cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Санта Хулия (Леон)
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Кувшински Салма
Кувшински Салма (Кувшинская Салма) — Российн Федерацин Мурманскан областан Александровскан гӀалин гуонара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, иза Къилбаседа поляран гуонан дехьа хиларо, йуккъерчу меттиго Европин а, Къилбаседа Шен Ӏапказан йукъахь, кхин тӀе Атлантикин довха хӀаваъ кхачаро а. Боккха Ӏаткъамбо климатан Кольски ахгӀайренан уллохула доьдучу Баренцевн хӀордан Нордкапан довха хино. ХӀорд гӀуорош бац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Мурманскан областан Александровскан нах беха меттигаш
Суассон
Суассон (Soissons) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПикагӀди регионехь. Коммунан департамент — Эна.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Францин гӀаланаш Категори:Эна департаментан коммунаш
(7556) Perinaldo
(7556) Perinaldo — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1982 шеран 18 мартехь Анри Дебеонь цӀе йолу Ӏилманчо Ла-Силья обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1982 FX2».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Кундуй
Кундуй (Кундуй) — Российн Федерацин Иркутскан областан Куйтунан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Иркутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+8.
Хьажоргаш
Категори:Куйтунан кӀоштан нах беха меттигаш
(15811) Nüsslein-Volhard
(15811) Nüsslein-Volhard — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1994 шеран 10 июлехь Ф. Бёрнген цӀе йолу Ӏилманчо Таутенбург обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1994 ND1» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Нови Ивановка (Пермийн мохк)
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Пермийн мехкан Краснокамскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ле-Моьн
Ле-Моьн — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта.
Лаха Невре
Лаха Невре (Надтеречное, Нижний Наур) — Нохчийн Республикин Теркан кӀоштара юрт.
Ле-Моьн
Географи
.
Яблонцево
Яблонцево (Яблонцево) — Российн Федерацин Смоленскан областан Сычёвкан кӀоштара эвла.
Лаха Невре
Лаха Неврен йуьртан меттиган административан центр. Цунна йукъайогӀу Минеральни а.
Яблонцево
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Лаха Невре
Географи
Уллора йарташ а, гӀаланаш а, кӀотарш а: малхбузехь — Лакха Невре (8 км), къилбаседа-малхбалехь — гӀаланаш Макан-ГӀала а, Савельевски а, къилбаседа-малхбузехь — Новр-ГӀала, къилбехь — кӀотар Минеральни, малхбалехь — Макане (8 км) а, Макан-КӀотар а.
Микротопоними
Йуьртахь а, гуонаха а хӀара микротопонимиш йу.
«Кхо колл йолучохь» — къилбехь. Дежийлаш.
«Ишал чоь» — къилбаседан агӀора. Дежийлаш.
«Ишал мере» — йуьртан малхбузехьа. Дежийлаш.
«Мокин баьрзнаш» — цхьа могӀа баьрзнаш ду йуьртан къилба-малхбалехь. Мока — нохчийн шира цӀе йу. Дежийлаш а, оханаш а.
«Хьажин гунаш» — йуьртан къилба-малхбалехь. Дежийлаш а, оханаш а.
«ГӀамаран ор» — йуьртан къилбехь. Дежийлаш а, оханаш а.
«Боккхачу шу кӀело» — йуьртан къилбехь. Дежийлаш а, оханаш а.
«ТӀутӀин боьра» — йуьртан къилба-малхбузехь. Дежийлаш.
«ЦӀахьин акъара» — ЦӀахьа — нохчийн шира цӀе. йуьртан къилбехьара дежийлаш.
«Возкхин боьра» — Возкха — нохчийн шира цӀе. йуьртан къилба-малхбалера дежийлаш.
«Аьчган акъара» — йуьртан къилбаседа-малхбалера дежийлаш. Хьалхарчу заманахь кхузахь мужан хьост хилла, шеца эчиг а долуш.
«Сту бийна боьра» — йуьртан къилбехьара дежийлаш а, аренаш а. Нохчийн ширачу заманахь ламаст хилла тӀевеана стаг тӀелацаран, йуьртара доккхачу тайпано тӀе ца лаьцчи нах охьаховшийтуш ца хилла. Шеш тӀелоцург цара сту йа говр йа гомаш юй сагӀа доккхуш хилла. ТӀаккхий бен шайн тайпана йукъаоьцуш ца хилла. Дийцарехь оцу меттигехь и сагӀа доккхуш хилла.
«Беширан хуьчу» — йуьртан къилбехьара дежийлаш.
«ЦӀуна кхуьйсу боьра» — дежийлаш а, оханаш а йуьртан къилбехьа.
