cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Японой Буддын шажан
Түүхэ
Японой үндэһэнэй шажан болохо синтотой хэдэхэн удаа тэмсэлдэжэ байһан болобошье һаа, эдэ хоёр шажан һүүлдээ хамтаран оршожо бэе бэеынгээ адли тэгшэ нүхэхэ болмжотой болоһон ха юм. Ниислэл Нарада байрладаг Бурханай шажанай эгээн агуу дасан хиид болох Нарын Тодайдзиин үедэ гүрэнэй түрын бодолгодо хүсэтэй нүлөө үзүүлхэ хэмжээдэ хүрэһэн болон засагай газарынь ниислэлээ 784 ондо Нагаокада, 794 онд Киото руу нүүлгэхэ болоһон шалтгаануудай нэгэниинь болоһон юм. Гэбэшье, улас түрын нэрэ хүндэдэ дуратай болон дайнша хиидүүд тухай асуудал бол олон жэлэй турша Японой түүхэдэ засагай газарнуудайнхи гол асуудал болоһоор ерэһэн.
Хэйан эртэ үедэ, Хитадһаа Бурханай шажанай хоёр шэнэ урасхал болохо: Тендай урасхал 805 ондо Сайтё лама (, Сайтё: 767—822) гэдэг хүн, Сингон урасхалые Кукай лама (, Ку:кай 774—835) гэдэг хүнүүд тус тус дэлгэрүүлээ һэн. Тендай урасхалһаа һүүлдэ олон урасхалнууд һалбарилан гараһан. Тэдэгээрэй доторһоо эгээн шухалануудыень дооро дурдаа.
1175 ондо Дзёдо (Сэбэр газарай Буддын шажан) урасхалые Хонэн (, Хо: нэн 1133—1212) гэдэг хүн үүсхэбэ. Энэ урасхалай һургаал номлолынь юрын болон Амида Буддада һайтар этигэжэ һүзэглэхэ юм бол хэншье гэһэн гэгээрэлдэ хүрэжэ болохо боломжотой гэһэн заршамда тулгуурилһан, мүн юрын байдаг ушарһаа ниигэмэй бүхы дабхаргын зүсэгтэнүүдые татажа шадаһан юм. 1224 ондо, Дзёдо Синсю урасхалые Хонэнэй угсаа залгамжалагша Синран лама (, 1173—1263) үүсхэбэ. Мүнөөдэр Дзёдо урасхал сая сая һүзээгтэнүүдтэй.
1191 ондо Дзэн урасхалынь Хитадһаа нэбтэрһэн юм. Дзэн Буддын шажанай нарин онол һургаалнууд сэрэгэйнхинэй дунда нилээн түгээмэл тархаһан. Дзэн Буддын шажанай һургаалай ёһоор хүн бисалгал хэжэ, сахилга бататай байһанаар гэгээрэлдэ хүрэжэ болоно гэжэ үзэдэг юм. Мүнөө үедэ, Дзэн Буддын шажан Япон доторһоон үлүү бусад уласуудта ехэ үргэн дэлгэрээд байгаа юм.
Хоккэ гү, али Нитирэн урасхалые 1253 ондо Нитирэн лама (1222—1282) үүсхэһэн юм.
Хэрэн
Хэрэн — тосхон, (1975—1990 ондо — хотын зэргэтэй ￼￼hуурин), Буряад Уласай ￼￼Түнхэнэй аймагай засаг захиргаанай ￼￼түб мүн.
2010 ондо 5406 ажаhуугшадтай байгаа.
Хэрэндэ Түнхэнэй ￼￼үндэhэтэнэй паркын засаг захиргаан байрлана.
Зүүлтэ
Категори:Түнхэнэй аймаг
Самурай
Самурай (侍, буси 武士), Японой дунда зуунай үедэ мэргэжэлэй сэрэгэй албан хаагша зон юм. Эдэнэр тухайн үеынгээ тодорхой нэгэ изагууртан ноёндо хүсэн зүдхэдэг болон мэргэжэлэй сэрэг юм. Самурай өөрын ноёндо үнэншээр зүдхэдэг болохо ноёноо үхэһэнэй дараа харакири хэжэ гэдэһээ отолжо үхэдэг ба хэрбээ ноёниинь бусадта алуулжа хоролуулһан тохёолдолдо тэрэ алууршаниие алажа үшөө усадхаһанай дараа өөрын амяа хорложо харакири хэдэг юм.
