cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кежки (Подлясьен воеводалла)
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
АнадагӀ (Дереджик)
АнадагӀ (Anadağ) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин ХӀаккаьри провинцин (ил) Дереджикан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:ХӀаккаьри провинцин нах беха меттигаш
Категори:Дереджикан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Княжево (Лежневан кӀошт)
Княжево (Княжево) — Российн Федерацин Ивановн областан Лежневан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Лежневан кӀоштан нах беха меттигаш
Ле Муле (Савона)
Ле Муле  — Италин Лигурия регионан  коммунера эвла.
Выползово (Медведеван кӀошт)
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Ле Муле (Савона)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Выползово (Медведеван кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Ле Муле (Савона)
Литература
Категори:Лигурия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Выползово (Медведеван кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Медведеван кӀоштан нах беха меттигаш
Кулевча (Тамбовн область)
Кулевча (Кулевча) — Российн Федерацин Тамбовн областан Инжавинан кӀоштара эвла.
Климат
Ӏаламан а, ландшафтийн а амалаш йоьзна йу цуьнан географин хьолах – эвла лаьтта Оьрсийн акъарин йуккъехь, цунна тӀиера акъарин муьлххачу дозане эзар километр йу. Алсама хуьлу долу континенталан барамера хӀаваъ, Эвла хӀордашна гена латтарех доьзна ду. Цуо областан климат барамера континенталан йо. Окан-Донан акъари тӀехь климат алсама континенталан йу, уллорчу гунаш тӀехьчулла. Эвла лаьтта кӀеззиг къилбаседехьа Сибрехан а, Азорийн а максимумашна йуккъехь долчу лакхарчу Ӏаткъаман дукъал, цундела бу кхузахь луларчу Владимирехь йа Рязанехьчул алсама, гӀийлачу мехца, бекхна хенан хӀоттам. Оцун тӀе мехаш дукхах дерг къилбан а, къилба-малхбален а ду, бӀаьста а, Ӏай а муххале а. оцу агӀора хьокху аьхка а, бӀаьста а йокъаллин мехаш, ткъа Ӏай – дарц.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Инжавинан кӀоштан нах беха меттигаш
Янчицы
Янчицы (Янчыцы) — Белоруссин Минскан областан Несвижан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш
Категори:Несвижан кӀоштан нах беха меттигаш
Горбуново (Чердынан кӀошт)
Горбуново (Горбуново) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Чердынан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Чердынан кӀоштан нах беха меттигаш
Норден (Малхбален Фризи)
Норден — Германин Лаха Саксони латтана йукъара коммуна.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Лаха Саксони латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ижман кӀошт
Административан центр — Ижма.
Лука (Кобринан кӀошт)
Лука (Лука) — Белоруссин Брестан областан Кобринан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Кобринан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Казали Натали (Рьети)
Казали Натали — Италин Лацио регионан  коммунера эвла.
Братово (Тырговиштен область)
Братово  — Болгарин Тырговиштен областера эвла. Тырговиште йукъараллин йукъайогӀу.
Казали Натали (Рьети)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Братово (Тырговиштен область)
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Тырговиштен областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Казали Натали (Рьети)
Литература
Категори:Лацио регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Трновець (Метлика)
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
ЛабегӀжман-Фуанье
ЛабегӀжман-Фуанье — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди регионехь. Коммунан департамент — Кот-д’ОгӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Кот-д’ОгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Тореданьеле (Торино)
Тореданьеле — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Коленцовски
Коленцовски — Украинин Киеван областан Вышгородан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Вышгородан кӀоштан нах беха меттигаш
Жайма
Жайма — Кхазакхстанан Малхбален-Кхазакхстанан областан Жарминан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш Категори:Жарминан кӀоштан нах беха меттигаш
Полунята (Кировн область)
Полунята (Полунята) — Кировн областан Афанасьеван кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).
Смоляри (Гнезненскан повет)
Смоляри  — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Полунята (Кировн область)
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Афанасьеван кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Смоляри (Гнезненскан повет)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Тулой
Тулой (Тулой) — Республика Алтайн Турочакан кӀоштара эвла.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: алтайш (77%), оьрсий (23%).
Билгалдахарш
Категори:Турочакан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Республика Алтайн нах беха меттигаш
Прато Валентино (Сондрио)
Прато Валентино — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Бурдуково (Городецан кӀошт)
Бурдуково (Бурдуково) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Городецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 21 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Ольховски 1-й
Климат
Эвла лаьтта Оьрсийн акъарин къилба-малхбалехь, океанашна а, хӀордашна а гена. Цундела областан климат континенталан, шийла, кӀезиг ло долуш Ӏаьнца а, йеха, йовха, йекъа аьхкенца йу. БӀаьсте йоца, гуьйре йовха, йекхна йу. Маьлхан йовхонан дукхаллийца ГӀирман къилба бердал оьшуш йац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Урюпинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Родгисс (Къилбаседа Каролина)
Родгисс  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилбаседа Каролина штатера гӀала (town).
