cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Курганцы
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Венёван кӀоштан нах беха меттигаш
Стара Бучка
Стара Бучка — Словенин йукъараллера эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Геролтице (Гоштице-Геролтице)
Геролтице  (Heroltice) — Чехин Къилба Морави мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Къилба Морави мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Жузи
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Ло а, ГагӀонна а департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Софудеде (Саричам)
Софудеде (Sofudede) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Адана провинцин (ил) Саричамнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Адана провинцин нах беха меттигаш
Категори:Адана провинцин микрокӀошташ
Категори:Саричамнан микрокӀошташ
Худолиевка (Черкассин область)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Софудеде (Саричам)
Хьажоргаш
Категори:Саричамнан кӀоштан нах беха меттигаш
Худолиевка (Черкассин область)
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Черкассин кӀоштан нах беха меттигаш
Софудеде (Саричам)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
ВегӀдезе
ВегӀдезе — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Корсика регионехь. Коммунан департамент — Лакха Корсика.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Лакха Корсика департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Минуцо (Тревизо)
Минуцо — Италин Венеция регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
NGC 7437
NGC 7437 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
7437 7437
(3140) Stellafane
(3140) Stellafane — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1983 шеран 9 январехь Брайан А. Скифф цӀе йолу Ӏилманчо Андерсон-Меса обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1983 AO».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Штадль-Паура
Штадль-Паура — Австрин Лакха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Вельс-Ланд гуонан йукъайогӀу.
Географи
ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Лакха Австри латтана гӀаланаш Категори:Австрин гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Лентово (Мазовин воеводалла)
Лентово  — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Джибир
Джибир (Cibir) — Азербайджанан Гусаран кӀоштара эвла.
Лентово (Мазовин воеводалла)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Джибир
Билгалдахарш
Категори:Гусаран кӀоштан нах беха меттигаш
Лентово (Мазовин воеводалла)
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Эрдемлер (ГуьмуьшхӀане)
Хьажоргаш
Категори:ГуьмуьшхӀане провинцин нах беха меттигаш
Категори:ГуьмуьшхӀаненан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Цукеа (Торино)
Цукеа — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Салвареца (Дженова)
Салвареца — Италин Лигурия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Сумароково (Белорусси)
Сумароково (Сумарокава) — Белоруссин Могилёвн областан Могилёвн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Могилёвн областан нах беха меттигаш Категори:Могилёвн кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Кампаньола (Варезе)
Кампаньола — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Голубково
Голубково (Голубково) — Российн Федерацин Брянскан областан Жирятинан кӀоштара дӀатесна эвла.
Ближни (Медвенкан кӀошт)
Ближний (Ближний) — Российн Федерацин Курскан областан Медвенкан кӀоштара эвла.
Голубково
Климат
Эвла лаьтта Российн Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.
Ближни (Медвенкан кӀошт)
Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах.
Голубково
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Ближни (Медвенкан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Голубково
Хьажоргаш
Категори:Жирятинан кӀоштан нах беха меттигаш
Ближни (Медвенкан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Медвенкан кӀоштан нах беха меттигаш
Селище (Череповецан кӀошт)
Селище (Селище) — Российн Федерацин Вологдин областан Череповецан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Череповецан кӀоштан нах беха меттигаш
Гранада (Миннесота)
Гранада  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Миннесота штатера гӀала.
Истори
Гранада гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Миннесота штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Хемуньо
Хемуньо — Испанин Авила провинцин муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Авила провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Пухальщина
Пухальщина — Украинин Полтаван областан Кременчуган кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Кременчуган кӀоштан нах беха меттигаш
Тиноватик
Тиноватик (Тиноватик) — Российн Федерацин Архангельскан областан Приморскан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Архангельскан областан Приморскан кӀоштан нах беха меттигаш
Тренина (Тюменан область)
Тренина (Тренина) — Российн Федерацин Тюменан областан Тобольскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Тобольскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Сазды (Актобен область)
Сазды — Кхазакхстанан Актобен областан Актобен гӀалин администрацин йукъайогӀу эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Актобен гӀалин администрацин нах беха меттигаш
Овар (кӀошт)
Овар  — Португалин Авейру гуонан йукъара фрегези. ЙукъайогӀуш йу цӀе йолучу муниципалитетан.
