cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ла Арена (Валье де Сантияго)
Географи
Ла Арена лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Жанаозен
Жанаозен — Кхазакхстанан Мангистаунан областера гӀала.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Мангистаунан область
Гордый
Гордый (Гордый) — Российн Федерацин Орёлан областан Кромин кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.
Хьажоргаш
Категори:Кромин кӀоштан нах беха меттигаш
Трофимовка (Тамбовн область)
Трофимовка (Трофимовка) — Российн Федерацин Тамбовн областан Кирсанован кӀоштара эвла.
Климат
Ӏаламан а, ландшафтийн а амалаш йоьзна йу цуьнан географин хьолах – эвла лаьтта Оьрсийн акъарин йуккъехь, цунна тӀиера акъарин муьлххачу дозане эзар километр йу. Алсама хуьлу долу континенталан барамера хӀаваъ, Эвла хӀордашна гена латтарех доьзна ду. Цуо областан климат барамера континенталан йо. Окан-Донан акъари тӀехь климат алсама континенталан йу, уллорчу гунаш тӀехьчулла. Эвла лаьтта кӀеззиг къилбаседехьа Сибрехан а, Азорийн а максимумашна йуккъехь долчу лакхарчу Ӏаткъаман дукъал, цундела бу кхузахь луларчу Владимирехь йа Рязанехьчул алсама, гӀийлачу мехца, бекхна хенан хӀоттам. Оцун тӀе мехаш дукхах дерг къилбан а, къилба-малхбален а ду, бӀаьста а, Ӏай а муххале а. оцу агӀора хьокху аьхка а, бӀаьста а йокъаллин мехаш, ткъа Ӏай – дарц.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Кирсанован кӀоштан нах беха меттигаш
Тофе (Фрозиноне)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Лацио регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Черде (Улус)
Черде (Çerde) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Бартин провинцин (ил) Улусан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Бартин провинцин нах беха меттигаш
Категори:Улусан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
HD134874
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Гарбанья-Новарезе
Гарбанья-Новарезе — Италин Пьемонт регионера коммуна. Лаьтташ йу Новара провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Пьемонт йукъара гӀаланаш
Премаоре (Венеция)
Премаоре — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Стшельчики
Стшельчики — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Эль Саусильо (Леон)
Эль Саусильо — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Стшельчики
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Эль Саусильо (Леон)
Географи
Эль Саусильо лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Стшельчики
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Эль Саусильо (Леон)
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Алексеевка (Волован кӀошт, Липецкан область)
Алексеевка (Алексеевка) — Российн Федерацин Липецкан областан Волован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Шера заманаш дика къаьсташ йу. Уггар шийла бутт — январь. Уггар бовха бутт — июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Липецкан областан Волован кӀоштан нах беха меттигаш
Колесниково (Калининскан кӀошт)
Колесниково (Колесниково) — Российн Федерацин Тверан областан Калининскан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тверан областан Калининскан кӀоштан нах беха меттигаш
Восчестниково
Восчестниково (Восчестниково) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Городецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Городецан кӀоштан нах беха меттигаш
Гуьзел (Чермик)
Гуьзел (Güzel) — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Дийарбакир провинцин (ил) Чермикнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Дийарбакир провинцин микрокӀошташ
Лувилье-ан-ДгӀуе
Лувилье-ан-ДгӀуе (Louvilliers-en-Drouais) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ а, ЛуагӀ а.
Гуьзел (Чермик)
Хьажоргаш
Категори:Чермикнан микрокӀошташ
Лувилье-ан-ДгӀуе
Географи
.
Гуьзел (Чермик)
Хьажоргаш
Категори:Чермикнан кӀоштан нах беха меттигаш
Лувилье-ан-ДгӀуе
Билгалдахарш
Категори:ЭгӀ а, ЛуагӀ а департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Гуьзел (Чермик)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Лесале
Лесале (ლესალე) — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Цаленджихан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 169 стаг (2014 шо).
Билгалдахарш
Категори:Цаленджихан муниципалитетан нах беха меттигаш
Мочитка
Мочитка (Močítka) — Чехин Либерец мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Либерец мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Кассагумахи
Кассагумахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла.