Морерень (Муреш)
Морерень — Румынин Муреш жудецан коммунера эвла.
Бароне (Катанцаро)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Морерень (Муреш)
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Родгисс (Къилбаседа Каролина)
Истори
Йиллина.
Морерень (Муреш)
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Муреш жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Бароне (Катанцаро)
Литература
Категори:Калабри регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Родгисс (Къилбаседа Каролина)
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Къилбаседа Каролина штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
NGC 1544
NGC 1544 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
1544 1544
Заовражье (Волхован кӀошт)
Заовражье (Заовражье) — Российн Федерацин Ленинградан областан Волхован кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Волхован кӀоштан нах беха меттигаш
Монтана (Болгари)
Монтана (Монтана) — Болгарин Монтанан областера гӀала. Бахархойн дукхалла 43 395 стаг (2016).
Билгалдахарш
Категори:Болгарин гӀаланаш
Ранчо Рейносо (Эмилияно Запата)
Ранчо Рейносо — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ранчо Рейносо лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
ЛабгӀуьйегӀ (Кот-д’ОгӀ)
ЛабгӀуьйегӀ — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди регионехь. Коммунан департамент — Кот-д’ОгӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Кот-д’ОгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Эль Ринкон дел Техокоте (Сан Луис де ла Паз)
Эль Ринкон дел Техокоте — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Ринкон дел Техокоте лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Беклемишево (Калининскан кӀошт)
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тверан областан Калининскан кӀоштан нах беха меттигаш
Алтинова (Бафра)
Алтинова (Altınova) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Самсун провинцин (ил) Бафранан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Самсун провинцин нах беха меттигаш Категори:Самсун провинцин микрокӀошташ Категори:Бафранан микрокӀошташ Категори:Бафранан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Эль Питайо (Ла Унион де Исидоро Монтес де Ока)
Эль Питайо — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Питайо лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Эль Бебедеро (Сан Андрес Тустла)
Эль Бебедеро — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Бебедеро лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Нартол
Нартол (cupola, cupula, купол) – шен кепаца герга йу ахсферех йа кхечу сатторан (эллипсан, параболан) хьовзийна тӀехулонах. Нартолан конструкцеш лелайо дукха хьолахь къовлуш гоьрга, дуккха сенаш болуш, эллипсан гӀишлойн планаш, цуо таро ло къовла йаккхий меттигаш йукъ-йуккъе гӀортолаш а ца хӀиттош. И кепаш йо цхьацца саттаршца. Охьанехьа йолу йозаллийца нартолан конструкцешкахь кхоллало саттаран Ӏаткъам, ткъа иштта анасизан дӀасататтар гӀортолаш тӀехь.
Истори
Нартолан истории йолаелла ширачу заманахь, уьш хаало дукха ширачу иэсашкахь Галлин, Нурагашкахь, я нурагенашкахь Сардинин (уьш ю гоьрга тӀулган экъа, тӀехь лаьтташ горгбина бохь болу бӀогӀамца, оцу бохь чохь хуьлу масех цхьаъ вукханна тӀехула йолу чоьнаш; и чоьнах къевлина хӀора а харц нартолца), Лидера каш тӀиера хӀолламакахь, шира Желтойчоьнан бахамаш бохкучохь (масала, Атреян бахамаш бохкург Микенашкара), этрусскийн дӀабухку маьлхан кешнашкахь, нубийн Курна пирамидехь; амма уггаре дукха уьш лелийна, гарехь, шира халдейша а, гӀажарша а, иза гойту вайга кхаьчначу церан гӀишлойн суьрташ а, церан гӀаланаш лаьттинчохь дина археологин ахкарш а. Шира нартолаш харц хилла. Церан анасиза доьттина тӀулган я кибирчиган могӀанаш кхозура цхьаъ вукханна тӀехула, цара дӀа ца лора анасизан Ӏаткъам пенашна. Классикан Желтойчоьнан архитектуро ца лелайора нартолаш; тӀаккха а иза ю Афинехь жима Лисикратан хӀоллам къовлуш монолит.
Шира Рум
Технологица чолхе а, йаккхий тӀулгийн нартолаш нийсачу нартолан конструкцешца йан йолийра бетон йукъайаьллачул тӀаьхьа Руман архитектурин революцин заманахь килсаш а, йаккхийра йукъараллин гӀишлош йеш. Румхоша, шайн исбаьхьалла къегинчу муьрехь, нартол йоттаран бакъонаш йевзина, майра лелайора уьш дукха йаккхий меттигашна тхов къовлуш. Лору, уггаре шира нартол, хӀинца йолчех, руман Пантеонехь йу, иза йоьттина вайн эран 128 шарахь. Кхузахь ахсферан нартол йу, боьххьехь гоьрга Ӏуьрг ду серло чукхетитархьама дитина, цуо къовлу гоьрга гӀишло диаметр 43½ м йолу. Шира румхоша нартол кечйора чухула йоькъуш арагӀоьртина хьала-охьа а, анасиза а пӀендапршца, цара йора кессонаш.
Исламехь
Бусалбачара Сасанидийн импери а, Византийн Гергара Малхбале а схьаяьккхинчул тӀаьхьа нартол дакъа хилира бусулбачеран архитектурин (Самаркандера Биби Ханум маьждиг, XV бӀешеран юьхьиг).
Итали
Лакхарчу тӀегӀанера нартол кхиар хилла италин ЮхаметтахӀоттар муьран архитектурехь (Флоренцин Санта-Мария-дель-Фьоре килсан нартол (Брунеллески, XV бӀешо), руман Сийлахь Петран килсан нартол (Микеланджело, XVI бӀешо), кхин дуккха а). Бароккон муьрера нартолаш яра уггаре яккхий гӀишлошна а, гӀаланашна а тӀехь йина.
XIX бӀешо
XIX бӀешарахь нартол лело йолийра ладаме пачхьалкхан гӀишлош еш. ЦӀенош деш нартолаш кӀезиг лелайора. Нартолаш еш металлан каркас, эчигбетон, аьнгали лело долийра. ЧӀогӀа хаза шайн барамца а, исбаьхьа конструкцица а нартолаш йу ЗаьӀапчеран цӀийнан а, Пантеонан а Парижехь, лондонан Сийлахь Павлан килсан, Германехь — берлинан Паччахьан музейхь (К. Шинкель); Россехь — москохан Ӏийсан килсан а, петарбухан Исакъан килсан.
НАРТОЛ
XX бӀешо
XX бӀешарахь гӀишлошйаран технологеш кхиарца а, керла гӀирсаш йукъабовларца а, масала полимераш, архитекторш тхьов къовларан проекташъян буьйлабелира тайп-тайпана кепара нартолашца (масала, Р. Фуллеран геодезин нартолаш). Нартолаш чӀогӀа яьржира спортан а, ловзаран а гӀишлошъярехь.
Нартол исламан архитектурехь
Исламан архитектурера ширачех масала ду Скалан нартолан, Цепин нартолаш, Иерусалимера Байтал Мукъаддис маьждиган, иштта кхин а Дамашкъера Омейядийн маьждиган конструкцеш. Оцу ерриг а гӀишлоша схьаэцна византийн архитектурин амалаш. Амма исламан пхьерашна хиира шайн йевзачу амалаш тӀиера дӀа а таьӀна цӀенна бусалбачеран кхолларалла йукъадаккха. Скалан нартол йина 691 шарахь Ӏабд аль-Маликан лаамца. Иза йечу хенахь пхьераш тӀетевжина хила тарло Ӏийсан кешан килсан конструкци. ГӀишлочун нартол йу шина чкъоьран дечиган конструкци диаметрехь 20,44 метр, локхаллехь 30 метр. Иза лаьтта ялхийтта бӀогӀам тӀехь лаьтта вотан тӀехь. Оцу бӀогӀамийн гуонехь лаьтта бархӀсаболу аркада 24 бӀогӀамах лаьтта. Тахана нартол арахьа деший тоьхна наштарца къевлина бу. ДӀадевллачу бӀешерашкахь конструкцийн дуккха а сакхташ динехь а, ерриг схьаэцча ширачу заманера дуьйна хийцамаш кӀезиг бу. Цепин нартол масала хилира тӀаьхьа йинчу бархӀсаболчу гӀишлойн.
Билгалйахайеза ширачу гӀишлойн нартолан конструкцеш, масала, Тунис пачхьалкхера Кайруан гӀалара Укъбан маьждиг, цигахь масех нартол йу, уггаре йоккханиг царех михраб тӀехула йу, ламазан зал чура чоьхьарчу керта чекхволийла а йу. Нартол лаьтта бархӀсаболу вотан тӀехь, бух биъсаболчун базан тӀехь бу. Шен истори иссалгӀа бӀешере йоьдуш йолу иштта нартол, лору уггаре ширачех а, хаза нартолех а исламан архитектурехь. Кордован рузбанан маьждиг, хӀинца руман-католикийн килс, Испанин Кордовера, иштта жовхӀар ду исламан архитектурин.