«Муьжа чоь» — дежийлаш а, оханаш а, бошмаш а йуьртан къилбехьа.
«ГӀулоз чу» — дежийлаш, Теркан дукъ тӀиера атагӀа.
«ГӀулоз гӀу» — дежийлаш а, оханаш а йуьртан къилбехьа.
«ТогӀи чохь» — йуьртан къилбаседехьара Теркан тогӀи.
«Девкара-эвла боьду некъ» — асфальт биллина малхбалехьара малхбузехьа йуьртан йукъахула болу некъ, йуьртан арахьа биллира лела машенаш йуьртан йукъахула ца лелийта. ТӀаккха а, йуьрт шоръелла некъ Лаха неврен йукъахь бисира.
«ГӀулоз чу боьду некъ» — аренан некъ къилба-малхбузехьа.
«Сен маӀашка» — йуьртан малхбалехьа.
«Мусин хьун» — йуьртан малхбалехьара хьун.
«Эскин кӀотар» — йуьртан къилба-малхбузехьа Эскас йиллина кӀотар лаьттина меттиг. Оханаш а, дежийлаш а. Эски — нохчийн шира цӀе.
«Муьжан хара йоллучу» — йуьртан къилбехьа.
«Дозанан барз» — йуьртан малхбалехьара барз. Кхузахула доза ду Лаха Неврен а, Маканен а йукъара.
«Хьакхарчийн барз» — Къилбаседехьара барз, хьалха кхузахь эрз а, къух а хилла йукъахь акха хьакхарчий а йолуш.
«Хьажин вал» — къилбаседа-малхбузера Теркан дуьхьала Хьаьжас бина вал, построенный жителем села Хьажи.
«Ӏумхин кӀотар» — къилба-малхбалехь кӀотар лаьттина меттиг. Ӏумха — нохчийн цӀе.
«Эна йуккъера барз» — йуьртан йуккъехь лаьтта. Баккхийчара дийцарехь оцу меттигехь пхьолгӀа лаьттина, иза йохийча бульдозерца и гӀишло а, пхьолгӀахь багийначу кӀоран къовкъарш а тӀеттӀа гулйина бина бара и барз. ХӀинца оцу меттигехь маьждиг доьгӀна.
«Касин кӀотар» — йуьртан къилба-малхбухехьа кӀотар лаьттина меттиг. Каса — нохчийн шира цӀе. Цуьнан тӀаьхье, Сесанойн тайпана нах хӀинци а беха Лаха Неврехь.
«Чхарнаш дохучу» — чарташна тӀулг боккху меттиг. йуьртан къилба-малхбалехьа.
Бахархой
2002 шеран:
Йуьртах лаьцна
1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а арабаьхначул тӀехьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР йоха а йина Лаха Неврен цӀе Надтеречное аьлла хийцира. Йуьртахь вина Советийн Союзан Турпалхо Висаитов Мовлад.
Теркаца лаьттачу йуьртахь беха хӀума хаалууш, шайн йуьрт, мохк, нах дукха безаш бахархой. Лаха Невре кӀоргера орамаш долуш йу. Иза кхоллайаларан истори XVIII бӀешераш долалучу заманера йу, Российн историца уьйр йолуш а йу.
Йуьрт йиллар
Дийцарехь, иза дуккха а хьалха кхоллаелла дисинчу документашкахьчул а, цара боху гихтӀахой охьахевшира кхуза 1779 шарахь. Ткъа Ӏаларойн тайпанара нах шеко йолуш бац шайн дай дуьххьала Теркан тогӀи чу охьаховшарх. Изза боху нижалоша а. Ший а тайпа Лаха Неврехь уггар доккхах дерш ду, ткъа церан орамаш XVIII бӀешере кхочу. Уггар гӀарабевлларш а, йоккха силсил ерш а хилла элий ТӀурлогӀара. Цара йиллина лору XVIII бӀешераш чекхдовлуш ший а Невре.
Олуш дара, гӀазакхийн Новр-ГӀала йоьгӀна Теркан аьрру берда тӀехь нохчийн, шен цӀе туьйранашкара наьртан Новран цӀарах тиллинчу йуьртан Лаха Неврен дуьхьала. Дийцаршкахь наьрт даьхна теркаца, Лакха Неврехь хӀинци а долчу Новр-Ӏуьрг чохь. П. А. Востриков дийцарехь, Новр-ГӀалан цӀе кхьаьчна «кхуза гӀазакхий бахкале хиллачу нохчийн эвланах». Историка Исаева ТӀауса йаздо: «XVII бӀешарахь, ойла йан йеза, хилла Теркаца йуьрт Нойри (хӀинцалера Лаха Невре). Архиван документашца, меттигаш Мекень а, Наур (Ноур) а хьахайо 1642-1643 шерийн кехаташ тӀехь. Ткъа гӀазакхийн гӀала Наур хилла 1645 шарахь а.