Географи
кӀошташ. Майда —.
Хьажоргаш
Категори:Авейру кӀошташ Категори:Португалин фрегезеш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Кончинка (Тверан область)
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Хьажоргаш
Категори:Максатихан кӀоштан нах беха меттигаш
Вироква (гӀала, Висконсин)
Вироква — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Висконсин штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Недники
Недники (Недники) — Российн Федерацин Смоленскан областан Дорогобужан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Дорогобужан кӀоштан нах беха меттигаш
Андреень
Андреень — Румынин Харгита жудецан Авремешть коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Харгита жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
(2463) Sterpin
(2463) Sterpin — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1934 шеран 10 мартехь Жорж ван Бисбрук цӀе йолу Ӏилманчо Уильямс-Бэй обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1934 FF».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Ильяшевка (Ровнан область)
Ильяшевка — Украинин Ровнан областан Ровнан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
NGC 7438
NGC 7438 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Ильяшевка (Ровнан область)
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Ровнан кӀоштан нах беха меттигаш
NGC 7438
Хьажа кхин а
7438 7438
Казах-Мирза-Йурт
Истори
1818 шарахь Ермоловс Ӏосман-Йуртара а, Караагачера а, Байрам-Эвлара а, Хаси-Эвлара а, Генж-Эвлара а, Баша-Бек-Йуртара а Казах-Мирза-Йуьртара конвойца массо нохчий ара баьхира.
Билгалдахарш
Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Мариямполь (Воронован кӀошт)
Мариямполь (Марыямпаль) — Белоруссин Гроднон областан Воронован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Гроднон областан нах беха меттигаш Категори:Воронован кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Эль Пистлар (Чиконтепек)
Эль Пистлар — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Пистлар лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Геленвилл (Висконсин)
Геленвилл  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Висконсин штатера нах беха меттиг, иза лоруш йу бахархойн статистикин меттиг (census-designated place, CDP) санна.
Географи
Геленвилл бахархойн статистикин меттиган майда —. Статистикин йекъна меттиган бакъонан статус йац.
ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Висконсин штатан бахархойн статистикин меттигаш Категори:Висконсин штатан нах беха меттигаш Категори:АЦШ бахархойн статистикин меттигаш
Весковато (Франци)
Весковато — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Корсика регионехь. Коммунан департамент — Лакха Корсика.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Лакха Корсика департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Каскахалито (Сан Хуан Эванхелиста)
Каскахалито — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Каскахалито лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Штадтшлайнинг
Штадтшлайнинг — Австрин Бургенланд федералан латтана йукъара коммуна. Оберварт гуонан йукъайогӀу.
Суслонгер
Суслонгер (Суслонгер) — Российн Федерацин Марий Элан Звенигован кӀоштара эвла.
Штадтшлайнинг
Географи
ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Суслонгер
Климат
Кхузахь бараме континенталан климат йу. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха йу. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикин а, Арктикин а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран йуккъера барам республикин малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.
Штадтшлайнинг
Хьажоргаш
Категори:Бургенланд латтана гӀаланаш Категори:Австрин гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Суслонгер
Хьажоргаш
Категори:Звенигован кӀоштан нах беха меттигаш
Худяки (Черкассин область)
Худяки — Украинин Черкассин областан Черкассин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Черкассин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Чаьтгуьн
Чаьтгуьн (Çətgün) — Азербайджанан Гусаран кӀоштара эвла.
