cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лазиска (Силезин воеводалла)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Силезин воеводаллин нах беха меттигаш
Элиста
Элиста́ (Элст — гӀамаран) (1944—1957 шш. Аре) — Российн гӀала, ГӀалмакхойчоьнан коьрта а, йокха а гӀала, Элистан гӀалин гуо административан центр. ГӀала йу Элистан эркан боьра тӀехь Ергенейн къилба-малхбалера агӀорахь, Москохан 1250 км. къилба-малхбалехьа.
Лараме экономикин, политикин а, культурин ГӀалмакхойчоьнан центр. Ӏилманан-дешаран йоккха центр.
Истори
Йиллина Элиста 1865 шарахь эвла санна, 1930 шарахь цуна йелла гӀала статус.
XIX бӀешо — Аштаркханан губерни, Российн импери
Хьажоргаш
Категори:ГӀалмакхойчоьнан нах беха меттигаш Категори:Российн гӀаланаш
Алексеевка (Белинскан кӀошт)
Алексеевка (Алексеевка) — Российн Федерацин Пензин областан Белинскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дикка йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Кхузахь йукъара климатан сиптийн амалехь ду, цхьацца муьрашкахь дикка хаалуш климатан элементаш ловзаран амплитуда йоккха хиларца. Шеран уггар шийла бутт январь бу, ткъа уггар бовха - июль.
Хьажоргаш
Категори:Белинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Амоа (Ла Специя)
Амоа  — Италин Лигурия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Лигурия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Вялки (Пскован область)
Вялки (Вялки) — Российн Федерацин Пскован областан Плюссан кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Плюссан кӀоштан нах беха меттигаш
Валовщина
Валовщина (Валовщина) — Российн Федерацин Ленинградан областан Кировскан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Хьажоргаш
Категори:Ленинградан областан Кировскан кӀоштан нах беха меттигаш
Дьяковски (Ломовскан йуьртан меттиг)
Дьяковски (Дьяковское) — Российн Федерацин Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Марковице (Ополен воеводалла)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Ополен воеводаллин нах беха меттигаш
Фосиньи (Лакха Севваь)
Фосиньи (Faucigny) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Лакха Севваь.
Билгалдахарш
Категори:Лакха Севваь департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Капсал
Капсал (Капсал) — Российн Федерацин Иркутскан областан Эхирит-Булагатийн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат шен-кепара хилар билгалдолу иза материкан йуккъехь хиларо, хӀордан барамал дикка айайелла хиларо, орографин чолхалло. Махкахь азин антициклон хуьлу, Ӏаьнан заманахь цуьнан Монголи тӀехула кхуьу хӀаваан массаш нисло Азин атмосферан Ӏаткъаман максимум къилбаседа йисттехь. Оцу хьолехь циклонан жигаралла дикка гӀелло.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Иркутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+8.
Хьажоргаш
Категори:Эхирит-Булагатийн кӀоштан нах беха меттигаш
Овинники
Овинники (Овинники) — Российн Федерацин Тверан областан Вышни Волочёкан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Вышни Волочёкан кӀоштан нах беха меттигаш
Тамышево
Тамышево (Тамышево) — Российн Федерацин Рязанан областан Клепикин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Ипоть
Ипоть (Ипоть) — Российн Федерацин Калугин областан Спас-Деменскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Спас-Деменскан кӀоштан нах беха меттигаш
Харал дел Прогресо
Харал дел Прогресо — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Харал дел Прогресо лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
(18127) Denversmith
(18127) Denversmith — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Кшищево
Кшищево — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
(9423) Abt
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
БагӀсарай (Челтикчи)
БагӀсарай (Bağsaray) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдур провинцин (ил) Челтикчинан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Бурдур провинцин нах беха меттигаш
Категори:Челтикчинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Поповка (Первомайскан йуьртан меттиг)
Поповка (Поповка) — Российн Федерацин Смоленскан областан Шумячин кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Климат барамера континенталан ю, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (къоларгде-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Шумячин кӀоштан нах беха меттигаш
Викуленки
Викуленки (Викуленки) — Кировн областан Мурашин кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан дӀатесна нах беха меттигаш Категори:Кировн областан Мурашин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Ла-Шапель-Гонаге
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ДогӀдонь департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Балыново
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Солигаличан кӀоштан нах беха меттигаш
Дунд Джалг
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Яшалтан кӀоштан нах беха меттигаш
Оберпиршайд
Оберпиршайд — Германин Рейнланд-Пфальц латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Рейнланд-Пфальц латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Горнувек (Куявско-Поморскан воеводалла)
Горнувек  — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Шавон
Шавон (Chavonne) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПикагӀди регионехь. Коммунан департамент — Эна.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Францин гӀаланаш Категори:Эна департаментан коммунаш
Верх-Шуртан
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Пермийн мехкан Октябрьскан кӀоштан нах беха меттигаш
Дезенцано-дель-Гарда
Дезенцано-дель-Гарда — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Брешиа провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Ломбарди йукъара гӀаланаш
КараогӀлу (Сунгурлу)
КараогӀлу (Karaoğlu) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Чорум провинцин (ил) Сунгурлунан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Чорум провинцин нах беха меттигаш
Категори:Сунгурлунан кӀоштан нах беха меттигаш
Ка Гранда (Ферара)
Ка Гранда — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Дороги (Днепран кӀошт)
Дороги — Украинин Днепропетровскан областан Днепран кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Днепран кӀоштан нах беха меттигаш
Хорошево (Кислянкан йуьртан кхеташо)
Хорошево — Украинин Днепропетровскан областан Синельникован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Синельникован кӀоштан нах беха меттигаш
Нальчик
Нальчик — ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан коьрта шахьар. Бахархой — 265 266 леррана 2012 шарахь.
