cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Песчани Умет
Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Саратовн кӀоштан нах беха меттигаш
Верхняя Грайворонка
Верхни Грайворонка (Верхняя Грайворонка) — Российн Федерацин Курскан областан Касторнан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Касторнан кӀоштан нах беха меттигаш
Фумалоро
Фумалоро — Италин Сицилия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Сицилия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Ла-Гуардия (Толедо)
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Толедо провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Негавля
Негавля (Негаўля) — Белоруссин Могилёвн областан Кировскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Могилёвн областан нах беха меттигаш
Категори:Кировскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
ЗуьхӀреджик (Каркамиш)
ЗуьхӀреджик (Zührecik) — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Газиантеп провинцин (ил) Каркамишнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Газиантеп провинцин нах беха меттигаш
Категори:Газиантеп провинцин микрокӀошташ
Категори:Каркамишнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Платиновець
Платиновець — Словенин йукъараллера эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Лос Мангос (Косамалоапан де Карпио)
Лос Мангос — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Лос Мангос лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Максимильянув (Томашовскан повет)
Максимильянув  — Польшин Лодзинскан воеводаллин  гминера эвла.
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лодзинскан воеводаллин нах беха меттигаш
Спулбер (коммуна)
Спулбер — Румынин Вранча жудецан йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. Коммунан йукъара нах беха меттигаш.
Хьажоргаш
Категори:Румынин коммунаш Категори:Вранча жудецан коммунаш
Манавли (Эшме)
Хьажоргаш
Категори:Ушак провинцин нах беха меттигаш
Категори:Эшменан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Нестье
Нестье — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ПигӀенейш.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Лакха ПигӀенейш департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
NGC 6011
NGC 6011 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Хьажа кхин а
6011 6011
Сергеевски (Кировн область)
Сергеевские (Сергеевские) — Кировн областан Яранскан кӀоштара эвла.
Масерия дел Понте (Беневенто)
Масерия дел Понте — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Сергеевски (Кировн область)
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Масерия дел Понте (Беневенто)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Сергеевски (Кировн область)
Бахархойн дукхалла
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Яранскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Купище
Купище — Украинин Житомиран областан Коростенан кӀоштара эвла.
Рокета Нуова (Изерния)
Рокета Нуова — Италин Молизе регионан  коммунера эвла.
Купище
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Рокета Нуова (Изерния)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Молизе регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Купище
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Коростенан кӀоштан нах беха меттигаш
Гожице (Тарнобжезькан повет)
Гожице — Польшин Подкарпатан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подкарпатан воеводаллин нах беха меттигаш
Оберперфус
Оберперфус — Австрин Тироль федералан латтана йукъара коммуна. Инсбрук-Ланд гуонан йукъайогӀу.
Географи
ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Тироль латтана гӀаланаш Категори:Австрин гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Макаровка (Алтайн мохк)
Макаровка (Макаровка) — Российн Федерацин Алтайн мехкан Ключин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера а, чӀогӀа континенталан а йу, кхоллало Атлантикера, Арктикера, Малхбален Сибрехара, Йуккъерчу Азера сих-сиха хийца а луш кхочучу хӀаваан массаш бахьнехь. Маршах кӀезиг йолуш хенан хӀоттам хилар бахьнехь алссама маьлхан радиации кхачайо кхуза. Малх лепаран дохаллин йуккъера барам 2000—2300 сахьт шарахь бу, цхьаьнатоьхна радиацин барам кхочу 4500-4800 МДж/м2 шарахь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Ключин кӀоштан нах беха меттигаш
Пирили (Куьрдаьмиран кӀошт)
Пирили (Pirili) — Азербайджанан Куьрдаьмиран кӀоштара эвла.
Билгалдахарш
Категори:Куьрдаьмиран кӀоштан нах беха меттигаш
Казчина Рамела (Новара)
Казчина Рамела — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Шлайфе (Саксони)
Шлайфе (Schleife) — Германин Саксони латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Саксони латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Камышлан кӀошт
Камышлан кӀошт (Камышлинский район) — Самарин областан муниципалан кӀошт.
Административан центр — Камышла.
Билгалдахарш
Категори:Самарин область Категори:Российн кӀошташ
КегӀ (Лакха ЛуагӀа)
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Лакха ЛуагӀа департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
СалахӀаттин (Селчуклу)
СалахӀаттин (Salahattin) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Кони провинцин (ил) Селчуклунан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Кони провинцин нах беха меттигаш
Категори:Кони провинцин микрокӀошташ
Категори:Селчуклунан микрокӀошташ
Категори:Селчуклунан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Берьково (Нижни Новгородан область)
Берьково (Берьково) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Чкаловскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 6 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Нижни Новгородан областан Чкаловскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ист-Катламет (Вашингтон)
Ист-Катламет  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Вашингтон штатера нах беха меттиг, иза лоруш йу бахархойн статистикин меттиг (census-designated place, CDP) санна.
