cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Орловка (Кошкинан кӀошт)
Климат
Эвла йу барамера шораллера континенталан климатан асанехь, шен амалехь арктикан а, тропикан а а хӀаваъ кхачар а долуш. ГӀоролаш йоцу мур Ийдалан тогӀенехь лаьтта йуккъера барам 159 дийнахь, 29 апрелера 4 октябрь кхаччалц, амма гӀеххьа галл а долу оцу тӀиера цхьацца шерашкахь. Иштта, 1967 ш. тӀаьххьара бӀаьстенан гӀоролаш хилира 4 июнехь, ткъа 1950 ш. хьалхара гуьйренан гӀоролаш 14 сентябрехь хилира. ГӀоролаш цахуьлу мур бозу рельефан хьолах. Кхузахь йогӀу шарахь 500 мм йочанаш. Йочанаш цхьабосса цайаро сих-сиха йокъаллаш хӀиттайо. Йокъаллаш алсама хуьлу май беттан шолгӀа а, кхоалгӀа а декадашкахь, июнан хьалхарчу декадехь а, цасоццаш йочанаш хуьлу – дукха хьолахь январехь а, февралан хьалхарчу а, шолгӀачу а декадашкахь, ткъа кхин а октябран шолгӀачу декъехь – ноябран хьалхарчу декадехь.
Дмитриково (Владимиран область)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Орловка (Кошкинан кӀошт)
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 1540 адам леррана 2010 шарахь.
Дмитриково (Владимиран область)
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Орловка (Кошкинан кӀошт)
Сахьтан аса
Эвла йу Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябрехь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4). Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.
Хьажоргаш
Категори:Кошкинан кӀоштан нах беха меттигаш
Куберсола
Куберсола (Куберсола) — Российн Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.
Кундуштур (Ронгинскан йуьртан меттиг)
Кундуштур (Кундуштур) — Российн Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.
Куберсола
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Кундуштур (Ронгинскан йуьртан меттиг)
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Куберсола
Хьажоргаш
Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кундуштур (Ронгинскан йуьртан меттиг)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Кукшумбал
Кукшумбал (Кукшумбал) — Российн Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Кундуштур (Ронгинскан йуьртан меттиг)
Хьажоргаш
Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кукшумбал
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кундуштур (Чкаринскан йуьртан меттиг)
Кундуштур (Кундуштур) — Российн Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Дружба (Владимиран область)
Дружба (Дружба) — Российн Федерацин Владимиран областан Камешкован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Соколини
Соколини (Соколиный) — Российн Федерацин Ярославлан областан Любиман кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Егошино (Нови Торъялан кӀошт)
Егошино (Егошино) — Российн Федерацин Марий Элан Нови Торъялан кӀоштара эвла.
Соколини
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Егошино (Нови Торъялан кӀошт)
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Соколини
Хьажоргаш
Категори:Любиман кӀоштан нах беха меттигаш
Егошино (Нови Торъялан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Нови Торъялан кӀоштан нах беха меттигаш
Епишово
Епишово (Епишово) — Российн Федерацин Владимиран областан Камешкован кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Кундушумбал
Кундушумбал (Кундушумбал) — Российн Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Сондолово (Любиман кӀошт)
Сондолово (Сондолово) — Российн Федерацин Ярославлан областан Любиман кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Любиман кӀоштан нах беха меттигаш
Сосьва Нови
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (94%).
Жуиха
Жуиха (Жуиха) — Российн Федерацин Владимиран областан Камешкован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Соть (Ярославлан область)
Соть (Соть) — Российн Федерацин Ярославлан областан Любиман кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Любиман кӀоштан нах беха меттигаш
Зауичье
Зауичье (Зауичье) — Российн Федерацин Владимиран областан Камешкован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Марковск
Марковск (Марковск) — Российн Федерацин Брянскан областан Погаран кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Российн Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.
Хьажоргаш
Категори:Погаран кӀоштан нах беха меттигаш
Стан (Ярославлан область)
Стан (Стан) — Российн Федерацин Ярославлан областан Любиман кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Любиман кӀоштан нах беха меттигаш
Кундыштур
Кундыштур (Кундыштур) — Российн Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мелови (Погаран кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Погаран кӀоштан нах беха меттигаш
Дроздиха (Пскован область)
Дроздиха (Дроздиха) — Российн Федерацин Пскован областан Днон кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Днон кӀоштан нах беха меттигаш
Летнево (Рамешкин кӀошт)
Летнево (Летнево) — Российн Федерацин Тверан областан Рамешкин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Хьажоргаш
Категори:Рамешкин кӀоштан нах беха меттигаш
Степанково (Любиман кӀошт)
Степанково (Степанково) — Российн Федерацин Ярославлан областан Любиман кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Любиман кӀоштан нах беха меттигаш
Ивановски (Камешкован кӀошт)
Ивановски (Ивановская) — Российн Федерацин Владимиран областан Камешкован кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Купшульсола
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мирски (Брянскан область)
Мирские (Мирские) — Российн Федерацин Брянскан областан Погаран кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Погаран кӀоштан нах беха меттигаш
Михновка (Брянскан область)
Михновка (Михновка) — Российн Федерацин Брянскан областан Погаран кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Российн Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Погаран кӀоштан нах беха меттигаш
Ивашково (Камешкован кӀошт)
Ивашково (Ивашково) — Российн Федерацин Владимиран областан Камешкован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Сотрино
Сотрино (Сотрино) — Свердловскан областан Североуральскан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (97%).
