cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күнзын һургаал
Хитад шажанай шухала уламжалалнуудынь бомбын шажан болон Энэдхэгһээ гаралтай Буддын шажан юм. Эхин үедээ ёһон зүйн гүн ухаан байһан күнзын һургаал дараа дараагай шатууддаа шажанай элементнүүдые оложо һэн. Хитадай хоёр үндэһэн шажаниинь эртэнэй хитадай үзэл баримталалнууд болохо “инь” болон ”янь”, тэршэлэн үбгэ дээдэһын шүтэлгые багтаадаг.
Күнзын һургаал — энэрэнгүй ёһон зүй мүн
Күнзын һурталынь юртэмсые үзэхэ дээдэһын ёһон зүй – улас түрын үзэл һуртал болон хүгжэжэ ерэбэ. Тэрэ мүнөө хитадуудай зан һуртахуунай этигэл үнэмшэл, бэеэ абажа ябаха хуули болобо. Энэ һургаалынь эрдэмтэн түшэмэл Күнзыдэ хамааралтай. Хэдыгээр тэрээр байгаали болон бурхадай үүргын талаар дуридаагүйшье, тэрэ гэр бүлын холбоо хэлхэеэ хадагалан хамгаалха, үбгэ дээдэһээ хүндэдхэхэ, уламжалалта зан заншалаа мүрдэхын түлөө тэмсэжэ байба. Энэ бүхэниинь ниигэмэй хүн бүриин амидаралые тогтобортой болгодог. Иимэ гол үзэл баримталалынь энэрэнгүй ёһон, хүмүүнтэй харилсан үйлэшэлхэ ябадал. Дээдэ ( — цзюнь цзы, гүнэй хүбүүн) гэжэ тоосогдодог, һанаандаа хүсэн хүлээдэг хүн ямарбаа ажалда шадабарилиг, “бүхыл амидаралайнгаа туршад һуралсадаг”, өөрын мэдэлгэ шадабараа үдэр тутамынхаа амидаралда хэрэглэдэг. Тэрэ өөрын мэдэлгэ, абьяас бэлигээ ниигэмэйнгээ һайн һайханай түлөө ашагладаг. Күнзын һургаалай хоёрдогшо агуу ехэ сэдьхэгшэ Мэнзы (Менцзы) IV зуунай үедэ “шударга ёһон, нүхэсэл байдалда ниисэрхүү байха, үүргын мэдэрэмжэ” гэһэн удхатай үзэл баримталалаа тодоруулхын тулада өөрын һургаал хүгжүүлбэ. Тэрэ хүн бол мүн шанараараа һайн, гэхэдээ зан шанарынь байнгын болбосорол, һайжаралтые шаардадаг гэжэ үзэдэг. Үүндэ үбгэ дээдэһээ хүндэдхэхэ, түрын тэргүүндээ үнэнжэ байха зэргэ тодорхой, зайлшагүй заршамуудые мүрдэһэнээр хүрэдэг. 200 онһоо эхилэн Күнзын һуртал түрын үзэл һуртал боложо, 2000 тухай жэлэй туршада 1911 ондо эхилһэн Хитадай хубисхал хүрэтэр түшмэдүүдые һургахад хэрэглэгдэһээр байба. Нэгэн зэргэ Күнзын һурталынь шажанай шэнжэ шанарые оложо һэн.
Күнзын шүтэлгэ
Түрын шүтэлгэ: Күнзын һургаалынь Хитадай түрын үзэл һургаал болоһноор түүнэй эрхэ зүй гэгээнтэнэй хэмжээндэ буюу эсэсэй эсэстэ бурхан хүртэлээ дээшэлбэ. Үүные түрэ һанаашалжа, Күнзын һургаалай ниигэмэй үзэл һаналые олон түмэнэй дунда нэбтэрүүлжэ, хэрэгжүүлжэ болоно гэжэ үзэжэ һэн. 194 ондо анха удаа эзэн хаан Куфу дахи Күнзын гэр болон сүмэдэ үргэл бариса абшараа.
2006 ондо Куфуда Күнзын 2557 дахи түрэһэн үдэрые үргэн хүрээндэ тэмдэглэбэ.
Холбооһон
Категори:Гүн ухаан Категори:Шажан мүргэл
Шажан
Түүхэ
Алибаа шажан тухайн эрэнэй арад түмэнэй соёл эргэншэлэй нэгэн гол хэһэг, тэрэниие агуулан хадгалагша хүсэниинь боложо байдаг. Энэхүү соёл эргэншэлэй гол хэһэг болохо шэнжэлхэ ухааные ангилалай тодорхой хубаарида оруулха шаардалга аяндаа гаража ерэдэг. Энэ ангилалай эхин хэһэгэнь түүхын хэһэг, удаахань һудлалай хэһэг, эсэсэйнхэнь дүгнэлтэ тодорхойлолтын хэһэг болодог.
Хүн түрэлхитнэй түүхэндэ олон шажан буй боложо өөр өөһэдын номлолой ёһoop юртэмсые үзэхэ үзэлээ болбосоруулжа ерэбэ.
Эдэгээрһээ дэлхэйдэ үндэһэн шажан гэжэ тоосогдодог Хиндү шажан 4000 жэл, Иудеиин шажан 3670 жэл, Заратуштрын шажан 3000 жэл, Буддын шажан 2545 жэл, Христосой шажан 2000 жэл, Лалын шажан 1521 жэл, Бахай Шүтлэг 165 жэл оршон һургаал номлолоо хүгжүүлжэ ерэһэн байна.
Шажанай бүлэгүүд
5 тэрбум хүмүүнэй түлөө харюусалга тоосоһон дэлхэйн хүн амын табан томо шажанай бүлэгүүд: Христосой шажан, Лалын шажан, Хиндү шажан, Хитадай арадай мүргэл, Буддын шажан байна.
Авраамай шажанууд
Авраамай шажанууд Авраамһаа узууртай байна гэжэ этигэжэ болодог монотеист шажанууд юм.
Иран шажанууд
Иран шажанууд үндэһэн Ехэ Иранай лалын шажантан бололго махашан эртэнэй шажанууд юм. Мүнөө үедэ эдэгээр шажанууд зүбхэн үндэһэний үсөөнхинь дадалагдаһан байна.
Бөө мүргэл, арадай мүргэл ба мухар һүзэг
Бөө мүргэл, анимизм болон үбгэ мүргэлэй элементууд, хаана уламжалалта арга унаган иргэд, унаган, эсэбэл һуури болохо тэрэнь агуулһан уламжалалта шажан үргэн ангилал, үеһөө үедэ гардуулагдаһан.
10 һарын 26
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
10 һарын 27
Арбадугаар һарын 27 — Григориин литын жэлэй 300-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 301-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 65 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Хуша
Хуша (Pinus sibirica ) – Сибириин арадуудай эгээл ехээр хүндэлдэг модонуудай нэгэн – хуша. Хушын үндэрынь 30-40 м., бүдүүниинь (диаметр) 1,8 м. болодог, 500 жэлэй туршада ургадаг. Сибириинхид урдандаа хушые “талханай модон” гээд нэрлэдэг байгаа, юундэб гэхэдэ хушын hамарhаа тоhо, hү, зөөхэй абадаг байhан юм. Эдеэ хоолой эдэ зүйлнүүд шанарайнгаа талаар мяханhаа, талханhаа, түмhэтэ болон бусад ургуулhан эдеэнhээ үлүү гээд сэгнэгдэдэг. Мүнөө үедэ hамарhаа эдеэ хоолой зүйлнүүдые абалга мартагдаа шахуу, ушар юуб гэхэдэ хушын тоо гам хайрагүй хандасаhаа, отололгоhоо боложо айхабтараар үсөөрөө. Арадай аргаар эмнэлгэдэ hамарай эдеэе, хальhыень, тиихэдэ хушын шэлбүүhэ ехээр хэрэглэдэг. Энэнь хотын шархаhаа, могойн хоронhоо аргалхада ехэ туhатай. Хушын hамар сентябрь hарада эдеэшэдэг. Тиимэ шангашье бэшэ hаа тогтууритай үнэрөөрөө хүнэй эд бараа хибэнhээ (моль) аршалдаг. Урдандаа буряадууд хушаяа гамнажа, тэрэ модоороо гэр байра ехээр баридаггүй байгаа. Хушын эгээл ехээр ургадаг газарнуудые нэрлэбэл – Зүүн Саяанай хүбшөөр, Зүлхэ мүрэнэй эхеэр, Байгал шадарай хадануудай баруун хойто ташалангаар. Категори:Ургамалнууд Категори:Модод
Сагаан дали
Сагаан дали (Rhododendron adamsii ) 50 см. Үндэртэй бургааhан түхэлэй ургамал. Үндэр хадануудай дээгүүр бүhэлүүртэ ургадаг. Энэ ургамалай намаануудыень арадай аргаар эмнэлгэдэ хэрэглэдэг. Сагаан далиин намаануудые зундаа, мүшэрнүүдыень хухалангүй абаха ёhотой, тэрэ намаануудаа hүүдэртэ хатаадаг. Түбэд эмнэлгын заабаряар хумхаа үбшэндэ, уушханай ханяаданда, ами саглахада мүн бусад үбшэнүүдтэ сагаан далиин намаануудые эдеэшүүлэн уужа хэрэглэдэг. Тиихэдэ сагаан дали наhа утадхадаг ургамал юм гээд тэрэл түбэд эмнэлгын заабаринууд соо байха.
Категори:Ургамалнууд
Баһамын аралнууд
Бахамын аралууд буюу албан ёһоор Бахамын Нүхэрлэл— Атлантын далайн 700 аралтай Хойто Америкын улас. Ниислэл - Нассау
Георг Фридрих Һендель
Георг Фридрих Һендель (Georg Friedrich Händel, George Frideric Handel, 1685—1759), Германиин хүгжэмэй зохёолшо ба органист. Хахад зуунай тойрон Лондондо ажаһууба. Дурасхалай элидхэлгын дархан, гол талаар Библиин түүхэнүүд тухай зохёолнууд (30 зүйл оршом), энэ дунда «Саул», «Египетдэхи Израиль» (хоюулан 1739), «Месси» (1742), «Самсон» (1743), «Иуда Маккавей» (1747). 40 оперэнүүд үлүү, органай концертүүд, оркестртэ зорюулһан кончерто гроссо, зэмсэгэй сонатанууд, сюитүүд.
Категори:Германиин хүгжэмэй зохёолшод
Пабло Пикассо
Пабло Пикассо (Pablo Ruiz Picasso, 1881 оной 10 һарын 25 - 1973 оной 4 һарын 8) Испаниин зурааша, уран барималша хүн юм. Тэрэниие 20-р зуунай агуу зураашадай нэгэ гэжэ үзэдэг болон кубизмын урасхалые үндэһэлэгшэ гэдэг.
Пикассое 90 наһатай байхада тэрэниие уран бүтээлэй үзэсхэлэн Парисай Луврын музейдэ табигдажа байба. Тэрэ аминда һэрүүндэ Луврын музейдэ үзэсхэлэнгээ гаргаһан түрүүшын уран бүтээлшэ юм. Гайхамшагта хүнүүдэй амидарал хэзээ уран бүтээл шэгэни байдаггүй жэшээ бол ХХ зуунай аугаа ехэ зурааша Пабло Пикассо бэлэй.
Зүүлтэ
Категори:Испаниин уран зураашад Категори:Испаниин уран барималшад
Нигер мүрэн
Нигер мүрэн (Niger River) — баруун Африкын нютагаар урдан үнгэржэ, Гвинейн буланда шудхадаг мүрэн юм. Ниитэ утань 4180 км болоод Нил ба Конго мүрэнэй дараагаар Африка тибдээ 3-да ородог. Нигер мүрэн Гвиней, Мали, Нигер уласуудай нютагаар дайран, Бениные хилэлэн Нигери улас уруу урдадаг. Нигер хэмээхэ нэрын гаралынь тодорхойгүй.
Газарзүй
Нигер мүрэниинь харисангуй сэбэр уһатай ба Нил мүрэнэй 10%-тай лэ тэнсэхээр булингартай байдаг байна. Ушариинь эхэ абадаг газарай шулуулигынь бага зэргэ шабарлиг тогтосотой ажа. Нил мүрэнэй адли жэл бүри үерлэхэ ба энэнь 9 һарада эхилээд 11 һарада хамагай ехэ боложо, 5 һарада татардаг байна. Энэ мүрэнэй нэгэ үбэрмэсэ тогтосонь Нигер мүрэнэй дотоод Бэлшэp хэмээгдэхэ горхи, намаг балшаг, нуур сөөрмөөһэн бүтэхэ Бельги уласай газар нютагтай тэнсэхүйсэ хэмжээнэй ногоон бүһэ юм. Жэл бүриин үер энэхүү Бэлшэpтэ загаһан агнуур болон газар таряалангын хубида туйлын таатай нүхэсэлые бүрдүүлдэг ажа. Нигер мүрэнэй бумеранг мэтэ тохойроһон хэлбэритэй тогтосонь Европын газарзүйшэдые 2000 жэл төөрэгдүүлһэн гэдэг. Атлантик далайһаа 240 км зайтай газарһаа эхэ абаад, далайн эсэрэг зүг уруу Сахарын сүлэ тиишэ урдадаг ба Тимбукту хотын оршомһоо шэглэлээ өөршэлэн эргэнэ. Эндээһээ зүүн урда зүг уруу урдажа Гвинейн буланда шудхадаг.
Эртэнэй Ромшууд Тимбукту хотын ойро урдаха голые Нил мүрэнэй нэгэ хэһэг гэж бодожо байгаа. 17-р зуунай эхин үедэ Европын эрэлшэд эдэ мүрэные үрэнэ зүг уруу урдажа Сенегал мүрэнтэй ниилдэг гэжэ үзэжэ байба. Нютагай олонхи хүмүүн Нигер мүрэнэй жэнхэни голидиролые мэдэдэг байһан байжа болохош европшууд 19-р зуунай һүүлдэ Скотландиин эрэлшэн Мунго Парк "Африкаар аялһаниинь" номдоо бэшэһэнээр сая мэдэжээ.
Ном зохёол
Категори:Гол мүрэн
Энэдхэгэй шажан
Индуизм, энэдхэгэй шажан гү, али хиндү шажан Энэдхэгтэ зонхилхо шажан юм. Хиндү шажаные шүтэгшэдынь Санатана Дарма (санскрит хэлээр «мүнхын хуули» гэһэн үгэ) гэдэг.
Гурбан мянган тухай жэлэй үмэнэ бии болоһон Энэдхэгэй шажан мүнөөдэр дэлхэй даяар тархаһан гурбадагша шажан, тэрэниие Зүүн болон Баруун зүгтэ 1 тэрбүм үлүү хүн баримталжа байна, энэ тоодо 950 сая тухай Энэдхэг болон Балба оронуудта ажа һуудаг. Гэхыдээ «энэдхэгэй шажан» гэһэн үгэ янза бүриин шажанай тодорхой бурхан, үндэһэлэгшэ, сүм хиид, гэгээн ном сударгүй, тиимэ шүтлгые дахагшадта хамаарагдаха олоной удхатай нэрэ томьёо юм.
Персүүд Инд «хиндү» (индус) мүрэнэй эрьеын оршон һуугшадые энэ нэрлэбэ.
Шажанай этигэл үнэмшэл: хүн ба юртэмсын һанаанай нэгэдэл (хүн ба байгаалиин нэгэдэл), тэрэхүү һанаанай шэлжэлтэ, бурхадай сүм болон сүм хиидэй шүтэлгэ. Шухала бэшэбэринүүд: Веда болон Бхагавад-гитын сударууд. Энэдхэгэй ниигэмэй шухала тодорхойлолгонь ниигэмэй дабхаргата бүтэсын («кастын системэ») уламжалалта ябасуу хүрээнэй тогтолсоо юм.
Ведын галын бурхан Агни брахманизмын гол бурхан. Тэрэндэ зорюулан янза бүриин ёһололоор үргэл үйлэддэг байгаа
Сэсэн мэргэнэй тухай энэдхэгэй шажанай һургаал
Энэдхэгэй шажаниинь маша олон талатай хэдышье, энэдхэгэй шажаные дахан баримталагшадай хубаан үзэдэг хэд хэдэн түһэтэй этигэл үнэмшэлнүүд байдаг. Энэ һуури этигэл үнэмшэлнүүдынь абаралаар дамжаһан сэдьхэл һанаа бэеһээ бэедэ шэлжэхэ, сэдьхэл һанаан ондоо бэеын бүрхэбшэнд шэлжэхэ һууха байдалһаа сүлөөлэгдэхэ, кармын болон дхармын хуулинуудые багтаадаг. Амидаралай Энэдхэг хэб маягынь эдэгээр ойлголтонуудай үндэһэн дээрэ бүрилдэдэг.
Юртэмсые энэдхэгэй шажанай үүдэнһээ үзэхэнь дахин түрэхэ тойрог, сансарын (сэдьхэл һанаа ондоо бэеын бүрхэбшэндэ шэлжэхэ — орожл) ойлголто дээрэ үндэһэлэгдэдэг. Сансарын хуулиин ёһoop хүн бүритэ бурханлиг дотоодо үнэн гү, али сэдьхэл гэгшэ атман (энэдхэгэй философи дахи юртэмсын оюун һанаанай эхилэл — орожо) байдаг. Тэрэ юртэмсэ дэхи бүхыл зүйлые хамарһан сансрын оюуной эхилэл болохо Брахмантай түһэтэй. Атман боло майагай (санскритһээ оршуулбал «хии үзэгдэл», «далдын хүсэн» гэһэн удхатай) бүхыл оршолон, юртэмсые хүнэй хүртэхые уридшалан тодорхойлогшо хии үзэгдэлэй хүсэндэ захирагдадаг. Хии үзэгдэлдэ абтагдаһан атман сансарын байдалһаа гараха боломжогүйгээр оршон амидархын янза бүриин шатуудые тууладаг. Тэрэ үедэ лэ атман зүн билгынхээ туһаламжатайгаар үнэн мүн шанарые ойлгожо, шухамдаа үхэшэгүй Брахмантай нэгэдэн ниилһэнээр сая абаралда (мокша) хүрэдэг. Үүгээр атманай дахин түрэлтын тойрогһоо гаража, кармын хуулиһаа сүлөөлэгдэһэные тэмдэглэдэг. Йогин, даяншалал, бисалгал, бурханда мүргэхэ зэргэнь абаралда хүрэхэ замууд юм.
Карма болон дхарма
Энэдхэгшүүд кармын «үйлын үрын» сансарын хуулида этигэдэг. Зан суртахуунай үйлэдэлнүүдэй үрэ дахабаринууд үхэһэнэйхинь дараа дараагай оршохыдо шэлжэн тухайн хүнэй дараагай түрэлтын хэлбэритэ эерэгээр юм уу һүрэгөөр нүлөө үзүүлдэг. Атманай хубиа бодоһон үйлэдэл бүритэ тэрэнэй түрэхын, үхэлэй, дахин түрэхын тойрогтой холбоотой тодорхой үрэ дахабаринууд байдаг. Энэдхэгэй шажаные хатуу баримталагшад дхармын хуулиие дахажа мүрдэхые хэшээдэг. Дхармые (санскритээр «зүб зан түлэб») туйлын үнэн гэжэ үзээд энэдхэгшүүд тэрэниие үдэр тутамын амидралдаа хадгалжа байхые эрмэлзэдэг. Мүнөөдэр дхармань хүн бүритэ зан түлэбэй хуули зүйе һануулан, энэдхэгшүүдэй ёһо зүйн баримжаа болоһоор байна. Хэрэб һанатан дхарма энэдхэг хүн бүритэ байбал зохихо энэрэл ниигүүлсэл, болон сэбэр сэмсэгэр байдалые һайн үйлэдтэн гэжэ үзэдэг бол свадхармань дхармагай хуби хүнэй ойлголтые абажа үзэдэг.
Энэдхэгэй шажанай гаралга
Энэдхэгэй шажанай изагуур үндэһэн Инд мүрэнэй хүнды дэхи Хараппын соёл эргэншэлһээ үүдэлтэй. Энэ соёл эргэншэл үндэр хүгжэһэн, хотожоһон соёл эргэншэл 2-3 дахи мянган жэлэй тэртээ мүнөөнэй Пакистанай нютаг дэбисхэр дээрэ сэсэглэжэ байба. Хараппын шажанай тухай тодорхой зүйл бага хэдышье, үлэжэ хосорһон хэблэлэй мэдээлэлэй ёһoop дагина бурхан, Шивагай эбэртэ үбгэ дээдэһэтэ мүргэн шүтэдэг байһан талаар нотлон харуулдаг. Мододо болон амитадые дүрсэлдэгынь баһа лэ шажанай ажа холбогдолтой.
Брахманизмынь энэдхэгэй шажанай эртэнэй хэлбэри агаад үндэһэ изагуураараа 2000 жэлэй тэртээ Энэдхэгтэ Түб Азиин нүүдэлшэдһээ орожо ерэһэн, арьяшуудай Ведын шажантай холбогдодог. Арьяшуудай соёлые олон тооной ёһололнууд, санскрит бэшэг үдхын ашаглалта, Брахманые болон Индра, Агни, Вайя зэргэ бурхадые хүндэлэн дээдэлдэг байһанаар тодорхойлдог.
Удха зохёол ба бурхад
Энэдхэгэй шажанай гол шэнжэнь олон зуунай туршада хүгжэһэн бурхадай абарга томо сүмэтэй, тэрэ өөртөө ведын бурхад, янза бүриин газарай болон түгээмэл бурхадые багтааһан байдаг.
Энэдхэгэй шажанда йога, санкхья, ньяя, вайшешина, пурва миманса болон веданта гэһэн 6 һургуули байдаг. Энэдхэгэй шажанай бурхадай мүн шанарые тайлбарлаха хэд хэдэн арга байдаг. Зарим энэдхэгшүүд бурхадые юртэмсын һанаа болохо Брахманай бэелэл гэжэ үзэдэг. Заримынь Шива болон Кришна бэелэл гэдэг. Эдэгээр бүхы һалаалалуудта ниитэлгэ шүтэлгэ оршодог. Орон нютагай уламжалалта түгээмэл бурхад энэдхэгэй шажанда орожо, олон бэшэрэгшэдые олобо. Эдэгээр бурхадай гурбань болохо Вишна — үгөөмэр сэдьхэлтэй хамгаалагша, Шива — һүйтгэгшэ хүсэн, харин Брахма — бүтээгшэ, гурбуулаа ниилээд Тримуртын гурбалые бүрилдүүлнэ. Хэрбээ Брахма мүнөөдэр үсөөхэн бэшэрэгшэдтэй бол, Шива эсэргээр олон дүрэнүүдтэ бэелэлээ олоо, жэшээнь, Катараджа (хатарай хаан), бар унаһан, нюураа хөөдэһэн даяанша. Энэдхэгэй олон бурхадые хүдэлөөнэй хэрэгсэлэй бэлэг тэмдэгэй журамаар амитанаар түлөөлүүлдэг, иимэ ушарһаа Шивые гурбан шүдэтэйгээр Нанди зэрлиг үхэр унаһан байдалаар дүрсэлдэг. Юртэмсын хамгаалагша Вишнуе хүмүүндэ янза бүриин дүрээр, амитанайшье, хүнэйшье дүрээр харуулдаг. Вишнуе дахагсад болохо Вишнуидууд Будда болон Кришнань удалгүй өөр дүрэдэ бэелхэ Вишнагай хубилал гэдэгтэ этигэдэг. Нага хэмээхэ могойн дэргэд хэбтэжэ байгаа амгалан Вишнагай дүр маша ехэ тархаба. Тэрэниие ехэбшэлэн дун, зээрэнсэг, бадма лёнхобо, ошортой холбон дүрсэлдэг. Тэрэ домогой баатар болохо хахад хүн, хахад бүргэд Гарудые унан ниидэжэ ябадаг.
Шажанай бэшэбэринүүд
Энэдхэгэй шажанай арюун гэгээн бэшэбэринүүд арюун хэлэн болохо санскрит дээрэ бэшэгдэһэн байдаг. Тэрэ шрути, смрути гэһэн хоёр хэлбэритэй. Шрутиие (санскритһээ оршуулбал «һунһаһан зүйл») бурханһаа мэдэлэг болон мүнхын үнэные хэндэ дамжуулһан, тэрэ хүн бэшэдэг. Тиимэ маягаар бэшэгдэһэн бэшэбэринүүд Веда (санскритһээ оршуулбал «мэдлгэ») хэмээхэ юрэнхы нэрээр алдартай, золёоһын хэлбэринүүд, арюун тарнинууд, һүлдэ дуунуудые багтаадаг. Смрити (санскритһээ оршуулбал «тогтооһон зүйл») бэшэбэринүүд үеһээ үедэ дамжан тархадаг. Тэдэгээрынь «Махабхарата», «Рамаяна» зэргэ баатарлиг найраглалнууд, хуули тогтоомжын бэшэбэринүүд, домог үльгэрнүүдые багтаадаг.
Дангина бурхад
Шактизмынь Бенгали, Ассам, Кашгарта үндэр ажа холбогдолоо хадгалһаар байна. Энэ уламжалал бүхыл жэнхэни, ёһотой юмые эмэгтэй хүнэй бүтээн согсолуулагша эхилэл болохо Шактида хамааруулдаг. Шактиие хүндэлэн дээдэлхэнь онгоной бэшэрэл шүтэлгээр дүрсэлэгдэдэг; шактизмай янза бүриин түрэлүүдые Лакшми, Дурга, Кали зэргэ дангина бурхадые шүтэлгээр үзүүлдэг. Оршон үеын энэдхэгэй шажанда Калинь олон тооной бэшрэгһэдтэй. Тэрэниие ехэбшэлэн найман гартай, хүзүүндээ шулмаһын габалаар хэһэн гэнжэтэй, һүйдхэгшын дүрээр харуулдаг. Кали болон Парвати, Шактигиин нэлээд тайбан хубилһан дүрүүдые юрынь Шивэ бурхантай дүрсэлдэг. Ондоо нэгэн дангина бурхан Сарасвати эхин үедээ ведын дангина бурхан байһанаа, дараань энэдхэгэй шажанай бурхадай ехэ сүмэдэ оробо. Ведын эринэй үедэ тэрээр гол мүрэнэй бурхан гэгдэжэ байһанаа, харин мүнөөдэр шэнжэлхэ ухаанай, хүгжэмэй дангина бурхан боложо, ехэбшэлэн дүрбэн гарынхаа хоёроорынь хүгжэмэй зэбсэг тогложо буйгаар дүрсэлэгдэхэ болоо.
Ганешэ
Заан түрэхтэй бурханиинь, магадшье үгы, энэдхэгэй хамагай түгээмэл бурхадай нэгэн болодог. Домогой ехэд дэлгэрһэн хубилбариһаа үзэхэд Ганешын заанай толгойнь түүниин эсэгэ Шивын уурал хилэнтэй холбоотой ажа. Шивэ өөрын эхэнэр Парватиие хаяһанай дараа даяншалалай гоё һайханые эрэн бэдэржэ ябахадаа бурханай хүсөөр Ганешые бүтээһэн гэлсэдэг. Хожомынь Шивэ тэрэниие толгойгүй болгоһониинь Парватиие сүхэрэнгөө барахад хүргэбэ. Шива өөрын тэнэг үйлэдэлээ ойлгоод, Ганешын толгойе аян замынь тааралдаһан анханай амитан болохо заанай толгойгоор һолибо. Ганешые азын бурхан, амидаралай бэрхэшээлые дабан туулахад тусалдаг гэдэгтэ этигэсгээдэг. Түүниин амитан болохо Вахан харха ямаршье амида, жэжэ амитандашье байдаг, хүсэн шадалай бэлэг тэмдэг ажа һэн.
Зүүлтэ
Категори:Шажан мүргэл
Сингапур
Сингапур (малай Singapura; Тамил சிங்கப்பூர்) — Малайн хахад аралай урда хушуунда байрлаха аралһаа тогтохо зүүн урда Азиин хото-улас юм. Экваторой хойто зүгтэ 137 км зайда, ниитэдээ 63 жаахан аралһаа бүрилдэжэ, Малайзиин Жохор можын урда, Индонезиин Риау аралнуудай хойно байрладаг. Газар нютагынь 707.1 км² болоод дэлхэйдэ үлэһэн үсөөн тооной хото уласуудай нэгэ юм.
Сингапурай хүн зониинь 4.59 сая тухай. Хүн зоной диилэнхи хубиие Хитадууд эзэлдэг. Захиргаанда хэрэглэгдэхэ албан ёһоной хэлэниинь англи хэл.
Нэрэ
Малай хэлэнэй Singapura (Сингапура) гэдэгынь санскрит хэлэнэй सिंहपुर (Симха пура), оршуулбал «Арсалан хото» гэхэ үгэһөө гаралтай юм. Үнэндөө, Сингапурта арсаланг юрэнь байгаагүй гэжэ үзэдэг, харин тус нэрые бард дуратай Шривиджая уласые үндэһэлэгшэ үгсэн гэжэ таамагладаг. Үргэн дэлгэрһэн Монгол арадай нэгэ дуунда «Арсалан хотын уршуудаар һылүүлжэ хэһэм аа…» гэһэн мүрэ баһа байдагһаа бол уридын сагта Арсалан хото гэжэ нэрлэжэ байгаа.
Түүхэ
Түүхэдэ тэмдэглэгдэһэн хамагай эртын һуурин 2-р зуунай үедэ оршон байгаа. Энэнь Темасек гү, али далайн хото гэһэн нэрэтэй тосхон болоод Суматрагай Шривиджая уласай ноёрхол доро байһан юм. 16-һаа 19-р зуунай хоорондо Жохорын Султанатай харьяанда байһан.
Британиин Дурна Энэдхэг нэгэдэлэй харьяада байхадаа 1819 ондо Сингапурай сүмэ аралда худалдаанай зээл боложо байгуулба. 1819 ондо Томас Стэмфорд Раффлес Британиин Дурна Энэдхэгые түлөөлжэ Султан Хуссейн Шахтай гэрээ байгуулжа, Сингапурай үмэнэ хэһэгые Британиин худалдаанай үрэдөө болгон ашаглаха болоо.
Энэ үедэ аралай гол һуурин газарынь Сингапур голой аман дээрэхи Малайзиин загаһанай ажахы эрхэлһэн тосхон байгаа. Мүн эрье, голнууд, жаахан аралнууд дээрэ нютагай уугуул эрхэтэн болохо Орган Лаут амидардаг байба. Британишуудынь Сингапурые "амталагшын зам" стратегиин ажа холбогдолтой түшэг газар болгон ашаглажа байгаа. Уламаар Британиин эзэнтэ гүрэнэй хамагай шухала худалдаа, сэрэг армиин түбүүдэй нэгэ болоһон байна. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеэр Сингапур Японшуудта эзэлэгдэхэдэ Уинстон Черчилль энэнние тодорхойлдоо "Британиин хамагай томо илагдал" гэбэ. 1945 ондо эрьеэд Британиин эрхэ мэдэлдэ шэлжэһэн. 1963 ондо Малай, Сабах, Саравактай нэгэдэн Малайзи уласые үүсхэһэн болобош 1965 оной 8 һарын 9-нд хоёрхон жэлэй дараа тусгаарлаба. Сингапурайь мүн оной 9 һарын 21 НҮБ-да элсэһэн байна.
Эдэй засаг
Сингапурай тусгаар тогтоноһоноор уласай амидарха стандарт нэмэгдэбэ. Гадаадын шууд хүрэнгэ оруулалта болон уласай ударидалгатай ажа үйлэдбэржэлтэнь сахилгаан хэрэгсэлэй үйлэдбэрилэлтэ, газарай тоһон гаралтай химиин бодос үйлэдбэрилэлтэ, туризм, санхүүгэй үйлэшэлгэ, мүн уламжалалта худалдаанай баазанууд дээрэ тулгуурилһан оршон үеын эдэй засагые бүтээжэ шадаба. Энэнь Голландиин эдэй засагша Альберт Винсемиусай түлэблигөө дооро хэгдэһэн байна.
Сингапурайь 1 хүндэ оногдохо ҮНБ-ээр тоособол дэлхэйн 6-дахи баян орон юм. Мүн гадаада аралжаанай нөөсэдөө 171.7353 тэрбум америкын доллартай.
Түрын засаг
Бүгэдэ Найрамдаха Сингапур Уласай Үндэһэн Хуулида улас түрын системыень түлөөлэлэй арадшалал гэһэн тодорхойлһон болобош парламентын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас гэһэн хүлээн зүбшөөрэгдэдэг. Улас түрын амидаралдань Арадай Үйлын Нам (People's Action Party) дабамгайлдаг болоод 1959 онһоо хойшохи бүхы һунгуулида илалта байгуулба.
Газарзүй
Сингапур уласай газар нютагынь Сингапур арал гэхэ гол арал, бусад жаахан 62 аралһаа бүтэдэг. Жаахан аралнуудһаа Журон, Пулон, Пулой Убин, Сентоза аралнуудынь арай томохониинь юм. Эхэ газар гү, али Малайзитай холбогдоһон хоёр хуурай замын гараса байдаг. Эдэнһь хойто зүгтээ Жохор хототой холбогдоһон Жохор-Сингапурай далан зам, баруун зүгтээ Малайзи-Сингапурай холбооһон нэрэтэ хүүргэ хоёр болоно. Сингапурайь бага нютаг дэбисхэртээ, шигүү һууришилтайн ушар эрьеын гүехэн уһада шэнээр хүрьһэтэ газар үүсхэдэг юм. 1960 ондо 581.5 хабтагай дүрбэлжэн километр нютагтай байһан бол мүнөөдэрэй хэмжээнь 704 болоһон болоод 2030 он гэхэдэ ахин 100-гаар нэмэгдэнэ гэжэ таамагладаг.
Климат
Экваторай уларилтай, Ази түбиин Малайн хахад аралай урда газарта, температурын хэлбэлзэл маша бага байдаг. Шииглиг агаартай хадаа халууниие бараг тэсэхээр байдаг.
Сингапур жэл бүри ехэ шииг нойтонтой: нэгэ һарада 170 миллиметрһээ 250 миллиметр хүрэтэр бороотой. Хотын түүхэдээ эгээн бага температура +20 °C байхаад, эгээн ехэ температура — +36,1 °C. Жэлэй дундажа эгээн хүйтэниинь 25 °C, дундажа эгээн халуун 31,1 ° С байдаг. Эдэ температураһаа хэлбэлзэжэ магадгүй аад, шатаажа халуун агаар харисангы хобор байжа болоод 20 °С градусһаа доошо хүйтэн температура хэзээш байгаагүй.
Шажан
Сингапурта хамагай үргэн тархаһан шажан бол Буддын шажан юм. Саяханай тоололгоор байнгын ажаһуугшадай 33% өөрһэдөө Буддын шажаниие баримталагша гэһэн хэлэһэн байна. Тоо үзүүлэлтээрээ Буддын шажанай дараа ороһон томохон шажанууд бол Христосой, Лалын, Бомбын, мүн Энэдхэгэй шажанууд юм. Христосой, Бомбын шажанай болон шүтэлгэгүй хүнүүдын тоо 2000 онһоо 2010 оной хоорондо тус бүри 3%-аар нэмэгдэһэн ба тэрэнэйхээ хэрээр буддын шажантанууд сөөрэһэн байна. Бусад шажан шүтэгшэдэй тоо харисангы тогтоборитой байна.
Сингапурта Буддын шажанай гурбан гол урасхал болохо Тхеравада, Махаяна, Ваджраянагай сүмэ хиидүүд али алинь байдаг. Сингапурай Буддын шажантануудай ехэнхинь хитад яһатан болоод тэдэ Махаяна урасхалые шүтэнэ. Хэдэн арбан жэлэй турша Тайвань, Хитадай номлогшод һургаалаа дэлгэрүүлһээр ерэһэн тула Хитадай Махаяна зонхилдог. Гэхыдээ Тайландын Тхеравада урасхал һүүлшын жэлнүүдтэ дэлгэржэ байна. Японой Буддын шажанай Сока Гаккай байгуулга Сингапурта олон хүн һургадаг болоод тэдэнь ехэнхидээ Хитад яһатанууд байдаг. Мүн лэ Түбэдэй Буддын шажан алгуурханаар Сингапурта нэбтэрэн орожо ерэжэ байна.
Сингапур орон нютагайхи хэлэн
Сингапурынь хитад, англи, малай, тамил гэһэн албан ёһоной дүрбэн хэлэтэй. Англи хэлэн бол тус уласай тэригүүлэгшэ хэлэн ба энэ хэлэниинь бизнес, засагай газар, дунда һургуулиин һургалтада хэрэглэгдэдэг. Сингапурай үндэһэн хуули болон бүхы хуулинь англи хэлээр бэшэгдэһэн байдаг. Сингапурайхидай 80% англи хэлые эзэмшэһэн байдаг. Англи хэлэнэй дараа Хитадай Мандарин хэлэн, теэд Малай, Тамил хэлэнүүд ородог. Сингапурай англи хэлэнэй үндэһэнь Британиин Англи хэлэн юм. Сингапурайхидай бараг талань гэртээ хитад хэлэн хэрэглэдэг. Сингапурай Мандарин хэлэниинь 1.2 сая хүнэй түрэлхи хэлэниинь болно. Хахад сая оршомынь хитад хэлэнэй өөр аялганууд болохо Хоккиэн, Теочев, Кантон аялгаар яридаг болобош мандарин, англи хэлэнүүдтэй харисуулхада хэрэглэгшэдэй тоо бууража байна. Малай хэлэн бол "үндэһэнэй хэл" болон түүхэтэй холбогдолтойгоор үлүү ёһололой шэнжэ шанартай үйлэдэ хэрэглэгдэдэг. Түрын дуулал болохо “Мажулах Сингапура”, мүн сэрэгэй тушаалнууд малай хэлээр байдаг. Мүнөөдэр малай хэлээр голдуу малайшууд яридаг ба Сингапурайхидай зүбхэн 16.8% малай хэлые мэдэдэг, 12% түрэлхи хэлээ болгон хэрэглэдэг байна.
Сингапурайхидай 100 мянганиинь гү, али 3% Тамил хэлые түрэлхи хэлээ болгон хэрэглэжэ байна. Хэдыгээр зүбхэн тамил хэлэниинь албан ёһонойхи гэжэ тоосогдодогшье Энэдхэгэй бусад хэлэнүүд баһа хэрэглэгдэхэнь бии.
Зүүлтэ
Категори:Ази
Хибчагууд
Хибчагууд (Kipchaks) (qıpçaq, ҡыпсаҡ, қыпшақ, кыпчаклар, qipchoq) — тюрк гарбалай нүүдэлшэ арад түмэн. Х зуун жэлдэ мүнөө үеын баруун-хойто Казахстанай нютаг дэбисхэртэ нютаглажа, зүүн зүгтэ кимагуудтай, урда зүгтэ зүгтэ огузуудтай, баруун зүгтэ хазарнуудтай хилэлбэ. Олон аймаг омогоор хубаажа, нүүдэлэй ажахы хэбэ. Х зуун жэлэй дунда үедэ торк-огузуудые дахажа Эжэл мүрэнэй эрьедэ, Хара тэнгис ба Кавказай шадар тала нютагаар таараба. Зүүн зүгтэ Тэнгэри уулаһаа баруун зүгтэ Дунай мүрэн хүрэтэр хибчагуудай ажаһууһан газар нютагые XI—XV зуун жэлдэ «Дешт-и-Кыпчак» (, землѧ Половецкаꙗ). Хибчагууд нэгэдэһэн улас гүрэниие байгуулха шадаагүй. XI—XIII зуун жэлдэ хэдэ хэдэн ханай ударидаһан хибчаг аймагай холбоонууд байгаа. Гол түлэб хибчагууд мал ажахы эрхилһэншье һаа, XII зуун жэлдэ хибчаг орондо аланууд, булгарнууд ба ородуудһаа гадна хибчагуудай нэгэ хэһэг ажаһууһан хотонууд байгаа. Зүүн (Эжэл мүрэнһөө зүүн зүгэй) хибчагууд Дунда Азитай, имагтал Хорезмтэй, холбоо хэлхеэтэй байгаа. Баруун хибчагууд Оросто, Византитай, Болгаритай, Унгартай байнгын харилсаатай байдаг бэлэй.
Түрүүшынхиеэ ород түүхэшэд хибчагуудые 1054 ондо дурдана. Энэнэй һүүлдэ хибчагууд хубаагдамал ород гүнлигүүдые добтолжо, зарим ород гүнүүдтэй холбоо баряад ондоо ород нютагуудые добтолон тонобо. 1103 ба 1113 онуудта Святополк Изяславич ба Владимир Мономах хибчагуудые байлдан буталһаар хибчагууд ород нютагһаа хойшоо нүүдэжэ, удаан саг соо ородуудые добтолоогүй. Ород гүнүүд хибчагуудые дайсагналдаа урижа хибчаг хануудтай худа болоо. XII зуун жэлэй һүүл хахадһаа дайралнууд дабтан нэмэһэншье, харин ород гүнүүдэй дружинанууд добтолгонуудые хорёон тогтоохо шадаа. Монголшуудай Европодохи байлдан дахуулалтын үедэ (1223) хибчагууд өөрынгөө холбоотон байһан алануудые урбаһанай һүүлдэ монголшууд хибчагуудта Хойто Кавказда, Калка голой тулалдаанда илагдаһан байгаа.
Зүүн хибчагууд монгол сэрэгэй хэһэг боложо, Алтан Ордоной арад түмэнэй диилэнхи хуби болоод, жаахан тооной монголшуудые залгяад хэлэеэ үгөө. Алтан Ордоной тус арад зон XIV зуунай хүрэтэр хибчаг гэжэ нэрэтэй байһаншье һаа, һүүлдэнь татар, казах, башкир, карачай, кумык гэхэ мэтэ хибчаг бүлын хэлэнүүдээр дуугардаг үндэһэтэниие байгуулба. Баруун хибчагууд (половцууд) Бата ханай добтолһоной һүүлдэ Унгар ба Болгарида нүүжэ тэндэхи зондо залгигдаһан байна.
Зүүлтэ
Категори:Ородой түүхэ Категори:Казахстанай түүхэ Категори:Узбекистанай түүхэ
Уильям Шекспир
Уильям Шекспир (William Shakespeare, 1564 оной 4 һарын 23 — 1616 оной 4 һарын 23), Англиин алдартай зохёолшо, шүлэгшэ юм. Тэрэ түрүүшынхиеэ театр үүдэн бии боложо байха үедэ амидарһан. Зүгөөр лэ иимэ үедэ амидарһан бэшэ театрые бии болоһон хүн тэрэ өөрөө байгаа. Зүжэгэй зохёол бэшэжэ эхилхээһээ үмэнэхи 10 жэл тэрэ ябуулын театрын зүжэгшэн байһан юм.
Хожомой бүхэ саг үеын туршада «түгэс түгэлдэр эмгэнэлтэ зүжэг» гэжэ үнэлэгдэһөөр ерэһэн «Ромео Джульетта хоёроо» Шекспир 31 наһандаа бэшэбэ. «Гамлетые» 37-тойдоо, «Отеллое» 40-тэйдөө, «Лир хааниие» 41-тэйдээ бэшэһэн байна. Һүүлдэ агуу ехэ «Макбет», «Антоний Клеопатра хоёр» зэргэ олон зүжэгээ бүтээһэн байна. Эдэгээр эмгэнэлтэ зүжэгүүдһээ гадана «Зунай һүниин зүүдэн», «Арбан хоёр дахи һүни» зэргэ манай орондо һайн мэдэхэ олон шэлэдэг энеэдэнэй зүжэг бэшэһэн юм. Хэдыгээр тэрэ уйдхартай, энеэдэнэй түрэлые хослуулан бүтээжэ байһан орьёл гэжэ хэлэжэ болохо бүтээлнүүд эмгэнэлтэ зохёолууд байба.
Үлүүшье үгы, дутуушье үгы 52 жэл амидраад тэрэ 1616 оной эгсэ энэ үдэрөө, мүн Эйвон голой эрье дээрэхи түрэлхэ хотодоо наһан дүүрэһэн юм. Тэрэ өөдэ болохдоо «Зүжэг дуусаба, хүшэгэ хаагдаа» гэһэн байдаг. Энэ дабтагдашагүй суута хүн 37 жүжиг бэшэһэн болоод бүтээлүүдэйх нэлээд хүн түрэлэхтний алишье үеын ямаршье бэлэг танхай туурбигшад хүрэжэ ошоогүй орьёл болоһон юм.
Зүүлтэ
Категори:Англиин зохёолшод Категори:Англиин ирагуу найрагшад Категори:Ехэ Британи
Амарай можо
Амарай можо — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Благовещенск хото.
1948 оной хүрэтэр Алас Дурнын хизаарай (1938 онһоо Хабаровскын хизаарай) бүридэлдэ багтаһан Амарай можо СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Тэрүүлэгшэдэй зарлигаар 1932 оной 10 һарын 20-ндо байгуулагдаһан.
Газар зүй
Хойто талада Саха (Яхад) Улас, зүүн талада Хабаровскын хизаар, зүүн-урда талада Еврейн автономито можо, баруун талада Үбэр Байгалай хизаар хилэ нэгэтэй. Амар можын баруун урда хилэ болбол Оросой холбоото уласай гүрэнэй хилэ болоод Хитадтай хилэ мүн.
Можын урда хилэдэ Амар мүрэн урдана. Амарай можодо Бага Хинган шэлэ нюруу, Хинганай байгаалиин нөөсэ газар байрладаг.
Амарай можо Оросой холбоото уласай зүүн-урда зүгтэ, газар зүйн һэрюүн уларилай бүһэдэ, хойто үргэригэй 48°51' ба 57°04' болон зүүн утаригай 119°39' ба 134°55' хоорондо оршожо Оросой Алас Дурнын нэгэ хуби юм. Засаг захиргаанай түбынь Благовещенск Москваһаа түмэр замаар 7985 км, агаараар 6480 км зайда байрладаг.
Сагай бүһэ
Амарай можо Якутскын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 9 (UTC+9), Москвагайнхиһаа (MSK+6) 6 сагаар түрүүлдэг.
Хүн зон
Можын гансахан томо хото хадаа 2010 ондо 214 390 хүнтэй байһан ниислэл Благовещенск.
Арад түмэнэй диилэнхи бүлэгүүдынь:
Нютагай уугуул үндэһэн эргэд үсөөнхиие түлөөлдэг. Аһан ехэ бүлэгынь хүн зоной 0,2 % болодог хамнигад.
Зүүлтэ
Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог
Орос хэлэн
Ород хэлэн (русский язык) - Славян хэлнүүдэй Ородуудой хэлэн юм. Оросой холбоото уласай түбэн хэлэн юм. Ород хэлэн - 300.000.000 хγнэй түрэлхи хэлэн.
ОХУ-аас гадна ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан бусад хэд хэдэн мужуудад орос хэл (бүс нутгийн онцлогоороо Орост хэрэглэгддэг хэлээс ялгаатай) өргөн тархсан байдаг. Төрөл бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр эдгээр улсад 52 сая (2005)-аас 94 сая (2010) хүртэл орос хэлээр ярьдаг хүмүүс байдаг. 2001 оны бүх Украины хүн амын тооллогын дагуу Украин дахь 7994 мянган оросууд төрөлх хэлээ орос хэлээр нэрлэсэн, түүнчлэн бусад үндэстний 6280 мянган төлөөлөгч орос хэлийг төрөлх хэл гэж нэрлэсэн (үүний 5,545 мянга нь украинчууд); Орос хэлийг төрөлх хэл гэж заасан хүмүүсээс гадна 17,177 мянган хүн хэлээр чөлөөтэй ярьдаг гэжээ. Казахстанд 2009 оны хүн амын тооллогоор 3,747 мянган оросууд (98.8%) орос хэлийг төрөлх хэлээр нь нэрлэсэн бөгөөд 15-аас дээш насны Казахстаны бүх үндэстний оршин суугчид орос хэлээр аман яриаг ойлгодог гэж мэдэгджээ. 471 мянган хүн (94,4%), чөлөөтэй уншдаг - 10,725 мянган хүн (88,2%), чөлөөтэй бичдэг - 10,309 мянган хүн (84,8%). Узбекистанд орос хэлээр ярьдаг хүмүүсийн тоо 3.6 сая (2005)-аас 11.8 сая (Бонд) хооронд хэлбэлзэж, Оросын 1.1 сая орчим хүн амтай байна. 2009 оны Беларусийн хүн амын тооллогын дагуу Беларусийн 3948 мянган оршин суугч орос хэлээ төрөлх хэл гэж нэрлэсэн (үүнээс 2,944 мянга нь Беларусь, 756 мянга нь оросууд); гэртээ ярьдаг хэлийг 6673 мянган хүн орос хэлээр нэрлэсэн (үүний 5552 мянга нь белорус, 758 мянган орос хүн); 1305 мянган хүн чөлөөтэй ярьдаг орос хэлийг өөр хэлээр нэрлэсэн байна. Киргиз улсад 2009 оны хүн амын тооллогоор 482 мянган хүн төрөлх хэлээрээ орос хэлээр ярьдаг байсан бол 2,109 мянган хүн орос хэлийг харилцааны хоёрдогч хэл болгон ашиглаж, нийтдээ 2592 мянган хүн буюу тус улсын хүн амын 48 хувь нь байжээ. 2004 оны хүн амын тооллогын үеэр Молдавын 201 мянган орос үндэстний 97.2 хувь нь, 282 мянган Украины 31.8 хувь нь, 147 мянган гагаузын 5.8 хувь нь, 2.565 мянган хүн амын 2.5 хувь нь Молдавчуудаа орос хэл гэж нэрлэжээ. Молдавын нийт хүн амын 3383 мянган хүн амын 16.0 хувь нь орос хэлийг өдөр тутмын харилцааны хэл гэж нэрлэжээ. Латви улсад 2011 оны хүн амын тооллогын дүнгээр 699 мянган хүн орос хэлийг өдөр тутмын харилцааны хэл гэж нэрлэсэний 460 мянга нь орос, 90 мянга нь латви, 54 мянга нь беларусчууд байжээ.
Холбооһон
Категори:Оросой холбоото улас Категори:Хэлэнүүд
Америкэ
Холбооһон
*
Бомбын шажан
Хитад шажанай шухала уламжалалнуудынь бомбын шажан болон Энэдхэгһээ гаралтай Буддын шажан юм. Эхин үедээ ёһон зүйн гүн ухаан байһан күнзын һургаал дараа дараагай шатууддаа шажанай элементнүүдые оложо һэн. Хитадай хоёр үндэһэн шажаниинь эртэнэй хитадай үзэл баримталалнууд болохо “инь” болон ”янь”, тэршэлэн үбгэ дээдэһын шүтэлгые багтаадаг.
Хитадай Бомбын шажан
Хитад улас боло олон соёл эбэсэг зохисонгүй зэрэгсэн оршоһон орон мүн. Шажанай соёлынь үүнэй нэгэ бүрэлдэхүүн хэһэг, Буддын, бомбын, лалын, католик, христосой боло Хитадай табан томо шажан, үүнэй зүбхэн бомбын лэ Хитадһаа гаралтай юм.
Балар эртэнэй үедэ хүмүүн байгаалиие бэшэрэн шүтэжэ тэнгэри сахюусые шүтэжэ ерэһэнээр бөөгын убадиһаар ада сүтгэрые хөөн зайлуулжа хархидые даража ерэбэ. Хожомынь одооһоо 2500 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай зүүн Чжоу уласай үедэ амидаржа байһан гүн ухаантан Лао-цзы "ёһон һуртахуунай ном" бэшэжэ, байгалалга һэлүүхэн үзэл һанаа амидаралай хэлбэриие һанаашалжа, хүмүүд ашагай түлөө хөөсэлдэхэгүй энэрэнгүй сэдьхэлтэй байха ёһотой гэжэ баримталба. 2000 гары жэлэй үмэнхи Зүүн хан уласай үедэ хүмүүн "ёһо һуртахуунай ном" дахи үзэл һанаа болон эртэнэй хүмүүнэй байгалиие шүтэнхые тэнгэриие тахиха зарим ёһололтой уялдуулаад бомбын шажаные үүдэн бии болгоһон байна. Бомбын шажан үүл хүлэглэн ябагша сахюулһаные бэшэрэн шүтэжэ, бисалгал хэбэл һүнэһээ арюудхаха зорилгод хүрэжэ шадана гэжэ үзэбэ. Лао-цзые ёһо һуртахуунай үбгэ дээдэһээр үргэмжэлжэ, "ёһо һуртахуунай номынь" бомбын шажанай шухала судар болобо.
Сагаан үүлэнэй сүмэ
Бээжингэй баруун дүүрэгтэ бомбын шажанай Сагаан үүлэнэй сүмэ (Бай Юн Гуань) байрлажа байна. Энэнь мүн Хитадай Бомбын шажанай ниигэмлигэй байра юм. Тан уласай үедэ өөрөөр хэлбэл ниитын он тоололой 741 ондо байгуулагдаһан уг сүмэдэ олон удаа заһабари хэжэ һэн. Бай Юн Гуань сүмын хамба лама Инь Чанань боло Хитадай һунгадаг уран зохёолые уншажа нэбтэрхы ойлгоһоной дараа бомбын шажаные шүтэхэ болоһон байна.
Бомбын шажанда Чуань зэнь һүһэгтэн болон Зэн һүһэгтэн гэжэ илгадаг. Чуань зэн һүһэгтэниинь эм абахагүй мяхан эдихые сээрлэжэ сүмэдэ һуудаг. Зэнэй һүһэгтэниинь гэрлэжэ болохо болоод мяхан сээрлэхэгүй юм.
Бомбын шажаниинь Хитадай эргэдэй һүһэг бишэрэлһээ үүдхэлтэй, үүнэй үндэһэ дээрэ түүные нэн хэлбэрижүүлһэн байна, ёһониинь оршохогүй газар гэжэ байхагүй юм.
Бай Юн Гуань сүмэ 18 дугантай, эндэ бомбын шажанай түүхэн дэхи хэдэн арбан нүхэсэһэн мэргэдые тахижа байна. Хамба лама Инь Чанань хэлэхдээ, сүмэдэ үдэр бүри хурал хуража ном уншана. Номынь бомбын шажанай бүхы һунгадаг ном сударай агуулгые хамаржа байдаг гэжээ.
Хитадай Бомбын шажанай дээдэ һургуулиинь Хитадай Бомбын шажанай ниигэмлигһээ эрхэлһэн бомбын шажанай мэргэжил дээшэлүүлхэ анханай курсын үндэһэ дээрэ 1990 ондо байгуулагдаһан юм. Бомбын һүһэгтэнэй дэлэнхи олон хүн энэ һургуулиһаа түгэсэн байдаг. Бай Юн Гуаниин бомбо Лү Юүньхэ мүн уг һургуулиие түгэсэбэ. Тэрээр хэлэхдээ, 2000 гары жэлэй турш бомбын шажан үүдэн хүгжэжэ мүнөөдэрые хүрэхэдээ түүнэй хамагай шухала нэгэ шалтагаан боло саг үеын хүгжэлые даган, ниигэмэй ехэ оршоной өөршэлэлтэдэ зохисохогүй зүйлээ өөршэлжэ ниигэмдэ үйлэшэлжэ, улас орондоо үйлэшэлжэ байдагта оршоно гэжээ.
Холбооһон
Категори:Шажан мүргэл
Фредерик Шопен
Фредерик Францишек Шопен (Fryderyk Franciszek Chopin, Frédéric François Chopin; 1810, Желязова-Воля — 1849 оной 10 һарын 27, Парис), Польшын ба Франциин хүгжэмэй зохёолшо ба суу бэлигтэй пианист.
10 һарын 28
Арбадугаар һарын 28 — Григориин литын жэлэй 301-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 302-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 64 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Фредерик Шопен
Польшын алдарта хүгжэмэй зохёолшо Фридерик Шопенэй эсэгэ эхэ хоюулаа хүгжэмдэ абьяаслиг хүнүүд байгаа. Шопен бүри бага наһанһаа пианино тогложо һураа. Түрүүшынгээ багша Адальберт Живни нэрэтэй чех хүнэй ашаар хүбүүн улам һайн һуралсажа, 7 наһандаа полонез гү, али эрхимсэг аята фортепианын түрүүшын бүтээлөө зохёоо һэн.
10 һарын 28
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Эрэ хүн
Эрэ хүн эсэбэл эрэгтэй хүн, богонёор эрэ гэдэгынь наһанда хүрэһэн эрэгтэй ухаанта хүные хэлэнэ. Наһанда хүрээгүй боло хүбүүн (эрэгтэй үхибүүн), наһанда хүрэһэн боло залуу, ахимаг наһанай боло хэжээл эрэ, үндэр наһатай боло үбгэн хэмээн илгаатай нэрэлхэнь баһа бии.
Фредерик Шопен
1829 ондо Варшавын Хүгжэмэй дээдэ һургуулиие амжалтатай түгэсхээд, шалгалтын хуудаһан дээрэ «Фредерик Шопен хадаа хүгжэмэй суу бэлигтэн» гэжэ нэгэ багша тусгаарлан тэмдэглэһэн байна. Энэ үедэ Шопен фортепиано, найрал хүгжэмэй 2 концертоо бэшэһэн юм. Уг бүтээлдэ Польшын арадай аялгуу эхэ булаг боложо үгэбэ. Тэрэ жэлнүүдтэ суута хүгжэмшэн Йоһанн Себастьян Бах, Вольфганг Амадей Моцарт, Людвиг ван Бетховенэй һунгадаг хүгжэмһөө шамдан һуралсажа, өөрынгөө үеын хүгжэмэй зохёолшод, тухайлбал ехэ виолончелист Паганиниһаа үльгэр дуурайл абажа байгаа. 20 наһатайдаа Фредерик Шопен өөрын концертые тоглон, дараань Париста ошон һуурижан, амидаралайнгаа тэн хахадые тэндэ үнгэрөө. Фредерик Шопен Париста байхадаа Лист, Берлиоз зэргэ хүгжэмшэд, зурааша Эжен Делакруа, ирагуу найрагшад, уран зохёолшод Адам Мицкевич, Һенрих Һейне, Оноре де Бальзак, Жорж Сандтай танилсажа нүхэрлөө.
Эрэ хүн
Категори:Хүн түрэлхитэн
Фредерик Шопен
Фредерик Шопенэй зохёол доторһоо 2 концерт (1829, 1830), 3 соната (1828—1844), фантази (1842), 4 баллада (1835—1842), 4 скерцо (1832—1842), экспромт, ноктюрн, этюд, вальс, мазурка, полонез болон бусад фортепианын зохёомжонуудые нэрлэжэ болоно. Тэрэнэй зохёолнууд гүнзэгы үнэн сэдьхэл, тансаг уран, үндэр техникэ нэгэдхэһэн байдаг. Хүгжэм аялгуунь түрэлхи Польшын арад түмэндэ эрхэ сүлөө һайн һайханиие асархада туһална гэжэ Фредерик Шопен этигэдэг байһан. «Польшо эрхэ сүлөөтэй, жабхалан, хүсэрхэг болоно!» — гэжэ тэмдэглэлэй дэбтэртээ бэшэһэн байна. Фредерик Шопенэй олоной үмэнэ табиһан концерт 1848 оной 11 һарын 16-нда Лондондо болоо.
Хүнды үбшэндэ нэрбэгдэһэн Фредерик Шопен Англида хоёр дахин ошожо эмшэлүүлһэн болобошье, операци абалгүй 39-тэйдээ наһа бараа һэн. Тэрэниие түрэһэн нютагайнхинь газар хүрьһэнэй хамта Парисай Пер-Лашез хүдөөлүүлхэ газарта хүдөөлүүлжэ, амиды байгаа сагтаа хүсэжэ байһанаар хожом эхэ орондонь зүрхыень хүргүүлэн Варшавын Арюун Хэрээһэнэй церковь сүмэдэ байрлуулаа. Польшын хүгжэмын агуу ехэ зохёолшын амидарал эди наһандаа иигэжэ дууһаһаншье һаа, тэрэ уран бүтээлэй гандашагүй баялиг үбые хүн түрэлхитэндэ үлээбэ.
Намтар
Эсэгэ Николя Шопен (1771—1844) юрын гаралтай хүн байгаа. Бага наһандаа Франциһаа Польшодо шэлжэн ерээ. 1802 онһоо Скарбека Желязова-Воля изагууртанай эдлэндэ амидаржа, тэрэнэй хүүгэдүүдэй хүмүүжүүлэгшэ байгаа. Николя Шопен 1806 ондо Текле Юстина Кшижановскатай (1782—1861) гэрлэһэн. Агуу хүгжэмэй зохёолшын эхэнь үндэр болбосоролтой, франци хэлтэй, фортепиано дээрэ һайн тоглодог, уянгалиг һайхан хоолойтой басаган байһан гэдэг баримта түүхэдэ үлээбэ. Энэ оршондо бишыхан хүбүүн Фредерик түрүүшын хүгжэмэй талаар сэдьхэгдэл, ойлголто, хүмүүжэлгэ бии боложо багаһаа арадай хүгжэмдэ һонирхолтой болоһон байна.
1810 оной намар Фрицек Шопен түрөөд хэдэхэн һаратай байхадань Николя Шопенэй гэр бүлын хамта Варшавада шэлжэн нүүбэ. Варшавын лицейдэ тэрэ франци, герман хэлэнэй багшаар ажаллаһан. Сэхээтэн эсэгэ эхын дуран, тэдэнэй бүридүүлжэ шадаһан оршон абьяаслиг хүүгэдүүдэй хүгжэлдэ һайнаар нүлөөлһэниинь ойлгомжотой. Фредерик, томо эгэшэ Людвига (1807–1855), дүү басаган Изабелла (1811–1881), Эмилиятэй (1812–1827) сугтаа ургажа хүмүүжэһэн болоод тэдэндээ ехэ дура хайратай байгаа.
Фредерик багаһаан хойшо Моцартын адли хүгжэмэй ехэ абьяастай хүбүүн байһан. Тэрэ хүгжэмэй үндэр мэдэрэмжэтэй, хүгжэм шагнажа байгаад уйладаг, ехэ сэдьхэлэй хүдэлэлтэй, ургуулан бододог үхибүүн байгаа. 1818 ондо, Шопен 8 наһатайдаа түрүүшын хүгжэмэй зохёолоо бэшэһэн тухай Варшавын нэгэн сониндо бэшэһэн түүхэ үлээбэ. Залуухан Фредерик Шопендэ ехэ найдабари табижа хүгжэмдэ эсэлтэгүй һургадаг байгаа. Войцех Живны (1756—1842) гэдэг чех гаралтай пианист 7 наһатай хүбүүтэй хэшээллэдэг байһан гэдэг. 8 наһатайдаа Польшын изагууртадай баярта уригдан тогложо, 9 наһатайдаа концертдо оролсожо байһан, һүүлдээ хүгжэмэй лицей болон консерваториие дүүргэбэ. Хүбүүнэй хүгжэм тоглохо абьяас ехэ хурдан урдажа 12 наһатайдаа Польшын томо пианистуудай зэргэдэ зүй ёһоор багтаһан. Һүүлдэ Живны Шопендэ зааха юумэн дууһаһан гээд хэшээл орохоһоо арсаһан байна.
Дунда һургуули түгэсөөд, 7 жэл Живнытэй хэшээлжэ дууһаһанай дараа Фредерик Шопен хүгжэмэй зохёолшо Йозеф Эльснертэй хүгжэмэй онол заалгажа эхилһэн. Тэрэ Антон Радзивилл болон Четвертинский гүнүүдэй тэдхэбэридэ орожо дээдэшүүлэй таалалые хүртэжэ тэдэнэй хүреэндэ ороһон. Уламаар Берлин, Дрезден, Прагада ошожо алдарта хүгжэмшэдэй концерт үзэһэниинь тэрэндэ ехэ түлхисэ болоһон.
1829 онһоо Шопен Венэ, Краков хотонуудта өөрын зохёолнуудаар концерт табин тогложо эхилээ. 1830 оной 11 һарын 5-нда Варшава хотые орхижо дахин ерээгүй. 1830-аад оной һүүлшээр Жорж Сандта дурлаһан түүхэ эхилдэг. Венэ, Варшава болон Париста ээлжэлэн һуурижадаг байһан тэрэ Польшодо Оросой эзэрхэйлэлтэ эсэргүү тэмсэл гараһанай дээрэһээ 1931 ондо тэрэ Париста удаан хугасаагаар амидархаар шиидэһэн болон ушарынь Польшын буһалгаалагшад илагдал хүлеэһэндэ ехэ гутарһан ба энэнээ алдарта «Хубисхалай этюд» зохёолоо бэшэн элирхэйлһэн байна. 22 наһандаа түрүүшын концертоо Парис хотоо үгэһэн. Энэ концерт бүрин амжалта асарһан. Шопеной бусад томо хүгжэмшэд болон хүгжэмэй зохёолшодһоо илгарха илгаань тэрэ хүгжэм болон фортепианые бусадта зааха тун дуратай байһан. 1837 ондо тэрэнэй уушхан түрүүшынхиеэ үбдэһэн (сүрье үбшэн байһан гэжэ түүхэшэд үзэдэг). Энэ үеэр Жорж Сандтай (Аврора Дюпен) ниилэжэ амидарһан үе юм. Испаниин Майорка арал дээрэ өөрын эгээн алдарта зохёолнуудые бэшэһэн байна.
1847 ондо Жорж Сандһаа һалажа ехэ сэдьхэлээр унажа, дарамта эдэлһэн зэргэнь үбшэндэнь муугаар нүлөөлһэн гэжэ үзэхэ үндэһэтэй. 1848 ондо тэрэ оршон тойроноо һолихо зорилгоор Лондон орожо концерт тоглон, багшлһан. Энэнь тэрэнэй һүүлшын аялал байба. 2 жэлэй һүүлдэ бусажа Париста ерээд, 1849 оной 10 һарын 5-нда наһа бараа. Ф. Шопениие наһа барахада хүгжэмэй юртэмсэ эмэгнэжэ тэрэнэй зохёолой мянга мянган шүтэн баримталагша хүдөөлэлгэдэ ерээ һэн.
Тэрэниие түрэһэн нютагайхинь шорооной хамта Парисай Пьер Лашезтэ хүдөөлүүлжэ, амиды һэрюун ажабайдалдаа хүсэжэ байһанаар хожом эхэ орондо зүрхыень хүргүүлэн Варшавын Арюун Хэрээһэнэй сүмэдэ байрлуулаа. Тэрэнэй хүдөөлэлгэдэ дээрэ өөрынгөө бэшэһэн фортепианын II. Соната эгшэглэжэ байгаа. Польшын хүгжэмэй ехэ зохёолшын амидарал ид насандаа дууһаһан болобошье, тэрэ уран бүтээлэй гандашагүй баялиг үбые хүн түрэлхитэндэ үлэгдөө һэн.
Бусад
Категори:Польшын хүгжэмэй зохёолшо
Викингүүд
Викингүүд (vikinger, vikingar, vikingene) — VII-XI зуунай үедэ Скандинавиин хахад аралда ажаһууһан дайнша хүсэрхэг эртын герман угсаатан мүнөөгэй данишууд, норвегишүүд, шведүүдэй улас үндэһэтэн юм. Викингүүд IX-XI зуунай хоорондо Европын ехэнхи хэһэгые эзэлэн колонизироволжо байһан Скандинавиин дайшад, худалдаашад болон далайн пирадууд юм. Тэдэ өөһэдэй алдарта ута хүлэг онгосоор зүүн тиишэ Эжэл (Волго) мүрэнөөр Константинополь хүрэтэр, баруун тиишэ Исланд, Гренланд болон бусад шэнэ нээгдэһэн газар оронууд уруу аялдаг байгаа. Энэ Викингүүдэй үе Европын дунда зуунай түүхын нилээдгүй томо хэһэгые бүридүүлдэг юм.
Еврейн автономито можо
Еврейн автономито можо ( идиш ייִדישער אױטאָנאָמע געגנט Yidisher Oytonome Gegnt) — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Биробиджан хото.
Тус можо Оросой Алас Дурнада байрлажа, Амар мүрэнөөр Хитад Уласта (Хара-Мүрэн можо) хилэлнэ. Еврейн можодо Бага Хинган шэлэ нюруу байрладаг.
2010 оной тоосоогой ёһоор, можын хүн зоной миин лэ 0,9 %, 1628 хүн, еврейшүүд байгаа. 90,7 % ородууд ба 2,8 % украиншууд байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Еврейн автономито можо
Барбадос
Барба́дос — Хойто Америкын улас.
Холбооһон
Категори:Хойто Америкэ
Белиз
Белиз - Америкийн улас.
Категори:Хойто Америкэ
Монгол бэшэг
Абяае тэмдэглэхэ тэмдэгтэнүүдыень Монгол үзэг, тэрэ үзэгээр бэшэһэн зүйлэсые Монгол бэшэг (ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ᠌) гэжэ нэрлэхэ нэгэн зүйл үзэг бэшэг мүнөө байна. Энэ үзэг бэшэгые 13-р зуунай эхинһээ эхилээд мүнөө үедэшье гэһэн Монголшууд хэлэн аялгуугаа тэмдэглэхэд хэрэглэсээр ерээ.
Мүнөөдэр Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай Үбэр Монголой Өөртөө Засаха Орондо Монгол хэлые тэмдэглэхэдэ албан ёһоор хэрэглэдэг бол Монгол Уласта Монгол хэлые тэмдэглэхэ хоёрдогшо бэшэг болгон хэрэглэжэ, түрын албан хэрэгтэ зарим байдалаар хэрэглэжэ байна. Ниитэ 26 үзэгтэй болоод энэһээ гадаад үгые тэмдэглэхэ 9 үзэгтэй.
Категори:Бэшэгүүд
Гаити
Гаити — Хойто Америкын олтирог арал ба улас.
10 һарын 29
Арбадугаар һарын 29 — Григориин литын жэлэй 302-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 303-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 63 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Эхэнэр
Эхэнэр эсэбэл эмэ хүн, богонёор эмэ гэдэгынь наһанда хүрэһэн эмэ хүйстэ ухаанта хүные хэлэнэ. Наһанда хүрээгүйень басаган (эмэгтэй үхибүүн) гү, али гэнэ. Эмэгтэй хүниие наһанай байдалһаа хамааруулан охин, хүүхэн, эмгэн зэрэгээр нэрэлдэг.
Категори:Хүн түрэлхитэн
Коран
Коран (أَلْقُرآن‎ — үгэшэлбэл «уншалга»), лалын шажантадай гол арюун ном, Меккэ болон Мединэдэ Мухаммедэй хэлэһэн номлол, зан үйлэ, хуули эрхэ зүйн һургаал, зальбарал, һургамжатай түүхэ болон һургаалта онтохонуудай суглуулбари юм. Мүнөө хүрэтэр үлэһэн Коранай эгээн эртын хубилбаринууд VII—VII зуунда бэшэгдэһэн юм.
609 онһоо хойшо Мухаммед өөрынгөө һүзэгтэндэ энэ номой һургаалые Меккэ ба Мединэ хотодо арюун һүнэһэнэй (Коран 16, 91) гү, али архангел Гавриилай (2, 92) дамжуулһан бурханай зарлиг захиралтаар мэдээсэбэ. Коранай ниитын заһабарилга VII зуун жэлэй дундада (Гурбадугаар халиф Османай редакци) абаһан, Кораниие уншаха долоон арганууд Абу Бекр ибн Муджахид ат-Тамими (859—936) тогтообо. Коранай агуулгын туһаламжаар исламай эсхатологи, иудаис болон христианствын үзэлнүүд, исламай еһо журам болоһон эртын арабуудай заншалнууд, араб арадай аман зохеол, ислам хуули еһониие хайжа болоно.
Коран
Категори:Лалын шажан
Гватемала
Гватемала - Америкийн улас.
Категори:Хойто Америкэ
Лев Толстой
Лев Николаевич Толстой (1828 оной 9 һарын 9[хуушанаар 8 һарын 28], Ясная Поляна — 1910 оной 11 һарын 20 [хуушанаар 1 һарын 7], Астапово), гүн, ород зохёолшо, Петербургын ЭУА-иин сурбалжалагша гэшүүн (1873), хүндэтэ академик (1900). Эсэгэнь — Николай Ильич Толстой гүн (1794—1837), 1812 оной Эсэгын ороноо хамгаалгын дайнай хабаадалсагша; эхэнь — Мария Николаевна (1790—1830), түрэлхи обогоор Волконская. Толстой гэртээ һуралсаба; 1844—47 оной хоорондо Казаниин ехэ һургуулида һураба (шатые дүүргөөгүй). 1851 ондо тэрэнэй аха Н. Н. Толстой сэрэгэй алба хаажа байһан Кавказдахи Старогладковская хүдөөдэ ябаа. 1851 оной дэбтэртэнь тэрэнэй түрүүшын удха зохёолой бодолнууд («Үсэгэлдэрэйхи түүхэ» гэхэ мэтэ) элирэн гарана. Толстойе үхэтэр бэшэгдэһэн дэбтэр тэрэнэй түрүүшын удха зохёолой һургуули болобо. Толстой Кавказдахи үнгэрһэн гансаардаһан амидаралай хоер жэлэй хугасаа өөрынгөө һүнэһэнэй дэбжэлтэдэ шухала үүргые гүйсэдхэбэ гэжэ бодоо. Кавказда бэшэгдэһэн «Бага наһан» нэрэтэй тэрэнэй түрүүшын хэблэгдэһэн туужа (Детство, «Современник» сэтгүүл, 1852, № 9) — хожом гараһан «Гүлмэр наһан» (1852—54) ба «Эдир наһан» (1855—57) туужатай хамта — өөрын намтар болохо «Хүгжэлэй дүрбэн шата» гэһэн романай үргэн нэгэ хэһэг байгаашье һаа, энэ романай һүүлшын хэһэг болохо «Залуу наһан» эсэстэ бэшэгдээгүй.