Кассагумахин йуьртан меттиган йукъайогӀу.
Билгалдахарш
Категори:Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Александрув (Шидловецкан повет)
Александрув  — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Бацони (Виченца)
Бацони  — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Ливерпуль (Техас)
Ливерпуль  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Техас штатера гӀала.
Истори
Ливерпуль гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Техас штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Вортрейс (Теннесси)
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Теннесси штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Пестун
Пестун (Пестун) — Белоруссин Минскан областан Пуховичин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш
Категори:Пуховичин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Бондорф
Бондорф (Bondorf) — Германин Баден-Вуьртемберг латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Баден-Вуьртемберг латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Масычево (Воронежан область)
Масычево (Масычево) — Российн Федерацин Воронежан областан Бутурлиновкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Климатан Ӏаткъам бо Байкалхьалхара, Алтайра, Монголера Кхазакхстанехула йогӀу климаткхолларан семано (Воейковн сема).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Бутурлиновкан кӀоштан нах беха меттигаш
Рудовка (Красноярскан мохк)
Рудовка (Рудовка) — Российн Федерацин Красноярскан мехкан Нижни Ингашан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Нижни Ингашан кӀоштан нах беха меттигаш
Ранчо Фелис Рамирез Круз (Хосе Азуета)
Ранчо Фелис Рамирез Круз — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ранчо Фелис Рамирез Круз лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Сукса
Сукса (Сукса) — Российн Федерацин Ленинградан областан Тихвинан кӀоштара эвла.
Ранчо Фелис Рамирез Круз (Хосе Азуета)
Климат
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Сукса
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Ранчо Фелис Рамирез Круз (Хосе Азуета)
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
Сукса
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Ранчо Фелис Рамирез Круз (Хосе Азуета)
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Сукса
Хьажоргаш
Категори:Тихвинан кӀоштан нах беха меттигаш
Приозерни (Ивано-Франковскан область)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Ранчо Фелис Рамирез Круз (Хосе Азуета)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Приозерни (Ивано-Франковскан область)
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Посу-даз-Антас
Посу-даз-Антас — Бразилин Риу-Гранди-ду-Сул штатера муниципалитет.
Приозерни (Ивано-Франковскан область)
Хьажоргаш
Категори:Рогатинан кӀоштан нах беха меттигаш
Тимкино (Кировн область)
Тимкино (Тимкино) — Кировн областан Пижанкан кӀоштара эвла.
Посу-даз-Антас
Географи
Муниципалитетан майда —.
Тимкино (Кировн область)
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Посу-даз-Антас
Хьажоргаш
Категори:Риу-Гранди-ду-Сул штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Тимкино (Кировн область)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: марийш (100%).
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Пижанкан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
NGC 1833
NGC 1833 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
1833 1833
Жеребковичи
Жеребковичи (Жарабковічы) — Белоруссин Брестан областан Ляховичин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Ляховичин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Кизилкайа (ДогӀубайазит)
Кизилкайа (Kızılkaya) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин АгӀри провинцин (ил) ДогӀубайазитан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:АгӀри провинцин нах беха меттигаш
Категори:ДогӀубайазитан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Уьчпинар (Джаник)
Уьчпинар (Üçpınar) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Самсун провинцин (ил) Джаникнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Самсун провинцин нах беха меттигаш
Категори:Самсун провинцин микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
БугӀгӀе (ТагӀн а, ГагӀонна а)
БугӀгӀе (Bourret (Tarn-et-Garonne)) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — ТагӀн а, ГагӀонна а.
Географи
.
Чубукбели (Улус)
Чубукбели (Çubukbeli) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Бартин провинцин (ил) Улусан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Бартин провинцин нах беха меттигаш
Категори:Улусан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Лувилье-ле-ПегӀш
Лувилье-ле-ПегӀш (Louvilliers-lès-Perche) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ а, ЛуагӀ а.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ЭгӀ а, ЛуагӀ а департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Лас Барильяс (Коазакоалкос)
Лас Барильяс — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Лас Барильяс лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Коце-Басе
Коце-Басе — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Бисер (Болгари)
Бисер  — Болгарин Хасковон областера эвла. Харманли йукъараллин йукъайогӀу.