Билгалдахарш
Категори:Североуральскан гӀалин гуо нах беха меттигаш Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Красновка (Кошкинан кӀошт)
Красновка (Красновка) — Российн Федерацин Самарин областан Кошкинан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йу барамера шораллера континенталан климатан асанехь, шен амалехь арктикан а, тропикан а а хӀаваъ кхачар а долуш. ГӀоролаш йоцу мур Ийдалан тогӀенехь лаьтта йуккъера барам 159 дийнахь, 29 апрелера 4 октябрь кхаччалц, амма гӀеххьа галл а долу оцу тӀиера цхьацца шерашкахь. Иштта, 1967 ш. тӀаьххьара бӀаьстенан гӀоролаш хилира 4 июнехь, ткъа 1950 ш. хьалхара гуьйренан гӀоролаш 14 сентябрехь хилира. ГӀоролаш цахуьлу мур бозу рельефан хьолах. Кхузахь йогӀу шарахь 500 мм йочанаш. Йочанаш цхьабосса цайаро сих-сиха йокъаллаш хӀиттайо. Йокъаллаш алсама хуьлу май беттан шолгӀа а, кхоалгӀа а декадашкахь, июнан хьалхарчу декадехь а, цасоццаш йочанаш хуьлу – дукха хьолахь январехь а, февралан хьалхарчу а, шолгӀачу а декадашкахь, ткъа кхин а октябран шолгӀачу декъехь – ноябран хьалхарчу декадехь.
Сахьтан аса
Эвла йу Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябрехь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4). Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.
Хьажоргаш
Категори:Кошкинан кӀоштан нах беха меттигаш
Ивишенье
Ивишенье (Ивишенье) — Российн Федерацин Владимиран областан Камешкован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Куркумбал (Советскан кӀошт)
Куркумбал (Куркумбал) — Российн Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Страшево (Любиман кӀошт)
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Любиман кӀоштан нах беха меттигаш
Хьалха-Марта
Хьалха-Марта, МартантIе  — Нохчийчоьнан гӀала, Хьалха-Мартанан кӀоштан административан центр. Таханлерачу дийнахь гӀала лоруш ю. шарахь биначу талламо гойтина бахархой барам стаг.
Географи
Эвла ю Рошни-хи олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина къилб-малхбузехьа ю.
Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа Ӏалхан-Юрт эвла ю, къилбседа-малхбузехьа — ГихтӀа а, ШаӀми-Юрт а эвланаш ю, къилбседа-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю, къилба-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла ю, къилба-малхбузехьа — Роьшни-Чу а, Гихчу а эвланаш ю.
1917 шо кхачале
Хьалха-МартантӀехь нах беха 2500 шо герга хьан ю. Къилба агӀонехь Ани-Ирзо олуш археологически памятник йу. Цу чура Г. А. Вертеповс 1900-1901 шарахь борзан хьумнаш ехийра VI -IV бIешар заманар.
Эвла кхоллаелла гергарчу хьесапехь XVIII бӀешарахь, и йиллина тайпанаш ду беной, гендаргной, белгӀатой, энганой кхий дерш а.
Шамилан имаматехь Хьалха-Марта Жима Нохчийчоьнан центр яра.
СССР йолучу хенахь Хьалха-Марта цӀарахчу кӀоштан центр яра.
1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Красноармейское аьлла хийцина.
1990 шарахь Хьалха-Мартан гӀала статус елира.
1810 шеран 3 майхь эвлан къилбаседехьа 10 километрехь Соьлжа хина йистехь, цунах Мартан хи кхеттачехь, Российн паччахьан эскаро Усть-Мартановский цӀе йолуш редут йина, маситта баттахь бен иза ца йитира.
XIX бӀешеран цхьалхачу юххьенца эвла маситтазза паччахьан эскаро йохийна 1822 шеран 1-5 февралехь Хьалха-Марта а, уллера ГӀойта а Греков, Николай Васильевич полковникас команда яларца йохийра. Эвланийн уллехь аманаташ схьаяьхира.
Тайпанаш
Хьалха-Марта гӀалахь дехаш долу тайпанаш:
Билгалдахарш
Категори:Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Нохчийчоь
ЧӀулга-Йурт
ЧӀулга-Йурт  — Нохчийчоьнан йурт, Теркан кӀоштан центр. Кхузахь деха нохчийн тайпанаш: Ӏаларой, цӀонтарой, гендаргной, зандакъой, аьрсаной, чермой, чартой, энганой, аргӀаной, айткхаьллой.
Географи
Йуьрт лаьтта Теркан аьтту берд тӀехь, Соьлжа-гӀалан 99 километр генахь. Уллора йарташ: къилбаседехь — Ишоре гӀала, къилбаседа-малхбалехь — Рубежни йурт, малхбузехь — Бена-Йурт а, Ӏелин-Йурт а, малхбалехь —Чернокозово йурт, къилба-малхбалехь — Новр-ГӀала, Алпату, Лакха-Невре, Лаха-Невре йарташ, къилба-малхбузехь — Ломаз-Йурт.
