cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аварийн мотт
О языке авар до переселения в Европу прямых данных нет. Есть основания полагать, что первоначально авары были монголоязычными (по наиболее распространённому мнению они отождествляются с центрально-азиатским народом жужаней). С аварским языком, по этой точке зрения, связываются ранние монгольские заимствования в славянских языках: например слова «хоругвь» и «телега». Существует мнение, что язык авар всегда был булгаро-тюркским (А. Рона-Таш), либо принадлежал к тунгусо-маньчжурской группе (Е. А. Хелимский). -->
Билгалдахарш
Категори:Меттанаш
Лошево (Новгородан область)
Лошево (Лошево) — Российн Федерацин Новгородан областан Мали Вишеран кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан, хӀордан климатан герга йу, цуьнан амалехь тӀех сов тӀуналла, йовха йоцу аьхке, йовха, йеха гуьйре, барамехь кӀеда Ӏа, йеха шийло бӀаьсте. Ӏай кхоьлина хенан хӀоттам хуьлу, йукъа-кара (5-7 де баттахь) йовхонашца. Ӏа дохделча ша хьокху. Баттахь 5-10 дийнахь дарц хьоькху. Дохк хуьлу Ӏаьн дохаллехь Ӏуьйренан сахьташкахь (5 — 15 де баттахь). Кхоьлина денош хуьлу 10 — 28 баттахь (максимум декабрехь), диекхна денош 2-6 баттахь. Аьхка доцца догӀанаш хуьлу (12-17 де баттахь). Диекхна денош 10-19 хуьлу баттахь. Буса а, Ӏуьйрана а дохк хуьлу (5-8 де баттахь). Гуьйре дохк йолуш кхоьлина хуьлу (12-14 де дохк йолуш). Йочанаш гурахь дехха дерз кепара, ноябрехь тӀеда ло кепара хуьлу.
Cахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Мали Вишеран кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Алюнино
Алюнино (Алюнино) — Российн Федерацин Ярославлан областан Первомайскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ярославлан областан Первомайскан кӀоштан нах беха меттигаш
Конопки-Велики
Конопки-Велики — Польшин Вармия-Мазурин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Варми-Мазурин воеводаллин нах беха меттигаш
Куаваяна (Зиватанехо де Азуета)
Куаваяна — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Перрисбург (бахархой лерина меттиг, Нью-Йорк)
Перрисбург  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Нью-Йорк штатера нах беха меттиг, иза лоруш йу бахархойн статистикин меттиг (census-designated place, CDP) санна.
Географи
Перрисбург бахархойн статистикин меттиган майда —. Статистикин йекъна меттиган бакъонан статус йац.
ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Нью-Йорк штатан бахархойн статистикин меттигаш Категори:Нью-Йорк штатан нах беха меттигаш Категори:АЦШ бахархойн статистикин меттигаш
Дерригдуьненан истори
Дерригдуьненан истори — адамийн йукъаралла кхиаран процесс, цуьнан амалехь ду дерриг халкъийн исторехь гучудовлу законаш. Дерригдуьненан историн процесс йолало адамийн йукъаралла гучуйаларца, хронологин муьрашка билламехь йекъало йукъара къаьста башхаллашца.
Наггахь дерригдуьненан истори термин кхетадо цхьацца мехкийн исторе хьажар санна. Пруссин историографо Леопольд фон Ранкес оцу хьокъехь билгалдоккхура: ''«Цхьацца къаьмнийн истори алсама йа кӀезиг йуьззина гулйаро хӀоттор йац цхьан а дерригдуьненан истори, хӀунда аьлча цуьнан йовр йара хӀуманийн йукъаметтиг. Иштта йукъаралла хилар, шеко йоцуш ду»''.
Адамаллин истори кхиар кхочуш до шина хьесапца: гуттаренна дӀаделларш а, карийнарш а тӀекхетаран новкъа, кхин а дика тӀетаӀаран йа революцийн новкъа.
Йуьртабахаман (неолитин) революцис цивилизацеш, охьахевшина йукъараллаш, аьлча а кхерстаран кепара дахарера (даьхнийлелор а, гулдаларалла а) латталелор кхиаре кхачийра. Оцу ширачу цивилизацешкахь йоза даьккхира, цуо таро йира чкъоьрера чкъоьре хаамаш дӀабала. Цуо аьтту бира тайп-тайпана кепара пхьоланаш кхиош, къинхьегам боькъуш, йукъаралла классашка йоькъуш.
Сосокапа (Иламатлан)
Географи
Сосокапа лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Дерригдуьненан истори
Дахар латто хьосташна гуонахьа — хьена Ӏаламо хи дуьллу латтанашна, эркийн а, Ӏаьмнийн а хишна, даьхнашна шорта дежийлашна — гулйелла йолу къаьстина эвланаш — тӀаьхьа интеграци йира алсама баккхийра кхолламашка. Цуьнан иштта аьтту бира транспортан гӀирсаш тобаларо. И шира йукъараллаш кхиаран Ӏаламера процессашца цхьаьна йогӀура луларчу йукъараллийн къийсамашца а, девнашца а. уьш кхуьура эзар шерийн дохаллашкахь, цуо коьллира пачхьалкхаш, цул тӀаьхьа, йаккхий пачхьалкхаш (импереш).