«Нальчикан гӀалин гуонан» муниципалан кхолламан административан центр. Федералан маьӀна долу курорт-гӀала. Лелайо сийлахь цӀе «ТӀемлойн сийн гӀала».
Географин хьал
Нальчикера лаьмнаш чӀогӀа хаза ду — къовладелла хьаннашца, уьш сийна, хьийзина ду, ткъа гурахь, йаьлла цӀе санна, цӀарул-цӀен.
Нальчик лаьтта республикин юккъерачу декъехь, иштта цӀе йолчу Нальчик эркан (Теркан майда) шинне а бердан тӀехь, 43°29' шораллехь а, 43°37' дохаллехь а. ГӀалин гуонан майда — 131 км2, царех Нальчик гӀалин латтанаш — 67 км2.
Лелочу хенаца а, географин дохаллица а юккъера мелхан делкъе Нальчикехь хуьлу 12:06.
ГӀала лаьтта республикинломан кӀажошкахь. Малхбухехьа а, къилбехьа а, малхбалехьа а раьгӀнаш йу Хьаннийн дукъан къилбаседа басен. Дукъан къилбехьа Ӏункара берд бу, ткъа къилбаседехьа легӀана берд бу, цуо лан кепара гуо бо Нальчик гӀалин кхаа агӀора. Хьаннийн дукъан гунаш кӀеда а, шера а ду. Хьаннийн дукъан къилбаседехьа тӀелетта йу ГӀебартойн акъарин къилба-малхбузен йист, цуьнан рельеф тулгӀенашца таьӀна йу къилбаседехьа. ГӀалин дозанара юккъера локхаллаш хӀордан тӀегӀанал 512 метр йу. ГӀалин уггаре лекха меттиг йу Большая Кизиловка лам (849 м.), цуьнан локхалла минимум охьайолу гӀалин къилбаседехь 420 метр тӀекхаччалц.
Гидрографи
ГӀалахула чекхдолу гӀалин цӀе йолу эрк Нальчик, ткъа кхин а эркаш Шалушка (гӀалин къилбаседа-малхбузехь) а, Декъа Шалушка (гӀалин малхбузехь) а. Нальчик эркан тогӀица гӀалин паркахь лаьтта 4 Ӏам, царех уггаре боккханиг бу Хьалхара Ӏам а, БоьалгӀа (Курортан) Ӏам а. ГӀалин къилбехьа лаьтта масех сунт бина Ӏам, уьш леладо Нальчик эркан хи цхьанаэшшара охьадаийтархьама. Кхин а гӀалин латтанаш тӀехь ду 18 тайп-тайпана дарбане физикин-химин хӀоттам болу хьост. Дерриг схьаэцчахь гӀалин латтанаш хих Ӏабна ду. Лаьттан бухара хиш дохку 3—5 метр кӀоргехь. Нальчик эрк – цхьаъ бен йоцу баьццара аса йу гӀалин лахара а, лакхара а дакъош доьхку.
Экологи
Нальчик гӀала-курортан экологин хьал дерриг схьаэцчахь дика ду. ГӀалин латташ тӀехь йоккха гӀала бехъен предприяти цхьаъ бен йац — ЙАЮ «Гидрометаллург», цуо доккху вольфраман ангидрид а, молибденан концентрат а. Масех шо ду республикин Ӏаламан ресурсийн а, экологин а министралло заводан болх сацабе боху, суьдан къийсамаш дӀабоьлхуш бу.
Климат
ГӀалин климат ламанан кӀожан зонера йу. Коьрта Кавказан дукъ дикка герга хиларо хаъал Ӏаткъам бора гуонахьара латтанашкара климат ярна. Климат ярехь ладаме роль ловзайо лаьмнаша шийла хӀаваъ кхаа агӀора чу ца даийтаро. Амалех башхалла йу дийнахь-бусий техка хӀаваан температура, иза алсама хаало аьхкенан заманахь. И башхаллаш йоьзна меттигерачу лаьмнех а, тогӀенан мехех а (ламанан бризаш). ХӀаваан температурин юккъера гайтамаш техка +25°…+28° июлехь, −3°…-5°С январехь. ХӀаваан шеран юккъера температура 9,6°С йу. Уггаре лакхара хӀаваан температураш хаало июл чекхболуш, ткъа уггаре лахара — январан чеккхенгахь а, февралан юьххьехь а. Тарло йохъяла +15°С а, кхин сов а хиллалц. Йочанийн шеран юккъера барам 600 мм гергга бу. Дустаран тӀуналла цхьаьна эшшара йац. ТӀуналлин шеран юккъера барам 78 % кхочу, максимум хуьлу Ӏаьнан заманахь 85-86 %, минимум — аьхка 68-69 %. Шарахь мох алсама хьоькху агӀонаш йу къилба-малхбузен, малхбален, къилбаседа-малхбален.
