cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эль Гарбанзал (Хилотепек)
Эль Гарбанзал — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Гарбанзал лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Цегельня (Куявско-Поморскан воеводалла)
Цегельня  — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Казе Бязото (Порденоне)
Казе Бязото — Италин Фриули-Венеция-джулия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Фриули-Венеция-джулия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Трельия (Казерта)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Дубновичи
Дубновичи (Дубнавічы) — Белоруссин Брестан областан Пинскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Пинскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Прунела
Прунела — Италин Калабри регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Калабри регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Бад-Зассендорф
Бад-Зассендорф — Германин Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
HD141167
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Кледе
Кледе — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — ФинистегӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ФинистегӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
БуьйуьктугӀлук (ЭмирдагӀ)
БуьйуьктугӀлук (Büyüktuğluk) — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) ЭмирдагӀан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш
Категори:ЭмирдагӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Еропкино
Еропкино (Еропкино) — Российн Федерацин Липецкан областан Данкован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Данкован кӀоштан нах беха меттигаш
Морочь (Солигорскан кӀошт)
Морочь (Морач) — Белоруссин Минскан областан Солигорскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш
Категори:Солигорскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Лазьне
Лазьне — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
Лимити (Кьети)
Лимити  — Италин Абруццо регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Абруццо регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Гакберри (Техас)
Гакберри  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Техас штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Техас штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Черни Поток (Ивано-Франковскан область)
Черный Поток — Украинин Ивано-Франковскан областан Надворнин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Надворнин кӀоштан нах беха меттигаш
БгӀабан-ле-ГӀуа
БгӀабан-ле-ГӀуа — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Моьз.
Нейдек (Белотин)
Нейдек  (Nejdek) — Чехин Оломоуц мехкан кӀоштара эвла.
БгӀабан-ле-ГӀуа
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Моьз департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Нейдек (Белотин)
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
NGC 2155
NGC 2155 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Нейдек (Белотин)
Литература
Категори:Оломоуц мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
NGC 2155
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
2155 2155
Богдановка Веке (Чимишлин кӀошт)
Богдановка Веке (, Bogdanovca Veche) — Молдавин Чимишлин кӀоштара эвла.
Литература
Категори:Чимишлин кӀошт кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Раул Лопез Симон (Успанапа)
Раул Лопез Симон — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Раул Лопез Симон лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Мордвинаш
Мордвинаш — финно-угорийн къам, иза — мокша а эрзя а декъаделла ду. шен цӀе мокшан мокшет, эрзян — эрзят. Мокшанийн а эрзянийн а меттанаш буьйцу къам, мордвин бухара тобан йукъа догӀу. Этнографин тобанаш : эрзян — шокша, мокшан — каратаи. — финно-угорийн тобан йукъа догӀу къам.
Раул Лопез Симон (Успанапа)
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Мордвинаш
Билгалдахарш
Категори:Къаьмнаш
Раул Лопез Симон (Успанапа)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Карагечмиш (ХӀавза)
Карагечмиш (Karageçmiş) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Самсун провинцин (ил) ХӀавзанан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Самсун провинцин нах беха меттигаш
Категори:Самсун провинцин микрокӀошташ
Категори:ХӀавзанан микрокӀошташ
Категори:ХӀавзанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ла-ШатеньегӀе
Ла-ШатеньегӀе (La Châtaigneraie) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Вандей.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Вандей департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Шилово (Никольскан кӀошт)
Шилово (Шилово) — Российн Федерацин Вологдин областан Никольскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Вологдин областан Никольскан кӀоштан нах беха меттигаш
Жидебай
Жидебай — Кхазакхстанан Карагандан областан Актогайнан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Карагандан областан нах беха меттигаш Категори:Карагандан областан Актогайнан кӀоштан нах беха меттигаш
Родейру
Родейру — Бразилин Минас-Жерайс штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Минас-Жерайс штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Монгун-Тайган кожуун
Монгун-Тайган кожуун (Монгун-Тайгинский кожуун) — Тыван муниципалан кӀошт.
СиелиетӀа
СиелиетӀа — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀоштан эвла.
Монгун-Тайган кожуун
Административан центр — Мугур-Аксы.
Билгалдахарш
Категори:Тыва Категори:Российн кӀошташ
СиелиетӀа
Лаьтташ йу Хьачарой-Аьхкан бердйистехь. Къилбаседехьа йу Мотпхьа, Виедача, Шок-кхелли, къилбехьа йу Гамха, Аттин бӀовтӀа.
Новач (Джурджу)
Новач — Румынин Джурджу жудецан коммунера эвла.
СиелиетӀа
Билгалдахарш
Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Новач (Джурджу)
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Джурджу жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Исаковка (Житомиран область)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Житомиран кӀоштан нах беха меттигаш
Чвинта
Чвинта (ჭვინთა) — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Ахалцихен муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 241 стаг (2014 шо).
Ивановка (Аркадакан кӀошт)
Ивановка (Ивановка) — Российн Федерацин Саратовн областан Аркадакан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Аркадакан кӀоштан нах беха меттигаш
Эль Сантияго (Сочистлавака)
Эль Сантияго — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Сантияго лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
Цекцин
Цекцин — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Эль Сантияго (Сочистлавака)
Истори
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Белноме (Пяченца)
Белноме  — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Эль Сантияго (Сочистлавака)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Белноме (Пяченца)
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Мали Грибановка
Мали Грибановка (Малая Грибановка) — Российн Федерацин Воронежан областан Грибановскан кӀоштара эвла.
Цекцин
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Мали Грибановка
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Климатан Ӏаткъам бо Байкалхьалхара, Алтайра, Монголера Кхазакхстанехула йогӀу климаткхолларан семано (Воейковн сема).
Цекцин
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Мали Грибановка
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Грибановскан кӀоштан нах беха меттигаш
Паркер (Техас)
Паркер  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Техас штатера гӀала.
Истори
Паркер гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Техас штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Фрайбург-им-Брайсгау
Фрайбург-им-Брайсгау (Freiburg im Breisgau) — Германин Баден-Вуьртемберг латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Баден-Вуьртемберг латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Мокрецы (Мокрецин йуьртан меттиг)
Мокрецы (Мокрецы) — Кировн областан Кирово-Чепецкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Кирово-Чепецкан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Полукарпово (Калининскан кӀошт)
Полукарпово (Полукарпово) — Российн Федерацин Тверан областан Калининскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тверан областан Калининскан кӀоштан нах беха меттигаш
Рябинки (Красноярскан мохк)
Рябинки (Рябинки) — Российн Федерацин Красноярскан мехкан Рыбнин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Красноярскан мехкан Рыбнин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Иванцево (Ярославлан кӀошт)
Иванцево (Иванцево) — Российн Федерацин Ярославлан областан Ярославлан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ярославлан областан Ярославлан кӀоштан нах беха меттигаш
КлоагӀ-КагӀное
КлоагӀ-КагӀное — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — ФинистегӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ФинистегӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
HD141195
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Джамили (ЭмирдагӀ)
Джамили (Camili) — Туркойчоьнан Эгейн регионан АфйонкарахӀисар провинцин (ил) ЭмирдагӀан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:АфйонкарахӀисар провинцин нах беха меттигаш
Категори:ЭмирдагӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Огожелець (Каменногурскан повет)
Огожелець  — Польшин Нижнесилезин воеводаллин  гминера эвла.
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Нижнесилезин воеводаллин нах беха меттигаш
Дурабейли (Диджле)
Хьажоргаш
Категори:Дийарбакир провинцин микрокӀошташ
Категори:Диджленан микрокӀошташ
Категори:Диджленан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Репино (Городецан кӀошт)
Репино (Репино) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Городецан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 13 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Ям-Ижора
Ям-Ижора (Ям-Ижора) — Российн Федерацин Ленинградан областан Тоснан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йукъайогӀу хӀордан климатера континенталан дехьайолучу барамерачу климатан зонан. Цигахь барамера кӀеда Ӏа ду, барамехь йовха аьхке а йу. Климатан коьрта башхалла йу хенан хӀоттам цхьаьнаэшшара ца хилар, иза доьзна ду сих-сиха хийцалучу хӀаваан массех, уьш кхоллалучу кӀоште хьаьжжина хуьлу хӀордан, континенталан, арктикан.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тоснан кӀоштан нах беха меттигаш
Казе Бянке (Бриндизи)
Казе Бянке — Италин Апулия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Апулия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Козлово (Корсакован кӀошт)
Козлово (Козлово) — Российн Федерацин Орёлан областан Корсакован кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Корсакован кӀоштан нах беха меттигаш
Львован область
Львован область (Львівська область) — Украинин область, административан центр — Львов.
Билгалдахарш
Категори:Украина
Тремаренде (Падова)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Венеция регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
ЭгӀирлер (Йалвач)
Хьажоргаш
Категори:Испарта провинцин нах беха меттигаш
Категори:Йалвачан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Бад-Ласфе
Бад-Ласфе — Германин Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Бага (дитт)
Бага (Pínus) — доьзалера баганан диттийн, коьллийн тайпа.
Баганаш — нисса мутовкин шина тайпана — деха а, доца а, геннаш а, зуьгалш а долу ораматаш. Бага хуьлу доца зуьгалш тӀехь. Доцучу зуьгалш тӀера баганан кӀохцалийн барамца баганаш декъало шинабаганан, кхаабаганан, пхеабаганан.
Таханлерачу хаамашца, йу 130 гергга баганан кеп, уьш Ӏаламехь кхуьу дерриг Къилбаседа эхиг экватор тӀера, Полюсан дехье кхаччалц. Бараман а, субарктикин а климатехь царех лаьтташ хьаннаш хуьлу аренашкахь а, лаьмнашкахь а, ткъа субтропикин а, тропикин а климаташкахь кхуьу экваторан гергахь, алсама лаьмнашкахьх, хӀетте аренашкахь а кхуьу, масала, карибан бага.
Ботаникин сурт хӀоттор
Баганаш — гуттар сийна, силам алсама болу дитташ (дукха хьолехь чӀогӀа даккхийра, кӀеззиг кегийра, наггахь коллаш санна).
Баганан зуьгал, кедрийн, зезнийн, харцзезнийн санна, шина тайпана ду: деха а, доца а. Дехачу зуьгалшна тӀера гӀаш боьра а, пелагаш долуш а ду. Доца зуьгалш тӀера гӀаш 5—9 см деха, кӀохцалгаш долуш, лаьтта курсашкахь шишша—пхиппа, бух тӀехь гуо бина чӀураман вокано. Курс йукъахь долчу гӀан бараме хьаьжжина баганан тайпанех олу шикӀохцалниг, кхокӀохцалниг, пхикӀохцалниг. Иштта, а,  — шикӀохцалниг,  а,  а — пхикӀохцалниг,  — кхокӀохцалниг. Зуьгалш тӀера гӀаш лаьтта масех шарахь. Наггахь, сагалматаша йохайар бахьнехь, баганан тӀехь кхуьу розеткин зуьгалш. Иштта зуьгалш чӀогӀа йоца хуьлу, доца а, шуьйра а кӀохцалгийн курсаш хуьлу.
Боьрша стробилаш гулйина къоначу геннийн бух тӀехь кан кепара. Дургалан тӀоьрмигаш делало дохаллехь детӀий. Стен стробилаш хуьлу диттан лакхарчу декъера бӀараш чохь.
БӀараш хӀоан кепара йа дехо, дукха хьолехь олладелла, ткъа кхиина даьлча дуьззина охьадужуш хуьлу. Уьш лаьтта гераган кепара дехкина дечиган йа цӀоканан, сенаш болу турс кепара чаккхенгахь стомма дина стоьмийн пелагех. И пелагаш йуьхьанца луьста тӀеттӀатаьӀна хуьлу, дуьззина кхиича дӀасадоьду, хӀуш гучу а дохуш, уьш лаьтта хӀора пелаган дуьхьала шишша. ХӀуш доккхачу декъехь тӀемаш долуш, наггахь доцуш, бӀар кепара чӀогӀа ботт йолуш. зӀийдигехь хила тарло 4 - 15 хӀун дакъа.
Даржар
Ареал йаьржина Полюсан дехьера экваторан кӀошташка кхаччалц. Бага дуьненахь уггаре дукха даьржина диттех ду, тӀаккха а шен барамца (диттийн барамца) а, хьаннийн майданца а кӀезиг ду зезнел. Ареалан йерриг дуьненан майданца баганан дитташна йукъахь хьалхара меттиг йоккху, ткъа дерриг диттийн тайпанашна йукъахь цул сов ду дак, маъ, талл, дакх. Россехь тайпа гайтина 16 акха кхуьу а, 73 диллинчу лаьттан интродукци йина баганаша.
Россехь а, луларчу мехкашкахь а акха кхуьу кепех, уггаре боккха тидам бан беза. Иза 40 м гергга лекха доккха дитт ду, жима долуш пирамида кепара кондарш йолуш, къанделча четар кепара. Баганан кӀохцалш лаьтта шишша цхьаьна, лахахь таьӀна-баьццара, лакхахь айсина-баьццара басахь, дукхаха дерг 4—5 см деха. Чкъор цӀен-боьра. БӀараш (къонанаш) конусан кепара, церан пелагийн турс ромбан кепара хуьлу. ХӀуш беха тӀам болуш.
Бага чӀогӀа даьржина Россин йерриг къилбаседехь, доккхаха долу дакъа Сибрехахула, хуьлу цӀенна баганан хьаннаш а, кхин а ийна базанца а, кхечу тайпанашца а. Баганан хьун алсама хуьлу гӀамаран латта тӀехь а, тархийн субстрат тӀехь а. Киевхула чекхйолучу асанан къилбехьа, цул тӀаьхьа Ока эркаца Цна эркан хикхоче кхаччалц, цул тӀаьхьа Казанехула а, Камин а, КӀайн эркашна дохаллица Уфа кхаччалц бага кӀезиг хаало, киран басешца кегийра боьлакаш йеш, кхин а гӀамарш тӀехь. Тардолуьйту оцу меттигашкахь бага хьалха йаьржина хилар, хӀинцачул алсама, амма тӀаьхьа уьш дӀайевлира климат йохйалар бахьнехь. Каменец-Подольский, Днепр, Саратов, Оренбург гӀаланашна къилбехьа аренашкахь йац бага, амма йуха а гучуйолу Кавказехь, цигахь иза кхуьу дукха меттигашкахь. Иза наггахь хаало къилбаседа Туркестанехь, Кокшетау, Каркаралы лаьмнашкахь, малхбалехьа Сибрехахула кхочу Тийна Ӏапказ тӀекхаччалц. Красноярскан махкахь бага гайтина кхаа кепо: кулундински (Минусинскан хьаннаш); сибрехан (мехкан кӀоштийн алсама йу), лапландин (62° къ-с.ш. къилбаседехьа).
Коьртаниг Сибрехахь йаьржина баганан кхин кеп, —. Амуран областехь гучуйолу баганан кхоалгӀа кеп, иза хьалхарчун гергара йу, —, цуьнан алсама озийна бӀараш а, хӀуш а хуьлу.
Малхбален Сибрехахь, Байкалдехьара Камчатке кхаччалц, Якутера а, Колымара а Амуран областе, Хабаровскан а, ХӀордайистан а мехкашка кхаччалц чӀогӀа йаьржина цхьа жима баганан кеп, цуо гойту «кедр миниатюрехь». Иза йу. Иза чӀогӀа гергара йу сибрехан кедран, амма йерриг цуьнан меже дуккха а кегийра йу. Башха гӀочу хьолехь иза метрал лакха ца йолу. Шен популяцехь малхбален Сибрехан лаьмнашкахь а, аренашкахь а кхуллу къух, кхуьу чӀогӀа луьста, новкъахой лела гӀаш а, сайнаш тӀехь а оцу диттан кондарш тӀехула. Малхбален Саянан а, Алтайн а лекха лаьмнашкахь хаало сибрехан кедран стланикан кеп, иза дукха хьолехь тарло кедран стланиках.
Баганан къилба кепех цхьаъ —, ГӀирмин лаьмнашкахь цара кхуллу боьлакаш, цхьаццанхьа хаало Кавказехь а. ГӀирмехь кхуьу акха а, культурин а бага (дукха йу адамо дӀайийна а). Хуш дуу мерза кхача санна.
Ша-кепара кондар йолу Италин, кхуьу Латтайуккъера хӀордан областехь Мадейрин тӀера Кавказ тӀе кхаччалц.
кхуьу лаьмнийн цанийн асанан областашкахь Пиренейшкара Кавказе кхаччалц.
Смертино (Ивановн область)
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.
Бага (дитт)
Даржар
Къилбаседа Америкин малхбузен декъехь даьржина, иза уггаре шуьйра даьржина а, сих-сиха хаало а Къилбаседа Америкин бага ду. Иза дуьненахь уггаре лекха баганех цхьаъ ду, 81 метр лекха дитташ а девза.
Шен даккхий бӀарашца (йуккъера барам 25-50 см, наггахь 66 см деха) къаьста, иштта даьржина Къилбаседа Америкин малхбузен декъехь. Иза а ду баганехь уггаре лекха, локхаллехь кхочу 82 метр. Оцу кепан силамца алсама шекар ду, цундела цунах Америкехь шекаран бага олу.
Смертино (Ивановн область)
Хьажоргаш
Категори:Палехан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Бага (дитт)
Даржар
Оццу регионехь (Колорадо, Аризона, Нью-Мексико штатийн лаьмнаш) хаало, дахаран рекорд йолу дитт: девза 5000 кхаччалц а, сов а зама йолу дитташ.
Энциклопеди
Энциклопе́ди ( ἐγκύκλιος παιδεία — «дуьззина дешар»,  — го,  — дешар) — системе далийна деррига адамийн а, я билгалъяккхина дисциплинин а хаарашан хьажар. Иштта энциклопеди олу Ӏилманийн хьажар чулоцуш Ӏилманийн справочникех (дукха хьолехь словарь кепехь). Шуьра маьӀин — дукха ешархойн лерина арахецна Ӏилманийн хаарийн а, тайп-тайпана темийн хаамийн а гулам.
Ермаки (Пинскан кӀошт)
Ермаки (Ермакі) — Белоруссин Брестан областан Пинскан кӀоштара эвла.
Энциклопеди
<!-- На самом деле, цель энциклопедии — собрать знания, рассеянные по свету, привести их в систему, понятную для людей ныне живущих, и передать тем, кто придёт после нас, с тем, чтобы труд предшествующих веков не стал бесполезным для веков последующих, и чтобы наши потомки, обогащённые знаниями, стали добрее и счастливее, и чтобы мы не канули в вечность, не сумев послужить грядущим поколениям.
Ермаки (Пинскан кӀошт)
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Бага (дитт)
Даржар
Къилбаседа Америкин малхбален декъехь кхуьу сибрехан кедрах тера долу, амма нийса а, ховха кӀохцалг долу а. И дитт локхаллехь кхочу 50 м. иза долу Канадера Аллегане кхаччалц.
Ермаки (Пинскан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Пинскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Бага (дитт)
Даржар
Америкин амалера кепаш йу кхин а, , кхин а.
Энциклопеди
Область знаний
Энциклопедии делятся на универсальные (напр., «Большая советская энциклопедия», «Британника», «Википедия»), отраслевые («Математическая энциклопедия», «Техническая энциклопедия»), региональные, проблемные, персональные.
Бага (дитт)
Культиваци йар
Бага ду чӀогӀа серло йеза дечиган тайпанех, амма тӀаккха а дукха хьолехь хуьлу цӀена доьгӀна. Цуьнан бахьна ду, иза латтана уггаре экама доцуш дитт хилар, цундела иза кхуьу кхин дитташ ца кхуьу кӀезга хьоналла йолчу латташна тӀехь а.
Энциклопеди
Универсальные энциклопедии
Универсальная энциклопедия — энциклопедия, охватывающая весь круг знаний о мире и человеке. Прообразом такой энциклопедии может служить составленная Плинием Старшим для императора Тита «Естественная история».
Бага (дитт)
Культиваци йар
Иза доьзна ду баганан орамаш тӀехула даржарца, ораман система кхуьу дуткъа (1—2 м) лаьттан хьенан чкъоьрехь, гӀамарш тӀехь а. Масала, Карелехь баганан хила таро йу шуьйра ораман система (даккхийн диттийн хуьлу цхьацца ораман зуьгалш 20 метр деха а долуш), уьш лаьтта 1 метр стомма бен доцучу чкъоьрехь. ЦӀена доьгӀна баганашца догӀу латташ ду декъа гӀамаран латташ, царна тӀехь кхуьу баганан хьун. Ишттачу хьаннийн башха амал йу церан цхьа хан хилар, иза кхетадо, уггаре кӀезиг адам дехачу меттигашкахь а царна чӀогӀа ницкъ хилар хьаннаш йагар бахьнехь, атта хӀу даьржаш, хӀора цӀерал тӀаьхьа, йуха а довлу цхьаьна хенара дитташ.
Энциклопеди
Целевая аудитория
В зависимости от подготовки читателя, которому энциклопедия адресована, она не только может содержать информацию о некой определённой области знания, например, о медицине, философии, военном деле или юриспруденции, но и излагать материал более или менее специальным языком.
Бага (дитт)
Культиваци йар
Баганан хьаннашкахь чутаьӀна меттигашкахь баганех наггахь иэн ло дакхаш, кӀайн маънаш, цхьацца дакаш; алсамо садаьӀна латан тӀехь, алсама иэн ло тайп-тайпана гӀа долу породаш, кхин а алсама латта тӀуьна хилча баганца иэн ло, дукха хьолехь дикка ладаме барамашкахь, база, ткъа къилбаседа хьаннашкахь, кхин баганан тайпанаш а. ТӀаьххьара, бага хаало корсаман уьшалш тӀехь, амма цигахь, иза чӀогӀа меллаша кхуьу, бӀе шо кхаьчначу хенахь а жима дитт санна хуьлу, гӀад хуьлу цхьа вуьрша санна стомма. Алсама деба латтанаш тӀехь, царех уггаре диканиш ду гӀамарийн латтанаш, иза дикка сиха кхуьу, цунах хуьлу уггаре сиха кхуьучу баганийн тайпанех цхьаъ.
Энциклопеди
Способ организации
Способ организации энциклопедии важен для удобства её использования в качестве справочной литературы. Исторически сложилось два основных способа организации энциклопедии: алфавитный и иерархический.
Бага (дитт)
Культиваци йар
Бага, баганан тайпа санна, йуха ца долу хушца бен, цундела пайден дац лакха гӀад долчу пайденна бен; дукха хьолехь дийна дитташ хьокху 80 – 120 шарахь, наггахь бен церан хан охьа ца йоккху 60 шере йа ойу 150 шере.
Энциклопеди
Способ организации
Системная (или логически-тематическая, иерархическая) организация Кроме того, существуют энциклопедии, в которых информация разделена по отраслям знаний, например, 12-томная Детская энциклопедия.
Бага (дитт)
Хьажоргаш
Категори:Евразера ораматаш Категори:Къилбаседа Америкин ораматаш Категори:Дарбане ораматаш
Энциклопеди
Способ организации
Существуют и энциклопедии смешанного типа, например, большая часть Большой советской энциклопедии построена как энциклопедический словарь, но том «СССР» построен по логически-тематическому (иерархическому) принципу.
Новые возможности для организации энциклопедии создают электронные устройства, позволяющие, например, проводить поиск по ключевым словам.
Метод составления
Современные средства накопления и обмена информацией создают всё новые способы для сбора, проверки, обработки и представления информации. Такие проекты как Википедия представляют собой пример новых форм энциклопедии, в которых дополнение и извлечение информации предельно упрощено.
Первые энциклопедии
Хотя сам термин «энциклопедия» вошёл в обиход только в XVI веке, энциклопедические труды известны с древних времён. Терминологические словари составлялись уже в Древнем Египте в период Среднего царства (2 тысячелетие до н. э.). Своды знаний составлялись и в Древнем Китае (XII—X века до н. э.). Энциклопедии были популярны в христианском мире в период раннего Средневековья: на западе примером могут служить творения Исидора Севильского, на востоке — византийский словарь «Суда».
В отличие от труда Спевсиппа, подобная работа китайцев (IV—II вв. до н. э.) «Эр Я» сохранилась. Величайшей энциклопедией была «Летопись весны и осени господина Лю», законченная в 239 г. до н. э. Её создатель Лю Пу Вэй был настолько уверен в том, что собрал всю сумму человеческих знаний, что предложил награду в 1 кг золота любому кто добавит или опротестует хотя бы одно слово в энциклопедии.
Самой полной древней энциклопедией была «Естественная история» Плиния Старшего. Она была закончена в 77 г. и состояла из 2500 глав и 37 томов. В ней содержалось 20 тысяч заслуживающих внимания «фактов», отобранных из 2000 работ более чем 100 различных авторов.
В зрелый период Средневековья на западе Европы сложилось несколько видов энциклопедических трудов: зерцала (speculum), компендиумы, суммы , которые служили в основном учебными пособиями для студентов «низших» общеобразовательных факультетов университетов. Примером может служить труд доминиканского монаха Винцента из Бове (середина XIII века) «Bibliotheca Mundi» («Всемирная библиотека»), иначе «Великое зерцало» (Speculum majus) — в 80 томах и трёх частях. До XIII века все подобные издания выходили на латыни, однако постепенно появляются и глоссарии — словари малоупотребительных слов и выражений.
Большой толчок энциклопедическая культура получила в эпоху Ренессанса в XIV—XVI веках, в том числе благодаря изобретению печатного станка Иоганном Гутенбергом. В XVI—XVII веках появляется термин «энциклопедия» (а также «циклопедия») в его современном значении.
XVII—XIX века
Хотя сама идея универсальной и общедоступной энциклопедии появилась ещё до XVIII в., Циклопедия или универсальный словарь наук и искусств (1728 г.), Энциклопедия Дидро и д’Аламбера (начало выпуска с 1751 г.), а также Энциклопедия Британника, Энциклопедия Брокгауза и другие энциклопедии того времени были первыми среди тех, которые имели вполне современный облик, привычный для нас. Их статьи были одновременно доступными по стилю изложения и глубокими по содержанию, систематически расположенными в предсказуемом порядке. Тем не менее, даже у ранней из них, энциклопедии Чемберса 1728 г., был предшественник, Лексикон Техникум (1704 г.), который также по содержанию и названию представлял собой «Универсальный английский словарь искусств и наук, истолковывающий не только термины искусств, но и сами искусства.»
Уже в эпоху французского Ренессанса энциклопедии стремились описать не столько каждый факт, известный человечеству, сколько знание самое необходимое, и необходимость оценивалась по разным критериям, в результате чего и энциклопедии значительно различались по своему объёму. Среди них были, например, энциклопедии о моральных нормах. Большое влияние на европейский энциклопедизм оказала популярная в своё время работа английского врача и философа Томаса Броуна Псевдодоксия эпидемика или Ошибки и вульгаризмы (1646 г.), выдержавшая до 1672 г. пять изданий и переведённая на латынь, французский, немецкий и голландский языки. В предисловии автор уже называл её энциклопедией и ставил перед собой цель рассеять заблуждения и предрассудки своей эпохи. Этот труд был, однако, изложен ещё не в алфавитном, а с традиционном для Средневековья иерархическом порядке и систематизировал отдельно минералы, растения, животных, мир человека, небесные светила и космологические представления.
Двухтомная Циклопедия Чемберса кроме алфавитного порядка ввела ещё одно новшество: внутренние ссылки из одних статей на другие. Её переводом на французский вдохновлялись авторы самой известной ныне энциклопедии XVIII века, оказавшей столь значительное влияние на культурную и политическую жизнь Европы накануне французской революции. Её полное название: «Энциклопедия, или толковый словарь наук, искусств и ремёсел» («Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers»). Под редакцией Дидро и д’Аламбера с 1751 по 1772 г. вышло 28 томов, над ещё 7 томами вспомогательных материалов, опубликованных к 1780 г., работали другие редакторы. Историческое значение именно этой энциклопедии обусловлено тем, что она содержала систематический обзор идей французского Просвещения, изложенный самими просветителями, прозванные в своё время какуаками, во главе с тем же Дидро.
Взгляды Дидро на то, какой должна быть энциклопедия, были им изложены в статье с одноимённым названием. По его мнению, совершенная энциклопедия должна быть чем-то большим, нежели сумма её составных частей. «Даже если бы аналитический словарь наук и искусств был лишь методичной комбинацией своих отдельных элементов, я все же спросил бы, кто отвечает за подбор этих элементов?» Дидро считал, что энциклопедия должна устанавливать связи между понятиями. Понимая, что весь массив человеческих знаний невозможно изложить в одной работе, он все же считал, что в ней можно, по крайней мере, показать взаимозависимость между ними.
Французская Энциклопедия, в свою очередь, стала вдохновляющим примером для создания знаменитой «Британской энциклопедии» или Британники. Её начало в Шотландии 1768—1771 гг. было скромным: в то время она состояла из всего трёх томов и 2391 страницы. Но когда к 1797 г. было завершено её третье издание, Британника состояла уже из 18 томов, а среди её авторов были самые авторитетные учёные своего времени.
В Германии в 1732—1754 гг. была издана самая объёмная энциклопедия XVIII века — «Большой полный универсальный лексикон всех наук и искусств» («Grosses vollstandiges Universal-Lexikon aller Wissenschaften und Kunste», 68 томов, 750 тыс. статей), выпущенный в Лейпциге И. Г. Цедлером. По сравнению с ним Энциклопедичекий словарь Ф. А. Брокгауза, также впервые изданный в Лейпциге на немецком языке в 1796—1808 гг., был совсем небольшим, всего шесть томов. Сокращение объёма по сравнению с предшествующими энциклопедиями объяснялось соображениями доступности для понимания. Энциклопедия не ставила себе целью заменить учебники, а лишь популярно и без чрезмерных подробностей изложить результаты исследований и открытий того времени. Такой подход, прямо противоположный стилю Британники, был впоследствии перенят большинством энциклопедий XIX века как в Европе, так и в Соединённых Штатах.
В XIX веке важную роль сыграли немецкий «Большой энциклопедический словарь Мейера» (1839—1852, 46 томов, впоследствии ещё 6 доп.), французский Большой универсальный словарь XIX века (Grand dictionnaire universel du XIXe siècle, 17 томов с приложениями, изданы в 1866—1890 гг.) и английская «Пенни Циклопедия», выпуски которой выходили еженедельно и стоили всего пенни каждый. Такое издание пользовалось спросом в эпоху широкого распространения среднего образования. Доступные по цене энциклопедии широко издавались и в XX веке.
К концу XIX века собственные национальные энциклопедии появились в Италии, Австрии, Польше, Дании, Швеции, Португалии, Нидерландах, Чехии, а также в Австралии и США.
XX век
Наиболее известной энциклопедией XX века стала «Энциклопедия Британника», права на которую принадлежат американским издателям. В 1985 году вышло 16-е издание, включающее 32 тома.
Наряду с традиционными энциклопедиями появляются энциклопедические словари школьника.
В 90-х годах XX века с развитием мультимедийных технологий появились электронные энциклопедии на компакт-дисках. Компьютерные технологии существенно изменили характер доступа к энциклопедическим сведениям — поиск статей стал практически мгновенным, появилась возможность вставлять в статьи не только качественные фотографии, но и звуковые фрагменты, видео, анимацию. Наиболее значимым стало издание в 1993 «Encarta» американской корпорацией Майкрософт, и 1994 электронной версии «Британники».
«Энциклопедия Британника» в марте 2012 года отказалась от выпуска бумажных изданий энциклопедии в 32-х томах и полностью перешла на мультимедийный формат.
В России наиболее значительным проектом такого рода с 1996 г. является «Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия» (БЭКМ), ежегодно издаваемая в обновлённом варианте компанией «Кирилл и Мефодий». В середине 2004 г. появилась энциклопедия «Кругосвет» (издание вышло на компакт-диске и появилось в Интернете).
Один из наиболее крупных проектов по публикации энциклопедических изданий в Интернете на русском языке — открытый в 2000 году портал «Рубрикон», где выложены тексты и иллюстрации 62 энциклопедий и словарей. Многие материалы проекта находятся в платном доступе.
Свободные энциклопедии
Свободная энциклопедия (free encyclopedia или ) — это энциклопедия, состоящая из свободного контента, то есть доступная по свободной лицензии или как общественное достояние.
В 1999 году Ричард Столлман сформулировал идею свободной универсальной энциклопедии и предложил GNUPedia, онлайновую энциклопедию, похожую на ОС GNU.
До Nupedia и Википедии не было уверенности, что в Интернете можно основать стабильный проект свободной энциклопедии.
Английская Википедия стала крупнейшей в мире энциклопедией в 2004 году, достигнув отметки в 300 000 статей.
На 2013 год крупнейшими энциклопедиями в мире являются китайские интернет-энциклопедии Худун (7,5 млн статей) и Байду (6,2 млн статей).
С развитием интернет-технологии стало возможным и появление Википедии — энциклопедии, составляемой и редактируемой всеми желающими. Несмотря на кажущуюся вседоступность, в том числе и для деструктивного воздействия, по охвату Википедия (английская версия, более 3,896 млн статей на 14 марта 2012 года), как минимум, не уступает всемирно известным изданиям.
Основным недостатком, порождённым методом создания Википедии, является, однако, не доступность для деструктивных воздействий, а внутренняя противоречивость; поэтому на современном этапе Википедию нельзя в полной мере считать «приведённым в систему обозрением отраслей человеческого знания» — приведение в систему накопленного материала является одной из постоянных целей Википедии.
Существуют и другие свободные энциклопедии — Citizendium, Луркоморье, Абсурдопедия, Open Encyclopedia Project, Вукипедия (о «Звёздных войнах»), WoWWiki (о вселенной Warcraft), а также частично Encyclopedia of Life и Google Knol.
В России
Первым энциклопедическим трудом в России следует считать «Словарь иноземных слов» в «Кормчей книге» новгородского епископа Климента, которая дошла до нас в списках.
В конце XVI — начале XVII веков распространение получили азбуковники, толковавшие понятия как в религиозной, так и в гуманитарной и естественно-научной областях. Большое количество справочников и словарей появилось в XVIII веке, например в 30-х гг. В. Н. Татищев составил «Лексикон Российской исторической, географической, политической и гражданской» (опубликован в 1793).
В 1823—25 издатель С. А. Селивановский предпринял выпуск «Энциклопедического словаря», рассчитанного на 40—45 тт., но издано было всего три тома.
В 1835 книгоиздатель А. Л. Плюшар приступил к изданию «Энциклопедического лексикона» (под ред. Н. И. Греча и О. И. Сенковского), выпуск которого прекратился в 1841 на 17-м т. Среди других русских энциклопедий XIX века заслуживает внимания «Настольный словарь для справок по всем отраслям знаний» (т. 1—3, Санкт-Петербург, 1863—64), под редакцией Ф. Г. Толля.
С 1890 года издаётся знаменитый «Энциклопедический словарь» Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона, который, несмотря на немецкое происхождение, был создан при участии ведущих российских учёных. В 1890—1907 гг. вышло 82 основных тома, а также 4 дополнительных. Тираж составил, по разным данным, от 30 до 75 тыс. экз. В 1911 году фирма «Брокгауз и Ефрон» инициировала выпуск «Нового энциклопедического словаря» под ред. К. К. Арсеньева, но в 1911 году из 50 томов вышло только 29.
С 1891 года издаётся «Настольный энциклопедический словарь». С 4-го тома издание словаря было продолжено товариществом «А. Гранат и К°», в 58 тт.