cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Николаевка (Бурабайн кӀошт)
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш Категори:Бурабайн кӀоштан нах беха меттигаш
Мартыновски (Нюксеницан кӀошт)
Мартыновски (Мартыновская) — Российн Федерацин Вологдин областан Нюксеницан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Нюксеницан кӀоштан нах беха меттигаш
Сан-Жуан-ду-Параизу (Минас-Жерайс)
Сан-Жуан-ду-Параизу  — Бразилин Минас-Жерайс штатера муниципалитет.
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Минас-Жерайс штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Валпараисо (Куитлавак)
Географи
Валпараисо лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Полом (Татаурован йуьртан меттиг)
Полом (Полом) — Кировн областан Нолинскан кӀоштара эвла.
Валпараисо (Куитлавак)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Полом (Татаурован йуьртан меттиг)
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (къоларг100%).
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Нолинскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Брукер (Флорида)
Брукер  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Флорида штатера гӀала (town).
Истори
Йиллина.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Мончевски
Мончевски (Мончевская) — Российн Федерацин Архангельскан областан Верхни Тойман кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Верхни Тойман кӀоштан нах беха меттигаш
HD149647
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
Эль Домино (Вега де Алаторе)
Эль Домино — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Домино лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Эль Хагвей де Гутьерез (Мануел Добладо)
Эль Хагвей де Гутьерез — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Хагвей де Гутьерез лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Ла-БгӀуьгьегӀ
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ГагӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Тиц
Тиц — Германин Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Джинот
Джинот — Болгарин Ямболан областера эвла. Стралджа йукъараллин йукъайогӀу.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Ямболан областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Борове (гмина Могельниця)
Борове  — Польшин Мазовин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Мазовин воеводаллин нах беха меттигаш
Токо (Техас)
Токо  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Техас штатера гӀала.
Истори
Токо гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Сацихури (Карелин муниципалитет)
Сацихури (საციხური) — Гуьржийчоьнан Шида-Картлин Карелин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 313 стаг (2014 шо).
Билгалдахарш
Категори:Карелин муниципалитетан нах беха меттигаш
Адамув (Томашовскан повет)
Адамув  — Польшин Лодзинскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лодзинскан воеводаллин нах беха меттигаш
Л'Иль-ЖугӀден (Вьенна)
Л'Иль-ЖугӀден (L'Isle-Jourdain (Vienne)) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Вьенна.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Вьенна департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Шаькили
Шаькили (Şəkili) — Азербайджанан Агдашан кӀоштара эвла.
Билгалдахарш
Категори:Агдашан кӀоштан нах беха меттигаш
Чернятин (Жмеринкан кӀошт)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Жмеринкан кӀоштан нах беха меттигаш
ПагӀфондгӀуь (Мез)
ПагӀфондгӀуь — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Моьз.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Моьз департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
NGC 2521
NGC 2521 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Дереичи (Йусуфели)
Дереичи (Dereiçi) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Артвин провинцин (ил) Йусуфелинан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Йусуфелинан кӀоштан нах беха меттигаш
Пшедмосьце (Сьредскан повет)
Пшедмосьце  — Польшин Нижнесилезин воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Манан кӀошт
Манан кӀошт (Манский район) — Красноярскан мехкан муниципалан кӀошт.
Административан центр — Шалински.
Билгалдахарш
Категори:Красноярскан мохк Категори:Российн кӀошташ
Остров (Луцкан кӀошт)
Остров — Украинин Волинан областан Луцкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Луцкан кӀоштан нах беха меттигаш
Титово (Калининскан кӀошт)
Титово (Титово) — Российн Федерацин Тверан областан Калининскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йуккъера йу континенталан малхбален кӀошташкара пачхьалкхан европин дехьайолуш алсама тӀуьна йолчу къилбаседа-малхбузан регионашка. Эвла лаьтта дахаран паргӀато йолчу а, садаӀаран а зонехь.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бетринь (коммуна)
Бетринь — Румынин Прахова жудецан йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. Коммунан йукъара нах беха меттигаш.
Хьажоргаш
Категори:Румынин коммунаш Категори:Прахова жудецан коммунаш
Счастливи (Полтаван область)
Счастливи — Украинин Полтаван областан Полтаван кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Полтаван кӀоштан нах беха меттигаш
Одолень
Одолень — Румынин Долж жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Долж жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ринкон Гранде (Тепетлан)
Ринкон Гранде — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Ринкон Гранде лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Уггаре дукха йочанаш хьуьлу аьхка 2000-3500 мм (йа 79-138 дюйм), Ӏа декъа хуьлу.
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Черлин (Великопольскан воеводалла)
Черлин  — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Сивашер
Сивашер (Сивашер) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Юсьван кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Хьажоргаш
Категори:Юсьван кӀоштан нах беха меттигаш
Спасски (Приморьен мохк)
Спасское (Спасское) — Приморьен мехкан Спасскан кӀоштара эвла.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (92,12%), украинаш (7%).
Билгалдахарш
Категори:Приморьен мехкан Спасскан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Серяги
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш
Категори:Слуцкан кӀоштан нах беха меттигаш
Казаки (Пружанин кӀошт)
Казаки (Казакі) — Белоруссин Брестан областан Пружанин кӀоштара эвла.
ВаххӀабизм
ВаххӀабизм — исламан динан-политикин болам бу, XVIII-чу бӀешарахь кхиъна. Мухьаммад бин Ӏабдул-ВаххӀаб (1703—1792) хилла иза кхоьллинарг.
Казаки (Пружанин кӀошт)
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Пружанин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
ВаххӀабизм
Кхин хьажа
Категори:Ислам
Лас Лечерас (Пануко)
Лас Лечерас — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Карлсруэ
Карлсруэ (Karlsruhe) — Германин Баден-Вуьртемберг латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Баден-Вуьртемберг латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Плоски Вершина
Плоски Вершина (Плоская Вершина) — Российн Федерацин Липецкан областан Добринкан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Шера заманаш дика къаьсташ йу. Уггар шийла бутт — январь. Уггар бовха бутт — июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Добринкан кӀоштан нах беха меттигаш
Аксын кӀошт
Аксын кӀошт (Аксы району) — ГӀиргӀазойчоьнан Джалал-Абадан областан административан кӀошт. КӀоштан административан центр — Кербен.
Билгалдахарш
Категори:Джалал-Абадан область
Башкирийчоь
Башкирийчоь (Башҡортостан Республикаһы, йоца цӀерш: Башкортоста́н, Башки́ри , кхин лелош йу аббревиатура РБ) — Российн субъект, республика (пачхьалкх). Ийдалйистан федералан гуо, Уралан экономикин кӀоштан дакъа. Коьрта гӀала — Уфа.
Сан-Жуан-ду-Пау-д’Алью
Сан-Жуан-ду-Пау-д’Алью — Бразилин Сан-Паулу штатера муниципалитет.
Башкирийчоь
Башкирийчоь цӀе йолу историко-географин мехкан дакъа ду. Дозанаш ду Пермийн мехкаца, Свердловскан а, Челябинскан а, Оренбурган а областашца, ГӀезалойчоьца а, Удмуртица а.
Сан-Жуан-ду-Пау-д’Алью
Географи
Муниципалитетан майда —.
Башкирийчоь
ЦӀе
Схьайаьлла башкир — башкорт (башҡорт) этнонима. Нохчийн матте йаьккхича «баш» — корта, «кхыр» — хадориг, ма-дарра гочдича хуьлу «Корта боккхург».
Сан-Жуан-ду-Пау-д’Алью
Хьажоргаш
Категори:Сан-Паулу штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Башкирийчоь
ЦӀе
Дуьххьара хьахайо меттиг Башгурд кепехь ФазлаллахI Рашид-ад-Динан «Огуз-наме» белхан тӀехь VIII бӀешарахь. Башгирдаш, башгирд, Баскарди, Башгирди цӀераш йу массо а Ӏарбойн-персийн а, малхбузан а йуккъерчу бIешерашкарчу хьосташкахь.
XVI—XVII бӀешерашкахь оьрсийн хьосташкахь башкираш беха мохк билгалбаьккхина Уфан уезд йа Башкири аьлла. Дуьхьанца цӀе лелайора Башкирь, Башкирди, Башкирийн провинци кепехь.
Республикин Конституцица, Башкортостан а, Башкортостан Республика а цхьабосса йу.
Географин хӀоттам
Башкирийчоь йу Къилба Уралан малхбузен басешкахь а, Уралан кӀажошкахь а. Республикера уггар лекха лам — Ямантау (1640 метр). Региона къилбаседера къилбеха йохалла 550 км, ткъа малхбузера малхбалехьа — 430 км.
Геологи
Геологин хӀоттамца регионехь билгалйолу кхоъ коьрта область: Малхбузан, Къилбен, Ломан Башкирийчоь.
Республикехь йу маьхкдаьтта (200 гергга хууш йолу меттигаш), Ӏаламан газ (тӀаьхьалон прогноз 300 млрд м³ сов), кӀора (10 гергга меттиг, балансан тӀаьхьало 0,5 млрд тонн кхаччалц), эчиган маьӀданаш (20 сов меттиг, балансан тӀаьхьало 100 млн тонн гергга), цӀеста (15 меттиг), даша, деши (50 сов меттиг), тӀулган туьха, дика цеманцан гӀирсаш долу меттигаш.
Гидрографи
Башкирийчохь ду 12 000 сов охьадоьду эрк а, 2700 гергга Ӏам, куьйга бина Ӏам, хи латто меттигаш. Дукха ду латта бухара хин хьосташ. Даккхийчарех охьадоьду хиш: КӀайниг (Агидель) (1430 км) а, цуьнан гаьннаш Уфа (918 км), Дёма (535 км), Сим (239 км), Нугуш (235 км), Уршак (193 км), Ашкадар (165 км), Стерля (94 км). Дукхах долу Ӏаьмнаш республикин Уралан дехьарчу декъехь ду. Массо аьлчи санна Башкирчоьнан Урал дехьен Ӏаьмнаш ломан даккъашка терра озийна кепехь ду. Ӏаьмнаш чохь 40 кепара дукха чӀара бу. Регионан малхбузан декъера уггар даккхийчарех ду: Аслыкуль, майда 18,5 км², Кандрыкуль майда 12 км².
Ӏаламан зонаш, ораматаш, дийнаташ
Хьаннаш дӀалоцу 40 % сов республикин мохк. Урал кIожехь уьш ийна хьаннаш йу, малхбален ломан кӀелахь а, лаьмнийн кӀошташкахь а, Башкирийн Урал дехьахь а йу зезан-гӀеннийн, докхан хьаннаш а, таьӀана кӀохцалгийн тайга а. Урал кӀажошкахь йу хьун-аренаш докхан а, ножан а хьаннаш йолуш, тайп-тайпана бецийн а, огаран а аренаш, цул сов аренаш йаьржина Урал дехьарчу кӀошташкахь а. Латта, коьртаниг, сира хьаннийн, Ӏаьржа, байн кӀайн-сира ду.
Регионехь ду 77 тайпана декха дийнаташ, 300 гергга тайпана олхазарш, 42 тайпана чӀерий, 11 тайпана текхаргаш, 10 тайпана хи-лаьттан дийнаташ, 15 эз. Тайпана сагалматаш, 276 тайпана гезгаш, 70 тайпана веччалгаш, 120 тайпана моллюскаш, 140 тайпана искогбергаш, 1000 тайпана нӀаьний. Башкирийчоь Республикин ЦӀиен жайнин тӀехь йу — 18 тайпана декха дийнаташ, 49 тайпана олхазарш, тайпана чӀерий, 3 тайпана хи-лаьттан дийнаташ, 6 тайпана текхаргаш, 29 тайпана букъа даьӀахк йоцу дийнаташ, царна йукъахь 28 тайпана салматаш а.
Къоман паркаш а, заповедникаш а
Республикехь 3 заповедник (Башкирин заповедник, Къилба-Уралан заповедник, «Шульган-Таш» заповедник) йу, 1 биосферан резерват, 1 къоман парк («Башкирия»), 29 заказник, 5 Ӏаламан парк («Асылыкуль», «Зилим», «Иремель», «Кандрыкуль», «Мурадымовн Iин»), 183 Ӏаламан иэс, Ботаникан беш-институт, 7 дарбан-могашаллин меттиг а, курорт а (ломан-санаторин Ӏалашбен гуо «Зелёная роща», «Карагай», «Юматово» санаторийн а, «Красноусольский», «Янган-Тау», «Якты‑Куль», «Ассы» кхин курортийн а). Башха Ӏалашбен Ӏаламан мехкан майдан барам бу 1064,7 эз. га (6,9 % Башкирийчоьнан майданах).
Климат
Континентан климат йу. Температуран йуккъера шеран барам: +0,3°С лаьмнашкахь, +2,8°С акъарийн тӀехь. Январан температуран йуккъера барам: −18°С, июлан: +18°С.
Шеран маьлхан денойн барам 287 тӀиера Аксёновхь а, Белорецкехь а 261 кхаччалц Уфахь (уггар кӀезиг денош догӀу декабрехь а, январехь а, уггар дукха — аьхкен беттанашна).
ХӀаваан температуран йуккъера абсолютан минимум йу −41 °С, абсолютан максимум: +42 °С. ХӀаваан температура 0° дехьайолу бӀаьста 4-9 апрелехь, гурахь 24-29 октябрехь, ломан кӀошташкахь 10-11 апрелехь а, 17-21 октябрехь. ХӀаваан ллюс температура йолу денош 200—205, лаьмнашкахь 188—193. Йуккъера терахь тӀеххьарчу гӀуоролийн 21-30 майхь, уггар тӀаьхьара 6-9 июнехь, ткъа къилбаседа а, ломан а кӀошташкахь 25-30 июнехь. Йуккъера терахь хьалхарчу гӀуоролийн 10-19 сентябрь, уггар хьалхара 10-18 август.
Уйгур (Кулп)
Уйгур (Uygur) — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Дийарбакир провинцин (ил) Кулпнан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Аладьино (Дмитрован кӀошт)
Аладьино (Аладьино) — Российн Федерацин Москохан областан Дмитрован кӀоштара эвла.
Уйгур (Кулп)
Хьажоргаш
Категори:Дийарбакир провинцин нах беха меттигаш
Башкирийчоь
Климат
Уггар хьалхара луо гучудолу терахь 12-20 сентябрь, уггар хьалхара луо дилларан терахь 16-24 октябрь, лаьмнийн кӀошташкахь 5-12 октябрь, йуккъера луо дилларан терахь 3-13 ноябрь. Йуккъера луо деша терахь 14-24 апрель. Луо диллина денойн барам бу 153—165, лаьмнийн кӀошташкахь 171—177. Йуккъера а, уггар алсама а лайн кӀоргалла 36-55 см, максимум кӀоргалла кхачало 106—126 см. Лайн чкъоьран йуккъера луьсталла уггар дукха долчу хенахь 240—300 кг/м³.
Николевски (Балакован кӀошт)
Николевский (Николевский) — Российн Федерацин Саратовн областан Балакован кӀоштара эвла.
Аладьино (Дмитрован кӀошт)
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Башкирийчоь
Сахьтан аса
Оцу хенан чохь регион йеха 1919 шарахь, РСФСР сахьтийн асанаш йукъайаьхначу заманахь дуьйна, республикин малхбузен дакъа 1956 шо кхаччалц кхечу асанехь дара.
Уйгур (Кулп)
Хьажоргаш
Категори:Дийарбакир провинцин микрокӀошташ
Аладьино (Дмитрован кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Москохан областан Дмитрован кӀоштан нах беха меттигаш
Башкирийчоь
Шира мур
Къилба Уралан махкахь шорта ораматаш, даьхни, тIулган гIирс хилла, цара маьI-маьIнера нах тIеозош хилла.
Таханлера Башкирийчоьнан уггар шира адам дахаран иэс Кхарабалыкты Iоман уллора Урта-Тубе (Мысан) меттамотт йу, иза йу хьалхара а, йуккъера а палеолитан муьрера. Мамонтийн, тIергIан мермаӀанийн, говрийн, кхин а дийнатийн сурташ ду Каповн хьех (Шульган-Таш) чура пенаш тӀехь, уьш йукъадогIуйту тIаьхьарчу палеолитан (36400 шо хьалха ).
Уйгур (Кулп)
Хьажоргаш
Категори:Кулпнан микрокӀошташ
Николевски (Балакован кӀошт)
Климат
Кхузахь климатан амалийн башхаллаш — континенталалла, йокъалла, шо шере мел дели хийцамаш хилар — билгалйоккху цуьнан континенталан климатан зонехь латтаро, бараман шораллехь хиларо, мелхан радиацино Ӏаткъам баро, лаьттан бухах, цаьрца йоьзна атмосферан циркуляцица. Йокъаллаш хуьлу ши шо мел дели.
Уйгур (Кулп)
Хьажоргаш
Категори:Кулпнан кӀоштан нах беха меттигаш
Башкирийчоь
Шира мур
Цхьана версица говр караIамор доладелла историн Башкирийчоьнан махкахь, оцунан тешалла ду уггар шира говран даьIахкаш хилар Муллино II а, Давлеканово II а меттамотташкахь, C-14-ца хIоттийна хан вайн эрал VII—VI эз. шо хьалхе.
Мезолитан заманахь хаъал тIекхета бахархой, цуьнан тешалла ду Башкирин Урал дехьера оцу муьрера тайп-тайпана археологин иэсаш. Неолитан муьран амал гойту латта а, даьхни а лелоран экономике нах дехьабовларца.
Николевски (Балакован кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.
Уйгур (Кулп)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Башкирийчоь
Шира мур
Вайн эрал хьалхара II эзарна йуккъера I эзар шераш доладаллалц болчу муьрехь (борзанан мур), болало Къилба Урал жигара караерзорца, кхуза абашевн оьздангаллера тайпанаш дахкарца доьзна ду иза. Абашевхой борза лелоран а, цунах белхан гӀирс баран а лакхарчу тӀегӀанехь хилла.
Хьалхара истори
Меттиг Башгурд кепара дуьххьарлера хьахадар ду ФазлаллахI Рашид-ад-динан VIII бӀешерера «Огуз-наме» балхахь.
Уйгур (Кулп)
Хьажоргаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Башкирийчоь
Хьалхара истори
X—XIII бIешерашкахь малхбузера башкираш Ийдалан Булгарин йукъабогIура.
1220 - 1234 шерашкахь башкираш цахеддаш тIемаш бира монголашца, боккъал а, сецийра монголийн малхбузе тIелатар. Монголийн-башкирийн тIом лаьттира 14 шарахь. «Монголийн даггара дийцарехь» башкираш хьахийна гIезалой-монголашна уггар чIогIа дуьхьало йинчеран декъехь.
XIII—XIV бIешерашкахь башкираш охьахевшина мохк Дешин Орда йукъахь бара. Башкирашна олаллин бакъо ло, алчи а мехкан автономи монголин имперехь. Монголин пачхьалкхан бакъонийн иерархехь башкирийн хьал гIоле дара.
Дешин Орда йоьхначул тIехьа башкираш Iийра НогIин ордахь, Казанан а, Сибрехан а ханаллашкахь.
XVI—XIX бIешераш
1557 шарахь бинчу бартаца, «шайн лаамца» Башкирийчоьнан Европера дакъа Россех тохар хилла. Иза нисделла 1552 шарахь, Казанан ханалло Россий пачхьалкхах дIакхетар дIатеттина, пхи шо даьлча, иза бахьнехь Россис тIемца схьа а йаьккхина йохийна. XVII бIешеран йуккъехь, Сибрехан ханалла йоьхначул тIехьа, факт хиллабашкираш беха дозан йисташкара мехкаш Российн йукъабахарх.
Башкирийн шежерешкахь масийттаза йалайо ойла башкираш Россех дIатохаран машаран аматех лаьцна, тIе паччахьан Iедалца хиллачу бартан йукъаметтигашха лаьцна а, кхин тIе иза хийца йиш ца хилар цхьаьна агIонан. Башкирашкахь йитира йуьззина бакъо шайн мехка доладан, оцу тIехь шайн эскар латто, администраци хила, дин лело. Башкирийн а, Российн а башха йукъаметтиг хилар гайтина 1649 шеран «Килсан Гуламехь», цуо боху элашна, бахам схьабаккхарца кхерам тосуш цамагадо муха а башкирашкара латта схьадаккха. Иштта башкирийн бакъо йара туьха даккха. Мелла а тIехьуо паччахьан Iедало бохийра барт (дайн латташ дIалоьцуш, налогаш ойбуш, башкирийн Iедал хIаллак деш, нуьцкъала керста беш, кхин а), тIаккха масийттаза хилира Башкирийн гIаттамаш. Башкирашна уггар халаниг бу 1735—1740 шерийн гIаттам. И гIаттам боьдуш дукхаха долу башкирийн дайх дисина латташ схьа а даьхна дIаделира гIуллакехь хиллачу мещерякашна. Америкин историко А. С. Доннеллис чот йарца, башкирех велла хIора виалгIа стаг.
XVI бIешеран шолгIачу декъехь дуьйна XIX бIешо кхаччалц башкираш лаьцнера шуьйра мохк, къилба-малхбузера Ийдалан аьрру берд тIиера Тоболан малхбалера лакхенашка кхаччалц, къилбаседера Сылва хи тIиера, Ийдалан аьрру берд йукъа а лоцуш, къилбера Яикан (Уралехь) йуккъе кхаччалц, аьлчи а дара Йуккъера а, Къилба а Уралехь, Уралан кIажошкахь, ткъа иштта ИйдалтӀиехь а, Уралан дехьехь а.
XVI—XVII бIешерашкахь оьрсийн хьосташкахь башкираш беха мохк билгалбаккхара Уфан уезд йа Башкири олий. Дуьхьанца лелайора Башкирь, Башкирди, Башкирин провинци цIеран кеп.
1708 шарахь мохк йукъабахийтина Казанан губернин Уфиман воеводалла аьлла, иза 1719 шарахь хийцира Уфан провинци аьлла. 1774 шарахь Уфан провинци дехьайелира керла кхоьллинчу Оренбурган губерни.
омарца башкирийн махкара бахархой бина тӀеман-гӀуллакхан чкъоьрех (Башкирин эскар), царна тӀедиллина декхар Российн малхбален доза лардар дара. 1731 шарахь кхазакхийн латташ Российн тӀетоьхначул тӀехьа Башкирийчоьнан историн мохк империн чоьхьарчех дукхкханнех цхьаъ хилира, башкираш дозалардаран гӀуллакхе кхайкхар ца ийшира.
Аделинув (Лодзинскан воеводалла)
Аделинув  — Польшин Лодзинскан воеводаллин  гминера эвла.
Башкирийчоь
XVI—XIX бIешераш
Башкирийн дошлойн полкаш тӀом бира Оьрсийн эскаран могӀаршкахь Мининан а, Пожарскин а ополченин йукъахь, дакъа лецира Москвох паргӀат йоккхуш полякийн интервентех 1612 шарахь, къаьсташ йара церан роль 1812 шеран Даймехкан тӀамехь.
Аделинув (Лодзинскан воеводалла)
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лодзинскан воеводаллин нах беха меттигаш
Башкирийчоь
XX бӀешо
шеран Башкирин областан шурос кхайкхира, ткъа Башкхурдистанан кхолларан гуламо чӀагӀйира къома-мехкан автономи Башкхурдистан  , иза Россехара дуьххьара къома-мехкан автономи йу. шеран хилла кхел гӀарайаьккхира. Коьрта шахьар Оренбургехь йара, ткъа тӀаьхьа хӀинцалерчу Башкирийчоь Республикин Баймакан муниципалан кӀоштерчу Темясово йуртахь йара.
Башкхурдистанан мехкан автономи кхайкхича республикин дозанех долу хаттар хӀоьттира. Курултайс чӀагӀйира ши проект: «Жима Башкири» а, «Йоккха Башкири» а. Ахьмад-Заки Валидис кховдийна кхоалгӀа проект а йара, иза хьоьжура уггар боккхачу мехкан кхолламе. Гражданийн тӀом бахьнехь хьалхара проект бен кхочуш ца йалайелира. Башкхурдистанан автономин республика Жима Башкирин дозанашкахь кхоллайалар жамI дара.
1919 шеран 20 мартехь Москвохахь бартбаран куьг йаздира Центран Советан Iедало Башкирин Советийн Автономин Правительствоца. Оцу кехат тӀе куьг йаздарича, Советийн Россис дери дира къома-мехкан автономи, 1917 шарахь дуьйна йолуш хиларан. Хиллачу бартаца кхоьллира Автономин Башкирин Советийн Республика (АБСР). Топоним Жима Башкири кхин дӀа а лелайора АБСР меттана. 1919 шеран 23 мартехь ШРЦКХК «Известия» («Хаамаш») газетехь бартан текстан зорба тоьхна. И де лору официалан республика кхоьллинарг.
1922 шеран 14 июнехь ШРЦКХК «Автономин Башкирийн Социалистийн Советийн Республикин дозанаш шордарехь» цIе йолчу декретаца Жима Башкири хийцина Йоккха Башкирица, оцу хийцамо 87 % башкираш цхьанатоьхна. АБССР официалан коьрта шахьар хуьлу Уфа гIала. Уфан губерни административан кеп дIайолу Башкирин Республиках а кхетий. Топоним Йоккха Башкири лаьттира 1930 шарахь кантонно-волостан декъадалар йукъара даккхалц.
Сийлахь-Боккха Даймехкан тIом болчу хенахь Башкирийн АССР дIакхалхийна 100 сов промышленностан предприятеш, иттаннаш госпиталш, цхьа могIа центран пачхьалкхан меженаш, 278 эзар мухажир. ТIеман заманахь республикин махкахь кечйина боккха барамехь тIеман дакъош. Ладаме роль ловзийна промышленностан а, эскаран а маьхкдаьтта даккхаро, иза тIом балале теллина дара. Регионан бахархоша финансашца доккха гIолецира ЦIиечу Эскаран, гулдира миллионашкахь соьмаш хIаваан кеманаш а, танкаш а йан. Башкирийн АССР 280 вахархочун Советан Союзан Турпал цIе елла.
ТIом чекхбаьллачу муьрехь БАССР кхоллало керла гIаланаш (Салават, Кумертау), уьш хуьлу маьхкдаьттахимин а, машенашйаран, хIаваакеманашдаран а центраш. Дуора керла цIерпошт а, автомобилан а некъаш. 60—80-гIий шерашкахь БАССР даккхийчу темпашца кхуьура промышленность, йуьртабахам, гIишлошйар. 1980 шарахь Уфан бахархой цхьан миллионал сов болу.
1990 шеран 11 октябрехь республикин Лакхарчу Совето кхайкхийра пачхьалкхан суверенитетан деклараци. Республикех Башкирин ССР ала долийра, тIехьуо хIинцалера Башкирийчоь Республика кхечира.
1992 шеран 31 мартехь Башкирийчоьна куьг йаздира Российн Федерацин пачхьалкхан Iедалан меженашний, цунна йукъахь йолу суверенан республикийн Iедалан меженашний йукъара бакъонаш дIасайекъаран Федеративан барт кIелахь а, Башкирийчоь Республикин а, Российн Федерацин а йукъаметтигаш бартан амалашца хилар гойту цунна Башкирийчоьнан Республикин цIарах бинчу ТIетохамна кIелахь а.
1993 шарахь 24 декабрехь тIеийцира Башкирийчоь Республикин Конституци, цуо чIагIдира Республикин Президентан дарж.
Пачхьалкхан хӀоттам
Башкирийчоь — Российн Федераци йукъахь республика (пачхьалкх) йу. Пачхьалкхан меттанаш — башкирийн а, оьрсийн а бу.
Башкирийчоьнан пачхьалкхан байракх чIагIйина 1992 шеран 25 февралехь.
Башкирийчоьнан пачхьалкхан хIост тIеэцна 1993 шеран 12 октябрехь.
Башкирийчоьна шатлакхан илли чIагIйина 1993 шеран 12 октябрехь.
Конституци — Башкирийчоьнан коьрта закон. ТIеэцна 1993 шеран 24 декабрехь.
Башкирийчоь Республикин Конституцин Суд — конституцин тергаман суьдан меже йу, ша а, йозуш а йоцуш конституцин судлелоран гӀуллакхан гӀоьнца суьдан Ӏедал дӀакхоьхьуш йолу.
Регионан куьйгалхо ву, халкъо кхажтасарца хоржуш волу Башкирийчоьнан Корта. 2015 шеран 1 январь кхаччалц даржах Президент олура. Башкирийчоь Республикин Корта Хамитов Рустэм ву. Башкирийчоьнан хьалхара Президент — Рахимов Муртаза Губайдулович.
Пачхьалкхан Кхеташо — Башкирийчоь Республикин Кхурултай — Башкирийчоьнан 110 депутатах лаьтташ йолу законашкхолларан меже (парламент) йу. Хоржу массара а кхаж тосуш.
Пачхьалкхан Кхеташон — Башкирийчоь Республикин Кхурултайн председатель ву Толкачёв Константин.
Кхочушдаран Ӏедалан Лакхара меже Башкирийчоь Республикин Правительство йу. Башкирийчоь Республикин Правительствон корта Пачхьалкхан Кхеташонан — Башкирийчоь Республикин Кхурултайн пурбанца регионан коьрто хIоттош волу председатель ву.
2015 шеран 26 ноябрехь дуьйна Башкирийчоь Республикин Премьер-министр ву Марданов Рустэм.
Россий Федерацин Президент волчохь йолу Башкирийчоь Республикин Бакъоелла Вакилат — Башкирийчоьнан пачхьалкхан регионан кхочушдаран Iедалан меже йу, шен болх дIакхоьхьу Башкирийчоь Республикин Правительствон куьйгаллица.
2016 шеран 18 сентябран харжамийн жамIашца ВорхIалгIа кхайкхаман Российн Федерацин Федералан гуламан Пачхьалкхан думехь Башкирийчоь Республикин векалш бу депутаташ: Хамитов Р. З., Рахматуллина З. Я., Качкаев П. Р., Баталова Р. А., Бикбаев И. З., Юмашева И. А., Марданшин Р. М., Изотов А. Н., Ишсарин Р. Р., Байгускаров З. З., Ганиев Ф. Г., Шайхутдинов Р. Г., Ющенко А. А., Сухарев И. К., Омаров Г. З. РФ Федерацин Кхеташонехь кхочушдаран Iедалера бара М. Г. Рахимов (1993 шарера), А. Р. Якубов (2001 шарера), Р. Г. Искужин (2004 шарера), Р. К. Искужин (2006 шарера), Р. И. Байдавлетов (2008 шарера), А. Р. Гаскаров (2010 шарера), А. М. Бондарук (2011 шарера), Л. С. Гумерова (2014 шарера); законашкхолларан Iедалера — А. Я. Копсов (1993 шарера), М. М. Ишмуратов (1996 шарера), М. А. Зайцев (1997 шарера), К. Б. Толкачёв (1999 шарера), И. В. Изместьев (2001 шарера), Р. Г. Искужин (2006 шарера), Р. Н. Зинуров (2013 шарера).
Административан-мехкан йекъайалар
Башкирийчоь Республика административан-мехкан хIоттаман гуранчохь йекъало административан-мехкан субъекташка: 8 республикин маьIна долу гIала, 1 ЗАТО, 54 кӀошт, шайна чу 12 кӀоштан маьIна долу гӀала, 2 гӀалин кепара эвла (гIкэ), 828 сельсовет. .
Бахархой
Российн Пачстаткоман терахьашца болу бахархойн барам 0 4 066 972 ст. . Бахархойн луьсталла — 28,45 ст./км2 (2017). ГIалин бахархой — 61,94[1] % (2518972). 29.85 % беха Уфахь а, цунна тIелетта йолчу Уфан муниципалан кӀоштехь а. Луьсталла кIезиг йолуш йу Зилаиран (3 ст./км²), Белорецкан (3,7 ст./км²), Бурзян муниципалан кӀошташ (4 ст./км²). Йуьртан бахархойн уггар алсама луьсталла йу Уфн (37 ст./км²), Кармаскалин (30 ст./км²), Чишмин (29 ст./км²), Туймазин (27 ст./км²) муниципалан кӀошташкахь.
Башкирийчоьнан къоман хIоттам 2010 шеран Шайолу Российн бахархой дIайазбаран терхьашца: оьрсий — 36,1 %, башкираш — 29,5 %, гӀезалой — 25,4 %, чувашаш — 2,7 %, марийш — 2,6 %, украинаш — 1 %, кхин къаьмнаш — 2,7 %. Шаверг регионехь вехарг 160 къоман векал ву.
Республикин 2015 шо билгалделира Iаламан бахархой тIекхетарца (59 196 вина, 54 107 велла). Амма миграцин дIабахар (56,9 эзар дIабахнаш, 51,0 эзар тIебаьхкинарш) бахьнехь шаболу бахархойн барам охьабаьлла 806 стаг йа 0,02 % 2014 шерца дуьстича.
Экономика
Республикин экономика дукха отраслийн структура а йолуш, комплексехь кхиаран лакхара гайтамаш болуш а йу. ТIехьарчу шерашкахь Башкирийчоьнан аьтту белира экономикин хаъал диверсификаци йан. Иштта, масала, 2009 шарахь пайдане маьIданаш дахар регионан валови сурсатан структурехь йара 8,1 %, ткъа 2012 шарахь йара 2,9 %. Коьрта специализаци хьалха санна кечдаран промышленность йу, хьалхарчу рогIехь маьхкдаьттакечдар. РФ субъекташ йукъахь республика 1-чу меттигехь йу мехкдаьттакечдаран, бензин даран, дизелан дагорг даран, бежний лелоран, шура йаккхаран, моз даккхаран барамца.
Локалита Кампанье (Бреша)
Локалита Кампанье — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
Башкирийчоь
Экономика
2012 шарахь РВС барам 1 триллион соьмал совбаьлла. 2015 шеран жамIашца иза бара 1 трлн 421 млрд сом йа 349,9 эз. Бахархойн цхьаьна синна. Кхиаран темпашца Башкирийчоь хьалхарчу пхеа регионашна йукъахь йу.
Локалита Кампанье (Бреша)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Башкирийчоь
Экономика
2015 шеран налогийн а, бюджете гулъечун а республикин барам хилира 266,3 миллиард сом. 146,7 млрд царех деара мехкан бюджете, федералан бюджете делларг хилира 119,6 млрд йа 45 % бюджете чудеанчу барамах.
2015 шарахь республике йина инвестицин барам хилира 316 миллиардов сом. Башкирийчоьнан Правительствон Iалашонаш йукъахь хьалхарчу могIехь ду 2019 шарахь РВС сегментехь инвестицийн дакъа 25 % кхачийтар.
2014 шеран жамӀашца Башкирийчоь йу Россехь хьалхарчу меттигехь са йолучу предприятешца. Регионан 82,9 % предприятеш са йолуш йу. Пачхьалкхера йуккъера барам 68,42 %.
Республикин арахьара йохк-эцаран аьтту сальдо йу: 2013 шарахь 12,5 млрд доллар (экспорт: 13,7 млрд, импорт: 1,2 млрд). 2014 шеран жамIашца Башкирийчоьна арахьара йохк-эцаран зIенаш лелийра 104 сов дуьненара пачхьалкхашца.
2014 шарахь «Эксперт РА» цIе йолу рейтинган агенталло Башкирийчоь лерина экономикин уггар кIезиг кхерам болу регион. 2014 шеран октябрехь Standard & Poor’s цIе йолчу дуьненайукъара рейтинган агенталло чIагIйира Башкирийчоьнан кредитан рейтинг ВВВ тIегIанехь — прогноз цхьана эшшара йу. Ликвидаллин чIогIа гайтамаш а, чIогIа лахар декхарш а, барамехь лакхара финансийн гайтамаш а билгалбохуш, S&P говзанчаша тIаккха а йукъара ца долийта ВВВ рейтинг охьайала магар — прогноз гIуо лору регионийн финансийн системана Россис гIуо Iаткъам бар бахьана долуш, цигара Российн Федерацин суверенан рейтинг охьайала тардалар бахьнехь. Кхолламан критерешца ша схьайаьккхина регионана пачхьалкхачул лакхара рейтинг хIотто йиш йац.
Республикин коьрта гIала Уфа, Forbes рейтингца Россехь бизнес йан уггар дикачарех йу.
Промышленность
Йаккхийчех промышленностан центраш: Уфа, Стерлитамак, Ишимбай, Салават, Нефтекамск, Туймазы, Октябрьски, Белорецк. Амалехь лакхара концентраци кхоллараллин, ах гергга промышленностан сурсаташ до Уфахь.
1917 шо кхаччалц Башкирийчоьнан хӀинцалера махкахь йара 100 гергга тайп-тайпана предприяти, ткъа бахамехь промышленностан дакъа 15 % дара.
1930-гӀа шерашкахь ССРС Халкъан комиссарийн Совето тӀеэцна «Башкирин АССР промышленность кхиоран хьокъехь» аьлла болу хӀоттам. Оцу шерашкахь биллина республикин маьхдаьттан промышленностан бух.
1932 шеран 16 майхь таханлера йоккхачу промышленностан Ишимбай гӀалан лаьтта тӀехь, дуьххьала Уралехь а, Ийдалйистехь а баьккхина «Ӏаьржа дешин» хьалхара тӀадам.
Маьхкдаьттан отрасль алсама хиларна 1990-гӀа шерашкахь хилла промыленностан йожар Башкирийчохь гуттар а кӀезиг хилира кхечу кечдаран промышленность йолчу регионел. Цуьнца цхьаьна маьхкдаьтта чекхдолуш хилар бахьнехь, иза даккхар цӀеххьана йухадаьлла 1980—2006 шерашкахь 39,2 млн тонн тӀиера 11,0 млн тонн кхаччалц.
Пустыньки (Велейскан йуьртан меттиг)
Пустыньки (Пустыньки) — Российн Федерацин Пскован областан Пушкински Горин кӀоштара эвла.
Башкирийчоь
Энергетика
Башкирийчоьнан экономика кхиаран тӀегӀа дукха хьолахь билгалйоккху электроэнергетикан (13 % промышленностан сурсат) хьолаца. Цуьнан бух бу йовхонан электростанцеш: Кармановскан ПКӀЭС, Уфан ЙЭЦ-1, ЙЭЦ-2, ЙЭЦ-3, ЙЭЦ-4 Уфахь, ЙЭЦ Стерлитамакехь, Салаватехь, Зауральскан ЙЭЦ Сибайхь, Кумертаун ЙЭЦ. Башкирин АЭС йар сацийра Чернобылан авари хилча.
Атоман энергетика кхиоран федералан программица (2005) тарло карладаккха Агидель гӀалахь Башкирин АЭС йан йолайар.
Пустыньки (Велейскан йуьртан меттиг)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Башкирийчоь
Энергетика
XX бӀешеран 80-гӀа шерашкахь Башкирехь меттигерчу предприятешкахь йора механ генераторш 30 киловатт ницкъаца йолу. Амма Советийн Союз йоьхначул тӀаьхьа дан долийнарг сацийра. Оцу хенахь хиллачу «Башкирэнерго» куьйгалхочун Абдурашитов Шамилас дийцарехь, республикин правительствон хила йеза терго хиллехьара, Башкирийчоь шен Ӏилманан базица тахана хила таро йара механ энергии йаккхарехь дуьненан лидер : «И базар вайн хир йара, вай кхин а ах дуьнен латтора йара вайн станцеш, ткъа Башкири хир йара механ индустрин малхбален центр».
XXI бӀешо долалуш республикера альтернативан энергетика тӀехь-тӀехьа йухакхоллалуш йу. Туймазин кIоштан Тюпкильды йуьртан йисттехь йу зиеделла-экспериментан механ электростанци 2,2 МВт ницкъ болуш. 2018 шо кхаччалц къилба кIошташкахь йан дагахь бу ворхӀ маьлхан электростанци цхьанатоьхча 59 МВт ницкъ болуш. 2015 шеран октябрехь Хайбуллин кIоштехь болхбан йолайелла хьалхара рагӀ Бурибаевн СЭС 10 МВт ницкъ болуш, иза хилира республикера дуьххьара промышленностан СЭС. 2015 шеран январехь Северни йурт шаерг дехьайаьлла меха-маьлхан электростанцин тока тӀе, иштта иза а хилира республикера хьалхара нах беха пункт йуьззина автономин электроэнергин тӀейаьлла, карлайолу энергин хьостийн бух тӀехь.
ГӀишлошйар
2009 шарахь республикехь йара 189 йоккха а, йуккъера а, 4511 жима предприяти гӀишлошйаран индустрера. Башкирийчоьнан гӀишлошйаран барам 2000 шарахь хилира 15,7 млрд сом, 2005 шарахь — 46,4 млрд сом, 2006 шарахь — 56,2 млрд сом, 2007 шарахь — 83,1 млрд сом, 2008 шарахь — 102,7 млрд сом, 2009 шарахь — 80,6 млрд сом. 2014 шарахь гӀишлошйарехь Россехь коьртачехь цхьаъ йу, ткъа ИФГ хьалхарчу меттигехь йу.
Йуьртабахам
Йалта лелоран а, даьхний лелоран агӀора йуьртабахам. Кхиадо кӀа, Ӏаьржа кӀа, сула, мукх (йалта) а, шекаран буракъ, маьлхан хӀу (техникин йалта). Республикехь кхиана ду жижиган-шуран даьхний лелор, жижиган-тӀаргӀан жа лелор, зӀакардаьхни лелор, говраш лелор, кхумыс даккхар, накхарш лелор. Шуьйра девза Россехь башкирийн моз.
2009 шо долалуш Башкирийчохь болхбеш бара йуьртабахаман сурсаташ деш болу 916 кхоллам, 4214 ахархойн (фермерийн) бахам, 588 эзар долара гӀоьнан бахам. 2007 шарахь республикин йуьртабахамехь болхахь вара 285,6 эз. ст.
Йохк-эцар а, финансаш а
Регионан махка тӀехь бу 78 кредитан кхоллам: 11 Башкирийчуьра бу, 67 филиалаш йу. РФ Центран банкан мехкара меже йу Башкирийчоьнан Республикин Къоман банк, цунна йукъайогӀу 10 чотйаран-кассийн центр.
Туризм а, садаӀар а
Башкирийчоьнан туризман а, садаӀаран а йоккха потенциал йолуш регион йу. Цуьнан Российн а, дуьненайукъара а туристийн базарахь лакхара конкуренци латто таро хилар билгалдоккху дукха Ӏаламан хазнаш а, историн-оьздангаллин тӀехьуоно а.
Республикехь даьржина ду хин чухула охьавар, Ӏаламан хазнашка вахар, санаторин-курортан дарба, ломан когасалазийн туризм. Башкирийчоьнан Ӏаламан ландшафташ тайп-тайпана хиларна цунах наггахь шолгӀа Швейцари олу, цуьнца цхьаьна иэшамаш а гойтуш, царна йукъахь тоъал кхиина йоцу хӀоьттина пайда бен туризман индустри.
2016 шеран Башкирийчоьнан санаторийн-курортан комплекс йукъайогӀу 31 санатори а, профилактори а, 170 метта хӀотторан амалера кхолламаш. 2013 шарахь Башкирийчоьнан санаторешкахь садаьӀира 255 эзар стага. Билгалдоккху, дарбанан-могашаллатойаран туризм шор ца йаларан бахьан республике садаӀа нах ца бар дац, ткъа меттигаш ца тоар ду. Могашаллатойаран хьашташ республикехь дукха ду, цхьайолу санатореш 100 % йуьзна йу. Регионехь чубогӀу туристийн чот лелош ца хиларна, чубогӀучеран а, чоьхьарчу а бараман мах лахара хадийна. Цхьа могӀа Ӏаламан хазнаш дукха долчу муниципалан кIошташкахь, го дукха тергам банза садоӀуш берш чубаржар.
2016 шеран Уфан хьешан цӀийнан фондехь 106 хӀотел а, хьешан цӀа а ду, лоьмаран фонд 3 641 лоьмар 6 443 меттиг а болуш. Шеран Уфан хьешан цӀийнин йуккъера барам 60-70 % бу. 2015 шарахь Уфа баьхкина туристийн барам 650 эзар стаг бу, 2016 шарахь туризман Пачкомитето мах хадорца — цхьа миллион гергга стаг. Республикин коьрта шахьара догӀу доккхаха долу туристийн дакъа бизнес-туристийн ду, церан дакъа чубогӀучарех 80-90 % гергга ду. Шайн Ӏалашо хьажаран туризм йолу коьрта шахьаран хьеший 10-20 % гергга бу.
Велика Пристава
Велика Пристава — Словенин йукъараллера эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
HD149650
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.