cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нагиб Махфуз
Намтар
1994 ондо Каир хотодо гэрэйнгээ дэргэдэ лалын хэт үндэһэрхэг үзэлтэдэй нэгэ болохо «Лалын бүлэглэлэй» гэшүүндэ хүзүүндөө хутагалуулһан болон (һүүлдэнь уг бүлэглэлынь алдаа байһан гэһэн хүлисэл гуйһан) тэрэ үедэ абаһан баруун гарайхинь шарха бэртэл хүндэ байгаа. Энэнһээ хойшо дандаа бэе хамгаалагшаар хамгаалуулха болоо.
Уран барилга
Уран барилга юуб гэхэдэ,
Финики
Финики (Φοίνικες, фойникес, үгэшэлэн оршуулбал «ягаан пурпурай орон») гээшэ финикиинхидэй ажаһууһан Газар дундада тэнгисэй щүүн хэһэгтэ байрлаһан эртын үеын газар нютаг юм. Финикиинхид Ханаанайхид байгаа болон грегүүд тэдэниие финикишүүд гэжэ нэрлэбэ. Финикиин газар зүйн хизаар тодорхой бэшэ, юрэнхы тохёолдолдо мүнөө үеын Ливанда байһан Тир ба Сидон гол хотонууд түблэрэн гэгдэнэ.
Нагиб Махфуз
Намтар
1999 ондо Сириин соёлой зүдхэлтэнүүдэй хамтарһан хуралаар «XX-р зуунай шэлдэг араб зохёолшо» боложо байба. Тэрэ Каир хотын эмнэлгын газарта 2006 оной 8 һарын 30-да наһа эсэслэбэ.
Мольер
Намтар
1658 ондо Париста эрьен ошожо, ээлжэ дараалалан өөрынгөө зүжэгые тайзанаа тоглуулан, «Эхэнэрнүүдэй һургуули» (1662) олоной таашаалые хүлеэжэ зүжэгэй зохёолшо гэжэ олондо хүлеэн зүбшөөрэгдэбэ.
Мольерэй зүжэгэй зохёолнуудынь Эзэн хаанай ордондошье гэһэн таалал хүртэжэ, хошон зүжэгэй тухайн үеын үнэ сэнэ, үнэлэмжые дээшэлүүлһэн байна. «Хүндэ дурагүй», «Дон Жуан», «Хотын эрхэмсэг угсаатан», «Сэжэглэхэһээл үбшэн эхилнэ», «Дурагүйлхэн дурагүйлхэн эмшэ болобо» зэргэ хошон зүжэгэй зохёолнуудые бэшэһэн.
Нагиб Махфуз
Ном зохёол
Категори:Египедэй зохёолшод Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Мольер
Намтар
Тэрэниие наһа бараһаны һүүлдэ «Комеди Франсез» (1680) гэһэн Франциин уласай теартын хамталигые байгуулаа.
Категори:Франциин зохёолшод
Финики
Финикиинхид эртын соёлто Египет, Вавилон уласуудай хоорондохи бүһэ нютагта оршон һуудаг байһан тула тэдэнэй нүлөөгөөр эргэншэжэ, үеһөө хото-улас байгуулжа эхилһэн байна. эхилэн далайгаар хэрэн ябажа худалдаан наймаан эрхэлхэ боложо, Хойто Африкаһаа Пиринейн хахал аралай болотор хүрэжэ, Газар дундада тэнгистэ ноёрхожо байгаа. Иигэжэ бэшэг үзэг зэргэ Эртын Дурна бии болоһон соёлые Газар дундада тэнгисэй эрье оршомдо түгээжэ, Эртын Греци, Эртын Римэй соёл эргэншэл сэсэглэн хүгжэхэ үндэһые тариһан гэжэ хэлэжэ болоно.
Гэбэшье МЭҮ VIII зуун жэлдэ Ассириин добтолгодо нэрбэгдэжэ, Финикиин хото-уласууд тусгаар байдалаа алдаһан байна. Ассири улас мүхэһэнэй дараа Персиин эзэнтэ гүрэнэй мэдэлдэ ороһон болон тэрэ үедээшье Грециин хото-уласуудтай худалдаан арилжаанаар атаа мэеэн болохо хэмжээндэ байгаа. Гэбэшье Македониин Александр тус бүһэ нютагые эзэлһэнһээ хойшо аажамаар грецижэжэ, түүхэһээ алга болоһон юм.
Уран барилга
Категори:Уран барилга
Финики
Холбооһон
Категори:Түүхэ Категори:Ливанай түүхэ
Бээжэн
Бээжэн ( Běijīng, «хойто ниислэл») — Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай ниислэл; уласайнгаа улас түрэ, соёл, болобсролой түб; ямар нэгэн нэгжид (можо г.м) харьяалагддахгүй шууд уласай дооро байдаг дүрбэн хотын нэгэ.
Бээжэнгэй хүн зоной тоо хурсаар ургажа байгаа. 1953 онд 2.8 сая, 1982 онд 9.2 сая, 2000 онд 13.6 сая хүн амтай байсан бол 2010 онд 19.6 сая оршин суугчтай болсон. Энэни уласдаа Шанхайн дараа, дэлхэйдэ эхэнэй 10-т багтаха ехэ тоо юм.
Нэрэ
Оршин сагта ямаршье хэлэн байһан энэ хотын нэрэ доорохо хоёрын нэгэндэ хамаарна.
Дээрэхи оршон сагай нэрые олохоһоон урда олон нэрэтэй байһан. Уласай ниислэл болһон X зуунһаа эхилэн тоосоно. 938 онһоо Хитан уласай 南京 Нань-жин «урда ниислэл», 1122 онһоо үсөөхи жэл Сүн уласай 燕山 Янь-шан, 1153 онһоо Алтан уласай 中都 Жүндү «дунда ниислэл», 1271 онһоо Юань уласай 大都 Да-ду «ехэ балгаһан/ниислэл» (монголшуудай хубида Дайду ). Энэ үедэ жуулшин Марко Поло хотын нэрые Cambuluc (магадгүй «хан балгаһа») гэжэ тэмдэглэһэн байдаг. Дээрэхэ нэрс сүм хитад ханзынха тул шууд үнэмшихэд баһа лэ бэрхэ юм. 1368 онһоо 北平 Бэй-пин «хойтын амар түбшин», 1403 онһоо одоогынхоо нэрые Мин улас, Чин уласай үеые дамжин, 1928 онһоо ДИУ-ын үедэ дахин Бэйпин нэрэтэй болһон боло эсэстээ 1949 онһоо БНХАУ байгуулагдахад одоогынхоо нэрые эргэн оложээ.
Зүүлтэ
Категори:Хитадай хотонууд Категори:Азиин ниислэлнүүд
Зүблэлтэ Орос
Зүблэлтэ Ород — Октябриин хубисхал һүүлшын ород тусгаар зүблэлтэ уласай албангүй нэрэ. Баруун зүгай оронууд дотор хожомой Зүблэлтэ Холбоо баһа Зүблэлтэ Ород гэжэ нэрэтэй.
Нэрэ
10 һарын 7 1917 ондо Бүгэдэ Найрамдаха Ород Улас Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Ород Улас (Российская Советская Республика) нэрэгдэдэг. Гэбшье һүүшын нэрэнүүд:
Зүүлтэ
Категори:Түүхын улас Категори:Ородой түүхэ Категори:Усадхаһан бүгэдэ найрамдаха уласууд
Уһанай хаалта
Уһанай хаалта гээшэ гадаргын уһые суглуулжа хэмэл нуур, газар доорохи уһые суглуулжа уһанай нөөсэ бүхы сан байгуулхада ашаглагдадаг барилга юм. Уһанай хаалтаар хашагдан бии болоһон хэмэл нуурынь үерһөө дан ганса хамгаалхагүй, уһажуулга, уһа хангамжа, үйлэдбэриин уһанай хэрэглэлгэ, уһан ажахы болон уһан тээбэри зэргэдэ аша холбогдолтой. Уһанай эршэм хүсэн хадаа уһанай хаалта барижа эршэм хүсэн үйлэдбэрилхэ гол шаардалга юм. Уһанай хаалтань мүн уһа ехэтэй газарта урдаса тохируулга хэжэ суглуулжа уһа багатай газарта хубаарилха зорилготойгоор баригдадаг. Үерэй хаалта гү, али далан гэхэ мэтэнь газар нютагые уһанай аюулһаа хамгаалха, уһые зайлуулха үүргэтэйгээр гол ба уһанай урасхалай шэглэлэй дахууда гү, али шэглүүлхэ байдалаар баригдадаг бол уһанай хаалтань уһые суглуулха үүрэгтэйгээр голой урасхалда хүндэлэн шэглэлдэ баригдадаг барилга юм.
Түрэлнүүд
Уһанай хаалта хадаа байгаалиин үзэгдэл, амитад (жээшэнь, минжэ), болон хүнэй туһалалсаатай бии болоно. Хүнэй гараар бүтээгдэһэн уһанай хаалтые бүтээсэлэл, үүргэ, болон хэмжээнһээнь хамааруулжа дараахи байдалаар ангилна.