Сариташ (ХӀалилийе)
Сариташ (Sarıtaş) — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Шанлиурфа провинцин (ил) ХӀалилийенан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Чаьтгуьн
Билгалдахарш
Категори:Гусаран кӀоштан нах беха меттигаш
Сариташ (ХӀалилийе)
Хьажоргаш
Категори:Шанлиурфа провинцин нах беха меттигаш
Категори:Шанлиурфа провинцин микрокӀошташ
Категори:ХӀалилийенан микрокӀошташ
Дурниха
Дурниха (Дурниха) — Российн Федерацин Москохан областан Раменскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Сариташ (ХӀалилийе)
Хьажоргаш
Категори:ХӀалилийенан кӀоштан нах беха меттигаш
Романов (Дубовскан кӀошт)
Романов (Романов) — Российн Федерацин Ростовн областан Дубовскан кӀоштара эвла.
Дурниха
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Раменскан кӀоштан нах беха меттигаш
Сариташ (ХӀалилийе)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Стара Вас-Бизельсько
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Романов (Дубовскан кӀошт)
Климат
Кхузахь амалехь йу бараман асанера бараман континенталан климат. Ӏа дукха хьолахь кхоьлина а, мохе а ду. Аьхке мохе а, йекъа а, йовха а йу. Климатан континенталан сипташ чӀагӀло мехкан къилбаседа-малхбузера къилба-малхбале. ТӀекхета йокъалла, йовхо. ЧӀагӀло мехаш, Ӏаьнан шелонаш. Климатан амалан башхалла йу маьлхан серло а, йовхо а шорта хилар. Дукха хуьлу барамера шораллин къилба зонин циркуляцин процессаш. Амма, Арктикера шийла массаш кхача тарло, масийттаза йан а тарло уьш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ростовн областан Дубовскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кировски (Смоленскан кӀошт)
Кировски (Кировский) — Российн Федерацин Алтайн мехкан Смоленскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера а, чӀогӀа континенталан а йу, кхоллало Атлантикера, Арктикера, Малхбален Сибрехара, Йуккъерчу Азера сих-сиха хийца а луш кхочучу хӀаваан массаш бахьнехь. Маршах кӀезиг йолуш хенан хӀоттам хилар бахьнехь алссама маьлхан радиации кхачайо кхуза. Малх лепаран дохаллин йуккъера барам 2000—2300 сахьт шарахь бу, цхьаьнатоьхна радиацин барам кхочу 4500-4800 МДж/м2 шарахь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Алтайн мехкан Смоленскан кӀоштан нах беха меттигаш
КавагӀк
КавагӀк — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ло а, ГагӀонна а.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Ло а, ГагӀонна а департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Лентув
Лентув — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Коновалово (Свердловскан область)
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (89%), гӀезалой (11%).
Билгалдахарш
Категори:Первоуральскан гӀалин гуо нах беха меттигаш Категори:Свердловскан областан нах беха меттигаш
Каршийака (Дефне)
Каршийака (Karşıyaka) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан ХӀатай провинцин (ил) Дефненан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:ХӀатай провинцин микрокӀошташ
Категори:Дефненан микрокӀошташ
Категори:Дефненан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Супоничи
Супоничи (Супанічы) — Белоруссин Могилёвн областан Могилёвн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Могилёвн областан нах беха меттигаш Категори:Могилёвн кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Моьнзен
Моьнзен (Möhnsen) — Германин Шлезвиг-Гольштейн латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Шлезвиг-Гольштейн латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
ШахӀинтепе (Саричам)
ШахӀинтепе (Şahintepe) — Туркойчоьнан Лаьттайуккъера хӀордан регионан Адана провинцин (ил) Саричамнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Адана провинцин нах беха меттигаш
Категори:Адана провинцин микрокӀошташ
Категори:Саричамнан микрокӀошташ
Категори:Саричамнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Городни (Нижни Новгородан область)
Городни (Городное) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Боран гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 73 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Боран гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Минченго (Алесандрия)
Минченго — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Кудиново (Код ОКТМО 29623436131)
Кудиново (Кудиново) — Российн Федерацин Калугин областан Малоярославецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Малоярославецан кӀоштан нах беха меттигаш
Алия (Байкалдехьара мохк)
Алия (Алия) — Российн Федерацин Байкалдехьара мехкан Сретенскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат луьра, чӀогӀа континенталан йу. Октябрехь дуьйна кхузахь хӀутту лакхара атмосферан Ӏаткъам. Йочанаш кӀезиг хуьлу, ткъа малх лепар кхузахь алсама хуьлу Ялтехь а, Кисловодскехь а чул. Оцу хенахь гӀийла мох а наггахь бен ца хуьлу. Оцу хьолашкахь латтано йойу дукха йовхо атмосферан дӀайалар бахьнехь, цуьнца кхетадо температуран инверсеш а, алссама тӀетаьӀӀа шелонаш латтар. Аьхке кхузахь йовха йу, цхьаццанхьа тӀех йовха йу, ткъа Ӏа шийла ду.