Коце-Басе
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
Александрув-Дужи
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Хасте
Хасте — Германин Лаха Саксони латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Лаха Саксони латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Бисер (Болгари)
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Хасковон областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Эль Ранчито (Ла Унион де Исидоро Монтес де Ока)
Эль Ранчито — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Ранчито лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Лендинузо (Бриндизи)
Лендинузо  — Италин Апулия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Апулия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Сухая Долина (Ульяновскан область)
Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ульяновскан областан Ульяновскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мендзигуже (Нижнесилезин воеводалла)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Нижнесилезин воеводаллин нах беха меттигаш
Лехарчиле
Лехарчиле (ლეხარჩილე) — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети Цаленджихан муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 176 стаг (2014 шо).
Билгалдахарш
Категори:Цаленджихан муниципалитетан нах беха меттигаш
Дзюбовка (Черниговн область)
Дзюбовка — Украинин Черниговн областан Прилукин кӀоштара эвла.
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Прилукин кӀоштан нах беха меттигаш
Николаевски (Пермийн мохк)
Николаевски (Николаевский) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Чернушкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Чернушкан кӀоштан нах беха меттигаш
Сухорончек
Сухорончек — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Посу-Дантас
Посу-Дантас — Бразилин Параиба штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Параиба штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Шевченково (Токмакан кӀошт)
Шевченково — Украинин Запорожьен областан Токмакан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Токмакан кӀоштан нах беха меттигаш
Плитница (Пуховичин кӀошт)
Плитница (Плітніца) — Белоруссин Минскан областан Пуховичин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш
Категори:Пуховичин кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Весели Грива (Вологдин область)
Веселая Грива (Веселая Грива) — Российн Федерацин Вологдин областан Никольскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Мочовице
Мочовице (Močovice) — Чехин Йуккъера Чехин мехкан кӀоштара эвла.
Географи
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Йуккъера Чехин мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Премарча (Бьела)
Премарча — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Вяловски (Городецан кӀошт)
Вяловски (Вяловская) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Городецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Листвянка (Сергиев Посадан кӀошт)
Листвянка (Листвянка) — Российн Федерацин Москохан областан Сергиев Посадан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Вяловски (Городецан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Листвянка (Сергиев Посадан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Вяловски (Городецан кӀошт)
Билгалдахарш
Категори:Городецан кӀоштан нах беха меттигаш
Листвянка (Сергиев Посадан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Сергиев Посадан кӀоштан нах беха меттигаш
Тофо Сант'Элеутерио (Терамо)
Тофо Сант'Элеутерио — Италин Абруццо регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Абруццо регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Икичелтик (Чермик)
Икичелтик (İkiçeltik) — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Дийарбакир провинцин (ил) Чермикнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Дийарбакир провинцин нах беха меттигаш
Категори:Дийарбакир провинцин микрокӀошташ
Категори:Чермикнан микрокӀошташ
Категори:Чермикнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Жарские (Ляховичин кӀошт)
Жарские (Жарскія) — Белоруссин Брестан областан Ляховичин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Негою (Хунедоара)
Негою — Румынин Хунедоара жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Хунедоара жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Жанаозен (Малхбален-Кхазакхстанан область)
Жанаозен — Кхазакхстанан Малхбален-Кхазакхстанан областан Жарминан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Малхбален-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш Категори:Жарминан кӀоштан нах беха меттигаш
Баневурово
Баневурово (Баневурово) — Приморьен мехкан Уссурийскан гӀалин гуо эвла.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (94%), украинаш (6%).
Билгалдахарш
Категори:Уссурийскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Морозово (Пустошкан кӀошт)
Морозово (Морозово) — Российн Федерацин Пскован областан Пустошкан кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Пустошкан кӀоштан нах беха меттигаш
Бацофье (Изерния)
Бацофье  — Италин Молизе регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Молизе регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Вотертаун (Теннесси)
Вотертаун  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Теннесси штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Теннесси штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Цыра (Флорештин кӀошт)
Цыра (, Țîra) — Молдавин Флорештин кӀоштара эвла.
