cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Волиця-Бжозова
Волиця-Бжозова — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
Одоме
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:НогӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Санатория Глуховского
Санатория Глуховского — Башкирийчоьнан Белебейн кӀоштара эвла, иза Максим-Горьковски йуьртан меттиган йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 651 стаг (2009 шо). Поштан индекс — ?, код ОКАТО — ?.
Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:
Хьажоргаш
Категори:Белебейн кӀоштан нах беха меттигаш
Шавели (Лиознан кӀошт)
Шавели (Шавялі) — Белоруссин Витебскан областан Лиознан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш
Коьшкерлер (Демре)
Хьажоргаш
Категори:Антали провинцин микрокӀошташ
Шавели (Лиознан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Лиознан кӀоштан нах беха меттигаш
Коьшкерлер (Демре)
Хьажоргаш
Категори:Демренан микрокӀошташ
Шавели (Лиознан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Коьшкерлер (Демре)
Хьажоргаш
Категори:Демренан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
КагӀкегӀан
КагӀкегӀан — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — ВагӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ВагӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Гварини-Санта Марина III (Авелино)
Гварини-Санта Марина III — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Ольястро Марина
Ольястро Марина — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Лабач
Лабач — Украинин Львован областан Бускан кӀоштара эвла.
Эль Хардин (Бандерилья)
Эль Хардин — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Лабач
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Стоки (Малопольскан воеводалла)
Стоки — Польшин Малопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Эль Хардин (Бандерилья)
Географи
Эль Хардин лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Стоки (Малопольскан воеводалла)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Эль Хардин (Бандерилья)
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Стоки (Малопольскан воеводалла)
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Малопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Эль Хардин (Бандерилья)
Климат
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
Лабач
Хьажоргаш
Категори:Бускан кӀоштан нах беха меттигаш
Эль Хардин (Бандерилья)
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Дулча
Дулча — Румынин Муреш жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Муреш жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Стрига
Стрига (Стрига) — Российн Федерацин Вологдин областан Велики Устюган кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Велики Устюган кӀоштан нах беха меттигаш
Рогово-Фольварк
Рогово-Фольварк — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Нуево Зарагоза (Минатитлан)
Нуево Зарагоза — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Нуево Зарагоза лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Францова Лгота
Францова Лгота (Francova Lhota) — Чехин Злин мехкан кӀоштара эвла.
Боксице
Боксице — Польшин Свентокшискан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Свентокшискан воеводаллин нах беха меттигаш
Францова Лгота
Географи
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Злин мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Серо Куате (Илиятенко)
Серо Куате — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Серо Куате лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Карайусуфлу (Мерич)
Карайусуфлу (Karayusuflu) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регион регионан Эдирне провинцин (ил) Меричан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Эдирне провинцин нах беха меттигаш
Категори:Меричан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Горки (Дзержинскан кӀошт)
Горки (Горки) — Российн Федерацин Калугин областан Дзержинскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Калугин областан Дзержинскан кӀоштан нах беха меттигаш
(12980) 1978 VO3
(12980) 1978 VO3 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1978 шеран 6 ноябрехь Элеанор Хелин, Шелте Бас цӀе йолу Ӏилманчо Паломар обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1978 VO3» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Мащенски
Мащенский (Мащенский) — Российн Федерацин Краснодаран мехкан Калининскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Краснодаран мехкан Калининскан кӀоштан нах беха меттигаш
(5067) Оксидентал
(5067) Оксидентал — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1990 шеран 19 июлехь Элеанор Хелин цӀе йолу Ӏилманчо Паломар обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1990 OX».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Степановка (Буинскан кӀошт)
Степановка (Буинскан кӀошт) (Степановка (Буинскан кӀошт)) — Российн Федерацин ГӀезалойчоьнан Буинскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Буинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Протопопинци (Серби)
Протопопинци  (Протопопинци) — Сербин Пирот гуонан йукъараллера (општина) нах беха меттиг.
Географи
Лаьтташ йу Балканийн ахгӀайренан къилбаседа декъан тӀехь, хӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Литература
Категори:Пирот гуо нах беха меттигаш Категори:Сербин нах беха меттигаш
Егиазарян, Ашот Еремович
Егиазарян Ашот Еремович  (Աշոտ Եղիազարյան, вина 1943 шеран 16 июнь, Ереван — 2016 шеран 26 декабрь, циггахь) — советийн а, эрмалойн а дипломат, Эрмалойчоьнан Арахьара гӀуллакхийн министран декхарш кхочуш дийриг (1990—1991). Хилла къаьсттина чӀогӀа геланчин а, йуьззина бакъонаш йолу министран дипломатин ранг.
СовгӀаташ а, сийлахь цӀераш
ССРС Лакхара кхеташонан 1983 шеран 26 июлан омарца, совгӀат дина «Сийлаллин Билгало орденца».