Амма Теркаца йолу нохчийн эвланаш а, гӀазакхийн гӀаланаш а, Соьлжан къевлинчу меттигца цхьаьна, йагийра 1653 шеран мартехь «Кызылбашан талораш» долуш гӀажарийн эскаро, гӀодеш боргӀаной а, гӀумкий а болуш. Оцу хенара документаш дуьйцу: «Соьлжан къевлина меттиг гӀумкаша маьӀ-маьӀнехь йагийра, амма йерриг ца йагийра, Терк хица йолу гӀазакхийн гӀаланаш а дукхах ерш йагийра. Оцу хенахь хӀаллакйина йарташ йуха туо ца йира дуккха а шераш девлчий бен. ХӀоранза а шира нохчийн аренашкара йарташ хан хене мел йолу хӀаллак йора тӀемашкахь, ткъа бисина бахархой лаьмнашка шайн тайпанин эвланашка дӀаболхара. ТӀаьхьа, маьрша зама еачи, адамаш дика латташ долчу аренашка бахам лело охьабагӀара.
Йуха охьаховшар
Теркан аьтту бердаца охьаховша болало маьрша нохчий. П. Г. Бутковн белхашкахь карадо хӀара тешалла: «Нохчий, …шайн элий хилла болу, уьш лаьхкира, шайн олаллех бехира. ТӀаккха и элий цхьаберш йухабирзира шеш баьхккинчу Аксай а, Ӏаьндаре а; кхин берш, российн хьаькамийн пурбанца, йехкира керла йарташ аренашкахь Соьлжан а, Теркан аьтту бердан а йукъахь, гребенски а, мазалкан а гӀазакхийн гӀаланашна дуьхьала. Нагахь Бутковс Лакха Невре а, Лаха Невре а йиллина терахь 1784 шо ларахь, тӀаккха Ӏаббас-Кули-АгӀа Бакихановн «Гюлистан-и Ирам» жайнин академика З. М. Буниятовс динчу маьӀнашца жайнахь доьшу: «1782 ш. ТӀурлугӀара кхелхира Новр гӀалан дуьхьала Теркан аьтту берд тӀехь шеш йиллинчу эвла».
Ткачёв Георгийс дош дашера а ца доккхуш Бутковн ойланца ву: «1760 шарахь Гермачигара а, Шелара лаьхкинчу Довт-ГиригӀарна, правительство бакъо йелира дӀалаца оьрзгӀалан гӀазакхийн Мелчу хин хьостуш долучара «Шира-йурт», цара бух биллира таханлерачу йоккхачу эвлана Ширчу-Йуртана. 1783 ш. царна тӀаьхьа баьхкира ТӀурлугӀара. Уьш арабаьхнера Топлера, охьахевшира оьрсашкара бакъо йаьккхина Лаха а, Лакха а Неврехь гӀазакхийн гӀалана Новрана дуьхьала».
ГӀараваьлла дегӀастанан этнографа Б.К. Далгата (1870-1934) йаздо: «1783 ш. Потёмкина таӀзардира нохчашна, цара массара а (аренашкарчара) байӀат дира. Лаьхкина элий йухаберзийна оьрсийн лаамца, амма дукха ца лаьттира; тӀаьххьаре а цара йитира Нохчийчоь, дӀабахара Соьлжан аьрру бердан тӀе, Соьлжан а, Теркан а йуккъехь кхоьллира эвланаш Лакха а, Лаха а Невреш; царна тӀаьхьа шайн лаамца бахара масех бӀе нохчий, царех маьрша нохчий олура». Далгатан йоӀа – Уздията, дас дуьццург дуьйцу: «Лакха а, Лаха а Невре санна йаккхий эвланаш йехкина нохчаша Соьлжа а, Терк а хишна йуккъехь 1783 ш. оьрсашца Ӏиттабелча»
Цхьаьна версица, дуьххьала йуьрта охьахиинарг Устарха лору. XIX бӀешо долалуш, Сесана эвлара Устарха кхелхира Девкар-Эвла. Устарха хилла гӀараваьлла таллархо («БӀаьрг нийса топ туха Устарха» олуш хилла цунах). Оцу мехка доладеш хиллачу эла ТӀурлос кхайкхина охьахиина Устарха шен кӀенташца Касийца а, Яндархийца а (хӀинца а бу церан тӀаьхьенаш КасаевгӀар а, ЯндаровгӀар а Неврехь) оцу латта тӀехь. XIX бӀешо чекхдолуш Касас латт эцна Теркан дукъан кӀоштахь, шен кӀенташца цига охьахиина. Йиллина цигахь Касин кӀотар. Дукха даьхний, говраш, уьстагӀий хилла цуьнан. РСФСР Къилбаседа-Кавказан мехкан ЦСУ (гӀ. Ростов, 1925 ш.) терхьашца Касин кӀотарахь хилла 20 цӀа, 53 стаг, 47 зуда, вериг а 100 стаг. Лаха Невре а, Лакха Невре а цӀераш тахкар бахьана ду, Лакха Невре Теркаца лакхахь хилар, ткъа Лаха Невре – лахахь хилар.