Этимологи
ГӀалин цӀе схьайаьлла Нальчик гидронимах, ткъа цуьнан этимологи кхеташ йац. Сецца бу гӀалин цӀеран бух гӀебартойн-чергазийн маттера нал — «лан» дашах схьадаларан кхетам, иштта хуьлу кхарачой-балкхаройн маттахь а, цхьацца хаамашца иза схьаэцна ГӀажарийн маттера. ГӀалин эмблема а йу лан. Бала хуьлу элемент -чик кхетамца. Иза хила тарло гӀебартойн щыч трансформаци — «схьадоккху» (лан латтах) я тюркийн жима даран формант чик — «жима лан».
ГӀап йиллар
Нальчик гӀап йиллина инарла Ермоловс 1818 шарахь (я 1822 шарахь; кхин а, цхьацца хаамашца, эвланах хьалхара хаамаш бу 1724 шарахь ). Военное поселение при крепости было основано в 1838 году, преобразовано в слободу в 1871 году, в которой тогда проживало 3,5 тыс. человек. 1871 шерера 1901 шо кхаччалц, эвлан бахархой тӀекхийтира 5096 стаге кхаччалц.
Советийн мур
Нальчикан гӀалин статус елира 1921 шеран 1 сентябрехь.
Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь 1942 шеран 28 октябрера 1943 шеран 3 январь кхаччалц Нальчик дӀалаьцнера немцойн-фашистийн эскарша (хьажа Нальчикан-Орджоникидзен операци (1942)), гӀала дикка йохийра. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь кхелхинчеран иэсанна, гӀалин паркехь йогу Гуттаренна ЦӀе; цул сов, оцу шерашкахь цӀий Ӏанош тӀемаш хиларан тешалла ган тарло гӀалин кхечу меттигашкахь — виадукан уллера элеваторан гергахь хӀоттийна иэс – танк Т-34; мохкбовзаран музей йолчохь иштта хӀоттийна йоккха топ; № 9 йолу юккъера ишколан кертахь, цу чохь тӀом болуш дарбанан цӀа хилла, шина салтийчун кешнаш ду. Нальчик мукъайаьккхина Чоьхьара Кавказан фронтан Къилбаседа тобанан 37-гӀа эскарша ГӀебартойн-Балкхаройн партизанашца цхьаьна.
Боровки (Иловлян кӀошт)
Боровки (Боровки) — Российн Федерацин Волгоградан областан Иловлян кӀоштара эвла.
Нальчик
Советийн мур
ГӀала оккупацера мукъайоккхушехь иза меттахӀотто йолийра. Хьеран комбинат а, жижиган комбинат а сихха сурсаташ арахеца йолаелира. 15 мартехь тойина йаьлла телефонан зӀе йара 13 кӀоштан яккъашкахь, тодина тӀайнаша а, некъаша а таро йира цӀерпоштнекъан болам дӀабелла Нальчик—Прохладни декъехь. 1943 шеран июнехь болх дӀаболийра ГӀебартойн драмин театро, дӀайиллира филармони, болх бан болийра ишколаш а, дарбанан кхолламаш а.
ГӀалин бу нисбина урамийн маша, коьртаниг 1950—1970-гӀа шерашкахь тӀекӀела дина дахаран а, административан а гӀишлош йолуш. 1960—1970-гӀа шерашкахь Нальчик тойира 1966 шарахь тӀеэцначу гӀала-курорт статусца йогӀу керла инарлин планаца. ГӀалин гӀишлошъйаран къаьста башхалла йара тӀекӀела дина цӀенош долчу коьрта урамашна йукъахь дийна долара хӀусамийн куьпаш йисар, дукхаха ерш царех революцел хьалха йина а йолуш. Уьш лечкъийнача санна хуьлу, коьрта урамийн хазалла ца яйархьама.
Боровки (Иловлян кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Иловлян кӀоштан нах беха меттигаш
Нальчик
Тахане
1990-гӀа шераш доладелла, Советийн Союз йохарца, юьйлаелира уггаре хала хенаш Нальчик гӀалин а, ерриг ГӀебартойн-Балкхаройчоьнна а. Республикин историн 15 шеран муьран наха цӀетуьллур йу КБР хьалхара президентан В. М. Коковн мур аьлла. 1991 шарахь Августан путч йолуш Кхеташонан ЦӀийнан хьалха гулбелчара Ленинан иэс дӀаяккхар тӀедиллира. Иза дӀайаьккхира. Нальчиках хуьлу ГӀебартой-Балкхаройчоьнан Республикин коьрта шахьар. ГӀалахь хӀиттайо ерриг ша йолчу Федерацин субъектан Ӏедалан институташ.