Асанан нартол
Асанан нартол къаьста «боккъал нартолах» иза анасизан чкъоьрех латтарх. ХӀора тӀехулара чкъор кӀеззиг арадолу бухарчул, латтадо консольца, боьххьехь тӀеттӀакхочу. Иштта нартолан масала ду Атреян хазна.
Нартол-хоханкорта
Масех нартол-хоханкорта болу килс оьрсийн килсан архитектуреран кеп хилла, иза къаьста кхечу православин къаьмнийн а, керсталлийн конфессийн а архитектурех. Исторера ишттачу оьрсийн килсийн хьалхара масала ду Новгородера хьалха хилла дечиган 13 нартол йолу Софийн килс (989) а, Киевера 25 нартол йолу Десятинни килсан меттигехь хилла хьалхара килс а (989—996). Нартолийн барам оьрсийн архитектурехь сийлалла йолуш хуьлу, масала, 13 нартоло гойту Ӏийса пайхӀамар шен 12 асхьабаца, ткъа 25 нартол — инжил тӀиера кхин а 12 пайхӀамарца. Византийн нартолашца юьстича, оьрсийн килсийн нартолаш кегийра ю, дукха хьолахь деший диллина я къегина басар тоьхна ю.
Овалан нартол
Овалан нартолаш барокко архитектурин дакъа ду. Ша цӀе схьаяьлла латинан дешах ovum, гочдича хӀоа хуьлу. Дукха хьолахь овалан нартолаш йоьзна ю архитекторийн Л. Бернинин а, Ф. Борроминин цӀерашца, амма хьалхара бароккон овалан нартол йина Джакомо да Виньолас  килсан (кхин олу Сант’Андреа-дель-Виньола). Нартол папас Юлий III-гӀачо яйта йолийра 1552 шарахь, шолгӀачу шарахь елира. Уггаре йоккха овалан нартол йина Викофортехь архитекторо.
Полигоналан нартол
Полигоналан нартол анасизаца екъча дукхасенашберг хуьлу. Уггаре а гӀараяьллачеран масала ду Брунеллески Филиппос йоьгӀна Флоренцера Санта-Мария-дель-Фьоре килсан барӀсаболу нартол.
Гатан нартол
Гатан нартолаш, кхин а византийн нартолаш а олу царех, иза ду гата, цуьнан бух тӀиера йуккъе тӀеттӀа йоьду нарптол. Иштта йолу нартолаш тера йу лахара еасонера дӀа а йихкина, лахара хьала мохь хьоькху биъсаболчу гатанах.
Нартол-бошхап
Нартол-бошхап кӀорга ца хуьлу, анасизан а, бух болчура тӀехалонан а йукъара са жима хуьлу. Геометрица, ишттачу нартолийн анасизан хадор гуо бу, ткъа хьала-охьаниг — гуонан сегмент (аьлчи а цуьнан дакъа). Нартол-бошхапаш лоха йу кхечу нартолел. Тахана уггаре йаккхийчу нартолех дукхахаерш иштта кеп йолуш йу.
Нартол-бошхапаш гӀарадевлира XVIII бӀешарахь, хӀинци а иштта ду уьш. Дукха хьолахь уьш леладо хӀусаман чуьра дизайн еш, бедан чохь чоь йина меттиг хилча. Иштта меттиг хилча нартол арахьара ца го, ткъа чохь чоь йоккха хетуьйту. Дукхахдерг иштта нартолаш кечйо бустамашца я фрескашца.
Иштта нартолаш лелийна византийн килсанаш а, хункаройн маьждигаш а дечу хенахь. Дукхаха долу ХӀиндера, Пакистанера, Иранера, ОвхӀанера маьждигаш къевлина ду нартол-бошхапашца.
Нартол-четар
Нартол-четарш декъна ду, йуккъера бух тӀе доьдучу пӀендаршца, сегменташна. ПӀендаршна йуккъера меттиг хьевзина юьзина йу, цуо охьанехьа болу Ӏаткъан пӀендаршна бо. Софийн килсан йуккъера нартол ишттачу схемица йина, цуо аьтту бира архитекторан нартол йолалучохь пӀендаршна йукъахь кораш дан. Сийлахь Петран килсан коьрта нартол а иштта кеп йолуш йу.
Нартол динехь
Нартолаш лоцу ладаме меттиг керсталлин а, бусалбачеран а архитектурехь. Дукхаха йолу православин килсанаш а, бусалбанийн маьждигаш а, ткъа иштта дуккха а католикаллин килсанаш а тӀехула нартолаш йолуш йу.
Дукхаха долчу динашкахь нартолан доккху сийлаллин маьӀна до. Иштта, православехь нартол Стигларчу Паччахьаллин сийлалла йу, цара цу тӀе суьрташ а дохку Дела ву, маликаш ду олий.
Тандыр
Тандыр Азин къаьмнийн Куьрк-пеш йу, цуьнан хуьлу хӀоан кеп, тера хуьлу ламастан кхабанах лакхахь гоьрга Ӏуьрг долуш. Тандыр шен лакхарчу декъехь — нартолан конструкци йу, кхин тӀе нартол чухула ладаме меттиг а ю: оцунна тӀе туху боккха буткъа чӀапа бод; довхачу хӀаваэхь деттанчул тӀаьхьа атта схьадолу чоьхьарчу пена тӀиера. Дукха йаккхий тандыраш а хуьлу; наггахь уьш ялта, кхин хӀума а лело меттиг санна лелайора, кхин а — тӀом болуш зударий, бераш ловчкъа меттиг санна а хуьлура. Тандыро шира архитекторийн ойла тӀейахийтинна хила, тера ду, нартолаш яккхий гӀишлошна йан.
Гумбаз
Туркойчохь, Иранехь, кхин цхьа могӀа Йуккъера Азин пачхьалкхашкахь «гумбаз» олу нартолан конструкцех, уьш шуьйра лелийна гӀишлошъярехь сардобаш, ковра-божалаш, зияраташ, банеш, кхин дуккха а гӀишлош йеш. Нартол-гумбаз яран говзалла Азехь кхаьчна кхачамалле. Нартолийн тхевнаш баран Азера говзалла кхаьчна цхьацца Африкин кӀошташка. Йерриг гумбазаш юттура башха кибирчиг йоттаран хьесапца. Иза далора ша-кепара кибирчиг яран технологица, кибирчиг юьллу берам башха йоттаран хьесапца уьйр йолуш, оьшучехь лелайора лакхара исбаьхьаллин нартол кечъяран материалаш. Дерриг оцу хӀумано таро лора даккхий тхевнаш дан, гумбазан геометрин кепаш бес-бесара йан, механикин ондаллин а, цецвоккхуш дукха латтаран а конструкцеш ян.
Азин цхьа могӀа ламастахь а, оьздангаллехь а гоьрга нартол-гумбазо Дуьненан сийлалла гойтура — адаман бӀаьрган буса го стигал. Килсан классикан кеп хилира дуьненан йиъ агӀо гойту къуб, иза гоьрга нартол-гумбазца къовлура. Оцу тайпана классикан гӀишло йу дуьненан гӀишлош йаран исбаьхьаллин хазна Бухарера Саманидийн зиярат.
Сардоба
ЧӀогӀа ша-кепара йу, архитектурехь а, инженеран а, гишлошйаран а практикехь кхин йоцу йу сардобан конструкци — Азехь къевлина молу хи латто меттиг. Кхузахь дукха хьолахь нартол-гумбаз хуьлу тоьуш йолу архитектурин феномен, иза кхуьу дешна лайн, догӀан хи гулдечу меттигехь. Наггахь сардобе даладора татолашца йа кяризашца хи. Нартол-гумбазан сардобехь масех функци хуьлура: бассейн чуьра мола хи ченах а, ченан мохех а Ӏалашйар, бассейн тӀехула ӀиндагӀ дар хи Ӏаьнаре ца далийтархьама. Цхьацца гуонахьа галерейш йолу сардобашкахь, сардобан нартолаш кӀелахь дийнахь садаӀа совцура новкъахой, йовхачу хенахь некъ ца балора, кхузахь нартолан ӀиндагӀехь хин уллохь, буьйса йулийтий шелонехула йуха новкъа бовлура, гӀум-аренашкахь ковранаш аьхкан заманахь буса бен ца лелара. ГӀунаш, кяризаш, татолаш санна сардобаш мола хи латтадора новкъаца, ткъа цхьацца меттигехь иза бен хин хьост а ца хуьлура. Сардоб йоцуш ойла а ца ялора йохк-иэцаран а, новкъан а. Хьалхарчу а, Йуккъерачу а Азин, ткъа иштта Африкин цхьа могӀа пачхьалкхийн экономика а, транспортан логистика а XX бӀешо йуккъе даххалц еккъа сардобан хица хьашташ кхочуш дора. Оцу ширачу заманан гидротехникин говзаллин хазно деккъа ша хиларца а пачхьалкхийн а, къаьмнийн историйн тӀаьхьало йора. Сардобах архитектурин гӀишло хилира, ткъа нартоло ерриг гӀишлон эстетикан чам тобора, иза коьрта конструктиван а, гаран а дакъа дара цуьнан технологин иэшар бахьнехь.
