cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ротовка (Сумин область)
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Конотопан кӀоштан нах беха меттигаш
Броново (Подлясьен воеводалла)
Броново  — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Легбонд
Легбонд — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Броново (Подлясьен воеводалла)
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
Легбонд
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Понте Пьетра (Реджо Эмилия)
Понте Пьетра — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Попки (Шарковщинан кӀошт)
Попки (Папкі) — Белоруссин Витебскан областан Шарковщинан кӀоштара эвла.
Понте Пьетра (Реджо Эмилия)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Попки (Шарковщинан кӀошт)
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Кабасо (Бергамо)
Кабасо — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
Попки (Шарковщинан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш Категори:Шарковщинан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Понте Пьетра (Реджо Эмилия)
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Ярдли (Пенсильвани)
Ярдли  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Пенсильвани штатера гӀала (town).
Кабасо (Бергамо)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Ярдли (Пенсильвани)
Истори
Йиллина.
Кабасо (Бергамо)
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Ярдли (Пенсильвани)
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Пенсильвани штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Тензо (Валле д'Аоста)
Тензо — Италин Валле д'Аоста регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Валле д'Аоста регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Цотценхайм
Цотценхайм — Германин Рейнланд-Пфальц латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Рейнланд-Пфальц латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Арьета (Катанцаро)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Калабри регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
БалчикхӀисар (ШухӀут)
БалчикхӀисар (Balçıkhisar) — Туркойчоьнан Эгейн регион регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) ШухӀутан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш
Категори:ШухӀутан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Суходольщина
Суходольщина (Сухадольшчына) — Белоруссин Минскан областан Молодечнан кӀоштара эвла.
1921—1945 шерашкахь Полякийн Республикин Вильнон воеводаллин Вилейкан поветан йукъайогӀуш йара.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш Категори:Молодечнан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Эль Камино (Акамбаро)
Эль Камино — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Камино лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Бидайколь
Бидайколь — Кхазакхстанан Кызылордан областан Чиилийнан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Кызылордан областан нах беха меттигаш Категори:Чиилийнан кӀоштан нах беха меттигаш
Балсово
Балсово (Балсово) — Российн Федерацин Пскован областан Пскован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Йонджали (Аракли)
Йонджали (Yoncalı) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Трабзон провинцин (ил) Араклинан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Трабзон провинцин нах беха меттигаш
Категори:Трабзон провинцин микрокӀошташ
Категори:Араклинан микрокӀошташ
Категори:Араклинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Лоука (Врбатув Костелец)
Лоука  (Louka) — Чехин Пардубицен мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Литература
Категори:Пардубицен мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Кончинино
Кончинино (Кончинино) — Российн Федерацин Москохан областан Дмитрован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Москохан областан Дмитрован кӀоштан нах беха меттигаш
Фриско (Къилбаседа Каролина)
Фриско  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилбаседа Каролина штатера нах беха меттиг, иза лоруш йу бахархойн статистикин меттиг (census-designated place, CDP) санна.
Географи
Фриско бахархойн статистикин меттиган майда —. Статистикин йекъна меттиган бакъонан статус йац.
ХӀордан сизал локхалла.