Имам Шамиль Теркйистехь
1840 шеран бӀаьста имам Шамиль коьртехь волуш мурдаш баьхкира Теркйистерачу йарташка, цара кхайкхам бира Российн дуьхьал довла бохуш. Уггар чӀогӀа даггах къамел дира цуо лахановрхошна хьалха. Теркахоша имам дика тӀеэцний хиина, паччахьан администрацин тешам байра теркйисттерачу нохчашна, кхайкхийра герз охьадилладеза аьлла. Иза бахьнехь 1840 шеран июнь баттахь йерриг а йарташкара нохчий шайн цӀенош охьакхийсина Гихта хьуьнах дӀакхелхира. Нохчийчуьра паччахьан баьччалло барт бира таӀзар дан гӀевттинчу теркахошна, кечйира таӀзаран экспедиции, коьртехь инарла Галафеев волуш. Иза лаьттара 3 эзар гӀашлочух а, 1500 гӀазакхийчух а, шайца 14 йоккха топ а йолуш болу. И экспедици хӀаллакйира 1840 шеран 11 июлехь ВалартӀа йоккхучу тӀамехь. Теркйистера бахархой бевддачул тӀехьа, паччахьан администрацис омар дира, «йухабоьрзу нохчий шайгара пурба доцуш тӀе ма эца» аьлла. 1840 шеран 9 августехь эскаран баьччо инарла–адъютанта Граббес тӀеман министре Чернышевга деллачу рапортехь йаздина: «Теркйистера нохчий хӀинцале дохко бевлла, доьху къинтӀера довлар. Хьан сийлаллин хаьа, аса йаздина инарла Галафеевга дӀакхайкхаде, уьш гуттаренна а бевлла шайн латах мукъа». ГӀаттамал тӀехьа йаьсса йисина йуьрта Лаха Невре йуха охьахевшира 1847 шарахь. Оцу хенахь цунна кхин цӀе еллера Новомусино аьлла. И цӀе тиллинера Лаха Неврен олалла дечу ТӀурлогӀера эла Мусан цӀарах.
XIX бӀешеран чеккхе, XX бӀешеран йуьхьиг
1859 шарахь, Кавказан тӀом чекхбаьлла аьлла хетачу хенахь Лаха Невре хевшира Мамакаев Хьанакхи а, Висинчиев Чала а, оьрсашкахьа бевлла болу. Шинне а эпсаран даржаш делира, латтанаш а делира Теркйистехь. Ша жима волуш Х.Мамакаевн дика хаара Ӏарбийн а, оьрсийн а меттанаш, цуо аьтту бира цуьнан йуьртда даржехь дуккха а латта. Дукха хьолахь йуьртахойн халонаш хуьлура гӀалагӀазакхашца йукъаметтигашкахь мотт ца хаарна – оьрсийн мотт хууш 10 стаг бен вацара йуьртахь. Ӏарбийн мотт хууш 12 стаг вара. Хьалха Терк Новр-ГӀалан уллохула долура, амма 1876 шарахь цӀеххьана шен харш хийцина Лаха Невре хин чуйахийтира Терко. Бехк йуьртахойн бара, царна гӀазакхаш хьехар динера Теркан тӀиера шайна татол дига бошмашна а, хасбошмашна а хи тоха, даьхнашна хи мало а аьлла. Амма оцу хенахь хиллачу йуьртдас Мамакаев Хьанакхис бехира цаьрга Терк дистича йуьртан чудер ду хи бохуш. Иштта нис а делира. Дукхах болу бахархой лакха хьалабевлира хих бевдда. 1886 шарахь «Посемейный список селения Нижне-Наурского» цӀе йолчу тептаро дийцарехь Лаха Неврехь 2098 стаг вара. XIX бӀешо чекхдолуш XX бӀешо долалуш Лаха Неврен къегина мур беира, йуьрт йоккхалуш йара, кхуьуш йара массо а агӀора, йуьртабахам айабеллера, тайп-тайпана пхьоланаш дара. 1916 шарахь йуьртахь 3508 стаг вара, латтан майда - 9477 десятин (10 эзар гектар гергга), хӀора стагана кхочура 2,7 десятин. Россехь 1917 шарахь революци хиллачул тӀаьхьа а, Гражданийн тӀом болуш а, Лаха Невре масийттаза схьайаьккхира тӀом бен агӀонаш, Теркан тӀехула диллина бурам хилар бахьнехь. 1918 шеран 1-2 январехь Лаха Неврен бахархой коьртехь лераме шайх Хантиев Кана волуш тӀом бира кӀайнгӀазакхашна дуьхьала Девкар-эвлан бахархошца цхьаьна могӀарехь. Оцу тӀамехь гӀазот хилира ворхӀ лахановрхо. Гражданийн тӀом чекхбаьлчи Теркйистехь маьрша дахар хӀоьттира.