Микротопонимаш
Йуьртахь билгалъйаьхна лахара микротопонимаш.
"Зима шу" - Теркан дукъан хьалхара тӀегӀа. ЧӀулга-йуртан къилба агӀора, йрт зима шу тӀех шоръелла.
"Боккха шу" - Теркан дукъан шолгӀа тӀегӀа. ЧӀулга-Йуртан къилба агӀора.
"Теркан татол" - хи туху татол, йуьртан къилба агӀора чекхдолу.
"Саьнгар" - Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш 1942 шарахь мостагӀийн танкашна дуьхьала йаьккхина йуьртахоша. Йуьртан малхбуза агӀора йу, къилбаседехьа а йара, амма Теркан бердаца гӀишлош йина саьнгар къевлина.
"Лакхара хьун" - йуьртан къилбаседа а, къилбаседа малхбузан а агӀора.
"Лахара хьун" - йуьртан малхбалера хьун.
"МогIара баьрзнаш" - йуккъерчу бӀешерашкара могӀара лаьтта кешнийн баьрзнаш. Малхбузехьа. ЦӀе елла тӀехуларчу сиптех.
"Теркан тогIе" - йуьртан къилбаседехьа, Теркан йисттехь.
"ЖагI мере" - жагӀа боллу меттиг йу йуьртан къилба-малхбузехь.
"Къахка муьре" - хьун. Малхбале агӀора. «Къахк» - диттан тайпа, «муьре» - дахкаделла дитте. Хила мега, «муьре» - галдаьккхина «мере», нохчаша и дош леладо уллохь, герга дешнийн маьӀнехь.
"ХӀурин бун лаьттинчу" - малхбален агӀора Эмасулин уллора говраш хохку майданахь лаьтта барз. Баккхийчара дийцарехь кхузахь бун тоьхна дуьххьара охьахиина ХӀурис (СайдулаевгӀеран а, ГелихановгӀеран а дайшах хилла иза). "Хьо хӀун да гӀерта хаьттича" - йуьртахоша хаьттича, жоп делира бахара:"Нах тӀебагӀахь йуьртда хир ву ша, цабагӀахь бун хир шена".
"Пероз" - къилбаседа-малхбузера хьуьнах олу. Нохчий махках бахале цигахь лаьттина Терках волу бурам. Дош даьлла оьрсийн "перевоз" дашах. Бурам тӀехь болхбеш хилла ЧӀулга-Йуртан вахархо Гилхан Ӏусман.
"Божа лаьхкина боьра" - йуьртан къилбехьара меттиг.
"Алмазийн боьра" - йуьртан къилбехьара меттиг, «Алмаз» я «Алмаст» - хьуьнхара, вала а ваьлла, дика стаг, хьехаво нохчийн а, гӀалгӀайн а фольклорехь. Масала, нохчийн эшаршкахь ГIулоз чоь хьахош гуттара а цунан улло туху ловзу алмаз (...Алмазаш ловзучу ГIулозан бийрахь).
"ГӀулоз чоь" - «Банкин-Йуьртан уллора боьра. Йуьртан къилбехьара меттиг.
"Банкин кIотар". ЧӀулга-Йуьртан къилбехьара Теркан дукъ тӀиера кӀотар йу, цига ховшура чӀулгйуртхой.
"Эмсулиэ" - йуьртан малхбалехьара меттиг. Хьун а, жима кӀотар а. ГӀараваьллачу нохчийн этнографа А.С.Сулеймановс йаздо: "Нохчийн меттаца оцу дешан кхетам бац". Амма йуьртарчу воккха стага Итрин Мийкалас дийцира оцу топониман маьӀна. Цуо дийцарехь, оцу меттигехь хьоладен Мазаев Тимофейн бахам бара, цуьнан шина йоӀа Эммас а, Соняс а тойш хӀиттадора, кхойкхура йуьртарчу кегий нехе кӀотарара тойне. Хьо стенгара вогӀу хаьттича, жоп лора ЭммСоние йолчура олий (аьлчи а Эммий, Соний йолчура).
"Чергазийн некъ" олура, баккхийчара хӀинца а олу, малхбузера малхбалехьа Теркан аьтту бердаца боьдучу некъах. Шоссейн некъ бу, цуо вовшех тосу Теркан аьтту бердаца йолу йарташ. Ширачу заманахь цуо вовшахтасара БуритӀе ГӀизларца, кхин дӀабоьдура ХӀинжа-гӀала а, Дербенте а, иза чӀогӀа ладаме йохк-эцаран а, стратегин а аса хилла. Тахана республикин чоьхьара маьӀна бен дац.
"Теркан тIай" - Теркан тӀехулара тӀай, цунна "ДоттагӀаллин тӀай" аьлла цӀе тиллина оьрсаша. Вовшахтосу йурт Ишореца, аьлчи а аьрру, аьтту бердаш.
Истори
Эла Мундар Эльдаров аьттонца даржехь хьалавоьдуш вара, дика алапа а дагӀара цунна, таро йолуш вехаш вара, амма 1840 шарахь гӀевттинчу теркйистерачу нохчаша болчу бахамах ваьккхира иза. Иза шен цӀенош дагийна ведара.