Хильбуэна
Хильбуэна — Испанин Авила провинцин муниципалитет.
Алия (Байкалдехьара мохк)
Хьажоргаш
Категори:Сретенскан кӀоштан нах беха меттигаш
Хильбуэна
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Авила провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Кухтинка
Кухтинка (Кухтинка) — Российн Федерацин Тулин областан Венёван кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Венёван кӀоштан нах беха меттигаш
Валпероза (Асти)
Валпероза — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Цукели (Виченца)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Салварица (Бергамо)
Салварица — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Сетмерел
Сетмерел — Румынин Сату-Маре жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Сату-Маре жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Эсенлер (ГуьмуьшхӀане)
Эсенлер (Esenler) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан ГуьмуьшхӀане провинцин (ил) ГуьмуьшхӀаненан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:ГуьмуьшхӀане провинцин нах беха меттигаш
Категори:ГуьмуьшхӀаненан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Санта Мария (Уеяпан де Окампо)
Географи
Санта Мария лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
(2831) Stevin
(2831) Stevin — Маьлхан системехь астероидийн коьрта асанехь, Марсан а, Юпитеран а орбиташна йукъахь лаьтташ йолу астероид.
Истори
ДӀайиллина 1930 шеран 17 сентябрехь Х. ван Гент цӀе йолу Ӏилманчо Йоханнесбург обсерваторехь. Йуьхьанца хилла цӀе «1930 SZ».
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Большая Владимировка
Большая Владимировка (Большая Владимировка) — Российн Федерацин Курскан областан Медвенкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Медвенкан кӀоштан нах беха меттигаш
Кампаньола (Кремона)
Кампаньола — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
NGC 7439
NGC 7439 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Кампаньола (Кремона)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
NGC 7439
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Кампаньола (Кремона)
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Лос Хакоме (Актопан)
Лос Хакоме — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Лос Хакоме лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
Пятихатки (Кременчуган кӀошт)
Пятихатки — Украинин Полтаван областан Кременчуган кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Кременчуган кӀоштан нах беха меттигаш
Иголкино (Россошан кӀошт)
Иголкино (Иголкино) — Российн Федерацин Воронежан областан Россошан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Климатан Ӏаткъам бо Байкалхьалхара, Алтайра, Монголера Кхазакхстанехула йогӀу климаткхолларан семано (Воейковн сема).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Россошан кӀоштан нах беха меттигаш
Геролтице (Штити)
Геролтице  (Heroltice) — Чехин Оломоуц мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Оломоуц мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Сазды (Кызылордан область)
Сазды — Кхазакхстанан Кызылордан областан Аральскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш Категори:Аральскан кӀоштан нах беха меттигаш
Грастон (Миннесота)
Грастон  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Миннесота штатера гӀала.
Истори
Грастон гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Миннесота штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Горбачи (Жирятинан кӀошт)
Горбачи (Горбачи) — Российн Федерацин Брянскан областан Жирятинан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Эвла лаьтта Российн Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Жирятинан кӀоштан нах беха меттигаш
Конюшино (Тверан область)
Конюшино (Конюшино) — Российн Федерацин Тверан областан Максатихан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Сельца (Череповецан кӀошт)
Сельца (Сельца) — Российн Федерацин Вологдин областан Череповецан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Череповецан кӀоштан нах беха меттигаш
Ойан
Ойан — Португалин Авейру гуонан йукъара фрегези. ЙукъайогӀуш йу цӀе йолучу муниципалитетан.