Сосокапа (Иламатлан)
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Дерригдуьненан истори
Йуккъера бӀешераш доладелира антикаллин муьран чаккхенгахь Европехь Руман импери йожарца.
Сосокапа (Иламатлан)
Климат
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Дерригдуьненан истори
XV бӀешеран йуккъехь Гутенберг Иоганна лела литерашца жайнаш зорбатохар йукъадаьккхича, харцам бира коммуникацешкахь, цуо Йуккъера бӀешерашна чекхдовла гӀодира, хаийтира Керла зама, Йухадендалар, Ӏилманан-техникин революци йолайаларех.
Сосокапа (Иламатлан)
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
Окунев
Окунев — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Сосокапа (Иламатлан)
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Дерригдуьненан истори
XVIII бӀешарахь хаамаш а, технологеш а Европехь критикин массе кхаьчна, цуо денйина промышленностан революци. Ши бӀе ах бӀе шарахь сов Ӏилма, хаарш, технологеш, махлелор, цаьрца догӀу тӀемаш сихлора геометрин прогрессица, кхуллура аьттонан хьелаш а, кхерамаш а, цаьрца тахана а Ӏиттало дуьненна тӀехь йеха адаман йукъаралла.
Окунев
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Сосокапа (Иламатлан)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Дерригдуьненан истори
Палеолитан мур
Таханлера Homo sapiens схьаваьлла Адамах а, Хьавах а, Адам Шри-ланка гӀайрен тӀевоссийна хилла, Хьава Африке йоссийна хила, уьш вовшахкхетта Ӏарп-лам тӀехь, оцу палеолитан муьрехь (παλαιός — «шира» а,  — «тӀулг» а),
Велики Вись
Велики Вись — Украинин Черниговн областан Черниговн кӀоштара эвла.
Дерригдуьненан истори
Палеолитан мур
Исторел хьалхара говзаллин хьалхара хьесапаш кхоллайелла оцу муьрехь.
Палеолитан бохаллехь дерриг адамаш таллархой а, лахьорхой а хилла, оцу дахаро кхерста дахаран кеп лелайойтура.
Велики Вись
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Черниговн кӀоштан нах беха меттигаш
Дерригдуьненан истори
Палеолитан мур
ХӀокху заманан адам сиха даьржина дуьненан горгал тӀехь Ӏарп-лам болчура Европин а, Азин а шех мукъа зонашкахула. Къилбаседа Америкина а, Океанина а сиха экспанси йар ша баран климатан хьелашках алсама тӀаьхьарчу муьрехь, барамера регионаш хилла чӀогӀа гӀуо хьаша тӀеоьцуш. Шенан муьрехь (12 000 гергга шо хьалха) адам охьахиина дуьненан дерриг шех деса мехкашка.
Таллархойн а, лахьорхойн а йукъараллаш хилла чӀогӀа кегийра, тӀаккха а цхьацца меттигашкахь гучуйелира социалан стратификаци, йукъаметтигаш хила тарлора генарчу йукъараллашна йукъахь, Австралин аборигенийн «даккхий некъийн» меттигашкахь санна.
*
Мюд (ГӀезалойчоь)
Мюд (Мюд) — Российн Федерацин ГӀезалойчоьнан Аксубаеван кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 427 стаг (2010 ).
2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой 150, оьрсий 197.
Билгалдахарш
Категори:Аксубаеван кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Мокроталовка
Мокроталовка (Мокроталовка) — Российн Федерацин Ростовн областан Тарасовскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь амалехь йу бараман асанера бараман континенталан климат. Ӏа дукха хьолахь кхоьлина а, мохе а ду. Аьхке мохе а, йекъа а, йовха а йу. Климатан континенталан сипташ чӀагӀло мехкан къилбаседа-малхбузера къилба-малхбале. ТӀекхета йокъалла, йовхо. ЧӀагӀло мехаш, Ӏаьнан шелонаш. Климатан амалан башхалла йу маьлхан серло а, йовхо а шорта хилар. Дукха хуьлу барамера шораллин къилба зонин циркуляцин процессаш. Амма, Арктикера шийла массаш кхача тарло, масийттаза йан а тарло уьш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тарасовскан кӀоштан нах беха меттигаш
Доня Борина
Доня Борина (Доња Борина) — Сербин Мачва гуонан йукъараллера (општина) нах беха меттиг.
