Эриванан_губерни
Латталелор
Латта леладо 6,5—7 эз. фут хӀордан тӀегӀанал лакхахь. 4—5 эз. футал лахахь хи ца диллича латта лелор пайденна дац. Цхьаццанхьа хи диллар оьшу кхин а лакхахь, масала Гокчи Ӏоман бердашца. Хи дуьллуш леладо эркаш, ламанан аьхкаш, шовданаш, уьшалаш, лаьттан бухалара хи дилларан галерейш (кяризаш), куьйга йина хи лоттийлаш а. Латталелоран лакхарчу асанехь, 4,5 эз. футал лакхахь, кхиадо кӀеззиг йалта, кхоьш, даьттин ораматаш; кхин лахарчу асанехь, 4,5 – 3 эз. фут, кхиадо, цул сов, бешан дитташ; 3 эз. футал лахахь гучуйовлу бамба, дуга, кунжут, клещевина, кхин царех тера культураш, царна оьшу лакхара аьхкенан температураш а, йеха аьхке а. Уггаре бес-бесара йу культураш араксан тогӀи чохь, кхин а башха, цуьнан лахарчу декъехь (Нахичеванан уездехь); дикка лакхарчу акъарийн меттигашкахь беккъа цхьа мукх бен ца кхиабо. Аренан ораматех Эриванан губернехь леладо: кӀа, мукх, дуга, борц, акха кӀа, сула, сос, цӀен дуга, хьаьжкӀа, кхоьш, хьозан кхоьш, картол, бамба, тонка, вета, кунжут, клещевина, рыжик, сурепица, репак, кӀомал, маьлхан хуш, лалеманци, марена, кхоткъа, эспарцет, аларт, акха сула, кхин бецаш. Ладаме маьӀна ду кӀенан, мекхан, борцан, дуганан, бамбанан. Гуьйренан кӀа кхиадо дукхах дерг аренашкахь, бӀаьстенан — акъарин тӀехь, хи ца тухучехь. 1900 шарахь кӀа дийнера 166 154 дестин майданехь; гулдира 17,5 млн пунт гергга. Мукх буьй дукхаха дерг акъарин тӀехь, дӀадер цуьнан кхочу цкъацца 7,5 эз. фут лакха: 1900 шарахь мукх бийнера 58 586 дестин майданехь, цуо делира 4 млн пунт йалта. Дуга кхиадо уггаре йовхачу меттигашкахь, хи сов долчохь, коьртаниг Эриванан уездехь. 1900 шарахь дуга дийнера 8737 дестин майданахь, делира 2,5 млн пунт гергга йалта. Борц буй йерриг аьлча санна меттигашкахь кӀез-кӀезиг; цуьнан йалта йуккъера барам 1894—1898 шерашкахь кхечира 118 эз. пунте. Сос, акха кӀа, цӀен дуга, сула, хьаьжкӀа кхиайо чӀогӀа кӀезиг барамехь. Бамба кхиабо уггаре йоххачу меттигашкахь Сурмалун, Эриванан, Эчмиадзинан, Шаруран-Даралагезан уездашкахь; 1900 шарахь бамба бийнера дерриг 15 257 дестин майданехь, гулдира 400 эз. пунт гергга тай. Даьттин ораматаш кхиадо чӀогӀа кӀезиг барамехь; клещевина дукха хьолехь йуьй бамбийн плантацийн йисташкахула, уьш даьхнаша йохорах ларйархьама; губернехь гулден хӀуш 5—6 эз. пунтал сов ца хуьлу. Кунжут гулйо 15 эз. пунт гергга, тонка-махорка — 10 эз. пунт гергга. Латталелоран техника хьалхара бахаман йу, тобина гӀирсаш а, хьесап а наггахь бен ца леладо. Хасбошмашлелор, алсама йовхачу меттигашкахь хьелаш дика доллушехь, гӀийла кхиина йу; цхьаццанхьа иза дикка ладаме маьӀна долуш йу. Кхиайо кхоьш, пастанаш, хорбазаш, наьрсаш, хох, копаста, кхин йерш а. пастанийн а, наьрсийн а, хохан а кӀезиг ладаме роль йац дааран сурсат санна; цхьацца тайпана пастанаш (дутма) шуьйра йевза йерриг Чоьхьара Кавказехь. 1900 шарахь Эриванан губернехь йара 10298 дестин кемсийн бошмаш а, 2868 дестин бошмаш а; кемсийн бошмийн доккхаха долу дакъа — Эриванан а, Эчмиадзинан а уездашкахь ду. Кемсаш оцу шарахь гулйира 2 664 587 пунт; 50 % гергга чагӀардаккхаре хьажайо, 30 % кхачанан, 20 % гергга спирт доккху. ЧагӀардоккху заводаш 1900 шарахь 498 йара; даьккхина 8 821 041 градус спирт. Стоьмашлелор меттигашкахь, масала Шаруран-Даралагезан а, Нахичеванан а уездашкахь, ладаме маьӀна долуш ду. Кхиадо барамера асанера дерриг стоьмаш, шапталашка кхаччалц; тӀаьхьарчеран Эриванехь, Нахичеванехь, Ордубатехь кхио цхьацца тайпанаш, Чоьхьара Кавказехь уггаре дика лору. Салларшлелор гӀийла кхиина ду; 1901 шарахь даьхна (коьртаниг Нахичеванан уездехь) 20 эз. аьрга гоьжанаш.