Географи
кӀошташ. Майда —.
Хьажоргаш
Категори:Авейру кӀошташ Категори:Португалин фрегезеш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Масюны
Масюны (Масюны) — Белоруссин Гроднон областан Воронован кӀоштара эвла.
Веццани
Веццани — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Корсика регионехь. Коммунан департамент — Лакха Корсика.
Масюны
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Веццани
Географи
.
Масюны
Хьажоргаш
Категори:Гроднон областан нах беха меттигаш Категори:Воронован кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Веццани
Билгалдахарш
Категори:Лакха Корсика департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Това
Това (Това) — Российн Федерацин Архангельскан областан Приморскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Архангельскан областан Приморскан кӀоштан нах беха меттигаш
Чилаьгир (Гусаран кӀошт)
Чилаьгир (Çiləgir) — Азербайджанан Гусаран кӀоштара эвла.
Билгалдахарш
Категори:Гусаран кӀоштан нах беха меттигаш
КазидегӀок
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Ло а, ГагӀонна а департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Андреешть (Вилча)
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Вилча жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Штайн (Фуьрстенфельд)
Штайн  — Австрин Штири федералан латтана йукъара коммуна. Хартберг-Фуьрстенфельд гуонан йукъайогӀу.
Географи
ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Турба
Турба (Турба) — Российн Федерацин Тюменан областан Тобольскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Тобольскан кӀоштан нах беха меттигаш
Хутора (Черкассин область)
Хутора — Украинин Черкассин областан Черкассин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Черкассин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Вити (гӀала, Висконсин)
Вити — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Висконсин штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Висконсин штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
ТӀуьна тропикийн хьаннаш
ТӀуьна тропикин хьун, Тропикан догӀанан хьун, Гиле́я — экваторан, субэкваторан (Хийцалуш-тӀуьна тропикийн хьаннаш), тропикан кӀошташкара тӀуьна климатера (2000—7000 мм йочанаш шарахь) биом, хьун. Уьш тропикийн хьаннех а, догӀанан хьаннех а уггар яьржина хьаннаш ю. ТӀуьна тропикийн хьаннашкахь дукха биокепаш ю. Иза дахаран дика Ӏаламан зона ю. Кхузахь ю дукха шайн, царна йукъахь эндемин кепара дийнаташ а, ораматаш а, ткъа кхин а кхелха дийнаташ. ТӀуьна тропикийн хьаннашкахь еха кхааннах ши дакъа дуьненара дийнаташ а, ораматаш а. Хила тарло, миллионашкахь кепара дийнаташ а, ораматаш а хӀинца теллина а йоцу.
Стара Врхника
Стара Врхника — Словенин йукъараллера эвла.
ТӀуьна тропикийн хьаннаш
ТӀуьна тропикийн хьаннашкахь лахарчу могӀанехь ца тоьа малхан серло, цуо новкъарло йо коьллаш яларан. Оцу хьоло адамна а, дийнатан а хьуьнхахь лела аьтту бо. Нагахь цхьана бахьанца гӀашшан рагӀу ца хилахь я гӀийла хилахь, лахара могӀанехь чехка юькъа, лела халадолуш лианин, коллийн, кегийрачу диттийн къух долу — цунах джунгляш олу.
Стара Врхника
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
ТӀуьна тропикийн хьаннаш
Яржар
Тропикийн догӀанан хьаннаш яьржина экваторан асанехь, экваторан къилбаседехьа 25 ° къс.ш., къилбехьа 30 ° къ.ш. кхаччалц.