Гендаргной тайпана наха кхоьллина лору йурт, амма ЧӀулгаца Ичкерера охьабаьхкинарш АргӀаной хилла, 1811 шеран дуьххьара ЧӀулга-Йурт хьахочу архиван тептар тӀехь вуьйцу АьргӀанойн тайпана Бисолтийн некъех волу Байтаркха. 1863 шеран дозатохаран архиван кехат тӀехь, комисси йукъахь бу Далка Мисарбиев АьргӀанойн тайпанара, ШаӀма Болатбиев Беркойн тайпанара, Нурмохьмад Центуров ЦӀонтаройн тайпанара. ТӀехьуо XIX бӀешо чекдолуш йуьрта охьахевшина кхечу тайпанан нах — Айткхаьллой, Аьрсалой, Аьрсаной, ГӀордалой, Зандакъой, Салой, Таркхой, ТӀерлой, Чермой, Чартой, Шикъарой, ЭгӀашбатой, Энганой, Ӏаларой, ткъа иштта кхечу къаьмнийн векалш — оьрсий, гӀалгӀай, жӀайхой, гӀазгӀумкий, гӀумкий.
1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а, ара а баьхна Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхинчул тӀехьа Мундар-Йуртан цӀе хийцира оьрсаша шайн маттахь Знаменское аьлла, амма нохчашна ЧӀулга-Йурт цӀе йисира. 1943 шарахь 1 сентябрехь Мундар-Йурт (ЧӀулга-Йурт) уллохь тӀемаш хилира немцойн эскаршца Мазалк агӀо мукъаяккхархьама — мостагӀийн (шиъ минометан батарей а, батальон сов гӀашлой а) аьтту белира Теркан къилба берд тӀе дехьабевлла чӀагӀбала бердйисттерчу хьун чохь йуьртан къилбехьа. Йуьртан тӀелатар йухатуьйхира 417-гӀа Сивашан а, 389-гӀа кхийсархойн дивизин а ницкъашца. ТӀехьуо, 1943 шеран декабрехь Мазалк а мукъаяьккхира.
Дуьххьара ножан хьокха ЧӀулга-Йурт кхуллучу меттигехь боьгӀна ша ЧӀулга, аларца: Оцу хьокханах иттанаш шераш девлча боккха наж кхиара.
1963 шарахь 1 февралехь НГӀАССР-н Теркан кӀоштан администраци Лаха Неврера дӀахьо ЧӀулга-Йурта.
Бахархой
2002 шеран:
Социалан сфера
Йуьртахь йиъ йуккъера ишкол йу: № 10 йолу гимнази (Московски ур., №20), ЧӀулга-Йуьртан № 1 йолу ЙДИ, ЧӀулга-Йуьртан № 3 йолу ЙДИ (Центран урам тӀехь), ЧӀулга-Йуьртан № 2 йолу ЙДИ (А.Хь. Кадыровн цӀарах микрокӀоштехь), спортан ишколаш, йиъъ берийн беш, шиъ техникуман филиал, шиъ спортан цӀа, стадион, Нохчийн Республикин лакхарчу лигехь ловзу футболан команда «Теркйист», тренажерийн чоьнаш, бассейн, шиъ медицинан учреждени, Оьздангаллин цӀа 100 меттигана, шиъ библиотека, шиъ пошта, телеграф, иттаннаш туьканаш, кафеш, ресторанаш, йохк-эцаран центр «Знаменский», иттаннаш машенаш тоен боксаш, иттех машенаш йуьлуш йолу боксаш. Дзержински урам тӀиера № 1 А йолчу гӀишлон чохь йу Россельхозбанкан тӀейина офис.
Гимназин а, №1 йолу ишколан а гӀишлош вовшахъяьккхина, меттиг кӀезиг хиларна, цигахь йина йаьлла керла йаккхийра гӀишлош.
2019 шарах ЧӀулга-Йуртахь йиллина микрокӀошт Нохчийчоьнан президентан а, Российн турпалхочун а А.Кадыровн цӀарах. Даздарца микрокӀошт дӀайоьллуш дакъалецира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана, республикин парламентан председатела Даудов Мохьмада, гӀишлошъяран министраллин коьрто Зайпуллаев Муслима, Пачхьалкхан думан депутато Делимханов Адама, Теркан кӀоштан администрацин куьйгалхочо  Куцаев Шамила. ЧӀулга-Йуртара микрокӀошт лерина йу Горагорскера бахархой кхалхо. Берриш микрокӀошта кхелхира ву 963 стаг – царна йина 128 хӀусам, ерриг майда 16 эз. сов кв м йолуш. Керла берийн беш йоьгӀна микрокӀоштахь, дарбан цӀа а ду дугӀуш. Кхин а тӀедеш ду 35 цӀа.
Промышленность
ЧӀулга-Йуртахь промышленностах йара ЧӀулга-Йуртан «Тереквинпроман» чагӀаран завод, ЧӀулга-Йуртан кӀоштан йуурган комбинат, шурийн завод, гарзанийн фабрика.