Бүтээсэлэл болон бариһан материал дээрэ үндэһэлэн уһанай хаалтые хилбархан ангилжа болохо ба эндэ аркатай хүндын хүсэнэй уһанай хаалтанууд, шоройн хаалтанууд, үрэгтэ уһанай хаалтанууд болон бусад дэд түрэлэй ангилалнууд байна.
Бүтээсээр ангилха һаа, уһанай хаалтын түрэлнүүд иимэ:
Хэрэглэлгээр ангилаа хада, уһанай хаалтын түрэлнүүд иимэ:
Ном зохёол
Категори:Инженери
Загарай
Загарай - Загарайн аймагай түб.
Aurelia aurita
Aurelia aurita - амитан.
Категори:Амитад
Урда далай
Газар зүйн байрлалга
Урда далайнь үргэригэй 60 хэмһээ урда зүгтэ, Антарктида түбиие хүрээлэн байдаг ба хойто зүгтээ Атлантын далай, Энэдхэгэй далай болон Номгон далайтай ниилдэг юм. Антарктида түбиин гүнэй уһан, мүльһэн уула, хайлһан дабсагүй гадаргын уһан болоод далайн гүнэй дулаан уһан нэгэ доро байдагһаа Урда далайнь далайшадай дунда хамагай ехэ шуургатай далайгаар тодорһон байдаг.
Урда далайда хэд хэдэн арал байдаг байна.
Һарьһан эрбээхэй
Һарьһан эрбээхэй (Chiroptera), хүхэтэнэй баг. Урдахи үе мүсэнь дали болоо. Ниидэхэ шадабаритай. Хоёр дэд багтай — Pteropodidae болон Microchiroptera. 850 зүйлнүүд оршом, ехэнхи хуби тропигой ба субтропигой дулаан орондо байдаг. Боро хараан ба һүниндөө эдэбхитэй.
Категори:Хүхэтэн амитан
Намсарайн Хуса
Намсарайн Хуса (Хоца Намсараевич Намсараев, апрелиин 27 (майн 9) 1889, Дээдэ Хэжэнгэ, Хэжэнгын аймаг — июлиин 28 1959, Улаан Үдэ) — буряадай уран зохёологшо. Yгытэй малшан Галсанай Балдан Гγнжэд гэжэ басагатай байгаа. Тэрэ басаганhаань тγрэhэн "γлγγ амые" дунда шадалтай Цэбэгэй Намсарай удангγй γргэжэ абаба. Нэгэ мори, нэгэ торхо аарса бишыхан Хоцын тγлөө γгтөө hэн гэхэ.
Жэл болоод, Цэбэгэй Намсарай наhа бараа. Тэрэнэй эхэнь, hамганиинь, бишыхан Хоца - эдэ γншэржэ γлэбэд ха. Тиигэжэ ерээдγйн уран зохёолшо балшар багаhаа γншэрхэ, зобохо гээшые γзэhэн юм. Найматай Хоцада нютагай номшо γбгэн Бадлын Дагба гэдэг хуушан монголоор γзэг заажа эхилбэ. Һγбэлгэн, ухаамгай хγбγγн заажа γгэhэн эрдэмыень бэлэхэнээр ойлгожо, монгол γзэгөөр бэшээтэй номудые тордиhогγйгөөр уншадаг болоо hэн ха. "Yшөө γхибγγн байхадаа, би арадай γльгэр онтохо шагнаха дуратай hэм. Минии хγгшэн эжыhээ, нютагай γльгэршэдhөө олон hонирхолтой хөөрөөнγγдые шагнаhан байхаб. Һγγлдэнь өөрөө хөөрэдэг болоо hэм", - гэжэ Х.Намсараев хожомынь тобшо намтар соогоо бэшэhэн юм.
Залуу наhан
Эдир багаhаа hγхэ, hγγшэ гартаа барижа, модошо дарханай мэргэжэлтэй болоhон ушарынь Хоца Намсараевай намтар соо дурдуулангγй гаража болохогγй гэжэ hанагдана.
1917 ондо, февралиин хубисхалай hγγлээр, Х.Намсараев тγрэл нютагайнгаа hургуулида багшаар хγдэлжэ эхилээ. Агууехэ Октябриин сахилгаата мγндэлөөе халуун зγрхөөрөө дэмжээ hэн. 1918-1919 онуудта лама Цыден Сандановай ударилдалга доро Хэжэнгэдэ шажан мγргэлшэдэй хγдэлөөн болобо, энэ хγдэлөөниие дараха хэрэгтэ Х.Намсараев гартаа буу зэбсэг барижа хабаадаа бэлэй. "Тэрэ γеын байдал соо тэмсэл байhаншье магадгγй", - гэжэ γлγγсэ бэеэ магтангγй хэлээшэнь γнэн зγб γндэhэтэй.
Хоца Намсараев хоёр дахин Хориин хошуунай комитедэй гэшγγнээр hунгагдаа, 1922 ондо Хэжэнгын аймагай гγйсэдхэхы комитедтэ эдэбхитэйгээр ажаллаа.
"1922 онhоо хойшо минии тγрγγшын багахан зохёолнууд хэблэгдэжэ эхилээ hэн", - гэжэ Х.Намсараев 1952 ондо мэдγγлhэн юм.
1925 ондо Х.Намсараев коммунис партиин зэргэдэ жагсажа, өөрынгөө хуби заяае партиин хуби заяантай холбобо.
1928 болотор Х.Намсараев Хэжэнгэ, Хориин hургуулинуудта багшалаа. 1928 ондо хэлэ шудалгын хэрэгээр Монгол ороноор аяншалаад ерэhэн байдаг.Улаан-Yдэеэ бусаад, Буряадай эрдэм шэнжэлгын комитедтэ хγдэлдэг болоо, хэблэлэй газарта ажаллаа.
Москвада
1930 онhоо 1932 он болотор Москвада Центроиздадта хγдэлмэрилөө. Нютагаа бусаhанай hγγлээр гγрэнэй Соёлой институдта, "Буряад Yнэнэй" редакцида ажал ябуулаа.
1936 ондо Х.Намсараев Ажалай Улаан тугай орденоор шагнагдаба. Хожомынь Ленинэй ордендо хγртөө hэн. 1942 онhоо эхилээд, имагтал уран зохёолой ажалда бγхы бэеэ зоруюлаа.
1946 ондо Хоца Намсараевич Намсараев СССР-эй Верховно Соведэй депутадаар hунгагдаба. Саашадаа 1950, 1954, 1958 онуудта - гурбадахи, дγрбэдэхи, табадахи созывуудта мγн баhа hунгагдаhыень тэмдэглэхэ хэрэгтэй.
Хэтэдээ уншаха
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Виндхук
Виндхук (Windhoek) - Намибийн ниислэл хото. 1880 онд байгуулагдсан. Хажууда Төмөр зам Свакопмунд — Виндхук (1897 онд байгуулагдсан). Хүн зон - 334 580 хүн, газар нютагай хэмжээ - 645 км².
Холбооһон
Категори:Намиби
Софокл
Софокл (Σοφοκλῆς, 497/496, Колонос, Аттика —  406 оршом, Афина), Эртын Грециин зүжэг зохёолшо ирагуу найрагша, эртын трагедиин түлөөлэгшэ, сагаараа ба шэнжэ шанараараа Эсхил ба Еврипидэй хоорондо һуури эзэлдэг. Софоклын дэлхэйн хараса ба дархалал шэнэ болон хуушан тэнсэбэрижүүлхэ эрмэлзэлгэтэй: сүлөөтэ хүнэй хүсэниие магтаһан, «бурханай хуулиие», ондоогоор хэлэбэл, уламжалалта шажанай ба эрхэтэн амидаралай заншалые, зүршэхэһөө һэргылээ; сэдьхэл зүйн шэнжэ шанарые хүндэрүүлхэтэй адли композициин болон дүрсын дурасхал шанарые хадагалба. Софоклын бэшэһэн трагединүүд («Эдип хаан», «Антигона», «Электра» гэхэ мэтэ) — тус жанрын һунгадаг классика бүтээлнүүд юм.
Үлэһэн зүжэгүүд
Категори:Эртын Грециин зохёолшод
Альберт Айнштайн
Альберт Айнштайн (Albert Einstein, ородоор Эйнштейн, *1879 оной 3 һарын 14 — †1955 оной 4 һарын 18) Германии еврей гаралтай АНУ Швейцариин онолой физик байба. Тэрэнэй онолой физикэдэ оруулһан хуби нэмэри физикын юртэмсые асар ехээр өөршэлһэн бэлэй.
Тэрэнэй һудалгаанай үндэһэн шэглэл болохо гол харисангын онол орон зай ба саг хугасаанай ойлголтые үндэһээр өөршэлһэн юм. Тэрэ 1905 ондо гаргаһан «Хүдэлжэ бай бэенүүдэй электродинамика» гэһэн гаршагтай ажалайхинь агуулгань харисангын тусхай онол гэһэн тодорхойлогдоһон бэлйэ. Айнштайн 1916 ондо харисангын юрэнхы онолоо ниитэлүүлһэн. Мүн тэрэ Квант физикада дорбитой хуби нэмэри оруулһан болоод 1905 ондо хэблүүлжэ байһан Фото-электроной эффектиин тайлбараараа 1922 оной арбан нэгэдүгээр һарада 1921 оной физикиин Нобелиин шагнал хүртэһэн бэлэй. Тэрэнэй онолой ажалнууд болон E=mc масс-энергиин тэнсэтьгэл атомын бүмбэгэ ба сүмиин энергиин хүгжэлдэ шууд бусаар нүлөөлһэн.
Ажал
Айнштайн — 300 улам бодос зүйн шэнжэлхэ зохёолой автор, мүн шахуу 150 шэнжэлхэ ухаанай түүхын, шэнжэлхэ ухаанай гүн ухаанай, публицистикын номууд ба үгүүлэлнүүдэй автор. Агуу ехын шэнжэлхэ ухаанай онолой автор:
Зүүлтэ
Категори:Германиин эрдэмтэд Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд Категори:Еврейнүүд
Моисей
Моисей (מֹשֶׁה‏‎‎‎ Моше́, «уһаһаа абарагдаһан»), иудей ба христианствын ёһоор, Табан ном бэшэһэн домогто мэдээсэл элирүүлэгшэ ба хуули тогтоогшо. Домогой ёһоор, Моисей Египетдэ түрэһэн ба бүхэ израильшуудые алахаһаа фараоной басаганай ашаар абарагдаһан, хаанай ордондо хүмүүжүүлэгдэбэ. Хожомоо Яхве тэнгэри Моисейе гэгэрүүлээ, Моисей Египетдэ богоолшолһон израильшуудай аймагые ударидажа, Египетһээ Синайн сүлдөө асарба. Манай эринэй үмэнэ 2 мянган жэлдэ бии болоһон Моисей тухай домогууд Эртын Египедэй ажахы тухай жэнхэни түүхын баримтые агуулна. Азиинхидай Египетдэ нүүһэн тухай Египедэй эхэ һорболжын мэдээсэл израильшуудай Египетдэ ажаһууһаниие батална. Баталһанаар Моисейн бэшэһэн хуулинууд манай эринэй үмэнэ 1 мянган жэлдэ бии болобо.
Категори:Иудаизм
Ливан
Лива́н (لبنان, Любна́н), албан ёһоной нэрэ — Бүгэдэ Найрамдаха Ливан Улас (الجمهورية اللبنانية; аль-Джумхури́ййа аль-Любнани́ййа), — гээшэ Газарай дундада тэнгисэй зүүн эрьедэ уулархаг газарта байрладаг Дунда Дурнын улас. Зүүн болон хойто талада Сиритэй, урда талада Израильтай хилэлдэг.
Ливанай хүн зониинь 6 сая дабажа, арабай юртэмсэдэ Ливан яһала шажан мүргэлэй талаар олон янзатай юм. Ливанда конфессионализм гэжэ ниигэмые олон шажанай бүлгэмүүдтэ хубаададаг тусгай улас түрын системэ байгуулагдаһан.
1975—1990-ээд оной эрхэтэнэй дайнай урда Ливан арабай юртэмсын сэсэглэжэ хүгжэһэн улас, банкын ба санхүүгэй ниислэл байгаа.
Дэлхэйн эгээн хуушан хотонуудай нэгэ болохо Баальбек хото Ливанда оршоно.
Зүүлтэ
Категори:Ази
Тоо
Тоо — юумэнэй хэмжээ, шэрхэг.
*
Дженна Джеймсон
Дженна Джеймсон (англ. Jenna Jameson, 9 апреля 1974 Лас-Вегас, Америкын Нэгэдэһэн Улас) — америкын порнозүжэгшэ болон фотомодель.
Холбооһон
Категори:Порнозүжэгшэд
Уһантүрэгшэ
Уһантүрэгшэ (устөрөгч, Hydrogen, 'υδορе - уһан + γεννάω — «түрэнэб»-һээ гараһан) Н гэжэ тэмдэглэгдэдэг, атомай дугаариинь 1 болохо металл буса химиин элемент юм.
Хэбиин нүхэсэлдэ үнгэ, үнэргүй. Атом жэниинь 1.00794 гр/моль, хамагай хүнгэн, оршолонг юртэмсэ дээрэхи хамагай үргэн тархалтатай химиин элемент. Дэлхэй дээрэ уһантүрэгшэ дангаараа маша хобор, үйлэдбэрилэлэй нүхэсэлдэ нүүрһэнуһантүрэгшэһээ илгажа абана. Уһантүрэгшэнь 3 янза байдаг ба сүмиинь 1 протонһоо тогтоһоные зүгээр уһантүрэгшэ гэхэ ба харин 1 протон, 1 нейтронһоо тогтоһоные дейтери (2H) гэнэ. Харин 1 протон, 2 нейтронһоо тогтоһоные трити (3H) гэдэг. Атомыень нэрлэхдээ уһантүрэгшэ, дейтон, тритон гэжэ тус тус нэрэлдэг.
Зүүлтэ
Категори:Химиин элемент Категори:Металл буса
Polandball
Polandball буюу Польштойрог, Уластойрог - интэрнэт-мем, байгуулха ярмаанынь сайт Krautchan.net хабаадаhан хун /INT/, 2009 жэл. Энэ мем нь уласын тойрог-түг интэрнэт шог.
Түүхэ
Polandball байгуулха 2009 август Польш интэрнэт хабаадаhан хунынь drawball.com. Вэб сайт шадаха, бираха бэшэг. Польш Интэрнэт бэшэг Польш түг-тойрог, центр - γзэг "POLSKA". Сайт 4chan хадхаха свастика.
Krautchan.net - ярмаант хэлэнэй сайт ба /INT/ - аангли хэлэнэй. /INT/ Польштойрого нэрэ Falco, MS Paint хубилха Wojak, дуугарха, хэлэхэ хухалха аангли (ингли) хэлэн, бэшэг Ородууд.
Бусад
Комикс бусад - Польш түүхэ, польш угаастан. Polandball энеэхэ угаастан ба угаастан комплекс. Уласууд дуугарха, хэлэхэ хухалха аангли (ингли) ба интэрнэт-сленг, hануулха мем Lolcat.
Буряад-Монгол ороной түүхэ
Дэлгэрэнгые Буряад-Монгол ороной түүхэ һэдэбые үзэнэ үү. Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.
Хуушан һудлалай эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүдһээ
Хэдэн мянган жэлэй саана Буряадай нютагууд мүнөөнэй халуун оронуудайхидал адлирхуу уларилтай, элбэг баян ургасатай байһан гэлсэдэг.
Халуун орондо амидаран бэлшэжэ ябадаг олон түрэлэй амитадай (арсалан заан (мамонт), дүрбэ-табан меэтэр ута бэетэй хирһэн, анааша, абарга томо матар мэтын олон ан арьяатан, томо шубуудай) яһан газар бүриһөө олдожо байдаг.
Жэшээлхэдэ, Эбилгын доодо захын Толгойн баруун хажууда нэгэ нүхэн доторһоо хэдэн арбаад мянган жэлэй саана ябаһан хори шахам томо, жэжэ элдэб ан арьяатанай толгойнууд олдоо һэн. Эндэ ганса толгойнууд зүндөө сугларһан бэшэ, харин хүнүүд ангуудые алажа эдеэд, толгойнуудыень нэгэ газарта хаяһан байжа магад.
Буряадай урда аймагуудай хадануудаар сахариг томо эбэртэй аргали хонид, хүдөө талада шулуу эдидэг ёло шубууд 200-250 жэлэй үе хүрэтэр амидаржа ябаһан болоно. Шулуун түхэлтэй ёлын хоргол түүжэ, эмдэ хэрэглэдэг байһан юм. Сагаан хойлог, тугад шубууд бүри 1900 он болотор үсөөхэн тэды үзэгдэдэг байгаа.
Буряад орон нютагуудаар ажаһууһан зон хожомхон болотор, эльгэн хара шулуу, сагаан мана, хүрин ногоон яшал ба бэшэ хурса эрмэгтэйгээр ялтардаг шулуунуудаар эритэ зэбсэг, хутага, шүбгэ мэтые бүтээдэг, модо сабшажа ялтаха, ан харбаха һомоной зэбэ хэдэг, малай шарха отолжо эмнэдэг шулуун хутага, буугай ба хэтын сахюур һаяшаг болотор хэрэглэдэг байһан. Хүн зон улам шадамар боложо, зэд сад, хүрэл болбосоруулжа, зэбсэг бүтээхэ арга олоод, түрүүшээр харбаха һомоной зэбэ, хутага, шүбгэ ба бэшэ зүйлнүүдые бүтээдэг болоһон юм. Тэрээнһээ хойшо хүнүүд түмэрөөр элдэб эритэ зэбсэгүүдые дархалдаг, тиигээд хоол хүнэһэеэ ядаралгүй хангадаг болоһон аад, дэлхэйн баялигай, ан гүрөөлэй хомордоходо, адууһа мал олоор баридаг болоһониинь буусын байрануудай үлэгдэлнүүдһээ элирэн харагдана.