Елькино
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Фриско (Къилбаседа Каролина)
Хьажоргаш
Категори:Къилбаседа Каролина штатан бахархойн статистикин меттигаш Категори:Къилбаседа Каролина штатан нах беха меттигаш Категори:АЦШ бахархойн статистикин меттигаш
Елькино
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ферзикован кӀоштан нах беха меттигаш
Пендлтон (Орегон)
Пендлтон  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Орегон штатера гӀала.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Орегон штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Любочажье
Любочажье (Любочажье) — Российн Федерацин Ленинградан областан Луган кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Луган кӀоштан нах беха меттигаш
Дубовка (Ставрополан мохк)
Климат
Эвла йу барамера континенталан климатан зонехь, алсама хуьлу малхбален а, малхбузен а мехаш. Климатан раж шеран дохаллехь чӀогӀа хийцало, шеран метеорологин заманаш, дукха хьолехь, рузманца ца нисло. Мехкан доккхаха долчу декъехь Ӏа доца а ду, цхьанаэшшара а дац. Уггар шийла бутт — январь. Аьхке Ставрополехь йеха йу: 140 де гергга.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Шпакан кӀоштан нах беха меттигаш
Братан (эвла)
Братан  — Болгарин Сливенан областера эвла. Котел йукъараллин йукъайогӀу.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Сливенан областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Гранха эль Дурасно (Пуебло Нуево)
Гранха эль Дурасно — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Гранха эль Дурасно лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Поповка (Вачан кӀошт)
Поповка (Поповка) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Вачан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 21 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Вачан кӀоштан нах беха меттигаш
Гуьрмуьзлуь (Изник)
Гуьрмуьзлуь (Gürmüzlü) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Бурса провинцин (ил) Изникнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин нах беха меттигаш
Категори:Бурса провинцин микрокӀошташ
Категори:Изникнан микрокӀошташ
Категори:Изникнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Чупаховка
Чупаховка — Украинин Сумин областан Ахтыркан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Ахтыркан кӀоштан нах беха меттигаш
(19503) 1998 KE65
(19503) 1998 KE65 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
ГегӀн (Ивелин)
ГегӀн — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Ивелин.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Ивелин департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Ассорино
Ассорино (Ассорино) — Российн Федерацин Костромин областан Чухломан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Чухломан кӀоштан нах беха меттигаш
NGC 278
NGC 278 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
278 278
Рябинкино (Ивановн кӀошт)
Рябинкино (Рябинкино) — Российн Федерацин Ивановн областан Ивановн кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ивановн областан Ивановн кӀоштан нах беха меттигаш
Эль Какао (Текпан де Галеана)
Эль Какао — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Какао лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Строкино (Орёлан область)
Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Верховьен кӀоштан нах беха меттигаш
Полюдово (Пермийн кӀошт)
Полюдово (Полюдово) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Пермийн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Пермийн кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
ГӀош-ле-КлегӀваль
ГӀош-ле-КлегӀваль (Roche-lès-Clerval) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Ду.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Ду департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Голубково (Тутаевн кӀошт)
Голубково (Голубково) — Российн Федерацин Ярославлан областан Тутаевн кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тутаевн кӀоштан нах беха меттигаш
Мажор-Жерсину
Мажор-Жерсину — Бразилин Санта-Катарина штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Санта-Катарина штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Лакха Инхело
Лакха Инхело — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 816 леррана 2008 шарахь.
Иза йу Лакха Инхелон йуьртан меттиган административан центр.
Билгалдахарш
Категори:Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Ла Флеча (Озулуама де Маскареньяс)
Ла Флеча — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ла Флеча лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Будорадз
Будорадз — Польшин Лебушанийн воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лебушанийн воеводаллин нах беха меттигаш
Новини (Калискан повет)
Новини  — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
GSC8941-1547
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Новини (Калискан повет)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
GSC8941-1547
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Броньчани
Броньчани — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Пертика-Басса
Пертика-Басса — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Брешиа провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Ломбарди йукъара гӀаланаш
Лапоре (Словенська Бистриця)
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Темирево
Темирево (Темирево) — Российн Федерацин Рязанан областан Пителинан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Пителинан кӀоштан нах беха меттигаш
Лекажевице
Лекажевице — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
ТогӀам-От
ТогӀам-От — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Лакха ПгӀовансан Альпаш.
Лекажевице
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
ТогӀам-От
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Францин гӀаланаш Категори:Лакха ПгӀовансан Альпаш департаментан коммунаш
Цуьш
Цуьш — Германин Рейнланд-Пфальц латтана йукъара коммуна.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Рейнланд-Пфальц латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ла Порта (Парма)
Ла Порта  — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Лупшану
Лупшану — Румынин Келераш жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Келераш жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Понте Редиголе (Тревизо)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Брунув (Польковицкан повет)
Брунув  — Польшин Нижнесилезин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Нижнесилезин воеводаллин нах беха меттигаш
(19504) Владалексеев
(19504) Владалексеев — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Чихолар Гранде (Тантоюка)
Чихолар Гранде — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
(19504) Владалексеев
Истори
ДӀайиллина 1998 шеран 1 июнехь Эрик Эльст цӀе йолу Ӏилманчо Ла-Силья обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1998 LL2» саналган.