КӀоштан йуурган комбинатах цхьа а хӀума ца дисина, ткъа шурийн заводах деккъа пенаш бен ца дисина, чагӀаран завод вовшахъяьккхина, гарзанийн фабрикан гӀишлош дика лаьтташ йу, амма иза а болх беш йац; кемсаш бухъйаьхна алкоголан дуьхьала компани йолчу хенахь. Дика болх дӀабахийта хи дуьллу маша метта хӀотто беза, 800 га майданера кемсаш меттахӀитто оьшу. Гарзанийн фабрикан уллохь йина цхьаъ ах гектар майданехь йоккха дешаран-производственни реабилитацин центр, цигахь деша таро йу тайп-тайпанчу пхьоланашна 240 беран, царна йукъахь БЦП бала хьоьгуш а, кхин цамгарш йолу бераш а. Оцу майданахь йалх производственни пхьолгӀа йоцуш 30 беран лерина чохь Ӏан меттиг йу, самукъадаккхаран комплекс йу, администрацин гӀишло йу, маьждиг ду. Центр дӀайоьллуш дакъалецира НР Правительствон жима а, йуккъера а бизнесан Комитетан председатель волчу Шуаипов ШаӀранис, цуо элира :"«Хьуьнарчашна кхузахь йу пхьолгӀанаш: мебелан, дечка пхьолан, тегаран, эчка пхьолан, хьун йакъоран чоь. Йу иштта берашна компьютерца болх, бухгалтеран гӀуллакх Ӏамо классаш. Берашна кхузахь 12 корматалла Ӏамор йу, царна йукъахь аьчка пхьар, дечка пхьар, слесаран, дешин а, кхин а пхьоланаш. 120 стаг болх беш хир ву центрехь даиман а бух тӀехь»"
Динан агІо
Йуьртахь маьждигаш ду:
Йуьртахь йоккха хьуьжар "Нур" йу.
Кешнийш кертахь кхоъ зиярат а, гІазота кхелхинчеран хІоллам а бу. Иза боьгІна вайн йуьртарчу кІенташна: Ахмадов Ильясан, Дадаев Зайндин, Кадиев Хьасанан, Мусаев Ризванан, Хажмурадов Анзоран.
Зияраташ:
Куьйгалхой
Юьртдай лаьттина: Хьату Халад, Закаев Сайпудди Закаевич, Махмудова Людмила Петровна, Халадова ПетӀамат Ахмедовна, Такуев Висани Дараевич, Закаев Мохьмад Адамович, Аслаханов Салавдин Абал-Хасанович, Джагаев Адам Вахаевич. 1966—1971 шерашкахь — «Знаменский» совхозан директор лаьттина Завгаев Доку Гапурович — 1995—1997 шерашкара Нохчийн Республикин корта. Совхозехь директорш лаьттина Батукаев Асланбек, Нурадиев ИбрахӀим Олхазурович, Яхъяев Висхан Магомедович, Семиев Ширвани Язедович.
Тайпанаш
Юртара тайпанаш:
Хьажоргаш
Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
ДудагӀеран Мусан-воӀ ЖовхӀар
ДудагӀеран Мусан-воӀ ЖовхӀар — (1944 шеран 15 февраль (паспорт тӀeхь) Ялхара, Нохч-ГӀалгӀайн АССР — 1996 шеран 21 апрель, Гихчу, Нохчийчоь). 1991 шарахь, Нохчийчохь хиллачу харжамашкахь ДудагӀеран ЖовхӀар Нохчийчоьнан президент хаьржира. 1991 шо кхаччалца Совет эскаран инарла. Стратегийн кеман дивизин коьртанча хилла ЖовхӀар Эстонехь (Тарту). Тайпан цӀечо ву.
Джовхарах лаьцна
ДудагӀеран ЖовхӀар 1944 шеран 15 сели баттахь, Ялхарахь (Галайн-ЧӀожан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР) вина, — (хӀинца Ӏашхой Мартан кӀошта). Джовхар, доьзалехь ворхӀолгӀа бера дара (шаберш: 9 бера). Джовхар вина барх де даьлча, церан доьзал массо нохчийн къам санна шийлачу Сибрех бахийтира, Павлодарскийн КӀошта, Казахийн ССР.
1957 шарах шен доьзалца Даймахка вуха вирзина, Джовхар гӀалахь охь хиира. 1959 шарахь № 45 ишкол йеккхира. Дешна ваьллачулла тӀаьхьа, тока-белхало балха хоьттира Джовхар СМУ-5 олучу меттехь. Оцу балхахь а волуш, суьйран № 55 ишколехь 10 — гӀачу классехь доьшуш вара.
Джовхаран лерина
1996 шарахь Нохчийн Пачхьалкхан Паччахьан Омрийца, Соьлжа-ГӀалийн цӀе ДудагӀеран ЖовхӀаран безамна Джовхар-гӀала тиллира.
Дуьхьар ЖовхӀаран лерина «мемориальный у» 20 июлехь 1997 ш. Эстонин Тарту гӀалахь, «Барклай» Хьешан цӀийнан пена тӀе туьхира. Йаздина дара:
"ХӀокху цӀа чохь 1987—1991 шерашкахь Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин дуьхьарлера Паччахьо болх бина.."
Польша
🇵🇱, Варшава, ДудагӀеран ЖовхӀаран майда (2005 шо)
Нохчийчоь
Соьлжа-ГӀала, ДудагӀеран ЖовхӀаран парк
Хьажоргаш
Категори:Нохчийн Республика Нохчийчоь Категори:Нохчийн лётчикаш
Соьлжа-ГӀала
Соьлжа-ГӀала (Гро́зный — цӀе тиллина Соьлжа эрках (Соьлжа) + гӀала) — Российн къилбехьара Къилбаседа Кавказан гӀала, Нохчийн Республикин коьрта шахьар. Республикин маьӀна долу гӀала, кӀоштан чу ца йогӀу, кхуллу гӀалин гуо Соьлжа-ГӀала. Российн тӀемлойн сийн гӀала (2015 шеран 6 апрелехь дуьйна).
Лаьтта Соьлжа эркан шинне а берд тӀехь. Къилбаседа Кавказан уггаре йаккхийчехь цхьа гӀала: шолгӀа меттиг майданца а, кхоалгӀа — бахархошца ( стаг шарахь, иза хуьлу республикин бахархойх 0 %).
Этимологи
ГӀалин оьрсийн меттара цӀе:
2000 шарахь къамелаш долийра тӀамо кӀезиг йохийна Гуьмсе коьрта шахьар дӀайахьа йеза аьлла, Нохчийчоьнан коьрто Кадыров Ахьмада дӀахьедира, Нохчийчоьнан коьрта шахьар Соьлжа-ГӀала йуьсур йу аьлла. Цуо дийцарехь, «Нохчийчоьнан йерриг истори уьйр йолуш йу Соьлжа-ГӀалица, цундела иза дехьайаккха мегар дац». 2005 шарахь нохчийн парламенто кховдийра Соьлжа-ГӀалин цӀе кхелхинчу президентан Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цӀарах Ахьмад-ГӀала аьлла хийца. Иза тӀе ца ийцира Кадыров Рамзана.
Истори
Къилбаседа Кавказера гӀазакхийн сурхойн урхаллийн баьччан сацамца, 1818 шарахь «Крепость Грозная» аьлла йиллина хилла йолу гӀопах Нохчийчоьнан коьрта гӀала хилира. ГӀаскхийн а, кхечу меттанашкахь «Грозный» олуш йара Нохчийн коьрта гӀала, амма нохчийн маттахь «Соьлжа-ГӀала» олура, Соьлжа хин тӀехь йиллина хилар бахьна долуш. ГӀап йогӀар бахьан, Нохчийчоь гӀода йукъера лоцуш, лаьмнех аренаш хада йеш, Нохчий кхера бан дара. Грозный гӀап йуьгӀира, хӀаллак йина Кули-Йурт, Алхан-Чу, Жима-Чечана, Соьлже лаьттинчохь. Боккха Кавказан тӀом чаьккха баьлча 1870 шарахь цунна йелла гӀалийн статус. Хьалхар тӀом чеккха баьллачулла тӀаьхьа Ичкерин паччахь Яндарбиев Зелимханс, Ичкерин хьалхар паччахьан безаман «Жовхар-гӀала» (оьрс. город Джохар) аьлла, цӀе хийцира. 2005 шарахь Нохчийчохь гӀаскхаш хоттийна долу Ӏедалан парламенто дийцаре диллира гӀалийна цӀе Ахьмад-гӀaла тилла ният хилар, амма Кадыров Ахьмат-Хьаьжин кӀант Рамзанс иза тӀе ца лецира.
ГӀап
ГӀап йиллина 1818 шеран июнь бетта 22 чохь, хӀаллак йина Кули-Йурт, Алхан-Чу, Жима-Чечан, Соьлже лаьттинчохь. ГӀопан хаьржина меттиг йара ХьангӀала Ӏинан уллехь. ГӀап йогӀар бахьна дара, нохчий ХьангӀала Ӏинехула аренга долу ков къовлар. 5 эзар. гӀаскхийн сурхочо 4 баттахь йуьгӀира гӀап. И меттиг йара, Къилбаседа Кавказехь уггаре чолхе хьал лаьтташ, цуьндела тиллина йу гӀопан цӀе «Грозная» — буьрса. Ткъа г1алан статус йелча, г1алан ц1е "Грозный" аьлла тиллира. ГӀопан куц: нийса йалхкӀов, гондхьа 20 гӀулч шуьйра харш. йалхкӀовн хӀора маьӀаг чӀагӀо йара, шайна таьхьа лаьтташ йаккхий тоьпаш йолуш.
Къаьмнаш
ГӀаскхийн Ӏедало 2002 шарахь нахбагар барехь биначу белхашца биргалла даьккхина:
Транспорт
Керла Соьлжа-ГӀалин аэропорт хьайиллира 2006 шарахь. Цуьнан код GRV йу. Хьалхара кема (Москва — Грозный) деара 2007 шаран 5 октябрехь. ХӀинца кеманаш Нохчийчу хӀор дийнахь лелаш ду (Грозный-Авиа компани).
Хьажоргаш
Категори:Нохчийчоьнан гӀалин гуонаш Категори:XIX бӀешарахь йехкина гӀаланаш Категори:Нохчийчоьнан кӀоштийн центраш Категори:Российн республикийн коьрта шахьарш Категори:Российн тӀеман чӀагӀонаш Категори:1810-гӀа шераш Нохчийчохь Категори:ГӀалин гуон Соьлжа-ГӀалин нах беха меттигаш
Городок (Камешкован кӀошт)
Городок (Городок) — Российн Федерацин Владимиран областан Камешкован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Кюрсола
Кюрсола (Кюрсола) — Российн Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Марий Элан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Стругуново
Стругуново (Стругуново) — Российн Федерацин Ярославлан областан Любиман кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Хьажоргаш
Категори:Любиман кӀоштан нах беха меттигаш
Истомино (Камешкован кӀошт)
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).
Незеваевка
Незеваевка (Незеваевка) — Российн Федерацин Брянскан областан Погаран кӀоштара эвла.
Истомино (Камешкован кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Незеваевка
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Истомино (Камешкован кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Камешкован кӀоштан нах беха меттигаш
Незеваевка
Хьажоргаш
Категори:Погаран кӀоштан нах беха меттигаш
Баскетбол
Баскетбо́л (basket — тускар, ball — буьрка) — буьркаца спортан ловзар. Баскетболехь ловзуш ши команда хуьлу. ХӀора командан Ӏалашо ю буьрка дуьхьалболчера тускаран чукхоссар а, шайн тускар Ӏалашдар а. Тускар ду 3,05 метр лекха хӀоттина (10 фут). ХӀора командера майданан тӀехь хуьлу пхип стаг. Командехь 12 стаг хуьлу. Ловзуш берш ма-луу хийца йиш ю. Генара (3 очко луш долу сизал дехьара) буьрка чукхоьссича 3 очко ло. Оцу сизал сехьара чукхоьссича 2 очко ло. ГӀудан кхоссар чукхоьссича 1 очко ло. Баскетболан майда ю 28 метр еха а, 15 метр шуьйра а. Баскетбол ю дуьненахь гӀаръялла спортан тайп.
Баскетбол ю Олимпан ловзарийн программе юкъайогӀуш 1936 шо дуьйна. И ловзар кхоьллинарг, Джеймс Нейсмит оцу Олимпиадехь хьаша вара. Божарийн юккъехь баскетболан дуьненан чемпионаташ йолаелира 1950 шарахь, зударашна юккъера чемпионаташ — 1953 шарахь, Европин чемпионаташ — 1935 шарахь.
<!-- В Европе проводятся международные клубные соревнования: Евролига ULEB, Кубок Европы УЛЕБ, Кубок Вызова.
Наибольшего развития игра достигла в США: чемпионат Национальной баскетбольной ассоциации (НБА) более 50 лет является сильнейшим национальным клубным турниром в мире. Баскетбол считается национальным видом спорта в Литве (см. ЛБЛ).
Появление
Зимой 1891 года студентам колледжа Молодёжной Христианской Ассоциации из Спрингфилда, штат Массачусетс, вынужденным выполнять бесконечные гимнастические упражнения, считавшиеся в то время едва ли не единственным средством приобщения молодёжи к спорту, было очень скучно на занятиях физического воспитания. Однообразию таких занятий необходимо было положить конец, внести в них свежую струю, которая способна была бы удовлетворить соревновательные потребности сильных и здоровых молодых людей.
Выход из казавшегося тупиковым положения нашёл преподаватель колледжа Джеймс Нейсмит. 21 декабря 1891 года он привязал две корзины из-под персиков к перилам балкона спортивного зала и, разделив восемнадцать студентов на две команды, предложил им игру, смысл которой сводился к тому, чтобы забросить большее количество мячей в корзину соперников.
Идея этой игры у него зародилась ещё в школьные годы, когда дети играли в старинную игру «duck-on-a-rock»(«Утка на камне»). Смысл этой популярной в то время игры заключался в следующем: подбрасывая небольшой камень, необходимо было поразить им вершину другого камня, большего по размеру.
Вполне прагматично названная «баскетбол» игра лишь отдалённо напоминала современный баскетбол. Ведения мяча не существовало, игроки только перебрасывали его друг другу, стоя на месте, и стремились затем закинуть в корзину, причём исключительно обеими руками снизу или от груди, а после удачного броска один из игроков забирался на приставленную к стене лестницу и извлекал мяч из корзины. С современной точки зрения действия команд показались бы нам вялыми и заторможенными, однако целью доктора Нейсмита было создать игру именно коллективную, в которую можно было бы вовлечь одновременно большое количество участвующих, и этой задаче его изобретение отвечало в полной мере.
В 1892 году преподавателем физкультуры Смит-колледжа в Нортгемптоне (Массачусетс) Сендой Беренсон были разработаны первые правила.
Становление
Первые этапы развития баскетбола связаны с его распространением в учебных заведениях США — школах и колледжах. Ещё до начала XX века игра довольно быстро приобрела определённую популярность не только в Соединенных Штатах, но и в Канаде. Родоначальник баскетбола, колледж Молодёжной христианской ассоциации, поначалу активно занимался регулированием и распространением игры, однако десятилетие спустя руководство пришло к выводу, что эта деятельность препятствует реализации основной миссии учебного заведения, и приняло решение дистанцироваться от нового вида спорта. В 1898 году была предпринята первая попытка создать профессиональное объединение — Национальную баскетбольную лигу, — однако она просуществовала лишь пять лет. После Первой мировой войны ответственность за правила и руководство взяли на себя две любительские организации: Национальная ассоциация студенческого спорта и Любительский спортивный союз. Активную роль в популяризации баскетбола играл в то время и его непосредственный создатель, Дж. Нейсмит.
Профессиональный баскетбол
В начале XX века начали оформляться первые профессиональные баскетбольные команды. C одной стороны, на всей территории Соединенных Штатов в населенных пунктах разнообразного масштаба возникло существенное количество таких команд (количеством в несколько сотен); с другой стороны, какая-либо организация профессиональных игр практически отсутствовала. Игроки произвольно перемещались между составами команд, матчи устраивались в помещениях, не приспособленных для проведения соревнований, появлялись и расформировывались разнообразные лиги и объединения. Некоторые «гастрольные» команды (barnstorming squads), такие, как, к примеру, Original Celtics, New York Renaissance Five или Harlem Globetrotters (последняя существует и по сей день) в своих поездках по стране успевали сыграть до 200 матчей в год.
В NBA играли многие известные спортсмены. В их числе могут быть названы:
Трое последних (Берд, Джонсон и Джордан) часто рассматриваются как спортсмены, в наибольшей степени способствовавшие росту популярности профессионального баскетбола. В 2001 году была также образована младшая лига NBA — так называемая Лига развития. В 2012 году в лиге играло 16 команд.
Международный баскетбол
В 1932 году на первой международной конференции национальных баскетбольных ассоциаций, состоявшейся в Женеве (Швейцария), была основана Международная федерация (любительского) баскетбола. В роли основателей выступили национальные баскетбольные комитеты восьми стран: Аргентины, Чехословакии, Греции, Италии, Латвии, Португалии, Румынии и Швейцарии. На момент создания предполагалось, что в сфере ведения организации будет находиться лишь любительский баскетбол; впоследствии, в 1989 году, профессиональные баскетболисты получили допуск к международным соревнованиям, и слово «любительский» было изъято из наименования. Следует заметить, что в то же время франкоязычная аббревиатура названия — FIBA — изменениям подвергнута не была.
Самое первое, пилотное, международное состязание датируется еще 1904 годом; в программе летних Олимпийских игр баскетбол фигурирует с 1936 года. Тогда, в Берлине, чемпионом стала сборная США, которая победила в финале Канаду. С тех пор американская команда традиционно доминировала на олимпийских баскетбольных соревнованиях вплоть до 1972 года, когда в Мюнхене в ходе финального матча она потерпела первое поражение от сборной СССР. Что касается чемпионатов мира под эгидой ФИБА, то первое такое состязание состоялось в Аргентине в 1950 году, а три года спустя в Чили прошел также и первый чемпионат мира среди женских команд. Женский баскетбол вошел в олимпийскую программу на десять Олимпиад позже мужского — в 1976 году, в Монреале (Канада). За чемпионский титул тогда боролись, в частности, сборные команды СССР, США, Бразилии и Австралии.
ФИБА отказалась от разграничения между любительским и профессиональным баскетболом, как уже было сказано, в 1989 году, и через три года профессиональные игроки впервые приняли участие в Олимпийских играх. Американская сборная этого года получила неофициальное наименование «Команда мечты» (Dream Team), укрепив доминирующие позиции США в данном виде спорта; впрочем, со временем, по мере того, как баскетбол развивался в других странах мира, иные национальные сборные начали постепенно одерживать победы над американской командой. Так, на чемпионате мира 2002 года в Индианаполисе сборная США, составленная исключительно из игроков NBA, оказалась в итоге шестой, пропустив вперед в турнирной таблице югославскую команду, Аргентину, Германию, Новую Зеландию и Испанию. В 2004 году на летних Играх в Афинах американцы потерпели первое олимпийское поражение в составе с профессиональными игроками, на групповом этапе уступив сборным Пуэрто-Рико и Литвы и проиграв в полуфинале аргентинской команде (сумев, впрочем, выиграть бронзу в матче с Литвой за третье место). Аналогичная ситуация сложилась и на чемпионате мира в Японии 2006 года — там сборная США также заняла третью строку турнирной таблицы. Впрочем, затем американская команда добилась высоких результатов на Олимпиаде-2008 и на чемпионате мира 2010 года в Турции.
Глобализация баскетбола отражалась и в составе команд, и в статистике NBA: так, в соревнованиях ассоциации в настоящее время участвуют представители всех континентов. В основном пик активности игроков из других стран мира пришелся на середину 90-х годов, когда в NBA пришли известные спортсмены из стран Европы (преимущественно восточной).
Правила
Изначально правила игры в баскетбол были сформулированы американцем Джеймсом Нейсмитом и состояли лишь из 13 пунктов. С течением времени баскетбол изменялся, изменений потребовали и правила. Первые международные правила игры были приняты в 1932 году на первом конгрессе ФИБА, после этого они многократно корректировались и изменялись, последние значительные изменения были внесены в 1998 и 2004 годах. С 2004 года правила игры остаются неизменными. Правила игры несколько отличаются в НБА и чемпионатах, проводимых под эгидой ФИБА (Чемпионаты мира, Олимпийские игры, Чемпионаты континентов, международные и национальные первенства европейских клубов).
В баскетбол играют две команды, обычно по двенадцать человек, от каждой из которых на площадке одновременно присутствует пять игроков. Цель каждой команды в баскетболе — забросить мяч в корзину соперника и помешать другой команде овладеть мячом и забросить его в корзину своей команды.
Лайсола
Лайсола (Лайсола) — Российн Федерацин Марий Элан Советскан кӀоштара эвла.