Географи
Ист-Катламет бахархойн статистикин меттиган майда —. Статистикин йекъна меттиган бакъонан статус йац.
Газеллер (Ментеше)
Хьажоргаш
Категори:МугӀла провинцин нах беха меттигаш
Категори:МугӀла провинцин микрокӀошташ
Ист-Катламет (Вашингтон)
Хьажоргаш
Категори:Вашингтон штатан бахархойн статистикин меттигаш Категори:Вашингтон штатан нах беха меттигаш Категори:АЦШ бахархойн статистикин меттигаш
Газеллер (Ментеше)
Хьажоргаш
Категори:Ментешенан микрокӀошташ
Категори:Ментешенан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Реча (Бакеу)
Реча — Румынин Бакеу жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Бакеу жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Надеждинка (Карабалыкан кӀошт)
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш Категори:Карабалыкан кӀоштан нах беха меттигаш
Спасски (Одинцовон кӀошт)
Спасски (Спасское) — Российн Федерацин Москохан областан Одинцовон кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Одинцовон кӀоштан нах беха меттигаш
NGC 6012
NGC 6012 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Сан Хорхе (Пануко)
Сан Хорхе — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Сан Хорхе лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Коровино (Шебекинан кӀошт)
Коровино (Коровино) — Российн Федерацин Белгородан областан Шебекинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат континенталан йу, амалехь ду гӀеххьа шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Эвла лаьтта хьун-аренан а, аренан а зонийн дозанехь. Цуьнан Ӏаламан-климатан а, геологин а башхаллаш билгалайо ша-тайпа биологин бес-бесаралла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Шебекинан кӀоштан нах беха меттигаш
Беловодски (Туьпан кӀошт)
Беловодски — ГӀиргӀазойчоьнан Иссык-Кулан областан Туьпан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Сахьтан аса ю +6:00.
Хьажоргаш
Категори:Туьпан кӀоштан нах беха меттигаш
Вирава (Чехи)
Вирава (Výrava) — Чехин Кралове Градец мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Демографи
Бахархойн динамика:
Деревеньки (Неверковскан йуьртан меттиг)
Деревеньки (Деревеньки) — Российн Федерацин Ярославлан областан Борисоглебскан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ярославлан областан Борисоглебскан кӀоштан нах беха меттигаш
Тростник (Закарпатьен область)
Тростник — Украинин Закарпатьен областан Виноградован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Виноградован кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Искуикуитл (Азалан)
Искуикуитл — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Искуикуитл лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Ла-Иглесуэла
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Толедо провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Плацеровци
Плацеровци — Словенин йукъараллера эвла.
Эль Наранхито (Халтипан)
Эль Наранхито — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Плацеровци
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Эль Наранхито (Халтипан)
Географи
Эль Наранхито лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Плацеровци
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Эль Наранхито (Халтипан)
Климат
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Уса (Коми Республика)
Уса (Уса) — Коми Республикин Интан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: комий (25%), оьрсий (67%).
Новое Залицвинье
Новое Залицвинье (Новае Заліцвінне) — Белоруссин Могилёвн областан Кировскан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Могилёвн областан нах беха меттигаш
Категори:Кировскан кӀоштан нах беха меттигаш
Наринджали (Эшме)
Наринджали (Narıncalı) — Туркойчоьнан Эгейн регион регионан Ушак провинцин (ил) Эшменан кӀоштара эвла.
Новое Залицвинье
Хьажоргаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Наринджали (Эшме)
Хьажоргаш
Категори:Ушак провинцин нах беха меттигаш
Категори:Эшменан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Бобры (Тюменан область)
Бобры (Бобры) — Российн Федерацин Тюменан областан Викулован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Викулован кӀоштан нах беха меттигаш
Максимув (Радомщанскан повет)
Максимув  — Польшин Лодзинскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лодзинскан воеводаллин нах беха меттигаш
Шевырляй
Шевырляй (Шевырляй) — Российн Федерацин Рязанан областан Шацкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Рязанан областан Шацкан кӀоштан нах беха меттигаш
СигӀирли
Билгалдахарш
Категори:Куьрдаьмиран кӀоштан нах беха меттигаш
Бячеза ди Ледро (Тренто)
Бячеза ди Ледро — Италин Трентино-Альто-Адидже регионан  коммунера эвла.