Чихолар Гранде (Тантоюка)
Географи
Чихолар Гранде лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
(19504) Владалексеев
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Чихолар Гранде (Тантоюка)
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Брястово (Сливенан область)
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Сливенан областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Тенименто (Верчели)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Леониха (Вологдин область)
Леониха (Леониха) — Российн Федерацин Вологдин областан Кириллован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Кириллован кӀоштан нах беха меттигаш
Арьети (Кунео)
Арьети  — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Троицки (Удмурти)
Троицки (Троицкое) — Российн Федерацин Удмуртин Завьялован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь йу Самарин хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4). Маьлхан хенаца йукъара башхалла ю 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.
Хьажоргаш
Категори:Удмуртин Завьялован кӀоштан нах беха меттигаш
Роща (Конотопан кӀошт)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Конотопан кӀоштан нах беха меттигаш
NGC 279
NGC 279 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
279 279
Башоьрен (ШухӀут)
Башоьрен (Başören) — Туркойчоьнан Эгейн регион регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) ШухӀутан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш
Бидайык (Бидайыкан йуьртан гуо)
Бидайык — Кхазакхстанан Карагандан областан Жанааркинан кӀоштара эвла.
Башоьрен (ШухӀут)
Хьажоргаш
Категори:ШухӀутан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Бидайык (Бидайыкан йуьртан гуо)
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш Категори:Жанааркинан кӀоштан нах беха меттигаш
Залядынье
Залядынье (Залядынне) — Белоруссин Брестан областан Ивановн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Брестан областан Ивановн кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Агар (Къилба Дакота)
Агар  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилба Дакота штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Къилба Дакота штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Барановка (Пскован область)
Барановка (Барановка) — Российн Федерацин Пскован областан Пскован кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Пскован кӀоштан нах беха меттигаш
ГитгӀанкугӀ
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Ивелин департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Дикилиташ (Йилдизели)
Дикилиташ (Dikilitaş) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Сивас провинцин (ил) Йилдизелинан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Сивас провинцин нах беха меттигаш
Категори:Йилдизелинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Кубеково
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Емельянован кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀошжан
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Ду департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Сухопаровщина
Сухопоровщина (Сухапараўшчына) — Белоруссин Минскан областан Молодечнан кӀоштара эвла.
Йуьджейурт (Аракли)
Йуьджейурт (Yüceyurt) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Трабзон провинцин (ил) Араклинан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Сухопаровщина
1921—1945 шерашкахь Полякийн Республикин Вильнон воеводаллин Вилейкан поветан (1927 дуьйна Молодечно поветан) йукъайогӀуш йара.
Йуьджейурт (Аракли)
Хьажоргаш
Категори:Трабзон провинцин нах беха меттигаш
Сухопаровщина
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Йуьджейурт (Аракли)
Хьажоргаш
Категори:Трабзон провинцин микрокӀошташ
Сухопаровщина
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш
Йуьджейурт (Аракли)
Хьажоргаш
Категори:Араклинан микрокӀошташ
Сухопаровщина
Хьажоргаш
Категори:Молодечнан кӀоштан нах беха меттигаш
Йуьджейурт (Аракли)
Хьажоргаш
Категори:Араклинан кӀоштан нах беха меттигаш
Сухопаровщина
Хьажоргаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Йуьджейурт (Аракли)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Копытово (Можайскан кӀошт)
Копытово (Копытово) — Российн Федерацин Москохан областан Можайскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Москохан областан Можайскан кӀоштан нах беха меттигаш
(19505) 1998 MC
(19505) 1998 MC — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1998 шеран 16 июнехь Франк Зольтовский цӀе йолу Ӏилманчо Вумера обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1998 MC» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Попышево
Попышево (Попышево) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Вачан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 22 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Вачан кӀоштан нах беха меттигаш
Мажор-Изидору
Мажор-Изидору — Бразилин Алагоас штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Алагоас штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Астрономи
Астроно́ми — стигл Ӏалам толлуш долу Ӏилма. Астрономис толлу стиглара хӀуманийн а, царех хӀотталуш йолу системийн а дӀанисдалар, лелар, хӀоттам, схьадалар а.
Масала, астраномис толла Малх а, кхидолу седарчий а, Малхан системин планеташ а, цера спутникаш а, кхоьчу седарчийн системашкахь йолу планеташ а (экзопланеташ), астероидаш, кометаш, метеориташ, планеташна йуккъера хӀума а, седарчашна йуккехь йолу хӀума а, пульсараш, Ӏаьржа Ӏуьргаш, тачанаш, галактикаш, галактикийн гуламаш, квазараш, и. к. д.
Астрономи йолу дукха хан йу. Хьалха хилла культураш шайн тӀаьхьа йитина дукха астрономица йоьзна артефакташ, масала Шира Египтан монументаш а, Стоунхендж а. Вавилонцаш а, грекаш а, китайцаш а, индийцаш а, майяс а буьйсана стигалан терго йора. Телескоп йкъайаьлча астрономин кхиар чӀогӀа сихъелира. Астрономин йукъайогӀура астрометри, седарчашца навигаци, тидаме астрономи, календарьш кхоллар, астрологи.
XX бӀешарах астрономи шина декъа йекъайелира: тидаме а, теорин а. Тидаме астрономи йу стигалан хӀуманах лаьцна тидаме хаамаш гулдар. Теорин астрономис астрономин хӀуманашна а, хиларшна а компьютеран а, математиан а, анализан а моделаш хӀоттайо. Оцу шина дакъас вовше тӀедуза: тидаме астрономис хаамаш гулдо, теорин астрономис оцу хаамашна бахьанаш лоьху.
2009 шо ООНс кхайкхина астрономин шо. Астрономи йу кӀеззига йисина Ӏилманах цхьаъ астрономин дезараш доккха дакъа лоцуш.
Этимологи
«Астроно́ми» (ἀστρονομία) дош Грецера даьлла. Иза хӀотталуш ду шина Шира Желтойчоьнан дашах (астер, астрон), «седа»;  (номос), «закон».
Астрономин структура
.
Таханлера астрономи хӀотталуш йу масийтта вовшашца уьйр йолу декъах. Коьрта астрономин дакъош ду:
Оцу кхаа дакъанас кхочуш йо астрономин хьалхара Ӏалашо (стиглан хӀуманийн леларан таллар). Царех олу классикан астрономи.
Цхаьдолу астрофизикин дакъош къасталаш ду шайн белхан некъашца.
Оцу шина дакъашкахь толлу шозлугӀа астрономин Ӏалашо.
Оцу стигала хӀуманашах гулбина хаамаш тӀехь тӀаьххьара шина астраномин дакъанаш толлу астрономин кхозлугӀа Ӏалашо: стигалана хӀуманийн кхолларалла а, кхиар а.
ХХ бӀешарахь кхоллаелла археоастрономи. Цо толлу хьалха дуьненахь Ӏийна болу неха астрономех лаьцна хилла хаамаш. И хаамаш маца хоттайелла хиъча йиш йу шира исторехь хилла гӀишлонаш маца йина хаа.
Седарчийн астрономи
Седарчий а, цера кхиар а таллар боккха маьӀан долуш ду Ӏаламах кхетаран. Астрономаш толлу седарчий тидаманца а, теорин моделашца а. Тахана оцу талламан некъашна тӀекхаьтта компьютеран моделаш хӀоттайар.