1993 шарахь Нальчик сингаттаме сурт дара. Ерриг Россехь санна, ССРС йоьхна, арахецаран уьйранаш хеддро, гӀалин дукхаха йолу предприятеш дӀакъевлира, белхалой дӀабехира, шеш шайна рицкъ лохуш баьржира. Болх боцурш хӀора шарахь тӀекхеташ бара. Болх беш йолчу предприятешкахь алапа даланза масех шо дара. Болх бан таро йолу нах дӀаэха буьйлабелира, коьртаниг квалификаци йолу белхалой. ГӀалин бахам а, транспорт а тишбелира, некъаш дуьйхира, цӀенош Ӏуналла доцуш тишдинера. МаьӀ-маьӀӀехь кхуьуш йара гӀалин базарш — боьха, цхьан аьтту боцуш, цигахь хьайна луъург эца а, йохка а мегара. 1995 шарахь хьал кхин а ийшира, оцу хенахь президента В. М. Коковс кхайкхина санаторешкахь а, садаӀаран хӀусамашкахь дӀатарбира Нохчийчуьра мухажираш. Ерриг курортан зона а, гӀалин парк а сецира, ерриг аьлча санна гӀалин Ӏедалан карара евлира.
Цуьнца цхьаьна, республикехь дахаран тӀегӀа йоьжна хиларе, белха меттигаш ца хиларе, алапа схьа ца дараре хьаьжна ца Ӏаш, республикехь политикин хьал цхьаьна эшшара дара.
1997 шо Нальчикан беркате деира. ГӀалин Ӏедал гӀерта гӀала хазъян. Хийцам бина «Горзеленхоз» трест йолаелира жигара белхашца гӀала кечъян, гӀала а, гӀалин парк а сенъян. Оцу белхо билггала цхьа жамӀ дира. Бинчу балхо, болх беш йоцу промышленностан предприятеш таро йира Нальчикан 1997-гӀа шарахь 3-гӀа меттиг, 1998-гӀа – 1-ра меттиг, 2003-гӀа – 3-гӀа меттиг, 2007-гӀа 3-гӀа меттиг йаьккхира Ерригроссийн къовсамехь «Уггаре беркате йина Российн гӀала» 1 категорин гӀаланашна йукъахь. Оцу хенахь дуьйна гӀалин ло дикка ладаме ахча гӀала кечъян. 1999 шеран 31 октябран Российн Федерацин Правительствон № 1203 йолу сацамца Нальчик гӀалах йина федералан маьӀнин курорт.
2005 шеран октябрехь гӀалин тӀелетира бусалба тӀемлой. Кхин цкъа а гӀалин тӀелетира, жимачу масштабехь, 2011 шеран февралехь.
СовгӀаташ
2010 шеран 25 мартехь Российн Федерацин Президентан омарца йелла Россий Федерацин сийлахь цӀе «ТӀемлойн сийн гӀала».
««Российн гӀала» Къоман харжам-2017» проектан гуранчохь Нальчик мехкан пхеа уггаре дика гӀаланашна йукъахь ю.
Ислам
ГӀалин дукхаха болу бахархой суннийн маьӀна долу ислам динехь бу, хьанафийн мазхӀабехь а бу.
ГӀалахь болх беш бу 9 бусалбанийн кхоллам а, исламан йукъарадешаран йукъ а.
Керсталла
Керсталла — даржарца шолгӀа дин ду гӀалахь. Оьрсийн православин килс йоцург, гӀалахь йу кегийра йукъараллаш Эрмалойн асхьабийн килсан, Гуьржийн православин килсан, католикийн килсан (йукъараллин йукъахь — Сийлахь Иоаннан йукъаралла декъахой), протестантийн.
ГӀалахь болх беш бу масех керсталлин кхоллам:
ЯхӀудийн дин
Хьалха гӀалахь ехара йоккха ламанан жуьгтийн диаспора йара. Амма 1990-гӀа шерийн юьххьехь доккхаха долу церан дакъа кхелхира Исраиле. 2010 шеран бахархой багарбаран хаамашца, гӀалахь висира 1000 гергга жуьгти.
ГӀалахь йу болх беш йолу ламанан-жуьгтийн килс (синагога).
Массийн хаамийн гӀирсаш
ГӀалахь дӀакхайкхош йу 11 телестанци а, 7 радиостанци а. Ретрансляцин бӀов лаьтта курортан зонехь. Кхин а шуьйра кхиина бу кабелан дӀакхайкхаран маша «Зодиак» а, ЮгТелСет-TV (iptv) – 170 сов оьрсийн маттахь канал. 2012 шеран 24 сентябрехь долийна терахьан эфиран зиеран дӀакхайкхор DVB-T2 стандартехь 34 телевизионан дӀакхайкхоран каналашна тӀехь
ФК «Спартак-Нальчик»
Футболан клуб «Спартак-Нальчик» кхоьллина 1935 шарахь. ЦӀера матчаш ловзу «Спартак» стадион тӀехь. Российн чемпионатан Премьер-лигин командашна йукъахь левзира 2006 шарахь дуьйна. 2011/2012 шеран жамӀашца клубо тӀаьххьара 16-гӀа меттиг йаьккхина, лакхара дивизион йита йийзира. ХӀинца клуб ловзуш йу ПФЛ 1 тобанехь. Премьер-Лигера уггаре баккхий кхиамаш — 6-гӀа меттиг 2010 шарахь, ткъа кхин а 2007/08 шеран Российн кедан чийрикфинале ялар.