Азин къаьмнийн архитектурин оьздангаллехь гумбазаш доккха маьӀна долуш йу: цхьаьна агӀора — тайп-тайпана гӀуллакхашна лерина хӀусамашна аьтту болуш а, технологин конструкци а йу, кхин тӀе хаза а йу, дукха хьолахь — гӀишлон куьцехь уггаре коьртаниг йу. Гумбазо кхузахь ши функци кхочушйо: лахара чухоаман тхов а, эстетикан, идеологин, конфессин маьӀнехь, — хаза гаран функцис Ӏаткъам бо хьажархошна шен куьцаца. Дуьненан архитектурин тӀаьхьалонехь уггаре гӀараяьллачех гумбаз йу Самаркандера Гур-Эмиран кошан нартол.
Сардоб а, гумбаз а вовшен гергара нартолан конструкцеш ю, Азин аренашкахь дуьнен тӀеевлла, иштта, Малхбузан архитектурин ламастехь йу пурхнехьа дуьхьалонаш а: тӀех сов атта а, абсолютан а сардобан нартолан функционалан архитектоника, хаза, бес-бесара гумбазан кепаш а, декор а — динан а, мемориалан а гӀишлошна муххале а, дукха хьолахь — йаккхий, айина «тӀекхочур воцучу лакхене», лепаш Малхбалехь дукха безачу сийначу бесан смальтан а, айсийначу экъан а.
Яранга
Сибрехан Къилбасела-Малхбален къаьмнийн ламаста, йайн гуран-нартолан вовшахтосу-вовшахйоккху конструкцин дӀасхьалело хӀусам. Атталлийца а, функцийца а шех тера кхин йоцу инженерин конструкци, аьтту бо адамийн баха а, болхбан а чӀогӀа луьрачу климатан лахарчу температурийн, лаьтта таьӀна хӀаваийн, чӀогӀа мехаш, дарц, лайш долчу хьолашкахь. Ярангин конструкцис иштта Ӏалашбо чухула болу нах акхаройх. Ярангех тера нартолийн конструкцеш йу Тийна океанан бердашкарчу къаьмнийн хӀусамийн; и нартолаш йина дийнатийн цӀоканех, гур бо китан а, океанан кхин даккхийчу дийнатийн даьӀахкийн бух болуш.
Иглу
ГӀортола йоцу нартол йо чорда лайх я шех яьхначу блокех — ламаста дахаран гӀишло ю эскимосийн. Ша-кепара, цхьанне хӀуманах тера а йоцу гӀортол йоцу нартолан конструкци, йина «цхьа йоцучу хӀуманех» башха, оцу гӀишлон бен йоцучу технологица. Иглу ян иштта атта а дац: оьшу билгалчу кӀоргаллин а, чӀогӀаллин а лайн чкъор — «детта ло», кхин а дика — фирн. Лайх яьхна еакӀуон кибарчиган блокашна зайла кепара куц до, тӀаккха блокаш дӀаютту мелла а чоьхьа таӀош; эвнашна чу лот уху я хьокху. Нартол «къора» йо; чуволу Ӏуьрг классикан вариантехь цӀенкъал лахахь доккху, нартол кӀелхьара йовхо дӀа ца яхийтархьама. ХӀаваъ шен кристаллех дузуш долу чӀогӀа мехаш, баабо иглун мох болу агӀо, цундела и пен стомма бо, я — ша лаьтта мехах ларвен пен буту лайн блокех.
Литература
Категори:ГӀишлошъяран элементаш а, конструкцеш а Категори:Килсан архитектура Категори:Керсталлин килс яран гӀирс
Пиен
Пиен — Бразилин Парана штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Парана штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
HD128075
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Скоки-Мали
Скоки-Мали — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
ПгӀувиль
ПгӀувиль (Prouville) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма.
Лебурцхила
Лебурцхила (ლებურცხილა) — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Местин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 34 стаг (2014 шо).
Билгалдахарш
Категори:Местин муниципалитетан нах беха меттигаш
ПгӀувиль
Билгалдахарш
Категори:Сомма департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Келче-Копки
Келче-Копки — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
Трновець (Речиця-об-Савиньи)
Трновець  — Словенин йукъараллера эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Тарасовка (Кривой Роган кӀошт)
Тарасовка — Украинин Днепропетровскан областан Кривой Роган кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Кривой Роган кӀоштан нах беха меттигаш
Смолярня (Чарнковско-Тшцянецкан повет)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Луцевичи
Луцевичи (Луцэвічы) — Белоруссин Брестан областан Кобринан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Кобринан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Младотице (Дрговле)
Младотице  (Mladotice) — Чехин Къилба Чехин мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Къилба Чехин мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Кулебякино
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Сергиев Посадан кӀоштан нах беха меттигаш
Бардонекки
Бардонекки — Италин Пьемонт регионера коммуна. Лаьтташ йу Турин провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Пьемонт йукъара гӀаланаш
Мусайту (Тараклиан кӀошт)
Мусайту (, Musaitu) — Молдавин Тараклиан кӀоштара эвла.