Седарчийн кхолларалла доьду газан а, ченан а тачанашкахь. Тачан дукъа дакъош Ӏовдало гравитацин бахьнехь. Ӏовдалуш хенахь уьш йохло. Йовхо тоалла сов йаьлча цуьна ядрохь термоядеран реакци йолало — цунах седа хуьлу.
Массо а химин элементаш, водород а, гелий а йоцурш кхоллало седарчашкахь.
Астрономин Ӏалашонаш
Астрономин коьрта Ӏалашонаш йу:
И Ӏалашонаш кхочуш йан оьшу эвсара талламан практикан а, теорин а некъаш. Хьалхара Ӏалашо кхочуш йо беха, шира хенахь болабелла тидамашца а, 300 шо хьалха хиъан стиглан механикин законашца а. Цундела оцу астрономин дакъехь дукха хӀумнаш хууш ду, къаьстина Дуьненна уллехь долу стигалан хӀманашахь лаьцна: Бутт а, Малх а, планеташ а, астероидаш а.
ШозлагӀа Ӏалашо кхочуш йар йиш хили спектран анализ а, фотографи а йукъайалча. Стигалан хӀуманийн физикин билгалонаш таллар доладелла XIX бӀешеран шозлагӀа ахехь, коьрта проблемийн таллар таьххьара шерашкахь бен ца доладелла.
КхозлагӀа Ӏалашо кхочуш йн оьшу тидаман хаамаш гулда. Таханлера динахь болу хаамаш тоьуш бац стигалан хӀуманийн кхолларах а, кхиарах а кхета. Цундела цкъачунна оцу агӀонехь гипотезаш бен йац.
ЙоьалгӀа Ӏалашо кхочуш йан йолуш йолу физикин теориш тоьаш йац. Цундела кхолла йезаш йу керла теори. Оцу теорис гайта йеза уггара лакхар йовхалла а, таӀам а, луьсталла а йолуш хенахь хӀуманийн лелар.
Астрономин истори
Дукха зама хьалха адамаш тидам бира стигалан серлаллашан а, хенан хӀоттаман хийцамашан а йукъахь долу дазар. Цу хенахь астрономи астрологица чӀогӀа вовшахъэдина дара. ТӀаьххьара астрономи астрологех схьакъастира Дендаларан хенахь.
Астрономи кхоллайелла дукха зама хьалха. Иза кхоллайелла адамийн хӀора денна хуьлу хьашташах. Седарчийн меттигашка хьаьжна ахархошна хаьара шеран заманаш хийцалуш. Нахана Маьлхе а, седарчийн а тӀехьожуш некъ карабора. Малх а, Бутт а лацар йух-йуха хуьлий хууш дукха зама ю. Шира йозанан хьосташан тӀехь карош ю астрономин хиларашан суьрташ хӀоттор а, сирла стигалан хӀуманийн гӀаттар а, бузар а лоруш ларараш, хан лору а, календарь лелоран а некъаш.
Астрономи кхуьуш йара Шира Вавилонехь, Мисарахь, Цийчохь, Индехь. Китайн тептарш тӀехь буьцу в. з. к. 3 шо хьалха хилла Малх лацар. Лаьттайуккъера хӀордан уллехь йолу пачхьалкхашкахь йара Маьлхан а, Беттан а, планеташийн а лелар кхетош а, цера хирдолу лелар дуьйцуш а теориш. Иштта цу хенахь бара оцу балхан гӀодеш чоьлхе боцуш эвсара гӀирсаш.
Къаьстина баккхи кхиамаш бара Шира Желтойчохь. Пифагорас массарелла хьалха элира Дуьне горга ду. Аристархас элира Дуьне Маьлхан гонах хьийзаш ду. В. з. к. 2 эзар шо хьалха Гиппархас хӀоттийра хьалхара седарчийн каталог. Птолемейс в. з. к. 200 шо хьалха йицира Дуьне Ӏаламан юккъехь долу система (Ӏаламан геоцентрически система). И система йара 1500 шарахь массара а тӀеэцна.
