Амазонка_(эрк)
Лаьттан бухара хи
Бразилехь 4000 метр гергга кӀоргехь Ӏилманчаш гучудаьлла дуьненахь уггар деха лаьттан бухара хи. Хин хьост Андийн кӀажошкара малхбузера малхбалехьа 6 эзар км дахделла Атлантикин Ӏапказан бердашка кхаччалц, мадарра аьлча Амазонка хин бассейнан кӀелахь. ХӀара Ӏилманчийн хаам баьржина 2011 шеран августехь Рио-де-Жанейрохь бразилин геофизикан йукъаралло шайн вовшахкхетарехь дӀакхайкхича. Хин официально доцуш цӀе йелла Хьамза (Rio Hamza, Hamza River) и карийначу Ӏилманчана ХӀиндехь винчу Хьамза Валиян (V. Hamza) цӀарах, оцуо 45 шарахь сов теллина Амазонка хи. Хьамза ву Рио-де-Жанейрора Къоман обсерваторин белхало, цунна дуьххьара карийна Бразилехула дуьненан чкъоьран тайп-тайпанчу тӀегӀан тӀехула охьадоьду геологин тамашийна а, шакепара а хин системан экземпляр. Ӏилманчо терго йина цхьайолу сейсмотулгӀенаш лагӀъяларан, оцу балхо аьтту бина лаьттан бухахь дукха хи каруо (юьхьанца иза «лаьттан бухара Ӏапказ» ду моьттинера). Амма кӀоргехь болхбеш йоцучу 241-гӀа маьхкдаьттан буручохь хин температура теллича гучуделира тамашийна (оцу кепарчу кхечу бурунах тера доцуш) иза хийцаялар, цуо аьтту бира гучудаккха лаьттан бухара охьадоьду хи. Талламаш боьдуш а болуш гучуделира, охьадоьду агӀо дӀаяьккхичхьана, Амазонкин (лаьттан тӀехулара) а, Хьамзан (лаьттан бухара) а вовшех чӀогӀа къаьсташ васташ ду, чӀогӀа хаалуш дерг шоралла а, охьадагӀаран сихалла а ю. <!—Амазонкин шоралла цхьанна тӀиера {?} ткъа километре кхаччалц ю, лаьттан бухара Хьамзан шоралла 200—400 {?} километр ю.--> ТӀаккха а, Амазонкин охьадагӀаран сихоллин барам секундехь пхи метр бу, ткъа Хьамзан секундехь 1 миллиметрал меллаша бу. Хьамза чӀогӀа меллаша охьадоьду 4 эзар метров гергга кӀоргехула лаьттан херолашна йукъахула Амазонкица нийсса. Хьалха тоьхна чоьтаца, Хьамзан шоралла кхочу 400 км, ткъа хи дайар 3900 м³/с  — иза 2 % гергга ду Амазонкин дебитах. Хьамзан охьадагӀаран сихоллин барам бу шарахь масех метр. Иза меллаша ду ломан шан барамал а, цундела цунах охьадоьду хи ала мегар ду цхьа билламана. Хьамза Атлантикин Ӏапказах кхета кӀоргехь. Хьамза хин барам бу лакхарчу тӀегӀанара дуралла йолуш. Иштта долу лаьттан бухара охьадоьду хиш хиларан а, кхолладаран а коьрта роль ю цхьайолчу геологин факторийн. 2007 шарахь гучудаьлла долу лаьттан бухара Ӏапказ кхолладелла Тийна Ӏапказан бухан дакъа лаьттан буха чуозадар (бухадахар), цул тӀехьа кхоллаелла херо континентан пилтано дӀакъовлар бахьанехь. Хи, иштта кӀорге нисделча, хьалагӀерта, амма Тийна Ӏапказан малхбален бердаца кхолладеллачу тамашийначу хьоло, таро ло лаьттан бухарчу Ӏапказан гӀеххьа паргӀата диса. Лаьттан бухара хин Хьамзин хилларг, хийра а, хи чекхдолуьйту охьахевшина породаш таро хин кӀорге бухадагӀа. Малхбузера малхбале кхаччалц долу Латта датӀар, рельефан карстан кепара ду, иза дахделла ду Амазонкин бассейнан къилбаседан дозанца, цуо ловзайо мела а лаьттан бухара Хьамзин хи латторан роль. Хи чекх ца долуьйту геологин породаш хи хьаладагӀа новкъарло яр бахьанехь, хира охьахевшина породаш малхбузера малхбалехьа охьатаьӀна хиларо кхуллу топографин градиент, Хьамза Атлантикин Ӏапказехьа охьадогӀуйтуш. Хьамза санна доцуш, Мексикера Юкатан ахгӀайрен тӀиера 153 километр деха долу лаьттан бухара охьадоьду хи а, Филиппинашкара Puerto Princesa цӀе йолчу Къоман паркера 8,2 километр деха долу лаьттан бухара охьадоьду Cabayugan хи а кхоьллина карстан рельефо. Цара шайн охьадагӀаран агӀо хийцина, карбонатан породаш яшар бахьанехь керла некъ а карийна, кхоллаелла шуьйра лаьттан бухара хинан система.