Стара Врхника
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
ТӀуьна тропикийн хьаннаш
Яржар
Америкехь уьш евлла Мексикехь Мексикан айман йистехь, Флоридан (АЦШ) къилбехахь, дӀалоцу Юкатан ахгӀайре, Юккъерачу Америкин доккхаха долу дакъа, Вест-Инди гӀайренаш. Къилба Америкин тропикийн догӀанан хьаннаш (царех кхин а сельва я гилея олу) ю Амазонка хин майданехь (Амазонин догӀанан хьаннаш — уггар яккхийра догӀанан хьаннашлахь), Къилба Америкин къилбаседехь, яьржина Бразилин (Атлантикан хьун) атлантикан бердашца. Африкехь уьш йовлу экваторан декъан малхбузехь Гвинейн айман йистера Конго хин майдане (оцу йукъахь Атлантикан экваторан бердйистера хьаннаш) кхаччалц, кхин а Мадагаскарехь.
Цул сов тропикан догӀанан хьаннаш ю Азехь ХӀиндин къилбехахь, Къилба-Малхбален Азехь Мьянмера къилбан Ций кхаччалц, кхин дӀа кхочу малхбалехьа, Индонезин а, Керла Гвинейн а гӀайренаш йукъалоцуш Австралин Квинсленд штате кхаччалц йолу дуккха а кӀошташкахь. Иза иштта кхуьу Тийна океанан гӀайренаш тӀехь.
Лаьмнашкахь аренан тӀуьна тропикийн хьаннаш кхуьу 800 м. хӀордан тӀегӀанал лакха кхаччалц. Лакхахь хьун диттийн кепашца къен ю, хьуьнан структура хийцало. Тропикан ломан даиман сийна лаьтта хьун йолу дохкан конденсацин асанехь, цунах дохкан хьун олу.
Ораматаш
ТӀуьначу тропикийн хьаннийн башхаллаш:
ТӀуьна тропикийн хьаннашкара диттийн кхечу кӀезго тӀуьначу климатийн ораматийн йоцу йукъара башхалла ю.
Дукхаха йолчу кепийн гӀадан бух тӀехь шуьйра дечиган голанаш ю. Хьалха моттара, оцу голанаш диттан латта гӀо до, хӀинца хета, оцу голанаш чухула хица ийна даар охьадогӀу диттан орамашка. Шуьйра гӀаш хуьлу диттийн а, коллийн а хьуьнан лахарчу могӀанехь. Лекха къона лакхарчу могӀане хьалакхачанза долу диттийн а хуьлу шуьйра гӀаш, лакха мел долу кегийр луш. Бухахь долчу диттийн шуьйра гӀаш гӀо до мелхан серло ораматех дика дӀайолийта, уьш лакхара мохах лардина ду. ТӀехула рагӀу ден лакхарчу могӀан гӀаш, дукха хьолахь кегийра а, йисташ хедийна а хуьлу, мох ца лацийтархьама. Лахарчу гӀотехь гӀаш дукхах дерш гатдина ду чеккхенгахь, чехка хи охьадагӀийтархьама а, гӀаш дохош йолу микробаш, корсам ца дебийта а.
Дукха хьолахь диттийн баххьаш шайн йукъахь чӀогӀа дика уьйр йолуш хуьлу лианашца я эпифиташца (дитташ тӀетасаелла ораматаш) вовшехтесна.
ТӀуьна тропикин хьаннийн кхин башхалла хила тарло тамашийна дуткъа (1—2 мм) диттан чкъор, наггахь тӀехь кӀохцалш я баьӀаш долуш; заз а, стом а диттан гӀад тӀехь кхиар; олхазарш, екхаш йолу дийнаташ, дургал дуу чӀерий шайга кхойкхуш болу тайп-тайпана мутте стоьмаш.
Сиха кхиаран а, дахаран бараман а башхаллашца тропикийн дитташ декъало 3 тобане.
