Эриванан_губерни
Рельеф
Эриванан губернин уггаре къилбаседа дакъа дӀалоцу, лакхахь ма-аллара, Александрополан акъарис, иза лаьтта Тиблисин губернех из адӀакъастийна Безобдалан дукъан а, къилбаседехь, Алагёзан а, Памбакан лаьмнашна йукъахь къилбехахь. Шинне а дукъан йукъара локхалла 8,5 эз. гергга фут йу, цхьацца баххьаш кхочу 9,9—10,6 эз. футе. Акъарин малхбален дакъа лаьтта Безобдалан а, Памбакан а лаьмнашна йукъахь, хиш дохку Храми эркан аьтту га долчу Борчала эркан лакхенашкара, цуо кхузахь лелайо Памбак цӀе, ткъа малхбузен, кхочу Арагац тӀе, хадайо Арпа эркан лакхенаша. Кхин дӀа къилба-малхбузехьа айало Арагацан тӀапломан массив, цуо шен дерриг лаьмнийн генашца а, контрфорсашца а дӀалоцу йоккха аре 2 эз. кв. чаккхарма гергга, айало хӀордан тӀегӀанал 13 436 фут лакха. Алагезан малхбалехьа, Памбакан лаьмнашна къилбаседехьа, Агманганан дукъан малхбалехьа 40° къ-с. ш. къилбехьа, Эриванан губернин йуккъерачу декъехь лаьтта Апаран акъари; иза мела а лоха йу Александрополанчул, хедийна Памбакан а, Агманганан а лаьмнийн, хи дуьллу Араксан аьрру агӀора кхета эркаша: Апаранам а, Раздан а. Губернин оцу декъан къилбаседа йист айайелла 6,5 а, 7 а эз. фут, Эривань гӀалин тӀейогӀу къилбаниг, 3,5—4 эз. футал лекха йац; лаьмнийн баххьаш ца кхочу 9,5 эз. футе. Губернин дерриг къилбаседа-малхбален дакъа дӀалаьцна Севан Ӏоман йоккха чутаӀено, цунна гуонаха ду лекха лаьмнаш. ЧутаӀенан майда йу 4200 кв. чаккхарма гергга, царех 1200 кв. чаккхарма дӀалаьцна Ӏомо (6340 фут хӀордан тӀегӀанал лакхахь). Севанан чутаӀе къилбаседа-малхбалехьа лаьтта Севанан дукъ, цуо къастайо иза Елизаветполан губернех, Оцу дукъан къилбаседан декъехь лаьтта Семёновн дукъ доккхийла (7124 фут), цунна тӀехула цӀерпоштнекъ биллале боьдура цхьа некъ (Чоьхьара Кавказан цӀерпоштнекъан Акстафа станцера) Севан Ӏам тӀе а, Эриване а. Цуьнан къилба йуьхьиг, уггаре лекха йу (Гинал-даг — 11 057 фут), тӀекхета Гезаль-дара йа Гокчин дукъан, цуо гуо лаьцна Севанан чутаӀен къилбе агӀора; цуьнан дукхаха долу баххьаш хӀордан тӀегӀанал 11 эз. фут лекха ду. ТӀаьххьара, Севан Ӏоман малхбузен йистехула дахбелла Агманганан дукъ, иза лаьтта цхьа могӀа бижина тӀапломах, церан баххьаш, дукха хьолехь гуш долчу кратерашца, айаделла 12 эз. фут гергга. Севанан чутаӀен хи дуьллу Ӏам чу кхета масех жима эрко а, Раздан эркан лакхенаш а, иза арадолу Севан Ӏоман къилбаседа-малхбузен агӀора, доьрзу къилба-малхбузехьа, Эривань гӀалин уллехула долий кхета Араксах. Эриванан губернин къилба-малхбален дакъа дӀалаьцна ламанан махко, иза кхуллу Зангезуран лекха дукъан дуккха а генаша, уьш хьажийна Гезаль-дара лаьмнашкара, нисса къилбехьа Араксан тӀе, иза Эриванан губернин Елизаветполан губерница доза ду. Зангезуран дукъан дукха долу баххьаш айало 10—11 эз. фут лакха, ткъа масех кхочу 13 эз. футе (Капуджух — 12 855 фут). Хьахийна ламанан мехкана хи дуьллу Малхбален Арпа, Нахчыван, Алинджи-чай эркаша, уьш охьаоьху кӀоргачу Ӏинашкахула, кхета Араксах. Эриванан губернин къилба йистехь Аракс эркаца лаьтта уггаре нийса а, лоха а (3,5—2 эз. фут) меттиг йу губернехь, иза йу цхьа могӀа малхбузера малхбалехьа охьатаьӀа шера аренаш. Уггаре йоккха аре, 2,5 эз. кв. чаккхарма гергга, дӀалоцу хьена латта долу Эриванан аре, иза лаьтта Эриванан губернин къилба-малхбузен декъехь Аракс эркан шине а агӀора, Алагезан ламанан кӀажошкара Агрыдаган лаьмнийн кӀажошка кхаччалц, ткъа иза пачхьалкхан доза ду Туркойчоьнца, къилбехьа. 9 - 10 эз. фут локхалла йолу, Ӏункар а, тархаш долу а Агрыдаган дукъ, чекхдолу малхбузехь, Эриванан меридианехь, цуьнан йу гуонахьа 120 чаккхарма кхаччалц Араратан ламанан тобанан массив, иза лаьтта Боккха Араратан (16 915 фут) а, Жима Араратан (12 840 фут) а чутаӀенехь царна йукъахь тӀеттӀакхета кхо доза Российн, ГӀажарчоьнан, Туркойчоьнан. Боккха Араратан бохь къевлина бу гуттаренна а лайша (лайн аса къилбаседан а, малхбузен а басешкахь охьайолу 12 806 футе, малхбален а, къилбан а — 12 136 футе), ткъа цуьнан Ӏинашкахь лаьтта кегийра шаш. Араратан лайшкара ца долу цхьан а эрк, хӀунда аьлча дерриг хи дӀахӀуда хира тӀапломан лаьтто. Геологин агӀора Эриванан губернин акъареш гойту цхьаьна заманахь тӀапломан болх алсама жигара хилла мохк санна; царна тӀехула стомма чкъор ду туфах, трахитех, базальтех, долеритех, лавех, кхечу Ӏаьттийначу породех, ткъа дукхаха долу ламанан баххьаш (Йоккха а, Жима а Арарат, Алагез, Агманганан дукъан баххьаш, кхин дерш а) ду дийшина тӀаплаьмнаш.