Географи
Лаьтташ йу Балканийн ахгӀайренан къилбаседа декъан тӀехь, хӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Литература
Категори:Мачва гуо нах беха меттигаш Категори:Сербин нах беха меттигаш
Капена
Капена — Италин Лацио регионера коммуна. Лаьтташ йу Рум провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Лацио йукъара гӀаланаш
Иголомия
Иголомия — Польшин Малопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Мура (Тревизо)
Мура — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Катайо (Падова)
Катайо — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Тшебина (Лодзинскан воеводалла)
Тшебина  — Польшин Лодзинскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лодзинскан воеводаллин нах беха меттигаш
СариогӀлан
СариогӀлан (Sarıoğlan) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Кайсери провинцин (ил) СариогӀланан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Кайсери провинцин нах беха меттигаш
Категори:Кайсери провинцин микрокӀошташ
Категори:СариогӀланан микрокӀошташ
Категори:СариогӀланан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Полберег
Полберег (Поўбераг) — Белоруссин Гроднон областан Новогрудокан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Гроднон областан нах беха меттигаш
Категори:Новогрудокан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Сан Флорияно (Порденоне)
Сан Флорияно — Италин Фриули-Венеция-джулия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Фриули-Венеция-джулия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Сая (Пермийн мохк)
Сая (Сая) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Берёзовкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Пермийн мехкан Берёзовкан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Софиевка (Днепропетровскан область)
Софиевка — Украинин Днепропетровскан областан Кривой Роган кӀоштара эвла.
Горнево (Невелан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Сент-АллуестгӀ
Сент-АллуестгӀ — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — МогӀбиан.
Горнево (Невелан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Пскован областан Невелан кӀоштан нах беха меттигаш
Рослятино (Бабушкинан кӀошт)
Рослятино (Рослятино) — Российн Федерацин Вологдин областан Бабушкинан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Вологдин областан Бабушкинан кӀоштан нах беха меттигаш
Сент-АллуестгӀ
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:МогӀбиан департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Софиевка (Днепропетровскан область)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Кривой Роган кӀоштан нах беха меттигаш
Соргун (Гуьдуьл)
Соргун (Sorgun) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Анкара провинцин (ил) Гуьдуьлнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Анкара провинцин нах беха меттигаш
Категори:Анкара провинцин микрокӀошташ
Категори:Гуьдуьлнан микрокӀошташ
Категори:Гуьдуьлнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Тури (Бари провинци)
Тури — Италин Апули регионера коммуна. Лаьтташ йу Бари провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Апули йукъара гӀаланаш
Струнков
Струнков (Strunkov) — Чехин Пльзень мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Литература
Категори:Пльзень мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Солнечни (Амуран область, Ивановкан кӀошт)
Солнечни (Солнечное) — Российн Федерацин Амуран областан Ивановкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан йу муссоналлин сипташца. Иштта климат кхоллайаларан бахьна маьлхан радиацин а, хӀаваан массийн циркуляции а, географин факторийн а уьйр йу. Географин факторш йукъахь дукха хӀума ду: шораллин хӀоттам; мохк хӀордан гена хилар.
Хьажоргаш
Категори:Амуран областан Ивановкан кӀоштан нах беха меттигаш
Греч (Мехединць)
Греч — Румынин Мехединць жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Мехединць жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ягошур (Глазован кӀошт)
Ягошур (Ягошур) — Российн Федерацин Удмуртин Глазован кӀоштара эвла.
Литтл-Су (Айова)
Истори
Литтл-Су гӀала йиллина  шарахь.
Ягошур (Глазован кӀошт)
Климат
Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикин а, Къилбаседа-Шатесна Ӏапказийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан йу дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикин Ӏапказ тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо йахьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш йахьа.
Литтл-Су (Айова)
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Ягошур (Глазован кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Глазован кӀоштан нах беха меттигаш
Литтл-Су (Айова)
Хьажоргаш
Категори:Айова штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
(258) Тихея
(258) Тихея  — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1886 шеран 4 майхь Карл Лютер цӀе йолу Ӏилманчо Дюссельдорф обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «дуьххьара йара хӀара цӀе».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
КараисхӀак (Кешап)
Хьажоргаш
Категори:Гиресун провинцин нах беха меттигаш
Категори:Кешапан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Николаевка Второй (Донецкан область)
Николаевка Второй — Украинин Донецкан областан Бахмутан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Бахмутан кӀоштан нах беха меттигаш
(11198) 1999 CV40
Истори
ДӀайиллина 1999 шеран 10 февралехь LINEAR проект цӀе йолу Ӏилманчо Сокорро обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1999 CV40» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Джасай
Джасай (Джасай) — Российн Федерацин Оренбурган областан Адамовкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат континенталан йу, йовха, бекъа мехашца, шийлачу Ӏаьнца, дика лаьттачу луон чкъоьраца. Ӏа къаьста гуттара а дацаре температурашца а, луьра шелонашца а. Аьхке дийнахь йекхна, йовха, алссама июлехь. Вегетацин мур 180 де гергга ду. Климатан амалийн сипатех йу йокъаллаш. Аьхка хуьлу йочанаш латта худа а ца кхуьу, хӀунда аьлчи лакхара хӀаваан температураш уьш чехка Ӏаьнаре йоху. Махкахь йочанаш цхьабосса ца хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.