Велики Лес (Шосткан кӀошт)
Велики Лес — Украинин Сумин областан Шосткан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Бячеза ди Ледро (Тренто)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Трентино-Альто-Адидже регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Велики Лес (Шосткан кӀошт)
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Шосткан кӀоштан нах беха меттигаш
Гожице (Ясельскан повет)
Гожице — Польшин Подкарпатан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подкарпатан воеводаллин нах беха меттигаш
Антополь (Речицан кӀошт)
Антополь (Антопаль) — Белоруссин Гомелан областан Речицан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Гомелан областан нах беха меттигаш Категори:Речицан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Рогозари
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Кырджалин областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Рокета Сандри (Модена)
Рокета Сандри — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Коад
Коад — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ЛуагӀа.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Лакха ЛуагӀа департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Масерия дела Кьеза (Болцано)
Масерия дела Кьеза — Италин Трентино-Альто-Адидже регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Трентино-Альто-Адидже регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Дитт
Дуьнен тӀехь 2015 шарахь хадийначу мехаца 3 триллион дитт ду; Россехь — 640 млрд дитт (хьалхара меттиг дуьнен тӀехь), Канадехь а, Бразилехь а — 300 млрд.шинхьа а. ХӀора шарахь диттийн барам дуьнен тӀехь 15 млрд гергга охьаболуш бу, цуьнан бахьан хьаннаш хьакхар ду, кхин а климат хийцаялар а ду.
Классификаци
Дитташ гӀан кепашца декъало баганан а, гӀеннийн а.
Оберпуллендорф
Оберпуллендорф — Австрин Бургенланд федералан латтана йукъара коммуна. Оберпуллендорф гуонан йукъайогӀу.
Дитт
Классификаци
Баганан тайпана дерш билгал ду онда, даиман сийна (наггахь аьхка сийна), мехах тера йа пиллакаш йолуш гӀашца, кӀохцалгаш олу царах, тӀелета бӀараш йа аьрсан цӀазамаш. Оцу тобана йукъадогӀу, масала, баганаш, базанаш, зоьзнаш, кипарисаш, секвойяш.
Оберпуллендорф
Географи
ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Дитт
Классификаци
Шуьйра гӀаш долу диттийн ду шуьйра, чӀепа гӀаш — стоммал алссама кӀезга ду дохалелла а, шоралелла а, дукхахдерш шарахь цкъа охьаоьгу. Шуьйра гӀаш долу (я деккъа гӀаш долу) дитташна тӀе заз лета, стом лета. Оцу тобанера ду лиеганаш, попнаш, къаьхьштош, эвкалипташ, кхин а.
Оберпуллендорф
Хьажоргаш
Категори:Бургенланд латтана гӀаланаш Категори:Австрин гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Дитт
Классификаци
ГӀеннийн кепан классификации йоцуш, дитташ кхин а декъало гӀеннийн дахаран барамца — гӀаш оьгурш а, даиман сийнанаш а.
ГӀаш оьгу диттийн ду билггала хийцалун гӀеннийн духар: массо а диттан гӀеннийн дов сийна басар, охьаоьгу, цхьана хенахь (Ӏай) дитт лаьтта гӀаш доцуш, тӀехьа (бӀаьста) патарх керла гӀа долу.
Даиман сийна диттийн дац къаьсттина гӀан духар хийцар: гӀа шеран миччахенахь а диттан тӀехь ду, гӀа хийцар паргӀата рогӀехь хуьлу диттан дахар дӀадаллалц.
Диттийн биологин классификации йоцуш, уьш декъало кхечу хьесапашца а: масала, стоьмийн дитташ (церан стоьмаш адамо дуу), мехала дитташ (церан дечиг леладо промышленни Ӏалашонна), хӀурдкеман (хӀурдкеманаш деш леладо), тропикийн (церан ареал экваторан уллохь ю), къилбаседанан (церан ареал экваторан генахь ю) кхин дӀа а.
Баганийн
База (Pícea) — Баганан (Pinaceae) доьзалера дитт ду. 35 гергга тайпана даиман сийна лекха (30 м гергга) дитт ду хаза бохь а болуш. База ду коьртачех цхьа символ европийн Керлачу шеран а, Рождествон а.
Кедр (Cedrus) — кӀеззиг бен доцу диттийн тобанера баган доьзалера (Pinaceae) дитт. Ӏаламехь тайпанан ареало дӀалоцу къилбан а, малхбален а Лаьттайуккъера хӀордан гуонахьара а, малхбузан Гималайшан а ламанан кӀошташ. ЦхьацӀадолчеран тайпанан векал хилла, даиман сийналаьтта, 40—50 метр лекха долу, баьржина бохь болу дитташ. Чкъор таьӀна-сира, къоначу гӀад тӀехь шера, къеначарна тӀехь этӀна, пелагаш долуш ду. КӀохцалгаш механ кепара, кхоъ йа биъ са болуш, онда, Ӏитталуш, таьӀна йа сина-баьццарера детин-сира хиллалц, масон а агӀора херонаш йолуш. Патаргаш деха а, доца а ду, тӀеххьарчара яхьа спиралах тера хоьттина кӀохцалг. ХӀу, силамца долун дера, ца дуу цоьсташйолунчара. Ораматашна ца оьшу лакхара охьатаӀийна, дика хи чекхдолу латта; чӀогӀа экама ю лаьттаца хи хоттарна (билгалъяьлларг гималайн кедр (Cedrusdeodara)). Шен декораци бахьанехь а, кедро дегӀдаккхаран сихолла бахьанехь а кедраш мехала ю паркашкахь лело тобанашца а, ша а. башха мехала ю сийна а, детин басахь йолу кепаш.
Тсу́га (Tsúga) — Баганан (Pinaceae) доьзалера даиман а сийна дитт ду. Даиман а сийна диттанех йуккъера йа баккхий барамера дитташ ду 20—65 метр лекха а долуш. Кондарш конус кепара йа симметри йоцучу хӀоьан кепара (азин цхьайолу кепаш) ю, коьртан зуьгалаш охьаоьгу, охкало. Чкъор сира йа мокха, пелагаш долуш, дукха хьолахь харош долуш. Геннаш анна ду, дукхаха чӀапделла а, охьаситтина а. Доца зуьгалаш барамехь кхиина ду; къона геннаш а, гӀодан йисттера дакъа а ситтина, охкаделла ду, шагдо мӀарах терачу голанаша гӀа охьадоьжначул тӀехьа. Даьржина Азин (Гималайш, Ций, Япон) а, Къилбаседа Америкин а барамера шораллехь. Даймохк лору Япон. Россе а, луларчу пачхьалкхашка а чуеана масех кеп, царна йукъахь Канадин тсуга (Tsugacanadensis) а, тайп-тайпана гӀаш долу тсуга (Tsugadiversifolia) а.
Кипарисийн
Кипари́сийн (Cupressáceae) кепарниш — нийса кхуьу йа текхаш йолу геннийн коллаш йа дечиг кепарчу ораматийн доьзалера Баганийн низамера дитташ. Ораматийн гӀаш жӀар кепара дуьхь-дуьхьара дирзина лаьтта йа кхоъ, диъ цхьаьна лаьтта. Къона гӀаш механ кепара (охьаоьгуш) ду. Заз цхьа-ши цӀа долуш.
Кипари́с (Cupréssus) — Кипарисийн доьзалера пирамида кепара йа яьржина кондарш йолу, даиман сийна лаьттачу диттех а, коллех а орамат ду. ГӀаш кегийра, къоначу ораматийн механ кепара, ткъа къеначеран — пелакан тайпа, геннашна тӀетаӀийна, гераг юьллучу кепара беа могӀанехь ду. ГӀан тӀехьара агӀон тӀехь дукха хьолахь кхиана, наггахь дика гуш даьттан екхоъ ю. Кипарисаш кхуьу Къилбаседа эхиган субтропикан а, тропикан а климатехь, яьржина Лаьттайуккъера хӀордан йистехь, Ӏаьржачу хӀордан Кавказан бердан йистехь, ГӀирмехь, Сахьарехь, Гималайшкахь, Цийн къилбехь, Америкехь Гватемалера Орегоне кхаччалц. ХӀинца деха кипарисан тайпанаш — дукха шира ду; мацахлера а, церан дика лаьттина бухадиснарш а хаало кхоалгӀачу формацехь. Кипарисаш кхиадо бошмашкахь декорацийн ораматаш санна йа кертан метана гуо беш. Дукха хьолахь декорацин керт еш леладо даиман сийна лаьтта кипарис (Cupressussempervirens L.). Доккха хӀудолу кипарисан (Cupressusmacrocarpa) жима барамо таро ло чохь лелон орамат санна иза лелон.
Ту́я (Thúja), туйя — Кипарисан (Cupressaceae) доьзалера дерзана хӀу долчу тайпана баганан орамат. Даиман сийна лаьтта дитташ йа коллаш, наггахь чӀогӀа даккхийра 60 метр лекха, 2,5 метр гӀодан диаметр йолуш хуьлу. Къоначу ораматийн гӀаш кӀеда механ кепара, къеначеран — пелакийн кепара, дуьхь-дуьхьал дирзина. Туя экаме дац долучу меттигна, дика лов промышленни гӀаланийн кӀура. ДӀадуьй хӀаваъ тодархьама а, хозаллин а. Дукха хьолахь, культиваци йо диллинчу латта тӀехь. Алсама даьржина Thujaoccidentalis, Thujaplicata а, церан дуккха бешийн кепаш а.
ЖӀолам (Juníperus) — даиман сийна лаьтта тайпана баганан коллаш а, доьзалера дитт. Яккхийчу дитткепарчу жӀоламийн тайп-тайпанчу кепийн тюркийн Ӏилманан литературера цӀе арча́ ю.
Ровзанан доьзал
Ӏаж (Málus) — Ровзанан доьзалера гоьрга мерза йа муьсто-мерза стоьмаш лета, 36 кепара (1976) гӀаш оьгу диттийн а, коллийн а тайпа. Дуккха а тайпана Ӏаж кхиабо декорацин ораматаш санна бошмашкахь, лелабо аренаш Ӏалашъеш хьуьнан асанашкахь а. Дукхах дерг иза дитт ду 2,5 — 15 метр лекха, яьржина кондарш йолуш. Геннаш доца (стом леташ) ду, царна тӀе йовла зазан чӀенгаш, деханаш (кхиаран) а ду. Акхачеран кепийн геннаш тӀехь кӀохцалш хуьлу. ГӀаш дечиган тӀехь дерзина йа до диллина кхуьу, охьаоьгучу йа дуьсучу гӀалетачун тӀехь. Зазанаш кӀайн, бесо-цӀен йа цӀен хуьлу, гулдина ахчетар санна йа турс санна. Дукха баьржина бу цӀеран Ӏаж, йа культурин (Malusdomestica) Ӏаж, цунах ду дуьненахь кхиош долу дукха тайпана дерш: хьечан гӀа долу Ӏаж, цийн Ӏаж (Malusprunifolia), лоха Ӏаж (Maluspumila). Европин декъера а, Кавказера а хьаннашкахь акха кхуьу хьуьнан Ӏаж, акха Ӏаж (malussylvestris); Жима Азехь, Иранехь, ГӀирмехь, Кавказехь — малхбален Ӏаж, кавказан Ӏаж (malusorientalis); Цийхь, Монголехь, ХӀурдйистера махкахь, Малхбален Сибрехахь — сибрехан Ӏаж, цӀазаман Ӏаж (malusbaccata); Тянь-Шанан хьаннашкахь — Недзвецкин Ӏаж (malus niedzwetzryana); Къилбаседа Америкехь (Миссисипин тогӀенашкахь) — Сулярдан Ӏаж (malussoulardi). Массо а — дика моз долурш ду. Ӏежан дечиг чорда, онда, атта хадало, дика шарло; мега цӀохараллин а, дечиган а пхьолийна.
Кхор йа Хьормат (Pýrus) — доьзалера стоьмийн а, декорацин а диттийн а, коллийн а тайпа. ПаргӀат кхуьуш долчу диттан кондаран кеп — пирамидан кепара йа гоьрга, юькъа хила таро ю. Шарахь 30—40 см лакха долу. Дикачу хьолехь кхор 5—25 метр лакха долу, кондаран диаметр 5 метре кхочу. ГӀаш, дукха хьолахь, охьаоьгуш ду. ГӀаш лаьтта спираль кепара 5 могӀанехь. ГӀа шуьйра хӀоьан кепара, 2,5—10 см деха, доцца ирадина; бос — таьӀана-баьццара, къегна, гӀан лахара агӀо сино-баьццара, гурахь деши-цӀехо-можа. Стом, дукха хьолахь, — озийна лахара дакъа шорлуш бу, гоьрга стоьмаш долуш тайпана а ю. Европехь акха кхор баьржина 60° къс. ш. кхаччалц, ареалан къилбаседа дозанехь — кӀезга бу. Ойланаш ю, культурин тайпана кхораш схьадовлар доьзна ду цхьа могӀа кепийн гибридизацица, мадарра аьлча,, , ,. Кхораш лелийна ширачу Персехь, Желтойчохь, Риман имперехь. 2006 шарахь, аьттонца йинчу селекцица йукъадаьккхина шелонах ца кхоьру тайпа, кхор эвсара кхиош бу бошмийн дакъошкахь, Уралехь, Малхбузан Сибрехахь 55° къс. ш. ХӀинца бевзаш бу эзар тайпана кхор.
Хьа́йба (Cydonia) — доьзалера дечиган ораматийн монотайпанан кеп. Ӏаламехь ареало чулоцу Кавказ, Чоьхьара Кавказ, Йуккъера Ази. Долу хьуьнан йистехь, ламанан басешкахь лахарчу асанехь хӀурдан барамал 1400 м кхаччалц. Дика кхуьу кӀорга семса, ялта хьоькъучу тӀуьнчу латан тӀехь. Хаало гӀамарийн, аллювиалан, цӀе, Ӏаьржа латтанаш тӀехь, ткъа иштта ишалаш долчу тӀуьначу меттигехь а. Шуьйра даьржина дӀатарделла шайолчу Йуккъера хӀордан йистехь, Азин барамера кӀошташкахь, Европин къилбан а, йуккъера а кӀошташкахь. Культиваци йо Европин дукхаха йолчу кӀошташкахь (Шотланде кхаччалц а, Норвегин, 63°50’ къс. ш. кхаччалц а), Къилбаседа, Къилба Африкехь, Къилбаседа, Къилба Америкехь, Австралехь, Океанехь. Иза гӀа дужу дитт йа колла ю, 1,5 до 4—5 метр лекха а, раз ирх оьху геннаш а долуш. Чкъор дуткъа, пелакаш йолуш, туьлуш, гӀад тӀиера къеначу геннийн таьӀана-сира, цӀегӀо-бора йа Ӏаьржо-мокха, шера; къонанаш — бора-сира, чо болу истанг кепара; маргӀалш сира-баьццара, буькъа истанган кепара чо болуш. ГӀаш моггӀара ду, хӀоакепара йа овалкепара, иракепара, наггахь гоьрга йа гӀеххьа дагах тера бух болуш, лакхара таьӀна-баьццара, лахара сиро, 5—12 см деха, 7,5 см шуьйра, 2 см гӀаж йолуш. Зазанаш нийса ду, дукхах дерш цхьалха, доцачу зазан когаш тӀехь. Заза бесар-ровзанан, кӀайн йа ровзанан басахь, доккха, диаметрехь 4,5—5 см. Стом — харц Ӏаж, чо болуш, гоьга йа кхоркепара, дукха хьолахь аьрта сенаш болуш, лимонан йа таьӀна-можа бос болуш, юьхьанца чо болуш, кхиъча шера болуш.
Хьечан тайпа
Хьач (Prúnus) — стоьмийн тайпа лаганийн орамат, шена йукъайогӀу кепаш ЦӀера хьач, Балл, ГӀаммагӀа, Туьрк, Миндаль, кхин дӀа а. Дукха хьолахь Ровзанан (Rosaceae) доьзалера Хьечийн (Prunoideae) йа Миндалан (Amygdaloideae) доьзал бухарчу кепашна йукъатуху. Бевза масех бӀаь кепара хьач, баьржина болу, коьрта Ӏалашонехь, дуьненан къилбаседан барамерчу областашкахь.
Ха́ьрса хьач (Prúnuscerasiféra) — стоьмийн дечиган орамат. Ровзанан доьзалера Хьечан доьзал бухарчу кепан Хьач тайпа. ЦӀера хьечах схьаяьлла цхьа кеп ю иза.
Балл (Prúnussubgen. Cerásus) — Ровзанан доьзалера Хьач (Prunus) тайпана Cerasus тайпана бухара орамат. Cerasus тайпана бухара ораматаш къаьста кхечу Prunus (Armeniaca — туьрк, Prunus — хьач, Padus — ярезаз) тайпана бухарчех хӀокху билгалонашца: стом (лаг долуш) шера, тӀеданаш доцуш; гӀаш чӀенганехь а долуш дохалла лаьтта; заза хуьлу четаран кепехь, наггахь шишша цхьаьна долуш; кхуьу гӀашца цхьана йа царал а хьалха. Стоьмаш муьста-мерза чомехь хуьлу.
Мерза балл (Prunusavium) — Ровзанан (Rosaceae) доьзалера дечиган орамат (10 метр гергга лекха, наггахь кхин дуккха а лекха — хааделла 30 метр лекха дитташ а ), акха кхуьу хьаннашкахь Украинехь, къилбан Россехь, ГӀирмехь, Кавказехь, Европин кхечу регионашкахь, Къилбаседа Африкехь, Малхбузан Азехь, иштта шуьйра яьржина культурехь. Мерза балл — уггар а шира баллин кеп ю. Стом бала болабо июнь чекхболуш, цул хьалха стом ло тӀехьаьжчи тера стом латош долу Къилбан Балл олу дитто. Схьахетарехь, иза евзаш хила 8 000 шо вайн эрал хьалха Анатолехь а, Европехь а — хӀинцалерчу Данин а, Швейцарин а лаьттанаш (бӀогӀаман гӀишлойн бахархошна) тӀехь.
Туьрк (Prúnusarmeniáca) — йуккъерачу барамера гоьрга кондар йолу гӀа дужу дитт. Ровзанан (Rosaceae) доьзалера Хьечан тайпана дитт а, стом а. Туьрках кхин цӀе гӀайси а олу. Туьркийн дитт дукха хенахь дуьйна кхиош ду йовхачу бараман климатера пачхьалкхашкахь. Россехь шуьйра леладо Кавказехь а, европин декъера къилбан кӀошташкахь. Даурин лаьмнашкахь акха кхуьуш йолу Сибрехан туьрк (Prunussibirica L.), — кхин Хьечийн тайпанан кеп ю. Туьркийн дитт кхуь дукха хенахь, йовхачу климатехь 100 шо кхаччалц. Зазан чӀенгаш гӀорайо −16 — −21 °С шелонехь. Дукхаха долу туьркийн дитташ шелонах ца кхоьру, −25 °С шело лов, ткъа кхин а чӀогӀанаш −30 °С лов. Дитташ йокъаллех а ца кхоьру (орамаш кӀорге кхачарна), уьш кхио мега йовхачу регионашкахь минимум йочанаш йолчу. ГӀаш гоьрго, хӀоан кепара, дуьххьехь озийна, кегийра цергаш йолуш йа шалха цергаш йолуш. КӀайн йа сирла цӀе заза деллало гӀа далале. Стом — можо-цӀе («туьркийн») басахь цхьаъ лаг долуш, гоьрга а, эллипс кепара а бу. Лаг стомма а, шера а ду.
ГӀаммагӀа , Шаптал (Prunuspersica — Миндаль тайпана бухара Ровзанан (Rosaceae) доьзалера орамат. ЧӀогӀа уллора ду миндалан диттана, стоьмашца бен ца къаьста вовшех. Ланцет кепара цергийн йист йолуш гӀаш ду диттан. Зазанаш охьахевшина ду, сирла-цӀе, гӀаш довлале гучудолу. Стом гоьрга, бархатан, цхьана агӀора харш долуш бу. Лаг хебна-харш долуш тӀадамийн кӀаьгнаш долуш ду.
Саллар-дитт
Саллар-дитт, йа комарийн дитт (Morus) — комарийчеран доьзалера тайпана орамат, оцу йукъахь ду 10—16 кепара гӀа дужу дитташ, даьржина Азин, Африкин, Къилба Америкин йовхачу бараман а, субтропикан а асанашкахь. Къоначу хенахь дитт чехка кхуьу, амма тӀехь-тӀехьа кхиар лагӀло, наггахь бен 10—15 метрал лакха ца долу. ГӀаш моггӀара, гӀоргӀа, дукхаха пелака кепара, къоначу патаргаш тӀехь муххале а, йистехь цергаш йолуш. Стом — чолхе, лаьтта тӀехула дилх долучу легнех, 2—3 см беха, цӀечун тӀиера тьа1на цӀехо-сийна йа кӀайн басахь, бууш бу — цхьацца кепарнаш мерза а, хаза хьожа йолуш а. Саллар-дитт деха 200 шарахь, наггахь 300—500 шарахь а.
ХӀоттам
Диттан тӀехь билгалдоккху кхоъ коьрта дакъа: орам а, гӀад а, кондар а.
Диттан гӀадо кондаран гӀортолан функци кхочуш йо, ткъа кхин а орамашний, кондарний йукъара аьхна даар дӀасхьало. Ӏаьнан заманахь тӀуналлин а, аьхна дааран а пхьегӀан роль кхочуш йо цуо. Дечиган гӀад лаьтта дагах, дечигах, иза чухула тӀекхуьу камбий тӀиера, цуо кхуллу шеран хӀоьзнаш — дитт хадийча йукъахь гуш долу таьӀна а, сирла а дакъош. Барамера зонашкарчу хьаннашкахь хӀора шарахь цхьацца шеран хӀоз тӀекхета, ткъа церан стоммала — диттан хӀора шеран дахаре хьаьжжина тӀекхета. Екъачу кӀошташкахь диттийн харц хӀоьзнаш хила тарло йочанаш яьхкича. Арахьара гӀад къовлу чкъоьро. Шен дахарехь диттан, дукха хьолахь, цхьа гӀад хуьлу. Коьрта гӀад лазийча (хадийча) цхьадолчу диттийн йийшинчу чӀенгех йишийн гӀад дала таро ю. Бух тӀиера хьалхарчу геннаш тӀе кхаччалц долу гӀадан декъах штамб олу<refname="Фёдоров" />.
Диттан кондар — ораматан лакхарчу декъера геннаш а, гӀаш а ду, йолало гӀадан хьалхарчу га тӀиера диттан йа коллин бохь тӀекхаччалц, шен ша долчу геннашца а, гӀашца а. Кондарш къастайо кепаца — нийса кепарна тӀиера даьрдинчу кепе кхаччалц, дуькъаллица — дуькъачун тӀиера лилхачун тӀекхаччалц. Серлоно гӀаш чохь фотосинтез бахьанехь, оьшучу хӀуманийн синтез хуьлу.
Дитт дахарехь а, оьздангаллехь а
Шуьйра даржар а, пхьолан атта хилар бахьанехь, дуьненан дукхачу оьздангаллашкахь гӀишлошъярехь, бахаман гӀирс барехь (мебель, пхьегӀаш, кхин дӀа а) хӀусам кечъярехь шуьйра леладо дечиг.
Дитт, тӀулг санна, Ӏаламан гӀирс бу, шен тӀехь дехкина суьрташ Ӏалашдинчарех, цуо гӀолаьцна дукха меттанашкахь йоза даржарехь. Дечиг догуш хиларо гӀолаьцна цӀе караерзорехь, цуо цӀеххьана шорйина адаман ареал къилбаседехьа, караерзина керла тайпана хӀусамаш: хьехарш, цӀенош, иглу кхин дӀа а. Даьгначул тӀехьа буьсуш болу кӀора лелош хилла дуьххьарлера тархаш тӀера суьрташ дохкуш. Хинал а дечиган чордо кӀезга хиларо даржийна хикеманаш лелар: бурам тӀиера каравеллашка кхаччалц — дукха шерашкахь хикеманаш дечигах дора. Цхьадолчу диттийн заза даларан башхаллаш йукъара хилла дуьненан дукхачу къаьмнийн, иштта, Японехь сакуран заза илланчаша дийцина, иза леладо медитацехь а, садаӀарехь а. Малхбалехь даьржина гӀаммагӀан зазан васт, Россехь иллешкахь бийцина Ӏежан бос.
Металлашца цхьаьна музыкин пондарш баран гӀирс бу. Дуьнен тӀехь уггар хьалхара дечиган музыкин пондар австралийн диджериду хилар лору, хӀунда аьлчи, иза бан цхьа а къинхьегам ца оьшу — термиташ, эвкалиптан тӀуьна дечиг йуккъера дӀа а юуьй, Ӏаламо ша зурма кхуллура, йохалла хьайна маеззара нисйора.
Хьажоргаш
Категори:Ораматийн дахаран кепаш Категори:Хьун
Старкиожд (коммуна)
Старкиожд — Румынин Прахова жудецан йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. Коммунан йукъара нах беха меттигаш.
Хьажоргаш
Категори:Румынин коммунаш Категори:Прахова жудецан коммунаш
Нистос
Нистос — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ПигӀенейш.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Лакха ПигӀенейш департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Мали Кобежиков
Мали Кобежиков (Малый Кобежиков) — Российн Федерацин Хакасин Ширан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат тайп-тайпана йу, бахьна географин хӀоттаман башхаллаш а, рельеф а йу. Климатан башхаллаш кхоллало маьлхан энергин, рельефан, ораматийн, атмосферан циркуляцин Ӏаткъамца. Мелхан радиацин цхьанатоьхна барам Хакасин аренийн декъехь дуккха а сов йу, иза санна шораллехь йолчу Российн малхбузан кӀошташкахьчул. Кхузахь алсама бу бекхна, кӀезиг мархаш йолуш хенан хӀоттам. Эрана олуш дац «маьлхан Хакаси». Боккъала а, кхузахь денош алсама ду Сочехьчул. Йакъон климат хиларан коьрта бахьна лаьмнийн даккъийн Ӏаткъам бу, цара догӀан ӀиндагӀа до (мархаш сехьа ца йовлуьйту). Кхузахь алсама ду къилба-малхбузен мехаш. ЧӀогӀа мехаш бӀаьстенан амалехь ду, дукхахьолахь цара йахьа чан. Къилбаседехьа йиллина хиларо аьтту бо арктикин хӀаваъ чубаийта. Ма-дарра аьлча, Хакасин климат чӀогӀа континенталан амалехь йу, аьхке йовха, Ӏа шийла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Ширан кӀоштан нах беха меттигаш
Кузнецова, Галина
Гали́на Кузнецо́ва:
Каплиха
Каплиха (Каплиха) — Российн Федерацин Вологдин областан Харовскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Харовскан кӀоштан нах беха меттигаш
NGC 6013
NGC 6013 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
6013 6013
Райковцы
Райковцы — Украинин Хмельницкан областан Хмельницкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Хмельницкан кӀоштан нах беха меттигаш
Осковски
Осковски (Осковская) — Российн Федерацин Архангельскан областан Няндоман кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Няндоман кӀоштан нах беха меттигаш
Шлеттау
Шлеттау (Schlettau) — Германин Саксони латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Саксони латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Величково (Смоленскан область)
Величково (Величково) — Российн Федерацин Смоленскан областан Гагаринан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Казчина Ранкате (Милано)
Казчина Ранкате — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Ржемичов
Ржемичов (Řemíčov) — Чехин Къилба Чехин мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Къилба Чехин мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Гоьктепе (Ментеше)
Гоьктепе (Göktepe) — Туркойчоьнан Эгейн регионан МугӀла провинцин (ил) Ментешенан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:МугӀла провинцин нах беха меттигаш
Категори:МугӀла провинцин микрокӀошташ
Категори:Ментешенан микрокӀошташ
Категори:Ментешенан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Надеждинка (Костанайн кӀошт)
Надеждинка — Кхазакхстанан Костанайн областан Костанайн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Лос Сеис Арболитос (Пенхамо)
Лос Сеис Арболитос — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Надеждинка (Костанайн кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш Категори:Костанайн кӀоштан нах беха меттигаш
Лос Сеис Арболитос (Пенхамо)
Географи
Лос Сеис Арболитос лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Фумарола (Бриндизи)
Фумарола — Италин Апулия регионан  коммунера эвла.
Лос Сеис Арболитос (Пенхамо)
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Фумарола (Бриндизи)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Лос Сеис Арболитос (Пенхамо)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Фумарола (Бриндизи)
Литература
Категори:Апулия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Красни Октябрь (Саратовн кӀошт)
Красни Октябрь (Красный Октябрь) — Российн Федерацин Саратовн областан Саратовн кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Саратовн кӀоштан нах беха меттигаш
Алексеевка (Хотынецан кӀошт)
Алексеевка (Алексеевка) — Российн Федерацин Орёлан областан Хотынецан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.