cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Коланск
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Ивацевичин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Машовице (Долни Горжице)
Географи
.
Усовщина (Белорусси)
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш Категори:Мяделан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Машовице (Долни Горжице)
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Къилба Чехин мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Попова Гора (Пскован кӀошт)
Попова Гора (Попова Гора) — Российн Федерацин Пскован областан Пскован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Пскован кӀоштан нах беха меттигаш
Грибаново (Угличан кӀошт)
Грибаново (Грибаново) — Российн Федерацин Ярославлан областан Угличан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Угличан кӀоштан нах беха меттигаш
Караджакайа (Суьрмене)
Караджакайа (Karacakaya) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Трабзон провинцин (ил) Суьрмененан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Трабзон провинцин нах беха меттигаш
Категори:Суьрмененан микрокӀошташ
Категори:Суьрмененан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Любишин
Любишин — Польшин Лебушанийн воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лебушанийн воеводаллин нах беха меттигаш
Рошкани (Резинан кӀошт)
Рошкани (, Roșcani) — Молдавин Резинан кӀоштара эвла.
Литература
Категори:Резинан кӀошт кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Сторожница
Сторожница — Украинин Закарпатьен областан Ужгородан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Ужгородан кӀоштан нах беха меттигаш
Бобровски 1-й (Волгоградан область)
Бобровски 1-й (Бобровский 1-й) — Российн Федерацин Волгоградан областан Серафимовичан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Оьрсийн акъарин къилба-малхбалехь, океанашна а, хӀордашна а гена. Цундела областан климат континенталан, шийла, кӀезиг ло долуш Ӏаьнца а, йеха, йовха, йекъа аьхкенца йу. БӀаьсте йоца, гуьйре йовха, йекхна йу. Маьлхан йовхонан дукхаллийца ГӀирман къилба бердал оьшуш йац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Серафимовичан кӀоштан нах беха меттигаш
Троица (Юхнован кӀошт)
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
NGC 977
NGC 977 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
977 977
Шелковников (кӀотар)
Шелковников (Шелковников) — Российн Федерацин Адыгейчоьнан Кошехаблан кӀоштара кӀотар.
Климат
Кхузахь климат барамера-йовха а, кӀеда а йу. Регионан климат кхоллайаларна боккха Ӏаткъамбо атмосферан циркуляцин амало. Меттиган климатан а, рекреацин а ладаме амалех ду малх къегина деха де. Ткъа шадерг республикехь хуьлу 200 - 250 йекхна денош шеран чохь; вовшахтоьхна маьлхан радиации йу 115 - 120 ккал/кв.см.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Билгалдахарш
Категори:Кошехаблан кӀоштан нах беха меттигаш
Дальни (Акмолан область)
Дальни — Кхазакхстанан Акмолан областан Есилан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Акмолан областан нах беха меттигаш Категори:Есилан кӀоштан нах беха меттигаш
Зайцево (Янаулан кӀошт)
Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:
Хьажоргаш
Категори:Янаулан кӀоштан нах беха меттигаш
Урькински
Урькински (Урькинский) — Российн Федерацин Красноярскан мехкан Канскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Канскан кӀоштан нах беха меттигаш
Бейрд (Техас)
Бейрд  — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Техас штатера гӀала.
Истори
Бейрд гӀала йиллина  шарахь.
Географи
ГӀалин майда —. ХӀордан сизал локхалла —.
Хьажоргаш
Категори:Техас штатан гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:АЦШ гӀаланаш
Верхнетузлово
Верхнетузлово — Украинин Луганскан областан Довжанскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Довжанскан кӀоштан нах беха меттигаш
Евланские Участки
Евланские Участки (Евланские Участки) — Российн Федерацин Орёлан областан Залегощан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Среднерусски (Йуккъераоьрсийн) акъарин йуккъехь, аренан а, хьун-аренан а зонашкахь. Климат барамера континенталан. Ноябрь, декабрь, январь уггар кхуьйлина беттанаш ду. Ло лаьтта денойн йукъара барам — 126. Шарахь хуьлу барамера йочанаш — йуккъера 490 - 590 мм, цу тӀе аьхка шозза алсама, Ӏайчул, гурахь алсама, бӀаьстачул.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Залегощан кӀоштан нах беха меттигаш
Льготино
Льготино (Льготино) — Российн Федерацин Ивановн областан Кинешман кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Кинешман кӀоштан нах беха меттигаш
БгӀуькам
БгӀуькам (Brucamps) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Сомма департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Бельфорте-дель-Кьенти
Бельфорте-дель-Кьенти — Италин Марке регионера коммуна. Лаьтташ йу Мачерата провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Марке йукъара гӀаланаш
Филиха (Шарьян кӀошт)
Филиха (Филиха) — Российн Федерацин Костромин областан Шарьян кӀоштара эвла.