Гуьзчимени (АрдахӀан)
Гуьзчимени (Güzçimeni) — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин АрдахӀан провинцин (ил) АрдахӀанан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:АрдахӀан провинцин нах беха меттигаш
Категори:АрдахӀанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ми Порвенир (Тамиява)
Ми Порвенир — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ми Порвенир лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Вуколо Капазанта (Салерно)
Вуколо Капазанта — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Муралёво
Муралёво (Муралёво) — Российн Федерацин Владимиран областан Меленкин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Меленкин кӀоштан нах беха меттигаш
Конопки-Мали
Конопки-Мали — Польшин Вармия-Мазурин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Алькифе
Алькифе — Испанин Гранада провинцин муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Гранада провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Новоселки (Селижарован кӀошт)
Новоселки (Новоселки) — Российн Федерацин Тверан областан Селижарован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Селижарован кӀоштан нах беха меттигаш
Малоюгански
Поштан индекс — 628458, код ОКАТО — 71126948005.
Климат
Шила.
Хьажоргаш
Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуонан Сургутан кӀоштан нах беха меттигаш
HD4758
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
HD4758
Останино (Новосибирскан область)
Останино (Останино) — Российн Федерацин Новосибирскан областан Тогучинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат континенталан йу. Лаьттан гӀоролаш йуьйлало сентябран шолгӀачу декъехь, чекхйовлу май чекхболуш. Шелонан мур лаьтта - 178, йовхонан - 188, гӀур йоцуш – 120 дийнахь. Географин хьоло цуьнан климатан континенталалла алсама лурйо, оццу географин шораллашкахь лаьттачу, амма адаман даха аьтто болчу Европин а, Америкин а кӀошташкахьчул.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Омскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.
(1677) Тихо Браге
(1677) Тихо Браге  — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Останино (Новосибирскан область)
Хьажоргаш
Категори:Тогучинан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
(1677) Тихо Браге
Истори
ДӀайиллина 1940 шеран 6 сентябрехь И. Вяйсяля цӀе йолу Ӏилманчо Турку обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1940 RO».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Белогорщь
Белогорщь (Белогорщь) — Российн Федерацин Брянскан областан Унечан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Российн Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Унечан кӀоштан нах беха меттигаш
Вила-Нова-де-Ансуш
Вила-Нова-де-Ансуш — Португалин Коимбра гуонан йукъара фрегези. ЙукъайогӀуш йу цӀе йолучу муниципалитетан.
Аламеттин (СариогӀлан)
Аламеттин (Alamettin) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Кайсери провинцин (ил) СариогӀланан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Вила-Нова-де-Ансуш
Географи
кӀошташ. Майда —.
Аламеттин (СариогӀлан)
Хьажоргаш
Категори:Кайсери провинцин нах беха меттигаш
Вила-Нова-де-Ансуш
Хьажоргаш
Категори:Коимбра кӀошташ Категори:Португалин фрегезеш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Аламеттин (СариогӀлан)
Хьажоргаш
Категори:Кайсери провинцин микрокӀошташ
Категори:СариогӀланан микрокӀошташ
Категори:СариогӀланан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Сент-АгӀмель (МогӀбиан)
Сент-АгӀмель — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — МогӀбиан.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:МогӀбиан департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Карапапахаш
Карапапа́хаш (Qarapapaqlar, диал. Qarapapaxdar) — туьркийн къам, тайпанийн тоба йа азербайджанийн этнографин тобанах цхьаъ     , беха Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехьара декъехь (Карс, ИгӀдир), Иранан къилбаседа-малхбузехьара декъехь , цул совнах беха Гуьржийчохь (Квемо-Картли) а, Азербайджанехь а (дукхухберш Газахан кӀоштахь а, Агстафин кӀоштахь а).
Билгалдахарш
Категори:Азербайджан
Алымовка (Смоленскан область)
Алымовка (Алымовка) — Российн Федерацин Смоленскан областан Рославлан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Рославлан кӀоштан нах беха меттигаш
Ахматка
Ахматка (Ахматка) — Российн Федерацин ГӀезалойчоьнан Аксубаеван кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йу йуккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 83 стаг (2010).
2010 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: гӀезалой 0, оьрсий 0.
Билгалдахарш
Категори:Аксубаеван кӀоштан нах беха меттигаш
Лука (Мали Вишеран кӀошт)
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан, хӀордан климатан герга йу, цуьнан амалехь тӀех сов тӀуналла, йовха йоцу аьхке, йовха, йеха гуьйре, барамехь кӀеда Ӏа, йеха шийло бӀаьсте. Ӏай кхоьлина хенан хӀоттам хуьлу, йукъа-кара (5-7 де баттахь) йовхонашца. Ӏа дохделча ша хьокху. Баттахь 5-10 дийнахь дарц хьоькху. Дохк хуьлу Ӏаьн дохаллехь Ӏуьйренан сахьташкахь (5 — 15 де баттахь). Кхоьлина денош хуьлу 10 — 28 баттахь (максимум декабрехь), диекхна денош 2-6 баттахь. Аьхка доцца догӀанаш хуьлу (12-17 де баттахь). Диекхна денош 10-19 хуьлу баттахь. Буса а, Ӏуьйрана а дохк хуьлу (5-8 де баттахь). Гуьйре дохк йолуш кхоьлина хуьлу (12-14 де дохк йолуш). Йочанаш гурахь дехха дерз кепара, ноябрехь тӀеда ло кепара хуьлу.
Cахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Мали Вишеран кӀоштан нах беха меттигаш
Вайнах махкахбахар
Вайнах махкахбахар   я (нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар) (операци «Чечевица») — 1944 шеран 23 февралехь долина 9 март кхаччалц Нохч-ГӀалгӀайн а, ДегӀастанан а АССР-шкара вайнах Йуккъерачу Азе а, Кхазакхстане а бахийтар.
ТахӀтаджиоьренджик (Гуьдуьл)
ТахӀтаджиоьренджик (Tahtacıörencik) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Анкара провинцин (ил) Гуьдуьлнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Анкара провинцин нах беха меттигаш
Вайнах махкахбахар
Махкахбахаран бахьна
1942 шарахь кхоьллира 255-гӀа къастина Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн полк. Цо дакъа лецира Сталинградан тӀамехь. Оцу полкан дуккха а салташна чевнаш йина, дӀакхелхина хиларна а бахьнехь, я хилла зенаш Нохч-ГӀалгӀайнчура меттахӀотто йиш ца хиларна, оцу полках бисина салтех шиъ талламан дошлойн дивизион а кхоьллина. Уьш, генерал-лейтенант Т. Т. Шапкин куьйгалхо волу, 4-гӀа дошлойн корпусан юкъаяхийтира.
ТахӀтаджиоьренджик (Гуьдуьл)
Хьажоргаш
Категори:Анкара провинцин микрокӀошташ
Вайнах махкахбахар
Махкахбахаран бахьна
Вайнах махкахбахаран бахьанехь цхьа бахьана хила тарло, «СССРн Иранаца а, ХӀункараца а дозанашкахь Ӏаш долу кегийра къаьмнех боцу тешам. Азербайджанан а, Эрмалойчоьнан а, Гуьржийчоьнан а дозанехь Ӏаш долу къаьмнаш «тешам боцуш ларарна», «хӀунда аьлча царех дукхахболчеран дозанал арахьа гергара нах хиларна».
ЦӀе
Вайнах махкахбахаран операцин иштта цӀе тиллар бахьан билгала хууш дац. Схьахетарехь, и дош цӀерахбокххучу цхьана къоман цӀерах терахилар ду.
ТахӀтаджиоьренджик (Гуьдуьл)
Хьажоргаш
Категори:Гуьдуьлнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Вайнах махкахбахар
ЦӀе
ХӀинца болу дуккхачу талламхойн операцин цӀе стенах схьаяьлла ю аьлла цхьа барт бац. Цхьаболу вайн заманхошна хетарехь «чеченцы» аьлла йолу цӀарах схьаяьлла ю иза.
Хиламан дахар
1944 шеран 31 январехь ПДО ССРС № 5073 сацам бина Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккха а, цуна бахархой махкахбаха Йуккъерачу Азе а, Кхазакхстане а бахийта «дӀалецархошна фашисташна гӀодар бахьнехь». Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхина цуна 4 кӀошт ДегӀастанан АССР-н дӀаелира ткъа 1 кӀошт Къилбаседа ХӀирийн АССР-н, Дисначу латтан тӀехь Грознин область кхоьллира. 1944 шеран 29 январехь ССРС-н чоьхьара гӀуллакхийн наркомас (халкъан комиссаро) Лаврентий Берияс чӀагӀдина «Нохчийн а, гӀалгӀайн а арабахаран къепен дилларан иструкци», ткъа 31 январехь Пачхьалкхан Дуьхьалон Комитетас бина сацам нохчий а, гӀалгӀай а Казахийн а, ГӀиргӀазойн а ССРшка бахийта аьлла. 20 февралехь И. А. Серов, Б. З. Кобулов а, С. С. Мамулов тӀехьахь болуш, Берия Соьлжа-ГӀала веара операцин ша куьйгалла дан волавелира, «лаьмнашкахь Ӏабор» баьхкина санна чу эскараш далийнера оцу юкъахь бара 100 эзар эскархо, 18 эзар офицераш юкъаш а болуш цул совнах 19 эзар НКВД, НКГБ а, «Смерш» а оперативни белхалой. 21 февралехь оцо приказ арадаьккхира НКВД-н гӀоьнца вайнах махкахбаха аьлла. ШолгӀачу дийнахь республикин куьйгалхошца а динан лидершца гулам бина цаьрга шаьш бина сацам дӀахаийтира а, цул совнах дехар дира бахархошна юкъахь кечам беш болх бар. Цунах лаьцна Берехь хаам бира Сталине:
Нохч-ГӀалгӀайн АССРн СНК председатель волучу Моллаевега дӀахаийтина вайнах махкахбаха Ӏедало бина сацам буьйцуш а и сацам баран баьхьана а дуьйцуш.
Са хаам бешначул тӀехьа Малаевн бӀаьргех хиш деара, амма вайнах махкахбахаран хьокъехь шен тӀедиллинарг ша кхочуш дийр ду аьлла дош делла. Цул тӀаьхьа Соьлжа-ГӀалахь сацам хилла схьакхайкхина нохчийн а гӀалгӀайн а йукъара 9 урхаллин белхалой, цаьрга дӀахаийтина вайнах махкахбохург хилар а махкахбахаран бахьана а.
