cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Игурово
Климат
Климат барамера континенталан йу, амалехь барамера йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а ду. Ӏаьн хьалхара дакъа довха ду шолгӀачул. ХӀаваан йовхачу температуран (де-буьйсан йукъара барам) мур лаьтта 213-224 дийнахь. ГӀоролаш йоцучу муьран йукъара барам 125-148 де. Цхьацца шерашкахь хаало дикка дӀатовжар йийцинчу климатан амалех. Йочанийн шеран барам бу 645-691 мм. Кхааннах ши дакъа догӀан кепара догӀу, цхьа дакъа ло кепара хуьлу. Цхьаьна эшшара лон чкъор лаьтта декабрь болалуш, деша апрелан хьалхарчу декадехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Смоленскан областаан Гагаринан кӀоштан нах беха меттигаш
Назарьево (Код ОКАТО 46241840013)
Назарьево (Назарьево) — Российн Федерацин Москохан областан Одинцовон кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Одинцовон кӀоштан нах беха меттигаш
HD248815
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
NGC 6114
NGC 6114 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
6114 6114
Путиловичи
Путиловичи — Украинин Житомиран областан Коростенан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Коростенан кӀоштан нах беха меттигаш
Арса
Арса йа колл — ораматийн дахаран кеп; 0,8—6 метр лекха дукха шерийн дечиган ораматаш, диттах къаьста, йоккха йолуш коьрта гӀад ца хиларца, ткъа долу масех йа шортта гӀодмаш, дукха хьолехь лаьтта вовшашна тӀекӀела а довлий. Деха 10—20 шарахь.
Дукхах дерг кхуьу хьаннийн (коьллийн буц-аре, хьун-тундра) дозанехь. Хьаннашкахь кхуллу шолгӀа тӀегӀа.
Векалш: элхьамч, муьстарг.
Ладаме бахамехь оьшуш йу стоьмийн а, цӀазамийн а коьллаш: кхез, жагӀнакх, кхин а.
Раункиеран дахаран кепийн системехь фанерофиташна йукъа йоьду.
Классификаци
И. Г. Серебряковн дахаран кепийн системица аьрсаш йекъало йеа классе:
Йерриг дечиг хила дахдина патаргашца йолу арсаш
Дукхаха йолу арсаш хӀокху классера йу.
Класс йекъало кхаа бухара классан:
Нисса лаьтта арсаш
Латтан тӀехулара семнаш кхуьу нисса ирх (ототропан), латан бухара плагиатропан дакъош гӀийла кхиича кхуллу мелла а луьста курс. Нагахь дечиг хилла деха латан бухара гӀад делахь (ксилоподеш) йа шуьйра ораманмаргӀалш долу система лаьтта семса, цара кхуллу масех иттаннаш квадратан метр куртинаш. Уггаре дукха кепаш йолу бухара класс. Йаьржина тайп-тайпана климатан областашкахула. Йекъало аэроксилан а, гидроксилан а кепашка.
Аэроксилан
Лаьтта бухахь геннаш ца даржало. Керла семанаш латан бухахь кхоллало орамаш санна. МаргӀалийн геннаш латан тӀехула бен ца хуьлу, долало латан тӀеххула масех вертикалан йа дӀатаьӀна семанаш йолуш. Дитташна а, арсашна а йукъара дехьадаларан кепаш.
Семса аэроксилан арсаш дикка герга йу дукха гӀодмаш доцучу (арсакепарчу) дитташна, масала, кӀеда дакх санна. Аэроксилан семса арсийн масалаш — датта, чайнбалл, дак (Российн Европин декъера тайган зонин гӀуон уьшалаш долчу меттигехь).
ГӀайбинкепара аэроксилан арсийн амалехь ду ладам боцуш, массо а маргӀалашна цхьатерра, шарахь тӀейевлла, луьста лаьтта гоман семанаш а, геннаш а. Геннийн баххьаша кхуллу гӀайбанан мелла а нийса баххьаш. Масалаш — Bupleurum fruticosum, Poterium spinosum, Tragacantha декъера рода астрагал тайпана кепаш.
Геоксилан (бакъ йолу арсаш)
Семанийн лаьттан бухахь геннаш довлу ораматаш, кхуллу стаммий а, дукха деха а лаьттане бухара дечиг хилла семанаш (ксилоподеш), царна тӀера дӀасадоьду алсамо дуткъа а, кӀезиг деха а лаьттан тӀехулара маргӀалш. Европин флорин дукхаха йолу арсаш йо цара. Масалаш — хьармак, бӀаьлланг, муьстарг тайпана кепаш. Оцу тобанера йу тропикин а, субтропикин а асанера буту эрзан кхин а дуккха кепаш.
Аэроксилан а, геоксилан а арсаш йекъа мега бухара тобанашка вегетативан меттаха ца йовлурш а вегетативан меттаха йовлурш а (орамийн маргӀалашна а, столонашна а). Ораман маргӀалийн аэроксилан арсийн масалаш — кока, чанбаллкепара наркаш. Вегетативан меттаха йовлу геоксилан арсийн масалаш — Philadelphus coronarius, ма-дарра сирень, КӀайн лайн цӀазам.
Ахпростратан а, текха а арсаш
Коьрта сема а, агӀонан геннаш а дийшина, орамаш тосуш, айало бохь болчохь. Коьрта ораман система лей а йуьсу (семанашна гӀийла орамаш тесча). Дукхаха йолу ахпростратчарна, схьагарехь, геннаш лаьттан тӀехула бен ца довлу. Наггахь бен ца хаало аридан областашкахь, хӀуонда хуьлу Лаьмнийн цанийн а, субарктикин а областашкахь, кхуллу гома хьаннаш (масала, Krummholz Альпашкахь лаьтта ламанан баганех а, ламанан маьънех а; Скандинавин лаьмнашкара докан хьуьнан коьллех а; Европин лаьмнашкара арсийн жӀоламийн кепех а).
Лианакепара арсаш
Гоман семанийн хьуьнар дац, лулара дечиган ораматашна тӀе а тевжаш ша ортотропан дегӀ даккха. Лианакепара диттех къаьста дуткъа гӀадца (диаметр 5—8 см сов йац). Дукхаха дерг даьржина тӀуьна тропикин а, субтропикин а хьаннашкахь, наггахь хуьлу саваннин Ӏиттало хьаннашкахь а, арсашкахь а. Царна йукъа йогӀу термера дечиган лианаш. Лианийн дозанера классификацин бух бу текхаран хьесапашкахь.
Дацдина маргӀалашца йолу розеткин арсаш
Даккхий гӀашшан дацдина шеддийн йаккъаш а, розеткаш а йолу лаьттан тӀехулара семанаш йу. Наггахь бен хуьлуш йац. Масалаш — арсийн пальма Bactris major, Dracophyllum fiordense, Brachyglottis stewartiae. Розеткин а, дахдина маргӀалш йолу а арсашна йукъахь йу дехьадаларан кепаш — Olearia oporina, Olearia lyallii.
Суккулентан-гӀодан гӀаш доцу арсаш
Дилханан консистенцин гоман семанаш кхочуш йо хи дӀадуьллу а, ассимиляцин а функцеш. Алсама йу нийса лаьтта кепаш. Масала — Opuntiа тайпанан а, кхин а кактусаш, Euphorbia тайпанаш.
Ахпаразитийн а, паразитийн а арсаш
Йеха кхечу дечиган ораматаш тӀаьхь, царна тӀелета гаусторийшца. Абсолютан дукхачеран хуьлу баьццара гӀаш, хьуьнара ду фотосинтез йан. Масалаш — Loranthaceae тайпанаш, коьртаниг, тропикашкахь, барамера зонехь — Viscum album (селенгӀа) а, цхьацца Santalaceae (Osyris alba ЛаьттайуккъерахӀордан областера).
Йаржар
Диттел а алсама экологин агӀора адаптиван йу, арсаш шуьйра йаьржина. Уьш хӀуонда а хуьлу, уггаре бес-бесара а хуьлу, дитташна хьелаш дика ца хилча — тропикин а, барамера а асанан аридан областашкахь, хьуьнан асанан полюсан дозанехь, ламанан хьаннийн лакхарчу дозанехь. Арсийн фитоценотикин роль тӀекхетарца, церан тайпанан а, экологин-морфогенетикин тайп-тайпана кепаш тӀекхета. Цу тӀе цхьаьна кепара орамаш дехьадала тарло диттан дахаран кепера арсашка.
Тропикаш
Тропикин зонехь арсаш хаало тӀуьна тропикин хьаннашкара гӀум-аренашка кхаччалц.
Арсаш ган таро йу догӀанийн тропикин хьаннаш йаьржинчу берриг махкахь. Кхузахь уьш ладаме лакхайовлу (6—8 м кхаччалц а, кхин лакха а), маргӀалашна геннаш гӀила тосу, гӀаш даккхийра ду, дукха хьолехь гигрофилан. Дукхаха йолу арсаш — аэроксилан, геннаш ца тосу дукха шерийн лаьттан бухара гӀодмаш доцуш хуьлу. Йохонза догӀанан тропикин хьуьнхахь ца лелайо фитоценотикин ладаме роль. Хьаннаш хьокхучехь йа цӀераш йевллачехь арсийн таро йу даккхий мехкаш дӀакъовла, кхуллу шолгӀа хала дехьавалало коьллаш. Флористикин тӀуьна тропикин хьаннаш дикка къен йу арсийн кепашца.
Климатан аридалла чӀагӀйаларца арсийн тропикин фитоценозан роль тӀекхета. Африкин, ХӀиндин, Йуккъера а, Къилба а Америкин Ӏиттало хьаннех дука хьолехь олу «арсийн» хьаннаш. Система йолу «арсийн хьаннаш» лаьтта тайп-тайпана кепара акказех а, кхин тайпана кхоьн шала-месах тера чолхе гӀашца. Наггахь хӀуонда хуьлу дечиган месех тера гӀаш дерш, — Адина, Harrisonia, цхьацца кепара рутаннаш, бурзераннаш, бигнонийнарш. Оцу формацин дукхаха йолу арсийн кӀохцалш ду. Ӏиттало а, саваннийн а хьаннашкара арсаш, — къегина билгалйевлла ксерофиташ йу. Кхузахь гучуйовла геоксилан арсаш. Церан лаьттан бухара маргӀалаш алсама кхуьу лаьттан тӀехуларчарел, алсамо стомма хуьлу, алсама йеха. Стаммий лаьттан бухара семанашкахь тӀуналла дӀайуьллу. Флористика агӀора арсаш кхузахь иштта алсама йу.
Арсийн тундраш
Арсаш хӀуонда хуьлу субарктикин а, альпийн а зонин климатехь. Субарктикин асанехь билгалйолу арсийн тундрийн бухара зона. Иза кхуллу лоха дако, дакхо, мао. Арсийн аса къаьста ламанан тундрехь.
Барамера аса
Канадин, АЦШн тайган хьаннашкахь арсаша кхуллу кхиина къух (пузыреплодник, хьармак, муьрг, кхез, жамесия, дерзина стайр, пенсильванин чайнбалл, стов), ткъа Россехь (дак, кӀохцалийн хьармак, сира стайр, ма-дарра сура). Тайган къилбаседехь гучуйолу лоха дакхан арсийн кеп.
Арсийн чкъор дика кхиина шуьйра гӀаш долу а, ийна а хьаннашкахь. Климат шелйаларца термофилан стов, клекачка, скумпия, харцмуьрг, элхьамч хийцало шелонах ца кхоьру бӀаьлланг, чанбалл, жимолость, чӀинжарг, берзацӀазамаш.
Барамера асанан гӀум-аренан областашкахь арсийн кепаш максимуме кхочу, декъа лаьмнашкахь муххале а.
Субтропикаш
Арсаш шуьйра йаьржина субтропикин климатан биоценозашкахь. Тропикашкахь санна, уггаре дукха флористикин кепаш а, ораматий йукъаралашкара ладаме роль а лерина йекъа йовха аьхке а, Ӏаьнан йочанаш а йолчу аридан областашна. ЛаьттайукъарахӀордйистехь а, Капан областехь а оцу климатехь кхуллу спецификин йукъараллаш, уьш цигахь абсолютан хӀуонда йу.
ТӀуьна субтропикин хьаннашкахь арсаша кхуллу луьста дукха хьолехь хала чекхвалало къухаш, тӀаккха а ловзайо кӀелайоьллина роль а, хаъал кӀезиг тайпана кепаш а. Арсийн хӀуондалла кхузахь хила ца тарло хьуьнан йистехь йа хьуьнан чкъор доьхначу меттигашкахь бен.
Биологи
Дитташца йуьстича арсаш лоха хилар, доьзна церан сема дукха ца йахарна, цӀеххьана дахаран цикл йацйаларх. И йацло маргӀалийн сихалла тӀекхетарца. Цхьа могӀа арсийн шеран кхиар 60—70 сантиметр сов хуьлу, наггахь кхочу 140—160 см. Аьлча а, арсаш — меллаша кхуьу ораматийн кеп йац, сиха кхуьу кеп йу.
Арсийн лаьттан тӀехулара семанийн кхиаран муьран бохалла йуккъера барам 10—15-зза кӀезиг бу диттел. Арса уггаре лакха йолу дахаран 3—5 шарахь.
Коьрта семано а, иза хуьйцу семанаша а карлайовларан шен дахаран цикл лаьттан тӀехула йовларера боьххье кхаччалц 10—15 шарахь, наггахь 20—30, кхин сов чӀогӀа нилха. Цхьадолу маргӀалийн дахар герга диттийн дахарна (30 а, сов а шо кокин, чӀинжарган), ткъа кхечеран — бецийн ораматийн цикл санна (цӀекомар, маргӀалаш ле 2 шо долуш). Цу тӀе дахаран циклан йохалло цхьаьна доьзалера ораматийн кеп хуьйцу шуьйрачу дозанехь, цхьаьна тайпанан йукъахь а, масала, рубус, муьжг, гравилат, астрагал.
Литература
Категори:Ораматийн морфологи Категори:Ораматийн дахаран кепаш
Сен-ВенегӀан (Лакха ЛуагӀа)
Сен-ВенегӀан — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ЛуагӀа.
Кодоловщина (Код ОКТМО 33645420354)
Кодоловщина (Кодоловщина) — Кировн областан Орлован кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: даиман Ӏаш нах бац.
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан дӀатесна нах беха меттигаш Категори:Кировн областан Орлован кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Стоманци
Стоманци — Болгарин Кырджалин областера эвла. Кирково йукъараллин йукъайогӀу.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Подлипа
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Стоманци
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Кырджалин областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Подлипа
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Галица (Черновцин область)
Галица — Украинин Черновцин областан Сокирянин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Сокирянин кӀоштан нах беха меттигаш
Сан Хосе (Пуенте Насионал)
Географи
Сан Хосе лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Масерия Руджери (Беневенто)
Масерия Руджери — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Горваль
Горваль (Горваль) — Белоруссин Гомелан областан Речицан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Гомелан областан нах беха меттигаш Категори:Речицан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Закаяхутла (Зитлала)
Закаяхутла — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Закаяхутла лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Жар-Башы (Ысык-Атан кӀошт)
Жар-Башы — ГӀиргӀазойчоьнан Чуйн областан Ысык-Атан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Сахьтан аса ю +6:00.
Хьажоргаш
Категори:Ысык-Атан кӀоштан нах беха меттигаш
Туьмлицвальде
Туьмлицвальде (Thümmlitzwalde) — Германин Саксони латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Саксони латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Газидаьраь
Газидаьраь (Qazıdərə) — Азербайджанан Лачинан кӀоштара эвла.
Билгалдахарш
Категори:Лачинан кӀоштан нах беха меттигаш
Бозбуьк (Милас)
Бозбуьк (Bozbük) — Туркойчоьнан Эгейн регионан МугӀла провинцин (ил) Миласнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:МугӀла провинцин нах беха меттигаш
Категори:МугӀла провинцин микрокӀошташ
Категори:Миласнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Вазтамия (Торино)
Вазтамия — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Анда (эвла)
Анда (Анда) — Российн Федерацин Архангельскан областан Онеган кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Онеган кӀоштан нах беха меттигаш
Ржибничек (Бернартице)
Ржибничек  (Rybníček) — Чехин Кралове Градец мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Камйонка (гмина Пражмув)
Камйонка  — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Фюмарета ди Амельия (Ла Специя)
Фюмарета ди Амельия — Италин Лигурия регионан  коммунера эвла.
Камйонка (гмина Пражмув)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Фюмарета ди Амельия (Ла Специя)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Лигурия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Камйонка (гмина Пражмув)
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Поьттельсдорф
Поьттельсдорф — Австрин Бургенланд федералан латтана йукъара коммуна. Маттерсбург гуонан йукъайогӀу.
Географи
ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Бургенланд латтана гӀаланаш Категори:Австрин гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Сент-МагӀи (Лакха ПигӀенейш)
Сент-МагӀи — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ПигӀенейш.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Лакха ПигӀенейш департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
NGC 6115
NGC 6115 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
6115 6115
Чмыхалово (Лубнин кӀошт)
Чмыхалово — Украинин Полтаван областан Лубнин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Лубнин кӀоштан нах беха меттигаш
Машутиха
Машутиха (Машутиха) — Российн Федерацин Вологдин областан Харовскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Харовскан кӀоштан нах беха меттигаш
Сусуз (СейдишехӀир)
Сусуз (Susuz) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатоли регионан Кони провинцин (ил) СейдишехӀирнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Кони провинцин нах беха меттигаш
Категори:Кони провинцин микрокӀошташ
Категори:СейдишехӀирнан микрокӀошташ
Категори:СейдишехӀирнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Барнард (Вермонт)
Барнард — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Вермонт штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Кулаево (Чкаловскан кӀошт)
Кулаево (Кулаево) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Чкаловскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Барнард (Вермонт)
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Вермонт штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Кулаево (Чкаловскан кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Нижни Новгородан областан Чкаловскан кӀоштан нах беха меттигаш
Високе Жибржидовице
Високе Жибржидовице (Vysoké Žibřidovice) — Чехин Оломоуц мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Оломоуц мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Новогеоргиевка (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш Категори:Кызылжаран кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Дуьзкоьй (Финдикли)
Дуьзкоьй (Düzköy) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Ризе провинцин (ил) Финдиклинан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Ризе провинцин нах беха меттигаш
Категори:Финдиклинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Робледо-дель-Масо
Робледо-дель-Масо — Испанин Толедо провинцин муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —. ХӀордан сизал локхалла. муниципалитеташ.
Хьажоргаш
Категори:Испанин муниципалитеташ Категори:Толедо провинцин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Таля (коммуна)
Таля — Румынин Прахова жудецан йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. Коммунан йукъара нах беха меттигаш.
Хьажоргаш
Категори:Румынин коммунаш Категори:Прахова жудецан коммунаш
Чуб
Чуб (Чуб) — Коми Республикин Княжпогостан кӀоштара эвла.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
Билгалдахарш
Категори:Княжпогостан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Коми Республикин нах беха меттигаш
Слободка-Шелеховски
Слободка-Шелеховски — Украинин Хмельницкан областан Хмельницкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Хмельницкан кӀоштан нах беха меттигаш
Пугачёва, Софья Дмитриевна
Пугачёва Со́фья Дми́триевна (йинчу хенахь Недюжева; 1742 — 1804 шерал тӀаьхьа) — Есауловски гӀалара донан гӀазакхий, хьалхара (законехь йолу) зуда Пугачёв Емельян Ивановичан 1760 шарахь дуьйна. Марехь бира ши кӀант а, ши йоӀ а.
1773—1775 шерашкара Ахархойн тӀом болуш император-аьзни Екатерина II-чун омарца лецира Ӏедало, латтийра берашца цхьаьна Казанехь. Казань Пугачёвн эскарша йоккхуш мукъа йаьккхира талламан набахтера кхечу йийсархошца цхьаьна. Пугачёв, ша император Петр III ву бохуш, Софьях берашца цхьаьна олура шен гӀазакхий хилла кхерсташ гӀодина доьзал бу олий. Софья берашца дӀайахара гӀаттаман эскаран ворданашца Казанера Ийдалца охьа Пугачёв Чёрни Яр йолчохь вуьззина хӀаллакваллалц. Таллам боьдучу хенахь масийттаза Пугачёвн дахаран хьолех лаьцна дери дира, иза дуьхьала хӀоттийна а. Суьдо бехказа йаьккхира иза, амма Пугачёвн берашца а, шолгӀачу зудчунца Устиньяца а хьажийра йаха Кексгольман гӀопе, шен йисина хан чохь йаьккхина ала мегар долуш цигахь йехира.
ГӀаттамал хьалха
Недюжева Софья йина 1742 шарахь гӀазакхийн гӀалахь Есауловскихь. Цуьнан доьзалах кӀезиг болчу хаамех бевза, ден цӀе Дмитрий хилар а, иза хьалха валар а, доьзалан Ӏуналла деш зуда Аксинья йисар а, Софья йоцуш, кхин а ши йоӀ а, кӀант а хилар а. 1760 шарахь Софья мааре йелира 18 шо долу Зимовейски гӀаларчу гӀазкхийчуьнга Пугачёв Емельянега. Зудчун-майрачун дахар доца хилира. Ловзар хиллачул тӀаьхьа кӀира даьлча Пугачёв Емельян полковникан Денисовн командин йукъатуьйхира, иза йоьдуш йара, Пруссица тӀом бен, оьрсийн эскаран йукъа — куьйгаллехь граф З. Г. Чернышёв волу корпусан.
1762 шеран сентябрехь Емельян шен эскаран накъосташца цӀа кхечира Пруссера, кхин дӀа гӀуллакх дира шен гӀалахь. 1764 шарахь доьзалехь дубххьара бер дуьнен тӀеделира — кӀант Трофим. Хууш ду, Трофимал тӀаьхьа Софьяс масийттаза бер дира, амма дийна ца йисира ши йоӀ бен — Аграфена (1768 шарахь йина), Христина (1770 шарахь йина). ГӀуллакхехь волуш Емельян гӀазакхашца масийттаза цхьаьна-шина баттана хьажавора тайп-тайпана декхар тӀедуьллий, дукхах дерг – лаха а, Россех йухаберзо а бевдда шираламастхой. 1768 шарахь, оьрсийн-туркойн тӀом болабаларца, Пугачёв Кутейников Ефиман полкан йукъатуьйхира. Бендер йаьккхинчул тӀаьхьа иза цомгуш хилира, 1771 шеран январехь цӀа хьажийра говраш яло йоьдучу командица. Команда йуха туркойн дозане йахайезачу хенахь Пугачёвн цамгар дӀа ца йелира, кхин а тӀе чӀагӀйелира, цундела цуо шен меттана мехах гӀазакхий Бирюков Михайла вахийтира. 1771 шеран июлехь Пугачёв новкъа велира Черкасске ваха, эскарера мукъаваккхийта. Емельян мукъа ца ваьккхира, дарба цӀахь леладе йа лазаран цӀа чохь леладе аьлла. ЦӀа вахале, Пугачёв йиша Федосья а, нуц Павлов Симон а ган вахара, уьш гӀуллакхехь бара Таганрогехь, цигахь таллуз лелон волавелира, таллуз бахьнехь Павлов накъосташца ведира гӀуллакхера.
Пугачёвн планаца невцан доьзал баха безара Теркан тӀе, цига ГӀажарчоьнца Гянджан барт хиллачул тӀаьхьа кхалхийнера донан гӀазакхий шайн доьзалшца, цигахь империн йистехь гӀазакхийн алсама паргӀато йара. Амма хьалха уьш баьхкира Зимовейске, цигахь Пугачёвс шен сацам бовзийтира зудчун а, нанна а. Софьяс дийцарехь, иза ненаца цхьаьна бӀаьрхишца Емельянан когех хьирчира и ойла йита бохуш, амма цуо сацам бира гӀодан Симонан Федосьяца Донал дехьабовла. Павлов Симон ша кхача ца велира Теркан тӀе, йухавеира Зимовейске, ша лаьцча Пугачёвс шена вада гӀодар дӀадийцира. Пугачёв ведира, къайлавелира Зимовейскин йисташкахула, амма Софьягара Павлов Симон Черкасске дӀахьажийни хиина, цига вахара, Павловл хьалха дӀа а кхаьчна, хиламан шен версии йийцархьама. Ойла чекх ца йаьлча, Пугачёв цӀа веира Зимовейски, цигахь лецира гӀалин Ӏедало, тутмакх вина латтийра, амма ши кӀира даьлча ведира. Йуьхьанца иза лечкъина Ӏийра гӀалан йистера эрзашна йукъахь, амма гуьйренан шелонаш йолаелча цӀа веира, цхьамма а лоьхур вац ша цигахь аьлла. ЦӀахь Рождество кхаччалц Ӏийна, Пугачёвс сацам бира ша чекхйаккха шен Теркан тӀе вахаран ойла. Софьян новкъан юург кечъе аьлла омар делла, цуо элира, юхьанца ша Теркан тӀекхочур ву, цул тӀаьхьа, цигахь дӀа а тарвелла, «нагахь цигахь тӀеэцахь, ша хьуна тӀаьхьа вогӀур ву».
Йуьхьанца Теркан тӀехь гӀуллакхаш доьдура планаца, иза тӀеийцира Теркан доьзалан эскаро. Цуо кхайкхийра, шен доьзал кестта схьабало волу ша аьлла, бакъду, элира, зудчунна цӀе Прасковья Фоминична йу аьлла. Дукха хан йалале Пугачёв лецира Теркан тӀаьхь, йуха а ведира, 1772 шеран февралехь кхечира Зимовейски. Софьяс чувитира Емельян, хьалха бераш цуьнан ваша волчу а дигина. Емельяна дийцира зудчуьнга, Теркан тӀаьхь гӀазакхаша ша тхьамда хаьржина бохуш, амма Софья ца тийшира дуьйцучух, йоьлхаш Ӏара. Павлов Симон веддачул тӀаьхьа гечдина, Таганрогехь гӀуллакх дӀахьуш хилар хууш йолчу Софьяс, гӀалан Ӏедале дӀаэлира Емельян цӀаварах. Лаьцначул тӀаьхьа Пугачёв йуха а ведира Черкасске воьдучу новкъахь, цӀа Зимовейске кхин ца веира.
Рипаш
Рипаш — Румынин Хунедоара жудецан коммунера эвла.
Пугачёва, Софья Дмитриевна
ГӀаттам болуш
Емельян дӀа а велла, гуттаренна лечкъаш леларх кӀелхьара ваьккхина, хӀуман билгало йаккха лууш йолу Софья, йисира цӀахь кхаа жима бераца, даа хӀума а доцуш. Майра йуха а веддийла хиина, Софьяс цхьа хан йаьлча гӀуллакхера мукъаваьллачу вевзачу Есауловскин гӀалагӀазакхийчун цӀа доьхкира 24 соьмах, ткъа ша берашца дӀайахара нана йолчу йаха. ЦӀа доьхкина ахча дукха ца лаьттира. 1773 шеран гурахь, шен ведда лела майра гӀевттинчу яикан гӀазакхийн коьрте хӀоьттича, Софья берашца «нехан неӀре хӀуьттуш, сагӀанах йехаш йара». Бевза гӀазакхаша, Пугачёва ша император кхайкхийний хиина, Софьяс дийцарехь, «цунна довдеш, боьлуш олура олура: Хьовсийша, оцу хьакханера и гӀуллакхаш муха дер ду».
Рипаш
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Пугачёва, Софья Дмитриевна
ГӀаттам болуш
шарахь император-аьзнис Екатерина II-гӀачо Пугачёвн доьзалаш схьа а лаций, Казане, гӀовттамхошна дуьхьала керла хӀоттийначу эскаран баьччин инарла-аншефан А. И. Бибиковн, къайлаха талламан комиссе балабе элира. Цул сов, омар делира Зимовейскера Пугачёвн цӀа дагаде, чим баржабе мохехула, ткъа меттиг ахки, гуо бай «тӀаьхь стагга а ца вехаш гуттаренна йитархьама Ӏеса йаккхарна…» 4 февралехь омар кхочушдан хьажийна секунд-майоран Рукинна а, старшинан Туроверовна а ца карийра Зимовейскехь йа цӀа а, йа доьзал а, туллузхочун доьзал а. Пугачёвн доьзал а, цӀа а Есауловскехь дуй хиина, 6 февралехь Рукина омар делира Софья берашца лаца аьлла, ткъа цӀа, керлачу меттиге хӀоттийна, дегара схьа а даккхий, вовшах а даккхий, Зимовейскехь дӀа а хӀоттадай, дагаде, ма-аллара императоран омар кхочушдархьама. Доьзал бигира Сийлахь Димитрий гӀопе, ткъа цигара, гӀаулашца хьажийра Казане.
Софья берашца кхачийра Казане 17 мартехь. Бибиков омар делира уьш мехах хӀусаме ховшабе Пугачёвн шича кӀентаца Федотца цхьаьна, иза гӀуллакхехь вара Петарбухан гарнизонехь, таллузхочун гергарниг ву аьлла, иза а буха вахара Екатеринин омарна. Доьзал ларбан хӀиттийна гӀарулашна Бибиковс тӀедиллира Софьян доьзал буьйлабала ара а баха, базара а бига, цуьнга нахана дийцийтархьама Пугачёвн схьавалар мичара ду. Цу тӀе гӀарулаш нахана гуш Софьян тӀехьайаха йиш йолуш а йацара, хӀунда аьлча, нахана моьттур дара нуьцкъала дуьйцуьйту иза.
Софьян берашца тоъал даар а, хаъал маршо а йелира 1774 шеран июль кхаччалц, оцу хенахь Казане хаам кхечира, Пугачёв, мартехь-апрелехь вохийна аьлла хетачу хенахь, йуха а доккха эскар гулдина, гӀалин тӀекхочуш ву аьлла. СофьягӀара квартирера сихха набахте дехьабехира, цигахь латтош бара дукха йийсар бина гӀаттаман декъашхой. шарахь Пугачёвн эскаро дӀалецира Казанан доккхаха долу дакъа. ГӀарулийн эпсарша а, салташа а йитира шайн посташ, штурм йечу хенахь йоккха йаьлла цӀе набахтин тӀекхочучу хенахь. Софьяс дийцарехь, цунна ца хаара ша хӀун дан деза, чохь Ӏойла дацара йовхонна а, кӀуранна а. Набахтин кертахь гӀовгӀа хезна, Софья а, бераш а арабевдира, кхечу тутмакхашца гӀовттамхоша уь хьовсийра Арскан аренахь йолчу Пугачёвн лагере. Цигахь 11 шо долчу Трофиман вайра говрахь болчу гӀазакхашна йукъахь шен да, мохь белира: «Нана! Хьажахьа, дада вогӀу!» Хууш ду, Софьян дика ойла ца йиснера майрачунна, дуьхьала кӀанте мохь туьйхира: «Даийтахь жӀаьла! Харц мостагӀ!»
Пугачёвс, зудчун а, берийн а тидам бина, омар делира схьа эций уьш, шен четаран гена боццуш охьаховшабе аьлла. Шен накъосташка цуо кхайкхийра, иза кхерстачу шерашкахь шен гӀодинчу доттагӀчун, «шен паччахьан тешаме хиларна» шед йиттинчу, донан гӀазакхийчун Пугачёв Емельянан доьзал бу аьлла. ТӀаккха а, ша терго йина йоллушехь, Пугачёв Софьяца дечу къамелех уьдура. Пугачевца четар чохь Ӏаш йара масех зуда. Пугачёв лаьцначул тӀаьхьа дийцарехь: «зударий бацара, тӀе бедар а юхура, юург кечйора суна, тайп-тайпана гӀуллакхаш дора». Майрачун хӀора дийнахь долчу хьаштийн терго йан таро йолчу Софья Дмитриевнас, лейечу хенахь дуьйцура:
Царех цхьаъ, ца хууш, Софья Пугачёвн боккъала а мила йу ца хууш, «самукъане оьхьца, иза цунна сийлахь хетара», ма-дарра дуьйцура Софьей Дмитриевнега, цунна гуш доцу «паччахьан» интиман дахарех а. Софья Дмитриевнас дийцарехь, цунна «новкъа дара и хӀуманаш хазар». Дуьххьара Пугачёв вистхилира Софьяга бутт баьллачул тӀаьхьа, оцу хенахь гӀовттамхойн эскар кечлуш дара Саратовн тӀелата. Пугачёвн хаттарна, муха хета хьуна ша, Софья Дмитриевнас жоп делира: «Хета хӀун ду! КӀелхьара валалур вац, со хьан зуда йу, ткъа хӀорш хьан бераш ду». Пугачёвс омар делира цунна иза цхьаьнга ма дийца аьлла, йиц ца йан дош делира, нагахь дала пурба а делла Петарбухе кхачахь, ткъа омар дохадахь — тур тоьхна корта боккхур бу. Боху кхерам кхочуш бен хиларх Софья шеко йолуш йацара: «цунах доккха жӀаьла хилла, кӀеззиг ша оьгӀаз воьдушехь, лагах шед тосу». Амма, къамел динчул тӀаьхьа, Пугачёвс сих-сиха кхойкхура берашка четаран чу, «сих-сиха хьоьжуш, бӀаьрг бетташ Ӏара».
Соленикови ватагин уллера тӀамехь гӀаттамхойн эскар хӀаллакдича, Пугачёв гӀазакхийн полковникашца Ийдалан дехьабовла гӀертачу хенахь, кегарин а, бохаран а йуккъехула Емельянан аьтту белира Софья кӀентаца Трофимца каро, уьш тӀаьхьабахара цунна аьрру бердан аренашкахула Узенера яикан гӀазакхийн кӀотаршка. Софья а, Трофим а тешаш хилира яикан атаманаша йамартлонца шайн тхьамда лацаран. Коьртачу йамартхочо Творогов Ивана дийцарехь, Софья Дмитриевна кӀантаца, гуш «оха иза схьа а лаьцна чохь валлош, хӀумма а ца аьллехь а, амма чӀогӀа билхира». ГӀазакхаша Софья а, Трофим а вордана тӀе а ховшийна, шарахь дӀабелира Пугачёвца цхьаьна, коьртехь бӀаьнча Харчев волу правительствон тобанан гӀазакхийн кара, цуо уьш кхачийра 15 сентябран буса Яикан гӀала.
Пугачёвн а, Софьян а йоӀрий бисира дӀатесначу лагерехь, уьш Ийдал тӀебуьгуш бара шайн вордана тӀехь, Ӏуналла дан хӀоттийна баба а йолуш, амма дохийначу гӀовттамхой эскарх бисинарш боьхна бовдар бахьнехь ворда хаьрцира. Гуш ду, цхьамма гайтира уьш правительствон эскарийн векалшна, иштта уьш ца бовш, тӀаьхьуо, хӀоттийначу керла бабин — совдегархо И. Ф. Ширинкинин – Ӏуналца кхачийра Москоха.
Таллам а, суд а
15 сентябрехь Пугачёв Яикан гӀала ма-валийна, шина дийнахь иза лерина левира гӀалахь волчу къайлаха талламан комиссин векало лейб-гвардин капитан-поручико С. И. Маврина. 17 сентябрехь Маврина лейира Пугачёва Софья а. Де хьалха Яикан гӀала веина инарла-поручика А. В. Суворовс «хӀора минотехь» Мавринан тӀедуьллура лебарш чекхдаха бохуш, 18 сентябрехь Маврина дӀавелира Пугачёв Емельян, ткъа иштта Софья кӀентаца Трофимца, Суворовга гӀаролца Сызранехула Симбирске бига.
Пугачев хьалхарчу зудчунца а, к\ентаца а кхачийра Симбирске 1 октябран буса. Симбирскехь Пугачёв кхин ч\ог\а левира, ницкъ а беш. Пугачёв кхаба йелира 15 кепек денна, Софьяна а, к\антана Трофимана а − 10 кепек х\оранна а, йуург йала йезара царна «г\уочу стагана санна». Цул сов, Москоха новкъа ваккхале, Пугачёвн доьзалца ийцира йовха бедарш а, мачаш а. Пугачёвн дуьхьала хилла эскаран баьччан, инарла-аншефан Панинан, омарца т\едиллинера хьалхара зуда а, к\ант а Пугачёвх къасто, кхин цаьрга къамел ца дайтар, терго йар х\инцачул ледара ца йеш, х\ора денна церан хьа а хоуьйтуш.
26 октябрехь коьртехь капитан Галахов волу лерина гулйина гӀаролийн командо Симбирскера Москох вуьгуш ларван схьаийцира Пугачёв а, цуьнан хьалхара зуда Софья а кӀантаца. Новкъахь итт де даьккхира. 4 ноябрехь москохан инарла-губернаторо эла М. Н. Волконскийс йаздира Екатерина II-гӀачуьнга доклад, Пугачев, цуьнан хьалхара зуда, кӀант кхачийна, дӀатарбина царна кечйинчу Нахартийн кертан гӀишлон хӀусамашкахь. Волконский Пугачёвга хьажа а хьаьжна доцца хаьттинчул тӀаьхьа, цунна гира Софья а. Цуо элира инарла-губернаторега, шена кӀезиг хӀума хаьа майрачун зуламех: «ШайтӀана хаьа цуо хӀун лелийна. Ткъа цуьнан хьалхалера зуламех цуьнгара сунна хезна а дац. Цуо со йитина кхо шо гергга хан ю». Волконскийс шен император-аьзнега йаздинчу кехатехь билгала даьккхира: Пугачев зуда «йамарт стаг йу, хетарехь, тап аьлла а ю», «шийттех шо долу кӀант а, иштта ненал дика хир ву ала меттиг йац». 14 ноябрехь Москоха кхачийра Пугачёвн жима ши йоӀ − Аграфена а, Христина а. Оцу хенахь дуьйна уьш ненаца а, вешийца а цхьаьна латтийра десачу Рязанан кертарчу гӀишлон чохь (Лубянски майданан гергахь), иза кечйинера Къайлаха экспедицин набахтин. ТӀаьхьа, москохан талам боьдуш, Софья шозза дуьхьала хӀоттийра Пугачёв Емельянан.
Махках бахар
Кхел кхайкхочу дийнахь, шеран, Сенатан кхеташонехь сацам бира: «Таллузхочун зударий кхаба Кексгольмехь, гӀопера ара а ца бовлуьйтуш, маршо ло царна болх бан а, юург лаха а, цул сов ло хазнера хӀоранна а 15 кепек денна». Оцу сацамца Пугачёвн доьзалан декъашхой набахтин чубоьхкинчеран хьолехь бу ала мегар дара. Пугачёв а, цуьнан декъахой а байина экзекуцеш йинчул тӀаьхьа, берашца Пугачёва Софья Дмитриевна а, Кузнецова Устинья а хьовсийра Кексгольме, гӀаруле Нарвин гӀашлойн полкан подпоручик Ушаков, 6 салтийчуьнца а хӀоттийна. Оцу гӀарулин йелла инструкцехь, билгалдаьккхинар Петарбухан гуо таса аьлла, кхел йинчарна кхо ворда кечъе, хӀора шинна цхьа ворда кхочуш. Кексгольме кхаччалц дуучунна лерина гӀарулина делира 89 сом 55 кепек. 22 январехь берашца Софья а, Устинья а кхачийра Выборге, шолгӀачу дийнахь — Кексгольме, иза лаьтта Выборган 120 чаккхарма генахь, Ладогин Ӏоман малхбуза бердаца. Пугачёвн доьзалан декъашхой дӀатарбира Кексгольман гӀопахь, иза лаьтта гӀайрен тӀехь, гуонаха ду Вуокса эркан хиш. Софья берашца а, Устинья а дӀатарбан йелира Гоьрга бӀов, хан йаьллачул тӀаьхьа уьш Ӏар бахьнехь шолгӀа цӀе тиллина цунна — Пугачёвн бӀов. Пугачёв Трофим гауптвахтан цхьаъ вуллучу камерин чу воьллира. Губернатор Энгельгардта хаийтира гӀопан комендантана Доможировна, иза волчу ларбан кхаьчна Пугачёвн доьзалан декъашхой, кхелаца церан цӀе къайлаха йита йезаш хилар, хӀинца дуьйна церан шира фамили а, кхин цхьан фамили а тилла йиш ца хилар.
Пугачёвн доьзалан декъашхой Кексгольман гӀопе чубоьхкинчу дийнахь дуьйна, хӀора баттахь Петарбуха оьхуьйтура хаамаш, чулацаман хийцам а боцуш: коменданто билгалдоккхура, тутмакхаш «дика лела» олий. 1787 шарахь имперехь Екатерина II-гӀа Ӏарше йаран 25 шо кхачар даздаран шуьйра кечамаш бара. Оцу хиламан лерина кхел йинчеран шуьйрачу гуонан амнисти кхайкхийра. Кексгольман гӀопан коменданта премьер-майора Я. Гофмана кехат дахьийтира инарла-прокурорега Вяземскийга хаттар деш, оцу амнистин йукъабогӀий Пугачёвн доьзалан декъашхой аьлла. Вяземскийс кехат йаздира Екатеринега, деира чӀагӀдина жоп: «И йийсархой берриш шеш боллучахь совцу».
1791 а, 1795 а шерашкахь Кексгольмехь гӀопан дуьхьалойан тароне хьажа инспекцица хилира Суворов Александр Васильевич. Хууш дац, хаа лиарий теша цунна ша конвойца валийна гӀаттамхочун доьзалех лаьцна. 1796 шеран декабрехь гӀопе кхечира Сенатан къайлаха экспедицин обер-секретарь А. С. Макаров, хӀинцца Ӏарш тӀе хиинчу Павел I-чо тӀедиллинчу гӀуллакхца, пачхьалкхан зуламхой чубоьхкина меттигашна инспекцица. Макаров дийцира императоран Пугачевн зударий латторан хьолех лаьцна: «Кексгольман гӀопахь Софья а, Устинья а, зударий таллузхо хиллачу Пугачёв Емельянан, ши йоӀ Аграфена а, Христина а хьалхарчун бераш, кӀант Трофим 1775 шарахь дуьйна латтош бу гӀопехь башха кепара, ткъа кӀант гауптвахтехь башхачу чохь. Рицкъ латтадо хазнера, хӀора дийнахь 15 кепек. Беха низамехь. Маршо йу гӀопахь лела, амма цул ара ца бовлуьйту. Еша а, йаздан а ца хаьа». Павела йухакегийра нанас кхел йинчу нехан дуккха гӀуллакхаш, амма Пугачёвн доьзалах къинхетам ца хьакхабелира.