Советийн мур
КӀоштара дуьххьара ишкол йиллира 1923 шарахь Лаха Неврехь. Дуьххьарлера хьехархо - Базаков Ӏабдул-Муслим Керзуевич. Изза ву дуьххьарлера Халкъан дешаран гуонан отделан хьаькам. 1934 шарахь А-М.К.Базаков Москоха деша вохуьйту а Халкъан дешаран белхалойн квалификаци ойу Центран Институте. Къилбаседа Кавказера уьш шиъ бен вацара. Халкъан хьехархочо Базаковс валлалц бира и болх. Цуьнан цӀе йу НГӀАССР Дешаран Министраллин сийн жайнин тӀехь. 1926 шеран 8 мартехь кхоьллина Теркан кӀошт центр Лаха Неврехь а йолуш. 1965 шарахь бен дӀа ца йаьхьина иза ЧӀулга-Юрта.
Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш немцой Теркан аьрру бердашка кхечира. Лаха-Неврехь Теркан кӀошт ларйаран штаб йара. Цундела цига масийттаза бумбанаш туьйхира немцойн авиацис. Кхин тӀе Лаха Невре хӀора дийнахь йаккхий тоьпаш еттара. Оццу хенахь дукхаха болу йуьртара кегий нах, советийн-германийн фронтан массо а дакъошкахь къинхетам ца беш хӀаллакбеш бара мостагӀий. Царна йукъахь бара Эдиев Дикалу, Султанов Ӏабдул–Хьалим, МамакаевгӀар Паша а, Ахьмад а, Такаев Лема, Тасуев Мохьди, Довлетукаев Ӏарби, Чалаев Ӏийса, Саралиев Ӏела, Базаков Хьамид, кхин дуккха а.
Висаитов Мовлад - Советийн Союзан Турпал, полкан баьчча, Советийн Эскаран полковник, 1945 шарахь дуьххьала Эльба хин тӀекхаьчначарех хьалхарчех цхьаъ, цигахь дуьхьалкхетта бартхойн эскаршна, цунна АЦШ Президентан Трумэнан омарца АЦШн лакхара пачхьалкхан "Сийн легион"орден елла. Иштта йаздина цунах лаьцна АЦШн Президента Трумэн Гаррис: "Полковника Висаитовс гайтина турпалалла Германин дуьхьала бартхоша цхьаьна операци йеш. Цуо гайтина хьекъале, майра тӀеман баьчча хилар. Баьччаллин говзалла, майралла, лакхарчу тӀегӀанера шен тӀемлочун декхар кхочушдар полковника Висаитовс, хилира коьрта фактор цуьнан декъо аьттонца тӀом бар."
Гитлеран Германин тӀехь толам баккхарехь нохчийн тӀемлоша лаьцна доккха декъе ца хьоьжуш, 1944 шеран 23 февралехь дерриг нохчийн къам арадаьккхира Кхазакхстане а, Йуккъерчу Ази а.
13 шо даьккхина Лаха Неврен дай цӀабирзира шайн Даймахка. Реабилитаци йина, цара долийра керла дахар, шайн хӀусамаш оьрсашкара мехах схьаоьцуш.
Оьздангалла
Йуьртахь йу Ӏарби Мамакаевн литературин-мемориалан музей а, кӀоштан оьздангаллин цӀа а.