Къамел дина Нохч-ГӀалгӀайнчохь уггара лараме болучу динан нахе Б. Арсановца, А.-Г. Яндаровца а, А. Гайсумовца, цаьрга доьхург дара моллашца а, кхин меттигера лараме болучу нахаца а гӀодар.
Махкахбахар а, эшелонаш дӀаяхийтар а доладелира 1944 шеран февралехь меттигера хенаца 02:00 даьлча, ткъа чекхделира оцу шеран 9 мартехь. Операцин кодан дош дара «Пантера», иза радеочухула кхайкхош а хезаш дара.
Махкахбохучу хенахь цхьаберш лаьмнашка бовда гӀиртира, я меттигера бахархой муьтӀахь бацара. НКГБс хаамбира революцин законаш талхийна аьлла махкахбаьхначул тӀехьа махках бисна къена-нохчийн зударий, цамгуш берш а, сакхт берш а эскархоша шайн лаамца тоьпаш тоьхна байина аьлла.
Документаш ма-боху цхьана эвлахь кхоъ адам дийна, цара юкъахь хила бархӀ шо долу кӀант, кхечу эвлахь «пхиъ къеда зуда» йийна, кхолгӀачу — «билгал ца динчу хаамшца» «эскархочун лаамца тоьпаш тоьхна 60 адам дийна». Цул совнах ГаланчӀожан кӀоштан юкъахь хиллачу Хьайбахехь 700 адам дийна доллушехь цӀе йилина дагийна аьлла Ӏедало хӀинца а бакъданза хаамаш бу.
ДӀаяхийтина 180 эшелон 493 269 адам чохь долуш. Некъахь дийна 56 бера, дӀакхелхина 1272 адам, «уьш хуьлу 2,6 адам 1000 махкахбаьхначарна. РСФСР-н статистикийн урхаллас мах хадорца Нохч-ГӀалгӀайн АССРехь 1943 шарахь 1000 бахархойх 13,2 адам делла хуьлура». Цу тӀе баларан бахьна дара «махкахбохурш къена хилар», махкахбохучарна юкъахь «ширъелла цамгарш ерш хилар а», физикин хьесапехь ледарниш юкъахь хилар а. Табечу гӀишлошка бахийтина 285 адам.
ТӀаьххьара эшелон дӀаяхийтира Нохч-ГӀалгӀайчоьнан куьйгалла деш хила белхалой а, динан лидерш а операцехь дакъалоцуш хийла болу.
Официалан хаамашца, операци дӀайоьдучу хенахь 780 адам дийна, совет Ӏедалан дуьхьала болу 2016 стаг лаьцна, 20 эзарал дукха долу герз даьккхина, 4868 пхоьазза йолу тоьпаш, 479 пулемёташ а, автоматаш. Лаьмнашкахь дӀалачкъа кархдаьлла 6544 стагна.
Махкахбахаран хьал
Новкъахь 56 бера динера, 1272 адам делира. Дукхачу нехан балар бахьанаш дара шело, дахаран таронаш хицадалар, цамгарш, кегий а, бакххий а нехан гӀело. Къилба ХӀирийн КПСС обкоман отделан куьйгалхо Х. Арапиевс дуьйцара:
1944 шеран мартехь, цӀерабехнарш шайн билгалъякххина метте дӀакхаьчча, шайга Ӏедало делла омра долушшехь, колхозаш а, совхозаш а бехкинчарна я кхача, я хӀусамаш, я болх а ца белира. ЦӀерабехнарш шайн керла меттехь халла дӀанисбал гӀерташ бара.
Нохчийн а, гӀалгӀай а шайн даймахкара арабахаран сов, кхоьчу меттанашкара а арабохуш бара. Армехь берш эскарара мукъа а бохуш Сибрех дӀабохуьйтура.
1956 шарахь Кхазакхстанехь Ӏаш бара 315 эзар нохчий а, гӀалгӀай а, Киргизехь — 80 эзар. Сталин веллачултӀехь царна дӀасабаха маршо елира, амма цера цӀабаьрза бакъо яцара. ХӀетте а 1957 шарахь меттахӀоттина Нохч-ГӀагӀайн АССР 140 эзар цӀеравекххинарг цӀавирзира. Цхьайолу лаьмнийн кӀошташкахь дахар дихкина дара. Цундела цигахь Ӏийнарш лахара юрташкахь охьахевшира.
Микоян Анастасан позици
<!-- Микоянан жигараллица кхоьллинера Нохчийн автономин область. Нохчий, гӀалгӀай арабахаран гӀуллакх меттах даьккхича, Микоян воцчо доьхьало ца йира Сталинна, иза бахьанехь Сталин валлалц оьгӀазалла йоссийра цунна тӀе. 1956 шарахь, нохчийн а, гӀалгӀайн а тоба тӀе а лаьцна, Микоян Анастаса жигаралла дира уьш Даймахка цӀаберзорехь. А. И. Микоянан дагалецамашкара:
«Нохчийн къоман автономи ян еза нохчий коьртехь а болуш.»
Маршал С. М. Буденни дагалецамаш:
«1923 шеран январехь Микоян Анастас Ивановича кхайкхира шаволчу Ворошиловга а, соьга а.
— ВЦИКан декрет ду куьг яздина, — элира цуо, тхо цуьнан кабинет чудевлча. Нохчийчоь кхайкхош ю автономин советийн область. Нохчашка хаийта деза иза. Делегаци кхоьллина. Оцу юкъа шу шиъ, Левандовски, кхин могӀа накъостий боьлху. Делегаци коьртехь со ву. Кхана Соьлжа-ГӀала даха новкъа довлу. Митинг йийр ю вай, гулам гулбийр бу, ревком хоржур ю.
— Эвланашкахь а хила дезар ду? — хаьттира аса.
— Ду дера, — корта таӀийра Микояна.
— ХӀун омарш хир ду лардарехь? Нохчийчу вахар кхерам боцуш дац. Цхьаццанхьа талорхой бу болх беш, лаьмнашкахь муххале а.
Эль Сируело (Тьера Бланка)
Эль Сируело — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Вайнах махкахбахар
Микоян Анастасан позици
Микояна белаш таӀийра.
Эль Сируело (Тьера Бланка)
Географи
Эль Сируело лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Вайнах махкахбахар
Микоян Анастасан позици
— Ха цхьаннен а кепара дига йиш йац. Халкъан хӀун ойла хир ю вайх? Аьр ду: кхоьру большевикаш.
Эль Сируело (Тьера Бланка)
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Вайнах махкахбахар
Микоян Анастасан позици
Со леррина хьаьжира Ворошиловга, элира:
Эль Сируело (Тьера Бланка)
Климат
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Вайнах махкахбахар
Микоян Анастасан позици
— Оркестр юьгий?
Эль Сируело (Тьера Бланка)
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
Вайнах махкахбахар
Микоян Анастасан позици
— Юьга дера, — вела къежира иза. — Шиъ юьгур ю. Хийца а луш локхур ю. Нохчашна музыка еза.».
Эль Сируело (Тьера Бланка)
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Вайнах махкахбахар
Микоян Анастасан позици
1944 шарахь нохчий, гӀалгӀай арабахаран гӀуллакх меттах даьккхича, Микояна ларлуш доьхьало йира Сталинна, оцу балхо новкъарло йир ю ССРСн дуьненан юкъарчу сийн. Оцу хенахь дуьйна Сталинан заманан Микоянан седа меллаша бан болабелира. (Романовичев Леонидан «Намин Стасан ден дех» цӀе йолчу дагалецамашкара).
Эль Сируело (Тьера Бланка)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Вайнах махкахбахар
Микоян Анастасан позици
Эминов СаӀидан «Со гӀур ву сайн халкъ долчу» цӀе йолчу статьяра:
1956 шеран июнехь 14 нохчийчух, гӀалгӀайчух йолу тоба тӀеийцира Микоян Анастаса. Оцу «гӀараваьлла волу советийн пачхьалкхан а, политикан а белхалочунца» цхьанакхетаран цхьа бахьана дара, иза 20-гӀачу шерашкахь Къилбаседа Кавказан куьйгалхойх цхьаъ хилар, мосийттаза хилла вара вайнехан ярташкахь. 1956 июлехь араделира «Нохчашна, гӀалгӀашна, кхарачошна, церан доьзалашна тӀиера леррина кхалхадаран бехкам дӀабаккхар…» цӀе йолу ССРС-н Лакхарчу Советан Президиуман Указ. 1957 шеран бӀаьста а, аьхка а цӀабирзира 140 эзар стаг гергга…. -->
Махкахбахаран тӀехье
СССРн планаца цӀахь биса цхьане бакъо йацара, цундела масийтта эвлахь (масала, Хьайбахехь) НКВДн эскаро мадарра аьлча маьрша бахархой хӀаллак бина. Пачхьалкхан кхерамзаллин наркоматас хаийтира «масийтта хилла революцин законаш талхош а ирча хиларг эскархоша шайн лаамца тоьпаш тоьхна нохчийн къена зударий, сакхт нах, цамгарш берш а тӀехьа баха ца луш берш а байина аьлла».
Капраника
Капраника — Италин Лацио регионера коммуна. Лаьтташ йу Витербо провинцехь.
Вайнах махкахбахар
Махкахбахаран тӀехье
Вайнах махкахбахаран уггаре хьалха хилларг дара махкахбахнарш кӀезиг хилар дуьххьара шарашкахь. Меттигехь адаптаци хилар хала хилар ца тоьуш вайнах баларан бахьанаш дара шиъ: цхьалгӀа тӀеман хенан халонаш, шолгӀа дукху болу вайнах цӀахь болуш юьртабахам лелош бара, ткъа кхузахь ишта белхаш кӀезиг бара (1949 шеран мартан хаамашца, 63,5 % вайнах йоза-дешар цахууш бара, ткъа 11,1 % у немцой). Махкахбаьхначарна аграран секторехь белхаш ца хилча дийна биса шансаш кӀезиг яра.