Фауна
Тропикийн догӀанан хьаннашкахь дийнатийн кепаш алссама сов ю кхечу хьанашкахьчул, къаьсттина дукха ду тропикийн хьаннашкахь олхазарш а, сагалматаш а, делахь а цхьацца кепарнаш схьадаьхча церан барам кӀезга хуьлу. Серло ца тоарна коллаш а, бецан чкъор а къиен ду, цундела лаьттан тӀехула лела кепарнаш кӀезга ду. Уьш ду тапираш, мермаӀаш, пекарш, бегемоташ. ТӀуьна тропикийн хьаннашкахь дукхаха йолу дийнаташ дитташ тӀехь кондарш йукъахь еха. Екхаш йолчарех ю тарсалш, маймалш, летягаш, ленивцаш, КӀохцал цӀога долу тарсалш, иглошерсташ, цхьайолу сагалматаш дуурш, гӀиранаш, иштта дӀа а. Олхазарш: тотеш, хенакӀураш, туканаш, гоацинаш, кхин дӀа а ; текхаргийн масалаш ду хамелеонаш, дечиган лаьхьий, цхьадолу гекконаш, игуанаш, агамаш; хи-лаьттан дийнаташ — цхьайолу пхьидаш. ЧӀерий дукха ду — дийнна 2000 кепара — иза дуьненан тезачу хичура фаунех кхаа декъах цхьа дакъа ду.
Дукха кепара ду букъадаьӀахк йоцурш, уьш дикка даккхийра хила тарло, билгалдовлу кепаца а, басца а, царна йукъахь зингаташ, термиташ, шаролгаш, полларчий кхин а. Поллийн фауна — дуьненахь уггар а ехашчех цхьаъ ю.
ТӀуьначу тропикан хьуьнан структура
ДогӀанан тропикан хьунан структурехь билгалйбоккху дитттийн 3 могӀа. Лакхара могӀа лаьтта шашалаьттачу даккхийрачу 50—55 м, наггахь 60 м лекхачу диттех, церан кондарш тӀеттӀа ца йоьду. Юккъерчу могӀанера дитташ 20—30 м лекха ду, кхуллу тӀеттӀа таьӀна четар. Оцу могӀанехь гулделла лианийн а, эпифитийн а дукхаха долу дакъа. Лахарчу могӀанера диттийн локхалла 20 м сов ца йолу, оцу могӀанан кхиар дозуш ду серлонах, цундела кхианчу хьаннашкахь иза лилха адмашна лела новкъарло йоцуш хуьлу. Коллин а, бецан а могӀа нийсса къасто хала ду, цхьайолу бецаш, масала банан, 6 м лакха йолуш меттигаш ю. Кхианчу хьуьнхахь бецан могӀан флорин хӀоттам дукха хьолахь 1—2 кепара бу. Боданечу меттигашкахь бецан чкъор а, коллаш а ца хуьлу, ткъа сирлочу меттигашкахь, хотешкахь, хин йисташкахь, уьш кхочу шайн хазне. Йоккха роль ю зирхӀан ораматийн: чурашан а, плаунийн а. Тайп-тайпана дахаран кепаш бахьанехь, могӀанийн гуш доза ца хуьлу, цул сов, чӀогӀа кхиана ю могӀанера йоцу ораматаш: лианаш а, эпифиташ а. Ломан тӀуьна тропикийн ши могӀа болчу хьаннашкахь 1-ра могӀан диттийн локхалла 20 м лакха ца болу.
Уггар лакхара тӀегӀа
И могӀа кӀеззиг долчу дукха лекхчу хьуьнан четар тӀехула долчу, 60 метр лекхачу (наггахь дерш 80 метре кхочу) диттех лаьтташ бу,. Дукха хьолахь дитташ даиман сийна лаьттачех ду, амма цхьадолчара шеран екъачу хенахь шайн гӀаш охьакхуьйсу. Иштта дитташ лан еза буьрса температураш а, чӀогӀа мох а. Оцу тӀегӀанехь еха аьрзунаш, бирдолагаш, цхьацца кепара маймалш а, полларчий.
Кондарийн тӀегӀа (хьуьнан четар)
Цхьацца лерамашка хьаьжчи, оцу могӀанан ораматаш ду дуьненан тӀиера ораматех 40—50 процент гергга. Фауна тера ю лакхарчу тӀегӀанчух, амма алсамо дийнаташ тӀекхетна ю. Дуьненан тӀиера сагалматех доьалгӀа дакъа кхузахь дехаш лору.
