cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эль Гвардаганадо, Эль Зокитал (Игвала де ла Индепенденсия)
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
Шерониха (Заволжскан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Ивановн областан Заволжскан кӀоштан нах беха меттигаш
Эль Гвардаганадо, Эль Зокитал (Игвала де ла Индепенденсия)
Истори
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Шаленик
Шаленик — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
Чатахова
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Силезин воеводаллин нах беха меттигаш
Ла Джунка-Моцано (Маса-Карара)
Ла Джунка-Моцано  — Италин Тоскана регионан  коммунера эвла.
Литература
Категори:Тоскана регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Пьедра Ларга (Аламо Темапаче)
Пьедра Ларга — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Пьедра Ларга лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Труды (Сарнин кӀошт)
Труды — Украинин Ровнан областан Сарнин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Сарнин кӀоштан нах беха меттигаш
Хайнау
Хайнау — Германин Рейнланд-Пфальц латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Мазате
Мазате — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Милан провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Ломбарди йукъара гӀаланаш
Бабичево (Вологдин область)
Бабичево (Бабичево) — Российн Федерацин Вологдин областан Кириллован кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+4.
Хьажоргаш
Категори:Кириллован кӀоштан нах беха меттигаш
Басколь (Акмолан область)
Басколь — Кхазакхстанан Акмолан областан Шортандаинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Шортандаинан кӀоштан нах беха меттигаш
Бушевица
Бушевица (Бушавіца) — Белоруссин Минскан областан Молодечнан кӀоштара эвла.
Понте (Парма)
Понте — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Бушевица
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш Категори:Молодечнан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Понте (Парма)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Ангостура (Хуан Родригез Клара)
Ангостура — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ангостура лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
ДжумхӀурийет (Гемлик)
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин нах беха меттигаш
Категори:Бурса провинцин микрокӀошташ
Категори:Гемликнан микрокӀошташ
Категори:Гемликнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ловник (Румыни)
Ловник — Румынин Брашов жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Брашов жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Арджине (Реджо Эмилия)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Келпин (Куявско-Поморскан воеводалла)
Келпин  — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Калда
Калда (Калда) — Российн Федерацин Ульяновскан областан Барышан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Барышан кӀоштан нах беха меттигаш
Ка Паван-Фарнеда (Виченца)
Ка Паван-Фарнеда — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Червони (Сасиновкан йуьртан кхеташо)
Червони — Украинин Полтаван областан Лубнин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Лубнин кӀоштан нах беха меттигаш
Тальиярето (Торино)
Тальиярето — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Тунджели
Тунджели (Tunceli) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Тунджели провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Тунджелинан кӀоштан административан центр.
Тальиярето (Торино)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Тунджели
Хьажоргаш
Категори:Тунджели провинцин нах беха меттигаш
Тальиярето (Торино)
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Тунджели
Хьажоргаш
Категори:Тунджелинан кӀоштан нах беха меттигаш
(19034) Санторини
(19034) Санторини — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1960 шеран 24 сентябрехь К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс цӀе йолу Ӏилманчо Паломар обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «2554 P-L» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Светли (Ставрополан мохк)
Светли (Светлый) — Российн Федерацин Ставрополан мехкан Новоалександровскан кӀоштара эвла.
Сонино (Ярославлан область)
Сонино (Сонино) — Российн Федерацин Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштара эвла.
Светли (Ставрополан мохк)
Климат
Эвла йу барамера континенталан климатан зонехь, алсама хуьлу малхбален а, малхбузен а мехаш. Климатан раж шеран дохаллехь чӀогӀа хийцало, шеран метеорологин заманаш, дукха хьолехь, рузманца ца нисло. Мехкан доккхаха долчу декъехь Ӏа доца а ду, цхьанаэшшара а дац. Уггар шийла бутт — январь. Аьхке Ставрополехь йеха йу: 140 де гергга.
Кристаландия
Географи
Муниципалитетан майда —.
Сонино (Ярославлан область)
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Кристаландия
Хьажоргаш
Категори:Токантис штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Сонино (Ярославлан область)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мельз-суьгӀ-Сен
Мельз-суьгӀ-Сен — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а.
Билгалдахарш
Категори:Сена а, МагӀна а департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
ТегӀни-СогӀни
ТегӀни-СогӀни (Terny-Sorny) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПикагӀди регионехь. Коммунан департамент — Эна.
Билгалдахарш
Категори:Францин гӀаланаш Категори:Эна департаментан коммунаш
АйвагедигӀи (Торослар)
Хьажоргаш
Категори:Мерсин провинцин нах беха меттигаш
Категори:Мерсин провинцин микрокӀошташ
Категори:Торосларнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
(19035) 4634 P-L
(19035) 4634 P-L — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1960 шеран 24 сентябрехь К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс цӀе йолу Ӏилманчо Паломар обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «4634 P-L» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
ЕбгӀ
ЕбгӀ (Aibre) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Ду.
Александрова (Станиславовскан йуьртан меттиг)
Александрова (Александрова) — Белоруссин Витебскан областан Шарковщинан кӀоштара эвла.
ЕбгӀ
Географи
.
Александрова (Станиславовскан йуьртан меттиг)
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
ЕбгӀ
Билгалдахарш
Категори:Ду департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Александрова (Станиславовскан йуьртан меттиг)
Хьажоргаш
Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш Категори:Шарковщинан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Атлан-Эвла
Атлан-Эвла — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 2444 леррана 2012 шарахь.
Билгалдахарш
Категори:Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Нур (Туймазин кӀошт)
Нур — Башкирийчоьнан Туймазин кӀоштара эвла, иза Кандрински йуьртан меттиган йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 43 стаг (2009 шо). Поштан индекс — 452765, код ОКАТО — 80251827009.
Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:
Хьажоргаш
Категори:Туймазин кӀоштан нах беха меттигаш
Регион
Регион (regio пачхьалкх, мохк) — термин лелайо лаьттан я хин кхечух цхьа могIа критерешца къасто йишйолу дакъа билгалдоккхуш (масала, ша йукъахьйерг).
Регион, пачхьалкх санна чолхе термин ю. Цуьнан тарою билгалдаккха тайп-тайпана дерг тайп-тайпанчу отраслашкара, ткъа цхьаьна отраслехь бес-бесара тидало. Нагахь регионийн классификаци йийцахь, тарою къасто «географин, политикин, социалан-экономикин, экологин, хаамийн, цивилизацин, кхин а агIонаш». Iилманчаша йоькъу регионаш йоккхачу шина тобане: цхьаьна кепарниш а, функционаланаш а.
Физикин географи
Физикин географехь регион — йоккха кӀошт, доккха лаьттан дакъа, шен башха физикин-географин барамаш болу лаьттан тӀехулон дакъа, географин дозанашца билгалдоккху географин дакъа.
Политикин географи
Политикин географехь регион — социалан-мехкан йукъаралла ю, аьлчи а цхьа мохк кхиаран социалан а, экономикин а, политикин а факторш цхьаьна. Иштта регионан амал: бахархойн этносан хӀоттам, белхан ресурсаш, социалан инфраструктура, социалан-психологин климат, кхиаран политикин аспекташ, оьздангаллин факторш, кхин дӀа а.
ТӀеман гӀуллакх
Арахьарчу пачхьалкхийн тӀеман гӀуллакхехь — оперативан-стратегин дакъа, шена чохь 1 000 000 тӀиера 3 000 000 стаге кхаччалц адам долу.
Кхин маьIнаш
РФ энергилатторехь — оцу меттигехь йовхо а, электри а латто декхарийлахь йолу энергилатторан кхолламах бихкина мохк.
Хьажоргаш
Категори:Географин терминаш
Умаров, Аслуддин
Биография
Родился 1 августа 1972 года в Кхазакхстане. Выступал за команду Кхазакхстана в категории до 75 кг.
В 1993—1998 годах выступал на профессиональном ринге США, провёл на 25 боев, одержал 18 побед, из них 17 нокаутом, потерпел 6 поражений, один бой закончил вничью. В 1995 году дважды защитил титул чемпиона Северной Америки в полутяжёлом весе по версии WBO. В 1996 году в Германии потерпел поражение в бою за звание чемпиона мира от поляка Дариуша Михальчевского.
Профессиональные бои
-->
Хьажоргаш
Категори:Нохчийчоьнан боксёраш
Горбуново (Удмурти)
Горбуново (Горбуново) — Российн Федерацин Удмуртин Сарапулан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4). Маьлхан хенаца йукъара башхалла ю 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.
Хьажоргаш
Категори:Сарапулан кӀоштан нах беха меттигаш
Джаферли (Шефаатли)
Джаферли (Caferli) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Йозгат провинцин (ил) Шефаатлинан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Йозгат провинцин нах беха меттигаш
Категори:Шефаатлинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ла Сьерита (Тампико Алто)
Ла Сьерита — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ла Сьерита лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Рожницки Заречье
Рожницки Заречье (Рожницкое Заречье) — Российн Федерацин Пскован областан Порхован кӀоштара эвла.
Ла Сьерита (Тампико Алто)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Рожницки Заречье
Хьажоргаш
Категори:Порхован кӀоштан нах беха меттигаш
Саут-Коутсвилл (Пенсильвани)
Саут-Коутсвилл  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Пенсильвани штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Пенсильвани штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Запоток (Содражиця)
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Келпини (Голюбско-Добжинскан повет)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Кристаландия-ду-Пиауи
Кристаландия-ду-Пиауи — Бразилин Пиауи штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Пиауи штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Янув (Ополен воеводалла)
Янув  — Польшин Ополен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Ополен воеводаллин нах беха меттигаш
СаздегӀирмени (Чорум)
Хьажоргаш
Категори:Чорум провинцин нах беха меттигаш
Категори:Чоруман кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Мокса (Росси)
Мокса (Мокса) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Бутурлин кӀоштара эвла.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 43 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Бутурлин кӀоштан нах беха меттигаш
Ла Ка (Верона)
Ла Ка  — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Чероки (Оклахома)
Чероки  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Оклахома штатера гӀала.
Истори
Чероки гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Оклахома штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Шаленик-Колония
Шаленик-Колония — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
Хайнфельд (Пфальц)
Хайнфельд — Германин Рейнланд-Пфальц латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Рейнланд-Пфальц латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
GSC4248-170
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Майраго
Майраго — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Лоди провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Ломбарди йукъара гӀаланаш
Высоково (Волоколамскан кӀошт)
Высоково (Высоково) — Российн Федерацин Москохан областан Волоколамскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Волоколамскан кӀоштан нах беха меттигаш
Марьяновка (Сарнин кӀошт)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Ка Пазети (Модена)
Ка Пазети — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Марьяновка (Сарнин кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Сарнин кӀоштан нах беха меттигаш
Ка Пазети (Модена)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Тальията II (Ферара)
Тальията II — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Бекиралани (Торослар)
Бекиралани (Bekiralanı) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Мерсин провинцин (ил) Торосларнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Мерсин провинцин нах беха меттигаш
Категори:Мерсин провинцин микрокӀошташ
Категори:Торосларнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Логрешть-Моштень
Логрешть-Моштень — Румынин Горж жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Горж жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Млодзиковице
Млодзиковице — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Басколь (Павлодаран область)
Басколь — Кхазакхстанан Павлодаран областан Майскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш Категори:Майскан кӀоштан нах беха меттигаш
Балуево (Кириллован кӀошт)
Балуево (Балуево) — Российн Федерацин Вологдин областан Кириллован кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+4.
Хьажоргаш
Категори:Кириллован кӀоштан нах беха меттигаш
Ширяево (Калугин область)
Ширяево (Ширяево) — Российн Федерацин Калугин областан Тарусан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Понте - Кармине (Трапани)
Понте - Кармине — Италин Сицилия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Сицилия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Березовцы
Березовцы (Бярозаўцы) — Белоруссин Минскан областан Молодечнан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Молодечнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Демирсубаши (Гемлик)
Демирсубаши (Demirsubaşı) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Бурса провинцин (ил) Гемликнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Сорокино (Рыбинскан кӀошт)
Сорокино (Сорокино) — Российн Федерацин Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Демирсубаши (Гемлик)
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин нах беха меттигаш
Сорокино (Рыбинскан кӀошт)
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Демирсубаши (Гемлик)
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин микрокӀошташ
Сорокино (Рыбинскан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Демирсубаши (Гемлик)
Хьажоргаш
Категори:Гемликнан микрокӀошташ
Сорокино (Рыбинскан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Демирсубаши (Гемлик)
Хьажоргаш
Категори:Гемликнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Арджине (Форли-Чезена)
Арджине  — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Липини Велише
Липини Велише (Lipiny u Veliše) — Чехин Йуккъера Чехин мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Демографи
Бахархойн динамика:
Павловка (Боготолан кӀошт)
Павловка (Павловка) — Российн Федерацин Красноярскан мехкан Боготолан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Боготолан кӀоштан нах беха меттигаш
Райнино
Райнино — Болгарин Разградан областера эвла. Исперих йукъараллин йукъайогӀу.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Разградан областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
(19036) 4642 P-L
(19036) 4642 P-L — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1960 шеран 24 сентябрехь К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд, Том Герельс цӀе йолу Ӏилманчо Паломар обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «4642 P-L» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Равнинни (Ставрополан мохк)
Климат
Эвла йу барамера континенталан климатан зонехь, алсама хуьлу малхбален а, малхбузен а мехаш. Климатан раж шеран дохаллехь чӀогӀа хийцало, шеран метеорологин заманаш, дукха хьолехь, рузманца ца нисло. Мехкан доккхаха долчу декъехь Ӏа доца а ду, цхьанаэшшара а дац. Уггар шийла бутт — январь. Аьхке Ставрополехь йеха йу: 140 де гергга.
Билгалдахарш
Категори:Новоалександровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Зимино (Кировн область)
Зимино (Зимино) — Кировн областан Омутнинскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (98%).
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Омутнинскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Золотухи (Тверан область)
Золотухи (Золотухи) — Российн Федерацин Тверан областан Западни Двинан кӀоштара дӀатесна эвла.
Башкирийчоьнан географи
Башкирийчоь ю Малхбален Европехь.
Золотухи (Тверан область)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Башкирийчоьнан географи
Географин хӀоттам
Башкортостан Республика ю Европин малхбалехь Урал лаьмнийн къилбан декъехь. ДӀалоцу Малхбален Европин акъарин малхбален дакъа, Къилба Уралан ломан аса, айбаелла акъарин Урал дехье а.
Золотухи (Тверан область)
Хьажоргаш
Категори:Западни Двинан кӀоштан нах беха меттигаш
Башкирийчоьнан географи
Географин хӀоттам
Башкортостанан доза ду къилбаседехь Перман (340 км гергга) а, Свердловскан (170 км сов) областашца, малхбалехь — Челябинскан областаца (1 330 км сов), къилбехахь а, къилба-малхбузехь а — Оренбурган областаца (1 140 км гергга), малхбузехь а, къилбаседа-малхбузехь а — ГӀезалойн Республикица (420 км гергга), Удмуртин Республикица (100 км гаргга).
Бейвъю (Къилбаседа Каролина)
Бейвъю  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилбаседа Каролина штатера нах беха меттиг, иза лоруш йу бахархойн статистикин меттиг (census-designated place, CDP) санна.
Географи
Бейвъю бахархойн статистикин меттиган майда —. Статистикин йекъна меттиган бакъонан статус йац.
Ананьино (Пензин область)
Ананьино (Ананьино) — Российн Федерацин Пензин областан Нижни Ломован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дикка йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Кхузахь йукъара климатан сиптийн амалехь ду, цхьацца муьрашкахь дикка хаалуш климатан элементаш ловзаран амплитуда йоккха хиларца. Шеран уггар шийла бутт январь бу, ткъа уггар бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Нижни Ломован кӀоштан нах беха меттигаш
Башкирийчоьнан географи
Локхаллин амалаш (рельеф)
Башкортостана рельеф тайп-тайпана хилар доьзна ду цуьнан географин хӀоттамах а, лаьттан геологин а, тектоникин а хӀоттамах а. Башкортостанан малхбуза дакъа ду Малхбуза-Европин платформан къилба-малхбален декъехь (цуьнца цхьаьна йогӀу рельефан мегаформа — Малхбуза-Европин акъари) а; Башкирин мегантиклинорин, Магнитогорскан мегасинклинорин, Уралтау зонан (мегаформа — Уралан ломан системан къилба дакъа) чуьра йуккъера а, малхбален а декъехь.
Башкортостанан Малхбуза-Европин акъарин тӀехь билгалйоккху:
Башкортостанан къилба-малхбален декъехь ю Сакмаро-Таналыкан денудаци (локхалла 350—500 м) а, Кизило-Уртазыман денудацин‑аккумулятиван акъари (локхалла 350—400 м) а. Башкортостанан Урал кӀажойн макроформаш гойту малхбален декъуо — Бугульмин-Белебеевн акъари, Стерлибашев-Фёдоровскан акъари, Прибельскан увалан-тулгӀенан акъари, Уфан акъари, Юрюзано‑Айскан акъари; Башкирин Уралан — Уралтау, Каратау, Ирендык, Крака, Улутау, кхин а даккъаш, Зилаирскан акъари, цуьнан малхбален дакъа — Урал тӀиехьен акъари. Республикин рельеф къорза йо тайп-тайпанчу мезоформаш: хьехаш, сырташ, увалаш, гунаш, кхин а.
Республикин мохк акъареш а, Къилба Уралан лаьмнаш а долуш бу. Башкортостанан уггар лекха лам — Ямантау лам (1640 метр) бу.
Лаьмнаш-шиханаш: Тратау (402 м) Юрактау (336 м), Куштау (371 м), Шахтау (бух тӀе кхаччалц аьхкина) — Перман муьрера маржанийн гӀайренех дисина ду.
Башкирин (Къилба) Уралан лаьмнийн тектоникан кхоллам бу; хӀоттам — чкъоьрнийн а, чхаран-чкъоьрнийн а; локхаллийца — лоха а, йуккъера а, шарьяжан-тӀететтина хӀоттам бу.
Уралтаун даккъаш коьрта хидоькъе ю. Башкортостанан махкахь ду ломан даккъаш: Аваляк, Акбиик, Алабия, Акбулякъарка, Алатау, Алатаубала, Ардакты, Аютузаклаган, Баштау, Багарязы, Базал, Байрамгул, Балатау, Башташ, Бакты, Баштин, Белягуш, Бииктау, Биктарь, Доккха Калу, Доккха Карагас, Доккха Крака, Дзяуртюбе, Зигальга, Зильмердак, Ирендык, Инзерскан зубчаткаш, Кадералы, Калактау, Калты, Калу, Канчак, Каратау, Караташ, Кесек, Кибиз, Кисеарка, Крыктытау, Кумардак, Кумач, Куюшты, Кюмердяк‎, Хьехан лаьмнаш, Машак, Масим, Маярдак, Нары, Нургуш, Сарганскан дукъ, Салдыс, Седжек, Сингитау, Сулея, Суртанды, Такаты, Таштыкурятмас, Туйтюбе, Уварся, Улутау, Улугуртау, Урал-Тау, Уреньга, Утянеш, Ущарлак, ШайтӀантау, Ӏаьржа, Юкалы, Юрматау, Юша, Яшкады.
Даккъаш йукъахь локхаллийца билгалдевлла: Зигальга дукъ – локхалла 1427 м (Б. Шелом лам), Машак — 1382 м (Шуьйра лам), Нары — 1327 м, Баштау — 1271 м, Ардакты, Балятар, кхин а.
Баьржина бу хьаннийн баххьаш. Цхьадолчу даккъийн декъехь ломан баххьаш ирхнехьа тархийн кепаш йолуш ду (Караташ лам), ломан тайпана элювин кийсакаш йолуш ду (Б. Иремель а, Ямантау а лаьмнаш), цамза санна ира а ду (Арвякрязь лам). Башкирин Урал кӀажошкахь хаало доьхначул тӀехьа дисина лаьмнаш: Балкантау (319,6 м). Термоаномалан хиламаш хаало Янгантау лам (504 м) тӀехь.
Климат
Барамехь-континентан климат ю шийлачу дехачу Ӏаьнца а,барамехь тӀуьнчу йовхачу аьхкенца а. Континентан климат кхоллало Атлантикин а, Къилбаседа Шен океанан а хӀаваийн массийн Ӏаткъамца, амалехь ду шийла Ӏа а, йовха аьхке а.
Температуран раж
Максимум аьхкен температура — +42°С, минимум Ӏаьнан — −53°С. 3—9 апрелехь, 20—26 октябрехь дуьйна Башкортостан Республикехь хӀутту аьтту температура.
Йочанаш
Йочанийн шеран йуккъера барам бу 450 мм, максимум — 750 мм. Максимум де-буьйсанан аьхкенан йуккъера барам — 78-86 мм. Ло диллина денойн барам — 153—165, лаьмнийн кӀошташкахь — 171—177. Лайн кӀоргалла: лахара — 36 мм; йуккъера — 55 мм; максимум — 126 мм.
Мехаш
Башкирин Урал кӀажошкахь а, Башкирин (Къилба) Уралехь а алсама ду къилбехара а, къилба-малхбузера а мехаш. Аьхкенчу заманахь — къилбаседа а, къилбаседа-малхбузан а мехаш. Башкирин Урал тӀехьехь алсама ду малхбузан а, къилба-малхбузан а мехаш. Ӏаьнан заманахь кхузахь хьоькху малхбалера а, къилба-малхбузера а мехаш.
Гидрологи
Башкортостана хиш ду Ийдалан а, Уралан а хин бассейнашкахь. Уй шен лакхарчу геннашца, Миасс, кхин а — Обан бассейнехь.
Хин объекташ
Башкортостанехь ду 12 000 сов охьадоьду хи а, 2700 сов Ӏам а. Алсама Ӏаьмнаш ду республикин малхбузехь. Мохк бехаш бу лаьттан бухара хин хьосташца. Республикера 21 гӀаланах 19 гӀалахь мала Ӏалашонна леладо лаьттан бухара хиш.
Ӏаламан
Даккхий хиш: КӀайниг, Чехка Танып, Юрюзань, Уфа (Караидель), Дёма, Нугуш, Сакмара, Сим, Урал, Ашкадар, Уй, Миасс.
Кегий хиш: Сюнь, Касмарка, Зиган, Лемеза, Доккха Кизил, Урюк, Доккха Ик, Бирь, Кармасан, База, Жима Инзер, Ай, Иняк, Сухайля, кхин а.
20 — 25 миллион шо хьалха КӀайн хи къилбехьа доьдуш дара, Урал хих кхеташ а дара. Уфа хин тӀиера Мелеузан тӀекхаччалц хӀинцалерачу хин харш чухула Уфа охьадоьдий Урал хих кхоьтура. 15 миллион шо гергга хьалха лаьттан чкъор айбаделла Сакмаро-Бельскан хидоькъен декъехь, кхолладелла гунаш, цара къевлина Урал тӀе боьду КӀайчун а, Уфан а некъ. 14 миллион шо гергга хьалха КӀайчу хин тогӀенан меттехь лаьттина шира Акчагылан хӀорд. ХӀорд юхабаьлла цхьа миллион шо гергга хьалха.
Ӏаьмнаш: Култубан
Адамо йинарш
Республикехь адамо йина хин объекташ ю 443 (Юмагузинан хилоттийла, Нугушан хилоттийла, кхин а).
Яккхийчу хилоттийлех ю Акъярскан Ташла хин тӀехь (49,4 млн м³), Сакмаран Сакмара хин тӀехь (26,1 млн м³), Таналыкан (Хворостянскан) Таналык хин тӀехь (14,2 млн м³), Маканан Макан хин тӀехь (9,3 млн м³), Матраевскан Бузавлык хин тӀехь (2,1 млн м³).
Латта
Башкортостанехь ду хӀара тайпана латта: байн-къовкъарийн латта (республикин къилбаседе, Буйскан-Таныпан шина хин йукъ), байн-карбонатийн (Уфан акъари, Бугульмин-Белебеевн акъари), хьаннийн сира латташ (хьунаренан аса), бен-Ӏаьржа латташ (чутаьӀначехь а, ломан басешкахь а), гидроморфан латташ, аллювийн латташ, ломан латташ.
Башкортостанан Туймазинан, Благоваран, Альшеевн, Давлекановн, Бижбулякан кӀошташкахь латташ чӀогӀа духуш ду. Республикехь латташ лардаран болх бу дӀахьуш — боьранашна гуонаха хьаннаш, коьллаш юьй, боьран бух тӀехь сунташ йо.
Башкортостанан лаьттан башхалла лакхарчу барамехь гумус хилар ду, гумусан анасиз кӀезиг хилар ду, гумус а, пайден элементаш (къаьсттина фосфор) а гумусехь кӀезиг лелар, гранулометрин беза хӀоттам, лакхара карбонатолла, лахара биологин жигаралла.
Флора
Башкортостанан махкахь бараман асан зонаш ю: ийна хьаннаш, шуьйра гӀа долу хьаннаш, хьун-аренан а, аренан а зонаш. Башкортостан Республикин коьрта тайпана хьаннаш — дакх, хьех, зез, мах, база, наж. Кхин — ярезаз, коллаш — дак, хьармак.
Пачхьалкхан заповедникаш а, Ӏалам лардар
Республикехь 3 заповедник ю (Башкирин заповедник, Къилба-Уралан заповедник, заповедник «Шульган-Таш» Къилба Уралан малхбуза кӀажошкахь), дарбанан ораматаш ларден 12 заказник, 15 таллархойн заказник, Къоман парк «Башкири» (83 эз. га), 2 Ӏаламан парк, 150 сов Ӏаламан иэс.
Республикера шайолу заповедникийн майда 327,1 эз. га ю.
Геологи
Башкортостанехь ткъе итт гергга йаккхийчех хьехаш йу («Толам» Гафурийн кӀоштахь, Каповн, кхин а).
Пайден маьӀданаш
Башкортостан Республика йехаш йара пайден маьӀданашца: ХӀокху заманахь болх беш йу 165 мехкдаьтта а, газ а йоккху меттигаш. Йуха метта ца хуьтту Ӏаламан маьӀданаш гӀелдалар бахьнехь, республикера кечдаран предприятеш болх бо тӀееанчу аьргаллица (Оренбургера а, Карачаганакскера а (Кхазакхстан) газ).
Республикин махк тӀехь дӀайиллина 3 эзар сов меттиг кхузткъа гергга кепарчу минералан аьргаллин.
Хьиехаш
Башкортостанехь 936 хьех йу шайолу йохалла 106 км йолуш, уггар йаккхийнаш: Каповн хьех, Киндерлинскан хьех, Сумган, Зигзаг, Ойланийн хьех, Олимпи.
Дукхах йолу хьиехаш йу кхиаран йекъачу тӀегӀанехь, 20 % хьиехаш — хин тӀегӀанехь йу.
Хьиехаш кхоллайала йолайелла хьалхарчу плейстоценехь, ткъа сихха уьш кхиара миоцен чекхйолуш — плиоцен йолалуш. Дукхах йолу гипсан хьиехаш кхоллаелла йуккъерчу плейстоценехь Уршак-Бельскан а, Уфа‑Симскан а хишшана йукъахь, кир-маьӀданийн хьехаш — хьалхарчу плейстоценехь Уфан акъари тӀехь.
Башкотостанан 79 хьиехашна чохь ду охьадоьду хиш, 68 чохь — Ӏаьмнаш, 42 чохь — шаш. ХӀаваан аьхкенан температура хьиехаш чохь 10°С сов йу. Уггар шийлачохь йуккъера температура хуьлу 0°С: Аскынскан хьех, Косубай, Кутукийн 1‑ра а, 3‑гӀа а, Леднёвн, Шен‑Хьехан, Гуьйренан, Шийла Ор.
Хьиехаш чохь деха 97 кепара дийнаташ, царех 3 кеп троглобионташ (куогацӀогнаш) йу, 54 — троглофилаш йу, 40 — троглоксенаш йу. БукъадаьӀахк йолчарех — куьйга-тӀемаш долчеран колонеш (бирдолаг).
Ӏилма
Ӏилманан белхаш бан говзанчаш кечбо БПУ, УПМТУ, Геологин институтан, Ӏилманан-кхолларан «Геофизика» фирман аспирантурехь.
Башкортостанан географи язйина ю Академин 1768—1774 шерийн экспедицийн материалашкахь, Ӏилманчийн В. И. Геннина а, В. Н. Татищева а, кхечеран а белхашкахь. 19 бӀешеран хьалхарчу декъехь хӀинцалерчу Башкортостанан мехкан географин талламаш боьзна бу Г. П. Гельмерсена, А. Гумбольдта, Э. К. Гофмана, Г. Розен, Г. Е. Щуровскин, Э. А. Эверсмана, кхечу а цӀерашца.
Хьажа иштта: Башкортостанан топоними.
Дешаран меттиг
1931 шарахь К. А. Тимирязевн цӀарахчу Педагогикан институтехь Уфахь дӀайиллина хилла Суьйренан институт, цигахь йара географин отделени, 1934 шарахь педагогикан институтехь кхоьллина хилла географин факультет (хьалхара декан Х. Х. Зайни).
Башкирийн пачхьалкхан университет — кечбо хӀокху агӀонашна: географи, прикладан геологи, картографии, информатика, гидрометеорологии, туризм.
Музейш
Башкортостан Республикин геологин а, пайден маьӀданийн а музей (1934 г.). Геологин а, пайден маьӀданийн а музейхь гулдина ломан маьӀданаш а минералаш а.
Маляевка
Маляевка (Маляевка) — Российн Федерацин Волгоградан областан Ленинскан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Оьрсийн акъарин къилба-малхбалехь, океанашна а, хӀордашна а гена. Цундела областан климат континенталан, шийла, кӀезиг ло долуш Ӏаьнца а, йеха, йовха, йекъа аьхкенца йу. БӀаьсте йоца, гуьйре йовха, йекхна йу. Маьлхан йовхонан дукхаллийца ГӀирман къилба бердал оьшуш йац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Волгоградан областан Ленинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ольшана (Сумин область)
Ольшана — Украинин Сумин областан Ромнин кӀоштара эвла. XIX бӀешо — Харьковн губерни, Российн импери.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Украинин Ромнин кӀоштан нах беха меттигаш
Буглен
Иза йу Бугленан йуьртан меттиган административан центр.
Билгалдахарш
Категори:Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Эль Варал (Абасоло)
Эль Варал — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Варал лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Черемыкино
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ломоносован кӀоштан нах беха меттигаш
Евилле
Евилле (Évillers) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Ду.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Ду департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Менси (Сена а, МагӀна а)
Менси — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а.
Калинина совхоза Возрождение
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.
Менси (Сена а, МагӀна а)
Билгалдахарш
Категори:Сена а, МагӀна а департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Калинина совхоза Возрождение
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Рязанан областан Михайлован кӀоштан нах беха меттигаш
Третьяки (Пермийн мохк)
Третьяки (Третьяки) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Очёран кӀоштара эвла.
Тенай
Тенай (Thenailles) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПикагӀди регионехь. Коммунан департамент — Эна.