XV бӀешарахь Улугбекас Самаркандан уллехь йира чохь тоьлла гӀирсаш болу обсерватори. Цо хӀоттийра Гиппархан тӀехьа хьалхара седарчийн каталог. XV бӀешарахь Европехь астрономи кхиам болало. Керла лехамаш гучубовлар бахьан дара махлелоран а, хикеманаш лелоран а астрономи оьшуш хилар.
Таханлера астрономи кхоллайелла лору Коперникас гелиоцентрически система йукъайаккхича (XVI бӀешо йуккъе кхаьчча), Галилейс стигалан хӀуманаш телескопца талла волавелча (XVII бӀешо долалуш хенахь), Ньютонас Дуьненан тӀеозаран закон гучудаьккхича (XVII бӀешо чекхдолуш хенахь).
XVIII—XIX бӀешерашкахь астрономи космосехь лаьцна хаамаш гулбеш йара. Йаккхий телескопаш йукъаевлича нахана хиира Малх Ча Такхийна Тача цӀе йолу галактикин йукъа боьдуш буй. XX бӀешо долалуш гучудели галактикаш шортта хилар. 1929 шарахь галактикашан спектраш толлуш Эдвин Хабблан гучудели «галактикаш дӀасаидар». ТӀехо оцу хаамаш бахьнехь кхоллайелира Ӏаламан шорйаларан теори.
Оптикан астрономи
Оптикан астрономи (наггахь цунах олу гушйолу серлонан астрономи) йу массарел шира космос толлу кеп. Хьалха стиглуш гушдолу хӀумнашан куьйгаца сурт дуьллура. XIX бӀешо чекхдолуш хенахь а, ХХ бӀешарахь а талламаш бора фотографишца. Тахана сурташ доху цифрийн детекторашца. Гуш йолу серлонан диапазон 4000 Ǻ дуьйна 7000 Ǻ кхаччалца йелахь а (400—700 нанометр), оцу диапазонехь лелош болу гӀирсаца терго йало ультрафиолетан а, инфрацӀен зӀенарашан.
ИнфрацӀен астрономи
ИнфрацӀен астрономис терго йо стигалан хӀуманийн инфрацӀен зӀенаршан. Оцу тулгӀенийн йохалла гучу серлонан зӀенарий йохаллан улле а елахь, инфрацӀен зӀенараш хӀаваас чӀогӀа худу. Цундела инфрацӀен обсерваториш лакахь атмосферехь йа космосехь хила йеза. ИнфрацӀен спектр дика йу дукха шила йолу хӀуманашан терго йан (масала, планеташ а, тачанаш а). ИнфрацӀен зӀенарш ченан марханашах чекхйолу, цундела йиш хуьла къона седарчийн терго йан.
Цхьайолу молекулаш чӀогӀа инфрацӀе зӀенарш йолуш йу. Цара гӀо до стигалан хӀуманийн химин хӀоттам талла (масала, кометашкахь хи лаха).
Ультрафиолетан астрономи
Ультрафиолетан астрономис терго йо 100 дуьйна 3200 Ǻ кхаччалц (10—320 нанометров) деха долу тулгӀенаш. И зӀенарш Дуьненан хӀаваас худу. Цундела оцу диапазонан терго йеш болу гӀирс лакхахь атмосферехь йа космосехь хила беза. Ультрафиолетан астрономи дика йу бовха седарчий (О а, В а классан) толлуш, хӀунда аьлча цера зӀенараш оцу диапазонехь хуьлу. Кхуза йукъайогӀуш йу кхоьчу галактикашкахь болу сина седарчий а, планетан тачанаш а, тӀаьхкерла седарчий а, и. к. д. Амма и зӀенараш седарчийн йукъара чено атта худу, цундела тергонаш йеш иза тидаме эца деза.
Радиоастрономи
Радиоастрономи йу космосан таллар 1 мм сов йеха зӀенаршца. Радиодиапазонехь зӀенарш хоьцу дукха тайпан стигалан хӀуманаш: тӀехкерла седарчий, седарчийн йуккъера хаваъ, пульсараш, галактикашан жигара ядраш.