ГӀалахь бина а, беха а гӀарабевлла бахархой
Бинарш Нальчикехь:
Хьажоргаш
Категори:Нальчик гӀалин гуонан нах беха меттигаш Категори:XVIII бӀешарахь йехкина гӀаланаш Категори:Даймехкан тӀеман орденца совгӀат дина гӀаланаш Категори:Российн республикийн коьрта шахьарш Категори:Федералан маьӀна долу курорташ Категори:Холокостан меттигаш Россехь
Алексеевка (Павлодаран область)
Алексеевка — Кхазакхстанан Павлодаран областан Шарбакхтинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Павлодаран областан нах беха меттигаш Категори:Шарбакхтинан кӀоштан нах беха меттигаш
Страдоне (Виченца)
Страдоне — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Криущина
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш Категори:Ушачин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Родниковка (Башкирийчоь)
Родниковка — Башкирийчоьнан Миякин кӀоштара эвла, иза Миякински йуьртан меттиган йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 975 стаг (2009 шо). Поштан индекс — 452090, код ОКАТО — 80244850006.
Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:
Хьажоргаш
Категори:Башкирийчоьнан Миякин кӀоштан нах беха меттигаш
Слобода (Сидоровскан йуьртан меттиг)
Слобода (Слобода) — Российн Федерацин Вологдин областан Грязовецан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Лани (Червене Яновице)
Лани  (Lány) — Чехин Йуккъера Чехин мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Литература
Категори:Йуккъера Чехин мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Нароватово
Нароватово (Нароватово) — Российн Федерацин Мордовин Теньгушеван кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар.
Лани (Силезин воеводалла)
Лани  — Польшин Силезин воеводаллин  гминера эвла.
Нароватово
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Лани (Силезин воеводалла)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Нароватово
Хьажоргаш
Категори:Теньгушеван кӀоштан нах беха меттигаш
Лани (Силезин воеводалла)
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Силезин воеводаллин нах беха меттигаш
Кампестри-да-Серра
Кампестри-да-Серра — Бразилин Риу-Гранди-ду-Сул штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Риу-Гранди-ду-Сул штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Славни (Херсонан область)
Славни — Украинин Херсонан областан Каховкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Каховкан кӀоштан нах беха меттигаш
КараогӀлан (Кареси)
КараогӀлан (Karaoğlan) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Баликесир провинцин (ил) Каресинан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Баликесир провинцин нах беха меттигаш
Категори:Баликесир провинцин микрокӀошташ
Категори:Каресинан микрокӀошташ
Категори:Каресинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Чула-Виста
Чула-Виста — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Калифорни штатера гӀала.
(18128) Wysner
(18128) Wysner — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Чула-Виста
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
(18128) Wysner
Истори
ДӀайиллина 2000 шеран 24 июлехь LINEAR проекты цӀе йолу Ӏилманчо Сокорро обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «2000 OD5» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Хунтас де Аройо Патио (Сочистлавака)
Хунтас де Аройо Патио — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Кукорень
Кукорень — Румынин Ботошань жудецан коммунера эвла.
Владивосток
Владивосток — Приморьен мехкан коьрта гӀала ю. Бахархой — 625 868 леррана 2013 шарахь.
Билгалдахарш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш Категори:Российн гӀаланаш
Кукорень
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Городище (Логойскан кӀошт)
Городище (Гарадзішча) — Белоруссин Минскан областан Логойскан кӀоштара эвла.
Маркотув-Дужи
Маркотув-Дужи — Польшин Ополен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Ополен воеводаллин нах беха меттигаш
Амодио-Масариола (Напуль)
Амодио-Масариола  — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Кукорень
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Ботошань жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Амодио-Масариола (Напуль)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Городище (Логойскан кӀошт)
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш Категори:Логойскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Мансон (Флорида)
Мансон  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Флорида штатера нах беха меттиг, иза лоруш йу бахархойн статистикин меттиг (census-designated place, CDP) санна.
Географи
Мансон бахархойн статистикин меттиган майда —. Статистикин йекъна меттиган бакъонан статус йац.
ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Флорида штатан бахархойн статистикин меттигаш Категори:Флорида штатан нах беха меттигаш Категори:АЦШ бахархойн статистикин меттигаш
Кузьмин Усад
Кузьмин Усад (Кузьмин Усад) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Арзамасан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 42 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Арзамасан кӀоштан нах беха меттигаш
Подере ла Наве-Ла Торе (Фиренца)
Подере ла Наве-Ла Торе — Италин Тоскана регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Тоскана регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Старий Базанув
Старий Базанув — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
Алексеевка (Белинскан кӀошт, дӀатесна эвла)
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дикка йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Кхузахь йукъара климатан сиптийн амалехь ду, цхьацца муьрашкахь дикка хаалуш климатан элементаш ловзаран амплитуда йоккха хиларца. Шеран уггар шийла бутт январь бу, ткъа уггар бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Белинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Непразненци
Непразненци — Болгарин Перникан областера эвла. Брезник йукъараллин йукъайогӀу.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Перникан областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Клирфилд (Пенсильвани)
Клирфилд  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Пенсильвани штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Авчух
Авчух (Авчух) — Российн Федерацин Пскован областан Порхован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Порхован кӀоштан нах беха меттигаш
Чебиш (Челтикчи)
Чебиш (Çebiş) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Бурдур провинцин (ил) Челтикчинан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Бурдур провинцин нах беха меттигаш
Категори:Челтикчинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Дьяковски (Назаровскан йуьртан меттиг)
Дьяковски (Дьяковское) — Российн Федерацин Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ярославлан областан Рыбинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Васильково (Кировскан кӀошт)
Васильково (Васильково) — Российн Федерацин Ленинградан областан Кировскан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ленинградан областан Кировскан кӀоштан нах беха меттигаш
Алта Виста (Озулуама де Маскареньяс)
Алта Виста — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Алта Виста лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Кура Нуова (Гросето)
Кура Нуова  — Италин Тоскана регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Тоскана регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Медицина
Медици́на (medicina схьадаьлла — «дарбанан говзалла», «туоваран говзалла», бу изза орам, глаголан  санна, «дарбадо» ) — Ӏилма довзаран а, практикехь леладаран а система йу, шен Ӏалашо диагностика, дарба, цамгарийн профилактика, адамийн могашалла а, болхбанбалар а Ӏалашдар, чӀагӀдар, дахар дахдар  , ткъа иштта физикин а, психикан а цамгарийн бала байбар йолуш.
«Халкъан», «ламастехь йоцу» медицинашна а, кхечу «практикашна» а царех къасто оьшучу хенахь билгалйоккху — массара а тӀеэцна медицина (я конвенционалан, схьадаьлла conventional — ламасте, массара тӀеэцна).
Символаш
Тахана дуьненахь уггар медицина билгалйоккхуш йаьржина символан йиъ вариант йу.
XX бIешеран чеккхенгахь арахьарчех медицинин цхьа символ хилла — ялх са болу «Дахаран седа». Цулла а шира медицинин символ йу Асклепийн Iаса, иза дийцарехь, воккхачу дарбанчин хилла. КхоалгӀа йаьржина билгало — цӀен жӀар а, цӀен бутт а; цуьнан сий айина ЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан а дуьненайукъара боламо. ЕалгӀа медицинин символ —гонахьа лаьхьа а хьаьрчина кад бу — схьайалар дарбанехь лаьхьан дӀовш лелош хиллачу Авиценнегара а, ширагрекийн могашаллин дела ву бохаш хиллачу кедаца а, лаьхьица а гойтуш хиллачу Гигиеягара а ду.
Шира дуьне
Иштта, ширачу дуьненахь лоьраш а, цIуй а, бозбунчаллин дарбанан кепашца цхьаьна, лелайора рационалан а, халкъан медицинан дарбанан кепаш а, гӀирсаш а. КӀезиг ладаме маьӀна дина ца Ӏара диететикан, гигиена йаздаран, массажан, хин процедурашна, гимнастикан. Девза тахане кхаьчна долу дарбанехь аьттонца (куьйга даьхна трепанацин Ӏуьргаш долчура даьӀахкан хьаса меттахӀоттаран лараш, даьӀахк хӀоттайелла меттигаш кагйинчу даьӀахкан тӀехь, кхин а) хирурги лелаяран тешаллаш: туьтан трепанаци, цул сов, йазйина йу кесаревн ходана дар бердарехь патологи йа нана йаларан кхерам болуш меттиг хилча, ткъа кирахь бер делчи — эмбриотоми яр, кхин а. Ширацийн медицино лелабора 2 000 сов дарбанан гӀирс, царна йукъахь башхачу меттигехь йара женьшень, гинсу, ревенан орам, камфор, кхин а. Масех эзар шо ду ша кепара йолчу мехийнтерапин. Дикка лакхарчу тегӀане кхаьчнера Шира ХӀиндехь анатоми а, хирурги а.
Шира Мисар
Ширамисаран медицина хилла терго йина тидаме лаьцна билгалонех тешарца ийна. Лор вахавезара цӀуйш кхоьллина йаздинчу низамца. Массо а медицинера кхиамаш шайн жӀарашна тӀейаздора: Осирисан, Исидин, Горан, Бастан, Тотан. Лоьрийн гӀуллакх карахь дара цӀуйн — пастофорийн. Цара тӀеоьцура цомгашнаш килсашкахь. Медицина хьоьхура башха ишколашкахь.
Мисрахь гигиено йоккха роль ловзайора: билгала динера гражданийн дахаран кеп, церан дуург, наб, цӀано. Дукхаха йолу бакъонаш схьаийцира жуьгташа, церан деза жайнаш йукъа йахара уьш. ХӀора 3 дийнахь (кхечу хаамашца — 3 баттахь) дегӀ цӀандархьама чоьна молха а, Ӏаьттавар а дара йаздина, билгалчу ханна хӀоттийна марха дара. Могашалла Ӏалашйора ловзаршца. Башха дагардийриш бара дӀайаздеш берадарш а, баларш а, цамгарийн бахьнаш а билгалдохуш. ДӀабохкара кешнашкахь, лаьмнашкахь; пирIунан дакъана йора башха пирамидаш. Маьршачу гражданийн декъийшна кхаа кепара бальзам хьокхура, шен йукъараллехь хиллачу хьоле терра.
Тахана адам доьлла кхетамаш анатоми а, физиологи а йоцу хьесап дара ширамисаран медицинехь, ткъа уьш гар идеалистийн дара. Оцу гаре хьаьжжина, дегӀ леладо 4 сино (деканаш). 50 шо кхаччалц дегӀ дазло хӀора шарахь 1/2 лот (6,5 грамм гергга), ткъа тӀехьа жимадала долало, цунах валар хуьлу.
Мисархошан девзаш хилла 700 кепара Ӏаламан молха. Евзаш йара опиум а, кIуомал а. хӀинцалера медициница дуьстича, чоьхьара гӀирсаш дукха а бацара. Уьш лелабора даиман керла а, бохбина а, ткъа иштта бедца иэбора, бепиг кепара лора. Беран молха кийра дахийта, бера дакхочо даар иза, ненан шурийца беран кхочура. Цул сов чоьхьара (багахула) дарбанан кепаш тайп-тайпана йара: клизмаш, тампонаш, кӀуртохар, хьакхар, белхьамаш. Цергашна пломба тухура, тӀеоьшушъерг куьйга йора, тӀетосура дешийн серашца уллорчу цергашна. Эберс Георга дийцарехь, луьйца йоллар адаман лахарчу тегӀанца бен ца леладора.
Ширамисаран лоьраш гӀеххьа кхиамаш баьхна бӀаьргийн цамгаршна дарбадеш: молханаш а йаздора, операцеш а йора. «Мисаран цӀий кӀезиг хилар» йа анкилостомоз (шакепара цамгар, уьнан этиологи, дукха хан йоццуш бен кхетам бела а бац) хиларан бахьана дукха нийса гайтина ширамисаран папирусашкахь. Йаздарехь, чкъоьрийн цамгарш а, проказа (лепра) дукха хилара, оцу тӀе проказа лорура уьнан цамгар, цундела цомгушберш дӀакъастабора могушчех. Мисархойн хирурги дикка тӀехьайиснера хӀиндихойнчул, амма чевнаш дӀа дика йоьхкура, меже кагйина меттиг хилча йоьхкургаш хуьйцура. ДаьӀнашна xIyp тосура йа хьакхарца дарбадора. Цул сов, кечйинера шортта кепаш нийса бер схьаиэцарехь (акушералла), ткъа иштта зударийн цамгаршна (гинекологи) дарбадарехь а, бер цахиларехь а, уьш тӀеэцнера мисархошкара грекаш, тӀехьа ширагрекийн лоьраш дӀа а йаздина.
Йуккъера бӀешераш
Гулбелла медицинан практикан тидамаш бара йуккъерчу а бӀешерашкахь. Йукъабевлира цомгашчарна а, чевнаш йинчарна а дарбадаран леррина кхолламаш, монастыран дарбан цӀенош гражданийн бахархошна (VII бӀешо). ЖIаран леларша, бахархойн миграци йира, аьтту бира меттигаш есайуьтуш долу ун даржо, меттиг баьккхира Европехь карантинаш йан.
Ӏарбойн таро йара, хетарехь, медицина кхион, хӀунда аьлчи исламо кхайкхара цамгаршна дарба лахар а, нахана дарба лелошберш сийдар а. Ӏарбойн Ӏилманчаш-лоьраш гоч а бора, Ӏама а бора ширачу лоьрийн кхолламаш. Ибн Зухр (Авензоар) ву дуьххьарлера, анатомировани а, велча дакъа иэтӀош а хилла волу гӀараваьлла лор. ГӀарабевлла Ӏарбойн лоьраш: ХӀарон, Бактишва (масех лор-несториан), ГӀонан,, Ар-Рази, Iали ибн Сахьль Раббан аль-Табари (ГӀали-Ӏаббас), Ибн Сина (Авиценна), Альбукъасис, Ибн Рушд (Аверроэс), Ӏабдул-ЛатӀиф аль-БагӀдади.
Византийн а, Ӏарбойн а медицино дахахаийра дуьненан медицинан Ӏилма керлачу лазарийн симптомаш а, дарбанан гӀирсаш а дӀайаздеш. Медицина кхиорехь алсама роль ловзийна йуккъерачу азин Ӏилманчо Ибн-Синас (Авиценна).
Йуккъерачу бӀешерашкара Русь
Русехь монастыран медициница цхьаьна кхуьура халкъан медицина. XI—XII бӀешерашкахь Переяславлехь а, Киевехь, XIII бӀешерашкахь Львовехь кхоьллира дарбанан цӀенош. Дарбанан гӀуллакх Россехь дукха хенахь дуьйна леладора лоьраш-эмпирикаш («ликовци»), аптекарша («зелийникы»), даь1ахкашнисйийриш, цирюльникаш.