Тайпанаш
Йуьртахь деха тайпанаш:
Хьажоргаш
Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Нохчийчоьнан хилла кӀоштан центраш
Джанино Арцента (Комо)
Джанино Арцента — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Керла-Зубутли
Керла-Зубутли — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла.
Зубутлин йуьртан меттиган йукъайогӀу.
Билгалдахарш
Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Псе-Глови
Псе-Глови — Польшин Западно-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Западно-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Никулино (Торопецан кӀошт)
Никулино (Никулино) — Российн Федерацин Тверан областан Торопецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Торопецан кӀоштан нах беха меттигаш
Пюркув-Колони
Пюркув-Колони — Польшин Свентокшискан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Свентокшискан воеводаллин нах беха меттигаш
Пелес
Пелес (Пелес) — Кировн областан Верхнекамскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан дӀатесна нах беха меттигаш Категори:Кировн областан Верхнекамскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Мазанув
Мазанув — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
(15812) 1994 PZ
Истори
ДӀайиллина 1994 шеран 14 августехь Т. Кобаяси цӀе йолу Ӏилманчо Оидзуми обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1994 PZ» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Калыша (Ичалкин кӀошт)
Калыша (Калыша) — Российн Федерацин Мордовин Ичалкин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйолу шен Оьрсийн акъарийн йуккъера бараман асанера физика-географин хӀоттамца, ткъа цуьнан амалехь ду хаа а луш шеран заманаш хийцайалар.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Жвирка
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Контрада Сопраканале
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Сицилия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Диньяно
Диньяно — Италин Фриули-Венеци-Джули регионера коммуна. Лаьтташ йу Удине провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Фриули-Венеци-Джули йукъара гӀаланаш
Урожай (Иглин кӀошт)
Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:
Хьажоргаш
Категори:Иглин кӀоштан нах беха меттигаш
Эхидо ла Глория (Сан Хуан Эванхелиста)
Эхидо ла Глория — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эхидо ла Глория лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Пасо Лагарто (Тьера Бланка)
Пасо Лагарто — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Гочки
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Сконья Супериоре (Ла Специя)
Сконья Супериоре — Италин Лигурия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Лигурия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
(7557) 1982 FK3
(7557) 1982 FK3 — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1982 шеран 21 мартехь Анри Дебеонь цӀе йолу Ӏилманчо Ла-Силья обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1982 FK3».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Иджилли (Буланджак)
Иджилли (İcilli) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Гиресун провинцин (ил) Буланджакан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Буланджакан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Черное (Полоцкан кӀошт)
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш Категори:Полоцкан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Кустово (Острован кӀошт)
Кустово (Кустово) — Российн Федерацин Пскован областан Острован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Пскован областан Острован кӀоштан нах беха меттигаш
Машково (Ясногорскан кӀошт)
Машково (Машково) — Российн Федерацин Тулин областан Ясногорскан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ясногорскан кӀоштан нах беха меттигаш
Горнье Точане
Горнье Точане (Горње Точане) — Сербин Топлич гуонан йукъараллера (општина) нах беха меттиг.
Географи
Лаьтташ йу Балканийн ахгӀайренан къилбаседа декъан тӀехь, хӀордан сизал локхалла.
ПейгӀетогӀт
ПейгӀетогӀт — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Малхбален ПигӀенейш.
Горнье Точане
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Бразиландия-ду-Сул
Бразиландия-ду-Сул — Бразилин Парана штатера муниципалитет.
ПейгӀетогӀт
Географи
.
Бразиландия-ду-Сул
Географи
Муниципалитетан майда —.
ПейгӀетогӀт
Билгалдахарш
Категори:Малхбален ПигӀенейш департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Бразиландия-ду-Сул
Хьажоргаш
Категори:Парана штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Педокио (Виченца)
Педокио — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Вайденбах (Таунус)
Вайденбах — Германин Рейнланд-Пфальц латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Рейнланд-Пфальц латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Починок (Старосельскан йуьртан меттиг)
Починок (Починок) — Российн Федерацин Вологдин областан Вологдин кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Вологдин кӀоштан нах беха меттигаш
Макаричи (Вилейкан кӀошт)
Макаричи (Макарычы) — Белоруссин Минскан областан Вилейкан кӀоштара эвла.
Дерезовка (Запорожьен кӀошт)
Дерезовка — Украинин Запорожьен областан Запорожьен кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Макаричи (Вилейкан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш
Категори:Вилейкан кӀоштан нах беха меттигаш
Дерезовка (Запорожьен кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Запорожьен кӀоштан нах беха меттигаш
Уррауль-Альто
Уррауль-Альто — Испанин Наварра провинцин муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Наварра провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ле-Нуйе
Ле-Нуйе — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ХӀордан йистера ШагӀанта департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
СубгӀан
СубгӀан — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пуату — ШагӀанта регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера ШагӀанта.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ХӀордан йистера ШагӀанта департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Эль-Пасо (Иллинойс)
Эль-Пасо  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Иллинойс штатера гӀала.
Истори
Эль-Пасо гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Иллинойс штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Апатити
Апатити (Апатиты) — Российн Федерацин гӀала, Мурманскан областан Апатитин гӀалин гуонан административан центр.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, иза Къилбаседа поляран гуонан дехьа хиларо, йуккъерчу меттиго Европин а, Къилбаседа Шен Ӏапказан йукъахь, кхин тӀе Атлантикин довха хӀаваъ кхачаро а. Боккха Ӏаткъамбо климатан Кольски ахгӀайренан уллохула доьдучу Баренцевн хӀордан Нордкапан довха хино. ХӀорд гӀуорош бац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Апатитин гӀалин гуо нах беха меттигаш
Инторсура (эвла)
Инторсура — Румынин Долж жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Долж жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Клепачов
Клепачов (Klepáčov) — Чехин Оломоуц мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Оломоуц мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Цинциннатес (Нью-Йорк)
Цинциннатес  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Нью-Йорк штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Нью-Йорк штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
(15813) 1994 PL12
(15813) 1994 PL12 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1994 шеран 10 августехь Эрик Эльст цӀе йолу Ӏилманчо Ла-Силья обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1994 PL12» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Гантер (Теннесси)
Гантер  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Теннесси штатера нах беха меттиг, иза лоруш йу бахархойн статистикин меттиг (census-designated place, CDP) санна.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Теннесси штатан бахархойн статистикин меттигаш Категори:Теннесси штатан нах беха меттигаш Категори:АЦШ бахархойн статистикин меттигаш
Кардаво
Кардаво (Кардаво) — Российн Федерацин Пензин областан Городищенан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дикка йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Кхузахь йукъара климатан сиптийн амалехь ду, цхьацца муьрашкахь дикка хаалуш климатан элементаш ловзаран амплитуда йоккха хиларца. Шеран уггар шийла бутт январь бу, ткъа уггар бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Пензин областан Городищенан кӀоштан нах беха меттигаш
ХӀаджиисалар (Тургутлу)
ХӀаджиисалар (Hacıisalar) — Туркойчоьнан Эгейн регионан Маниса провинцин (ил) Тургутлунан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Варзолово
Варзолово (Варзолово) — Российн Федерацин Ленинградан областан Всеволожскан кӀоштара эвла.
ХӀаджиисалар (Тургутлу)
Хьажоргаш
Категори:Маниса провинцин нах беха меттигаш
Варзолово
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Всеволожскан кӀоштан нах беха меттигаш
ХӀаджиисалар (Тургутлу)
Хьажоргаш
Категори:Маниса провинцин микрокӀошташ
Категори:Тургутлунан микрокӀошташ
Категори:Тургутлунан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Хлопонин
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
ХӀаджиисалар (Тургутлу)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Хлопонин
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Отраднин кӀоштан нах беха меттигаш
Дементьево (Неян кӀошт)
Дементьево (Дементьево) — Российн Федерацин Костромин областан Нерехтан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Нерехтан кӀоштан нах беха меттигаш
Джанкамило (Кьети)
Джанкамило — Италин Абруццо регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Абруццо регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Искриня
Искриня — Украинин Винницан областан Винницан кӀоштара эвла.
Бикмесь
Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь.
Искриня
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Бикмесь
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 104 стаг (2010).
Искриня
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Бикмесь
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Муслюмован кӀоштан нах беха меттигаш
Искриня
Хьажоргаш
Категори:Винницан кӀоштан нах беха меттигаш
Поздишовце
Поздишовце — Словакин  гуонара эвла.