Категори:Эрмалойчоьнан дипломаташ Категори:Эрмалойчоьнан арахьара гӀуллакхийн министраш Категори:«Сийлаллин Билгало» орденан кавалераш Категори:Эрмалойчоьнан Бразилера векалш
Оен (НогӀ)
Оен — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.
(12981) 1978 VP3
(12981) 1978 VP3 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1978 шеран 7 ноябрехь Элеанора Хелин, Шелте Бас цӀе йолу Ӏилманчо Паломар обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1978 VP3» саналган.
Оен (НогӀ)
Билгалдахарш
Категори:НогӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
(12981) 1978 VP3
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Сан Валенте (Сан Мигел де Альенде)
Сан Валенте — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Сан Валенте лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Марковцы (Щучинан кӀошт)
Марковцы (Маркаўцы) — Белоруссин Гроднон областан Щучинан кӀоштара эвла.
Санти (Верона)
Санти — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Василево (Новоржеван кӀошт)
Василево (Василево) — Российн Федерацин Пскован областан Новоржеван кӀоштара дӀатесна эвла.
Санти (Верона)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Василево (Новоржеван кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Марковцы (Щучинан кӀошт)
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Санти (Верона)
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Марковцы (Щучинан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Гроднон областан нах беха меттигаш Категори:Щучинан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Василево (Новоржеван кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Новоржеван кӀоштан нах беха меттигаш
Страдомка (Малопольскан воеводалла)
Страдомка — Польшин Малопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Малопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Бельви (Итали)
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Сардини йукъара гӀаланаш
Сан-Мамеди-ди-Ресезиньюш
Сан-Мамеди-ди-Ресезиньюш — Португалин Порту гуонан йукъара фрегези. ЙукъайогӀуш йу цӀе йолучу муниципалитетан.
Географи
кӀошташ. Майда —.
Хьажоргаш
Категори:Порту кӀошташ Категори:Португалин фрегезеш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Боксицка
Боксицка — Польшин Свентокшискан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Свентокшискан воеводаллин нах беха меттигаш
Гварньера (Равена)
Гварньера — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Тепетлиспа (Зонголика)
Тепетлиспа — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Тепетлиспа лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Владимировка (Акимовкан кӀошт)
Владимировка — Украинин Запорожьен областан Акимовкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Акимовкан кӀоштан нах беха меттигаш
Рогожевек
Рогожевек — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Седранки
Седранки — Польшин Вармия-Мазурин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Варми-Мазурин воеводаллин нах беха меттигаш
Нижарово
Нижарово (Сăхăтпуç, Нижарово) — Чувашин Янтикован кӀоштара эвла.
Поштан индекс — 429280. ОКАТО - 97258840002. Код КЛАДР - 2102200001400.
Налоган органан код - 2134.
(5068) Cragg
(5068) Cragg — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Нижарово
Бахархой
Бахархойн дукхалла 504 стаг ( 2010 шо).
(5068) Cragg
Истори
ДӀайиллина 1990 шеран 9 октябрехь Роберт Макнот цӀе йолу Ӏилманчо Сайдинг-Спринг обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1990 TC».
Нижарово
Бахархой
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: чувашаш (98,37%).
(5068) Cragg
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Нижарово
Хьажоргаш
Категори:Чувашин Янтикован кӀоштан нах беха меттигаш
Кудырявцы
Кудырявцы — Украинин Львован областан Бускан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Карбен
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Кудырявцы
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Карбен
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Гессен латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Кокола (Беневенто)
Кокола  — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Утейка
Утейка — Башкирийчоьнан Белебейн кӀоштара эвла, иза Максим-Горьковски йуьртан меттиган йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 104 стаг (2009 шо). Поштан индекс — 452014, код ОКАТО — 80209816006.
Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:
Хьажоргаш
Категори:Белебейн кӀоштан нах беха меттигаш
Хамакал
Хамакал — ДегӀастанан Шемалан кӀоштара эвла.
Билгалдахарш
Категори:Шемалан кӀоштан нах беха меттигаш
Куьчуьккум (Демре)
Куьчуьккум (Küçükkum) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Антали провинцин (ил) Демренан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Антали провинцин нах беха меттигаш
Категори:Антали провинцин микрокӀошташ
Категори:Демренан микрокӀошташ
Категори:Демренан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Вилсон (Арканзас)
Вилсон  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Арканзас штатера гӀала.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Арканзас штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Дулчанка
Дулчанка — Румынин Телеорман жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Телеорман жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Черки-Дюртиле
Черки-Дюртиле (Черки-Дюртиле) — Российн Федерацин ГӀезалойчоьнан Буинскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 231 стаг (2010 ).
Волиця-Бжозова-Колони
Волиця-Бжозова-Колони — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Черки-Дюртиле
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Буинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Волиця-Бжозова-Колони
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
Стрюково (Вологдин область)
Стрюково (Стрюково) — Российн Федерацин Вологдин областан Велики Устюган кӀоштара эвла.
