cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Домбрувка-Великопольска
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лебушанийн воеводаллин нах беха меттигаш
Ла-Шапель-ТигӀей
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Де-СевгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Млинець-Другий
Млинець-Другий — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Ла Чита (Болонья)
Ла Чита  — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Базальияпента (Удине)
Базальияпента  — Италин Фриули-Венеция-джулия регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Фриули-Венеция-джулия регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Кисели (Минскан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш
Категори:Минскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Ранчо де Гальего (Тексистепек)
Ранчо де Гальего — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ранчо де Гальего лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Галёвице
Галёвице — Польшин Нижнесилезин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Нижнесилезин воеводаллин нах беха меттигаш
Карабуьк (Ташова)
Карабуьк (Karabük) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Амаси провинцин (ил) Ташован кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Амаси провинцин нах беха меттигаш
Категори:Ташован кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Казанджик (Леован кӀошт)
Казанджик (, Cazangic) — Молдавин Леован кӀоштара эвла.
Литература
Категори:Леован кӀошт кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Ципино
Ципино (Ципино) — Российн Федерацин Вологдин областан Кириллован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Кириллован кӀоштан нах беха меттигаш
Керлагвинейн хӀорд
Керлагвине́йн хӀорд я Бисмаркан хӀорд (Bismarck Sea) — Тийна океанан малхбузера гӀайренаш йукъара хӀорд, къилбаседехь а, малхбалехь а, къилбехь а доза тоьхна Бисмаркан архипелаго, малхбузехьа — Керла Гвиней гӀайренца; зӀе ю Витязь хидоькъечухула Соломонан хӀордаца. ХӀордан Йуккъера кӀоргалла ю 1700 м, максимум кӀоргалла — 2665 м. Керлагвинейн хӀордан майда — 310 эз. км² гергга.
ХӀордан бух шортта кегийра гунаш а, ТӀапломан гӀайренаш а долуш аккумулятиван акъари ю. ХӀордан акваторехь хуьлу лакхара сейсможигаралла, сих-сиха хуьлу хин бухара мохкбегор.
Бердаш нийса ду. Дукха маржанийн рифаш ду. Керла Гвиней гӀайренан уллохула сихаллийца 0,5—0,75 м/с чекхдолуш ду Керлагвинейн хилелар. ГӀайренаш юкъахула хаало хӀорд чӀогӀа тӀекхетар.
Хин тӀехулара температуран юккъера барам 28 °С. Дуралла 34‰, океанан юккъерчу барамал лахара ю, алссама атмосферан йочанаш хилар бахьнехь. ХӀорд чу кхета даккхий хиш Сепик а, Раму а (ший а Керла Гвинейн къилбаседа-малхбален бердаца).
Коьрта порташ: Маданг Астроляби айман Керла Гвиней гӀайренан берд тӀехь, Рабаул Керла Британи гӀайрен тӀехь.
Керлагвинейн хӀордан акваторехь долу дерриг бердаш а, гӀайренаш а, хӀинца ду Папуа — Керла Гвинейн.
Керлагвинейн хӀордан географи толлуш боккха болх бина оьрсийн хӀордан экспедицеш (масала, «Витязь» корвет-кеманахь), уьш боьзна бу Н. Н. Миклухо-Маклайн белхашца, цуьнан сийнна цӀе тиллина Керлагвинейн хӀордан бердайистан — Миклухо-Маклайн берд.
Истори
1910 шарахь дуьйна ингалсан картографехь цӀе йелла Бисмаркан хӀорд, хийцина германхойн Пруссийн арахьара гӀуллакхийн министран Бисмарк Оттон сий деш.
Хаза факташ
1943 шеран 2—4 мартехь хӀорда чохь хилла америкин-австралийн а, японан а эскаршна юкъахь боккха тӀом. Японан канон тӀелетта бартхойн авиацис 1943 шеран 3—4 мартехь бухадахийтира бархӀ эскаран транспорт а, диъ эсминец а.
Сулусарай
Сулусарай (Sulusaray) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Токат провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Сулусарайнан кӀоштан административан центр.
Хьажоргаш
Категори:Токат провинцин нах беха меттигаш
Категори:Сулусарайнан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
(20000) Варуна
(20000) Варуна (символ: ) — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 2000 шеран 28 ноябрехь Spacewatch цӀе йолу Ӏилманчо Китт-Пик обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «2000 WR106» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Верховойски
Верховойски (Верховойское) — Кировн областан Богородскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (100%).
HD106112
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Верховойски
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Богородскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
HD106112
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Вудленд-Миллс (Теннесси)
Вудленд-Миллс  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Теннесси штатера гӀала.
Истори
Вудленд-Миллс гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Теннесси штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Аройо Прьето (Уаякокотла)
Аройо Прьето — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Аройо Прьето лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
(20001) 1991 CM
(20001) 1991 CM — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1991 шеран 5 февралехь Х. Мори, М. Араи цӀе йолу Ӏилманчо Йории обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1991 CM» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Михалково (Болгари)
Михалково  — Болгарин Смолянан областера эвла. Девин йукъараллин йукъайогӀу.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Муданйа
Муданйа (Mudanya) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Бурса провинцин (ил) Муданйанан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин нах беха меттигаш
Категори:Муданйанан микрокӀошташ
Категори:Муданйанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Суховка (Путятинан кӀошт)
Суховка (Суховка) — Российн Федерацин Рязанан областан Путятинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Путятинан кӀоштан нах беха меттигаш
Ла Хоя (Хесус Каранза)
Ла Хоя — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Л'Абси
Л'Абси (L'Absie) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Де-СевгӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Де-СевгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Ла Хоя (Хесус Каранза)
Географи
Ла Хоя лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Карамук (Ташова)
Карамук (Karamuk) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Амаси провинцин (ил) Ташован кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Амаси провинцин нах беха меттигаш
Категори:Ташован кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Заможни (Житомиран область)
Заможни — Украинин Житомиран областан Житомиран кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Житомиран кӀоштан нах беха меттигаш
АгӀтиглув
АгӀтиглув — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ПигӀенейш. По гуон йукъа йогӀу.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Францин гӀаланаш Категори:Атлантикин ПигӀенейш департаментан коммунаш
Войтувце
Войтувце — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
Перлевка
Перлевка (Перлевка) — Российн Федерацин Ивановн областан Ильинскан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Ильинскан областан Ивановн кӀоштан нах беха меттигаш
Ла-КукугӀд
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ДгӀом департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Конышево (Пскован область)
Конышево (Конышево) — Российн Федерацин Пскован областан Пскован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Пскован кӀоштан нах беха меттигаш
Окрог (Лития)
Окрог  — Словенин йукъараллера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Мираи
Мираи — Бразилин Минас-Жерайс штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Минас-Жерайс штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Элияс Тадео Валенсия (Саюла де Алеман)
Элияс Тадео Валенсия — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Элияс Тадео Валенсия лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
(20002) Tillysmith
(20002) Tillysmith — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1991 шеран 10 мартехь Роберт Макнот цӀе йолу Ӏилманчо Сайдинг-Спринг обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1991 EM» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Млинець-Перший
Млинець-Перший — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Аденштедт
Аденштедт — Германин Лаха Саксони латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Лаха Саксони латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Домбрувка-Мала (Лебушанийн воеводалла)
Домбрувка-Мала  — Польшин Лебушанийн воеводаллин  гминера эвла.
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лебушанийн воеводаллин нах беха меттигаш
Булак (Къилбаседа-Кхазакхстанан область)
Булак — Кхазакхстанан Къилбаседа-Кхазакхстанан областан Есиланан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Къилбаседа-Кхазакхстанан областан нах беха меттигаш Категори:Есиланан кӀоштан нах беха меттигаш
NGC 589
NGC 589 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
589 589
Понтоне (Реджо Эмилия)
Понтоне — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
HD106140
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Высоки (Хвастовичин кӀошт)
Высокое (Высокое) — Российн Федерацин Калугин областан Хвастовичин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Хвастовичин кӀоштан нах беха меттигаш
Нижни Термы
Нижние Термы — Башкирийчоьнан Чишмин кӀоштара эвла, иза Еремеевски йуьртан меттиган йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 376 стаг (2009 шо). Поштан индекс — 452170, код ОКАТО — 80257835006.
Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:
Хьажоргаш
Категори:Башкирийчоьнан Чишмин кӀоштан нах беха меттигаш
Галув
Галув — Польшин Нижнесилезин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Нижнесилезин воеводаллин нах беха меттигаш
Зазаводка
Зазаводка (Зазаводка) — Белоруссин Витебскан областан Шумилинан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Витебскан областан нах беха меттигаш Категори:Шумилинан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Пйонтек-Великий
Пйонтек-Великий — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Базальье (Мантова)
Базальье  — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Калиновка (Житомиран кӀошт)
Калиновка — Украинин Житомиран областан Житомиран кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Житомиран кӀоштан нах беха меттигаш
Секуньяго
Секуньяго — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Лоди провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Ломбарди йукъара гӀаланаш
Кнеазевка (Леован кӀошт)
Литература
Категори:Леован кӀошт кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Мала Гледьсебе
Мала Гледьсебе (Malá Hleďsebe) — Чехин Карловы Вары мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Шулепниково
Шулепниково (Шулепниково) — Российн Федерацин Москохан областан Дмитрован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Аккоьй (Муданйа)
Аккоьй (Akköy) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Бурса провинцин (ил) Муданйанан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин нах беха меттигаш
Категори:Бурса провинцин микрокӀошташ
Категори:Муданйанан микрокӀошташ
Категори:Муданйанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Климовичи (Минскан кӀошт)
Климовичи (Клімавічы) — Белоруссин Минскан областан Минскан кӀоштара эвла.
Хорошево (Чухломан кӀошт)
Хорошево (Хорошево) — Российн Федерацин Костромин областан Чухломан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климовичи (Минскан кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш Категори:Минскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Хорошево (Чухломан кӀошт)
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Чухломан кӀоштан нах беха меттигаш
Мороговка
Мороговка — Украинин Житомиран областан Житомиран кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Медишору-Маре
Медишору-Маре — Румынин Харгита жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Харгита жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Галлатин (Теннесси)
Галлатин  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Теннесси штатера гӀала.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Тети Винья (Кунео)
Тети Винья — Италин Пьемонт регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Пьемонт регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Акмесджит (Мачка)
Хьажоргаш
Категори:Трабзон провинцин нах беха меттигаш
Категори:Трабзон провинцин микрокӀошташ
Категори:Мачканан микрокӀошташ
Категори:Мачканан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Жемтала
Жемтала (Жемтала) — Российн Федерацин ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Черекан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Черекан кӀоштан нах беха меттигаш
Виннсборо (Къилба Каролина)
Виннсборо  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Къилба Каролина штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Къилба Каролина штатан гӀаланаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Чарозеро
Чарозеро (Чарозеро) — Российн Федерацин Вологдин областан Кириллован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Кириллован кӀоштан нах беха меттигаш
Могилица
Могилица — Болгарин Смолянан областера эвла. Смолян йукъараллин йукъайогӀу.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Смолянан областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Доробратово
Доробратово — Украинин Закарпатьен областан Иршаван кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Иршаван кӀоштан нах беха меттигаш
Никифоровски (Зубцован кӀошт)
Никифоровски (Никифоровское) — Российн Федерацин Тверан областан Зубцован кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Зубцован кӀоштан нах беха меттигаш
Петрушино (Тутаевн кӀошт)
Петрушино (Петрушино) — Российн Федерацин Ярославлан областан Тутаевн кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Тутаевн кӀоштан нах беха меттигаш
Ла-Лопи
Ла-Лопи (La Laupie) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ДгӀом.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ДгӀом департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Верходворье
Верходворье (Верходворье) — Кировн областан Яранскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (99%).
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Яранскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Запоте де Паломас (Саламанка)
Запоте де Паломас — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Запоте де Паломас лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Мали Хабык
Мали Хабык (Малый Хабык) — Российн Федерацин Красноярскан мехкан Идринскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Идринскан кӀоштан нах беха меттигаш
Раздерягино
Раздерягино (Раздерягино) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Ветлуган кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 52 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Эль Крусифихо (Силао)
Эль Крусифихо — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Раздерягино
Билгалдахарш
Категори:Ветлуган кӀоштан нах беха меттигаш
Эль Крусифихо (Силао)
Географи
Эль Крусифихо лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Войцюлишки
Войцюлишки — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
АгӀтиглутан
АгӀтиглутан — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ПигӀенейш. По гуон йукъа йогӀу.
Географи
.
Пермяково (Пермийн мохк)
Пермяково (Пермяково) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Сиван кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Сиван кӀоштан нах беха меттигаш
Карлик (Ташова)
Карлик (Karlık) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Амаси провинцин (ил) Ташован кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Амаси провинцин нах беха меттигаш
Категори:Ташован кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
(20003) 1991 EX2
Истори
ДӀайиллина 1991 шеран 11 мартехь Анри Дебеонь цӀе йолу Ӏилманчо Ла-Силья обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1991 EX2» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Тарасовка (Рязанан область)
Тарасовка (Тарасовка) — Российн Федерацин Рязанан областан Путятинан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца а, барамера шийлачу Ӏаьнца а. ГӀоронаш йоцу муьран йукъара бохалла 130-149 де ду. Кхузахь сих-сиха тӀехьара бӀаьстен а, хьалхара гуьйренан а гӀоролаш хуьлу. Эвла лаьтта тоьушйолчу йочанийн зонехь. Йочанийн шеран барам кхузахь 500 мм кхоччуш бу. ДогӀнаш аьхкенан заманехь стигал къекъаш чӀогӀа догӀу, наггахь къора а тухуш. ХӀоьттина лайн чкъор хуьлу ноябрь чекхболуш – декабрь болалуш, деша март чекхболуш – апрель болалуш. Ло лаьтта денош - 135-145 шарахь. Климатан хьолаш дика ду йуьртабахамна. Йуьззина кхочу йовхо а, тӀуналла а гуьйренан йалташна, бӀаьстенан йалташна, техникин а, докъаран культурашна.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Путятинан кӀоштан нах беха меттигаш
Лажон
Лажон (Lageon) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Де-СевгӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Де-СевгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
NGC 590
NGC 590 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Карлински
Карлинское (Карлинское) — Российн Федерацин Ульяновскан областан Майнан кӀоштара эвла.
NGC 590
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
590 590
Карлински
Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Майнан кӀоштан нах беха меттигаш
Эль Колорин (Петатлан)
Географи
Эль Колорин лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Крыловски (Волгоградан область)
Крыловски (Крыловский) — Российн Федерацин Волгоградан областан Новониколаевскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Эвла лаьтта Оьрсийн акъарин къилба-малхбалехь, океанашна а, хӀордашна а гена. Цундела областан климат континенталан, шийла, кӀезиг ло долуш Ӏаьнца а, йеха, йовха, йекъа аьхкенца йу. БӀаьсте йоца, гуьйре йовха, йекхна йу. Маьлхан йовхонан дукхаллийца ГӀирман къилба бердал оьшуш йац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Волгоградан областан Новониколаевскан кӀоштан нах беха меттигаш
Юпитер
Юпи́тер — Мелхан тӀиера пхоьалгӀа планета, Мелхан системехь массарелла йоккханиг. Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун лоруш ю газан гигант. Астр. символ:.
<!-- Планета была известна людям с глубокой древности, что нашло своё отражение в мифологии и религиозных верованиях различных культур: месопотамской, вавилонской, греческой и других. Современное название Юпитера происходит от имени древнеримского верховного бога-громовержца.
Ряд атмосферных явлений на Юпитере — такие, как штормы, молнии,  полярные сияния,  — имеют масштабы, на порядки превосходящие земные. Примечательным образованием в атмосфере является Большое красное пятно — гигантский шторм, известный с XVII века.
Юпитер имеет, по крайней мере, 67 спутников, самые крупные из которых — Ио, Европа, Ганимед и Каллисто — были открыты Галилео Галилеем в 1610 году.
Исследования Юпитера проводятся при помощи наземных и орбитальных телескопов; с 1970-х годов к планете было отправлено 8 межпланетных аппаратов НАСА: «Пионеры», «Вояджеры», «Галилео» и другие.
Во время великих противостояний (одно из которых происходило в сентябре 2010 года) Юпитер виден невооружённым глазом как один из самых ярких объектов на ночном небосклоне после Луны и Венеры. Диск и спутники Юпитера являются популярными объектами наблюдения для астрономов-любителей, сделавших ряд открытий (например, кометы Шумейкеров-Леви, которая столкнулась с Юпитером в 1994 году, или исчезновения Южного экваториального пояса Юпитера в 2010 году).
Оптический диапазон
В инфракрасной области спектра лежат линии молекул H2 и He, а также линии множества других элементов. Количество первых двух несёт информацию о происхождении планеты, а количественный и качественный состав остальных — о её внутренней эволюции.
Однако молекулы водорода и гелия не имеют дипольного момента, а значит, абсорбционные линии этих элементов незаметны до того момента, пока поглощение за счёт ударной ионизации не станет доминировать. Это с одной стороны, с другой — эти линии образуются в самых верхних слоях атмосферы и не несут информацию о более глубоких слоях. Поэтому самые надёжные данные по обилию гелия и водорода на Юпитере получены со спускаемого аппарата «Галилео».
Что же касается остальных элементов, то при их анализе и интерпретации тоже возникают трудности. Пока что нельзя с полной уверенностью сказать, какие процессы происходят в атмосфере Юпитера и насколько сильно они влияют на химический состав — как во внутренних областях, так и во внешних слоях. Это создаёт определённые трудности при более детальной интерпретации спектра. Однако считается, что все процессы, способные тем или иным образом влиять на обилие элементов, локальны и сильно ограничены, так что они не способны глобально изменить распределения вещества.
Также Юпитер излучает (в основном в инфракрасной области спектра) на 60 % больше энергии, чем получает от Солнца. За счёт процессов, приводящих к выработке этой энергии, Юпитер уменьшается приблизительно на 2 см в год. По мнению П.Боденхеймера (1974), когда планета только сформировалась, она была в 2 раза больше и её температура была значительно выше, чем в настоящее время.
Гамма-диапазон
На Земле области полярных сияний в рентгене и ультрафиолете практически совпадают, однако, на Юпитере это не так. Область рентгеновских полярных сияний расположена гораздо ближе к полюсу, чем ультрафиолетовых. Ранние наблюдения выявили пульсацию излучения с периодом в 40 минут, однако, в более поздних наблюдениях эта зависимость проявляется гораздо хуже.
Ожидалось, что рентгеновский спектр авроральных сияний на Юпитере схож с рентгеновским спектром комет, однако, как показали наблюдения на Chandra, это не так. Спектр состоит из эмиссионных линий с пиками у кислородных линий вблизи 650 эВ, у OVIII линий при 653 эВ и 774 эВ, а также у OVII на 561 эВ и 666 эВ. Существуют также линии излучения при более низких энергиях в спектральной области от 250 до 350 эВ, возможно, они принадлежат сере или углероду.
Гамма-излучение, не связанное с полярным сиянием, впервые было обнаружено при наблюдениях на ROSAT в 1997 году. Спектр схож со спектром полярных сияний, однако в районе 0,7—0,8 кэВ. Особенности спектра хорошо описываются моделью корональной плазмы с температурой 0,4—0,5 кэВ с солнечной металличностью, с добавлением эмиссионных линий Mg10+ и Si12+. Существование последних, возможно, связано с солнечной активностью в октябре-ноябре 2003 года.
Наблюдения космической обсерватории XMM-Newton показали, что излучение диска в гамма-спектре — это отражённое солнечное рентгеновское излучение. В отличие от полярных сияний, никакой периодичности изменения интенсивности излучения на масштабах от 10 до 100 мин обнаружено не было.
Радионаблюдения
Юпитер — самый мощный (после Солнца) радиоисточник Солнечной системы в дециметровом-метровом диапазонах длин волн. Радиоизлучение имеет спорадический характер и в максимуме всплеска достигает 106 Янских.
Всплески происходят в диапазоне частот от 5 до 43 МГц (чаще всего около 18 МГц), в среднем их ширина составляет примерно 1 МГц. Длительность всплеска невелика: от 0,1—1 с (иногда до 15 с). Излучение сильно поляризовано, особенно по кругу, степень поляризации достигает 100 %. Наблюдается модуляция излучения близким спутником Юпитера Ио, вращающимся внутри магнитосферы: вероятность появления всплеска больше, когда Ио находится вблизи элонгации по отношению к Юпитеру. Монохроматический характер излучения говорит о выделенной частоте, скорее всего гирочастоте. Высокая яркостная температура (иногда достигает 1015 K) требует привлечения коллективных эффектов (типа мазеров).
Радиоизлучение Юпитера в миллиметровом — короткосантиметровом диапазонах имеет чисто тепловой характер, хотя яркостная температура несколько выше равновесной, что предполагает поток тепла из недр. Начиная с волн ~9 см Tb (яркостная температура) возрастает — появляется нетепловая составляющая, связанная с синхротронным излучением релятивистских частиц со средней энергией ~30 МэВ в магнитном поле Юпитера; на волне 70 см Tb достигает значения ~5 K. Источник излучения расположен по обе стороны планеты в виде двух протяжённых лопастей, что указывает на магнитосферное происхождение излучения.
Вычисление гравитационного потенциала
Из наблюдений движения естественных спутников, а также из анализа траекторий космических аппаратов можно восстановить гравитационное поле планеты. В свою очередь, поле зависит от массы планеты, её экваториального радиуса и момента инерции. В общем виде гравитационный потенциал представляется в виде полиномов Лежандра высших порядков :
При пролёте аппаратов Пионер-10, Пионер-11, Вояджер-1, Вояджер-2, Галилео и Кассини для вычисления гравитационного потенциала использовались: измерение эффекта Доплера аппаратов (для отслеживания их скорости), изображение, передаваемое аппаратами для определения их местоположения относительно Юпитера и его спутников, радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами. Для Вояджера-1 и Пионера-11 пришлось учитывать и гравитационное влияние Большого красного пятна.
Кроме того, при обработке данных приходится постулировать верность теории о движении Галилеевых спутников вокруг центра Юпитера. Для точных вычислений большой проблемой является также учёт ускорения, имеющего негравитационный характер.
По характеру гравитационного поля также можно судить о внутреннем строении планеты.
Масса
Юпитер — самая большая планета Солнечной системы, газовый гигант. Его экваториальный радиус равен 71,4 тыс. км, что в 11,2 раза превышает радиус Земли.
Юпитер — единственная планета, у которой центр масс с Солнцем находится вне Солнца и отстоит от него примерно на 7 % солнечного радиуса.
Масса Юпитера в 2,47 раза превышает суммарную массу всех остальных планет Солнечной системы, вместе взятых, в 317,8 раз — массу Земли и примерно в 1000 раз меньше массы Солнца. Плотность (1326 кг/м³) примерно равна плотности Солнца и в 4,16 раз уступает плотности Земли (5515 кг/м³). При этом сила тяжести на его поверхности, за которую обычно принимают верхний слой облаков, более чем в 2,4 раза превосходит земную: тело, которое имеет массу, например, 100 кг, будет весить столько же, сколько весит тело массой 240 кг на поверхности Земли. Это соответствует ускорению свободного падения 24,79 м/с² на Юпитере против 9,80 м/с² для Земли.
Большинство из известных на настоящее время экзопланет сопоставимы по массе и размерам с Юпитером, поэтому его масса (MJ) и радиус (RJ) широко используются в качестве удобных единиц измерения для указания их параметров.