Ӏилманчийн дукха хьалха дуьйна шек бара оцу тӀегӀанара дахаран кепаш тайп-тайпана хиларх, амма хӀинцца бен ца кхоьллина талламан практикан методаш. 1917 шарахь бен ца кхайкхина америкин натуралист волчу Бейд Уильяма (William Beede), «кхин цхьаъ дахаран континент йисина талланза дуьненан тӀехь, 200 фут цунна тӀехула, иза яьржина эзарнаш квадратан милаш».
Боккъал а талла болийна и могӀа 1980-гӀа шерашкахь, Ӏилманчаша хьуьнан четарна тӀекхача методаш кхоьллича, масала, арбалетаца диттийн баххьаш тӀе муш кхоссар. Хьуьнан четар таллар хӀинци а хьалхарчу тӀегӀанехь ду. Кхин талламан методаш шена йукъа лоцу хӀаваан шараш тӀехь я хӀаваан кеманаш тӀехь некъ бар. Диттийн баххьаш тӀекхачаран Ӏилманех, дендронавтика (Dendronautics) олу.
Юккъера тӀегӀа
Хьуьнан четарна а, хьуьнан бухна а йукъахь ю кхин цхьа тӀегӀа, цунах олу коьллаш. Оцу йукъахь деха цхьа могӀа олхазарш, лаьхьарчий, моьлкъанаш. Оцу тӀегӀанера Сагалматийн дахар чӀогӀа шуьйра ду. Оцу могӀанера гӀаш дуккха а шуьра ду кондаран тӀеган тӀиерачул а.
Латта
Луьста ораматашка хьаьжна ца Ӏаш, ишттачу хьунхахь латта башха дика а дац. Сиха яхкаялар, доьзна ду бактерех, цуо новкъарло йо гумусан чкъор гулдаларна. Эчиган а, наштаран а оксидийн концентраци бахьанехь лаьттан латеризации (лаьттаца кремнезёман барам кӀазгбаларан, шеца цхьаьна эчиган а, наштаран а окись совдолуш долу процесс) хиларо басардо латта сирла-цӀе баса, наггахь кхуллу минералаш дохку меттиг (масала бокситаш). Къоначу лаьттанаш тӀехь, билггала тӀепинган кепарчарна тӀехь, латтанаш хила тарло ялта хьекъаш.
МогӀанера йоцу ораматаш
Экваторан хьаннашкахь чӀогӀа дукха могӀанера йоцу ораматаш ю — лианаш а, эпифиташ а.
«Лианаш (франц. liane, lier — дехка), шайга ирхнехьа гӀад ца латтало ораматаш ю» (ЙСЭ). ТӀуьна тропикийн хьаннашкахь 2 эзар сов кепара лианаш ду. Лианаш тасадаларца хьерчаш я текхаш (масала пальма-ротанг (каламус), 300 м деха) хуьлу. Дукхах долу лианаш — автотрофаш ду, царна йукъахь эпифиташ, паразиташ далахь а. Дукхах долу тропикийн лианаш хьерчачех ду, дечиг хилла гӀад а долуш, церан диаметр 20 см кхочу. Лианийн гӀад дукха чӀогӀа хуьлу, нагахь уьш масех диттах хьаьрчича, цуо дакъаделла дитт охьа ца дужийта. Текха лианаш тасало диттех кегийрачу зуьгалшца, ша кепарчу орамашца.
«Эпифиташ (эпи… а, грек. phytón — орамат), кхечу ораматаш тӀехь, дукхах дерг диттийн геннаш а, гӀодмаш а тӀехь кхуьу ораматаш ду, ткъа иштта гӀаш тӀехь — эпифиллаш олуш ерш, даар гонахьара Ӏаламера схьаоьцу цара (паразиташ йац уьш)»(БСЭ). Тропикийн хьаннашкахь эпифиташ коьртаниг Орхидан а, Бромелийн а доьзалера ю. Эпифитийн ю тайп-тайпана хи молу а, даар озоран а гӀирс: