cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Польшо
Хүн зон
Мүнөөнэй Польшо хадаа дэлхэйн эгээн ниитэлиг, гомогеннэ уласуудай дунда нэгэ юм. 2002 оной хүн зоной тоололгын ёһоор, Польшын ажаһуугшадай 96,74 % өөһэдөө полягууд гэжэ нэрлэбэ. 97,8 % гэртэхидтэй польшо хэлээр зугаалдаг гэжэ харюусаба. Гүрэнэй 1,23 % процент ондоо арад түмэндэ харьяалдаг гэжэ хэлэһэн, тэдэнһээ эгээн томо арад түмэд хадаа силезууд (0,45 %), германишууд (0,4 %), белорусууд (0,1 %), украиншууд (0,1 %), цыганууд, еврейнүүд, польшо-литвагай татаарнууд байна.
Ном зохёол
Категори:Түб Европын уласууд Категори:Европын уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:1918 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
Роберт Кох
Зүүлтэ
Категори:Германиин эрдэмтэд Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Кофе
Ном зохёол
Категори:Ундан
Татабари
Түүхэ
Татабаринуудынь хэн бүхын хубида асуудал болодог нухасатай хандахад хүргэдэг зүйл юм. Гайхалтай бэшэшье гэһэн эртын түүхэнүүдтэ татабаритай холбоотой асуудалууд бэшэгдэн үүлдэбэ.
Римэй эзэнтэ гүрэн
Манай эрын 60-аад ондо Зүүн Англиин хатан хаан Боудикань Британиин арал абилгалда эдигдэһэн татабари хураагшадай эсэргүү гараһан бодолгые тэргүүлһэн. Баталгаатай бэшэ болобошье энэ бодолгоор Лондон түүниин эргэн тойрон дахи 150 км газарта байһан Римэй бүхы сэрэгүүдые усадхаһан гэдэг. Хатан хаан өөрын армиие 230 000 сэрэгтэ хүргэжэ үдхэжэ нэрэ нүлөөгөө үргэдхэһэн болобошье захирагша Неро энэ бодолгые даража шэнэ засаг захиргаае Британиин аралда тогтообо.
Сай
Сай ургамалынь зүүн урда Ази, тэрэ дунда зүүн хойто Энэдхэг, хойто Бирма, баруун урда Хитад, Түбэд оршомһоо гаралтай ба мүнөө 52 тухай улас орондо тархаба. Хитадта 2 зуунай үеын сай хэрэглээтэй холбоотой бүридхэл байгаань эгээн эртынхи болоно. Япондо 589-618 оной үедэ буддын шажантай ламанараар дамжан түгэһэн ажа.
Тамхи
Түүхэ
1492 онд Итали, Испани далайгаар ябагша Кристофер Колумб Америкэдэ аялжа ябахадаа Карибын Апавак зон томо набшые ороожо, «Табаго» гэхэ гуурһанда хиин татахые анзаарба. Тиимэһээ Колумбын багынхан тамхинай хэрэглээе анха Испанида нэбтэрүүлһэн юм. Эхин үедээ тамхиие булшархайн тахал, архаг толгойн үбшэн, бэеын хүсэнэй ажалай үбшэн, астма, хорото хабдар зэргые илааршуулхын тулада ашагладаг байба. Гэбэшье 100 жэлэй дараа гэхэдэ тамхи татахань юрэдын хэрэглээ боложо хубирһан гэдэг.
XIX зууные хүрэтэр хамарай тамхи, набшан тамхи, дүнсэ тамхи онсогой байра һуури эзэлһээр байба.
1919 он гэхэдэ сигаретэ набшан тамхиһаа үлүү алдартай болобо.
Заан
Классификаци
Заанай омогто хоёр түрэлдэ хамаарха заануудай оршон үеын гурбан (үмэнэнь зүбхэн хоёр гаргаһан ) зүйл, относящихся к двум родам, и несколько древних вымерших родов :
Еврейн литэ
Еврейн литэ (Иврит: הַלּוּחַ הָעִבְרִי, Ха-Луа Ха-Иври), гү али Иврит литэ — болбол мүнөө үедэ Еврейн шажанай ёһололиие сахихда ашагладаг ба Израиль уласай албан ёһоной һара-наранай литэ юм. Израильд энэ литиие шажанай зорилгодо ашагладаг ба Григориин литэтэй хамта эрхэтэнэй баярай албан еһоной литэ юм.
Госпиталь
Госпиталь — сэрэгэй эмнэлгын газар мүн.
Африкын эбэр
Зүүлтэ
Категори:Африка Категори:Энэдхэгэй далай
Оросой эрхэтэнэй дайн
Категори:Ородой түүхэ Категори:Дайнууд
Һаса
Зүүлтэ
Категори:Түбэд Категори:Хитадай хотонууд Категори:Азиин ниислэлнүүд
Израиль
Сионизм ба Британиин Мандат
Гурбадугаар (1919–23) ба Дүрбэдүгээр алия (1924–29) Палестинда 100,000 еврейшүүдые нэмэжэ асарһан. Нацисай дэбжэлтэ, 1930-д оной Европодо еврейшүүдые харшалалга ябадал улам бүри нэмэгдэжэ байһаниинь Табадугаар алия болоходо хүргэжэ, дүрбэнэй нэгэ сая еврейшүүд иммигрировалһан. Энэнь еврейшүүдэй нүүн ерэлгэ, газар худалдажа абахада харюу үйлэ үзүүлхэ зорилгоор эхилһэн 1936–39 оной Арабай восстаниин гол шалтагаан байба. Хэдэн зуун Еврейшүүд ба Британиин аюулгүй байдалай ажалтанууд алагдаһан Ехэ Британиин Мандатын эрхэ баригшада Һагана, Иргун гэхэ сионист зэбсэгтэ бүлэглэлүүдэй хамта 5032 арабые алажа, 14760 хүниие шархатуулһанай, үрэ дүндэ Палестинын Арабай хүн зоной наһанда хүрэгшэдэй арба гаруй хубинь алагдажа, шархатаһан, түрмэдэ хоригдоһон гү, али сүлэгдэһэн байба. Британишууд 1939 оной Сагаан Номоор Палестина руу Еврешүүдэй нүүн ерэлгэдэ хизаарлалта табиһан. Дэлхэйн улас оронууд Холокостһоо дүрбэн гарша ерэһэн Еврей тэрьедэгшые бусаахда Палестинда еврейшүүдые хүргэхэ зорилгоор Алия Бет гэжэ нэрлэгдэдэг нюуса хүдэлөөные зохёон байгуулба. Дэлхэйн 2-р дайнай түгэсхэлдэ Палестинын Еврей хүн зон ниитэ хүн зоной 31% боложо ехэдхэжээ.
Хүмүүнлиг ёһон
Зүүлтэ
Категори:Хүн түрэлхитэн
Дүлии
Дүлии — шэхэнэй соносол гэмтэжэ, юумэн шагнахагүй болоһон соносолгүй байдал юм.
Хумхаа
Этиологи
Дүрбэн зүйлэй халуун хумхаа үүсхэгшэ байдагһаа эгээн аюул ехэтэй, үхэлдэ хүргэдэгынь Plasmodium falciparum юм. Бусад гурбан зүйл болбол (P. vivax, P. malariae, P. ovale) юрэнхыдөө аюул багатай, үхэлдэ хүргэхэнь үсөөн байдаг.
Нуур
Нуурнуудынь ехэбшэлэн уулархаг нютагта, хабсалда тогтоһон хэлбэритэй байдаг гү, али эхэ газарай нам доро газарнуудта голнуудаар тэжээгдэн бии болгодог. Дэлхэй дээрэхи ехэнхи нуур һүүлшын Мүльһэн галабай дараа уһа татаралтын гуунһаа шалтагаалан бии болгоһон байдаг.
Тархи
Тархиин хэһэгүүд
Тархи орёо бүтэсэтэй, энэнь хэд хэдэн хэһэгүүдһээ бүридэнэ.
Уртабтар тархи дээрэ бага тархи (cerebellum) байна. Олон уршалаатай, хотирхойтой, һубагтай бага тархиин гадар (холтоһон, cortex) боро бодосһоо бүридэлнэ. Бага тархи дотор сүмэ — боро бодосой багса — байдаг. Бага тархи хүдэлсын эб, бэеын тэнcүүри, хүдэлсын уялдаа холбоое хангадаг.
Дарданеллын хоолой
Эртын сагта Һеллеспонт (Ἑλλήσποντος, Hellespontus) гэжэ нэрэтэй байгаа аад, түрэгөөр Чанаккале хоолойшье (Çanakkale boğazı) нэрлэдэг.
Аравиин тэнгис
Аравиин тэнгис (بحر العرب,, بحیرہ عرب, अरब सागर, сомаляар Bada Carbeed) болбол Энэдхэгэй далайн нэгэ хэһэг болон Аравиин хахад арал ба Энэдхэгэй бага түби хоёрой хоорондо байрлаха тэнгис юм. Ниитэ 3 862 000 дүрбэлжэн километр уһан гадаргые Аравиин тэнгистэ хамаруулха болон эгээн гүндээ далайн нюрууһаа доошо 4,652 метр хүрэнэ.
Атом
Атом сүм (эериг сэнэгтэй протон ба һаармаг сэнэгтэй нейтрон), тэрэниие хүреэлжэ оршохо электрон үүлэнһөө (һөөргэ сэнэгтэй электронһоо тогтодог) тогтоно. Хэрбээ атом электронойнгоо тоотой эжэл тооной протонтой бол сахилгаан сэнэгэй хубида һаармаг (нейтральна) байна. Атомдахи протоной тоон сүмэйхи сахилгаан сэнэгые тодорхойлхо болон нейтроной тоо элементэй изотопые тодорхойлно.
Луизиана
Луизиана (Louisiana, Louisiane) Америкын Нэгэдэһэн Уласай урда бүһэдэ оршохо можо улас. Ниислэлынь Батон-Руж, эгээн томо хотонь Шэнэ Орлеан. Луизиана паришуудад паришуудта (епархинуудта) хубаагдадаг ганса можо улас болон эдэнь аймагтай адлидхажа болохо засаг захиргаанай нэгэжэ юм.
Гуйян
Гуйян, Наньминхэ мүрэндэхи баруун-урда Хитадай хото, Гуйчжоу можын засаг захиргаанай түб. 3,921 сая хүн зонтой (2007). Тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Түмэрлиг болон машина бүтээлгэ, химиин, хүнэһэнэй, нэхэмэлэй, саарһанай үйлэдбэрилгэ. Уламжалалта арадай дархалалга (батик, «юйпин лимбэ», хадхамал болон мяо болон буи угсаатанай хэб маягаар эрдэни). Дээдэ һургуули. Юань уласай үедэ тус хото 1283 ондо байгуулагданхай, анханай нэрэнь — Шуньюань.
Шуһанай эрьелтэ
Шуһанай бага эрьелтэ
Зүрхэнэй баруун хобдолһоо нүүрһэнхүшэлэй хиитэй һудалай шуһа тараагуур һудаһаар ябажа, уушханда ошон хиин солилсоо хэгээд, хүшэлтүрэгшэ хиитэй артериин шуһан болон хураагуур һудаһаар ябажа зүрхэнэй зүүн тосгуурта ерэхэ шуһанай эрьелтэ.
6 һарын 10
Зургадугаар һарын 10 — Григориин литын жэлэй 161-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 162-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 204 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Гал
Гуламта
Гуламта гэжэ гэр соо гал түлидэг тогтомол газар, байра, һуури. Задагай гал гэжэ гэрэй тэгэн дунда миин лэ газар дээрэ түлигдэһэн гал. Задагай гал дээрэ эдеэ шанахадаа, тогоон дороо 3-4 талаһаань шулуу үбидэг байгаа. Дули (шулуун) гэжэ задагай галда эдеэ шанахадаа, тогоон доро 3-4 газар үбиһэн үбилтэ.
Хүнгэн сагаан
Хэрэглэлгэ
Хүнгэн сагаанай практичекэ хэрэглэлгэнь металлнуудһаа эгээн ехэнь байдаг. Хүнгэн сагаанай хэрэглэлгын шухала һалбаринь хүнгэн хайласануудай үйлэдбэрилгэ юм. Сэвэр хүнгэн сагааниие химиин аппарат, багажа түхеэрэмжэ, зайн гал дамжуулха утаһан хэхэдэ хэрэглэнэ. Хүнгэн сагаан хабтаһаниие конденсатор бэлэдхэхэдэ хэрэглэнэ. Хүнгэн сагаан-калиин сүрые KAl(SO4)2 · 12H2O-ые шуһа тогтооходо гадуур хэрэглэнэ.
Хүнгэн сагаанай зарим хэрэглэлгэ:
Мэдхэлсээн
Зүүлтэ
Категори:Риторико
3 һарын 25
Гурбадугаар һарын 25 — Григориин литын жэлэй 84-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 85-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 281 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Миннесота
Миннесотагай оршон һуугшадай бараг 60%-нь ехэр хото гэһэн алдаршаһан, тээбэри, бизнес, үйлэдбэриин түб, олон уласта алдартай уралигай бүлгэмүүд түблэрдэг Миннеаполис-Сент-Полой метрополиин бүһэдэ ажа һуудаг.
XIV Людовик
XIV Людовик 1643 оной 5 һарада табан наһатайдаа хаан шэрээндэ һуужа 1660 ондо Мария-Терезатай гэрлэбэ. Тэрэнэй хааншалалда абьяаслиг эдэй засагша Ж. Б. Кольбера улас орониие нэгэдхэхэ, уһан флот, үйлэдбэрилэл, худалдаае хүгжүүлхэдэнь гүн туслалсаа үзүүлөө. Мүн маркиз де Лувуа армида шэнэшлэл хээд тэрэндэ туһалба.
Дональд Трамп
Зүүлтэ
Категори:АНУ-ай юрэнхылэгшэд
Бал
Юрэнхы ойлголто
Зүгын бал бага температурада кристаллизировална. Энэ кристаллизировалһан хэһэгынь глюкоза, кристаллизировалаагүй үлэһэн хэһэгынь фруктоза байдаг. Халаахада бусажа анханай байдалдаа ородог болоод шанарынь алдагдадаггүй.
Хэрэглээ
Мүн бага зэргэ шэнгэлээд, эһэгэжэ зүгын балай архи (медовуха, mead) хэдэг.
Химиин элемент
Тэмдэглэлгэ
Лата үзэгээр тэмдэглэгдэдэг, оршон үеын химиин тэмдэглэлгые швед химик Йенс Якоб Берцелиус болбосоруулһан болоод тухайн үедэ лата хэлэниинь эрдэм ухаанай хэлэн байгаа.
Жомолунгма
Газар зүй
Ази түбидэ оршохо Гималайн уулын ноён орьёл болоод далайн нюрууһаа дээшэ 8,848 метр үндэртэй, дэлхэйн эгээн үндэр уула юм.
Элвис Пресли
Зүүлтэ
Категори:Америкын дуушад
Килиманджаро
Килиманджаро уула болбол Танзани уласай нютагта, Дэлхэйн экваторһоо урагша 340 км, Энэдхэгэй далайһаа 280 км, Виктория нуурһаа400 км зайда байрлаха галта уула юм. Уг уула Кибо, Мавенси, Шира гэһэн гурбан тогоотой. Килиманджаро далайн нюрууһаа дээшэ эгээн үндэр үргэгдэһэн уула бэшэ болобошье, Дэлхэй дээрэхи эгээн үндэр бэеэ дааһан уула (уулын бэлһээ орьёл хүрэтэр 4,600 метр, далайн нюрууһаа дээшэ 5,895 метр) гэжэ тоосогдодог байна.
3 һарын 28
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Саһан
Саһахан
Саһахан агаар мандалда үүлэндэ бии болгоһон мүльһэнэй кристаллнууд болоно. Томо хэмжээтэй, һайн кристаллизировалһан саһаханууд хабтагай, ойролсоогоор тэгшэ хэмтэ зургаан талатай байна. Хоборхон тохёолдолдо, -2 °C хүйтэнд, 3 талата саһад бии болгожо болоно. Гэхыдээ саһаханууд хэлбэритэ, уг кристаллые бии болгохо үеын температура, шиигшэлтэ шухала нүлөөтэй тула ехэнхи тохёолдолдо саһаханууд зүб бэшэ хэлбэритэй байдаг. Мүн багана, зүүлэг, хабтагай хэлбэритэй саһаханууд байна.
Гаалиин мэдүүлгэ
Зүүлтэ
Категори:Гаали Категори:Баримта бэшэг
Нейпьидо
Нейпьидо ( бирмаар ), Мьянма уласай ниислэл хото. Пьинмана хотоһоо 17 км зайда, Янгон хотоһоо 320 км зайда, Мандалай тойрогто байна. 925 мянган ажаһуугшадтай (2009). «Нейпьидо» гэһэн үгэ «хаанай газар» гэһэн удхатай байна. Мьянма уласай засаг захиргаанай ниислэл 2005 оной 11 һарын 6-да нүүбэ. 2013 оной 12 һарада тус хотодо 27-дугаар Зүүн-Урда Азиин Наадан болобо.
Бангкок
Засаг захиргаан
Бангкок хото 50 хороондо («кхет» (เขท) гү али ондоо аймагта «ампхы» (อำเภอ) гэжэ нэрэтэй) хубаагдадаг; хороон бүри 154 «кхвэнг» (แขวง) дүүргэдэ хубаагдана.
4 һарын 1
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Эльгэн
Һэлһэн дамжаха зам
Һэлһэн юрэнхы сорго (ductus choledochus) 12 хурган гэдэһэтэй ниилэхэ оршомдоо сагираган булшан агуулна. 12 хуруу гэдэһэн хоол тэжээлые ходоодонһоо хүлеэжэ абаагүй гү, али хооһон байха үедэ энэ сагираган булшан соргые хаалтатай байлгадаг. Энэнэй туһаламжатайгаар һэлһэнэй юрэнхы соргон дахи даралта ехэдхэһэнээр эльгэндэ үйлэдбэрилэгдэһэн һэлһэн һэлһэнэй сорго (ductus cysticus) руу ороно. Һэлһэнэй мэшээгдэ һэлһэн уһан болон дабһанай хүшэлээ алдан шэмэгдэһэнээр һэлһэн үлүү нягтаржа үгэнэ. Өөхэн тоһотой хоол тэжээлынь ходоод-гэдэһэнэй гормонуудые (жэшээнь: холецистокинин) үдөөнэ. Уг гормон һэлһэнэй мэшээгдэ нүлөөлһэнөөр тэндэ даралта ехэдхэхэ тэрэ мүсэдэ сагираг булшан һэлһэнэй юрэнхы соргын һүбые нээжэ үгэһэнөөр бага хэмжээнэй һэлһэн һэлһэнэй мэшээгһөө 12 хурган гэдэһэн руу шудхана.
Эльгэнэй үбшэлэл
Эльгэнэй хамагай түгээмэл носотой үбшэлэлынь халдабариин үбшэлэл болоод А вирус, В вирус, С вирусаар дамжан халдабарилдаг. Жэл бүри дэлхэй даяар хэдэн арбан сая хүн эдэ вирусаар халдабарилдаг болоод хүгжэл буурай Ази, Африкын оронууд, илангаяа Хитад уласта үргэн тархасатай байдаг.
Цзинань
Категори:Шандун Категори:Хитадай хотонууд
Фрида Кало
Магдалена Кармен Фрида Кало Кальдерон (Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón; 1907.07.06 – 1954.07.13), Фрида Кало нэрээрээ алдаршаһан Мексикын зурааша юм. Фрида Мексикые баялиг үб соёлые хурса тодо үнгээр реализм, символизм, сюрреализм зэргын али али ашаглан зурадаг байгаа.
Анри Матисс
Намтар
1869 ондо Франциин Ле Като-Камбрезида түрөө. Эхилээд хуулиша болохоор зориһоншье һаа, 1890 ондо олгойн эмшэлгэ хэлгэжэ байха үедээ зураг һонирходог боложо зурааша болохоор шэдэн Гюстава Мород шаби ороо. Эхин үеын зурагуудынь реалис зураг олон байһан болобошье Винсент ван Гог, Поль Гоген хоёр нүлөөе абан, сүлөөтэ үнгэ һунган зураха болоо. «Ногоон талын Матисс» (1905 он), «Бүжиг 1» (1909 он) зэргэ үбэрмэсэ үнгэ зохисол бүхы бүтээлнүүдээ туурбижа, Андре Дерень, Морис де Вламинк хоёртой зэргэсэн фовистууд гэгдэхэ болоо. Гэхэдээ фовис хүдэлөөниинь 3 жэлэй дотор сарнижа үгы болоһон ба тэрэнһээ хойшо намуухан, сэдьхэл засам бүтээлнүүд хэжэ эхилээ. Зурааниие дан болгожо, үнгын элирхылэлые сэбэршүүлжэ зурагаа зуража байһаниинь эсэстээ «хэршэлтэ зураг гү, али киригами» болоо. Тэрэнэй хубида хайша бол биирэһээ үлүү бүтээлээ туурбихадань хэрэг боложо байгаа. Киригамиин субарал бүтээл болохо «Джаз» гэхэ зэргэ олон бүтээл бии.
Новокузнецк
Новокузнецк (Новокузнецк; 1622 онһоо — 1931 он хүрэтэр — Кузнецк-Сибирский, 1622 онһоо — 1931 он хүрэтэр — Сталинск-Кузнецк), Оросой холбоото уласай Кемеровын можын Томь мүрэнэй эрьедэ оршодог хото. 552 мянган хүн зонтой (2017).
Обоохой
Обоохой гэр (, овоохой) һургааг модо бэе бэедэнь түхэреэлүүлэн өөдэнь түшүүлээд, үзүүрнүүдыень нугалан холбожо бүмбэгэр болгоод, дээрэһээнь һэеыгээр хушаһан байра. Буряад хэлэндэ энэ үгэ арадай аман зохёолдо, мүн уран зохёол соошье дайралдана. Иимэ гэр соо ой модотой газарай оротон хамнигад, мүн тэдэнээр хаяа хадхажа һууһан ангууша буряадуудшье үбэлдөө һуудаг байгаа гэжэ багсаахаар.
Питер Пауль Рубенс
Антверпенда бусажа ерэхэдээ Рубенс Фландриин захирагша Австриин Изабеллын хаанай ордоной толгойлогшо зурааша болобо. Тоонто нютагтаа зураһан түрүүшын зурагууд Италиин Һэргэн мандалта үе болон реалис уламжалалтай үндэһэтэн уралигай (Томо Питер Брейгель г.м.) сэдьхэгдэл холисын онсолиг шэнжэтэй байна. Бароккогой болонгир хэб маягые бү дабаад, Рубенс амидаралай магтаалай элирэл өөрынгөө зохёолгын гол агуулгаар хэбэ; өөрынгөө бүтээлнүүдтэ хизгааргүй орон зайн сэдьхэлдэл дамжуулагдаба; эсэсгүй мүнхэдөө андалдадаг оршолонгой үртэһэн байһан өөрсэ бүтээлнүүдэйнгөө тусгаарлалые усадхагдаба. Шэмэглэлэй дэлисээр дүүрэн Рубенсын композицинууд тэгшэ буса, тайбангүй хэсүү хэмнэлһээ захирһан, дүрсэнүүдынь шэрүүн үнсэгһөө зурагдаһан, ехэбшэлэн хүдэлөөндэ харуулна, гэрэл-һүүдэрэй контрастые хэрэглэгдэнэ. Антверпендэ байһан эртын үедэ Рубенс гансата мүнхэжүүлгын болон шажанай композицинууд бүтэһэн («Загалмайн мандуулалга», 1610-11 он тухай; «Загалмайһаа абалга», 1610-11 он тухай, Антверпенэй Онзе-ливе-Врауэкерк сүмэ), гоё хүрэгүүд (түрүүшын һамган Изабелла Бранттай өөрын хүрэг, 1609 он, Хуушан пинакотека, Мюнхен) ба домогой дүрэ зурагууд. Эдэ бүтээлнүүдэй ехэнхи хуби дохёо зангай анхааралтай байдал болон эреэлэлгэһээ сүлөөгүй юм.
Түргэн Хам
Намтар
2014 ондо «Абьяастай украиншууд» (Україна має талант) гэжэ Украинын урилдаанда Алкыш дуутаяа хабаадалсаба.
4 һарын 5
Дүрбэдүгээр һарын 5 — Григориин литын жэлэй 95-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 96-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 270 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Англиин I Елизавета
Англиин Хатан хаан
Хатан хаан Елизавета эрэ хүнтэй гэрлэжэ байгаагүй болон өөрынгөө Англи уластай гэрлэһэн гэжэ хэлэһэн байдаг. Тэрэ 40 жэл хаан шэрээниие бариһан болоод тэрэнэй хаан шэрээндэ заларһан үеэ Алтан зуун гэжэ нэрлэдэг. Тэрэнэй түрэ бариха хугасаанда Англи улас маша хурдасатайгаар хүгжэжэ, тухайн үедээ эгээн үндэр хүгжэлтэй орон байһан байна. Тэрэ наһа барахадаа Франциин хааниие өөрын залгамжалагшаар зарлаһан болон энэ шиидбэри хоёр орониин нэгэдхэһэн хэдышьн үнгэрһэн онобшотой шиидбэри бэшэ байгаа. Тэрэниие наһа бараһанай дараа удалгүй тэмсэл гаража Англи улас суларан доройтоходо хүрөө.
Нанжин
Нанжин (Нанкин;, Наньцзин), үзэгшэлбэл — «Урда ниислэл хото»), Хитад Уласай хото ба Хүхэ мүрэнэй адагай дэргэдэ уһанай боомто. Цзянсу можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 8 118 мянган ажаһуугшадтай (2013). Хитадай томо эдэй засагай болон соёлой түб мүн. Шухала тээбэриин уулзабари. Нанжинай дотор Хүхэ мүрэн дээрэ хоёр шаталалтай түмэр замай-автомашинын хүүргэ бии. Машина бүтээлгэ (станок бүтээлгэ, турбиностроение, үйлэдбэрилгэ электрорадиоаппаратурын, ашаанай автомашинын, хүдөө ажахын үйлэдбэрилгэ), Түмэрлиг, химиин, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри, барилгын материалые үйлэдбэрилгэ. Дулаанай сахилгаан станци. Нанжин — болбол Хитадай эрдэм ухаанай болон соёлой түбүүдэй нэгэн. Хотодо Хитадай Эрдэм ухаанай Академиин һалбари, ехэ һургуули бии. Түүхын болон хотын музейнүүд. Ажаглалтын газар. Ботаникын сэсэрлиг. Сунь Ятсенэй мавзолей.
Түүхэ
Нанжин 472 ондо байгуулагдаһан юм. Түүхын саг үе бүри янза бүриин нэрэтэй байгаа — Цзиньлин, Молин, Цзянье, Цзянькан, Цзяннин гэхэ мэтэ. III зуунһаа эхилээд, хэдэн томо феодал уласуудай ниислэл хото (III зуун жэлдэ Чу уласай хэһэг; IV—VI зуунда Зүүн Цзинь, Сун, Ци, Лян, Чэнь уласууд). Мин уласай эхин үедэшье Хитадай ниислэл хото байгаа (1368 онһоо 1421 хүрэтэр).
Мэриленд
Мэриленд (Maryland) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Атлантын бүһэдэ байрлаха АНУ-ай нэгэн можо улас. Урда болон баруун талаараа Вирджини болон Баруун Вирджини, хойто талаараа Пенсильвани, зүүн талаараа Делавэр можо уласуудтай хилэлдэг. Тус можо уласынь таряаланшад богоолой хүдэлмэри дээрэ тулгуурилһан арилжаа наймаанай ургамал болохо тамхи таряалдаг байһан Чисапик колонидо харьялагдадаг байба. Мэриленд можо улас нютаг дэбисхэрээр Бельгитэй ойролсоо. АНУ-ай хүн зоной тоололгын тобшооной мэдээлһэнээр Мэриленд можо улас 2007 ондо үрхын оролгоор тэргүүлжэ байһан болоод дундажаар $68,080 байһан болоод энэ үзүүлэлтээр 2006 ондо Нью-Джерсиие гүйсэбэ.
Вирус
Вирусай бөөмүүд (вирионууд) хоёр-гурбан компонентуудһаа бүридэнэ: ДНХ гү, али РНХ-эй хэлбэриин генетикын материал (жээшэнь, зарим мимивирусууд хоёр түрэлэй молекулэнүүдтэ); молекулые халхалагша уураг бүрхөөлтэтэй (капсида), защищающей эти молекулы, заримдаа мүн липидай бүрхөөлтэтэй. Капсидаар вирусууд вирус хэлбэритэй халдабаритай нуклеинай хүшэл болохо вироидуудһаа илгарна.
2018 он
2018 он (MMXVIII) гү, али Хоёр мянга арбан найман он, Хоёр мянган арбан наймадугаар он — дабаа гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор Манай эринэй 2018-дахи он болоод гурбадахи мянган болон XIX зуунай 18-дохи, 2010-аад оной 8-дахи он болоно.
Эрвин Шрёдингер
Эрвин Рудольф Йозеф Александр Шрёдингер (1887 оной 8 һарын 12, Венэ, Австри-Унгар — 1961 оной 1 һарын 4, Венэ, Австри; Тиролиин Альпбахта хүдөөлэгдэһэн), Австриин физик, квантын механикые үндэһэлэгшэдэй нэгэн. Атомой онолые хүгжүүлжэ, долгиной ба квантын механикын үндэһые табилсаһанай ушар 1933 ондо физикын Нобелиин шагналта хүртэбэ. 1934 ондо СССР-эй Эрдэм ухаанай Академиин хари гэшүүн болобо.
Эрвин Шрёдингер һонирхолтой гүн һанаата «Амидарал гээшэ юм бэ? Амиды эсэй физикын аспект» (What Is Life? The Physical Aspect of the Living Cell ) гэдэг номдоо шэнжэлэн шудалагшадай анхааралые татаһан тэнсэбэридэ буса термодинамика кинетикын нарин асуудалнуудые хүндэһэниинь тэрэнэй сэдьхэн бодохо үргэн диапазонһоо гэршэлнэ.
Намтар
Эрвин Шрёдингер 1887 оной 8 һарын 12-то Австри-Унгарай ниислэл хото Венэгэй Эрдбергтэ Рудольф Шрёдингерэй ба Георгина Эмила Бренда Шрёдингерэй бүлэдэ түрөө. Тэрэнэй эсэгэнь клеёнкэ ба линолеумэй үйлэдбэриин баян эзэн байгаад, зоологидо ехэ һонирхолтой хүн байгаа. Александр Бауэр нагаса абань Венэгэй дээдэ техникын һургуулиин химиин профессор байгаа. Иимэ уг гарбалтай Шрёдингертэ эрдэм ухаанай һонирхолтой болгохын тулада үүргэ гүйсэдхэбэ.
Шрёдингер гэртээ багшатай хэшээл хэһэн һүүлдэ, 1898 ондо Һабсбург обогой байгуулһан Хаанай академиин гимназиин (k.k.Akademisches Gymnasium) шалгалта дабажа ороод, 1906 оной 7 һарын 11 үдэртэ гимназияа маша һайн сэгнэлтэтэйгээр дүүргэжэ Австрии-Унгарай ямаршье ехэ һургуулида сүлөөтэйгөөр орожо болобо.
Гэр
Һэеы гэр бариха ёһон
Һэеы г барихадаа, тон түрүүн ханануудыень түхэреэлүүлэн бодхоогоод, амануудыень бэе бэе руунь оруулжа тааруулаад, хагсарга (амалаадаһан) гэжэ нэрэтэй дээһэн уяануудаар холбон уядаг. Һүүлээрнь үүдэеэ тодхоод, үүдэнэй баруун можодо хадаатай түмэр сахаригһаа уягдаһан ути гэжэ нэрэтэй дээһэн ооһороор бүхы ханануудаа газаа талаһаань тархиинь доодо тээгүүр тойруулан, зүүн можодонь бүхэлэн уяна. Тэрэнэй һүүлээр нэгэ хүн гэрэй тэг дунда үндэр юумэн дээрэ гаража, тооно баряад үгэхэдэнь, хэдэн хүн газаа талаһаань уняална. Уняагаа уняалжа дүүргээд, туургануудые тоходог. Туургануудаа тохоходоо, нэн түрүүн баруун урдахииень, һуулдэнь хойгуурхи хоёрыень тоходог гуримтай байгаа. Һалхинай баруун, баруун хойноһоо ехэнхидээ буудаг ушарһаа урда талынь туургануудые хойто талынь туургануудаар даруулан тоходог байһан бололтой. Туургануудые дээдэ шэгшэгтэнь хадагдаһан дээһэн ооһорнуудаар ханада болон уняада уядаг юм. Уняануудай дээгүүр дээбэри тоходог һэн. Дээбэринүүд хадаа хахад тухэреэн түхэлтэй, дээдэ хажуудаа тоонын түхэреэндэ тааруулагдаһан түнхеэдэһэтэй хоёр һэеынууд мүн. Дээбэри тохоходоо, түрүүн урда хажуугайнь дээбэри тохоод, һүүлдэнь хойто хажуугайнь дээбэреэр урда хажуугайнгаа дээбэриин захануудые даруулан тоходог байгаа. Дулаа һайнаар барихын тула дээбэриингээ болон туургынгаа һайнииень хойто таладаа тоходог юм. Хойто дээбэри хоёр захадаа гурба-гурбан дээһэн ооһортой, тэдэнииень урда дээбэри дээгүүр һолһбуулан татажа, ханын доодо талаһаа уядаг юм. Һэеынүүдээ бултыень тохоод байхадаа, туургын газаа талаар хоёр дээһэн бүһэ татажа бүхэлдэг: нэгыень дээгүүр, ханын тархиин матагдан нугыһан газараар, нүгөөдыень —дундуур. Бүһэнуудэй узуурнууд үүдэнэй хоёр можодо уягдадаг. Туургануудые газарһаа дээшэ 15-20 сантиметр зайтайгаар тоходог юм. Тэрэ зайе бүглэхын тула амяараа хаяабшанууд хэгдэдэг һэн. Хаяабшанууд 20-25 сантиметр тухай үргэнтэй, дээдэ захаараа наринаар томогдоһон дээһэ барижа оёһон, доодо захыень миин хүбэрдиһэн 3-4 нарин гонзогор һэеынүүд болоно. Дулаанай сагта хаяабшагүйгөөр байдаг һэн.
Сонхо
Сонхо (, цонх;, chuāngkǒu-һаа гараһан) — байшан барилга зэргэдэ гэрэл оруулхаар хэһэн гэгээбшэ.
Хонгоодор
Хонгоодор Буряадай зоной олондо нэрэтэй олон хүнүүд байдаг. Категори:Буряад
Мэрээшэн
Холбооһон
Категори:Хүхэтэн амитан Категори:Амитад
Санзай
Зүүлтэ
Категори:Шажан мүргэл
Куала-Лумпур
Куала-Лумпур (Kuala Lumpur), Малайзиин ниислэл хото, Малакка хахад аралдахи шухала эдэй засагай түб, Холбооной ниислэл нютагай засаг захиргаанай түб. 1,14 сая үлүү ажаһуугшад (1991, хотын захатай тоолобол). Тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. хүнэһэнэй, металл эдлэл болбосоруулха, модо болбосоруулха ажаүйлэдбэри, каучукай болбосорол. 2 ехэ һургуулинууд. XIX зуун жэлэй 80-аад онуудһаа хотоор мэдэгдэһэн байгаа. 1880 онһоо Селангорай (гүнлиг, хожомынь можо уласай) ниислэл хото. 1946—57 оной хоорондо англиин колони болохо засаг захиргаанай түб. 1957—63 оной хоорондо бэеэ дааһан Малай холбоото уласай, 1963 онһоо Малайзиин ниислэл хото. Хитад гэр байшангууд болон сүмэнүүд, мечетьнүүд, малайн болон энэдхэгэй гэр байшангууд; мүнөөгэй барилганууд, дурасхалнууд, сэсэрлигүүд, XX зуунай дунда байгууланхай Петалинг-Джая гэжэ нэрэтэй дахуул хото.
Самхаг
Зүүлтэ
Категори:Уран барилга
Хуули
Бэшэмэл хуули гэдэг нь түрэһөө гаргаһан хуули тогтоомжые ойлгохо болон бэшэгдэн гарахагүйгээр тэрэниие бүхэниитээр дагажа мүрдэхэ, бэелүүлхэ боломжогүйнь ойлгомжотой. Өөрөөр хэлэбэл, бүхэниитэдэ адли тэгшэ байха гү, али хүн бүри тэрэниие дагажа мүрдэхэ үүргэтэй байха үүдэнһөө бэшэгдэмэл хэлбэритэй байха шаардалгатай зэргэсээ албан ёһоор ниитэлэгдэхэ ёһотой байна. Эрхэ зүйнь үндэһэндээ «тогтооһон», «зүбшөөрһэн», «хориглоһон» гэһэн гурбан хэм хэмжээгээр ниигэмэй харилсаае нэгэ талаһаа зохисуулжа, нүгөө талаһаа хамгаалжа байдаг. Энгын удхаар абажа үзэбэл зохисуулха үүргэнь тогтооһон, зүбшөөрһэн хэм хэмжээгээр үлүүтэй элирдэг бол хориглоһон хэм хэмжээгээр хамгаалха үүргэнь тодорхойлогдодог байна.
Харюусалгын түрэлнүүд
Дээрэхи харюусалгын түрэл тус бүринь өөр өөрын хуули тогтоомжодо тусхалаа олоһон байдаг. Зүбхэн хуулида зааһан харюусалгые хууляар эрхэ олгогдоһон албан тушаалтан, хуулида зааһанай ёһoop хүсэн түгэлдэр шиидбэриин үндэһэн дээрэ оногдуулдаг байна. Хуули зүйн харюусалгань түрын албадалгаар хэрэгжэдэг байна.
Зүүн зүг
Зүүн зүг мүн дурна зүг  гээшэ Наран гараха зүг юм.
Талхан
Түүхэ
Категори:Таряан Категори:Эдеэн
Сабха
Сабха — яһан, модон, түмэр гэхэ мэтээр хэһэн хоол хабшажа эдихэдэ зорюулһан хос нарин Зүүн Азиин эдеэнэй хэрэгсэл юм.
Зүблэлтэ Социалист Бүгэдэ Найрамдаха Азербайджан Улас
Азербайджан (Азәрбајҹан), албан ёһоор Зүблэлтэ Социалист Бүгэдэ Найрамдаха Азербайджан Улас (ЗСБН Азербайджан улас; Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы; Азербайджанская Советская Социалистическая Республика [АзССР]), гү, али Зүблэлтын Азербайджан, гээшэ 1922 ба 1991 оной хоорондохи ЗХУ-ай бүридэлдэ байһан бүгэдэ найрамдаха уласуудай нэгэ юм.
Япон хэлэн
Нэбтэрүүлгэ
Япон хэлэниие Япон уласта албан ёһоор хэрэглэнэ. Японһоо бусад уласта, гол түлэб Түб Америкэ болон Урда Америкын уласууд, АНУ-ай Гавайн можо уласай зэргэ улас руу японхид олоноороо нүүһэнээр тухайн бүһэ нютагуудта хэрэглэгдэхэ болоһон абажа гурба ба дүрбэдүгээр үеһөө түрэлхи эхэ хэлэеэ мартахань ехэдхэһэн байна. Мүн Японой Эзэнтэ Уласай эрхэ мэдэл доро харьяалагдан байһан Солонгосын хахад арал, Тайвань, Манжа Улас гү, али БНХАУ- ай Манжууриин нютаг, Сахалин зэргэ газарнуудта япон хэлэниие эзэмшэһэн эргэд мүнөө хүрэтэр япон хэлэниие хэрэглэһээр байна.
Урда зүг
Категори:Зүг шэг
Япон хэлэн
Онсолиг
Япон хэлэнэй абяалбари зүйн хубида 「っ」, 「ん」 хоёр абяаниие хаһаад аялгаар амилдаг үень дуудалгын хубида шанга дуудагдадаг. Мүн хэлэнэй үргэлтэнь шанга, нам гэһэн хоёр түрэлдэ хубаагдана.
Бэшэгэй хэлые тэмдэглэхэ хэрэглэгдэхүүниинь ханза үзэг (Япон ханза үзэгые багтаана. Он дуудалга болон Күн дуудалгаар хэрэглэнэ), хирагана (ひらがな гү, али ) ба катакана (カタカナ гү, али ) үзэг болоод япон хэлэнэй гол бэшэг үзэг болодог. Эдэ гурбан түрэлэй үзэгые ниилүүлэн бэшэгэй хэлэеэ тэмдэглэнэ. Япон бэшэгээп дээрэһээ доошоо, зүүнһөө баруун тиишэ бэшэхэ боломжотой. Энэһээ гадна лата үзэг ( японоор ローマ字, ромадзи), грек үзэгые (анагаахын һалбарида) үргэн бэшэ болобошье ябасуу хүреэнэй дунда хэрэглэһээр байна.
Синтаксис
Харьяалхын тиин илгал の (но) нүхэсэл.
Улаан асарай зүүдэн
«Гурбан уласай үльгэр»（三國演義）, «Уһан хүбөө» (水滸傳), «Баруунда аялһан тэмдэглэлтэй» (西遊記) хамта хитадай «Алдарта дүрбэн зохёолнуудай» нэгэ юм. Цин үеын эсэстэ «Улаан асарай зүүдые» шэнжэлэлые «улаан шэнжэлэл» гү, али «хунсюэ» гэнэ.
Һенрик Ибсен
Намтар
Хорин наһатайдаа «Каталина» (1848-1849) гэһэн түрүүшынгөө зүжэгые бэшээ һэн. Энэ зохёолдо тэрэнэй бүтээлэй зонхилхо һэдэб болохо гансаардаһан һэнгэргүй нэгэнэй ниигэмээ эсэргүүсэһэн тэмсэл, үхэл тухай гарадаг. Энэһээ хойшо тэрэнэй хэдэ хэдэн зүжэг тайзанаа табигдажа, нэгэн үе өөрөө театрын уран һайханай ударидагша боложошье ябаа һэн.
Улас
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ
Солбон Ангабаев
Уласай нэгэдэхи буряад интернат-һургуулида һуража байһан 14 наһатай Солбон хүбүүн түрэһэн һайхан нютагаа ошоод ерэхэдээ, сэдьхэлэйнгээ байдал харуулһан түрүүшынгээ шүлэг зохёогоо бэлэй. Тэрэнь «Хурамхаанай колхозник» гэжэ аймагай сониндо толилогдожо, эдир шүлэгшые урмашуулаа һэн. «1949 ондо „Буряад үнэн“ сониндо хэдэн шүлэгүүдни гараа һэн. Тэрэ гэһэнһээ хойшо минии зохёохо ажал эхилһэн юм», — гэжэ уран зохёолшо хөөрэдэг байгаа. Мүн Солбон Ангабаев тэрэ жэлдээ залуу уран зохёолшодой II-хи республиканска конференцидэ хабаадалсаһан юм.
Каир
Римэй-византиин үедэ мүнөөнэй Каирай байрада Вавилон хото, һүүлдэнь Фустат хото байрлаба. 641-969 оной хоорондо Египедэй араб амбан сайдай ниислэл байгаа. 969 ондо Фатимид уласай засагай газарай үргөө (Аль-Кахира). 973-1171 оной хоорондо Фатимид уласай ниислэл. XIII - XVI зуунай эхиндэ томо наймаанай, уралигай, соелой түб, мамелюк султануудай ниислэл, Аббасид уласай һүүлшын халифуудай үргөө. XVI зуунай эхиндэ осман түрэгүүдэй эзэлжэ абагдаһан. 1822 ондо англиин сэрэгүүдэй эзэмдэһэн. 1914-1922 оной хоорондо Египет хаанта уласай ниислэл, 1953 онһоо - Бүгэдэй Найрамдаха Египет Улас, 1958-71 - Нэгэдэһэн Араб Бүгэдэ Найрамдаха Улас, 1971 онһоо - Араб Бүгэдэ Найрамдаха Египет Улас.
Булат Аюшеев
Орос Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.
Орегон
Орегон (Oregon) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Номгон далайн баруун хойто бүһэдэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Ниислэл Cэйлем, эгээн томо хотонь Портленд. Хүн зониинь 3,825,657 болоод бүхы табин можо улас дунда дүрбэдэ ородог.
Нью-Джерси
Нью-Джерси (New Jersey) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Шэнэ Англиин хэһэгтэ оршодог можо улас. Ла-Манш хоолойдо байрладаг аралай нэрээр нэрлэгдэһэн. Холбооной гурбадахи можо улас болоһон. Хүн зон — 8 899 339 хүн (АНУ-да 11-дэхи, 2013 оной байдалаар). Арад түмэнэй бүридэл: италиинхид — 17,9 %, ирландиинхид — 15,9 %, афроамерикынхид — 13,6 %, германиинхид — 12,6 %, польшынхид — 6,9 %, еврейнүүд — 5,7%. Нью-Джерси АНУ-дай эгээн ехэ нягтаралтай можо улас.
2015 он
Ородой Холбооной Уласда «Удха зохёолой жэл» (Год литературы).
Оклахома
Байгаалиин хии, газарай тоһон, хүнэһэнэй бүтээгдэхүүнэй томо үйлэдбэрилэгшын нэгэ Оклахомань ниидхэ, эршэм хүсэн, сахилгаан холбоо, биотехнологиин һалбари дээрэ тулгуурилһан эдэй засагтай. АНУ-ай эгээн хурдан ургажа нэмэгдэжэ бай эдэй засагтай тус можо улас нэгэ хүндэ ногдохо оролгын дэбжэлтэ болон дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй дэбжэлтээр дээгүүр байрада ородог. Оклахома-сити болон Тулза Оклахомагай эдэй засагай гол түбүүдэй үүргэ гүйсэдхэдэг ба можо уласай ниитэ хүн зоной 60 оршом хубинь эдэ хотын метрополитан бүһэдэ оршон һуудаг. Тус можо улас эдэй засаг, элүүр мэндын һалбарида холимог үзүүлэлтэтэй болоод эгээн томо ехэ һургуулинуудынь Америкын ехэ һургуулинуудай лигэдэ оролсодог.
Нью-Гэмпшир
Нью-Гэмпшир гү, али Нью-Хэмпшир (New Hampshire) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Зүүн Хойто хэһэгэй Шэнэ Англиин бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас. Ниислэлынь Конкорд, эгээн томо хотонь Манчестер. Хүн зониинь 1,324,575 болоод бүхы табин можо улас дунда 4-дэ ородог.
Сүмын зэбсэг
Сүмын зэбсэг гэдэг сүмын задарал гү, али нэгэдэлые ашаглаһан сүмын реакциһаа усадхаха хүсэн үүсхэһэн тэһэлэгшэ түхеэрэмжэ юм. Сүмын урбалынь асар ехэ хэмжээнэй эршэм хүсэн илгаруулдаг. Оршон үеын технологи ашаглан бүтээһэн, халуун сүмын зэбсэгынь ганса мянган килограмм шэгнүүртэй хэдышье тэрбум үлүү энгын дэлбэрэгшэ түхеэрэмжын илгаруулжа шадаха дэлбэрэлтын хэмжээтэй дүйсэхысэ энерги илгаруулжа шадана.
Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей
Yбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей (Этнографический музей народов Забайкалья) 1973 оной июль һарада нээгдэһэн. Үбэр Байгалай хизаарай арадуудай угсаатанай зүйн музей мэдээжэ эрдэмтэн А. П. Окладниковай зууршалгаар нээгдэһэн байгаа, Улаан-Үдын захада, Дээдэ-Онгостой гэжэ гоё һайхан газарта оршодог. Энэ музейтэй танилсалга үндэһэн Буряадай дээдэ үеын бодото хүшөөнүүдэй байһан малтамалнуудай суглуулбариһаа эхилнэ. Байгалай үмэнэ ажаһуудаг хүнүүдэй ажабайдал харуулһан хубидань һэеы гэр һажаан түхэреэлжэ баригдаһан модон гэр ба элдэб шадалтай таряашадай буусанууд бии. Үбэр Байгалайхидай хубида модон барилгын ёһо заншалнуудые баримталан баригдаһан шэмээшэгүүдэй бууса, баян шадалтай буряад хүнэй бууса – эдэ бүгэдэ харагшадай һонирхол эгээл ехээр татадаг байха юм. Эндэхи суглуулбарида 6 500 гаран шухаг зүйлнүүд тоологдоно.
Шираб-Сэнгэ Бадлуев
Бүри эдир наһанһаа шүлэг бэшэжэ эхилһэн ерээдүйн уран зохёолшо 1937 ондо аймагайнгаа һурагшадай дунда үнгэргэгдэһэн уран зохёолой конкурсдо илажа, А. Пушкинэй нэрэмжэтэ стипендиадай үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн.
Уран зохёолшын һүүлэй жэлнүүдтэ бүтээһэн эгээл ехэ захатань гэхэдэ «Хүнэй шарай», «Түхэреэн жэл» гэһэн романуудынь болоно.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Алексей Бадаев
Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ поэдэй түрүүшын шүлэг толилогдоһон юм. «Полкын туг доро» гэһэн түрүүшынь ном 1958 ондо хэблэгдээ. Амгалан сагай үедэ совет сэрэгшэдэй ажабайдал, дайшалхы һуралсал энэ ном соо харуулагдаа. Тэрэ гэһэнһээ хойшо Алексей Бадаевай шүлэг, поэмэнүүдэй гушаад ном хэблэгдээ.
Оһайо
1984 онһоо үмэнэ АНУ-ай хүн зоной тоололгын тобшоо Оһайое Түб Хойто Бүһэдэ оруулжа тоосодог байба. Тус бүһые дараа «Дунда Баруун» гэхэ боложо хоёр хэһэгтэ хубаагдаа. Оһайо мүнөө Түб Зүүн Хойто можо уласуудай нэгэ гэжэ тоосогдодог. Оһайо АНУ-ай зүүн эрьеһээ гаднахи можо уласууд дундаа хүн зоной нягташалаар тэргүүлдэг болоод хүн зоноороо АНУ-ай ниитэ можо уласууд дунда 7-да ородог.
Оһайо Баруун Хойто захирамжын дахуу Холбоондо нэгэдэһэн түрүүшын можо улас болоһон. Тус можо уласай шуудангын тобшолол OH болоод уламжлалта тобшололынь O юм. Оһайогой унаган эрхэтэдые Оһайошууд гэхэ гү, али бакай гэжэ Aesculus glabra гэдэг модоной нэрээр нэрлэдэг.
Октавиан Август
Намтар
Гэбэш Юлий Цезариин хамтаран зүдхэгшын нэгэ болохо Марк Антоний сэрэгэй диилэнхи хэһэгэй дэмжэлгые абажа удатар байлдаан хэбэ. Тэрэ дайнай уршагаар Римэй хоёр хубаагдажа дурна хэһэгыень Марк Антоний, баруун хэһэгыень Октавиан захирдаг боложо хэһэг хугасаанд түрэ эблэрбэ. Энэ хоорондо Марк Антоний гоё басаган Клеопатрагай хормойһоо зүүгдэжэ хамаг сагаа "хооһон" үрэжэ байхада Октавиан байра һууряа улам бэхэжүүлжэ амжаба. Хоёр гол улас түрын зүдхэлтэнэй хоорондын шиидбэрлэхэ тулалдаан манай эрын үмэнэхи 31 ондо Акциин хошуунай оршом боложо тэнгисэй ами үрсэһэн тулалдаанда Октавиан илалта байгуулжа Антоний, Клеопатра хоёр амяа хорлобо.
Баргажан һуурин
Баргажан (Баргузин) — Буряад Уласай Баргажанай аймагай болон Баргажан һомоной засаг захиргаанай түб. 2010 ондо 5702 хүн зонтой. Улаан-Үдэ хотоһоо зүүн-хойто тээшэ 315 км зайда байрлана.
1783 онһоо 1927 он хүрэтэр хотын зэргэтэй байгаа.
Араг яһан
Холбооһон
Категори:Тулгуури-хүдэлөөнэй системэ
Мин улас
Зүүлтэ
Категори:Хитадай түүхэ
Цырен-Базар Бадмаев
«Һасаран Линховоин дуулана», «Бидэ Байгалай саана ажаһуунабди» гэһэн баримтата хоёр кинофильмын сценариие бэшэлсээ һэн. Гушаад дуунуудай үгын автор юм. Поэдэй «Натагар шарахан Санжидмаа», «Сэлэнгын баруугаар», «Улаан-Үдэ» гэхэ мэтэ дуунуудынь олоной дунда мэдээжэ болонхой. Һүүлэй үедэ үхибүүдэй сэсэрлигэй хүүгэдтэ туһаламжа болохо «Барбаадай» гэжэ шэнэ ном хэблэлдэ бэлдэжэ гаргаһан намтартай.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Жамьян Балданжабон
Жамьян Балданович Балданжабон (1909—1967) Буряадай уран зохёолшо.
Шэмээшэгүүд
Шэмээшэгүүд – эртын жэнхэни һүзэг баримталдаг ородой хуушан гуримтан, эртэурдын үнэн алдарта үндэһэн шажан дагагшадай нэгэ бүлэг зон. Патриарх Никоной церквиин гурим шэнэдхэлгын удаа тэдэниие гүрэнэй зүгһөө «раскольнигууд» – хахарал үүсхэгшэд гэжэ нэрлээ. Нангин хурал (синод) хуушан гуримтанай гэрлэлгые хуулита бэшэдэ тоолодог, гэр бүлэ болоһон зониие «хурисалаар холбогдоошод» гэдэг һэн. Зүгөөр, гайхалтай, тэдэниие арадай дунда «бүлэтэнгүүд» («семейские») гэжэ нэрлэһэн гээшэл. Энэ зорюута бии болгоһон үгэ. В. Даль гэгшын толи соо нэрэ томьёо гэгдэжэ, энэ ушарта «Байгалай үмэнэхи хахарал үүсхэгшэдэй гэр бүлөөрөө зөөжэ ошолго» гэһэн уйтахан удхатай.
Бата Базарон
Поэт 1929 ондо техникум дүүргэһээр, комсомолой обкомдо таһагые эрхилэгшээр, залуушуулай сониной редакциин секретаряар хүдэлөө. 1931 ондо урдань багша ябаһан хүнүүдые һургуулиин хүдэлмэри һайжаруулха хэрэгтэ уригдажа, энээнһээ хойшо 1942 он хүрэтэр Бато Базарон эхин һургуулида, монгол рабфагта, Хэжэнгын дунда һургуулида багшална, буряад һургуулида үзэхэ ном зохёолгодо, мүн оршуулгадань хабаадалсаа.
1942 онһоо 1945 он хүрэтэр поэт Б. Базарон Улаан Армида алба хээ. Сэрэгһээ табигдаһанай һүүлээр «Хэжэнгын колхозник» гэжэ аймагай сониной редактораар хүдэлһэн. Удаань 1955 ондо багшын хүдэлмэридэ дахин бусаа бэлэй. «Сэлэнгын үер» гэжэ поэдэй шүлэгүүдэй түрүүшын суглуулбари 1934 ондо хэблэгдэн гараа һэн. Тэрэ жэлдэ СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүндэ абтаһан байна.
Үлгын дуун
Үлгын дуун — үхибүү хүдэлгэжэ байхадаа, дууран унтахынь тула дууладаг аялга, дуун.
Амгалан Будаев
1990-дэхи онуудта Америкын элдэб сонинуудта шүлэгүүдынь хэблэгдэhэн байна.
Сергей Бахлаев
Сергей Антонович Бахлаев (1924-2007) Буряад сэтгүүлшэ, уран зохёолшо.
Категори:Буряад уран зохёолшод
Ким Балков
1969 онһоо СССР-эй Уран зохеолшодой холбооной гэшүүн. Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ. Буряад Уласай гүрэнэй шангай лауреат. Уран зохёолой талаар Эрхүү можын соёлой жасын лауреат.
Октав Мирбо
Холбооһон
Категори:Франциин зохёолшод Категори:Намтар
Ниислэлнүүдэй жагсаалта
Энэнь үндэһэнэй ниислэлнүүдэй жагсаалта юм, мүн нютаг дэбисхэр ба мэдэлдэ байдаг нютагнууд, ассоциацитай улас ба суверенитет нь арсалдаантай тусгаар бэшэ уласуудай ниислэлнүүдые оруулһан.
Хадаг
Түрэлнүүд
Үнгын талаар иимэ илгаралтай: хүхэ, сагаан, шара, ногоон, улаан. Юрэнхыдөө һолонгын 7 үнгые холисолдуулан хэһэн байжа магад. Хүхэ үнгэтэй хадаг илангаяа дэлгэрэнги. Сагаалганай үедэ, хүүгэдээ айл болгоходоо, бусад ниитын найр нааданай үедэ хүхэ хадагаар аба, эжыгээ, түрэл гаралаа, хүндэтэй танилнуудаа, нүхэдөө золгодог ушартай. Хүндэтэй номын Багшадаа сагаан хадаг баридаг.
Морин хуур
Морин хуур (морин толгойтой хуур) — монгол хүгжэмэй зэмсэг. Монгол Улас, Орос (Буряад Улас, Хальмаг Улас, Эрхүүгэй можо) Хитад Уласта (Үбэр Монгол) тараһан байна.
Цырен Галанов
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Тэмүр Гомбожапов
Залуу уран зохёолшодой IV-хи конференцидэ хабаадалсаа. «Тэнгэриин нохойн дуун» гэжэ нэрэтэй түрүүшын ном 1997 ондо гараhан байна. Олохон шүлэг дээрэнь хүгжэм зохёогдонхой. 1997 ондо Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн болоо.
Дунда зуун
Үе шатанууд
Дунда зууниие үндэһэн гурбан үедэ хубаагдажа болоно :
Миа Мейсон
Холбооһон
Категори:Порнозүжэгшэд
Георгий Дашабылов
СССР-эй Уран зохёолшодой болон Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат, поэт, драматург, оршуулагша Г. Дашабылов гушаад шүлэгэй болон прозын номуудай автор болоно.
Руаль Амундсен
Намтар
Руаль Амундсен 15 наһатай байхадаа Джон Франклинай аялалай талаар бэшэһэн номые уншаһанһаа хойшо аялагша болохоор эргэлт буцалтгүй шиидсэн юм. Бага байхадаа Руаль Амундсен ехэ бэе муутай, байнга үбшэлбэ. Тиимэһээ тэрэ эжытэйгээ ойро, дэргэдэ ургаба. Аялагша болохо хүсэл мүрөөдэлдөө хүтэлэгдэһэн тэрэ байнга санаар ябаха, саһанаар ябаган аялал хэжэ бэлэдхэлээ хангадаг байгаа. 22 наһатайдаа уһан онгосодо ажалда орожо, 24 наһатайдаа штурман гү, али зүг шэг заагша хүн болобо. 26 наһатайдаа Бельгиин шудалаашадтай хамтаран Урда туйлай экспедицидэ оролсохо гэһэн болобошье багай гэшүүдһээ 2-нь галзууржа, 1 хүн наһа бараһан ушар аялал болюулагдаба. Энэ ябадал Амундсенэй хубида маша томо һургамжа, туршалга болоһон юм. 1899 ондо тэрэ далай шудалал, суранзан орон гэхэ зэргэ байгаали шудалалай олон һалбариие һонирхон шудалжа, нохойтой шарга, саные эзэмшэжэ шадаба. 42 жэлэй һүүлдэ тэрэ Норвегиин дирижабль онгосоор Хойто туйл дээгүүр ниидэһэн түрүүшын хүн болоһон юм.
Амундсен хойто туйл руу ябахые хүсэһэн болобошье шудалгаа ехэ хэгдэһэн байһан тула Урда туйлда ошохоор шиидэбэ. Энэ удаада тэрэ Англиин сэрэгэй ахамад Роберт Скоттой уралдахаар шиидэжэ сахилгаан мэдэгдэл эльгээбэ. Руаль Амундсенэй Урда туйл руу хэһэн аялал Роберт Скоттынхиһоо хабигүй үлүү үр дүндэ хүрэбэ. Тэрэ 1911 ондо 5 хүниие бүрилдэхүүнтэй, 52 нохойтой, 4 шаргатай аялалда гараба. Роберт Скоттын лагериие бодобол Амундсенэй лагерь Урда туйлда 97 км ойро бууһан байгаа. Аялалайнгаа ябасада Амундсен 24 нохойгоо алдаһан болон үхэһэн нохойнуудайнгаа мяхые хүнэһэндэ хэрэглэжэ байба. Энэ талаар Амундсен өөрөө бэшэхэдээ: “24 нохойгоо алдаһаниинь бидэнэй хубида гамшаг байгаа. Гэхыдээ бидэ зорилгодоо хүрэхэ хэрэгтэй. Тиимэһээ нохойнуудай мяхые хүнэһэндэ хэрэглэхэнь шухала”гэбэ. Нохойтой шарга хүллэһэн Амундсен Роберт Скоттын багай бодобол үлүү бэлэдхэгдэһэн, үсөөнхи хүнтэй байһан ушарһаа хурдан аялаа. 1911 оной 12-р һарын 14-ндэ Урда туйлай түб хэһэгтэ ошоһон түрүүшын хүн Амундсен болоһон юм. 16-най үдэр тэрэ Роберт Скоттдо хандажа захидал үлдээбэ. 12-р һарын 18-нда Амундсен багайнхинай хамтаар бусажа хүлэг онгосо дээрээ эсэн мэндэ ошоо. Амундсен хойто туйлда ерэжэ ошохын ниитэ 99 үдэр аялһан байна. Урда туйлда хүрэһэн багай гэшүүдые дуридабал: Оскар Вистинг, Хелмер Хансен, Олаф Бьяланд, Сверре Хассель, Руаль Амундсен болоно. 1912 оной 3 һарын 7 үдэр Тасманай арал дээрэ тэрэ өөрынгөө бүрин илалтын тухай олондо зарлажа Норвегиин эзэн хаанда захидал эльгээбэ.
Днипро хото
Зүүлтэ
Категори:Днепропетровскын можо Категори:Украинын хотонууд
Дашанимын Нима
1976 ондо Д.Дашинимаевай зохёолнууд бүридхэн суглуулагдажа, поэдэй ажаябадал, зохёохы ажал тухай урид хэлэхэ үгэтэйгөөр «Тоёон» гэжэ суглуулбари хэблүүлээ. 1994 ондо поэдэй ном дахин хэблэгдээ һэн.
5 һарын 1
Табадугаар һарын 1 — Григориин литын жэлэй 121-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 122-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 244 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Дондогой Цэрэндулма
Ц.Ц. Дондогой Орос Уласай Уран зохёолшодой болон Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн байгаа. Я. Гашегай нэрэмжэтэ Буряадай Журналистнуудай холбооной шангай лауреат, Буряад ба Ород Уласай соёлой габъяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай арадай уран зохёолшо үндэр нэрэ зэргэтэй байгаа.
Копенһаген
Копенһаген (København []) гээшэ Даниин ниислэл хото болон эгээн томо хото юм. Слотсһольмен, Амагер ба Зеланд аралнуудта байрлана. Копенһаген хото 763 908 (2016 оной 12 һарын байдалаар) ажаһуугшадтай, тэрэ тооһоо 601 448 хүн Копенһаген нютагай байгууламжада ажамидарна.
Түүхэ
1254 ондо Якоб Эрлансен епископ хотын зэргэдэ үргээд, 1330-аад оной дунда эгээн эхин газарай сэгнэлтэ гараба. 1416 оной оршом Помераниин Эрих хаан Копенһагениие Даниин ниислэл хото болгобо. 1479 ондо I Кристиан хаан Копенһагенай ехэ һургуулиие байгуулба.
Спорт тамир
Тэрэнэй гадна мүльһэнэй хоккей, һандбол багууд бии.
Цэрэн-Дулма Дондокова
Цырен-Дулма Дондокова үхибүүдтэ зорюулһан олон ном бэшэһэн юм. «Майн сэсэгүүд» (1961), «Наран тээшэ» (1968), «Шарлуухай» (1974) гэжэ суглуулбаринуудаа, «Би- Наран Шарлуухайб» (1980) гэжэ шүлэгөөр бэшэһэн туужаяа багашуулда зорюулһан, хүүгэдэй сэсэрлигэй хүмүүжэмэлнүүдтэ туһаламжа болохо ном хэблэлдэ бэлдэлсэһэн байна. Уран бэлигтэ һурагшадай республикын заншалта олимпиада үнгэргэлсэжэ, эдир бэшэгшэдтэ ехэ туһа хүргэжэ ябаа.
Матвей Хангалов
Тэрэнэй шабинарай тоодо — улас түрын зүдхэлтэн Матвей Амагаев, Мария Сахьянова, гэхэ мэтэ.
5 һарын 4
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Лахор
Лахор (لاہور), Рави мүрэндэ оршодог Пакистанай хото, Пенджаб можын засаг захиргаанай түб мүн. 7 129 629 ажаһуугшадтай (2010). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Нэхэмэлэй, хүнэһэнэй, химиин, металл эдлэл болбосоруулха ажаүйлэдбэри; машина барилга. Дархалалга (алтан болон мүнгэн бүтээлнүүд, уран хадхамал болон шэмэглэл). Ехэ һургуули. Түб музей, Зэбсэгэй музей. Манай эринэй эхиндэ бии болонхой. 1799—1849 оной хоорондо сикхын уласай ниислэл хото. Ордоной согсолборитой болон Субад мечеть сүмэтэй (XVII зуун) бэхилэлтэ (XVI зуун); XVII—XVIII зуун жэлэй Хуушан хотын мечеть сүмэтэй хана болон самхагууд.
Зүүлтэ
Категори:Пакистанай хотонууд
Хойто Каролина
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Екатеринбург
Хото 1723 ондо Орос хаан Пётрын зарлигаар байгуулагдаһан. "Азиин сонхошье" гэжэ нэрлэгдэнхэй.
Макао
Макао гү, али Макау, албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай Макао Тусхай захиргаанай бүһэ (МТЗБ), болбол Урда Хитадай тэнгисэй эрье дэхи Һубадан Голын баруун Дельтэдэ оршохо Хитад уласай хото ба тусхай захиргаанай бүһэ.
Афина
Түүхэ
Афинада һунгадаг үеын үб, нүлөөнь ехэд мэдэрэгдэдэг болоод энэнь олон тооной эртын хүшөө дурасхал, уран зураг, барималнуудта дүрсэлэгдэнэ. Эдэгээрһээ хамагай алдартайнь эртын баруунай соёл эргэншэлэй тэмдэг гэгдэдэг Акрополь дахи Парфенон юм. Грециинхидһөө гадна Афинада түүхыень үгүүлһэн Рома, Византиин эзэнтэ гүрэнүүдэй олон, Османай эзэнтэ гүрэнэй хэдэн тооной хүшөө дурасхал байдаг. 1830 онһоо (Грециин тусгаар тогтониһон үдэр) хойшохи оршон үеын зүйлнүүдшье элбэг тохёоно. Эдэгээртэ 19-р зуунай Грециин парламент, мүн Афинын гурбал (номын сан, ехэ һургуули, академи) ородог. Афина хотодо 1896 оной анханай оршон үеын Олимпиин наадан зохёогдоһон болоод 108 жэлэй дараа 2004 оной дахин амжалтатайгаар зохёон байгуулагдаһан ажа.
Ехэ тэһэрэлгэ
Ехэ тэһэрэлгын Англи хэлэнэй Big Bang гэһэн нэрые уг һанааниие үнэгүйдүүлхэ зорилготойгоор, Ехэ тэһэрэлгын загбарые үгыдхэгшэ Фред Хойл түрүү ашаглаа. Гэһэн хэдышье, 1964 оной огторгойн бэшэл долгиной нээлтэнь Ехэ тэһэрэлгын онолые үгыдхэхэ аргагүй болгобо.
5 һарын 6
Табадугаар һарын 6 — Григориин литын жэлэй 126-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 127-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 239 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Һэргэн мандалтын үе
Уг үе XIV зуунай эхинһээ XVI зуунай һүүл үе хүрэтэр үргэлжэлһэн гэжэ үзэдэг ба мүн XVII зуунай эхинэй хэдэн арбан жэлнүүдтэ Англи, Испанида үргэлжэлөө. Һэргэн мандалтын үеын онсолиг шэнжэ шанарынь соёл уралигай ниигэмэй шэнжэ ба тэрэнэй антропоцентризм гү, али «юртэмсын түбые хүн гэжэ үзэдэг» һургаал юм. Тухайлбал энэ үедэ хамагай түрүүндэ хүн, хүнэй үйлэ ажаллалгые онсолон шудалһанда оршоно. Мүн лэ эртын соёл уралиг шудалха боложо тэрэнэй «һэргэн мандалтые» нүхэсэлдүүлһэн тула тиин нэрлэжэ томьёолоо.
Һэргэн мандалтын үеын үе шатанууд
Һэргэн мандалтые 4 үе болгон хубаажа абажа үзэнэ:
Британиин эзэнтэ гүрэн
Зүүлтэ
Категори:Усадхаһан хаанта уласууд Категори:Ехэ Британи Категори:Британиин түүхэ
Шарил
Шарил (, śarīra, «бэе») — ламын, гэгээн хүнүүдэй бэеые галда хайлуулаад, үнэһыень бүмбэ соо хэжэ, газарта шэнгээдэг, үгышье һaa, тала дайдаар хиидхүүлдэг, заримдаа дээрэнь субарга баридаг.
Мүнхэ сэбдэг
Орос гүрэнэй 60 %-һаа 65 %  болотор мүнхэ сэбдэг юм. Зүүн Сибирьта ба Үбэр Байгалда эгээн таархаһан.
Лакхнау
Зүүлтэ
Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Орос-Япон дайн
Зүүлтэ
Категори:Дайнууд Категори:Ородой түүхэ Категори:Японой түүхэ
Субарга
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан Категори:Буряад
Чукоткын автономито тойрог
Газар зүй
Хойто мүльһэн далайн Зүүн-Сибириин ба Чукоткын тэнгисээр, Номгон далайн Берингэй тэнгисээр хүреэлэгдэнэ.
Хэрээһэтэнэй аян дайн
Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян (1202—1204)
Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян дайн хэрээһэтэнэй үнэнтэ зорилгые харуулһан болоод Баруун Европын оронууд болон Византиин конфликт огсомоор хурсадһаниие харуулһан.
5 һарын 9
Табадугаар һарын 9 — Григориин литын жэлэй 129-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 130-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 236 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Норвеги хэлэн
Хэлэн тухай хэлэхэ болобол, улас түрын шиидхэбэреэр албанай (официальна) норвеги хэлэн хоер янза боложо хубаардаг һэн, нэгэниинь букмол гэжэ нэрэтэй («bokmål» — «номын хэлэн»), нүгөөдэхинь — нюношк («nynorsk» — «шэнэ норвеги хэлэн»). Нэгэ хэлэнэй эдэ хоер янзануудань тэгшэ эрхэтэй, һуралсалай эмхинүүд хоюулыень хэрэглэдэг. Улас түрын эмхи зургаан бүхэн эдэ хоер янзануудые ажалдаа хэлэглэжэ дэмжэхэ ёһотой. Букмол гэдэг янзыень 80-90 шахуу процент гэртээ, ажалдаа үдэр бүри хэрэглэжэ байдаг. Нюношкын тала баригшад 10-12 процентые эзэлнэ. Эдэ хоерой илгаанууд тухайнь нэмэжэ хэлэхэ болобол, букмолые ехэнхидээ хотын зон хэрэглэдэг, тиихэдэнь нюношк гэдэгые хүдөө нютагуудта, илангаяа Баруун Норвегидэ. Энээнһээ гадна, нютагай хэлэнүүд харилсаа ярианай үүргэеэ дүүргэжэ байһаар зандаа.
Норвегидэ Хэлэнэй зүблэл (Norsk språkråd) гэһэн хэлэнэй хүгжэлтын асуудалнуудые шиидхэжэ байдаг эмхи зургаан бии. Энэ зургаан бэшэлгын дүримүүдые баталдаг, толинуудые хэблэдэг. Энээнһээ гадна, хэлэ бэшэгэй асуудалнуудые ондоошье зургаанууд шиидхэжэ байдаг, гэбэл, Норвегиин эрдэм ухаанай хүреэн, Ивар Олсенай нэрэмжэтэ нэгэдэл. Эдэ эмхинуудай шиидхэбэринүүд зүблөөлэй шанартай. Хэрэглэхэдэш болохо, хэрэглээшгүй һаа ехэ аймшагтай бэшэ. Норвегидэ «престижнэ» хэлэлгэ гэжэ байхагүй, ямаршье хэлэлгэ тэгшэ эрхэтэй. Хүн бүхэн өөрын нютагайнгаа хэлэлгээр хаанашье хөөрэлдэхэ эрхэ сүлөөтэй, тиигэхэдэнь тэрэниие хэншье зэмэлхэ, наадалха, доромжилхо, заһаха эрхэгүй. Хэлэнэй зүблөөн орфоэпиин асуудалнуудые дайраха еһогүй гэжэ тоологдодог.
Алимта
Улсатаа «Урда ниислэл» гэжэ хэлээд, Алимта хото 1929-һөө 1997 он хүрэтэр Казахстанай ниислэл байгаа. 1997 ондо ниислэл Астанада шэлжэһэншье һаа, уласайнгаа худалдаан арилжаан, соёлой түб хэбээр үлөө. Алимта хото уласайнгаа эгээн урда захада Эли Алатау уулын хүбөөндэ байрлажа хэсүү экологиин байдалтай тусхай зөөлэн уларилтай байна.
Биллэр дьон
Ирина Линдт-артыыс