Альбаладехо-дель-Куэнде
Альбаладехо-дель-Куэнде — Испанин Куэнка провинцин муниципалитет.
Шарики (Белорусси)
Шарики (Шарыкі) — Белоруссин Витебскан областан Лиознан кӀоштара эвла.
Альбаладехо-дель-Куэнде
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Стрюково (Вологдин область)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Шарики (Белорусси)
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Стрюково (Вологдин область)
Хьажоргаш
Категори:Велики Устюган кӀоштан нах беха меттигаш
Шарики (Белорусси)
Хьажоргаш
Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш Категори:Лиознан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Елеч
Елеч (Jeleč) — Чехин Устецан мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Устецан мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
КагӀкфу
КагӀкфу — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ЛуагӀа.
Географи
.
Эль Тепетатильо, Ранчо (Асьентос)
Эль Тепетатильо, Ранчо — Мексикин Агуаскальентес штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Истори
Кху махка испанхой бахкале, кхузахь дехаш дара чичимекийн тайпанаш, 1530-1531 шерашкахь испанхоша долайаьккхина.
1789 шеран 24 апрелехь дуьйна Сакатекас штатан йукъахь йара, 1835 шеран 23 майхь дуьйна Агуаскальентес штатан йукъахь йу
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Агуаскальентес штатан нах беха меттигаш
ХӀасирджилар (Батталгази)
Хьажоргаш
Категори:Малати провинцин нах беха меттигаш
Категори:Малати провинцин микрокӀошташ
Категори:Батталгазинан микрокӀошташ
Категори:Батталгазинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Фриднава
Фриднава (Frýdnava) — Чехин Высочина мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Высочина мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Кавакли (Мерич)
Кавакли (Kavaklı) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регион регионан Эдирне провинцин (ил) Меричан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Эдирне провинцин нах беха меттигаш
Категори:Меричан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Салливан (Нью-Гэмпшир)
Салливан  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Нью-Гэмпшир штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Нью-Гэмпшир штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Кокман
Кокман (Кокман) — Российн Федерацин Удмуртин Красногорскан кӀоштара эвла.
Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа-Шатесна Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа.
Сахьтан аса
Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4). Маьлхан хенаца йукъара башхалла ю 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.
Хьажоргаш
Категори:Удмуртин Красногорскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бугунда
Бугунда (Бугунда) — Российн Федерацин Бурятин Баунтан эвенкийн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат — чӀогӀа континенталан йу, шийла Ӏа долуш, йовха аьхке йолуш. Ӏа шийла, декъа кӀезиг ло долуш хуьлу. БӀаьсте мохе йу, гӀоролаш йолуш, йочанаш чӀогӀа кӀезиг йолуш. Аьхке йоца, довхачу деношца а, шийлачу буьйсанашца, июлехь а, августехь а шортта догӀанаш долуш хуьлу. Гуьйре тӀекхочуш хаа а ца ло, хенан хӀоттам цӀеххьана хийца ца ло, цхьацца шерашкахь иза йеха а, йовха а хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Иркутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+8.
Хьажоргаш
Категори:Баунтан эвенкийн кӀоштан нах беха меттигаш
HD75202
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
(12982) 1979 MS5
(12982) 1979 MS5 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1979 шеран 25 июнехь Элеанора Хелин, Шелте Бас цӀе йолу Ӏилманчо Сайдинг-Спринг обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1979 MS5» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Городище (Калуган область, Дзержинскан кӀошт)
Городище (Городище) — Российн Федерацин Калугин областан Дзержинскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Хьажоргаш
Категори:Калугин областан Дзержинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Акдемир (Баскил)
Акдемир (Akdemir) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ЭлаьзигӀ провинцин (ил) Баскилан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:ЭлаьзигӀ провинцин нах беха меттигаш
Категори:Баскилан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Марксово (Полесскан кӀошт)
Марксово (Марксово) — Российн Федерацин Калининградан областан Полесскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.
Сахьтан аса
Кхузахь UTCн дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу.
Хьажоргаш
Категори:Калининградан областан Полесскан кӀоштан нах беха меттигаш
Каёво
Каёво (Каёво) — Российн Федерацин Новгородан областан Окуловкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан, хӀордан климатан герга йу, цуьнан амалехь тӀех сов тӀуналла, йовха йоцу аьхке, йовха, йеха гуьйре, барамехь кӀеда Ӏа, йеха шийло бӀаьсте. Ӏай кхоьлина хенан хӀоттам хуьлу, йукъа-кара (5-7 де баттахь) йовхонашца. Ӏа дохделча ша хьокху. Баттахь 5-10 дийнахь дарц хьоькху. Дохк хуьлу Ӏаьн дохаллехь Ӏуьйренан сахьташкахь (5 — 15 де баттахь). Кхоьлина денош хуьлу 10 — 28 баттахь (максимум декабрехь), диекхна денош 2-6 баттахь. Аьхка доцца догӀанаш хуьлу (12-17 де баттахь). Диекхна денош 10-19 хуьлу баттахь. Буса а, Ӏуьйрана а дохк хуьлу (5-8 де баттахь). Гуьйре дохк йолуш кхоьлина хуьлу (12-14 де дохк йолуш). Йочанаш гурахь дехха дерз кепара, ноябрехь тӀеда ло кепара хуьлу.
Cахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Окуловкан кӀоштан нах беха меттигаш
Бенетутти
Бенетутти — Италин Сардини регионера коммуна. Лаьтташ йу Сассари провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
ОкселаегӀ
ОкселаегӀ — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.
Географи
.
Подлужье (Новоржеван кӀошт)
Подлужье (Подлужье) — Российн Федерацин Пскован областан Новоржеван кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Новоржеван кӀоштан нах беха меттигаш
Фортификаци
Фортифика́ци — адамо къевлина, тӀамехь эскар лаьтта меттиг чӀагӀйо, дуьхьало йаран тӀеман Ӏилма, цундела олу фортификацин йинарш (схьадаьлла fortifier — чӀагӀдан). Фортификацин теори кхоьллина Альбрехт Дюрера.
Фортификаци йие хӀума
Паччахьан Россехь ерриг ларбаларан меттиг кечйаран процессах ареотектоника олура. ХӀинца и термин ширъелла лору. Фортификацин хӀуман йукъадогӀу хьолаш а, латтаран бакъонаш а, йаран хьесапаш а, фортификацин гӀишлош тӀелатаран а, ларйаран а приемаш таллар. Къайлаяккхар а, дуьхьалонаш а дукха хьолахь ша меттиго йо; цундела фортификацис Ӏамайо меттигера Ӏаламан къайленаш а, дуьхьалонаш а, ледара йолчохь куьйга чӀагӀйо.
Фортификацин гӀишлош, уьш лелош болчарна аьттонан хьолаш до тӀеман гӀуллакхашна, гӀо до мостагӀчунна доккха зулам деш, шайн агӀора иэшамаш кӀезиг а болуш (Порт-Артурехь тӀелетачеран иэшамаш 16-за сов бевлира ларъечарал а).
Шен къовламан а, дуьхьалон а ницкъаца фортификацино меттахӀоттабо тӀеоьшу эскаран ницкъ, цуо мукъа боху салтий кхечу пункте хӀитто, иштта ладаме миноташкахь ницкъаш ладаме тӀеман аренан пункте йа тӀеман белхан театре дӀагулбаран хьесапна болхбо.
Фортификаци куьйга бина къовламаш а, дуьхьалонаш а йаран Ӏилма хилла декъало 3 декъе: I — аренан, II — дуккха хенан III — цхьаьна хенан.
Фортификацин гӀишло
Фортификацин гӀишло — лерина йу герз, тӀеман техника, урхаллин пункт, къайлаяккха, пайденца лело, ткъа иштта эскар, бахархой, мехкан тӀехьара объекташ мостагӀчун герзан Ӏаткъамах Ӏалашйаран.
Фортификацин гӀишлош йекъало аренан а, дуккха хенан а дакъошка. Фортификацин гӀишлойн конструкцеш кечъеш, аренан а, дуккха хенан а йаран, лелоран хьесапаш доху фортификацино.
Аренан фортификаци
Аренан фортификацин йукъа богӀу, цхьаьна меттигехь дукха Ӏаш доцу аренан эскаршна лерина, къовламаш а, дуьхьалонаш а, цундела йо уьш тӀом болабалале кӀеззиг хьалха, оцу меттигехь болчу тӀеман бен пайден йац уьш. Аренан фортификацин чӀагӀонаш еш йолу хан сахьташкахь хуьлу, наггахь дийнахь-буса йо; ечу хенахь белхан ницкъ шеш эскарш ду; белхан гӀирсах, Шанцан гӀирс олу, иза арадолучу эскаран шеца хуьлу, ткъа чӀагӀо еш болу гӀирс — дукхах дерг латта ду, наггахь хуьнан а, болх бечу меттигехь карийна кхин гӀирс а хуьлу. Аренан фортификацин чӀагӀонаш екъа мега: тӀаьххьара,
А) Аренан чӀагӀонаш. Дуьхьало ян кечйинчу муьлххачу меттигехь а, карор йу масех башха ладаме пункт, иза куьйга кӀела латтош, мостагӀчун гӀуллакх талхадо, ткъа шайн гӀуллакх тодо. Уьш хир йу дукхаха дерг бӀаьччаллин локхаллаш, царна тӀиера герз тохало луларчу мостагӀийн дакъошна тӀе, ларло шен позицин фронтан а, агӀонашна а тӀевогӀийла. Иштта тӀом боьдучу хенахь ладаме меттигаш ларъян хӀоттайо кегийра эскаран дакъош 1 - 4 рота. И эскаран дакъойн таро йац аренгахь дӀасалела, кӀезиг эшамаш а хуьлу, амма церан эшам лакхара хила а тарло, хӀунда аьлчи и меттигаш ладаме хиларна алсама тӀелета цига. ГӀуо агӀо цигара дӀаяккхархьама — ладамечу меттигашкара эскаран дакъошкахь чӀагӀонаш йо, дика къовлабалархьама а, дика герз тохаран позици ярхьама а, штурман ладаме дуьхьало хилийтархьама а. Йаран хан кӀезиг хиларна (12 сахьт гергга) аренан чӀагӀонех сиха йинарш олу; алсамо хан хилчи уьш тойо, дуьхьалонан тӀегӀа чӀагӀйо.
Бруствер
Муьлхха а аренан чӀагӀо лаьтта лаьттан барзах, цунах бруствер олу (схьадаьлла Brust-wehr — накха къовлар). Кечйо цунна тӀехьара герз тохархьама, ткъа тӀехье ларйо цунна тӀаьхьа долчу эскарша. Брустверан арахьа саьнгар хуьлу, цунна чуьра даьккхинчу латах йо иза, саьнгар дуьххьара дуьхьало хуьлу штурман. Хьалхара чертёжо гойту тӀехьа хин йолу кеп аренан чӀагӀон, чертежан сизнаш хьекхна декъах чӀагӀонан профиль олу, аьлчи а план тӀиера брустверан перпендикуляран йолу хьала-охьа экъанца хадор. Чертеж тӀехь чӀагӀонан коьрта дакъойн барамаш гайтина, ткъа барзан локхалла а, саьнгаран кӀоргалла а лору меттигера анаца, иза гойту фортификацин чӀагӀонийн профилашкахь пунктиран сизца билгалонца = 0.
Брустверан локхалла хила езацунна тӀехьа долу эскарш къайладаккха тоьуш. Къайладолу брустверан локхалла адаман локхаллехь хилчи, 2,5 аьрша гергга; герз тохарх иштта брустверо ларвийр вац, хӀунда аьлчи чӀагӀоне хьажийна герзан чаччамаш (дӀандаргаш) йа хӀоан герагаш анасизаца дӀа ца йоьду, ткъа кӀеззиг охьатаьӀа, цундела, локхалла тӀетоха еза йа чухула охьаахка еза. Бруствер чуаьхкина хилча иза дикка лоха ян мега, тӀаккха иза гӀуо го аренара, дӀалачкъо атта ду, аьлчи а, мостагӀчунна дика ца къаьста, цул сов бруствер шина агӀора а юхку. Дукхах дерг аренан чӀагӀо хуьлу шина саьнгарца — арахьара а, чоьхьара а. Бруствер тӀиера герз тоха пайден хилийта цунна тӀе тӀегӀа йо, герз тухуш цунна тӀехӀуьтту салтий. Оцу тӀегӀанах банкет йа герз тохаран тӀегӀа олу; иза брустверан дукъал накхан тӀекхаччалц лоха хила еза, 2 аьрша лекха. Нагахь брустверан локхалла 2,5 аьршал лоха елахь, масала 2 аьрша, — тӀаккха банкет нисло меттигерчу анаца; бруствер кхин а лоха хилча герз тохаран тӀегӀа анасизал лоха хуьлу, чоьхьарчу саьнгар чохь. Бруствер лоха мел хуьлу, чоьхьара саьнгар кӀорга хила деза. ЧӀагӀонан барам эскаре хьаьжжина хуьлу. ЧӀагӀонан план меттиге хьаьжжина хуьлу, тӀелата мега аьлла хетачу агӀора ерзайо. Доза тоьхна лардаран гуоца чӀагӀонан майда хьовсу тӀеттӀа таьӀна ян мостагӀчун агӀора, хӀоьънаш чукхета Ӏалашо лагӀъярхьама. Мел тайп-тайпана барамаш а, кепаш а елахь а чӀагӀонийн, уьш шина коьрта кепара бен ца хуьлу: йиллина чӀагӀ а, къевлина чӀагӀо а.
ЧӀагӀонаш
Йиллина чӀагӀонийн ца хуьлу лардаран гуо тӀехьа йа горжера, хӀоттайо, нагахь чӀагӀоно дӀалоцу меттиг тӀехьара къевлина йу Ӏаламан чӀагӀоно йа тӀехьа эскарш латтахь. Йиллина чӀагӀонийн хуьлу лардаран гуо массо а агӀора, бо иза муьлххачу агӀора тӀелата таро хилча. Бруствер чӀагӀонехь латтаран Ӏаткъам бо меттиго, чӀагӀо сетташ йо герз тоха аьтту хилийта. Аренан фортификацехь къевлина чӀагӀонех олу редуташ; йиллинчех — люнет а, редан а.
Артиллери лаьтта дукха хьолахь чӀагӀонал арахьа, гӀашлошна артиллерин хьажийна герз ца деттийта, агӀонашкахь аьтту боцу меттиг нисъелча бен ца хӀоттайо артиллери чӀагӀонан чу, тӀаккха а цхьа-ши йоккха топ бен ца хӀоттайо. Аренан йоккха тоьпан Ӏуьрг айбало меттиган ша лаьттачу меттигана 1,5 аьрша тӀехула, ткъа чӀагӀонан бруствер лекха хуьлу цулла а, тӀаккха йоккха топ тоха, иза айа еза анасизал йа бруствер йукъахула герз тоха харш даккха деза.
Окопаш
Йоккха топ брустверан тӀехула тоха таро хиллалц, ана тӀехула ойуш болу, брустверан тӀе чухула бухку барзах, барбет олу, ткъа хьахийна херонах — амбразура. Б) Окопаш хуьлу кхийсархойн а, яккхий тоьпийн а. Кхийсархойн окопаш — уггаре йаьржина а, дукхаха долчу аренан дакъошна уггаре гӀоле фортификацин чӀагӀонан кеп йу. Царна тӀехь ду коьртаниг мостагӀчун герз тохар. Окопаш лардеш йаьхна ца Ӏа, амма тӀелеташ а йоху, нагахь тӀелатар кӀез-кӀезиг сецаршца мостагӀчун тӀеоьхуш делахь, сецначохь салтийчо окоп йоккху. ТӀелетачо окоп йоккху наггахь тӀелатале, аьтту ца хилахь олий. Лекха барз ца хиларна а, ор кӀорга ца даккхарна а бахьнехь, уьш атта йоху позици ларъян хӀиттийначу эскарша, аьлчи а шайна гуонахьара охку хӀораммо, меттигехь дика лела а ло, дика къайла а яккхало, эскаран лела новкъарло а ца йо тӀеман аренахь. 3-гӀа а, 4-гӀа а чертежаш тӀехь гайтина профилаш уггаре йаьржинчу окопийн: голин тӀиера а, ирахь а герз туху. Окопаш мостагӀчунна гуш йохуш елахь, ца хаьа мел хан еза иза яккха, — гӀийлачу профилан окопаш йоху, жима брустверца а, жима орца а, сихха герзах къайлавала меттиг хилийтархьама, тӀаккха уьш тойо, чӀогӀо профилаш ян волало; иштта, хьалха окоп вижина герз тоха йоккху, тӀаккха, ор кӀаргдеш голин тӀиера герз тухург йо цунах, тӀаьххьара, ирахь герз тухург йо. Кхийсархойн окопийн герз туху агӀо планехь дукхаха ерг ситтина сизца ю; иза доьзна ду меттиган сетташца, окопаш чуьра герз тоха Ӏалашо тйолчу агӀонах.
Яккхий тоьпийн окопаш хуьлу цхьацца, цхьаьна артиллерийн йоккха тоьпана йаьккхина а, йа батарей — ца хедда масех гергахь лаьттачу йоккха тоьпана; уьшша а, вуьшша а лерина йу мостагӀчун герзах артиллерин салтий а, ша герз а лачкъо; къовлу барзан барам боьзна бу хьан йолчу хенах. Профилашца окопаш а, батарейш а екъа тарло анан — йоккха топ лаьтта лаьттан анаца, шен ерриг локхаллица айаелла анна тӀехула; кӀаргйина — йоккха топ лаьтта анал лахахь, ерриг аьлча санна лаьттах йоьллина, тӀаьххьара а, ах кӀаргйина — йоккха тоьпан цхьа дакъа анал лахахь ду, ткъа шолгӀа — анал лакхахь ду. 6-гӀа чертеж тӀехь гайтина план а, профиль а кӀаргйина цхьаьна йоккха тоьпан окоп. Цхьалха яккхий тоьпийн окопаш йоху сиха, дика къайлайоккху йоккха мостагӀчун герзах топ а, салтий а, мостагӀчун йоккха Ӏалашо а ца хуьлу, новкъарло ца йо артиллерин хьалха ягӀа царна юккъехула. Ишттачу окопийн кхачамбацарш ду масех окопо фронтан позицехула еха меттиг дӀалацар, яккхий тоьпашна тӀехь говзанчийн урхалла дан а. В)Дуьхьало аренан тӀамехь лерина йу тӀехьало мостагӀчун герзах къовла а, тидам бан а, нагахь ша меттиго иштта къовлам ца лахь; лела ца йо уьш наггахь бен. ТӀеман асан гергахь йолу тӀехьалонашна, дуьхьало ян гӀоле йу вайн евзаш йолчу кхийсархойн окопашца, цара таро ло, нагахь иэшахь, хьалхарчу шайн эскарна юккъехула йа коьрташ тӀехула герз тоха.
Йина дуьхьалонаш
Хьажа иштта: Латторан аса Йина дуьхьалонийн Ӏалашо йу мостагӀ сацо чӀогӀа а, нийса а герз тохарца шен позицера йа чӀагӀонера, иштта цуьнца цуьнан иэшам алсамбаккха. Цхьацца меттигашкахь, брустверан хьалха хӀоттийча, масала, чӀагӀонан арахьара саьнгар, уьш хӀиттайо тӀелетачун цамза тӀекхочур йолуш. Дукхах дерг йина дуьхьалонаш хӀиттайо герз тухучу меттиган 50—150 гӀулч генахь, иштта латтаво мостагӀ тухучу герз бухахь алсамо. 150 гӀулчал гена хӀитто дуьхьалонаш пайден йац, хӀунда аьлча дохк йолуш маьркӀажан а, Ӏуьйренан боданехь терго ца ян ло. Йинчу дуьхьалонан ницкъ бу мостагӀчун гуш ца хиларехь, артиллерица йоха ца яйтархьама, цундела уьш ян еза къайлахчу меттигехь, генара герз тоха цагуччохь; иза дан таро йу дуьхьалонан хьалха латтан вал — гласис бина.
Йинчу дуьхьалонашца чӀагӀйо уггаре ладаме меттигаш, хӀиттайо уьш уггаре ледарчу меттиге, мостагӀ цигахула тӀе ца латийтархьама; иштта ледара меттигаш хуьлу хьалхара меттиган гӀуо герз тохалучохь. Йинчу дуьхьалонийн барамаш билгалбоху царна чекхбовларан а, хӀаллакйаран а халонашца: анасизан дуьхьалонийн шоралла 5—15 м кӀезиг хила йиш йац; локхаллин — локхалла 2,5 аьрша (1.78 м); йохалла — дехьа ца волуьйтуш, гуо таса хала долуш хила еза. ГӀирс — дукхах дерг латта, дечиг, эчиг, тоьпа молха, хи. Латтаца хӀоттайо чӀагӀонийн арахьара саьнгар а, берзан ор а (черт. 7).
Берзан оьрнаш башха ладаме дуьхьало йац, дукха гӀо ца до цара; уьш дукха хьолахь хӀиттадо кхин дуьхьало чӀагӀярхьама йа бух тӀе ирдина хьокхий детта. Дечигах детта шахматийн хьостамаш, засека. Засека (черт. 8) — ладамечех цхьаъ йу, йохо хала ду; хӀиттайо сиха; наггахь засека чӀагйо, гуонаха серий доьхкий. Нагахь тоъал серий делахь, тӀаккха серийн маша бо (черт. 9); серийн маша чӀогӀа дика дуьхьало йу, артиллерин уггаре дика дуьхьала лаьтта; лаьтта масех могӀа лаьттах тоьхначу серашца вовшех дихкинчу хьокхех.
Минийн аре
Тоьпан молханца йо фугасаш, уьш йекъало ламастехь йолчарна, тӀулгаш кхуьйсучарна, шеш лелхачарна йа торпедашна. Ламаста йолу а, тӀулгаш кхуьйсу а фугасаш мостагӀа тӀевогӀуш лелхуьйту токан йа тӀийриган сераца; торпедаш лела автоматаца, тӀехула лела адамийн дозаллийца. Хица еш йолу новкъарлонех йу хи кӀоргдар а, хи хьодуйтар а. Эскарийн чӀагӀонийн фронтаца долу цхьа шовда, къовлу харш дукъий, тӀаккха бердаш лекха делахь шовда кӀаргло, ткъа бердаш лоха хилчи хи хьоду. Амма и болх бан алсама хан еза, цундела аренан тӀамехь иза наггахь а ца леладо.
Ехачу хенан фортификаци
Хьажа кхин а: форт, гӀап-гӀала.
Ехачу хенан фортификацин йукъабогӀу дуьхьалонаш а, къовламаш а, уьш лерина йу мехкан стратегин пункташ тӀеман агӀора башха ладаме ларъян, уьш иэшар билгалдоккху тӀом балале гуттара хьалха, лаьтта тӀом боьдучу ерриг хенахь. Цуьнга нисса ехачу хенан фортификацин гӀишлош, цара еш йолу чӀагӀонаш йо шерашкахь, лела, шеш оьшуш йолуш, иттаннаш, бӀеннаш шерашкахь, ларло беттанашкахь; уьш еш болх бо арахьара белхалоша, говзанчаша; гӀирс муьлхха а хуьлу — мел оьшуш берг, материал латта хилла ца Ӏа, амма кхин а тӀулг, кибирчиг, бетон, эчиг хуьлу.
Ехачу хенан фортификацин Ӏалашо йу, кӀезгачу ницкъашца дуьхьало ян ма-ялло. Цунна оьшу гӀопан гӀишлош, кхерамаза штурман, ткъа салтий оьшу тӀамехь толам баккха.
Гуш йолу стратегин пункт ларйаран фортификацин чӀагӀонаш онда мел хуьлу, цуьнга хьаьжжина гӀийла хила таро йу цуьнан гарнизон; фортификацин чӀагӀонийн ницкъ боьзна бу хенаца а, ахчанца а. Ехачу хенан фортификацин чӀагӀонаш тӀелетачуьнга дукха хан йойуьйту, гуо лаьцчи чӀагӀо йохо герз дахьаш, иза йохош, иштта ма-тоххало тӀетуху чӀагӀйинчу пунктан дуьхьалонан хан. Ехачу хенан фортификацин йинчу харжо и чӀагӀо мел йу, кхоабо салтий дуккха а шерашна, шен ладамалла а гойту.
Ехачу хенан фортификацин Ӏалашо даиман а хийца ца луш йисина, амма цуьнан хьесапаш хийцаделла, хийца а лур ду тӀеман гӀуллакхан йукъа озийна техника мел кхуьу. Муьлхха а тӀелетачун герз тоделчи, сихха толо цунна дуьхьала чӀагӀо а. Кхузара го, мел йоккха уьйр йу артиллерина а, фортификацин а йукъахь, мел боккха Ӏаткъам бина хьалхарчо шолгӀачунна. Ехачу хенан фортификацин чӀагӀо латтаран коьрта Ӏаткъам бора лардаран хьесапаша а, гарнизонан барамо а, ткъа иза ша а йара йозуш аренан эскарийн барамех. Ехачу хенан фортификаци кхиаран ладамечарех моменташ йоьзна цӀеххьана тоеллачу артиллерех а, эскарийн барамаш хийцабаларех а, цундела фортификацин истори екъа таро йу беа муьре:
1 мур хӀуманаш кхуьйсу машенаш — уггаре ширачу заманера цӀетухугерзан артиллери йукъаяллалц, аьлча а XIV бӀешо кхаччалц;
2 мур шерачу артиллерин — харш даьккхина артиллери йукъаяллалц, аьлча а XIX бӀешо юккъе даххалц;
3 мур харш даьккхина артиллерин — фугасан бумбанаш йукъайовлалц, аьлча а 1885 шо кхаччалц;
4 мур фугасан бумбанийн — тахане кхаччалц.
Шира гуонийн пенаш йукъ-йукъахь бӀаьвнаша хедадо, уьш пена тӀебевлла мостагӀий берриг пена тӀехула ца баржийта а йина гуонан чӀагӀонан пункташ ю; бӀаьвнаш тӀиера герз тохара пенан лакхарчу декъана, гӀопан чуьра аренца йолу йукъаметтиг ларйора. Оцу муьрехь ехачу хенан фортификаци йара чӀогӀа дикачу хьолехь; стаммийн, лекха пенаш лардина дара мостагӀчун ламех, кхерам бацара оцу хенан кхийсаран машенех.
XIV бӀешо
XIV бӀешеран шолгӀачу декъехь йукъаделира чаччамаш, хӀоъ туху герз. Дуьххьара яккхий тоьпаш дика йацахь а, оцу хоьънийн йохоран болх тоъал бара ширачу гуонийн брустверан пенаш (лакхара дакъош) дохадан. Пенийн бухарчарна а, цунна гергарчу меттигашкарчарна а герз тоха турслоша пурнехьа герз тоха буьйлабелира, цунах олу фланкан дуьхьало. Оцу Ӏалашонна бӀаьвнаш араоза йолийра, цунна чуьра пурхнехьа герз тохадалийта. Фланкан яккхий тоьпаш латтайора бӀаьвнан лакхарчу майданехь йа чухула, каземат олучу тхьов болчу гӀишло чохь. Пенан лакхара дакъа аратаьӀна кеп йолуш дара, цуо гӀодора хӀоъ шаршийта а, йухатоха а, ткъа пенан чуьра тӀехула йоккха топ хӀотто, пена тӀе лаьттан барз бан буьйлабелира, цунах валганг олура.
Артиллерин цӀерца чуэгарш лагӀдан, пенан дакъа охьатаӀийра анасизал лаха, тӀаккха хуьлу арахьа саьнгар; оцу Ӏалашонна буьйлабелира контрэскарпан гергахь жима барз бан, цунах гласис олу. БӀаьвнан кертан дехьарнаш, йа царех ма-аллара, бастейш а, ронделаш а, цхьа аьтту боцуш йара, саьнгаран дакъа дуьсура герз ца тохалучу меттигехь, ца тохалора луларчу ронделашна тӀиера а; и цатоам дӀабаккха, XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна ронделан арадолу дакъа нийса асанца дора. Цунах хилира бастион олу турслон гӀишло. Шина бастионан йукъара декъах олура куртина. Куртино шена тӀетаьӀначу шинна ахбастионца кертан дакъа дора, шех бастионан фронт олуш долу.