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Шарьян кӀоштан нах беха меттигаш
Кайапа (Нилуьфер)
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин нах беха меттигаш
Категори:Бурса провинцин микрокӀошташ
Категори:Нилуьфернан микрокӀошташ
Категори:Нилуьфернан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Коса (Зуевкан кӀошт)
Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхаллин динамика:
2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (96%), удмурташ (3%).
Билгалдахарш
Категори:Кировн областан Зуевкан кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Амировка (Ульяновскан область)
Амировка (Амировка) — Российн Федерацин Ульяновскан областан Нови Малыклан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Нови Малыклан кӀоштан нах беха меттигаш
(20538) 1999 RN84
(20538) 1999 RN84 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1999 шеран 7 сентябрехь LINEAR проекты цӀе йолу Ӏилманчо Сокорро обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1999 RN84» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
(20539) Gadberry
(20539) Gadberry — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1999 шеран 7 сентябрехь LINEAR проекты цӀе йолу Ӏилманчо Сокорро обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1999 RT86» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Ле-Глезиль
Ле-Глезиль — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Лакха Альпаш.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Францин гӀаланаш Категори:Лакха Альпаш департаментан коммунаш
Эль Алмендро (Темпоал)
Эль Алмендро — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Алмендро лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Пшитуки
Пшитуки — Польшин Великопольскан воеводаллин  гминера эвла.
Эль Алмендро (Темпоал)
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
Пшитуки
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Великопольскан воеводаллин нах беха меттигаш
Новинка (Приозерскан кӀошт)
Новинка (Новинка) — Российн Федерацин Ленинградан областан Приозерскан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Грибаны (Пермийн мохк)
Грибаны (Грибаны) — Российн Федерацин Пермийн мехкан Уинскан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.
Хьажоргаш
Категори:Уинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Вилле-ан-Вексен
Вилле-ан-Вексен — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ЭгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Ла Эсмералда (Акаюкан)
Ла Эсмералда — Мексикин Веракрус штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Звягино (Воскресенскан кӀошт)
Звягино (Звягино) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Воскресенскан кӀоштара эвла.
Ла Эсмералда (Акаюкан)
Географи
Ла Эсмералда лаьтташ йу Мексикин малхбалехьара декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 22 — 26 °C (72 — 79 °F).
Звягино (Воскресенскан кӀошт)
Бахархойн дукхалла
Бахархойн дукхалла 112 стаг (2010 шо).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Ла Эсмералда (Акаюкан)
Истори
ХӀара латтанаш XV бӀешарахь а, XVI бӀешо доладалалц а Ацтекийн империн йукъахь дара, 1519 шарахь кхуза баьхкира испанхой, территори цара долайаккхира.
Звягино (Воскресенскан кӀошт)
Билгалдахарш
Категори:Нижни Новгородан областан Воскресенскан кӀоштан нах беха меттигаш
Ла Эсмералда (Акаюкан)
Истори
1824 шеран 31 январехь дуьйна Веракрус штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Веракрус штатан нах беха меттигаш
БгӀуьтель
БгӀуьтель (Brutelles) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Сомма департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
(20540) Marhalpern
(20540) Marhalpern — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1999 шеран 7 сентябрехь LINEAR проекты цӀе йолу Ӏилманчо Сокорро обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1999 RV86» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Чребало
Чребало (ჭრებალო) — Гуьржийчоьнан Рача-Лечхуми а, Лаха Сванети а Амбролаурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 284 стаг (2014 шо).
Билгалдахарш
Категори:Амбролаурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Гутки
Гутки — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Акйурт (Токат)
Акйурт (Akyurt) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Токат провинцин (ил) Токатан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Токатан кӀоштан нах беха меттигаш
Падневко
Падневко — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Бобровски 2-й
Бобровский 2-й (Бобровский 2-й) — Российн Федерацин Волгоградан областан Серафимовичан кӀоштара эвла.
Климат
Эвла лаьтта Оьрсийн акъарин къилба-малхбалехь, океанашна а, хӀордашна а гена. Цундела областан климат континенталан, шийла, кӀезиг ло долуш Ӏаьнца а, йеха, йовха, йекъа аьхкенца йу. БӀаьсте йоца, гуьйре йовха, йекхна йу. Маьлхан йовхонан дукхаллийца ГӀирман къилба бердал оьшуш йац.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Витцендорф
Витцендорф — Германин Лаха Саксони латтана йукъара коммуна.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Хьажоргаш
Категори:Германин гӀаланаш Категори:Германин коммунаш Категори:Лаха Саксони латтана гӀаланаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Добженице
Добженице — Польшин Нижнесилезин воеводаллин  гминера эвла.
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Нижнесилезин воеводаллин нах беха меттигаш
Любно (Лебушанийн воеводалла)
Любно  — Польшин Лебушанийн воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Лебушанийн воеводаллин нах беха меттигаш
Корочин (Белорусси)
Корочин (Корачын) — Белоруссин Брестан областан Ивацевичин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Брестан областан нах беха меттигаш Категори:Ивацевичин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белоруссин нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Выголовичи
Выголовичи (Выгалавічы) — Белоруссин Минскан областан Мяделан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.
Хьажоргаш
Категори:Минскан областан нах беха меттигаш
Категори:Мяделан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Круша (Софин область)
Круша  — Болгарин Софин областера эвла. Драгоман йукъараллин йукъайогӀу.
Хьажоргаш
Категори:Болгарин нах беха меттигаш Категори:Софин областан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Ланцано (Милано)
Ланцано  — Италин Ломбарди регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Ломбарди регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Тиравенто (Фрозиноне)
Тиравенто — Италин Лацио регионан  коммунера эвла.
Татаркино (Башкирийчоь)
Татаркино — Башкирийчоьнан Янаулан кӀоштан йукъайогӀу эвла, иза Первомайски йуьртан меттиган йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла ? стаг (2009 шо). Поштан индекс — 452821, код ОКАТО — 80259870009.
Тиравенто (Фрозиноне)
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Татаркино (Башкирийчоь)
Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:
Хьажоргаш
Категори:Янаулан кӀоштан нах беха меттигаш
Тиравенто (Фрозиноне)
Литература
Категори:Лацио регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Киркгоьз (ДивригӀи)
Киркгоьз (Kırkgöz) — Туркойчоьнан Йуккъера Анатолин Сивас провинцин (ил) ДивригӀинан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Сивас провинцин нах беха меттигаш
Категори:ДивригӀинан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Потете (Казерта)
Потете — Италин Кампания регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Кампания регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Мехал
Мехал — Румынин Клуж жудецан коммунера эвла.
Географи
ХӀордан сизал локхалла.
Арахьара хьажоргаш
Категори:Румынин нах беха меттигаш Категори:Клуж жудецан нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Сенницы (Пскован область)
Сенницы (Сенницы) — Российн Федерацин Пскован областан Пскован кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Пскован кӀоштан нах беха меттигаш
Пуцонци (община)
Пуцонци  — Словенин йукъараллера эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Словенин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Кизилджикли (Нилуьфер)
Кизилджикли (Kızılcıklı) — Туркойчоьнан Мармаран хӀордан регионан Бурса провинцин (ил) Нилуьфернан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Бурса провинцин нах беха меттигаш
Категори:Бурса провинцин микрокӀошташ
Категори:Нилуьфернан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Конак (Суьрмене)
Конак (Konak) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регионан Трабзон провинцин (ил) Суьрмененан кӀоштара эвла/микрокӀошт (mahalle).
Хьажоргаш
Категори:Трабзон провинцин нах беха меттигаш
Категори:Трабзон провинцин микрокӀошташ
Категори:Суьрмененан микрокӀошташ
Категори:Суьрмененан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан микрокӀошташ
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Дамды
Дамды — Кхазакхстанан Костанайн областан Наурзуманан кӀоштара эвла.
Нова-Рамада
Нова-Рамада — Бразилин Риу-Гранди-ду-Сул штатера муниципалитет.
Дамды
Хьажоргаш
Категори:Костанайн областан нах беха меттигаш Категори:Наурзуманан кӀоштан нах беха меттигаш
Нова-Рамада
Географи
Муниципалитетан майда —.
Хьажоргаш
Категори:Риу-Гранди-ду-Сул штатан муниципалитеташ Категори:Бразилин муниципалитеташ Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Болоньола
Болоньола — Италин Марке регионера коммуна. Лаьтташ йу Мачерата провинцехь.
Географи
Коммунан майда —. ХӀордан сизал локхалла. коммунаш.
Филатиха (Шарьян кӀошт)
Филатиха (Филатиха) — Российн Федерацин Костромин областан Шарьян кӀоштара эвла.
Болоньола
Хьажоргаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Италин коммунаш Категори:Марке йукъара гӀаланаш
Филатиха (Шарьян кӀошт)
Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Рошканий де Жос (Резинан кӀошт)
Рошканий де Жос (, Roșcanii de Jos) — Молдавин Резинан кӀоштара эвла.
Филатиха (Шарьян кӀошт)
Хьажоргаш
Категори:Шарьян кӀоштан нах беха меттигаш
Рошканий де Жос (Резинан кӀошт)
Литература
Категори:Резинан кӀошт кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Молдавин нах беха меттигаш
Толсти (Сумин область)
Толсти — Украинин Сумин областан Ромнин кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Хьажоргаш
Категори:Украинин Ромнин кӀоштан нах беха меттигаш Категори:Белхан категори
Филимоново (Красноярскан мохк)
Филимоново (Филимоново) — Российн Федерацин Красноярскан мехкан Канскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.
Хьажоргаш
Категори:Канскан кӀоштан нах беха меттигаш
Григорково
Григорково (Григорково) — Российн Федерацин Ярославлан областан Угличан кӀоштара эвла.
Климат
Климат барамера-континенталан йоца, йовха аьхкенца, деха, барамера шийла Ӏаьнца, дика къаьстина бӀаьстенан а, гуьйренан а заманашца. Уггаре шийла бутт - январь, ткъа уггаре бовха - июль.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Угличан кӀоштан нах беха меттигаш
Вилле-су-Баель
Вилле-су-Баель — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:ЭгӀ департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Макарово (Кинешман кӀошт)
Макарово (Макарово) — Российн Федерацин Ивановн областан Кинешман кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Кинешман кӀоштан нах беха меттигаш
Евтехово
Евтехово (Евтехово) — Российн Федерацин Орёлан областан Залегощан кӀоштара дӀатесна эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Залегощан кӀоштан нах беха меттигаш
(20541) 1999 RN93
(20541) 1999 RN93 — Мелхан системан коьрта асанан астероид.
Истори
ДӀайиллина 1999 шеран 7 сентябрехь LINEAR проекты цӀе йолу Ӏилманчо Сокорро обсерваторехь. Йуьхьанца дуьйна йолу цӀе - «1999 RN93» саналган.
Хьажа иштта
Категори:Коьрта асанан астероидаш Категори:Астероидаш абатца
Эль Ногал, Лас Паланкас (Гуанахуато)
Эль Ногал, Лас Паланкас — Мексикин Гуанахуато штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Ногал, Лас Паланкас лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.
Истори
1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Зеленополье (Луганскан область)
Зеленополье — Украинин Луганскан областан Довжанскан кӀоштара эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.
Ле-Кост
Ле-Кост — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Лакха Альпаш.
Географи
.
HD114365
BD+11 1075 — бу спектран классан химин пекуляран седа, цуьнан гуш болу седин барам  гергга бу, лаьтта  седарчийн гуламехь.
Оццу спектран классан шеш ма-доллучу седарчех къаьста спектрашкахь йолчу цхьацца хаъал йолчу башхаллашца, ткъа наггахь кхечу хьесапашца а (масала, онда а, хийцалун а магнитийн аренашца). Бахьна — химин хӀоттаман аномалеш, онда магнитийн аренаш хилар и кх. дӀа а. Химин пекуляран седарчий (CP-седарчий) даьржина коьрта рогӀера довха седарчашна йукъахь.
Оцу коьрта рогӀера довха седарчийн тӀехулонан башха хӀоттам, дукха хьолехь лору седа кхоьллинчул тӀаьхьа хилла процессаша бина, масала, седарчийн арахьара чкъоьрнашна йукъара диффузи йа магнитан эффекташ. Оцу процессаша цхьа долу дакъолгаш, масала He, N, O, «нуьйр туьллуьйту» лахара чкъоьрнашкара атмосферехь, ткъа оццу хенахь кхин дакъолгаш, масала Mn, Sr , Y, Zr «левитаци» йо чоьхьара тӀехулоне, цуьнан жамӀехь хаало спектран башхаллаш. Тардолуьйту, седарчийн йаккъийн а, берриг седин коьрта хӀоттамийн а йу алсама химин хӀоттаман нормера маркхалаш, цара йухатуху, шайх кхоллайеллачу газан мархийн хӀоттам. Иштта диффузи а, левитаци а хилийтархьама а, кхолладелла чкъоьрнаш метах даьхна ца хилийта а, седин атмосфера конвекцина дикка цхьанаэшшара хила йеза, тӀаккха конвекцин иэдарш хир дац. Иштта цхьанаэшшаралла йало кховдийна механизм, - иза кхечарех тера йоцу йоккха магнитийн аре йу, иза хаало дукха хьолехь оцу тайпана седарчашкахь.
Хьажа иштта
Категори:Химин пекуляран седарчий Категори:Седарчий абатца
БуабегӀг
БуабегӀг (Boisbergues) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма.
Географи
.
Билгалдахарш
Категори:Сомма департаментан коммунаш Категори:Францин гӀаланаш
Шаоргэс
Шаоргэс (შაორგესი) — Гуьржийчоьнан Рача-Лечхуми а, Лаха Сванети а Амбролаурин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла ? стаг (2002 шо).
Билгалдахарш
Категори:Амбролаурин муниципалитетан нах беха меттигаш
Труфаново (Калугин область)
Труфаново (Труфаново) — Российн Федерацин Калугин областан Юхнован кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Юхнован кӀоштан нах беха меттигаш
Каза Морганти (Пяченца)
Каза Морганти — Италин Эмилия-Романья регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Эмилия-Романья регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
NGC 978
NGC 978 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла йукъара каталогехь йагарйина галактикаш.
Истори
И галактика дӀайиллинера шарахь цӀе йолу,  барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.
Хьажа кхин а
978 978
Казарино (Вологдин область)
Казарино (Казарино) — Российн Федерацин Вологдин областан Кичменгски Городокан кӀоштара эвла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Кичменгски Городокан кӀоштан нах беха меттигаш
Машовице (Мецлов)
Машовице  (Mašovice) — Чехин Пльзень мехкан кӀоштара эвла.
Географи
Майда —. ХӀордан сизал локхалла.
.
Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Истори
Хьалха йукъайогӀуш йара цӀе йолу историн регионан.
Демографи
Бахархойн динамика:
Литература
Категори:Пльзень мехкан нах беха меттигаш Категори:Чехин нах беха меттигаш
Паднево
Паднево — Польшин Куявско-Поморскан воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Куявско-Поморскан воеводаллин нах беха меттигаш
Эль Мангито (Петатлан)
Эль Мангито — Мексикин Герреро штатан муниципалитетера нах беха меттиг.
Географи
Эль Мангито лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузехьара декъехь, Мехико гӀалин къилбехьа.
Климат
Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 21,9 °C.
Истори
Дуьххьара адамаш 20 эзар герг шо хьалха кхуза даха хевшина. Уьш хила боху ольмекаш. ТӀаьхьо Теотиуаканан Ӏаткъам чӀагӀбелира кхузахь. VIII-XV бӀешерашкахь ацтекаш дола деш йара кху махкахь. 1521 шарахь кхуза баьхкира испанхой, цара мохк долабаьккхинчул тӀаьхьа территори Мехикон аудиенци хилира, дуьххьара цуьна йукъахь йара хилачу Ацтекийн империн провинцеш, тӀаьхьо мохк йукъа бахара Керла Испани вице-пачхьалкхаллин.
1849 шеран 27 октябрехь дуьйна Герреро штатан йукъахь йу.
Хьажоргаш
Категори:Мексикин нах беха меттигаш Категори:Герреро штатан нах беха меттигаш
Уварово (Код ОКТМО 46709000696)
Уварово (Уварово) — Российн Федерацин Москохан областан Домодедован гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Гущевина
Гущевина — Польшин Подлясьен воеводаллин  гминера эвла.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Хьажоргаш
Категори:Польшин нах беха меттигаш Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш Категори:Подлясьен воеводаллин нах беха меттигаш
МаргӀал
Лаьттан бухара маргӀалаш кеп хийцар
Лаьттан бухахь деха маргӀалаш, латтан тӀехулара Ӏаламах цӀеххьана къаьстачу хьолан комплексан Ӏаткъамца, дерриг аьлча санна фотосинтезан функци яйина, тӀеэцна кхин, цулла а кӀезиг ладаме йоцу дахаран функцеш, масала, гӀуо мур атта лар, даар гулдар, вегетативан карладалар, ораматаш дебар. Лаьттан бухара кеп хийцина маргӀалаш ду: орам, каудекс, лаьттан бухара столон, орамстом, орамкорта, орамстоьмакорта.
Орам, я ризом — лахара формацин пелаг кепара гӀаш, патарш, тӀетоьхна орамаш долу лаьттан бухара маргӀал ду. Стаммий, чӀогӀа даьржина текха орамаш хуьлу Ӏажаркхан, доца а, дилхала а — купенан, стелаӀадан, чӀогӀа стаммий — жовзанан.
Каудекс — дика кхиина, ораматан дахарехь лаьтта чӀун орам болу дукхашерийн бецийн а, ахколлийн а маргӀал кепара дукхашерийн меже ю. Орамца цхьаьна цунна чохь дӀадуьллу тӀаьхьлонан даар, шен тӀехь лелайо шортта карладаккхаран патарш, цхьа дакъа царех дижина хила тарло. Каудексан ораматаш дукха ду четаркепарчарна (бедренец, ферула), кхоьшкепарчарна (кхоткъа, люпин) юкъахь, чолхезезагдолчарна (баппа, юша, шога сендарг).
Лаьттан бухара столон — цхьаьна шеран дахдина дуткъа кхианза пелаг кепара гӀаш долу лаьттан бухара маргӀал. Ораматийн столонийн стаммий юьхьигашкахь, орамстом я орамкорта (картол, седмичник, адокса) беш, гулдала таро ю тӀехьлонан даар.
ГӀадан орамстом — сихха хебаш пелаг кепара гӀаш а, гӀашна, бӀаьргашна тӀехь кхуьуш патарш а долу, къаьсташа дӀаюьллу функцеш йолу, гӀад долу кеп хийцина маргӀал (картол, балга).
Орамкорта — лаьттан бухара (наггахь тӀехулара) чӀогӀа доца башха маргӀал, цунна чохь дӀадуьллу даар хуьлу гӀан Ӏаламан пелагаш чохь, ткъа гӀад хийцаделла хуьлу бухахь. Орамкорта — вегетативан карладаккхаран а, дебаран а тайпана меже ю. Орамкортош хуьлу цхьандекъан ораматийн жовзанкепарчеран (жовзан, алцӀендзӀам, хох), амариллискепарчеран (амариллис, нарцисс, гиацинт), кхин а доьзалера. Наггахь уьш хуьлу шиндекъачеран — муьстарган а, жирянкан а цхьайолчу кепийн.
Орамстоьманкорта — ораматстоьмакоьртан лахарчу агӀора тӀекхуьуш орамаш долу, тӀаьхьлон дӀаюьллу ассимиляташ йолу, стомма гӀад долу, кеп хийцина лаьттан бухара доца маргӀал, латтадо цхьаьна турсан чкъор хуьлуш долу бух тӀиера дакъаделла гӀаш (пардон пелаг). Орамстоьманкортош хуьлу безвременник, гладиолус, иксия, шафран.
Аланкоьй (Токат)
Аланкоьй (Alanköy) — Туркойчоьнан Ӏаьржа хӀордан регион регионан Токат провинцин (ил) Токатан кӀоштара эвла.
Хьажоргаш
Категори:Токат провинцин нах беха меттигаш
Категори:Токатан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Амировка (разъезд)
Амировка (разъезд) (Амировка (разъезд)) — Российн Федерацин Ульяновскан областан Нови Малыклан кӀоштара дӀатесна эвла.
Климат
Климат барамера континенталан, шийлачу Ӏаьца, йовхачу аьхкенца. Регионан климатан башхалла йу йоца йекъа бӀаьсте. Ульяновскан областан гуьйре, йовха; лайн чкъор хӀутту ноябран шолгӀачу декхъехь. Уггаре шийла бутт — январь. Ӏа лайне ду, сих-сиха техка температурашца (атлантикин циклонаш хийцало арктикин хӀаваан массашца), лаьтта ноябрера март йуккъе баххалц областан къилба кӀошташкахь, ткъа Ӏаьнан-бӀаьстенан муьрехь йогӀа Воейковн сема, цуо Ӏаткъам бо меттигерчу климатна. Январан йуккъера температура −12 °C, июлан +20 °C. Аьхкенан хенан-хӀоттам хуьлу май беттан йуккъехь. Аьхке, йовха хуьлу кӀезиг лела азин антициклонан Ӏаткъам бахьнехь. Июлехь, йуккъера барам, 5 де 22 °C йуккъера температура а, сов а йолуш хуьлу. Йочанаш областан къилбехьа 350 мм тӀиера, къилбаседа-малхбузехь 500 мм кхаччалц. Аьхка догӀнаш цхьаьнаэшшара ца хуьлу, амма догӀучу хенахь стигал къекъаш, доцца догӀу. Регионехь йуькъаллаш кӀезиг ца хуьлу. Вегетацин мур лаьтта 180 де гергга.
Сахьтан аса
Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.
Хьажоргаш
Категори:Нови Малыклан кӀоштан нах беха меттигаш
Шозза ЦӀен байракхан Балтийн флот
Шозза ЦӀен ба́йракхан Балтийн фло́т (БФ, ШЦӀБФ) — Балтикин хӀорд тӀиера Российн Федерацин ТӀеман-ХӀордан Флотан оперативан-стратегин цхьаьнатохар.
Банко (Тренто)
Банко  — Италин Трентино-Альто-Адидже регионан  коммунера эвла.
Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.
Литература
Категори:Трентино-Альто-Адидже регионан нах беха меттигаш Категори:Италин нах беха меттигаш
Шозза ЦӀен байракхан Балтийн флот
Балтийн флотан штаб Калининградехь йу.
Российн импери
Балтийн флот кхоьллина терахь лору 1703 шеран 18 май. Нисса оцу дийнахь Петр I-чун куьйгаллийца 30 хин кеман флотили Преображенскин а, Семеновскин а полкийн салташца дуьххьара тӀеман толам баьккхина, Неван хикхочехь шведийн шиъ тӀеман кема схьа а доккхуш. Массо а тӀеман декъашхочунна йелла лерина мидалш «Ца хуьлург а хуьлу» аьлла йоза долуш.
1703 шарахь дина дуьххьарлера Балтийн флотан хӀордкема «Штандарт» цӀе йолуш. Оццу шарахь йуьгӀира оьрсийн флотан база Балтикехь — Кронштадт, ткъа Воронежехь дӀайиллира Адмиралтейн ишкол. 1704 шарахь дуьйна йан йолийра Адмиралтейн верфаш Петарбухехь, цунах Российн кеманашдаран центр хилира.
Балтийхой цкъа майраллийца ларйина ца Ӏа пачхьалкхан Ӏалашонаш кхочуш йина хӀордан тӀеман театрашкахь. Иштта, Къилбаседан тӀом (1700—1721 гг.) болчу хенахь Балтийн флотан гӀоьнца схьайаьккхира Выборг, Ревель, Рига, Моонзундан гӀайренаш, Гельсингфорс, Або; хӀорда тӀехь толамаш бехира Гангутехь (1714 ш.), Эзелехь (1719 ш.), Гренгамехь (1720 ш.). 1724 шарахь Балтийн флотан декъахь дара 141 гатан тӀеман кема а, масех пийсик хьокху кема а.
XVIII бӀешеран 2-гӀачу декъехь Европера пачхьалкхашна йукъара дуладелла хьоло дикка герз тӀетоха дийзийтира: 1775—1800 шерашкахь дира 50 асанан кема, 31 фрегат, 168 бумбанийн а, гӀоьнан а кеманаш, 362 пийсик хьокху кема.
XVIII бӀешеран оьрсийн-шведийн тӀемаш болчу хенахь Балтийн флотан хӀордахоша майралла гойтуш дӀа ца белира Балтикан бердаш, Кронштадт яккха гӀерташ болу шведаш совцийра, ца яккхийтира схьа Петарбух. Амма, 1788-1790 шерашкахь иккхинчу оьрсийн-шведийн тӀамехь оьрсийн флото толамаш а баьхна Гогландехь, Эландехь, Роченсальмехь, Ревелехь, Красни Горкехь, Выборгехь, тӀаьххьара бӀаьччаллин гӀалат бахьнехь масех иттаннаш кеманаш хӀаллакдина чӀогӀа боккха иэшам хилира шведашкара ШолгӀачу Роченсальман тӀамехь 1790 шеран 9-10 июлехь.
1808-1809 шерашкара оьрсийн-шведийн тӀамехь оьрсийн кеманаш аьттонца гӀолецира латтатӀиера эскарна, шведийн чӀагӀонашна яккхий тоьпаш етташ, десантан операцеш еш. Амма 1808 шеран мартехь контр-адмиралан Н. А. Бодискон эскадрица схьадаьккхина Готланд гӀайре оьрсийн хӀордахошка лар ца делира.
Керла зиераш кхечира балтикан хӀордахошна ГӀирман тӀеман 1853—1856 шерашкахь, церан дийзира оьрсийн чӀагӀошна Гангутан, Кронштадт гӀопан, Свеаборган, Ревелан яккхий тоьпаш етташ, Российн империн коьрта шахьаран Петарбухан тӀекхача гӀерта ингалс-французийн флот йухатоха.
XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь Росси йолайелира Ӏаьнаран тӀеман флот йан, уггаре хьалха Балтикехь. 1860-гӀа шераш долалуш Йоккха Британехь заказ дира хьалхара российн броньлело хин тӀехула лела батарей «Первенец», цуьнан кепаца 1860-гӀа шерашна йуккъехь Россехь дира броньлело батарейн «Не тронь меня» а, «Кремль» а.
1863 шо долалуш Российн а, Польшехь къам паргӀатдаккхаран гӀаттаман гӀолаьцначу ингалс-французийн коалицийн йукъахь тӀеман кхерам иккхира. Балтикан хӀорд тӀехь керлачу заманан флот ца хиларна, оьрсийн правительствон сиха чӀагӀъян йийзира Финнийн айма а, хӀордан чухула коьрта шахьран тӀедогӀийла а.
ХӀордан министраллин говзанчаша АЦШхь йина шведийн инженеран Эриксонан хьийзаш бӀов йолу монитораш теллира. Иза бахьнехь, 1863 шеран мартехь кечйира «Мониторан кеманашдаран программа», цуьнца йан йезара 11 монитор Финнийн айма ларъян а, шхерашкахь гӀуллакх дан а: 10 цхьабӀовъерш («Ураган», «Тифон», «Стрелец», «Единорог», «Громоносец», «Латник», «Колдун», «Перун», «Вещун», «Лава») а, ингалсан проектаца дина долу цхьаъ шибӀовйолу монитор «Смерч». ТӀехьадогӀучу 1864 шарахь дан долийра кхин а даккхий броньлело бӀевнан кеманаш «Русалка» а, «Чародейка» а, цул тӀаьхьа — кхобӀовйолу броньлело бердан хин кеманаш «Адмирал Лазарев», «Адмирал Спиридов» а, шибӀовйолу «Адмирал Чичагов», «Адмирал Грейг».
Балтийн флотан гӀарайаьлла тӀеман-хӀордан операци хилира 1863-1864 шерийн Америкин экспедици. Оцу операцехь, бӀаьччаллехь адмиралаш С. С. Лесовский а, А. А. Попов а волчу эскадро, шена йукъахь гатан-бернийн фрегат-кеманаш «Александр Невский», «Пересвет», «Ослябя», бернийн корвет-кеманаш «Витязь», «Варяг», клипер-кема «Алмаз» Нью-Йорке кхаьчна, 1861-1865 шерийн Гражданийн тӀамехь Линкольн Аврааман правительствон гӀо дира.
1881 шарахь тӀеийцира пачхьалкхан кеманашдаран программа, цуьнца дан дезара дийнна цхьа могӀа керлачех броньлелориш, крейсерш, минанашлелориш, канонерийн кеманаш. Александр III-гӀа (1881—1894) а, Николай II-гӀа а (1894—1917) императорш болуш российн тӀеман-хӀордан куьйгалла америкин адмирал-теоретикан Мэхен Альфред Тайеран «хӀордан ницкъан» доктринин Ӏаткъама кӀела дара. Ткъа иза лаьттара концепцица, билгала йолу роль Ӏапказан флотан хиндолчу тӀемашкахь меттахӀоттайо флот йаран харж.
XIX бӀешо чекхдолуш Балтийн флотехь дара 250 сов керла массо а классан кеманаш, царна йукъахь Ӏаьнаран эскадран броньлелораш «Пётр Великий», «Император Александр II», «Император Николай I», «Гангут», «Наварин», «Сисой Великий», «Полтава», «Севастополь», «Петропавловск», бердан хен броньлнлориш «Адмирал Ушаков», «Адмирал Сенявин», «Генерал-адмирал Апраксин», броньлело крейсер-кеманаш «Генерал-Адмирал», «Герцог Эдинбургский», «Минин», «Дмитрий Донской», «Владимир Мономах», «Адмирал Нахимов», «Память Азова», броньпалубан крейсер-кема «Адмирал Корнилов».
Мах ца хадош йита мегар йац экспедицийн а, Ӏилманан гучудахаркахь а йолу Балтийн флотан роль. Балтийн флото дӀайолийра ерриг гена а, дуьненан гонаха а долу оьрсий Ӏапказчухула лелар — дуьненан картин тӀехь бина 432 географин дӀабеллам, царна цӀераш техкина Балтийн флотан 98 адмиралан а, эпсарийн а. Уггаре гӀарайаьлларг а, ладаме ерг а царех — Российн къилбаседа бердаш таллар ду, оьрсийн хьалхара дуьненан гуо баккхар а, Оьрсийн Америкехь дахар латтадар ду, тӀаьххьара дуьненан континент Антарктида карйар ду. Шеш Балтийхой ларара сийлахь болу флотахоша, хӀордан тӀеман турпалаш адмиралаш Ушаков Фёдора а, Лазарев, Михаил Петрович Лазарев Михаила а, Нахимов Павла а, Корнилов Владимира а, Макаров Степана а, Эссен Николайс а, керла латташ дӀадиллина болу Беринг Витуса, Беллинсгаузен Фаддейс, Невельской Геннадийс, композитора Римский-Корсаков Николайс, йаздархоша Соболев Леонида, Новиков-Прибой Алексейс, Колбасьев Сергейс, радио а, радиолокаци а йан гӀиртина Попов Александра, физика Якоби Бориса, оьрсийн дош гулдина волчу Даль Владимира, кеманашдархочо академика Крылов Алексейс.
Оьрсийн-японан тӀом чекхбаьлчи кечъеш а, жигара дийцарш деш а дара тӀеман кеманашдаран керлачу программех - «Российн тӀеман ницкъаш кхиоран а, хийцамаш баран а программа», иза евзаш йара «Жима кеманашдаран программа» цӀарца, иза чӀагӀйира императора Николай II-гӀачо 1907 шеран 6 июнехь, амма тӀаьхьа ахчан барам охьабаьккхира, ткъа шена программина цӀе йелира «Кеманашдаран ахча декъар» (1911 шо кхаччалц план йара долийна кеманаш чекхдаха а, БФ доло 4 броньлелориг а, 3 хин бухахул лела кема а, кхин керла хӀордан база йан а), 1908 шеран бӀаьста Пачхьалкхан Думо чӀагӀдира цхьа дакъа. Билгала даккха деза, императоран Николай II-гӀачун омарца дуьйгӀира хьалха Пачхьалкхан Думо ахча къобал ца дина керла асанан кеманаш. 1906 шарахь проект а йина, 1912 шарах дира керла Ӏаьнаран броньлелориш «Андрей Первозванный» а, «Император Павел I». 1906 шарахь Йоккха Британехь дуьйгӀира, ткъа 1909 шарахь арахийцира могӀане Балтийн флотан флагман— ницкъала броньлело крейсер-кема «Рюрик».