Литература
Категори:Тараклиан кӀошт кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Казали Орзо (Удине)
Казали Орзо — Италин Фриули-Венеция-джулия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Фриули-Венеция-джулия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Караташ (Тузлуджа)
Караташ (Karataş) — Туркойчоьнан Малхбален Анатоли регионан ИгӀдир провинцин (ил) Тузлуджанан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:ИгӀдир провинцин нах беха меттигаш
Жайнак
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Караташ (Тузлуджа)
Хьажоргаш
Категори:Тузлуджанан кӀоштан нах беха меттигаш
Жайнак
Хьажоргаш
Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш Категори:Целиноградан кӀоштан нах беха меттигаш
Норденхам
Норденхам — Германин Лаха Саксони латтана йукъара коммуна.
Караташ (Тузлуджа)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Норденхам
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Лаха Саксони латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Озерни (Пуховичин кӀошт)
Озерни (Азёрны) — Белоруссин Минскан областан Пуховичин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш Категори:Пуховичин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Ксенгинице-Велики
Ксенгинице-Велики — Польшин Нижнесилезин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Нижнесилезин воеводаллин нах беха меттигаш
Ле Мура (Арецо)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Тоскана регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Роквелл (Къилбаседа Каролина)
Роквелл  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилбаседа Каролина штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Къилбаседа Каролина штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Ток
Электри́чески ток — заряд йолу дакъалгийн хьажина лелар. Иштта дакъалгаш ю: металлашкахь — электронаш, электролиташкахь — ионаш (катионаш, анионаш), газашакахь — ионаш а, электронаш а, вакуумехь — электронаш, полупроводникашкахь — электронаш а, Ӏургаш а (электронан-Ӏургийн чекхъялийтар).
<!-- Электрический ток имеет следующие проявления:
Классификация
Если заряженные частицы движутся внутри макроскопических тел относительно той или иной среды, то такой ток называют электрический ток проводимости. Если движутся макроскопические заряженные тела (например, заряженные капли дождя), то этот ток называют конвекционный ток.
Вихревые токи
Вихревые токи (токи Фуко) — «замкнутые электрические токи в массивном проводнике, которые возникают при изменении пронизывающего его магнитного потока», поэтому вихревые токи являются индукционными токами. Чем быстрее изменяется магнитный поток, тем сильнее вихревые токи. Вихревые токи не текут по определённым путям в проводах, а замыкаясь в проводнике образуют вихреобразные контуры. Существование вихревых токов приводит к скин-эффекту, то есть к тому, что переменный электрический ток и магнитный поток распространяются в основном в поверхностном слое проводника. Нагрев вихревыми токами проводников приводит к потерям энергии, особенно в сердечниках катушек переменного тока. Для уменьшения потерь энергии на вихревые токи применяют деление магнитопроводов переменного тока на отдельные пластины, изолированные друг от друга и расположенные перпендикулярно направлению вихревых токов, что ограничивает возможные контуры их путей и сильно уменьшает величину этих токов. При очень высоких частотах вместо ферромагнетиков для магнитопроводов применяют магнитодиэлектрики, в которых из-за очень большого сопротивления вихревые токи практически не возникают.
Характеристики
Исторически принято, что направление тока совпадает с направлением движения положительных зарядов в проводнике. При этом, если единственными носителями тока являются отрицательно заряженные частицы (например, электроны в металле), то направление тока противоположно направлению движения заряженных частиц. .
Скорость направленного движения частиц в проводниках зависит от материала проводника, массы и заряда частиц, окружающей температуры, приложенной разности потенциалов и составляет величину, намного меньшую скорости света. За 1 секунду электроны в проводнике перемещаются за счет упорядоченного движения меньше чем на 0,1 мм. Несмотря на это, скорость распространения собственно электрического тока равна скорости света (скорости распространения фронта электромагнитной волны). То есть то место, где электроны изменяют скорость своего движения после изменения напряжения, перемещается со скоростью распространения электромагнитных колебаний.
Сила и плотность тока
Сила тока в Международной системе единиц (СИ) измеряется в амперах (русское обозначение: А).
По закону Ома сила тока I на участке цепи прямо пропорциональна напряжению U, приложенному к этому участку цепи, и обратно пропорциональна его сопротивлению R:
Если на участке цепи электрический ток не постоянный, то напряжение и сила тока постоянно изменяется, при этом у обычного переменного тока среднее значения напряжения и силы тока равны нулю. Однако средняя мощность выделяемого при этом тепла нулю не равна. Поэтому применяют следующие понятия:
Плотность тока — это вектор, абсолютная величина которого равна отношению силы тока, протекающего через некоторое сечение проводника, перпендикулярное направлению тока, к площади этого сечения, а направление вектора совпадает с направлением движения положительных зарядов, образующих ток.