Йухакхиаран мур
Медицина кхиорехь йоккха гӀулч йаьккхира Йухакхиаран муьрехь (XV—XVIII бӀешераш). Швейцарийн лор Парацельс вистхилира зеделлачун а, хаарш а тӀехь кхоьллина йолу медицинан пропаганда еш, лоьрийн практикин йукъдаялийра тайп-тайпана химин гӀирсаш а, минералан хиш а. А. Везалийс йаздира адаман дегӀан а хӀоттамах а, функцех а лаьцна. Ингалсан лоьро У. Гарвейс кхоьллина цӀийлеларан Ӏилма.
XVI бӀешеран практикан медицинан областехь коьрта хилам хилла италихойн лоьро Дж. Фракасторос контагиозан (уьнан) цамгарийн Ӏилма кхоллар а, французийн лоьро А. Парес дуьххьарлера хирургин Ӏилманан бух кхоллар.
Керла мур
Промышленностан арахецарш кхиаро тидам багӀийтира профессионалан цамгаршан. 17-18 бӀешерийн дозанехь италихойн лоьро Б. Рамаццинис йуьхиг йолийра промышленностан патологи а, белхан гигиена а Ӏаморехь.
1773 шарахь Львовехь дӀайиллина Медицинан коллегиум, иза 1784 дӀаиэйелира Львован университетан медицинан факультетаца, 1787 — дӀайиллина Елизаветградан лоьрийн-хирургин ишкол. Киевн академин дешархойх бух коьллира медицинан ишколан, XVIII бӀешераш чекхдовлуш хьеха йолийра медицина (1802 шарахь дӀайиллира медицинан класс — дуьххьарлера хьехархо хилира А. Ф. Масловский).
XVIII бӀешеран шолгӀачу декъехь — XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь тӀеман а, хӀордан а гигиенин бух боьттина. Немцойн Ӏилманча Р. Кох хилира микробиологи кхоллинчехь цхьаъ. Эксперименталан фармакологин а, токсикологин а бух боьттира французийн физиолого а, патолого а К. Бернара. Немцойн физиологан Г. Гельмгольцан, чехийн биологан Я. Пуркинен белхаш офтальмологин кхиарехь аьтту бира. Оцу хенахь алсамбовлу медицинан дешаран кхолламаш.
Профилактикан медицина
Хьалха оцу областах Санитари а, гигиена а олура. Ӏалашо йу цамгарш цахилийтар, цхьана индивидуман а, иштта адамийн популяцийн тобанашна а.
Теоретикан медицина
Медицинехь билгалйоккху теоретикан медицина йа биомедицина — иза адаман организм а, цуьнан лартӀахь а, патологин а хӀоттам а, функцеш а, цамгарш а, патологин хьал а, церан диагностикан кепаш а, теоретикан позицешкара нисйар а, дарбадар а Ӏамош йолу биологин область йу.
Теоретикан медицина шен медицинан теорица а, талламашца а Ӏотта ца ло медицинан практикаца. Теоретикан медицинин жамӀаш таро ло керла молханийн гӀирсаш, цамгарах а, товаларан процессах а лаьтташ болу кӀоргера механизман молекуляран кхетамаш йукъабаха, цуьнца цхьаьна бух кхуллуш массо а медицинан тӀедаларшна, диагностикана, дарбадарна.
Практикан медицина
Медицинехь билгалйоккху иштта практикан, йа клиникан, медицина (медицинан практика) — медицинан Ӏилмано гулдина хаарш практикехь леладар, адаман организман цамгаршна а, патологин хьолашна а дарбадархьама.
Тешоран медицина
Таханлера медицинан Ӏилманехь шуьйра лелайо тешоран медицина критереш, цунна оьшу эффект йолу оцу йа кхечу кепара дарбадаран луьра тешаллаш, нийсса бинчу РТТ (рандомизаци йина тергоялун талламаш) методологин некъаца профилактика йа диагностика яр — шалха бӀаьрза плацебо-тергояран клиникан талламаш. РТТ эффект хиларан тешалла ца кхаьчна йолу муьлхха а кхин кепаш дӀатотту дӀабиллина талламашкахь эффект йолуш хеташехь релевантан йа эффект йолуш цахиларна, цхьаболу талламан декъашхошна хууш ду хӀун Ӏаткъам кхочу пациентан.
Дукхах долу лазарш хилар хенаца тӀекхетадера, жигара кхуьу тешоран медицинан позицера иштта дакъош: геронтологи а, гериатри а (Ӏамадо къанвалар лагӀдаран бала, хенан дуьхьала терапи, профилактикан медицина воккхачу а, къеначу хенахь).
Хьажоргаш
*
Капустни
Капустни (Капустное) — Российн Федерацин Калугин областан Спас-Деменскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
(18129) 2000 OH5
(18129) 2000 OH5 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Поповка (Шумячин кӀошт)
Поповка (Поповка) — Российн Федерацин Смоленскан областан Шумячин кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.