Буряад эртэ урдын үльгэр түүхэдэ дурдагдадагай ёһоор, түмэр болбосоруулан хэрэглэдэг болоһоор нилээхэн үнинэй гэхэ гү, али гурбан мянган жэл үнгэрһэн байха. Түмэр хайлуулдаг эртэ урда сагай хаягдаһан һууринууд, түмэрэй шулуу абадаг агынууд олон газар олдодог, тэрэ сагай дархашуулай хэһэн түмэр зэбсэгүүдэй жэбэрсэгүйнь эрдэмтэдые нилээд һонирхуулдаг юм.
Хүн зон үдэхэдөө, мал олоор үсхэдэг болоһон, элдэб зэбсэгэй элбэг, болбосоронгы болохо тума байгаалиин зэрлиг ургамалнуудые хэрэглэлгэ улам һайжарһан, ойн модо отолон ашагладаг, газар хахалжа таряа таридаг, һубаг малтадаг боложо эхилһээр олон жэл үнгэрөө. Тэрэ үни холын һубаг, хахалһан газарнуудаар ямар хүнүүдэй ажаһууһаниие Буряад хуушанай һудлалай эрдэмтэд (архиологууд) шэнжэлхэ тодорхойлжо шэнжэлдэг байха юм.
Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай
Буряад Уласай баялигуудта хабаатай Байгалай урда талын эртэ урдын дурасхаалта зүйлнүүд (хүшөөнүүд) тухай үсөөхэн тэдыгээр бэшэхэ хүсэлэнтэйб.
Буряад ороной газар нютагуудта хэдэн мянган жэл соо хүн зоной бүтээһэн дурасхаалта тэмдэгүүд, харгы зам шадарай хабсагай шулуунда зураһан зурагууд олон байдаг. Тэдэ бүхы зурагууд ба хүшөөнүүд ехэ удха шанартай. Үзэг бэшэггүй аяар тэрэ балар барга сагай хүнүүдэй ямар байдалтай байһые, хэды шэнээн адууһа мал, эд зөөри баридаг, ямар ан гүрөөл агнадаг байһые түүхэ домог болгон, тэгшэ хабсагайн шулуунда зураглан дүрсэлэн бэшэһэн байдаг. Зэрлиг шахуу байдалтайшье һаа, хүн түрэлтэн орон нютагтаа, оршон байдалдаа омогтой байһанаа, хойто үеынгөө зондо мэдүүлхэ арга олоһон болоно хаш. Наһа бараһан хүниие хадагалхадаа, тэрэнэй хэргэм зэргын ёһоор хэтын хэтэдэ мартагдахагүй ехэ, бага дурасхаалай тэмдэгүүдые хэдэг байгаа. Тэдэниие хүшөө шулуун гэжэ нэрлэдэг. Хүшөөнүүд гурбан янза байдаг:
«Шулуун дуугай болобошье, түүхэ хөөрэдэг юм» гэһэн эртэ урдын домогой үгэ олондо мэдээжэ байха. Бодисой зүйн (фиизикын), тоогой ухаанай (матемаатикын) , газар һудлал (геолоогиин) , кибернеэтикын шэнэ туйлалтануудые хуушанай һудлал (археолоогиин) шэнжэлгэдэ хэрэглэхэ талаар БНЗНЖУХ-(г)ой (СССР-эй) Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй хуушанай һудлалай таһагай эрдэмтэд хэдэн мянгаад жэлдэ хадагалагдажа байһан һонирхолтой нюусануудые элирүүлнэ. Энээнэй ашаар хүн түрэлтэнэй ажабайдалай хүгжэһэн гол шатанууд болон зарим дурасхаалта зүйлнүүдэй наһа жэлые бүришье мэргэнээр тодорхойлно.
Дурасхаалта зүйлнүүдые оложо, наһыень тодорхойлһоной һүүлдэ тэдэниие гэмтээнгүй хадагалха, ямар бодосуудһаа бүридэһыень, ямар аргаар бүтээгдэһыень элирүүлдэг байна. Тиимэ мэдээнүүдые үндэһэ болгон, эртэ урдын соёл болбосоролой яагаад дэлгэрһые, тэрэ сагай арад зоной ажабайдалай дэбжэлтэ, харилсаа холбооной ямар байһые мэдэдэг.
Байгалай үмэнэхи хада ба губи талануудта эртэ урдын буусанууд, түүхэтэ зурагууд, хүшөөнүүд бии байдаг. Тиимэһээ ородой элитэ ехэ эрдэмтэд, тусхай һургуулитан тэдээн тушаа бүри үнинэй анхаралаа табидаг байгаа. 1675 ондо Москваһаа Хитадта һууха элшэн һайдаар эльгээгдэһэн Михооло Спафаарий эртэ сагай буусанууд, эбдэрхэй һандархай ба эзэгүй хотонууд, эртэ урдын таряалангай, һубагай үлэгдэлнүүдые харгыдаа хараһанаа һонирхон бэшэһэн байдаг. Тэрэнэй хойно зуун жэл үнгэрөөд байхада, ородой агууехэ хубисхалша, уран зохёолшо А. Н. Радиищев Ородой зүүн зүгэй олон арадуудай түүхэ зохёон бэшэхэ зорилго урдаа табиха зуураа, Буряад угсаатанай эртэ урдын түүхэ болон бүришье эртэ сагай археологиин дурасхаалта тэмдэгүүд, тэрэ тоодо Алтайн ба Ононой, Үргэнын губи тала, хада уулануудһаа олдоһон урда сагай үнгэтэ түмэрэй уурхайнуудта анхаралаа баһал табилсаһан байдаг. Удаань, арбан юһэдэхи зуун жэлэй турша эрдэмтэд болон нютагай юрын хүнүүд Байгалай үмэнэхи тала губи, хада уулануудһаа олдоһон үни галабай үлэгдэлнүүдые ехээр һонирходог болоһон байгаа.
Шэнэ сагай шэнжэлгын эхиндэ
Эртэ урда сагай элдэб зүйлнүүдээр түүхэ шэнжэлдэг хуушанай һудлал зүблэлтэ (совет) үедэ ехээр хүгжэһэн байна. 1928 онһоо БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй (акадеэмиин) хуушанай һудлалай тусхай экспедиици эндэ анхан малталгануудые хэжэ эхилээ һэн. Тэрэнэй хүдэлмэридэ Буряадай соёлой дээдэ һургуули, БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй эдэй соёлой түүхын хүреэлэн, хизаар ороноо шэнжэлдэг эдэбхитэн хабаадалсаа бэлэй.
Нэгэ жэшээ дурдая. 1951-1952 онуудта түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадниковай хүтэлбэрилһэн шэнжэлгээнэй анги (экспедиици) Улаан-Үдэ шадарай Толгой гэжэ хадын хормойдо малталга хэхэ зуураа, үни үхэжэ дууһаһан томо, жэжэ амитадай олон тоото яһануудые олоһон байгаа. Эдэ яһанууд хэдэн меэтэр газар доро, гол мүрэнэй үндэр эрье сооһоо олдоо һэн. Энээнһээ харахада, хэдэн арбаад мянган жэлэй урда тээ Сэлэнгэ мүрэнэй уг һабань, мүнөөнэйхиһөө ондоо тээгүүр, нүгөө хүтэлөөр урдадаг байһан шэгтэй байба. Тиин эндэ арсалан заан, хирһэн, зэрлиг буха, элжэгэн, аса туруутай морин, мүн тэрэ үеын ан арьяатан, туйлай томо шоно, томо баабгай, мүнөө сагта халуун орондо ябадаг ута эбэртэй оронго гүрөөһэн гэхэ мэтэ амитадай яһанууд нэгэ газарта орхигдожо, шоройгоор булагдаһан байба.
Толгой хадада олдоһон эдэ амитадай үлэгдэлнүүдые үндэһэлэн, оршон тойронхи нютагуудта урда дээрэ үеын хүнүүд анхан яажа амидардаг байһые, байгаалиин ямар байдалда тэдэнэй ажаһууһые дүүрэн ойлгожо боломоор. Мүн тэрэ шадар Ошуурхаб тосхоной захада, эртэ балар сагай хүнэй буусаһаа малтажа олоһон зүйлнүүд тон һонирхолтой. Эндэһээ олдоһон зүйлнүүд Толгой хадынхитай тон адли байба. Тэрэ шадар шулуугаар хэһэн зэбсэг багажанууд, туйлай томо хайнаг үхэрэй эбэр ба яһан, зэбсэг болодог бугын эбэрэй үлэгдэл, бугын ба томо хилмэ загаһанай яһанууд холисолдон хэбтээ һэн. Эндэ байрлаһан хүнүүд шулуу мүлижэ шадаха болоодүй, харин зэр зэбсэгүүдые гол мүрэнэй эльгэн хара шулуугаар хэмхэлжэ, хурса эри гаргаһан байба. Эндэһээ олдоһон гайхалтай зүйлнүүдэй нэгэн гэхэдэ, яһаар шүдэлжэ хэһэн һэрээ болоно. Энэнь хэлбэреэрээ Зүлхэ мүрэнэй эхиндэ, мүн Баруун Эброоподохи хабсагайн хүмэг сооһоо олдоһон эртэ сагай һэрээнүүдтэй тон адли байна гэжэ А. П. Оклаадников хэлэһэн байдаг. Энээгээр үндэһэлжэ хэлэбэл тэрэ сагай хүнүүдэй ходо загаһа барижа эдидэг байһаниинь тодорно. Түүхэтэ зурагууд, хүшөө шулуунууд, буусанууд Буряад арадай түүхэтэй таһаршагүй холбоотой.
Түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадников хэдэн хабсагайн түүхэтэ зурагуудые буулгажа абанхай. Тиигэбэшье олон газарай зурагууд буулгажа абтаагүй, эбдэржэ баларжа, үгы боложо байдаг. Оронго голой адагтахи нэгэ улаан хабсагайн үбэртэ арбан гурбадахи зуун жэлэй түрүүшын хахадта, Монгол бэшэгээр бэшэһэн ехэ бэшэг байдаг һэн. Тэрэнэй эхиндэ: «Бурхан тэнгэриин үүдэн, эсэгэ үбгын богоһо, бурхан галта уулашни, энхэ тайбан нютагшни» — гээд, саашадаа туйлай олон үгэ бэшээтэй байдаг бэлэй. Теэд Сэлэнгэ мүрэниие үгсэһэн түмэр зам табихадаа, тэрэ бэшэгтэ хабсагайе задалжа абаһан байгаа. Тиимэ ушарнууд али олон үзэгдэнэ.
Хүннүгэй үедэ
Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар хүннүгэй (хунну) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр 1 зуун жэлэй һүүл 3 зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.
Тэдээн соо, түрүүлэн хэлэбэл, олонхинь монгол, зарим тэды түнгүүс, ираан, хути (хид), юкагир, түүрэг, саамояд гарбалай зон байһан гэхэ. Түүхын баримтануудай ёhooр Хүннү хадаа Түб Азиин нүүдэлшэдhээ бүридэhэн хүсэтэ гүрэн түрэ байгуулжа, 300 жэлдэ байгаа.
Монгол эзэнтэ уласай үедэ
Тэрэнэй удаа хэдэн мянгаад жэлэй хугаасаа соо нүүдэлшэдэй гүрэн түрэнүүд хубилжал байдаг һэн ха. Һүүлэй һүүлдэ Чингис хаан 1206 ондо монгол угсаатаниие ехэбшэлэн нэгэдхэжэ, Монголой эзэнтэ гүрэниие байгуулһан гээшэ. Тэрэ гүрэн түрын айхабтар шанга журам доро Байгалай урда бэеын хизаарай олон угсаатан Чингис хаанай мэдэлдэ ороод, тэрэнэй уг удамуудай дайшалхы албанда ябаа юм. Чингис хаанай гүрэн түрын унахада, баян газарай эзэдэй (феодаалнуудай) зүрилдөөтэй, хёмороотой Монгол гүрэн үлөө һэн. Байгал далайн хойто, урда бэе руу нүүжэ ерэһэн олон обог, угсаатан тэрэ Монгол гүрэнэй мэдэлдэ һааб даа.
Ородто
16-дугаар зуун жэлдэ Ородой эзэнтэ гүрэн хилэеэ зүүн зүг руу үргэдхэжэ эхилээ. Тиигэжэ Байгал тээшэ зүдхэһэн хозахануудта (хасагуудта) энэ хизаарай арад зон дайрагдаһан юм. 1666 ондо Үдэ голой үндэр эрье дээрэ ород хозаханууд модон хэрэм бариба. Тэрэ хадаа хожомоо баян наймаашадай Дээдэ-Үдэ хото, мүнөөнэй Буряад ороной ниислэл Улаан-Үдын эхин байгаа. Ород (Росси) гүрэнэй хилэ можоёо шангадхаһанһаа уламжалан, Буряад угсаата зон үлэгшэ Монголһоо амяарлагдаа бэлэй. Хаанта засаг Байгалай урда бэедэ өөрынгөө хүтэлбэриин захиргааниие байгуулба. Гэбэшье Буряад-Монголнууд өөһэдынгөө толгойлогшо хүтэлбэрилэгшэдтэй һэн. Тэдэнь Зүүн Сибириин (Сибиириин) захиргаанай хиналта доро бэлэй. Шэбэрые һэтэ гараһан түмэр замай барилга, мүн Ородые Зүүн-урда Азиин оронуудтай холбоһон заншалта тэмээн хамбы гэхэ мэтэ 18-19-дүгээр зуун жэлнүүдтэ Байгалай урда бэеын хизаарай эдэй засагай (эконоомикын) хүгжэлтэдэ ехээр нүлөөлөө юм.
Буряадай газар нютаг 17-дугаар зуунай дунда үедэ Ородой Хаанта Уласай бүрилдэхүүндэ орожо, эхилээд Инисе, Яхад хотын захирагшын харьяанда байгаа. Эрхүүгэй воевоодствын бии бололгоһоо (1672) хойшо Байгал хойто Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Булаганай, Идын остроогууд, Бирюүльскэ слободаа, хожом Байгал урда Дээдэ Ангарай, Баргажанай, Бабантын, Үдын, Сэлэнгын, Итансын, Хабаансхын, Яруунын остроогууд тэрэнэй зайда оробо. Дундада газар Нэршүү хотодо хүтэлэгдэбэ.
18-дугаар зуун жэлэй 40-д онуудта буряад зон хүтэлхэ ула «хонтоорнууд» байгуулагдажа эхилнэ. Анаагай хориин арбан нэгэ обогуудай хонтоор түрүүшын болобо. Эдэ хонтоорнууд «Устав об управлении инородцами» (1822)-ин ёһоор тайшаа толгойлһон Степной дүүмэ нэрэтэй байгаа. Эрхүү гүбеэр Алайрай, Булаганай, Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Идын, Ойхоной, Худын, Түнхэнэй долоон дүүмэтэй (1886-1890 онуудта болюулагдаһан).
Байгал урда газарта 1851 ондо Дээдэ Үдын, Нэршүү остроогуудһаа шэтэ түбтэй Забайкалиин (Забайгалиин) можо байгуулагдаба. Тэрэ Баргажан (Баргажанай степной дүүмэ), Дээдэ Үдэ (Хориин степной дүүмэ), Сэлэнгэ (Сэлэнгын, Хүдэриин (Хударын) степной дүүмэнүүд), Шэтэ (Агын, Үрүльгын степной дүүмэнүүд) дүрбэн тойрогтой. 1884 ондо Забайкалиин можо Амуур шадар генераал-губирнааторствын бүрилдэхүүндэ оробо.
Зүблэлтэ засагай үедэ
1917 оной Арбадахи һарын ниигэм журамта хубисхал (Октяабриин социалис эрбэлюүсэ) Байгалай урда бэе, Ород хоёрой харилсаае саашадань үргэлжэлүүлээ. Буряад газарай баруун хуби (Буряад-Монгол өөртөө засаха можо) БНОрЗХЖНУ-ай зайда оробо. Зүүн хубинь Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Уласай бүрилдэхүүндэ багтажа байгаад, 1921 оной дүрбэдэхи һарын 27-до Буряад-Монгол өөртөө засаха можо болобо. АДБНУ 1922 ондо ЗХУ-ай бүрилдэхүүндэ орожо, 1923 ондо табадахи һарын 23-да хоёр өортөө засаха можоһоо Бүгэдэ Найрамдаха Буряад-Монголой Өөртөө засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас (АССР) байгуулагдаба. 1937 ондо Зүүн Сибириин хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай (республикын) мэдэлһээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха (автономито) тойрог болгон таһалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Ордын-Адаг (Усть-Ордын) тойрог болоно.
Зүблэлтэ үе сагай һайншье, муушье үйлэ хэрэгүүдые бүхы гүрэнтэй адли Буряад-Монгол орон амасаха баатай һэн. Зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ уласай хүдөө ажахы ехээр хүгжөө. Арадай ажахын 60 шахуу һалбари, тэдэнэй тоодо ниидэхэ онгосо (самолёт) бүтээлгэ, машиина бүтээлгэ, элшэ хүсэн, шулуу нүүрһэнэй, ашагта малтамалнуудай, модо болбосоруулгын гэхэ мэтэ Буряадай ажаүйлэдбэриин һалбаринууд БНЗНЖУХ-ой (СССР-эй) бүхы эдэй засагай (экономиическа) райоонуудтай нягта харилсаатайгаар хүгжөө һэн. Буряад-Монгол орондо байгуулагдаһан томо үйлэдбэринүүдэй (завоодуудай) олонхинь сэрэгэй (оборонын) бүтээл (продуукци) гаргадаг байжа, улас хаалгатай гуримаар бусад дэлхэйһээ холодуулагданхай байгаа.