Капраника
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Вайнах махкахбахар
Махкахбахаран тӀехье
Вайнехан контингентан бераш даран а, баларан а ша къастина хаамаш бац, амма массо Къилбаседа Кавказера махкахбаьхначера хууш ду (Нохчий а, гӀалгӀай а, кхарачой а, балкхарой а). Махкахбаьхначхьана а 1948 шеран 1 октябрь кхаччалц Сибрех хилла 28 120 бер, кхалхина 146 892 адам. Къастина шарашкахь бераш дар а, кхалхар а дара иштта:
Капраника
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Лацио йукъара гӀаланаш
Вайнах махкахбахар
Махкахбахаран тӀехье
Вайнах Сибрех кхаьчна хан тидаме эцча Къилбаседа Кавказера массо махкахбаьхначарца лерича 81,6 % вайнах хуьлура, оцу массо халкъийн баларш лерича 120 эзар адам делла ала мегар ду. «Ординаран» балар а лерича махкахбахар бахьнехь 90—100 эзар адам делла. И хуьлу 20 % герга дуьххьара махкахбаьхначеран дукхаллица.
1939 тӀера 1959 шо кхачалац СССРехь 2,6 % кхиъна вайнах бара (407 968 тӀера  418 756 кхаччалц), гӀалгӀай бара — 15,0 % (92 120 тӀера 105 980 кхаччалц адам). Оцул кӀезиг адам тӀекхетаран бахьна дара махкахбахар. Амма XX бӀешеран эхигехь вайнехан ламастан лакхара бераш дукху хилар бахьнехь демографин катастрофегара толам баьккхира. 1959 тӀера 1989 шарашкахь нохчийн дукхалла тӀекхиира  2,3-за, гӀалгӀайн — 2,2 за.
1945 шаран 1 январь тӀекхаьчча махкахбаьхнарш бара 440 544 нохчий а, гӀалгӀай а, 1949 шаран юьхьангахь дукхулла кӀеззиг хилара 365 173 тӀе кхаччалц. 1949 шарахь Сибрех бахаран адаптаци хилар духкучу хьолехь чекхделира, Баларал бераш дар сов деллара оцу бахьнехь контингентан дукхалла а тӀекхета йолаелира. 1953 шаран юьхьангехь лерана комендатурехь дӀаязбина бара 316 717 нохчий а, 83 518 гӀалгӀай а. Оцу хенах цера СССРн регионашкахь баьржина хилар дара лахахь ма гойту :
Операцин мах хадор
<!-- Из докладной записки «О положении в районах Чечено-Ингушской АССР»
Населённых пунктов в республике насчитывается 2288. Население за время войны сократилось на 25886 человек и насчитывает 705814 человек. Чеченцы и ингуши в целом по республике составляют около 450000 человек.
При приближении линии фронта в августе-сентябре 1942 г. бросили работу и бежали 80 человек членов ВКП(б), в т.ч. 16 руководителей райкомов ВКП(б), 8 руководящих работников райисполкомов и 14 председателей колхозов.
Антисоветские авторитеты, связавшись с немецкими парашютистами, по указаниям немецкой разведки организовали в октябре 1942 года вооруженное выступление в Шатоевском, Чеберлоевском, Итум-Калинском, Веденском и Галанчожском р-нах.
Отношение чеченцев и ингушей к Советской власти наглядно выразилось в дезертирстве и уклонении от призыва в ряды Красной Армии.
В октябре 1941 г. из 4733 человек 362 уклонилось от призыва.
В январе 1942 г. при комплектовании национальной дивизии удалось призвать лишь 50 процентов личного состава.
В марте 1942 г. из 14576 человек дезертировало и уклонилось от службы 13560 человек, которые перешли на нелегальное положение, ушли в горы и присоединились к бандам.
В 1943 году из 3000 добровольцев число дезертиров составило 1870 человек.
Группа чеченцев под руководством Алаутдина Хамчиева и Абдурахмана Бельтоева укрыла парашютный десант офицера германской разведслужбы Ланге и переправила его через линию фронта. Преступники были награждены рыцарскими орденами и переброшены в ЧИ АССР для организации вооруженного выступления.
За сентябрь-октябрь 1943 года ликвидировано и легализовано 243 человека. На 1 ноября в республике оперируют 35 бандгрупп с общей численностью 245 человек и 43 бандита-одиночки.
Свыше 4000 человек - участников вооруженных выступлений 1941-42 гг. прекратили активную деятельность, но оружие - пистолеты, пулеметы, автоматические винтовки - не сдают, укрывая его для нового вооруженного выступления, которое будет приурочено ко второму наступлению немцев на Кавказ.
-->
Билгалдахарш
Категори:Халкъаш махкахдахар
Велики Девица
Велики Девица — Украинин Черниговн областан Прилукин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Прилукин кӀоштан нах беха меттигаш
Куавескититлан (Копалильо)
Географи
Куавескититлан лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
(11199) 1999 CC82
Истори
ДӀайиллина 1999 шеран 12 февралехь LINEAR проект цӀе йолу Ӏилманчо Сокорро обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1999 CC82» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца