cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
4 һарын 12
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Чжу Си
Чжу Си (кит. упр.  朱熹, пиньинь : Zhū Xī, мүн Чжу Юаньхуэй, Чжу Чжунхуэй, Чжу Хуэйань гэһэн нэрээр мэдэгдэһэн; 1130—1200) — хитад философ, эрдэмтэн ба нэбтэрхы толи зохёогшо, номшо, ном шэнжэлэгшэ ба Күнзын һургаалай ном сударые тайлбарилагша. Неоконфуцианизмын эгээн шухала түлөөлэгшэ мүн. Тэрэшэлэн Хитад, Солонгос, Япондо албан ёһоной үзэл һургаал болоһон неоконфуцианизмда уламжалалта ба ниитэлиг хэлбэриие үгэһэн байна. 1179—80 оной хоорондо, Нанькан можын (南康軍) захирагша байхадаа «Бай-лу дун» һургуулиие (白鹿洞書院, «Сагаан гүрөөһэнэй агы») һэргээһэн, тэрэнэй лекци үгэһэнэй ашаар Сунь уласай эгээн алдартай һургуули болобо.
Холбооһон
Категори:Хитадай гүн ухаантад
Бавасан Абидуев
Бавасан Доржиевич Абидуев (1909-1940) Ивалгын аймагай Янгаажан нютагта 1909 ондо түрэһэн байна. Ерээдүйн уран зохёолшо эдир залуухан ябахадаа, хорёод онуудай эхеэр нютагтань ябуулагдаһан соёл болбосоролой ба ниитын политическэ хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаадалжа, Сомон Зүблэлэй түрүүлэгшын орлогшоор, таряашадай комитедэй эдэбхи үүсхэлтэй гэшүүн ябаа.
1928 онһоо «Буряад-Монголой үнэн» сониной сурбалжалагшаар хүдэлөө. Тэрэ жэлдэ арбан юһэтэй Бавасан Абидуев «Самолёт» гэжэ поэмэ бэшэжэ, тэрэнь Буряадай уран зохёолдо горитойхон ушарал болоһон юм. 1931 ондо «Наранай гэрэл» гэжэ тэрэнэй түрүүшын ном Ц. Доной урид бэшэлгэтэйгээр хэблэгдэн гараа бэлэй. Поэт-эрхэтэн, поэт-агитатор байһан Бавасан Абидуев тэрэ сагайнгаа туйлай шухала асуудалнуудта анхаралаа ехээр хандуулагша һэн. 1938 ондо тэрэнэй «Баяр» гэжэ нэгэ боти зохёолнуудынь хэблэгдэн гараба.
Эдэ жэлнүүдтэ Б. Абидуев арадай аман зохёолдо үндэһэлэн «Тэхэ Бабанын түүхэ», «Шаалай Шаанай хоёр», «Котии баатар», «Эреэн гүрөөһэ эмээллэгшэ» болон хүүгэдтэ зорюулһан бусад һонин онтохонуудые бэшээ һэн. Бавасан Абидуев политическэ, уран һайханай литература буряад хэлэндэ эрхимээр оршуулагшадай нэгэн байжа, Николай Островскиин «Булад яажа хатуужааб», «Шуурган дундуур түрөөшэд», Владимир Маяковскиин шүлэгүүдые болон бусад зохёолнуудые оршуулжа, номууд болгон хэблүүлһэн байгаа.
Бавасан Абидуев хадаа буряад поэзиин эхин түрүүшын лирик, түрэл нютагуудайнгаа дэлхэйн байгаалиие ехэ гоёор, үнгэ һайхантайгаар хаража бэшээ. «Сонходо малайһан һара», «Үүр», «Хабарай үдэшэ», «Алтан далай», «Үдэ», «Таряалан», «Наранай туяа» болон болон бусадшье уран хурса шүлэгүүдыень һургуулиин олон үеын һурагшад урматайгаар шудалһан, сээжэлдэһэн байха юм.
1932 онһоо Бавасан Абидуев «Буряад-Монголой комсомолец», удаань «Агын үнэн» сониной харюусалгата редактораар урагшатайгаар ажаллаа бэлэй. 1935 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.
Бэлигтэй уран зохёолшо хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, 1940 ондо наһа бараһан юм.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Дэнлүү
Дэнлүү (,, dēnglóng), мүн фонарь — зөөбэриин болон һуурин хэмэл гэрэлэй эхэ булаг. Һүни орон зайн бэе даанги хэһэг гэрэлтүүлгын багажа хэрэгсэл.
Гудам, танхим, таһалга, добжоо, зуһалангай зам, сэсэрлигтэ хүрээлэнг гэрэлтүүлхэдэ тохиромжотой байдаг. Уридань дэнг шатаадаг байһан бол мүнөө сахилгаанаар тэжээгдэдэгынь элбэг.
Холбооһон
Категори:Гэрэл
Улаан асарай зүүдэн
«Улаан асарай зүүдэн» гээшэ хитад удха зохёолой шэлэгдэмэл романюм. Романай түрүүшын 80 ботииень Манжын гүрэнэй үеын алдарта зохёолшо Цао Сюэцинь түрүүшын 80 бүлэгые бэшэһэн болоод, наһа бараһанайнгаа урдахана 1763 ондо «Шулуун тухай бэшэг» гэһэн нэрээр хэблүүлбэ. 30 жэл һүүлдэ, 1791 ондо, Гао Э шабитаяа үшөө 40 бүлэгые бэшэжэ романай сюжедые дүүргээд романые «Улаан асарай зүүдэн» гэжэ нэрлэбэ.
Тус роман изагууртан гэр бүлэһээ гаралтай Цзя Баоюй (, «эрдэни хаша» гэжэ удхатай) Линь Дайюй (, хара хаша гэжэ удхатай) хоёрой хайра дурлалай трагеди юм. Феодал нэгэн гэр бүлын мандан бадаралһаа уналта доройтолго дүтэлхэ түүхые үгүүлнэ. Уг романай үйлэ ябадалые дүрсэлэн үгүүлһэн уран тодо, ирагуу үгэ хэлэлгэ «Улаан асарай зүүдэн» гэжэ романиие Хитадай һунгадаг үльгэр зохёолой эгээн үндэр орьёл болоод дэлхэйн удха зохёолой түүхэдэшье шухала байра һуури эзэлхэ бүтээл болгожо шадаһан юм.
Зүүлтэ
Категори:Хитад удха зохёол Категори:Алдарта дүрбэн зохёол Категори:Романууд
Һенрик Ибсен
Һенрик Юхан Ибсен (Henrik Johan Ibsen; 1828 оной 3 һарын 20, Шиен, Норвеги — 1906 оной 5 һарын 23, Осло, Норвеги) — Норвегиин зүжэгэй зохёолшо, Европын «шэнэ зүжэгые» үндэһэлэгшэ.
Дэлхэйн зүжэгэй онол зүйн хүгжэлдэ үлэмжэ нүлөө үзүүлэн, ниигэм-сэдьхэл зүйн зүжэгэй шинэ хандалгые түлэбшүүлһэн гэһэн уралиг шудалаашад үнэлдэг.
Намтар
Ибсен Норвегиин Шиен хотодо уһан онгосо эзэмшэгшын гэр бүлэдэ түрөө. 1836 ондо тэрэнэй эсэгын ажал банкрот болоод, орон гэрэй хүрэнгэ мүнгэнэй шадамжа буураад зогсоһонгүй, айл хүршынхинэй харисаан хүрэтэр хубилагдаба. Ибсен хүбүүн энэ бүхэниие тон хажаглааша ажаглаһаниинь хожомой уран бүтээлдэ элирһэн байна. Тэрэ арбан табан наһа хүрээд туһалха эмэй санша болобо. Ехээр уншажа, шүлэгшье ехэ бэшэбэ. Тэмдэглэлэй дэбтэртэнь орон нютагай хүрэнгэтэнүүд, түшэмэд тухай доромжолхо шүлэг, шог зураг олошорһоор, тэдэ хүн зоной дунда түгэн тархаһаар, тэрэ хэмжээгээр Ибсен олоной танил боложо байгаа.
1848 онһоо хойшохи Ибсенэй уран бүтээлые гурбан саг үедэ хубаан үзэжэ болохо юм. Эхинэйхинь 1848-1864 онууд гү, али романтизмые баримталагша байха үень. «Ивановын һүни», «Сульхаугай баяр», «Хаан шэрээнэй түлөө тэмсэл» зэргэ долоон зүжэг энэ үедэ бэшэгдэһэн болон сүм түүхэ домогой сэдэбтэйн хубида ниитэлиг шэнжэтэй юм. Хоёрдохи (1864-1884) тэрэнэй реалист хандалгаар бэшэжэ байһан үе болоод «Хүүхэлдэйн байшан», «Бранд», «Пер Гюнт», «Нора» зэргэ гүн ухаан, бэлгэдэлэй шэнжэтэй найман зүжэг бүтээбэ. Тэрэнэй уран бүтээлэй гурбадахи үедээ (1884-1900) «Зэрлиг нугаһан», «Гедда Габлер» зэргэ сэдьхэл зүйн аястай найман зүжэг зохёоһон байна.
Абхази
Абха́зи (Абх: Аԥсны; Гүржи: აფხაზეთი), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Абхази Улас, болбол Урда Кавказ дахи дутуу хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн таһаршаһан улас ба ехэнхи уласууд Гүржиин нэгэ хэсэг гээшэ зүбшөөһэн ба энэ газар нутагые өөрын автономито бүгэдэ найрамдаха улас гэжэ үзэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Гүржиин Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Улас  Категори:Хүлдөөһэн конфликтын бүһэ Категори:Урда Кавказ Категори:Гүржиин түүхэн нютаг Категори:ЗХУ-ай удаахи улас Категори:Ород хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Гүржидэхи Сепаратизм Категори:Баруун Азиин уласууд Категори:Баруун Ази Категори:Зүүн Европын уласууд Категори:Трансконтинентальна улас Категори:Дутуу хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн улас
Кобаяси Исса
Кобаяси Исса (小林一茶, мүн Ятаро (弥太郎, Ятаро:; 1763 оной 6 һарын 15 — 1828 оной 1 һарын 5) — Японой ирагуу найрагша, Мацуо Басё болон Ёса Бусоной һүүлдэ агуу ехэ хайку зохёолшо.
Уулархаг Синано можодо баян таряашанай бүлэдэ түрөө. Бага наһандаа эхые алдажа, хойто эхэтэй харааһан дээрэһээ арбан дүрбэтэйдээ Эдо руу нүүгээд, мэргэжэлтэй ирагуу найрагша болобо. Элдэб можо нютагаар аялжа шүлэг бэшэбэ. 39 наһандаа үбдэһэн аба харууһалхаяа тоонто нютагта бусажа ерээд, абынгаа наһа бараһанай һүүлдэ тоонто нютагтаа һуурижаба. Үндэр наһандаа һамга абаһаншье һаа, үхибүүдынь эдир наһандаа үхэжэ, ганса хоер һамганай басаган амиды үлэбэ.
Иссагай бүтээлэй үбынь баян - хорин мянган хокку, эссе, «Абын амидаралай һүүлшын жэлнүүд» дэбтэр, «Минии хабар» шүлэгэй суглуулбари. Шүлэгынь хилбар ба үнэн зүрхэтэй юм.
Зүүлтэ
Категори:Японой ирагуу найрагшад Категори:Японой зохёолшод
Амстердам
Амстердам (Amsterdam) — Нидерландын ниислэл хото болон эгээн томо хото юм. Энэ хото Хойто Голланд можодо, уласай баруун хэһэгтэ оршоно. Амстердамай хүн зониинь 2008 оной байдалаар 747 290 байһан болон энэнь 6.7 сая хүн зонтой, Рандстад гэжэ Европын зургаадахи томо метрополи газар нютагые бүридүүлнэ.
Амстердамай нэрэнь Amstel dam гү, али «Амстель гол дээрэхи далан» гэдэгһээ гаралтай. XII зуунда загаһанай ажахы эрхэлдэг бишыхан хэмжээнэй тосхон боложо байгуулагдаһан болон Нидерландай Алтан Эрын үедэ дэлхэйн эгээн шухала боомтонуудай нэгэ болоо. Энэ үедэ Амстердамынь санхүү, алмаазай түрүүлэгшэ түб байһан байна. XIX болон XX зуунуудта хотонь нилээд ехээр ехэдхэн тэлэбэ.
Амстердам хотонь Нидерланд уласай санхүү, соёл уралигай түбынь юм. Олон байгуулга, банкуудай түбүүд эндэ байрлана. Евронекстын хэһэг Амстердамай хүрэнгын биржэнь хотын түбдэ байрладаг. Түүхын һубаг каналууд, уласай музей (Rijksmuseum), Ван Гогой музей, Анна Франкын байшин, улаан дэнлүүнэй гудамжа болон олон хара тамхиин кафенуудынь жэл бүри 4.2 сая туристнуудые татадаг.
Холбооһон
Категори:Европын ниислэлнүүд Категори:Нидерландын хотонууд
Невада
Невада (Nevada) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда хэһэгтэ оршодог можо улас. Ниислэл Карсон-Сити, эгээн томо хотонь Лас-Вегас. Тус можо уласай нүгөө нэрэ "Мүнгэн можо улас" гэжэ нэрэнь эндэ олон тооной мүнгэнэй ордон газар элирүүлжэ, олборложо байһантай холбоотой. Невадань нютаг дэбисхэрээрээ долоод ородог болоод Можаве сүлһөө эхилээд Ехэ һаба газар хүрэтэр үргэлжэлнэ. Тус можо уласай нютаг дэбисхэрэй 86 хубиие АНУ-ай Холбооной засагай газар сэрэгэй болон эргэнэй зорюулалтаар эзэмшэдэг. 2006 он гэхэдэ 2.6 сая оршом оршон суугшатай байһанай 85% Лас-Вегас, Реногой метрополитан бүһэдэ һуудаг. Можо уласай хууляар гэрлэхэ, гэр бүл сусалха ажаллалга түбэг багатай байдаг болон зугаа сэнгэлэй һалбари, хуулишалагдаһан мүрытэй тоглоом, янханай газар зэргээрээ алдартай.
Зүүлтэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
4 һарын 13
Дүрбэдүгээр һарын 13 — Григориин литын жэлэй 103-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 104-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 262 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Оршуулга
Оршуулга — ондоо хэлэндэ хүрбүүлэн буулгаһан зүйл юм.
Оршуулгые мүнөөһөө 2000 гаран жэлэй үмэнэ бии болоһон гэжэ зарим нэгэн эхэ һорболжодо тэмдэглэһэн байдаг. Мүнөөнэй олон уласай харилсаа холбоо мүн лэ оршуулгатай һалашагүй холбоотой байна. Оршуулга ута удаан хугасаанай түүхэтэй, хэрэглээ асар ехэ болобошье бидэнэй оршуулга тухай мэдэлгэ маани тон бага харамсалтай. XVIII зуунай һүүл үе хүрэтэр оршуулга онолой шудалга оршуулгын сэдьхэгдэлэй шудалга гэжэ үзэжэ болохо болон энэһээ хойшо оршуулгын онолой ажал бараг лэ зогсонги байдалда ороһон. Харин энэ үедэ амиды бэетын эрдэм ухаан эршэмтэй хүгжэжэ эхилһэн. Илангаяа ургамал шудалал, амитан шудалал болон биологиин эрдэм ухаанай хүгжэл. Энэтэй сасуулхада оршуулгын эрдэм ухаан мүнөө хүрэтэр хүгжэлэй дараа шатадаа ороогүй байдаг. Удаан хугасаанай турша оршуулга байнга хүнүүдэй шудалгаанай гол сэдэб байһаар ерэһэншье оршуулга нуусалагдамал, ойлгоходо хүндэрэлтэй хэбээр лэ байна. Энэ оршуулгын мүн шанар болон арга барилые тайлбарилха юрэнхы онол байхагүй дээрэһээ шалтагаалжа байна. Ушар юуб гэхэдэ, энэ асуултын харюуе олон зүйлөөр тайлбарилжа болохо байха, гэбэшье эгээн шухала шалтагааниинь “оршуулга” гэһэн үгэ өөрөө олон удхатай, шудалаашанар ондоо ондоо үзэлые дахан ябасуу удхаар ойлгодогто оршодог.
Категори:Хэлэнүүд
Улас
Улас — тодорхой газар нютагтай түрэтэй нэгэдэл юм. Эрхэ мэдэлээрээ бүрин эрхэтэ, харьяата хоёр янза байна. Хүсөөр гү, али албадалгагүй ниилэһэн холбооной тусгаар улас байхань үсөөнгүй. Мүн лэ өөр уласай манлайлал, нүмэртэ байха улас баһа бии. Улас гэдэгынь орон гэдэгтэй эжэл удхатай болобошье албан ёһоор хэрэглэгдэдэг.
Түрэ  — ниигэмэй ниитэлиг эрхэ ашагые хамгаалжа, ниитэлиг үйлэшэлхэ шиидбэриие гаргагша, албадалга, хүсэн хэрэглэхэ онсогой эрхэ бүхы засаглалай аппараттай, хуули ёһон, уламжалал, зан заншалай ёһoop олгогдоһон эрхэнь тухайн нютаг дэбисхэрэй хизгаарта газаахи ямаршье хүсэнһөө үлэ хамааран заабал хэрэгжэхэ хүсэнтэй, ниигэмэй өөрөө өөрыгөө зохёон байгуулха элирхылэл болоһон улас түрэ-ниигэмэй институт юм. Түрын бии бололго гаралай талаар онол, үзэл баримталалнуудта шажанай онол; эсэгын эрхэтэ ёһоной; эзэлэлтын гү, али хүсэрхылэлэй; ниигэмэй хэрээнэй онол; түүхын материализмын; хүн зон зүйн; антропологиин; сэдьхэл зүйн; усажуулалтын зэргэ онол, үзэл баримталалнууд байна.
Үгын гарал
1225 оной Чингисэй шулуунай бэшэгтэ хамаг монгол улас гэжэ, хожом 1246 ондо Гүюг хаанһаа Римэй папа Дүрбэдүгээр Инносентдэ эльгээһэн захидалай тамгын дардаста Ехэ Монгол Улас  гэжэ бэшэгдэһэниинь Монгол бэшэгээрхи эхэ һурбалжанууд болодог. Мүн Монгол хэлэндэ эртэһээ хүнүүд (эрхэтэн, хүн зон, арад түмэн, үндэһэтэн гэжэ баһа ойлгогдожо магадгүй) гэхые өөрөөр "улас" хэмээдэгынь энэ хоёр удха угаасаа нэгэ үгэ байһан гү али нэгэнээһээ шэлжэһэн байжа магадгүй юм.
Уласай онсолиг
Улас орониинь ехэбшэлэн өөрынгөө засагай газар, түрын байгууламжа бүхы хуули, голшолон Үндэһэн хуули, сагдаа, сэрэг, татабариин системэ, мүн бусад ороной оршон һуугшадһаа тусхайлан бүридэһэн хүн зонтой байдаг.
Улас
Уласынь тусгаар тогтониһон нютаг дэбисхэр дээрэхи засагай газар, хүн зон, дээдэ эрхэ мэдэл гэһэн ойлголтонуудаар тодорхойлогдодог.
Дэлхэйн урда туйлһаа бусад бүхэ газар нютагынь улас оронуудта хубаагдаһан байдаг. Ватикан хото уласые оруулаад ниитэ 193 улас орон НҮБ-ын гэшүүн ороноор, хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн байдаг. Эдэ дээрэ өөрөө-тодорхойлогшо гэһэн философитой, улас болон хүлеэн зүбшөөрүүлхэ хүсэл бүхы дээдэ эрхэ мэдэлгүй нютаг дэбисхэрнүүд бии.
Тэдэнэй заримынь хүн зон, нютаг дэбисхэрээ хинаха де-факто бүхы Тайвань зэргэтэй адлиханшье, дээдэ эрхэ мэдэлынь хүлеэн зүбшөөрэгдөөгүй байдаг. Өөрөөр түб засагай газаргүйшье бодито байдал дээрэ улас гэһэн олон уласта хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн уласуудшье бии. Эдэнь олон уласта тус тусай улас гэжэ ябадаггүйшье, олон уласта өөрынгөө нютаг дэбисхэр бүхы улас гэжэ хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн байдаг.
Үндэһэтэн
Үндэһэтэн гэдэгынь "Төрт-уласад хэлбэршсэн эсвэл хэлбэршихээр эрмэлзсэн нэгдсэн нэг адлитгал бүхий хүмүүсийн бүлэглэл" юм гэж 2001 онд Финландын улас төрч, судлаач Пиа-Ноора Кауппи нар нь тодорхойлсон байдаг. Эндээс улас оронд байх зүйл нь нэгдсэн нэг угсаа гарал, хэл зүй, шашин, түүх бүхий хүмүүсийн групп юм гэж хэлж болох юм. Дээд эрх мэдэл бүхий Үндэһэтэн-улас (nation state) гэдэгһээ илгахын тулада дээдэ эрхэ мэдэлгүй үндэһэтэн байха үеын улас орон гэдэгтэй ойролсоо удхатайгаар энэ ойлголтонь хэрэглэгдэхэ болоһон.
Антонио Вивальди
Антонио Вивальди (Antonio Lucio Vivaldi; 4.3.1678, Венеци, ‒ 28.7.1741, Венэдэ хүдөөлэгдэһэн), Италиин хүгжэмэй зохёолшо, хиилшэн, багша. Джованни Легренциин (зохёолго) ба өөрынгөө эсэгын Джованни Баттистын (хиил) һургаба. 1714 ондо оркестрые ба Венециин «делла Пиета» консерваториин хорые ударидаба. Вивальди хадаа ‒ шэнэ драматизировалһан (Ломбардиин) гүйсэдхэлэй аргые баталһан Италиин хиилэй уралигай эгээн шухала түлөөлэгшэ юм. Тэрэнэй соло зэмсэгэй концертын жанрые бүтээбэ, хиилэй виртуозой техникын хүгжэлтэнь ехэ нүлөө үзүүлбэ. Кончерто гроссо нэрэтэй ансамбль-оркестрын концертын дархан мүн. 40 оршом оперонуудай зохёолшо, кантата, симфонинуудай зохёолшо; 460 үлүү концертнууд, энэ дунда программатай симфониин хүгжэмэй дээжэ болохо «Жэлэй уларил» гэһэн 4 хиилэй концертнууд ороно; сүмэ церковиин бүтээлнүүд.
Хүгжэмэй хэһэгүүд
Категори:Италиин хүгжэмэй зохёолшод
4 һарын 14
Дүрбэдүгээр һарын 14 — Григориин литын жэлэй 104-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 105-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 261 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Солбон Ангабаев
Солбон Ангабаев (1934—2001) — Буряадай уран зохёолшо, прозаик, публицист
Интернат-һургуули мүнгэн медальтайгаар дүүргэһэнэйнгээ удаа Солбон Ангабаев Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдта ороо. Шүлэгүүдэйнь түрүүшын суглуулбари «Табгайта таланууд» гэһэн нэрэтэйгээр 1956 ондо Москвада гараһан юм. 1957 ондо дээдэ һургуулияа дүүргэжэ, уран зохёолой ажал таһалгаряагүй эрхилээ. Саашадаа «Байгалай таабари», «Хүсэн», «Байгал шадарай дайда», «Бодол», «Агар зандан», «Хүүюур» гэһэн шүлэгэй суглуулбаринууд гараа бэлэй. Бүхы дээрээ уран зохёолшо арба гаран шүлэгэй номуудые хэблүүлээ. Гадна Солбон Ангабаевай «Һайн даа, нүхэд!», «Голой эрьедэ», «Алдар суутан тушаа» гэхэ мэтэ туужанууд номууд болон хэблэгдээ һэн.
Уран зохёолшо Буряадайнгаа ажабайдалаар һонирхожо, ажалай түрүүшүүлтэй, БАМ-ай барилгашадтай ходо уулзадаг, хэжэ байһан ажалаарнь, байдалаарнь һонирходог, тэдээн тухайгаа шүлэг болоод баримтата поэмэ, очеркнуудые бэшэжэ гаргаһан юм.
СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай арадай уран зохёолшо Солбон Ангабаев «Байгал» сэтгүүлэй поэзиин таһагые даагшаар, «Буряад үнэн» сониндо, Уласай соёлой яаманай Уран һайханай байшанда, «Репертуарай хуудаһан» сониндо хүдэлһэн юм. Солбон Ангабаев 1956 ондо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүнээр абтаһан байгаа.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Сибирь-татар хэлэн
Сибирь татар хэлэн (сибирь татаряеэр: Татар тел) — Алтайн хэлэнэй изагуурай сибир ь татар арад түмэнһөө хэрэглэгдэжэ түрэг хэлэнэй бүлэгэй аялгуу юм.
Категори:Хэлэнүүд
Пловдив
Пловдив — Болгариин хоёрдохи эгээн ехэ хүн зонтой хото, Пловдивой можын захиргаанай түб. Улас ороной урда хэһэгтэ байрладаг. Хүн зониинь - 367.376 оршом ажаһуугшад (2013 оной урасхалай дансаар). Түмэр замай ба хурданай замай уулзуур сэг (Софи руу авто зам).
Зүүлтэ
Категори:Болгари Категори:Саятан хото
Ардан Ангархаев
Ардан Лопсонович Ангархаев 1946 ондо Түнхэнэй аймагай Таблангууд тосхондо түрөө. Д. Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин физикэ болон математикын факультет дүүргээ. Тоорын дунда һургуулида, «Саяан» сониной редакцида, Буряадай номой хэблэлдэ ажаллаа. «Буряад үнэн» хэблэлэй байшангай ахамад редактораар аша үрэтэйгөөр олон жэлдэ хүдэлөө.
Улаан-Үдэдэ «Суранзан» (1972), «Алтан» (1977), «Ороной сагаан одон» (1987) гэhэн туужанууд болон рассказуудай номуудые, «Мүнхэ ногоон хасуури» (1982) гэжэ роман, «Амисхаал» (1985) гэhэн шүлэгүүдэй ном гаргаа. Москвада «Сила притяжения» (1976) повесть, «Вечный цвет» (1988) роман хэблэгдээ. «Молнии и листья», «Небо и земля» гэжэ 5 ботиhоо бүридэhэн роман-мозаика зохеохы ажалайнь үрэ дүн болоно. «Алтан бэhэлиг» (1975), «Хадын орьёл» (1978), «Аршаанда болоhон найр» (1979), «Арбан табанай hара» (1981), «Нойргүй һүни (1982), «Үүдэнэй хонхо» (1984), "Улаахан сэсэгүүд үдэhэй даа...«(1985), «Дугы дээрэ» (1988) гэhэн Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй академическэ драмын болон арадай театрнуудта табигдаhан зүжэгүүдэй автор. Гүрэн түрын болон олониитын ажал ябуулагша. Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ ябаа. Эрдэм шэнжэлэлгын ажалда горитой хубитаяа оруулаа. Хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, түүхын эрдэмэй доктор юм.
А.Л. Ангархаев 1978 ондо Буряадай комсомолой шанда хүртөө. Буряад ба Орос Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай арадай уран зохёолшо.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
4 һарын 15
Дүрбэдүгээр һарын 15 — Григориин литын жэлэй 105-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 106-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 260 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Нью-Мексико
Нью-Мексико(New Mexico) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун урда, баруун хэһэгтэ оршохо можо улас юм. Уулын можо уласуудай нэгэдэ тоосогдодог. Хүн зоной нягташалынь 6.27/км² болоод АНУ-ай зургаадахи хүн зон һиирэг һуурижаһан можо улас болоно.
Унаган америкынхид хэдэн зуунай турша нютаглажа ерэһэн тус нютаг мүн Испаниин эзэнтэ гүрэнэй Шэнэ Испани дэд хаанлиг, Мексикын нэгэ хэһэг байгаад Америкын Нэгэдэһэн Уласай нютаг дэбисхэр боложо, уламаар можо уласай зэргэлэлтэй болоо һэн. АНУ-ай можо уласууд дунда Нью-Мексико Испаниин колонизацилагшад болон Латин Америкын шэлжэн һуурижагшадай удам буюу испанигуудай эзэлхэ хуби эгээн үндэр можо улас юм. Мүн унаган америкынхидай эзэлхэ хубяар Аляска, Оклахомагай дараа гурбадугаарта, тоогоор Калифорни, Оклахома, Аризона, Техасай дараа табадугаарта ородог. Можо уласай нютагта дэбисхэртэ нютаглаха унаган эрхэтэдынь голшолон Навахо, Пуэблошууд байдаг. Иимэ тус можо уласынь хүн зон зүй, соёлой хубида испаниинхи, унаган америкынхидай хүсэтэй нүлөөлэл доро оршодог онсолигтой юм. Нью-Мексикын далбаанда Испани, Зиашуудай тэмдэглэхэ улаан, алталиг үнгэ, унаган америкынхидай шүтэдэг наран ороһон байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Абиджан
Абиджан (Нко: ߊߓߌߖߊ߲߬), болбол Кот д'Ивуарай эдэй засагай ниислэл ба Африка дахи хамагай ехэ Франци-хэлэтэй хүн зонтой хотонуудай нэгэ юм. 2014 оной хүн зоной бэшэлгын дагуу, Абиджанай хүн зон 4.7 сая байһан, ба уласай ниитэ хүн зоной 20 хуби, ба Африкада Лагос, Каир, Киншаса, Дар-эс-Салам, ба Йоханнесбургын дараа хамагай ехэ хүн зонтой зургаадахи хото боложо байна. Баруун Африкын соёлой бэлшэр болохо Абиджан хотонь индустриализацилга ба урбанизациин үндэр хэмжээтэй байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Кот д'Ивуарай дүүргэ Категори:Атлантын далайн хото ба һуурин Категори:Африкын боомтын хото Категори:Хуушан үндэһэнэй ниислэл Категори:Абиджан дахи һуурин
Альбер Камю
Альбер Камю (Albert Camus, 1913 оной 11 һарын 7, Мондови, Алжир, ‒ оной 1 һарын 4, Вильблевен, Франци), Франциин уран зохёолшо болон экзистенциалис сэдьхэгшэ. Эсэргүүсэлэй хүдэлдөөнэй гэшүүн. «Ондоо хүн» (1942) гэһэн туужадаа дотор хооһон геройн ухаан сэдьхэлдэ амидаралай «абсурд» удхагүй шанарые харуулба («Незнакомец» гэһэн нэрээр ород хэлэн дээрэ Г. В. Адамовичэй оршуулагдаба). Хүнэй зориг ажабайдалай удхагүй байдалтай тэмсэл тухай «Тахал» гэһэн ёгто роман-үльгэр (1947; антифашис, антитоталитарис). «Сизиф тухай домог» (1942), «Эсэргүүсэн бодогшо» (1951) гэһэн гүн ухаанай номуудта, зүжэгүүдтэ («Калигула», 1944) ёһо суртахуунай һунгаха эрхэ сүлөөе батална. «Уналга» (1956) гэһэн туужа. Сэтгүүлзүй: «Мүнөө үдэрэй тэмдэглэл» (1—3 боти, 1950—58). 1957 оной Нобелиин шагналтан. Автомашинын аварида орожо наһа бараа.
Зүүлтэ
Категори:Франциин зохёолшод
Боохон
Боохон — тосхон, Эрхүүгэй можын Усть-Ордын тойрогто байралана.
2010 ондо ажаhуугшадтай байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Усть-Ордын тойрог
Константин Бальмонт
Константин Дмитриевич Бальмонт (Константин Дмитриевич Бальмонт — ) — ород ирагуу найрагша.
Изагууртанай бүлэдэ түрөө. Оюутанай хүдэлөөндэ хабаадаһан ушарһаа 1887 ондо Москвагай ехэ һургуулиһаа гаргаһан байна. Түрүүшын бүтээлнүүд («Зохёолой суглуулбари», Ярославль, 1890, «Хойто зүгэй тэнгэри доро» суглуулбари, 1894) эрхэтэнэй гашуудал нэбтэ байгаа. Ород символизмын түрүүшын түлөөлэгшэ («Эрьегүйдэлдэ» суглуулбари, 1895, «Аниргүй», 1898, «Шатадаг байшангууд», 1900, «Нара мэтэ байхамнай», 1903). 1905 оной хубисхалые баяртайгаар угтаба («Сэсэнэй дуунууд», Парис, 1907). Удаадахи суглуулбаринууд: «Дангинын онтохонууд» (1905), «Һайханай мэгзэм» (1911), «Наранай, Тэнгэриин ба Һарын сонедүүд» (1917) гэхэ мэтэ.
Египет, Мексикэ, Перу, Энэдхэг зэргэ хари гүрэнүүдэй уралигай жэшээнүүдые суглуулаад хэблэбэ. Перси Биши Шелли, Педро Кальдерон де ла Барка, Уолт Уитмен, Эдгар Аллан По, Поль Верлен, Шарль Бодлерые ород хэлэн дээрэ оршуулба. Шота Руставелиин «Барасай арһа хэдэрһэн баатар» ба Калидасагай зүжэгые түрүүшынхие ород дээрэ оршуулба. 1920 ондо Францида нүүбэ.
Каир
Каир (القاهرة, Аль-Кахира — «илагша» гэжэ удхатай), Египедэй ниислэл, Нил мүрэндэхи оршоно. Шухала тээбэриин узуулбари. 8 026 мянган ажаһуугшадтай (2009 он). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, машина бүтээлгэ, бүдэй, химиин, гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. Дархалал (металл, арһан гэхэ мэтэ бүтээл). Метрополитен. 4 дээдэ һургуули. Академи. Египедэй Хүреэлэн. 10 музейнүүд, энэ тоодо Египедэй, Коптын музейнүүд.
Зүүлтэ
Категори:Египет Категори:Африкын ниислэлнүүд
Булат Аюшеев
Булат Лубсанович Аюшеев — ирагуу найрагша, уран зохёолшо, сэтгүүлшэ, Зэдын аймагай Дэрсэтэ һууринда 1963 оной июлиин 30-да түрөө. Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй хэлэ бэшэгэй факультет дүүргэнхэй. «Байкал», «Сибирские огни», «Октябрь» гэхэ мэтэ сэтгүүлнүүдтэ, хамтын суглуулбаринуудта, «Иркутское время» гэһэн альманахта тэрэнэй зохёолнууд толилогдоһон байна.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
4 һарын 16
Дүрбэдүгээр һарын 16 — Григориин литын жэлэй 106-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 107-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 259 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Орегон
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Михаил Зомонов
Михаил Дармаевич Зомонов 1942 ондо Түнхэнэй аймагай Хуурай Хобог нютагта малша буряадай бүлэдэ түрэһэн юм.
М.Д.Зомонов шэнжэлхы ажал ябуулгадаа яагаад хүрэжэ ерэһэн бэ гээд хаража үзэхэдэ, бүхы эрмэлзэл хүсэлынь угай табисуур удхаһаа эхитэй гээд эли. Саяан уулын хайра үршөөл, хадаша үбгэдэй халуун анхарал харгыень нээжэ үгэһэн байгаа аабза. Буря­адай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин буряад болон ород хэлэ, литературын таһаг дүүргээд, түрэл аймагайнгаа Хойто-Гол ню­тагта гурбан жэлдэ багшалаа, «Бу­ряад үнэн» сониндошье гуурһаяа туршаад үзөө. Өөрын шударгы замаа үшөөшье олоогүйб гэһэн нюуса мэдэрэлээ досоогоо хада­галаад ябаа бэлэй. Зүүн Сиби­риин технологическа институдта багшалжа байхадань, эрдэмтэнэй ульһатайень ойлгоод, Ленингра­дай аспирантурын философско факультедтэ эльгээһэниинь одоол наһанайнь нарата харгы, аза тала­аниинь боложо үгэһэн юм. Эндэл шэнжэлхы хүдэлмэриин амта шэм­тые ёһотоор мэдэржэ, буурашагүй абьяас досоонь түрэһэн бэлэйл. Эрдэм мэдэсэеэ номой сангуудта үргэдхэжэ, эгэршэгүй ехэ эрмэл­зэлэй мүндэлһые ойлгоо һэн хаш даа. Угайнгаа бурхадта, ууган ехэ шүтөөнүүдтээ мүргөө бэлэйл, улад зондоо туһатай ябахаб гэжэ тангариглаа бэлэйл. Уданшьегүй философиин эрдэмэй кандидадай нэрэ зэргые хамгаалба, эрдэмтэ хүтэлбэрилэгшэдөө - профессор С.Н.Савельевтэ баяр баясхалан­гаа мэдүүлбэ. Зүүн Сибириин технологическа институдта, Зүүн Сибириин соёлой академидэ, Бу­ряадай хүдөө ажахын академидэ, Томскын гүрэнэй университедэй Буряадай филиалда философиин кафедрануудта хүдэлөө. 2002 онһоо жэлэй туршада Санкт- Петербургын университедэй философиин болон политоло­гиин факультедтэ докторантура гаража, эрдэмэй докторой нэрэ зэргэ хамгаалһан бэлэй. Мүнөө Зүүн Сибириин соёлой академидэ багшын ажалаа үргэлжэлүүлһээр.
Категори:Буряадай эрдэмтэд
Сүмын эршэм
Сүмын эршэм гэдэгынь (дэлбэрэлтын буса) сүмын урбалые хиналтатайгаар гүйсэдхэхэ замаар гарган абадаг эршэм хүсэн юм. Сүмын сахилгаан станцинууд эдүгээ сүмын задаралай урбалһаа гараха дулаанаар уһые халаан уур болгон хубиргажа, энээр эршэм хүсэн үүсхэхэ аргые ашагладаг.
2009 ондо дэлхэй дээрэ үйлэдбэрилэгдэһэн ниитэ эршэм хүсэнэй 13–14%-ие сүмын эршэм хүсэн эзэлжэ байна. Мүн сүмын эршэм хүсэн ашаглан ябадаг 150 үлүү хүлэг онгосо бии.
Зүүлтэ
Категори:Сүмын эршэм
4 һарын 17
Дүрбэдүгээр һарын 17 — Григориин литын жэлэй 107-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 108-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 258 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Томас Аквинат
Томас Аквинат (Аквинай Фома, Thomas Aquinas, Tommaso d'Aquino, 1225 оной 1 һарын 28, Аквиногой хажуу — 1274 оной 3 һарын 7, Фоссануова), доминикантан ба христосой шажанай ехэ нүлөөтэй гүн ухаантан, теолог, томизмые үндэһэлэгшэ. Томас Аквинат болбол Римэй католик сүмын эгээн шухала багша мүн. Тэрэнэй дунда зуунай гүн ухаан схоластикын гол түлөөлэгшэ мүн. Римэй католик сүмэ тэрэниие гэгээнтэнэй тоодо тоолодог.
Тобшо намтар
Томас Аквинат 1225 ондо Римэй ба Неаполиин хоорондо байрладаг Роккасекка хэрэмдэ түрөө. Табан наһатайдаа Монтекассино монастырьта орожо һуралсалаа эхилээ. Монастырь байлдаанай газар болоһоор, Неаполиин ехэ һургуулида ябуулагдаһан байгаа. Тэндэ байхада доминикантан ордентэй ба Аристотелиин гүн ухаантай уулзаба. Доминикантан боложо, хойто тээшэ ябажа Кёльндо Ехэ Альбертһээ һураба. Париста бусажа ерээд, һуралсалаа түгэсхэжэ, магистр болоод теологиин тэнхимдэ багша болобо. Хожом арбан жэлые Италиин элдэб газарта байгаад, Римдэ ажамидараа. Лата аверроизмын ба аристотелизмын хоорондо арсалдаае шүүхын түлөө Римһээ Париста ябуулагдаба. Гурбан жэлэй заб һүүлдэ Неапольдо томилогдобо. 1274 ондо, Хоёрдугаар Лионой хуралда ябаһан замдаа үбдэжэ 3 һарын 7-до Фоссануова гэһэн сүмэдэ нүгшэбэ.
Зүүлтэ
Категори:Италиин гүн ухаантан
Нью-Джерси
Ниислэлынь Трентон хото байгаад эгээн томо хото Ньюарк хото юм. Ходо «Сэсэрлиг можо улас» (Garden State) нэрлэнхэй.
Зүүлтэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
2015 он
2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017
2014 он (MMXIV) гү, али Хоёр мянга арбан табан он, Хоёр мянган арбантабадугаар он — пүрбэ гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор Манай эрын 2015 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 14 дэхи, 2010 оной 5 дахи он болоно.
Бусад тоололоор:
Арад хоорондын гэрэл ба гэрэлэлэй технологиин жэл (НҮБ-ын Юрэнхы Ассамблейн резолюци A/RES/68/221).
Ссылки
Monkey2011092 (Monkey1992, Zaraza92)
Категори:Онууд
Оклахома
Оклахома (Oklahoma, черокяар ᎣᎦᎳᎰᎹ) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Урда бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. 2007 оной тоосоогоор 3,617,316 оршон һуугшадтай, 177,847 км² нютаг дэбисхэртэй байһан Оклахома можо уласынь хүн зоноороо 28-д, газар нютагаараа 20-д ородог. Можо уласай нэрэнь Чоктоо хэлэнэй okla ба humma гү, али «улаан хүнүүд» гэһэн үгэһөө гаралтай болоод албан бусаар Дарыхан можо улас нэрээрээ нэрлэдэг. 1907 оной арбаннэгэдүгээр һарын 16-нда улаан арһатанай нютаг дэбисхэрһээ бии болгоһон Оклахома можо уласынь холбоондо нэгэдэһэн 46-дахи можо улас болоһон. Ниислэл болоод эгээн томо хотонь Оклахома-сити юм.
Оклахомагай нютагай ехэнхи хэһэгынь намхан нуурнууд, тала нютагта хамаарха болоод, зүүн талаараа ой модотой. Тус можо уласай нютаг дэбисхэрэй ехэнхинь хатуу шэрүүн уларилтай АНУ-ай Ехэ Тала болон Дотоодо Үндэрлиг газарта оршодог. Хүн зониинь германшууд, ирландшууд, англишууд, унаган америкынхидһаа гаралтай болоод унаган америкынхидын ниитэ 25 хэлэн аялгуугаар хэлэдэг алишье можо уластай харисуулһан олон юм. Тус можо улас Америкын соёлой гурбан гол бүһын уулзабарида оршодог ба үүгээр мал туубариин зам дайража үнгэрдэг байгаа. Тэрэ энэ нютагта урда һуурижагшад ерэжэ һуурижажа байһан болоод унаган америкынхидта зорюулжа засагай газарһаа онооһон нютаг дэбисхэр багтадаг юм. Христианствын евангелис урасхал библиин бүһэ тус можо уласые улас түрын хубида эгээн консерватив можо уласуудай нэгэ болгоһон болобошье Арадшалһан намда олонхи һунгагшад бүридхүүлһэн байдаг ажа.
Зүүлтэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
4 һарын 18
Дүрбэдүгээр һарын 18 — Григориин литын жэлэй 108-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 109-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 257 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Нью-Гэмпшир
Зүүлтэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Түрүүшын дуран
Түрүүшын дуран — Цырен Шойжинимаев зохёогдоһон буряад дуун юм. Заримдаа алдаатайгаар арадай дуун гэжэ үзэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Буряад дуунууд
Сүмын зэбсэг
Маша жэжэ хэмжээтэй сүмын зэбсэгшье бүхэл бүтэн хотые усадхаха шадалтай. Сүмын зэбсэгые үй олоноор хүнөөхэ зэбсэг гэжэ ангилжа үзэдэг болоод сүмын зэбсэг бүтээгдэһэн үеһээ эхилэн тэрэниие хинаха, хэрэглэхэ асуудалынь олон уласай бодолгын түбдэ байһаар ерэбэ. Хүн түрэлхитэнэй дайн байлдаанай түүхэдэ хоёрхон удаа сүмын зэбсэг хэрэглэгдэһэн болоод тэдэниие АНУ Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай түгэсхэл үедэ хэрэглэһэн.
Зүүлтэ
Категори:Дайн
4 һарын 19
Дүрбэдүгээр һарын 19 — Григориин литын жэлэй 109-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 110-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 256 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Шираб-Сэнгэ Бадлуев
Шираб-Сэнгэ Бадлуевич Бадлуев (1924—1985) Буряадай уран зохёолшо, СССР-эй уран зохёолшодой гэшүүн юм.
Шираб-Сэнгэ Бадлуев Шэтын хизаарай Агын Буряадай автономито тойрогой Зугаалай нютагта түрэһэн юм. Тэрэ нютагайнгаа долоон жэлэй һургуули дуүргээд, удаань Агын дунда һургуулида һуралсалаа үргэлжэлүүлһэн байна.
Шираб-Сэнгэ Бадлуев дунда һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа Улаан Армида татагдажа, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан намтартай. Дайнай һүүлдэхи жэлнүүдтэ тэрэ шахтёроор, модо отологшоор, эхин классуудай багшаар, аймагай соёлой таһагые даагшаар хүдэлһэн байха юм.
Хори һайса гараһан хойноо зохёолнуудаа бэшэжэ эхилһэн байна. Тэрэнэй рассказуудай түрүүшын ном «Жаргалтай хүн» гэжэ нэрэтэйгээр 1960 ондо хэблэгдээ һэн. Удаадахи жэлнүүдтэнь «Сэбэр басагад», «Түрэһэн үдэр», «Сагаан тала», «Жаргалтайш даа, Сэдэлмаа» гэжэ нэрэтэй повестьнууд Буряадай номой хэблэлээр барлагдан гараа һэн. Эдэ повестьнуудай олонхинь сэтгүүлнүүдтэ хэблэгдэһэн, республикын болон түбэй хэблэлнүүдтэ һайн сэгнэлтэ абаһан байха юм.
1980 ондо «Сад дүрөө» гэжэ нэрэтэй шог ёгто рассказуудайнь суглуулбари Буряадай номой хэблэлээр гараһан байна. Ш-С. Б. Бадлуев СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.
Тоонто нютаг
Тоонто нютаг — Гунга Чимитовой үгэ дээрэ Анатолий Андреев зохёогдоһон буряад дуун юм. Заримдаа алдаатайгаар арадай дуун гэжэ үзэдэг. Тоонто нютаг дууниие дуулагшадай дунда Аюуша Данзанов алдартай.
Зүүлтэ
Категори:Буряад дуунууд
Алексей Бадаев
Алексей Данилович Бадаев (түрэһэн нэрэнь Лэгсэг Бадмаев) 1960 онһоо СССР-эй уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай арадай уран зохёолшо гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат юм.
Лэгсэг Бадмаев Ивалгын аймагай Олзон нютагта 1928 ондо түрөө һэн. Нютагайнгаа һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа түмэр замай техникумдэ, авиационно училищида һуралсаһан, Уһан сэрэгэй Флодто офицерээр алба хэһэн байна. Удаань «Буряад-Монголой үнэн» сониндо хүдэлөө, М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдай дэргэдэхи Дээдэ Литературна курс дүүргээ, удаань Улаан-Үдын телестудиин буряад редакциин ахалагша редактораар ажаллаһан намтартай.
Ород хэлэн дээрэ оршуулагдажа хэблэгдэһэн «Эсэгэнэрэй захяа» («Буряадай номой хэблэл», 1961), «Хүн ябана» («Советский писатель», 1964) «Сагнай иимэ юм гү» («Советская Россия», 1969), «Шүлэгүүд» («Буряадай номой хэблэл», 1973), «Июлиин залин» («Советский писатель», 1974), «Байгалһаа бууһан һалхин» («Современник», 1976), «Саяанай хормойдо» («Буряадай номой хэблэл», 1976) гэһэн номуудтайнь ород уншагшад танилсаа һэн. А. Бадаевай шүлэг, поэмэнүүд латыш, армян, азербайджан, киргиз, туркмен, татар, хальмаг, яхад, мордва, тува, хакасс болон бусад хэлэнүүд дээрэ толилогдоһон, Монголдо, Польшодо хэблэгдэн гараһан юм.
1978 ондо поэдэй «След на земле» («Советская Россия», 1978), «Һур харбаанай дуунууд» («Буряадай номой хэблэл», 1985) гэжэ хоёр ном гараа. 1980 ондо «Молодая гвардия» хэблэл «Эсэгэ дайдам — Олзон» гэһэн номынь хэблэн гаргаа.
Алексей Бадаевай шүлэгүүд образуудаараа, гүнзэгы удхаараа илгардаг юм.
Республикынгаа ниитын болон литературна ажабайдалда тэрэ эдэбхитэйгээр хабаадалсадаг һэн. Буряадай уран зохёолшодой холбооной правлениин гэшүүнээр һунгагдаһан байна. Буряадай искусство ба литературын хоёрдохи декадада (1959), Ази, Африкын оронуудай залуу уран зохёолшодой Ташкентдэ болоһон уулзалгада (1976), Ленинэй түрэһөөр 100 жэлэй ойдо зорюулагдажа Монголдо болоһон тематическа конференцидэ (1970) Алексей Бадаев хабаадалсаа.
Республикын Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар, «Хани барисаанай» орденоор, Агван Доржиевай нэрэмжэтэ медаляар шагнагданхай. «Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ», Буряадай арадай уран зохёолшо гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй. 1960 ондо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн боложо абтаһан байна. Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Галина Базаржапова
Галина Хандуевна Базаржапова (Дашеева) — Буряадай арадай ирагуу найрагша, Буряадай болон Орос Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат, Ород Уласай Уран зохёолшодой болон Сурбалжалагшадай холбооной гэшүүн юм.
Тэрэ Захааминай аймагай Үлэгшэн hууринда 1952 ондо түрөө. Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуули дүүргээд, «Буряад үнэн» сониной редакцида хүдэлхэеэ ороод, таhагые даагшаар, ахамад редакторай орлогшоор, редактораар аша үрэтэйгөөр ажаллаа. Мүнөө «Байгал» сэтгүүлэй редактораар хүдэлнэ.
Шүлэгүүдынь хамтын олон согсолборинуудта оруулагданхай. «Эхын энхэрэл», «Уулзуур», «Дыхание Хангая», «Одото заяа айладхыт» гэжэ номуудай автор.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Адамово
Адамово — Буряад Уласай Баргажанай аймагта байрладаг һуурин. Адамовскын һомоной түб. Адамовка гол Баргажан мүрэндэ шудхадаг сэгтэ баруун хүбөө дээрэ, Баргажанһаа баруун-урда тээшэ 28 км зайда байрлана. 2010 ондо 185 хүн зонтой.
Зүүлтэ
Категори:Баргажанай аймаг
Гэлэгма Бадмаева
Бадмаева Гэлэгма Цыбеновна (1934—2003) — уран зохёолшо, 1934 ондо Яруунын аймагай Нарһата һууринда түрөө. Д.Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай институт дүүргэһэнэйнгээ удаа һургуулинуудта багшалаа, «Ярууна» гэжэ аймагай сониндо хүдэлөө.
Олон жэлнүүдтэ багшаар ажллаһан тула Гэлэгма Бадмаева гол түлэб үхибүүд тухай, үхибүүдтэ зорюулжа зохёолнуудые бэшэдэг байгаа. Тэрэнэй рассказуудай үйлэдэгшэ нюурнууд—тоомгүй, һонюуша, зүрхэтэй, юумэһээ тунхарихагүй хүүгэд. Уран зохёолшо тэдэнэй жэшээ дээрэ хүүгэдые түрэл нютагтаа дуратайгаар, аха зониие хүндэлжэ ябахые, һайхан сэдьхэлтэй байхые хүмүүжүүлнэ. «Ханинар» (1957), «Тоомгүй Дондок» (1963), «Һайхан сэдьхэл» (1964), «Инзуухан» (1970), «Шэнхинүүр хонхо» (1984), «Суранзан» (1991) гэхэ мэтэ рассказууд болон туужануудай автор юм.
Г.Бадмаева — мэдээжэ оршуулагша. Д.Дефогой «Робинзон Крузо», Л. Воронковагай « Эгэшэ», «Хубиин жаргал», «Хотын басаган», В. Бианки гэгшын « Латка» гэһэн зохёолнуудые буряад хэлэн дээрэ оршуулһан байна.
1993 онһоо Орос Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.
Категори:Буряад уран зохёолшод
Хуй һалхин
Хуй һалхин (tornado, смерч) — агаарын хуй хэдыдэхи бии болоно соо обоотой-бороотой (аадарай) үүлэн болон тарана доошо, ходо хүрэтэр газар тала. Танилсуулна үүлэнэй диаметрай арбанүүд болон зуунүүд метрүүд хамсы гү... али хоншоор.
Оһайо
Оһайо (Ohio) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Ехэ нуурнуудай бүһэ нютагта багтадаг Оһайо можо улас он удаан жэл Хойто Америкын соёл, газар зүйн уулзабари сэгэ байһаар ерээ һэн. Европынхид анха ерэхэ үедэ болон тэрэнэй дараагаар Оһайогой мүнөө үдэрэй нютаг дэбисхэртэ нютаглажа байһан унаган америкынхид Шауни, Ирокез, Майами, Вайандот омогойхид ороно. 1700-аад онһоо эхилэн тус нютагта Шэнэ Англи, Дунда Атлантын можо уласууд, Аппалача, Дээдэ Урдаһаа ерэһэн хүнүүд һуурижаха болоо.
Зүүлтэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Октавиан Август
Октавиан Август (Octaүianus Augustus, түрэһэн нэрэ — Гай Октавий Фурин, Gaius Octaүius Thurinus; 63 оной 9 һарын 23, Рома — 14 оной 8 һарын 19, Нола) — Римэй эзэнтэ гүрэнэй байгуулагша анханай эзэн хаан.
Баян удамтай гэр бүлэдэ түрэһэн Август 18 наһатай байхадаа өөрын абгай аха Юлий Цезарьта үргэгдэн, тэрэнэй залгамжалагшаар нэрлэгдэхэ болоо. Цезариин алалгын дараа ( 44 он) эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэлдэ оролсожо, хэд хэдэн тулалдаанай дараа өөрын үрдилдэгшэ Лепидитэй, Марк Антонитай хамтаар хоёрдохи триумвиратые байгуулаа. 32 ондо Лепидиие, 31 ондо Актиумай тулалдаанда Марк Антониие (Клеопатратай хамтарһан) илажа, түрын эрхые гансаараа бариха болоһон байна. Август принсепс сула хүрэтэн Римэй эзэнтэ гүрэн гэжэ нэрлэгдэхэ болобо. Эхиндээ бүгэдэ найрамдаха засаглалые дэмжэжэ, улас ороноо консул шэнги ударидажа байһаншье һаа, 27 ондо Август сула хүрэтэжэ, дүрбэн жэлэй дараа хэмжээгүй эрхэтэй эзэн хаан болобо. Тэрэнэй засаглалай үедэ ( 31 – 14 он) Римэйхидай амидаралай хэб маяг өөршэлэгдэжэ, Грек - Римэй юртэмсэ хүгжэн сэсэглэжэ байба. Август эзэнтэ гүрэнэй алсалагдаһан можонуудые хамгаалха, зам табиха болон бусад олон ниитын ажал эхилүүлэн, Пакс Романын үндэһые табижа, уралиг соёлые гиигүүлэн дэмжэжэ байба. Тэрэ Римэй ёһон һуртахуунай һургаалнуудые заһабарилха алхамуудые хэжэ, өөрынгөө охин Юлиие садар самуун ябадалтай гэн сүлэлгэдэ ябуулжа байба. Тэрэниие наһа бараха үедэ эзэнтэ гүрэниинь Ибериһээ Каппадоки хүрэтэр, Галлиһаа Египет хүрэтэр үргэн уудам болоһон байба. Тэрэниие наһа бараһанай дараа бурханшалан шүтэхэ болоо.
Намтар
Октавиан Август бол Римэй эзэнтэ гүрэниие үндэһэлэгшэ юм. нэгэдүгээр зуунай үедэ Римэй уласые һүйрүүлжэ байһан олон жэлэй һунжарһан дайниие зогсоожо Римэй эзэнтэ гүрэниие байгуулжа дараашын хоёр зуунай турша энхэ амгалан байха нүхэсэлые бүридүүлһэн габьяатай бэлэй. Гай Октавиус (юрэнь Октавиан нэрээрээ ниитэдэ алдартай ба "Август" хэргэмые 35 наһатайдаа хүртөө) 63 ондо түрэһэн болоод Римэй улас түрын гарамгай зүдхэлтэнүүдэй нэгэ болохо Юлий Цезариин үргэмэл ажа хүбүүн байһан юм. Хуули ёһоной хүүгэдгүй Юлий Цезарь залуу Октавианиие ашада дэмжэжэ улас түрын талаар үдэжэ үндыхэдэнь туһалба. Тэрэниие 18 наһатай байхада Юлий Цезарь алагдаһаниинь Римэй улас түрэ, сэрэгэй зүдхэлтэнүүдэй дунда бөөн тэмсэл үрнэхэ шалтагаан болоо һэн. Анхандаа Октавиан тэмсэл зүршэлгые огто тоохогүй байһаншье һаа, Юлий Цезариин үргэмэл хүбүүн гэһэн нэрээр хэд хэдэн нүлөө бүхы хүнүүдэй дэмжэлгыень абажа шадаба.
Эрхэ мэдэлдэ хүрэхын түлөө хархисаар тэмсэжэ байһан Август илалта байгуулһанай дараа энхэ амгаланг туушатай хамгаалагша болон хубирба. 27 ондо сенаторнуудые тайбшаруулхын тулада бүгэдэ найрамдаха уласые һэргээжэ бүхы албан тушаалһаа татгалзажа байгаагаа мэдэгдэбэ. Гэбэш ромын сэрэгэй диилэнхи хэһэг байралжа байгаа Испани, Бага Ази, Сириин амбан захирагша хэбээр үлэжэ байгаа болохоор бодито эрхэ мэдэл тэрэнэй гарта хэбээр байгаа. Сенат тэрэндэ Август хэргэм олгоһоншье хаанай бүрин эрхэ олгоһонгүй.
14 ондо Октавиан Август наһа бараха үедээ бүгэдэ найрамдаха засаглалые халажа хаанай хэмжээлшэгүй эрхэ мэдэлые абажа шадаһан тула тэрэнэй залгамжалагша дагабари хүбүүниинь эрхэ мэдэлые шууд шэлжүүлэн абаһан бэлэй.
Аша холбогдол
Август абьяаслиг, һайхан сэдьхэлтэй дарангылагшын шэлдэг үльгэр жэшээ болон дэлхэйн түүхэдэ мүнхэрһэн юм. Римэй эргэнэй дайнай үеһээ таһаралтагүй үргэлжэлһээр байһан зэбсэг барин хоорондоо дайтаха ябадалые зогсоожо бүрин эблэрүүлжэ шадаһан түрын зүдхэлтэн бэлэй. Август бараг дүшын жэлэй турш аРимэй эзэнт гүрэниие захиржа ниитэ Европодо нүлөө үзүүлжэ шадаһан юм. Армяа бэешэлэн ударидажа Испани, Швейцари, Бага Ази, Балканын хахад аралай ехэнхи хэһэгые бүрин эзэмдэжэ Уласайхигаа хойто хилые Рейн-Дунай мүрэнөөр тогтооһониинь хэдэн зуун жэлэй турша хэбээр хадгалагдажа байһан юм.
Октавиан Август шадабарилиг түрын зүтгэлтэн байһанай хубида эргэнэй албые зохёон байгуулхада гол үүргэ гүйсэдхэжэ татабариин албанай бүридэл, санхүүгэй тогтолсоое болбосоронгы болгожо армяа шэнэшэлжэ сэрэгжүүлһэн уһан флот байгуулһан юм. Августын захиргаанай үедэ замай сеть бии боложо барилга байгууламжа олоноор бодоһон. Тэрэнэй һанаашалгаар хиид олоноор баригдажа эртын ромын ёһо заншалые һэргээжэ гэр бүлэ болохо, хүүгэд хүмүүжүүлхэ хуулинууд баталигдан гараба. 30 онһоо арад түмэнэй амидаралай түбшэн дээшэлһэнээр Август сэдьхэл тайбан амидаржа ажаллажа байба.
Тэрэниие хаан байха үеэ Римэй уран зохёол, уралигай алтан үе гэжэ зүй ёһоор нэрлэдэг Алдарта зохёолшо Рим Виргилий, Гораций, Тит Ливий зэргэ шэлдэг бүтээлнүүдээ тэрэнэй дэмжэлгэтэйгээр туурбижа байба.
Категори:Римэй эзэн хаад
4 һарын 20
Дүрбэдүгээр һарын 20 — Григориин литын жэлэй 110-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 111-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 255 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Ямусукро
Ямусукро, болбол Кот д'Ивуарай де-юре ниислэл ба автономито дүүргэ юм. 2014 оной хүн зоной бэшэлгын дагуу, Ямусукро нь Кот д'Ивуарай табадахи хамагай ехэ хүн зонтой хото байһан ба 355,573 ажаһуугшадтай байба. Абиджанһаа баруун-хойто зүгтэ 240 километрын зайда оршодог, Ямусукро нь добуун ба тэгшэ газар дунда 3,500 дүрбэлжэн километр талмай эзэлжэ байна.
Зүүлтэ
Категори:Африкын ниислэлнүүд Категори:Кот д'Ивуарай дүүргэ Категори:Ямусукрогой дэдэ можо Категори:Ямусукрогой коммунууд Категори:Кот д'Ивуарай можын ниислэл Категори:Түсэблэгдэһэн ниислэл
Ханяадан
Ханяадан гээшэ амисхалай замые сүлөөлхэдэ шэглэһэн нүхэсэлгүй рефлекс юм. Ондоогоор хэлэбэл, ханяалга амисхалай замһаа тооһон, гадна бишыхан бэетэ, гуурһан хоолойн өөрынгөө шүүрэл гаргахада шэглэһэн хамгаалха урбал юм.
Зүүлтэ
Категори:Анагааха ухаан
4 һарын 21
Дүрбэдүгээр һарын 21 — Григориин литын жэлэй 111-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 112-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 254 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Баргажан һуурин
Зүүлтэ
Категори:Баргажанай аймаг
Дуун
Дуун  — дуу хоолойгоор дуулахада зорюулһан шүлэглэмэл зохёол; хүгжэм-шүлэгэй элирхылэлэй үндэһэн хэлбэри юм. Дуун гэжэ хүгжэмэй эгээн эртын хэлбэри.
Лирикын түрэлөөр харагдаха дуунай гол шэнжэ шанарнууд — гамшагта бүридэл, шүлэгүүдэй дахилга, шүлэгэй болон дабталгын илгаа, элирхылэлтэй ниисүүлгэ, илэрхийлэлтэй нийцүүлэх, уялгатай байдал, энгын синтаксисай бүридэл; эртын уран шүлэгэй уламжалалта хэлэнэй багажа хэрэглэлгэ, нарин сэдьхэл хүдэлэлые элирхылгэ гэхэ мэтэ юм.
Найрал болон госолол дуу хүгжэмэй зэбсэгтэй һаа, али хүгжэмэй зэбсэггүй һаа (акапелла) гүйсэдхэжэ болоно. Дуунуудай үгэ юрэнь уран шүлэгэй, уянгын шэнжэ шанартай байдагшье һаа, шажанай шүлэгүүд болон сүлөөтэ зохёол байжа болохо юм. Дуунууд олон түрэлтэй:
Мүнөөдэр арадай дуун уран шүлэгэй болон хүгжэм-найрагай онсо түрэлөөр хубаагдана.
Зүүлтэ
Категори:Хүгжэм
Тээрмэ
Тээрмэ — будаа таряаниие гурил болгон тээрмэдэхэ хэрэгсэл юм.
Олон янза тээрмэнүүд байдаг:
Мүн үзэхэ
Категори:Талхан Категори:Механизм
Араг яһан
Араг яһан — тулгууриин, хагаалтын, хүдэлөөнэй ба хэлбэри тогтоолгын үүргэтэй амитадай болон хүнэй хатуу эдэй багаса юм. Газаахи болон досоохи араг яһанай хоёр түрэлнүүд бии. Һээр нюргагүй амитадай ехэнхи хуби газаахи араг яһатай, илангаяа дүн бүрхөөлтэй.
Хүнэй араг яһан
Хүнэй араг яһаниинь үе холбооһон, шүрбэһэн, балсан (булшан) болон мэнгээрhээр холбогдожо тогтоһон байдаг. Яһанай үүргэнь балсантай холбогдохо, бэеын хэлбэриие гаргаха, бэеэ хамгаалха мүн уураг тархи, уушхан, зүрхэн, шуһанай һудаһануудые хамгаалха үүргэтэй. Бэеын эгээн томо яһаниинь хохимой, эгээн жэжэ яһаниинь дунда шэхэндэ байрладаг дүрөө юм. Наһанда хүрэһэн хүнэй бэеын шэгнүүрэй 30-40%-иие яһан эзэлхэ болоод энэнэй талань уһан юм. Ниилэмэл яһанда аарсаг болон хохимойн яһан ороно.
Тэнхэлиг араг яһан
Тэнхэлиг (аксиал) араг яһаниинь ниитэ 80 шэрхэг яһанһаа бүридэнэ. Эндэ:
Тэнхэлиг араг яһанай үүргэнь бэеын шэгнүүр толгойһоо шэлжүүлхэ мүн дээдэ мүсэтэй холбогдожо түнхэнэй үен дээрэ байрлана, мүн хүнэй бэеэ сэхэ бодоо байлгаха үүргэтэй. Нюрган эгсэлэгшэ балсан болон шүрбэһэнүүдынь һээр нюрган муры зураһаа хэлбэритэй болгоно. 366 араг яһанай балсан тэнхэлиг араг яһанда бэхэлэгдэжэ һээр нюрган, амисхалха болон сээжын хүдэлөөн мүн хүзүүнөөр хүдэлгэхэ боломжые олгодог.
Мүсэдэй араг яһан
Мүсэдэй (аппендикуляр) араг яһаниинь 126 яһанһаа бүридэнэ. Эндэ:
Аппендикуляр араг яһаниинь бэеын үндэһэн хүдэлөөнэй үүргэ гүйсэдхэнэ. Жэшээнь: хүдэлөөн хоолой шэнгэсэ, үдхэнөө гаргаха болон нүхэн үржэхын үйлэ ажалалгада оролсоно.
Хүдэлөөн
Үень хоёр яһанай хоорондо оршожо далайсатай хүдэлөөнүүдые хэхэ боломжые олгодог. Бүмбэгэ болон хонхор хэлбэриин үень далайса ехэтэй хүдэлөөнүүдые хэхэ боломжотой. Балсан, яһан, үе мүсэнь мэдэрэлэй системээр зохисуулагдажа тулгуури хүдэлөөнэй аппаратые үүсхэнэ.