1797 шарахь Кексгольман гӀопехь хийцавелира комендант, оцу дарже хӀоьттира полковник граф де Мендоза Ботелло. Инарла-прокуроре эле А. Б. Куракине керла коменданто шен рапортехь билгалдехира, хьалха хиллачу коменданто, Пугачёвн доьзал латторехь дина дуккха а гӀалаташ. Цуьнца цхьаьна цуо хаийтира, ша тутмакхаш мела а аттачу бахарх: «Омар делира суьйрана пхьор даъалц а, дӀабийшалц а цӀе латто, ткъа шеш дӀабийшинчул тӀаьхьа дӀа ца йайахь, Ӏаккха гӀаролийн унтер-эпсарша, гӀаролашца из адӀайайа аьлла». Амма графан де Мендоза Ботеллон коьрта хаам хилира цунна кароран факт, Пугачёвн йоьӀан «Аграфенин ву шеца вина кӀант, иза хиллачу коменданта полковника Гофмана ницкъ бина вина». Андрей цӀе тиллина бер, таллузхочун йоьӀа кӀант вара, дукха ца ваьхна, велла иза варан хьолех таллам боьдучу хенахь 1798 шеран 5 январехь. Полковникан Гофманан гӀуллакх суьде ца кхачийра, нахала а ца даьккхира.
Александр I-ра Ӏарш тӀеволуш, 1801 шарахь, Пугачёвн доьзалан гӀуллакхаш кхечира Хьалхалера зуламан гӀуллакхашка йуха хьовсаран комиссе. 1802 шеран 8 мартехь Комиссин гуламехь сацам бира, Софья берашца а, Устинья а хьалхалерачу меттигехь биса беза «хийцам а боцуш». Оцу шеран 15 майхь Александра резолюци йазйо оцу сацамна: «Иштта хилийта».
1803 шеран бӀаьста Александр I-ра вара Выборган губернин гарнизонашкахула инспекцехь. 2 июнехь император кхечира Кексгольме, шен бӀаьргашца гира, 28 шарахь сов чохь бохку, Пугачёвн доьзалан декъашхой. Финляндин инарла-губернатора К. И. Мейендорфа йаздина шен хаамехь Сенатан инарла-прокурорега Г. Р. Державинега: «Цуьнан императоран сийлалло шен лакхарчу хиларехь Кексгольм гӀалахь… лакхара омар дала лиина: латтош болу кхузахь зударий вевзаш волчу Пугачёв Емелькин кхаа бераца…, гӀаролех мукъа бохуш, гӀалахь маьрша меттиг ло баха, цигара цхьанхьа дӀа а ца боьлхуш, цу тӀе церан леларан тӀехь лагӀ а ца луш терго еш, цхьан а зулам цаьргара ца далийтархьама». Амма, тутмакхаш сихха гӀопа чуьра ара бовла аьтту ца белира, берех воккхаха волу Трофим Кексгольман гӀалахь цӀа дина валлалц.
Хууш ду, Пугачёвн шолгӀа зуда Кузнецова Устинья Кексгольме 1808 шарахь йаларх лаьцна. Пугачёва Софья йаларан терахь хууш дац. 1811 шарахь Кексгольмехь хиллачу маьхькамхо а, тӀаьхьа гӀараваьлла мемуарийн автор а хиллачу Ф. Ф. Вигелан дийна Пугачёвн бераш бен ца карийра: «Со вахара дӀайаьккхина гӀопе хьажа, цигахь сунна гайтира Пугачёвн доьзал, ца хаьа стена, амма ларбеш болу, баш чӀогӀа ларбеш бацахь. Доьзал лаьттара къанвеллачу кӀентах а, шина йоьӀах а. Ма-варра муьжги а, ахархой а, уьш сунна хийтира эсала». Гуш дара, Пугачевн бераш гӀопе балийнера маьхькамхон гайта, хӀунда аьлча йуха хьахийначохь «гӀазакхий хиллачу Емелькин бераш» Кексгольмера Рождественски килсо синош йаздеш, 1813 шарахь Трофим (41 шо, иштта хьостехь – ткъа боккъала а Трофиман 44 шо дара) гайтина гӀалара меттигерачу кертан да аьлла, цуьнца бехара йижрий Агриппина (килсан цӀе Аграфена, 40 шо), Христина (39 шо). ТӀаьхьарчу шерашкахь Пугачевн бераш килсан синойн йаззам тӀехь гойту хӀора шарахь, цу тӀе Аграфена масийттаза билгалайаьккхина шен «ледарлонна» — 1814−1818 шерашкахь иза ца йогӀура килсан гӀуллакхашка. Пугачёв Трофим велла 1819 шеран йуьххьехь.
Литература
Категори:Пугачёв Емельян Категори:Махках баьхна белларш
Факовка
Факовка (Факовка) — Российн Федерацин Белгородан областан Шебекинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат континенталан йу, амалехь ду гӀеххьа шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Эвла лаьтта хьун-аренан а, аренан а зонийн дозанехь. Цуьнан Ӏаламан-климатан а, геологин а башхаллаш билгалайо ша-тайпа биологин бес-бесаралла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Шебекинан кӀоштан нах беха меттигаш
Басаргина
Басаргина (Басаргина) — Российн Федерацин Тюменан областан Голышманован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Голышманован кӀоштан нах беха меттигаш
Даниловка (Климовичин кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Могилёвн областан нах беха меттигаш
HD248855
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Даниловка (Климовичин кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Климовичин кӀоштан нах беха меттигаш
HD248855
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.