Истори
Йиллина.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словакин нах беха меттигаш
Ильински (Вощиковскан йуьртан меттиг)
Ильински (Ильинское) — Российн Федерацин Ярославлан областан Пошехоньен кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Мустафапаша (Куйуджак)
Мустафапаша (Mustafapaşa) — Туркойчоьнан Эгейн регионан Айдин провинцин (ил) Куйуджакнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Айдин провинцин нах беха меттигаш
Категори:Айдин провинцин микрокӀошташ
Категори:Куйуджакнан микрокӀошташ
Категори:Куйуджакнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Березовка (Малоярославецан кӀошт)
Березовка (Березовка) — Российн Федерацин Калугин областан Малоярославецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Малоярославецан кӀоштан нах беха меттигаш
Алан (Шемдинли)
Хьажоргаш
Категори:ХӀаккаьри провинцин нах беха меттигаш
Категори:Шемдинлинан кӀоштан нах беха меттигаш
(7558) Юрлов
(7558) Юрлов — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1982 шеран 14 октябрехь Карачкина Л. Г. цӀе йолу Ӏилманчо ГӀирма обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1982 TB2».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Романцево (Бежецкан кӀошт)
Романцево (Романцево) — Российн Федерацин Тверан областан Бежецкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Бежецкан кӀоштан нах беха меттигаш
Амузги
Амузги — ДегӀастанан Дахадаевн кӀоштара эвла.
Урагинан йуьртан меттиган йукъайогӀу.
Билгалдахарш
Категори:Дахадаевн кӀоштан нах беха меттигаш
Горагорск
Горагорск, я хьалх Тlеман-Барзе (1898 ш.)  — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштан эвла. Ваха аьтту болуш, тӀекӀела дина цӀенош долуш Теркан дукъ тӀиера эвла. Йиллина 1938 шарахь мехкдаьттадаккхархошна Чуьчин кIотарахь. Йекъало Стари Городок, Нови Городок, Чуьчин кIотар.
Бахархой
Бахархой: ст. . 2015 шеран жамӀашца йуьртахь веха 5302 стаг:
Истори
Эвла йиллина нохчийн Чуьчин-КIотаран латташ тӀехь. 1938 шарахь мехкдаьттадаккхархойн эвлан белхан поселок статус а елла, Горски цӀе тиллина оьрсаша гора Горская олу теркан дукъа лаккха боьхь бу цунахa нохчаша олу "ТӀеман барзе" ("К военному кургану") .Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом чекхбаьлчи цӀе хийцира Горагорски аьлла. 1944 - 1951 шерашкахь — Грозненски областан Горагорски кӀоштан центр хилла. 2009-гӀа шарахь гӀалан тайпана поселок статус дӀаяьккхина Горагорск эвла аьлла цӀе хийцина.
Хьажоргаш
В Горагорске земля уходит из-под ног
Литература
Категори:Теркан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Нохчийчоьнан гӀалан тайпанан посёлкаш Категори:Нохчийчоьнан хилла кӀоштан центраш
Пстровице
Пстровице — Польшин Западно-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Западно-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Санта Хулия, Эль Кападеро (Сан Дьего де ла Унион)
Санта Хулия, Эль Кападеро — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Санта Хулия, Эль Кападеро лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Пясек (Свентокшискан воеводалла)
Пясек  — Польшин Свентокшискан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Свентокшискан воеводаллин нах беха меттигаш
Ярыгино (Смоленскан область)
Ярыгино (Ярыгино) — Российн Федерацин Смоленскан областан Сычёвкан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Сычёвкан кӀоштан нах беха меттигаш
Ленински (Иркутскан область)
Ленински (Ленинский) — Российн Федерацин Иркутскан областан Куйтунан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат шен-кепара хилар билгалдолу иза материкан йуккъехь хиларо, хӀордан барамал дикка айайелла хиларо, орографин чолхалло. Махкахь азин антициклон хуьлу, Ӏаьнан заманахь цуьнан Монголи тӀехула кхуьу хӀаваан массаш нисло Азин атмосферан Ӏаткъаман максимум къилбаседа йисттехь. Оцу хьолехь циклонан жигаралла дикка гӀелло.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Иркутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+8.
Хьажоргаш
Категори:Куйтунан кӀоштан нах беха меттигаш
Милино (Тулин область)
Милино (Милино) — Российн Федерацин Тулин областан Ясногорскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Ясногорскан кӀоштан нах беха меттигаш
Мазанувка
Мазанувка — Польшин Люблинан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Люблинан воеводаллин нах беха меттигаш
(15814) 1994 PX12
(15814) 1994 PX12 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1994 шеран 10 августехь Эрик Эльст цӀе йолу Ӏилманчо Ла-Силья обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1994 PX12» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Нишевицы
Нишевицы (Нишевицы) — Российн Федерацин Тверан областан Торопецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Торопецан кӀоштан нах беха меттигаш
Новоселы (Краснокамскан кӀошт)
Новоселы (Новоселы) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Краснокамскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Пермийн мехкан Краснокамскан кӀоштан нах беха меттигаш
Уррауль-Бахо
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Наварра провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Инедже (Буланджак)
Инедже (İnece) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Гиресун провинцин (ил) Буланджакан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Гиресун провинцин нах беха меттигаш