев принято говорить, например, о приходе «года собаки». В китайской астрологии человеку, рождённому под знаком определённого животного, приписываются особенности, присущие этому животному.
В честь Китая был назван астероид (139) Жуйхуа, открытый 10 октября 1874 года канадо-американским астрономом Джеймсом Уотсоном в Пекине. В переводе с китайского название астероида означает «Звезда счастья Китая».
Книгопечатание
Изобретение подвижного шрифта не оказало значительного влияния на китайское общество, и большинство печатников продолжали использовать прежние формы. В Европе изобретение подвижного шрифта произвело революцию. Оперировать 30 печатными формами латинского алфавита проще, чем 3000 и более для иероглифов, использующихся при выпуске китайской газеты. Выполнение оттисков иероглифов на одной печатной форме требует намного больше усилий и затрат.
Дешар
<!-- В КНР доля государственных ассигнований в общем финансировании образования в 2000—2011 годах возросла с 66,5 % до 77,8 %. Особенно резкий скачок этого показателя произошёл в 2005—2011 годах, когда он возрос с 61,3 % до 77,8 %. В 2009 году расходы на образование составили 12,0 % бюджета страны. В 2011 году были выделены стипендии 78,7 млн учащихся на общую сумму в 98,6 млрд юаней (70 % из общей суммы стипендий было предоставлено из государственного бюджета).
История образования
В 1916 году в Китае существовала целая сеть учебных заведений: 11 университетов, 502 средних школы и 50071 начальная; 21 колледж, 298 женских школ; 415 нормальных школ (для подготовки преподавателей), 965 вечерних школ и курсов, 85 военно-медицинских школ и 3 медицинских колледжа, 82 промышленные школы и 7 технических школ, 49 школ законоведения. Действовали 72 иностранные школы, в том числе 66 русских (в Харбине и на КВЖД). К моменту провозглашения КНР сеть высших школ резко возросла: в 1949 году в стране насчитывалось около 200 университетов и колледжей, где обучалось 117 тыс. человек (61 % вузов были государственными), однако неграмотность составляла 90 %. В начале 1950-х годов частное образование было ликвидировано, а уровень грамотности повысился к 1956 году до 22 %. В период «большого скачка» и «культурной революции» большинство университетов было закрыто. В 1978 году введены 10-летнее общее образование (5 лет начальное и 5 лет среднее), а также Единый государственный экзамен для поступления в вузы. В 1986 году принят Закон об обязательном обучении, который освободил обучающихся первых 9-ти классов от платы за учёбу, но не от других расходов (на учебники, административаные и другие). В 1997 году введен общий порядок приёма в вузы (до этого набор осуществлялся раздельно по директивному и регулируемому планам). В 1999 году введено льготное кредитование для обучающихся — 50 % кредита погашается из бюджета: в 2008 году за такого рода займами обратились 13 % обучающихся в вузах (общая сумма долга превысила 3 млн юаней). В 2001 году было объявлено о начале Программы «Закрытия и слияния школ», в результате чего число начальных школ (считая учебные пункты, дающие образование только 1 — 4 классов) сократилось в 2001—2012 годах с 491,27 тыс. до 228,58 тыс., а число учащихся в них уменьшилось с 125,43 млн до 96,95 млн. Укрупнение коснулось средних школ 1-й ступени: их число уменьшилось в 2001—2012 годах с 65525 до 53216, количество учителей в них снизилось с 3,34 млн до 3,04 млн, а учеников с 64,31 млн до 47,63 млн. Процесс реорганизации затронул также 2-ю ступень среднего образования: число школ этого уровня уменьшилось в 2001—2012 годах с 14907 до 13509, а вот число учителей выросло с 840 тыс. до 1,59 млн, также увеличилось количество детей в них в этот период с 14,1 млн до 24,8 млн. С 2006 года дети из нуждающихся семей получили право на освобождение от платы за учебники и иных взносов и на пособие для оплаты общежития. В 2008 г. в Китае было в целом введено бесплатное всеобщее и обязательное 9-летнее образование.