Хьажоргаш
Категори:Астрономи
Эль Камино Бланко (Апасео эль Гранде)
Эль Камино Бланко — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Камино Бланко лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Желовижи
Желовижи (Желовижи) — Российн Федерацин Калугин областан Ферзикован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ферзикован кӀоштан нах беха меттигаш
Фрутленд (Гендерсон гуо, Къилбаседа Каролина)
Фрутленд  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилбаседа Каролина штатера нах беха меттиг, иза лоруш йу бахархойн статистикин меттиг (census-designated place, CDP) санна.
Лютка (Ленинградан область)
Лютка (Лютка) — Российн Федерацин Ленинградан областан Луган кӀоштара эвла.
Фрутленд (Гендерсон гуо, Къилбаседа Каролина)
Географи
Фрутленд бахархойн статистикин меттиган майда —. Статистикин йекъна меттиган бакъонан статус йац.
Лютка (Ленинградан область)
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Фрутленд (Гендерсон гуо, Къилбаседа Каролина)
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Лютка (Ленинградан область)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Луган кӀоштан нах беха меттигаш
Фрутленд (Гендерсон гуо, Къилбаседа Каролина)
Хьажоргаш
Категори:Къилбаседа Каролина штатан бахархойн статистикин меттигаш Категори:Къилбаседа Каролина штатан нах беха меттигаш Категори:АЦШ бахархойн статистикин меттигаш
Калиновка (Ставрополан мохк)
Калиновка (Калиновка) — Российн Федерацин Ставрополан мехкан Шпакан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йу барамера континенталан климатан зонехь, алсама хуьлу малхбален а, малхбузен а мехаш. Климатан раж шеран дохаллехь чӀогӀа хийцало, шеран метеорологин заманаш, дукха хьолехь, рузманца ца нисло. Мехкан доккхаха долчу декъехь Ӏа доца а ду, цхьанаэшшара а дац. Уггар шийла бутт — январь. Аьхке Ставрополехь йеха йу: 140 де гергга.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Шпакан кӀоштан нах беха меттигаш
Туманы (Богородскан кӀошт)
Туманы (Туманы) — Кировн областан Богородскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).
ХӀаджиосман (Изник)
ХӀаджиосман (Hacıosman) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Бурса провинцин (ил) Изникнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин нах беха меттигаш
Категори:Бурса провинцин микрокӀошташ
Категори:Изникнан микрокӀошташ
Категори:Изникнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Туьрье
ТуьгӀе — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Лакха ПгӀовансан Альпаш.
Гранха эль Кармен (Ирапуато)
Гранха эль Кармен — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Туьрье
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Францин гӀаланаш Категори:Лакха ПгӀовансан Альпаш департаментан коммунаш
Гранха эль Кармен (Ирапуато)
Географи
Гранха эль Кармен лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Луковски (Волгоградан область)
Луковски (Луковская) — Российн Федерацин Волгоградан областан Нехаевскан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Оьрсийн акъарин къилба-малхбалехь, океанашна а, хӀордашна а гена. Цундела областан климат континенталан, шийла, кӀезиг ло долуш Ӏаьнца а, йеха, йовха, йекъа аьхкенца йу. БӀаьсте йоца, гуьйре йовха, йекхна йу. Маьлхан йовхонан дукхаллийца ГӀирман къилба бердал оьшуш йац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Нехаевскан кӀоштан нах беха меттигаш
Шабалтаево
Шабалтаево — Украинин Сумин областан Ахтыркан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Ахтыркан кӀоштан нах беха меттигаш
Новини-Брдовски
Новини-Брдовски — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Астапово (Чухломан кӀошт)
Астапово (Астапово) — Российн Федерацин Костромин областан Чухломан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Буковець (Лебушанийн воеводалла)
Буковець  — Польшин Лебушанийн воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лебушанийн воеводаллин нах беха меттигаш
Сальцево
Сальцево (Сальцево) — Российн Федерацин Ивановн областан Ивановн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ивановн областан Ивановн кӀоштан нах беха меттигаш
GSC8941-1699
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.