Мощность
При наличии тока в проводнике совершается работа против сил сопротивления. Электрическое сопротивление любого проводника состоит из двух составляющих:
Как правило, большая часть работы электрического тока выделяется в виде тепла. Мощностью тепловых потерь называется величина, равная количеству выделившегося тепла в единицу времени. Согласно закону Джоуля — Ленца мощность тепловых потерь в проводнике пропорциональна силе протекающего тока и приложенному напряжению:
Мощность измеряется в ваттах.
В сплошной среде объёмная мощность потерь p определяется скалярным произведением вектора плотности тока \vec{j} и вектора напряжённости электрического поля \vec{E} в данной точке:
Сопротивление излучению вызванно образованием электромагнитных волн вокруг проводника. Это сопротивление находится в сложной зависимости от формы и размеров проводника, от длины излучаемой волны. Для одиночного прямолинейного проводника, в котором везде ток одного направления и силы, и длина которых L значительно меньше длины излучаемой им электромагнитной волны \lambda, зависимость сопротивления от длины волны и проводника относительно проста:
Наиболее применяемому электрическому току со стандартной частотой 50 Гц соответствует волна длиной около 6 тысяч километров, именно поэтому мощность излучения обычно пренебрежительно мала по сравнению с мощностью тепловых потерь. Однако, с увеличением частоты тока длина излучаемой волны уменьшается, соответственно возрастает мощность излучения. Проводник, способный излучать заметную энергию, называется антенной.
Частота
Понятие частота относится к переменному току, периодически изменяющему силу и/или направление. Сюда же относится наиболее часто применяемый ток, изменяющийся по синусоидальному закону.
Период переменного тока — наименьший промежуток времени (выраженный в секунах), через который изменения силы тока (и напряжения) повторяются. Количество периодов, совершаемое током за единицу времени, носит название частота. Частота измеряется в герцах, один герц (Гц) соответствует одному периоду в секунду.
Ток смещения
Иногда для удобства вводят понятие тока смещения. В уравнениях Максвелла ток смещения присутствует на равных правах с током, вызванным движением зарядов. Интенсивность магнитного поля зависит от полного электрического тока, равного сумме тока проводимости и тока смещения. По определению, плотность тока смещения \vec{j_D} — это векторная величина, пропорциональная скорости изменения электрического поля \vec{E} во времени:
Дело в том, что при изменении электрического поля, также как и при протекании тока, происходит генерация магнитного поля, что делает эти два процесса похожими друг на друга. Кроме того, изменение электрического поля обычно сопровождается переносом энергии. Например, при зарядке и разрядке конденсатора, несмотря на то, что между его обкладками не происходит движения заряженных частиц, говорят о протекании через него тока смещения, переносящего некоторую энергию и своеобразным образом замыкающего электрическую цепь. Ток смещения I_D в конденсаторе определяется по формуле:
где Q — заряд на обкладках конденсатора, U — разность потенциалов между обкладками, C — ёмкость конденсатора.
Ток смещения не является электрическим током, поскольку не связан с перемещением электрического заряда.
Основные типы проводников
В отличие от диэлектриков в проводниках имеются свободные носители нескомпенсированных зарядов, которые под действием силы, как правило разности электрических потенциалов, приходят в движение и создают электрический ток. Вольтамперная характеристика (зависимость силы тока от напряжения) является важнейшей характеристикой проводника. Для металлических проводников и электролитов она имеет простейший вид: сила тока прямо пропорциональна напряжению (закон Ома).
Металлы — здесь носителями тока являются электроны проводимости, которые принято рассматривать как электронный газ, отчётливо проявляющий квантовые свойства вырожденного газа.
Электролиты — «жидкие или твёрдые вещества и системы, в которых присутствуют в сколько-нибудь заметной концентрации ионы, обусловливающие прохождение электрического тока». Ионы образуются в процессе электролитической диссоциации. При нагревании сопротивление электролитов падает из-за увеличения числа молекул, разложившихся на ионы. В результате прохождения тока через электролит ионы подходят к электродам и нейтрализуются, оседая на них. Законы электролиза Фарадея определяют массу вещества, выделившегося на электродах.
Существует так же электрический ток электронов в вакууме, который используется в электронно-лучевых приборах.
Применение
Электрический ток используется как носитель сигналов разной сложности и видов в разных областях (телефон, радио, пульт управления, кнопка дверного замка и так далее).
В некоторых случаях появляются нежелательные электрические токи, например блуждающие токи или ток короткого замыкания.