Дошкольное образование
В 2012 году в стране было более 180 тыс. детских садов, где трудились 1,5 млн воспитателей и находилось около 37 млн детей. Подавлющее большинство воспитателей в 2009 году (97,6 %) составляли женщины. Дошкольное образование развивалось в последние годы неравномерно, общей тенденцией было укрупнение учреждений: в 1999 году в КНР было 181,1 тыс. детских садов, затем их число резко сократилось до 111,7 тыс. в 2001 году, но к 2012 году вновь достигло 181,2 тыс. . В 1999—2007 годах число детей в садиках, а также количество воспитателей почти не менялось, но в 2008—2012 годах произошёл скачок: число малышей увеличилось в 1,5 раза, а число воспитателей почти в 2 раза.
Школьное образование
По состоянию на начало 2010-х годов обучение в школе начинается с 6 лет делится на три цикла: начальное (6 лет, обязательно), первая ступень среднего (3 года, обязательно), вторая ступень среднего образования (3 года). В КНР в 2012 году было 228 тыс. начальных школ, где обучалось 96 млн детей и трудилось 5,5 млн учителей. С 1995 по 2011 году число учеников на одного учителя начальной школы уменьшилось с 23,3 до 17,4, на одного учителя первой ступени средней школы также сократилось с 16,7 до 13,6, а на одного учителя второй ступени средней школы выросло с 13,0 до 15,5. Классы переполнены — максимальное количество учеников в классе согласно нормативам Министерства образования (по состоянию на начало 2010-х годов) не может превышать 40 — 45 человек в начальной школе, 45 — 50 человек в средней .Тем не менее эти нормативы не всегда выполнялись — в 2011 году 5,5 % школьных классов в стране (10,0 % в городах) имели численность 66 и более учащихся.
Высшее образование
По состоянию на начало 2010-х годов высшее образование в КНР можно было получить тремя путями — поступить на бакалавриат (4 года обучения), в профессиональный вуз (4 года обучения) или в 2-х годичный специализированный вуз. При этом на следующую ступень (магистратура 2 года) мог поступить только бакалавр. После магистратуры можно было поступить в 3-х годичную аспирантуру .. В 1949 году в Китае было 206 вузов, в 1978 году — уже 598, а в 2000 году уже 1041. Затем число вузов резко увеличилось и в 2012 году их насчитывалось 2442. В 2000—2012 годах численность преподавателей вузов КНР выросла с 460 тыс. до 1,44 млн, а студентов с 5,6 млн до 23,9 млн. При этом число студентов на одного преподавателя вуза выросло в 1995—2011 годах с 9,8 до 17,8. Если в 1998 году в вузы было принято 1,08 млн абитуриентов, то в 2002 г. в вузы с полной программой обучения было принято 3,21 млн человек, в аспирантуру — 203 тыс. человек. Тем не менее число абитуриентов, сдавших государственный экзамен в вузы, сильно колебалось по годам: в 2002 году их было 5,27 млн, в 2008 году — 10,5 млн, в 2012 году — 9,15 млн. В 2002—2009 годах число выпускников вузов КНР возросло с 1,5 млн до 6,1 млн человек, но затем рост замедлился и в 2012 году было выпущено 6,9 млн человек. В становлении китайского высшего образования значительную роль сыграло привлечение иностранцев: с 1989 по 2009 годы количество зарубежных преподавателей в вузах КНР увеличилось с 686 до 11000 человек. По состоянию на начало 2010-х годов все студенты вузов КНР были должны платить за учёбу, а выпускники не подлежали распределению (только те, кто заключил трудовой контракт на работу после выпуска не могли самостоятельно выбирать место работы). Также большую роль играет выезд граждан для обучения за рубежом — в 2011 году за границей учились 1,44 млн китайских студентов.
Иностранные студенты в вузах КНР
Численность иностранных студентов в КНР в последние годы очень быстро росла: в 1998 году их было около 43 тыс., в 2005 году уже 140 тыс., а в 2010 году их число превысило 290 тыс. человек. По регионам выбытия иностранные студенты в КНР в 2010 году распределялись следующим образом: студенты из Азии традиционно занимали первое место — 64,21 %, на втором месте европейцы — 16,15 %, Америка — 11,05 %, Африка — 7,09 % и Океания — 1,50 %. Больше всего иностранных студентов в КНР в 2010 году было из трёх стран — США, Японии и Южной Кореи. Китайское правительство предоставляет стипендии, при этом особое внимание уделяется Африке — в 2012 году власти КНР выделили стипендии на обучение 6 тыс. африканским студентам.
Частное образование
Правительство поддерживает частные образовательные организации. Первый «Закон о поощрении частного образования» вступил в силу с 1 сентября 2003 года. Развитие частных школ означает увеличение объёма предложения в сфере образования и удовлетворение образовательных потребностей за счёт отказа от традиционной модели, согласно которой существовали только государственные школы.
На конец 2004 года насчитывалось более 70 тысяч частных школ разных типов и уровня, с общим контингентом 14,16 миллионов учащихся, в том числе 1279 частных высших учебных заведений с общим контингентом 1,81 миллион студентов. Частное образование занимает более половины всего образовательного сектора Китая. -->
Социал проблемаш
<!-- В начале XXI века, несмотря на экономический рост, Китай столкнулся с рядом серьёзных экономических, экологических и социальных проблем: увеличился разрыв в доходах между богатыми и бедными; выросла разница в развитии села и города, западных и восточных, особенно прибрежных, районов; увеличилась безработица, в некоторых районах оказалась отравлена земля, почва и гидросфера. В Китае нарастают уличные протесты.
Согласно соцопросу (окт. 2013) почти три четвёртых китайской общественности считают, что в ближайшее десятилетие разрыв между богатыми и бедными будет увеличиваться, и лишь каждый десятый из опрошенных — что ситуация улучшится и будет сформирован средний класс. Вопрос социального расслоения между богатыми и бедными в настоящее время (2013) стал самым волнующим население Китая социальным вопросом (ранее таковым являлся вопрос цен на продукты и жильё). В рейтинге журнала Forbes за 2015 год количество долларовых миллиардеров в Китае составляет 213 человек, по количеству миллиардеров Китай на втором месте после США.
Безработица
По официальным данным на 2010 год уровень зарегистрированной безработицы среди городского населения Китая составил 4,1 % трудоспособного населения (9,08 млн человек). При определении численности безработных официальная статистика учитывает только горожан, состоящих на учёте и получающих пособие по безработице. Не рассматриваются в КНР как безработные сельские жители (около половины населения страны), сяган (получающие пособие по безработице сокращенные работники государственных предприятий), мужчины старше 50 лет и женщины старше 45 лет. В КНР по состоянию на 2010 год право на пособие по безработице имеет лишь горожанин, который, работая, платил специальный страховой взнос, причем период выплаты пособия зависит от продолжительности уплаты этого взноса.
Терроризм
Терроризм является одной из важнейшей проблем КНР, особенно в провинции Синьцзян (только по официальным сообщениям в 2013 году в регионе было совершено около 200 терактов).
Неравенство между городом и деревней
Для КНР характерен постепенно растущий разрыв в доходах горожан и сельчан: доходы городского населения превышали доходы сельских жителей в 1990 году в 2,2 раза, в 1995 году в 2,5 раза, в 2003 году в 3,2 раза, а в 2008 году в 3,3 раза. -->
Энтрада а Запотал (Косолеакаке)
Энтрада а Запотал — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Энтрада а Запотал лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Новониколаевка (ГӀиргӀазойчоь)
Новониколаевка — ГӀиргӀазойчоьнан Чуйн областан Жайылан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Сахьтан аса ю +6:00.
Лосень (Свентокшискан воеводалла)
Лосень  — Польшин Свентокшискан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Свентокшискан воеводаллин нах беха меттигаш
Нестерово (Торжокан кӀошт)
Нестерово (Нестерово) — Российн Федерацин Тверан областан Торжокан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Торжокан кӀоштан нах беха меттигаш
Катанеле (Олт)
Катанеле — Румынин Олт жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.