Илангаяа зүблэлтэ засагай үедэ Буряад-Монгол ороной һургуули һуралсал, эрдэм ухаан, соёл ехээр хүгжэжэ, түүхэдэ ороо. Ородой Шэнжэлхэ ухаанай акадеэмиин Сибириин таһагай Буряадай Шэнжэлхэ ухаанай түб, уласай дүрбэн дээдэ һургуули, 20 гаран теэхникүм, тусхай дунда һуралсалай газарнууд — эдэ бүгэдэ эрдэм ухаанай, мэргэжэлэй ехэ хүсэн гээшэ, ерээдүйн сагта уласай эдэй засаг (эконоомико) хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ үгэхэ хүсэн мүн.
1958 ондо «Монгол» гэһэн нэрэ зэргэ хуули бусаар болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Өөртөө Засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн.
1990 оной арбадахи һарын 8-да уласай "өөртөө засаха" гэһэн нэрэ зэргэ болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн.
1991 оной гурабадахи һарын (маартын) 27-до Буряадай Уласай Хурал (Парлаамента) уласай нэрэһээ "Зүблэлтэ", "Ниигэм Журамта" гэһэн элирхэйлэгшэ үгэнүүдые болюулжа, "Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас" болгобо. Бүрин эрхэтэ улас, өөрын Үндэһэн хуулитай, хуули гаргаха, тэрэниие хэрэг дээрэ бэелүүлхэ засагтай. 1994 ондо Буряадай түүхэдэ түрүүшын Юрэнхылэгшэ (Перзидеэнтэ) һунгагдаа һэн.
Холбооһон
Категори:Буряад Категори:Түүхэ
Карл Маркс
Карл Хайнрих Маркс (1818 оной 5-р һарын 5 — 1883 оной 3 һарын 14) XIX зуунай гүн ухаанша, улас түрын эдэй засагша болон хубисхалша байгаа. Тэрэниие коммунизмын Эсэгэ гэжэ нэрыдэхэнь элбэг болоод, тэрэбээр хүмүүжүүлэгшэ болон улас түрын зүдхэлтэн байба. Маркс ниигэмэй болон улас түрын асуудалуудые хүндэжэ байһан ба түүхын шэнжэлгэ хэһэнээрээшье алдартай бэлэй. Тэрэнэй баримталжа байһан үзэл бодол «Коммунис Намын Тунхаг» (Manifest der Kommunistischen Partei, 1848) эхинэй мүрһөө харагдадаг. «Эдүгээе хүрэтэр оршон байһан ниигэмэй түүхүүд ангиин тэмсэлэй түүхэ юм.» Маркс хүрэнгэтэ журамые, уридань байһан, ниигэм болон эдэй засаг дээрэ тулгуурлаһан ниигэмүүдэй адли дотоодо шалтагаануудһаа һүйрэнэ гэжэ үзэдэг байба.
Маркс амидралынхаа туршада үл ойлгогдохо хүн байһаншье, тэрэниие наһа бараһанай дараа тэрэнэй үзэл һурталнууд хүдэлмүршэдэй хубисхалда нүлөөгөө багагүй үзүүлһэн бэлэй. Энэхүү нүлөө Октябриин хубисхал Марксист Большевикуудай илалтын ашаар улам хүсээ абаһан болоод XX зуунда Марксист үзэлдэ багашье болобо абтаагүй газар хобор байба.
Арсалан заан
Арсалан заан (Mammuthus) али мамонт - амитан.
Категори:Амитад
Карл Маркс
Тобшо намтар
Карл Маркс 1847 ондо Шударга шуудын холбоондо (хожомой Коммунистуудай холбоо болоһон) Энгельсэй хамта гишүүнээр элһэшэ, 1848 ондо Коммунистуудай түб хороог ударидажа байһан болоод тэрэ үедэ алдарта «Коммунис Намын Тунхаг»-ые Энгельстэй хамтарша зохёоһон. 1864 ондо «Олон уласай ажалшадай нүхэрлэл» гү, али Нэгэдүгээр Интернационалые байгуулахад эдэбхэтэй оролсожо хэрэг дээрээ тэрэнэй ударидагша байба. Нэгэдүгээр Интернационалай «Зохёон байгуулалтын тунхаг», «Түрэ дүрэм» зэргэ олон баримта бэшэгые болбосоруулаа. Маркс улас түрын янза бүриин хүдэлгөөн тэрэ тусмаа ажалшанай болон социалис хүдэлгөөнэйхэнтэй байнга һанал зүрдэг баһан юм.
Лондон
Лондон бол Ехэ Британиин ниислэл, дэлхэйн зүг зүгын жуулшэдые татдаг алдартай, түүхэтэ хото. Ехэ Лондоной Ударидалгын тухай хуули 1999 ондо батлагдажа, Лондоной Захирагша болон Суулганай эрхэ зүйн хэм хэмжээг шэнэшлэн тогтооһон болоод 2000 оной 7 дугаар һараһаа хүсэн түгэлдэр болоһон байна. Лондон хото түүхэндээ 1191 онһоо Лорд Мэртэй байнхай. Одоогой Лондоной Захирагшын үүрэг боло ниислэлые хэтын шэглэл хандлагатай хүгжүүлэхэ ябадал юм байна. Сагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжын алба, түлэблэлтэ, тогтобортой хүгжэл болон байгаали оршоные хамгаалха, соёл, болобоһорол, эрүүл мэндэ зэргэ олон тулгамдаһан асуудалуудые зохисуулха үүргые Захирагша хүлээдэг.
Карл Маркс
Тобшо намтар
Залуу наһаа гү, али 1843 онһоо Франци, Берлин зэргэ ороноор хөөгдэжэ дүрбэн амидарша байгаад 1949 ондо хоёр дахи эхэ орон болохо Англида һуурижаһан наһан эсэс болотор амидараа. Маркс бага наһанһаа үерхэжэ ерэһэн Женни фон Вестфлентай 1843 ондо ханилжа олон хүүгэд түрүүлһэнһээ гурбань балшар үедээ наһа бараа. Карл Марксын сүй табилтань нэгэ хэһэгтээ нюуса байһан ба хэдэн жэлэй туршад Вестфалиин болон Марксын гэр бүлүүд хоёул тэдэнэй гэрлэлтые эсэргүүсэжэ байба. Олон эсэргүүсэлтэй тулгарһаншье тэрэ хоёр 1843 оной 6-р һарын 19-ндэ гэрлэбэ. 1850 оной эхинэй хахадта Маркс Лондоной гурбан өрөө байранда айдһаа түгшүүртэй, ядуу зүдүү амидаралаар амидаржа байга. Тэрэ үедэ Маркс Жэнни хоёр дүрбэн хүүгэдтэй болоһон байһан ба дахин гурбан хүүгэд түрүүлһэн болобош эдгээрһээ гурбань лэ наһанда хүршье шадаһан. Маркс юрэнхыдөө ниитлэл бэшэжэ амидардаг байгаа. Жэннигай нагаса аханар болон эхэнь наһа барахад үблэжэ абаһан хүрэнгэнь Марскын гэр бүлые нүхэсэл арай дээгүүр, һуусанда амидарха боломжотой болгобо.
Лондон
Ехэ Лондоной Зүблэл анха 1986 ондо бии болоһон болоод эрхэ зүйн шэнэ зохисуулалтын ёһoop Суулган боложо өөршэлэгдэн, Лондоной Захирагшын һонгуулитай нэгэ үдэр зэргэ ябагдадаг һонгуулиар Лондоной Суулганай 25 гишүүн һонгогдодог байна.
Карл Маркс
Тобшо намтар
Маркс нэлээн ядуу байһан ба энэ тухайгаа хэрбээ би дахин амидарха юм бол гашагдажа дутагдаһан энэ лэ амидаралаа дахин сонгоходоо дамжаггүй болобош гэр бүлэеэ зобоохогүйн тулд эхэнэр лэ хэзээшье абахгүй байһан гэжэ Энгельсда бэшэһэн захидалдаа дуридаһан байдаг. Маркын олон бүтээлдэ юрдын маргаан, һанал зүрлэдөөниие хатуу зүхэл болгохо, эсэбэл ёжлолые бүдүүлэе хэллэгээр элэрхэлхэ ябадал ехэхэн ажаглагдадаг. Тэрэ ниигэмэй институт болон өөрын һүргэлдэгшын «багые хууулаха» сэдьхэлээ бүхы хүмүүнэй тоондо багтана. Капитализм мүхэнэ гэдэгтэ бата этгэжэ байһан Марксда эблэршэгүй шэнжэ бэе хүнэй хубида онсолог боложо байһан тэдэгүй тэрэнэй һургаалиин мүн шанар боложо байһан гэлтэй. Маркс шэнжэлхэ ухаанай эрэл хайгуулын үнэ сэниие ойлгожо ухамсарлахын зэргэсээ юртэмсые хубисхалшаар өөршэлэн байгуулха үйлсэдэ шэнжэлхэ ухааниие хэрэгһэл бологон ашаглахые уритал болгодог байба. Энэниие «Философшад юртэмсые зүбхэн янза бүрээр лэ тайлбарлажа байлаа, хэрэгэй гол түүниие өөршэлхэд лэ байгаа юм» гэһэн тэрэнэй алдарта үгэһөө харагдана.
Лондон
Лондон боло хүгжэнгүй оронууд дахи хамагай ехэ барилгажаһан, Европын Холбооной хамагай шигүү һууришилтай, хамагай томо хотуудай нэгэ юм. Лондон долоон сая байнагай оршон һуугшидтай. Британиин хүн амын 12 хубинь оршин һуудаг хэдэй болобошье хүн амын үһэлтэй 70 хубиие Лондон хангажа байдаг онслогтой. Ушир Лондон Британиин дундажа наһалалтатай харисуулахада харисангуй залуу хото байгаа.
Карл Маркс
Болбосорол
Маркс арбан гурбан наһа хүрэтлээ гэртээ хүмүүжэжээ. Трирай гимнази түгэсэһэнэй дараа 1835 ондо Бонной дээдэ һургуулида элэсһэн болобош Трирай Уушын газарай Холбоондо элһэжэ нэгэ хэһэг захирал байһанай уламһаа дүнгүүд тааруу байгаа. Маркс уран зохёол, философида сонирхолтой байһан эсэгэнь түүндэ иимэ түрэлэй мэргэжэлээр амидаралаа хангалтатай һайн абашье ябажа шадахагүй гэжэ үзэжэ байба. Дараагай жэл эсэгэ түүниие Берлин дахи Фридрих-Вильхельм Дээдэ Һургуулида оруулаа.
Лондон
Лондон боло Англи болон Нэгэдэһэн Хаанта хоёр уласай ниислэл хото юм. Хотые эртэ сагта Ромшууд олоһон түүхэтэй болоод Лондон гэжэ нэрлэнхэй. Анха 2 мянган жэлын үмэнэ үүһэн бии болобо. Лондон хотын түб хэсэгтэ дундада зуунай үеһэ хадгалагдажа ерэһэн нэгэ милл оршом талбайтай эртэний Лондон хото байдаг. Хэдэй тиимэ болобошье XIX зуунай һүүлэ үеһэ Лондон гэдэг нэрэ дэлхэй дахинаа алдаршанхай. Мүнөө үедэ хотын хурал болон хотын даргые өөрһэдөө һонгодог ударидалгын хэлбэртэй, можо болтлоо хүрээгээ тэлэһэн агуу Лондон болонхой.
Карл Маркс
Лондон
Маркс 1849 ондо Лондон руу нүүбэ, үлэһэн амидаралаа тэндэ үнгэрүүлээ. 1851 ондо Нью-Йорк Херальд Трибунда түрэ зуур ниитлэл бэшэжэ байба. 1855 ондо Марксай гэр бүлын хүбүүн Эдгар Сурьеэгэй уламһаа наһа бараа. Энэ хоорондо Марксын улас түрын эдэй засагай талаарха ажал ябаса муутайгаар үргэлжэлжэ байгаа. Маркс 1857 ондо «Капитал» («Хүрэнгэ»), хүдэлмэриин хүлһэ, гадаада худалдаа, дэлхэйн заха зээл, үмсэ хубислалай талаар 800 гаруй хуудаһан бүхы гар бэшэмэл болбосруулһан болобош, энэнь сая 1941 ондо лэ Грунрисс нэрээр олон ниитэд хүрһэн бэлэй.
Лондон
Категори:Англи Категори:Саятан хото Категори:Европын ниислэлнүүд
Карл Маркс
Лондон
Амидаралынхаа һүүлын арбан жэлдэ Маркс эрүүл мэндын хүндрэлүүдын уламһаа уридын адли хүсэтэй тэмсэжэ шадахаа болиһон хэдышье ОХУ, Германи дахи үйлэ ябадалуудай талаар шүүмжэлэл бэшэдэг байгаа.
Гэр бүлэ
Карл Маркс Пруссиин бароной, болбосоролтой охин Джэнни фон Вестфалитэй гэрлэбэ. Карл Марксай сүй табилтань нэгэ хэһэгтээ нюуса байһан ба хэдэн жэлэй туршада Вестфали болон Марксай гэр бүлэнүүд хоёул тэдынэй гэрлэлтые эсэргүүсэжэ байба. Олон эсэргүүсэлтэй тулгарһаншье тэрэ хоёр 1843 оной 6-р һарын 19-ндэ гэрлэбэ.
Эмир Кустурица
Холбооһон
Категори:Кинорежиссёры
Карл Маркс
Гэр бүлэ
1850 оной эхинэй хахадта Маркс Лондоной гурбан өрөө байранда айдаһаа түгшүүртэй, ядуу зүдүү амидаралаар амидаржа байгаа. Тэрэ үедэ Маркс Джэнни хоёр дүрбэн хүүгэдтэй болоһон байһан ба дахин гурбан хүүгэд түрүүлһэн болобош эдгээрһээ гурбань лэ наһанда хүршэ шадаһан. Маркс юрэнхыдөө ниитлэл бэшэжэ амидардаг байгаа. Джэнниин нагаса аха болон эхэнь наһа барахад үблэжэ абаһан хүрэнгэнь Марскай гэр бүлые нүхэсэл арай дээгүүр, һуусанда амидарха боломжотой болгобо.
Наһа бараһан
1881 ондо эхэнэр Джэннинь наһа бараһанай дараа Маркс һалһата бүрхэбшын үрбэдэлтэй боложо амидаралынхаа һүүлшын арбан табан һарада зобюуртай байба. Үбшэниинь даамжарша гуурһан хоолойн үрбэдэл, сээжнэй гялтан халиһанай үрбэдэл болоһоной уламһаа 1883 оной 3-р һарын 14-ндэ Лондондо наһа бараа. Түүниие Хайгейтай оршуулгын газар 1887 оной 3-р һарын 17-нд оршуулһан ба тэрэнэй бунхан дээрэ «Бүхы газар ороной хүдэлмэришэд нэгдэгтүн», Коммунис тунхаг бэшэгэй һүүлшын мүр болон Фэуэрбахай 11 дахи номлолой Энгелсэй хубилбарые һиилээ. «Гүн ухаантанууд дэлхэйе олон янзаар тайлбарлаһан — гэхыдээ хамагай гол түүниие өөршэлхэ ябадал юм.»
Холбооһон
Категори:Германиин гүн ухаантад Категори:Германиин зохёолшод
Пиренейн хахад арал
Пиренейн хахад арал, Ибериин хахад арал (Península Ibérica) — Европын баруун урда хэһэгтэ байрладаг хахад арал юм. Европо түбиин гурбан хахад аралнуудай дунда (Пиренейн, Апеннинын ба Балканай) аһан урдада, аһан баруунда оршодог.
Зүүлтэ
Категори:Европын газар зүй Категори:Европын хахад арал
Вепс хэлэн
Вепп хэлэн (vepsän kel' ) - хэлэн.
Никола Тесла
Никола Тесла (серб. Никола Тесла/Nikola Tesla) — серб физик болон инженер.
Мальдива
Мальдив - Азийн орон болон улас.
Зүүлтэ
Категори:Ази
ТАСС
ТАСС (Телеграфное агентство Советского Союза) — СССР-эй Совнаркомдо шууд мэдүүлээд байһан СССР-эй түб мэдээсэлэй эмхи зургаан. ТАСС-ын зорилго болбол зүблэлтын хэблэлдэ туһалха, 6aһa засагай газарай ба ниигэмэй байгуулганууд болоод уласхоорондын байдалые мэдээсэжэ байһан эмхи мүн. ТАСС болбол өөрынгөө материалнуудые газар орон бури һуудаг һурбалжалагшадһаа абаһан.
Зүүлтэ
Категори:Һонин Категори:Зүблэлтэ холбоото улас
Монголой түүхэ
Эрт дээр үеэс өнөөгийн Монгол уласай бэлчээрийн нүүдэлчид амьдарч байсан ба хааяа нэгдэж томоохон улс гүрнүүдийг байгуулж байжээ. Эдгээрээс анхных нь болох Хүннү гүрэн нь МЭӨ 209 онд Модун шаньюйгаар удирдуулан төрт улс үүсгэсэн юм. Энэ гүрэн нь богино хугацааны дотор Цинь уласад аюул учруулсан хамгийн гол хүчин болж, улмаар Цагаан хэрэмэн баригдах шалтгаан нь болсон. Цагаан хэрэм нь өөрөө жанжин Мэнь Тианы үед 300,000 цэргээр хамгаалагдаж байв. Хүннүгийн дараа Сяньби, Жужан улас, Муюн, Тоба зэргэ эртний Монголчуудын байгуулсан улсууд оршиж явсаар 6-р зуунд Түрэгүүдэд дарагдаж, 8-р зууны үед Уйгурууд залгамжлан улс байгуулж, түүний дараа Киданууд залгамжилсан байна. 10-р зуунаас эхлэн зэрэгцсэн олон аймгууд байгуулагдсан бөгөөд, 1182-1206 онуудад Чингис хааны Хамаг Монголын ханлигт бүгд нэгтгэгдэж, Ехэ Монгол Улас байгуулагдсан.
Эзэнт гүрэн
Монгол Уласын түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг байсан үе бол Чингис хаан 1206 онд Монголын овог, аймгуудыг нэгтгэн Их Монгол Улсыг байгуулж, Ази, Европын орнуудыг цэргийн хүчээр байлдан дагуулсан явдал юм. Чингис хааны залгамжлагч хаад үргэлжлүүлэн аян дайн үүсгэж, нутгаа тэлснээр дэлхийн түүхэнд хамгийн уудам газар нутагт (33,000,000 ам дөрвөлжин километр) Монголын эзэнт гүрэн хэмээн тодоор тэмдэглэгдсэн. Монголчуудын аян дайн өрнө зүгт Адриатын тэнгис, Мамлук, дорнодод Жибэн, өмнөдөд Филиппиний Ява арал хүрчээ. Монголын эзэнт гүрний Цагаадай Алтан ордны улс нь торгоны зам дагуу оршиж дэлхийн худалдааны гол төв болж тухайн үед оршин тогтнож байсан газар нутагтаа олон хот суурин бий болгосон.Тэр үед хятадын луужин шаазан зэргэ томоохон нээлтүүд бий болсон.Иймээс Монголчууд дэлхийн хөгжилд маш том хувь нэмэри оруулсан Гэвч 14-р зууны дунд үеэс дотоодын зөрчил тэмцэл, гадны бодлого, явуулга нь Монглын эзэнт гүрэн, Юан улсыг задлан бутаргаж, бусдын эрхшээлд ороход хүргэсэн.
Манжын эрхшээлд
17-р зууны үеэс Манжууд зүүн Азид хүчирхэгжиж эхэлсэн юм. 1636 онд Алтан ургийн сүүлчийн хаан Лигдэн өөд болсноор Өвөр Монголыг эрхэндээ оруулж, 1691 онд Халхууд дагаар орсон юм. Ингэснээр Ойрадаас бусад Монголчууд Манж Чин Улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. 1696 онд Манжийн түрэмгийлэлд Галдан хаан ялагдан нас барсан ч 1755 он хүртэл Зүүн гарын хаант улс тусгаар байсан. Ихэнх түүхчид Монголчууд 1691 онд Манжийн дарлалд орсон гэж үздэг боловч энэ нь эргэлзээтэй ойлголт юм. Учир нь одоогийн баруун Монгол гү, али Ойрадууд тэр үед тусгаар улсын шинжээ хадгалж оршин байсан бөгөөд 1758 онд хүртэл энэ байдлаа хадгалж байсан гэж үзэж үндэстэй юм. 1636 онд Өвөр Монгол, 1691 онд Ар Монгол, 1755 онд Баруун Монгол Манжид эзлэгдсэн гэж үзвэл илүү зохистой мэт. Манжийн үеийн Монголд хамжлагат ёс тогтож, аливаа иргэншил үүсэх нь хаалттай байсан. 20-р зууны эхний Манжийн "Шинэ засгийн бодлого"-ыг Монголчууд зэвүүцсэнээр үндэсний үзэл сэргэж, нэгэнт нурж унах нь тодорхой болсон Чин гүрнээс тусгаарлахаар санааширч, Богд Жавзандамба хутагтыг нэгдэн нягтарч тусгаар улс болохоор самбаачилжээ.
Тусгаар тогтнол
20-р зууны эхээр Манж Чин улс доройтож мөхөх болсон завшаанаар Богд Гэгээн тэргүүтэй Ар Монголын ба бусад Монгол ноёд удирдан Манжийн засаглалыг халж, 1911 оны 12 сарын 29-нд тусгаар тогтносон Богд Хаант Монгол Улсыг зарлав. Нийслэл Хүрээ, Улиастай, Ховд дахь амбан болон дарангуй цэргүүдийг 1911-1912 онуудад Монгол цэргүүд хөөж, Өвөр Монголыг чөлөөлөх аян мордож Хаалган хүртэл давшсан ч, Хаант Орос, Хятад хоёр орны шахалтаас болж, бусад Монголчуудаа нэгтгэж чадаагүй. 1915 оны Хиагтын гэрээгээр Хаант Орос ба Хятадын шахалтаар Монгол улсыг Хятадын бүрэлдэхүүн дэх автономит (өөртөө засах эрхт) улс болголоо. 1919 онд Хятадын цэргийн эрхтэн Ар Монголын нийслэл Өргөөг эзэлж, өөртөө засах эрхийг устгав. Энэ хүнд нөхцөлд Монголын хувьсгалчид Оросын улаан армийн дэмжлэгтэйгээр 1921 онд эх орноо гадаадын дарангуйллаас чөлөөлж, тусгаар тогтнолоо сэргээн зарлалаа. Үүний дараа 1924 оны 11 сарын 26-нд анхны Үндсэн хуулиа баталж тусгаар тогтнолоо тунхагласан юм. Монголын тусгаар тогтнол хэд хэдэн удаагийн шалгалт туулсан юм. 1939 онд Японы түрэмгийлэгчид Халхын голоор нэвтрэн орж ирж дайн өдөөсөн бөгөөд ЗХУ-тай 1936 онд байгуулсан Харилцан туслалцах протоколын дагуу ЗХУ тусламж үзүүлж Г.К.Жуковоор удирдуулсан Шэбэр, Өвөр Байгал, Уралын цэргийн тойргийн дивизүүдээс бүрдсэн Монгол-Зөвлөлтийн арми байгуулж ялалт хийсэн.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1945 онд болсон Ялтын бага хурлын үр дүнд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг ЗХУ, БНХАУ-ууд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч Монгол улсын тусгаар тогтнол олон улсын хэмжээнд бүрэн баталгаажжээ.
Эв хамт дэглэмт
Монгол улс хэдийгээр бүрэн тусгаар тогтносон боловч 1921 оны хувьсгалаас хойш 68 жилийн турш ЗХУ-ын нөлөөнд, улс төр, эдийн засгийн хувьд Зөвлөлтийн загварыг баримтлан хөгжиж ирсэн юм. Гэвч түүхийн энэ үед Монголд соёл, шинжлэх ухаан, техник технологийн томоохон өөрчлөлтийг хийсэн юм. 1924 онд Монголын сүүлчийн хаан 8-р Богд Жавзандамба хутагт нас барсан бөгөөд мөн онд Богдын дүр тодруулахыг хоригложээ. 1924 он 11-р сарын 26-ны өдөр анхдугаар Үндсэн хуулиа баталж Бүгд найрамдах улсын зарлан тунхаглажээ. Ингэснээр хаант улсын хэлбэрээс татгалзсан юм. Түүнчлэн 1940, 1960 онд Үндсэн хуулийг дахин шинэчлэн баталж байжээ. Энэ нь улс орны тухайн үеийн хөгжил, улс төрийн хүрээнд дэвшүүлсэн зорилтоос хамаарч байжээ. Социализмийн үед Соёлын довтолгоо, Нэгдэлжих хөдөлгөөн, Атрын аян зэргэ томоохон хөдөлгөөн, аян улс орон даяар өргөж байв. Энэ нь манай орныг хүн амын соёл, амьдрах хэв маяг, эдийн засгийн бүтэц, тогтолцооны хувьд эрс өөрчлөлтийг авч ирсэн юм.
Ардчилсан дэглэмт
1989-1990 онд ЗХУ болон дорнод Европын орнуудад өрнөсөн ардчиллын төлөөх тэмцэл Монгол улсад ч нөлөөлж 1989 оны 12 сарын 10-нд Ардчиллын төлөөх анхны цуглаан болж Монголын Ардчилсан Холбоо байгуулагдсанаа зарлажээ. Үүний дараа шил шилээ даран олон жагсаал, цуглаан зохиогдох болж олон ч хөдөлгөөн холбоод байгуулагджээ.
1990 оны 3 сарын 7-нд МоАХ-ны зарим гишүүд Монголд анх удаа улс төрийн өлсгөлөн зарлан, тухайн үед төрийн эрх барьж байсан МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоог огцрохыг шаардсан байна. Тэдний шаардлагыг эрх баригчид хүлээн авч 3 сарын 9-ний орой Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, Монгол улсад олон намын оролцоо бүхий чөлөөт сонгууль явуулах болжээ.
Анхны чөлөөт арчилсан сонгуулиар байгуулагдсан Ардын Ехэ Хурал 76 хоног хуралдаж 1992 оны 1 сарын 12-нд хүний эрх, эрх чөлөө, хувийн өмч эзэмших эрхийг баталгаажуулсан шинэ Үндсэн хуулийг баталснаар Монгол улс ардчиллын замыг эргэлт буцалтгүй сонгосон юм.
Зүүлтэ
Категори:Монголой түүхэ Категори:Буряад түүхэ