Литература
Категори:Флорештин кӀошт кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Кертукмахи
Кертукмахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла.
Акхушан йуьртан меттиган йукъайогӀу.
Билгалдахарш
Категори:Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
NGC 1834
NGC 1834 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
1834 1834
Маньшино Большое
Маньшино Большое (Маньшино Большое) — Российн Федерацин Ивановн областан Лухан кӀоштара эвла.
Бока де Паредес (Тлакоталпан)
Бока де Паредес — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Маньшино Большое
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.
Бока де Паредес (Тлакоталпан)
Географи
Бока де Паредес лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Маньшино Большое
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бока де Паредес (Тлакоталпан)
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Маньшино Большое
Хьажоргаш
Категори:Лухан кӀоштан нах беха меттигаш
Бока де Паредес (Тлакоталпан)
Климат
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Бондорф (Шварцвальд)
Бондорф (Bonndorf im Schwarzwald) — Германин Баден-Вуьртемберг латтана йукъара коммуна.
Бока де Паредес (Тлакоталпан)
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
Бондорф (Шварцвальд)
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Бока де Паредес (Тлакоталпан)
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Бондорф (Шварцвальд)
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Баден-Вуьртемберг латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Бока де Паредес (Тлакоталпан)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Воронцовка (Липецкан область)
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Шера заманаш дика къаьсташ йу. Уггар шийла бутт — январь. Уггар бовха бутт — июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Липецкан областан Волован кӀоштан нах беха меттигаш
Лиг-Сити (Техас)
Лиг-Сити  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Техас штатера гӀала.
Нижни Кисляй
Нижний Кисляй (Нижний Кисляй) — Российн Федерацин Воронежан областан Бутурлиновкан кӀоштара эвла.
Лиг-Сити (Техас)
Истори
Лиг-Сити гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Техас штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Нижни Кисляй
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Горки (Кромин кӀошт)
Горки (Горки) — Российн Федерацин Орёлан областан Кромин кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Кромин кӀоштан нах беха меттигаш
Ла Арена, Хосе Луис Кабрера Мартинез (Ирапуато)
Ла Арена, Хосе Луис Кабрера Мартинез — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ла Арена, Хосе Луис Кабрера Мартинез лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Куджак (ДогӀубайазит)
Куджак (Kucak) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин АгӀри провинцин (ил) ДогӀубайазитан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:АгӀри провинцин нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ябланце (Костаневиця-на-Крки)
Ябланце  — Словенин йукъараллера эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Йавуз Селим (Джаник)
Йавуз Селим (Yavuz Selim) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Самсун провинцин (ил) Джаникнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Самсун провинцин нах беха меттигаш
Категори:Самсун провинцин микрокӀошташ
Категори:Джаникнан микрокӀошташ
Категори:Джаникнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Луьизан
Луьизан (Luisant) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ а, ЛуагӀ а.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ЭгӀ а, ЛуагӀ а департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Рузаевкан кӀошт
Рузаевкан кӀошт (Рузаевский район) — Мордовин муниципалан кӀошт.
Административан центр — Рузаевка.
Психологи
Психоло́ги ( — «са»;  — «хаар») — адамийн а, динатийн а леларах кхетархьам арахьара тергамхона ца къеста дӀахӀоттамаш а, процессаш а толлуш йолу гуманитарни Ӏилма. Кхиъ цхьа Ӏалашо ю адамийн а, группийн а, коллективийн а леларах кхетар.
<!-- Включает в себя фундамента́льную психологию, выявляющую факты, механизмы и законы психической деятельности, прикладну́ю психологию, изучающую, с опорой на данные фундаментальной психологии, психические явления в естественных условиях, и практи́ческую психологию, занимающуюся применением психологических знаний на практике.
Предмет психологии
Предмет психологии понимается различно в течение истории и с позиции различных направлений психологии.
Отрасли психологии
Современная психология представляет собой многоотраслевую науку. Отрасли психологии являются относительно самостоятельными развивающимися направлениями. Их условно разделяют на фундаментальные (общие) и прикладные (специальные).
Фундаментальные отрасли психологии имеют общее значение в изучении психических явлений. Это базис, который объединяет все отрасли психологии, а также служит основой их развития. Фундаментальные отрасли, как правило, называют термином «общая психология». Основными понятиями, которые рассматривает общая психология, являются: психические процессы (ощущения, восприятия, внимание, представления, память, воображение, мышление, речь, эмоции, воля), психические свойства (способности, мотивация, темперамент, характер) и психические состояния. Возникновение общей психологии в качестве фундаментальной отрасли связывают с именем С. Л. Рубинштейна, создавшего в 1942 г. фундаментальный труд «Основы общей психологии».
Прикладными называют отрасли психологии, которые имеют практическое значение. В число таких отраслей входят, например, педагогическая психология, возрастная психология, дифференциальная психология, социальная психология, медицинская психология, юридическая психология и многие другие.
Место психологии в системе наук
Положение психологии связано с двумя разноплановыми традициями. Первая представляет собой её стремление стать естественнонаучной дисциплиной, вторая — стремление занять место житейской психологии. Как указывают В. В. Петров и В. В. Столин, обе цели принципиально недостижимы. В сравнении с житейской психологией научная представляет собой специальную дисциплину со своим понятийным и методологическим аппаратом для изучения психической жизни. Вместе с этим психология имеет особенности, связанные с тем фактом, что объект её изучения способен к внутреннему отражению своих состояний. Научная и житейская психология сохраняют принципиальные различия, но при этом взаимосвязаны друг с другом.
Психология имеет связь как с естественными, так и с гуманитарными науками. Связь психологии с естественными науками имеет в своей основе биологическую природу человека. Однако особенностью человека является то, что он является социальным существом, психические явления которого во многом социально обусловлены. По этой причине психологию принято относить к гуманитарным наукам. Отличительной особенностью психологии является слияние объекта и субъекта познания.
Взаимосвязь психологии и современных наук
Вопросы психологии долгое время рассматривались в рамках философии. Только в середине XIX века психология стала самостоятельной наукой. Но отделившись от философии, она продолжает сохранять тесную связь с ней. В настоящее время существуют научные проблемы, которые изучаются как психологией, так и философией. К числу таких проблем относятся понятия личностного смысла, цели жизни, мировоззрение, политические взгляды, моральные ценности и другое. Психология использует экспериментальные методы для проверки гипотез. Однако есть вопросы, которые невозможно решить экспериментальным путём. В таких случаях психологи могут обращаться к философии. К числу философско-психологических проблем относятся проблемы сущности и происхождения человеческого сознания, природы высших форм человеческого мышления, влияние общества на личность и личность на общество.
А. Г. Маклаков указывает, что, хотя долгое время философия разделялась на материалистическую и идеалистическую, сейчас наметилось сближение этих течений философии, и можно говорить об одинаковой значимости для психологии обоих направлений. Материалистическая философия является основной при рассмотрении проблем деятельности и происхождения высших психических функций. Идеалистическая философия, по мнению Маклакова, ставит такие проблемы как ответственность, совесть, смысл жизни, духовность. Маклаков отмечает, что использование в психологии обоих направлений (материалистического и идеалистического) «наиболее полно отражает двойственную сущность человека, его биосоциальную природу».
К числу проблем, которые можно решить только при сотрудничестве психологов и философов, относятся проблемы эпистомологии. Некоторые теории психологии имеют психолого-философский характер, как, например, теоретические работы неофрейдистов. К примеру, работы Эриха Фромма используются в психологии, социологии и философии.
Психология тесно связана с общественными науками. Она имеет много общего с социологией. Социология заимствует из социальной психологии методы изучения личности и человеческих взаимоотношений. Психология широко использует такие методы сбора научной информации как опрос и анкетирование, которые традиционно считаются социологическими. Существуют различные концепции, которые психология и социология перенимают друг у друга. Множество проблем, такие как национальная психология, психология политики, проблемы социализации и социальных установок психологи и социологи решают совместно.
Важны для психологии также такие общественные науки как педагогика и история. Примером синтеза истории и психологии является теория культурно-исторического развития высших психических форм Л. С. Выгодского. Использование в психологии исторического метода заключается в изучении фило- и онтогенетического развития психических явлений от элементарных к сложным формам. В основе сближения истории и психологии лежит концепция о том, что современный человек является продуктом развития человечества.
Психология тесно связана с медицинскими и биологическими науками. Использование в психологии достижений этих наук основано на том, что большинство психических явлений и психических процессов физиологически обусловлены. Известны факты взаимного влияния психического и соматического друг на друга. Психическое состояние оказывает влияние на физиологическое. Особенности психики могут способствовать развитию определённых заболеваний. Обратная связь состоит в том, что хронические заболевания влияют на психическое состояние.
Психология активно взаимодействует с большим числом наук и отраслей научного знания. Это взаимодействие проявляется, прежде всего, в создании отраслей психологии, являющихся смежными, прикладными отраслями научного знания, исследующими закономерности объективной действительности с позиции предмета психологии. Например, связь психологии с антропологией устанавливается благодаря существованию такой фундаментальной отрасли психологии, как психологии личности; связь психологии с психиатрией выражается в существовании таких отраслей, как патопсихология, клиническая психология, психосоматика, психология аномального развития; связь с нейробиологией, анатомией и физиологией центральной нервной системы обнаруживается реализуется через нейропсихологию, психофизиологию; связь с генетикой выражается в создании психогенетики; с дефектологией — в существовании специальной психологии; лингвистика, взаимодействуя с психологией, рождает психолингвистику; с юриспруденцией связь отчётливо проявляется в таких отраслях психологии, как судебная психология, психология жертвы, криминальная психология, психология расследования преступлений.
Дискуссии по поводу научного статуса психологии
Большинство специалистов сходится во мнении, что в настоящее время психология представляет собой скопление различных фактов, теорий, предположений, методологий и целей. Среди психологов нет консенсуса ни относительно того, насколько научна современная психология, ни относительно того, может ли она быть научной в принципе. Даже среди тех, кто считает возможным приведение психологии к научным стандартам, нет согласия по поводу того, к какому типу наук её следует отнести. Американский психолог Б. Р. Хегенхан в 2009 году указал, что учёные дают целый ряд ответов на вопрос, является ли психология наукой, и содержание этих ответов зависит от того, кто их даёт и какой аспект психологии при этом подразумевает: Научный статус психологии служит предметом полемики в современной дискуссии между модернизмом и постмодернизмом.
Многие психологические теории не соответствуют критерию Поппера, поскольку они не могут быть опровергнуты из-за размытости формулировок, а также из-за того, что на их основе невозможно делать научные прогнозы. Хотя таким теориям не хватает научной строгости, они часто оказываются полезными. Примерами могут служить теории Зигмунда Фрейда и Альфреда Адлера. Сам Поппер полагал, что доказательство ненаучности и метафизичности теории совсем необязательно делает такую теорию бесполезной и бессмысленной.
Т. В. Корнилова и С. Д. Смирнов отметили, что из-за параллельного существования в психологии множества парадигм и постоянного появления новых мини-парадигм создаётся эффект перманентного кризиса и перманентной революции в данной науке. Этот факт используется рядом исследователей как основание для заявлений, что психология не является развитой наукой или же вовсе не является наукой. В психологии до настоящего времени не произошло сколько-нибудь полного и чёткого размежевания между научным, околонаучным и псевдонаучным знанием. В отличие от астрономии и химии, которые полностью отмежевались от астрологии и алхимии, психология проявляет гораздо бо́льшую терпимость к парапсихологии и зачастую ассимилирует опыт житейской психологии.
История
Отечественный психолог С. Л. Рубинштейн на момент 1940 года охарактеризовал психологию с исторической точки зрения следующим образом : «Психология и очень старая, и совсем ещё молодая наука, — она имеет за собой 1000-летнее прошлое, и, тем не менее, она вся ещё в будущем. Её существование как самостоятельной научной дисциплины исчисляется лишь десятилетиями, но её основная проблематика занимает её философскую мысль с тех пор, пока существует философия. Годам экспериментального исследования предшествовали столетия философских размышлений, с одной стороны, и тысячелетия практического познания людей — с другой».