Зүүлтэ
Категори:Сэрэг Категори:Дайн
Автомашина
Автомашина (эртын грек хэлэнэй αὐτός — «өөрөө» + лата хэлэнэй māchina — «хэрэгсэл, механизм») — хүдэлгүүртэй рельсгүй харгын тээбэрилхэ хэрэгсэл, ядахадаа гурбан мөөртэй.
Автомашинын гол үүргэнь тээбэрилхэ ажалые хэхэ юм. Ажаүйлэдбэри һайн хүгжөөһэн улас гүрэнүүдтэ автомашинын тээбэри ондоо тээбэриин түрэлнүүдһөө ехэ пассажирнуудай болон ашаанай урасхалай хэмжээтэй.
Зоршогшо (хүнгэн) автомашина, ашаанай машина, автобус, троллейбус, хуягта транспортёр нэрэ томьёодо багтажа ороношье һаа, тэрэндэ хүдөө ажахын трактор гү, али мотоцикл ороногүй.
Ангилал
Хүдэлгүүрэй түрэлөөр ангилхадань:
Ном зохёол
Категори:Автомашина
Коммунизм
Коммунизм (< commūnis, баһал хуушарһан эб хамта) болбол ниигэмэй улас түрын болон эдэй засагай нэгэн зорилготой ангигүй ба ямаршье уласта харьяалагдадагүй коммунис ниигэмлигэй үзэл юм. Энэ үзэл XX зуунай түүхэдэ гол нүлөө үзүүлһэн (коммунис уласууд болон капиталис уласуудай хоорондохи шэрүүн тэмсэл, зүүнтэнэй бүлэг болон сүлөөтэ дэлхэйн хоорондохи хүйтэн дайнай үе).
Марксис онолоор, коммунизм гээшэ тодорхой түүхын үе шатадахи нээлтэнүүдтэ зайлашагүй гаража ерэхэ, өөртэ ашагтай хүсэн болон материалис хүрэнгэгөөр түрүүлхэ мүн сүлөөтэ харилсаа холбоондо һуурилхые зүбшөөрдэг. Коммунизмын нарин тодорхойлолтонуудынь хоорондоо илгаатай байдаг ба энэ голдуу ниитэлиг улас түрын бодолгын алдаа байдаг. Марксис онолой түлөө тэмсэл: социализм бол юрэдөөл коммунизмын шэлжэлтын замай үе шата юм. Ленинис пролетариин ударидаһан манлай бүлэгэй үзэл һанаае энэ онолдо шэнээр нэбтэрүүлһэн болон эрьелмын дараахи улас түрын бүхы эрхэ мэдэлые бариха, «Ажалшад» ба ажалшадай оролсоо, капитализм ба социализмын хоорондохи шэлжэлтын үе шата гэжэ тодорхойлһон.
Коммунис зүблэл, марксис буса хуби хүнэй эрхэ сүлөөнэй түлөө тэмсэгшэ коммунистууд, замбараагүй коммунистууд гэхэ мэтэ коммунистууд шэлжэлтын манлай намай эсэргүүсэдэг ба коммунизмын байгуулалдахи капитализмын эхилэлые дэмжэдэг. Үргэн сар хүреэнэй онолнуудтахи тэдэ коммунистуудай бодолоор илгаатай эдэй засагай хүдэлхүүрнүүд (жэшээнь хоол хүнэһэнэй хэрэглээ, болбосорол, эмнэлгэ гэхэ мэтэ) байдаг гэжэ үзэдэг. Зарим коммунистууд үйлэдбэрилэлэй үндэһэн хүсэн зүйлые эзэмдэлхэ хубин үмсэ ноёрхоһон капиталис ниигэмдэ үйлэдбэрилэлэй ниигэмэй шэнжэ хүгжэлэй ябасада улам бүри хүгжэжэ, энэнь ниигэмэй үйлэдбэрилэлэй үрэ дүн эзэмшэхэ хубиин эзэмшэл, хубиин үмсэтэй эблэршэгүй зүржэлтэй боложо эсэстээ социалис хубисхал хэжэ ажалшан ангиин засаглалые тогтоон капитализмые усадхаха замаар социализмые тогтоон коммунизмые байгуулхада хүргэнэ. Капитализмын бүтээгдэхүүн болохо пролетари анги зүбхэн өөрынгөө хүсөөр өөрыһөө сүлөөлжэ шадаха тула энэ анги улас түрын засагай эрхые байлдан абахань түүхэ зайлашагүй шэнжэтэй гэжэ. Капитализм болбол хубиин үмсэ, мүлжэлтэ үндэһэлдэг тула шударга бэшэ ниигэм мүн коммунистууд гэжэ. Харин коммунизм бол түгэс энэрэнгүй ниигэм байха болоно гэжэ коммунистууд үзэдэг.
Нэрэ томьёо
Түүхын материалын схемэдэ коммунизмын һүнөөнь дарангылалгүй ба хомсодомол байдалда орохогүй байха ябадал юм.
Марксис онолоор пролетаринуудай дарангылалынь капитализм болон коммунизмын хоорондохи забһарай системэ тогтолсоо ба үмсые гансаар эзэмшэхэһээ засаглалай процесс хубилагдажа эхилдэг. Улас түрын шэнжэлхэ ухаанда коммунизм заримандаа коммунис уласууд, нэгэ намай тогтолсоотой улас марксизм-ленинизмдэ үнэнжэ байхые тунхагладаг ба тэрэниие һажаадаг.
Принц Эдвардын Арал
2008 оной тоосоогоор Принц Эдвардын Аралда 139 407 ажаһуугшад байһан болон тэдэниие "аралайхид" гэдэг. Тус арал 46°–47° N, 62°–64° 30′W координатууд бүхы тэгшэ үнсэгтэ дотор байрладаг ба ниитэ 5 683,91 км2 нютаг дэбисхэртэй. Тус арал нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр дэлхэйдэ 104, Канадада 23-да орохо арал болоно. Аралые Хаан III Джорджын дүрбэдэхи хүбүүн, Хатан хаан Викториин эсэгэ Хун тайжа Эдвард Август (1767–1820) нэрээр нэрлэһэн болоно.
Коммунизм
Нэрэ томьёо
Коммунизм гэдэг үгын оршон үеын хэрэглээнь социалис засагай газарнууд улас түрын бодолгоороо өөрыһөө тунхаглаһан нэгэ намта уласууд, хүрэнгэтэ улас гү, али үйлэдбэрилэл, ажалшан ангинуудай түлөөлһэн байдалаар ходо хэлэгдэдэг. Эдэ засаглалнуудай ехэнхинь марксизм-ленинизмдэ һуурилһан байдаг гэбэшье тэдэ энэниие коммунизм гэжэ нэрлэдэггүй болон үзэл һуртал тэдэнэй улас түрын бодолгонуудай хүдэлгэгшэ хүч баһан. Мао Цзедун: жэшээнь шэнэ арадшалал ба Ленинэй коммунизм 1920 оной үмэнэ гү, али дайнай үеын коммунизм. Энэнэй дараа вьетнамшууд «Đổi Mới» хуулишалһан ба хитадууд социализмаа татан буулгаһан байна. Засагай газарнууд өөр бусад засагай газарнуудаараа шэлжэлтын социалис системэ байгуулан тодорхойлжо байһан. Энэ системэ заримдаа уласай социализм гү, али эжэл адли нэрээ дурдагдадаг.
Принц Эдвардын Арал
Холбооһон
Категори:Канада
Коммунизм
Нэрэ томьёо
Сэбэр коммунизм ходо социализмын дараа үе шатын талаар хэлэгдэнэ гэһэн хэдышье коммунистууд коммунизмын үе гэжэ дурдадаг. Ангигүй харьяалалгүй ниигэмынь коммунизмаар тайлбарилагдана. Энэ коммунизм бодито улас түрын ба эдэй засагай оршондохи шиидбэри гаргадаг. Карл Маркс, бусад коммунист филисофнар коммунизмһаа капитализм руу шэлжэхэ үедэ коммунизмые хэрхэн бүтээһэн, ажалшан ангиин бодолго хэрхэн гараһаниие тайлбарилдаг. Коммунис тунхаглалда, Маркс газарай дахин хубаарилалта, коммунизмда шэлжэхэ үеын үйлэдбэрилэлэй түлэблигөө танилсуулһан.
Онол
Коммунис онолой хажуугаар, тэгшэ буса капиталис байдалые эсэхэ гансахан зам пролетари (ажалшан анги) тэдэ ниигэмдэ хамтаараа баялигай түб болгохые хэшээдэг. Томохон хэмжээнэй хубисхалта сугларалтанууд капиталис тогтолсоое түлхэн унагахадаа хүрэнгэтэнэй ангиие ашаглаһан. Хубисхалта онолой ехэнхи ба коммунис хубисхалда зорюулагдаһан хэһэг зэбсэг ашаглан оролсожо байһан. Онолшод хубисхалые бэеэ дааһан олон арга замаар ехэбшэлэн коммунизмые ехэбшэлэн бии болоһон оршонһоон хамааруулан тайлбарилһан байдаг. Жэшээнь Хитадай хубисхалта сэрэгэй арми болон улаан хитадые хамаруулһан ба энэ үедэ вьетнамшуудай арми болон баруунай арминуудай хоорондо Вьетнамай дайн дэлгэржэ байһан ба 1975 ондо дүүргэһэн. Энэ үедэ Кубадахи хубисхал гү, али бодито түрын эрьелтэ болоһон. Эхилээд Кастро Кубын хэрэгтэ манлай нам зайлашагүй хэрэгтэй гэдэгтэ этигээгүй. 2 талын зэбсэглэһэн тэмсэлдэ Батистынхидай түлхисэ үгөө һэн. Коммунис хубисхал юу байбашье зорилго ажалшан ангиие бусаан ниигэмэй анги дабхарга болгохо, анги дабхаргагүй ниигэмые үүсхэжэ байнуулха юм.
Түүхэ
Үйлэдбэрилэлэй эртын харилсаанай үндэһэн һууриие түлихэн унагаһан. Үндэһэтэн хоорондын харилсаа тэдэнэй байгаалиин зан ааша ба захиргаадалта гэхэ мэтэ зүйлнүүдые хамааралгүйгээр нэгэ анги болгохо юм.
Саашада мэдээсэл эртын коммунизм, шажанай коммунизм ба үлэ гүйсэлдэхэ социализмын тухай байха болоно.
Коммунизмын бии бололго арсалдаатай байдаг. Элдэб түүхын бүлэг онолшод коммунистые олон янзаар тайлбарилдаг. Германиин филисоф Карл Маркс эхин үеын коммунизмые жэнхэни гэжэ үзэдэг. Марксын хубида хүн түрэлхитэн үлүү ехые хэжэ бүтээһэнээр хубиин үмсые хүгжүүлһэн. Ангигүй ниигэм анха Эртын Грецидэ бии болоһон. Платон өөрын «Улас түрэдэ» хүнүүд өөһэдөө ноогдоһон хүрэнгэ, эхэнэр болон хүүгэдүүдтэй газар гэжэ тайлбарилһан.
Өөр нэгэ жэшээ коммунистын бишыхан ниитэлиг оршожо байдаг. Жэшээнь зарим даяаншын ниитэлиг бусад шүтэлгэтэнүүдтэ газар болон бусад хүрэнгые ноогдуулһан байдаг. Эдэ хэһэгүүд ходо хубиин үмсэ бол бурханһаа эльгээгдэһэн гэжэ этигэдэг.
XVI зуунда Англиин зохёолшо коммунсизм тухай бодолоо саарьһанда буулгаһан. Тэрэнэй эрдэм шэнжэлгын бүтээл «Утопи» 1516 ондо захирагшадай ударидаһан олон ниитын хүрэнгэдэ һуурилһан ниигэм гэһэн арай үлүү тайлбарилһан байдаг. XVII зуунда коммунистуудай бодол Англи уласые дахин нүмэрһэн. Франциин хубиин үмсын шүүмжэлгые XVIII зуунай Гэгээрэлэй үедэшье үргэлжэлүүлһэн. Хожом Франциин хубисхал, коммунизмын эрьелтэ улас түрын хооһон номлолой үедэ элирхы болоһон.
XIX зуунай эхин үеын олониитэдэ элдэб янзын ниигэмые хубилгажа байгуулагшад ниитэлиг эзэмшэлдэ һуурилһан байдаг гэбэшье уридын коммунис олон ниитэ тэдэ буянай ба шажанай онсогой ажа холбогдолтойгоор хүрэнгын һууриие бусаан табижа эхилһэн. Тэдэнэй дунда Роберт Оуэн нэрэтэй алдартай нэгэн байһан ба тэрэ индейцүүдтэхи шэнэ зохисолые олоһон B горхиной A фирмэдэ тоосоо хэхые зохёон байгуулһан. Дараань XIX зуунда Маркс эдэ ниигэмые хубилгажа байгуулагшадые утопи социалис гэжэ шэнээр оруулһан. Марксын тодорхйлһоноор утопи социалистда Сен-Симоные багтаана.
Тэрэнэй оршон үеын түрэл коммунизмын үһэлтэ Европодохи XIX зуунай социалис хүдэлөөн юм. Үйлэдбэриин хубисхалай үедэ дүндөө осолтой нүхэсэлдэ ажаллуулдаг гэһэн социалис шүүмжэлэгшэд кадитализмые буруудхаһан. Эдэ шүүмжэлэгшэдэй дунда Маркс ба тэрэнэй найз Энгельс хоёр байһан юм. 1848 ондо Маркс болон Энгельс хоёр коммунизмда шэнэ тайлбари бии болгоһон ба «Коммунис тунхаг» номоо олоной хүрэтэр болгоһон.
Марксизмын мүшэр салаа болоһон троцкизмые Лев Троцкий хүгжүүлһэн байна. Дэлхэйн эрьелтэ онолой орондонь Байнгын эрьелтын онол ба нэгэн хотын социализм мүн 2 үе шататай онол дэмжэһэн.
Зүүлтэ
Категори:Коммунизм
Онтарио
Онтарио (Ontario) — Канадын түб хэһэгтэ оршодог можо болон Канадын можонууд дундаа хүн зон эгээн олон, нютаг дэбисхэрээр Квебекэй дараа орохо томо можо юм. (Нунавут, Баруун Хойто нютаг дэбисхэр Онтариоһоо томо болобошье можонууд бэшэ бэлэй.) Онтарио баруун талаараа Манитоба можотой, зүүн талаараа Квебек можотой хилэ залгадагһаа гадна Миннесота, Мичиган, Огайо, Пенсильвани (Эри нуураар), Нью-Йорк зэргэ АНУ-ай можонуудтай (баруунһаа зүүн тиишэ) хиллэдэг. Онтариогой АНУ-тай залгадаг хилын ехэнхи хэһэг байгаалиин хилэ болон Лейк-оф-Вудс нуурһаа эхилээд, Ехэ Нуурнуудай дүрбынхи дундуур, тухайлбал Дээдэ нуур, Гурон нуур (Джорджын булан ороно), Эри нуур, Онтарио нуурай дундуур ябажа, саашаа Онтариогой Корнуоллой хабяар Гэгээн Лаврентиин голой уташань үргэлжэлдэг. Онтарио Ехэ Нуурнуудтай залгаа Канадын ганса можо болоно.
Онтариогой ниислэл Канадын эгээн томо хото болохо Торонто юм. Канадын ниислэл Оттава мүн Онтариодо оршодог юм. Канадын 2013 оной хүн зоной тоололгоор Онтариодо 13 505 900 ажаһуугша тоологдоһон, 2006 ондо 12 160 282 Онтариогой ажаһугшад ниитэ уласай хүн зоной 38,5%-ые бүридүүлөө һэн.
Тус можын нэрэ Онтарио нуурай нэрэһээ гаралтай болон энэ нэрэнь ontarí:io гү, али «ехэ нуур» гэһэн гурон хэлэнэй үгэһөө гаралтай,, мүн магадгүй ирокез хэлээр skanadario гү, али «һайхан уһан» гэһэн үгэһөө гаралтай байжа болоно. Британиин Хойто Америкын Актаар 1867 оной долодугаар һарын 1-ндэ Канадые анха байгуулха үедэ Онтарио Нью-Брансвик, Шэнэ Шотланд, Квебекэй хамта тус уласай анханай дүрбэн можын нэгэ болобо.
Онтарио 2004 ондо Канадын үндэһэнэй ниитэ үйлэдбэрилһэн бүтээгдхүүнэй 52%-ые үйлэдбэрилһэн Канадын ажаүйлэдбэриин һалбариие түрүүлдэг можо бэлэй.
Холбооһон
Категори:Канада
Киото
Лакаар будаһан ба хүрэлэй бүтэгдэхүүнэй, шаазанай, байгаалиин торгоной, хадхамалай ба шүтэлгын бүтээлнүүдэй хуушан уламжалалта дархалалгын үйлэдбэриин түб. Ажаүйлэдбэриин гол һалбаринууд: сахилгаанай ба хүдөө ажахын машина бүтээлгэ, үнгэтэ түмэрлиг, бүдэй, оёмолой, химиин, шэл-шаазанай ба хүнэһэнэй үйлэдбэринүүд.
Киото Японой соёл уралиг, болбосорол, технологиин түбүүдэй нэгэн болон Японой хоёрдохи хуушан ехэ һургуули болохо Киотогой ехэ һургуули оршоно. Киотогой зарим барилга байгууламжанууд ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн үбын жагсаалтада ороһон байна. Үндэһэтэнэй музей, Оршон үеын уран һайханай галерей, бүдэй музей, «Нисидзин» музей. Ургамалай баян суглуулбаритай ботаникын сэсэрлиг. Уласхоорондын туризмын түб.
Категори:Японой хотонууд
Дзэн
Дзэн (, чань, 선 <  — «даяан, бисалгал»), Буддын шажанай нэгэ урасхал. Хитадта V—VI зуунда бии боложо, Солонгосто, XII—XIII зуунда Япондо дэлгэрһэн байна болон хүхын шажан гэжэ мүн нэрлэдэг. Дзэн гэдэгынь чань гү, али «дхьяна» гэһэн үгэһөө гаралтай. Дзэн буддизмын багшанар шабинартаа ехэбшэлэн аман хэлбэреэр болохо коануудаар һургаалаа дамжуулдаг. Энэдхэгэй номлогшо Бодхидхарма (VI зуун) үндэһэлэгшээр гэжэ үзэжэ байна. Үнэн мэдэлгэ дамжуулха арга хэрэгсэл болгон текстдэ шүүмжэлэлтэй ушар Дзэн буддизмын багшанар шабинартаа ехэбшэлэн аман хэлбэреэр болохо яряа (, вэнь-да, мондо) гү, али асуудал (, гун-ань, коан) һургаалаа дамжуулдаг. «Гэнтын гэгээрэл» (, сатори,, у) гэһэн заршамда этигэнэ. XX зуунай дундаһаа баруун сэхээтэн дунда алдар олобо. Японой Буддын шажанай шухала урасхал мүн.
Хитадта Дзэнэй түрүүшын Бодхидхармые тоосодогшье һаа, зургадугаар патриарх Хуэй-нэн (638—713) болон Шэнь-сю (605—706) шухала үүргые гүйсэдхэбэ. Хитадта Дзэнэй сэсэглэлгын үе IX зуун болотор үргэлжэлбэ; Япондо Дзэн XII-XIII зуунда хүрэжэ мүнөө болотор соёл ба үзэл сурталда шухала нүлөө үзэлжэ байна. Зохёолгын үйлэ шажанай үйлээр харуулдаг Дзэн Хитад уран зураг, уран бэшэг ба ирагуу найрагта, Муромати үеһөө (XIV-XVI зуун) хойшо баһал Япон соёлдо ехэ нүлөө үзэлбэ.
Категори:Буддын шажан
Осло
Осло ойгоороо ба байгааляараа тодорхойлжо, маша баян ургамалай ба амитадай амидаралтай. Һомоной нютаг дэбисхэрэй 2⁄3 хотын гадаада байрладаг ой ба нуур дэбисхэр болоод, нэгэ км² бүридэ 5221,6 һиирэг хүн зонтой юм. Хотын эгээн нягта хэһэг ногоон хадаар хүреэлэгдэһэн тогоо соо оршоно. Альна гол, Акер гол ба Лисакер гол хадаһаа Осло дундаар фьордто урдана. Осло түб станциһаа зүүн зүг тээ 1 км зайда 10 400 жэлэй шулуун зэбсэгэй үеын дурасхалтай Экерберг налуу байрлана.
Юрэнхы мэдээсэл
Ослын агломераци соо 1.71 сан хүн болодог. Тиихэдэ хүн зон, экономиканиин Норвеги соо аhан ехэ, шанга болоно. Европын портнуудай аhан томонуушай тоо руу ородог. Хотын хүн зонинь европын ахамад хотонууд соо аhан түргөөр ургадаг юм.
Дүүргэнүүд
Осло дүүргэнүүдээр таһардаг, тэдэнь boroughs гэжэ нэрэтэй.
Түүхэ
1040 ондо худалдаанай газар гээд би болоhон. 1624 ондо Христиани гэжэ нэртэй болоhон. 1877 - 1925 он болтор Кристиани гэжэ нэртэй болод байhан. Тиигэд мүнөө болотороо тон урид байhан нэрэень дахин би бологоhон.
Марко Поло
Марко Поло (итал. Marco Polo, 1257 — 1324 оной 1 һарын 8), Итали уласай Венеци хотын хүпеэс ба аялагша, наймааша Николай Пологой хүбүүн. Тэрэ өөрын эсэгэ Николай, абга аха Матвей хоерой хамта 1269 ондо Акко (Хойто Палестинэ) хотоһоо гараад, Ойрохи Дурна, дунда ба түб Ази, урда ба баруун урда Азиин олон улас ороноор аялан ябажа, өөрын үзэһэн хараһан бүхэнээ нэгэдхэн 1298 ондо «Оршолонгой элдэб һонин» нэрэтэй ном бэшэһэниинь тэрэ үедээ шэнэ нээлтэ болоһон үйлэ ябадал болобо. Илангаяа тэрэ Ехэ Хаан Хубилайн ойродо 1272—1289 он хүрэтэр 17 жэл алба хаажа, тэрэнэй элшэн түлөөлэгшээр Юань уласай олон можо уласта зарагдан ябахадаа, тэдэ нютагай хүн арадай нютагшал, ажа байдал, зан һуртахуун, шажан шүтэлгын тухай тодорхой тэмдэглэжэ тус номдоо бэшэһэниинь газар зүй, түүхэ шудалал, угсаатанай зүйн ухаанай шудалгын шухала материал боложо, мүнөө хүрэтэр эрдэмтэд шудалагшад уншагша олон түмэнэй анхааралые татажа байна.
Марко Поло «Оршолонгой элдэб һонин» номоо, тэрэ үедэ бүгэдэ найрамдаха засагтай байһан Венеци, Генуя хоёр хото уласай хоорондо болоһон тэмсэлэй үеэр баригдажа, Генуя хотын шорон түрмэдэ һуужа байхадаа нэгэн таһалгада хамта хоригдожо байһан итали гаралтай Рустичанодо хэлэжэ бэшүүлһэн гэнэ. 1298 ондо Марко Поло түрмэһөө сүлөөлэгдэжэ, 1299 ондо бусажа түрэлхи Венеци хотодоо ерээд дунда зэргын амидаралтай ажа һуугаад 1324 ондо наһа бараа. Марко Поло тус номоо өөрөө шууд найруулан бэшээгүй, Рустичанодо францяар дуудажа бэшүүлһэн тула зарим газарта удха һанаа үгэ хэлэлгэнь дабтагдаһан байна.
Холбооһон
Категори:Италиин аялагшад
Шэнэ Шотланд
Шэнэ Шотланд (Nova Scotia; шотланд гэлеэр Alba Nuadh; Nouvelle-Écosse) — Канадын зүүн урда эрьедэ оршохо можо. Энэ можо Канадын Атлантын далайн эрьеын эгээн олон хүн зонтой можо. Ниислэл Галифакс бүһэ нютагайнгаа эдэй засагай томохон түб болоно. Шэнэ Шотланд нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр Канадын хоёрдохи бишыхан можо болоод ниитэ 55,284 км² нютаг дэбисхэртэй. Хүн зон 935 962 гү, али Канадын дүрбэдэхи үсөөн хүн зонтой можо болобошье хүн зоной нягташалаар хоёрто ородог.
Шэнэ Шотландын эдэй засаг байгаалиин баялиг дээрэ һуурилһан уламжалалтай болобошье XX зуунай дунда үеһөө хойшо олон һалбаритай болон хүгжэжэ байна. Загаһан агнуури, уула уурхай, ой модон, хүдөө ажахын һалбаринууд маша шухала байр һууритай хэбээр байгаа болон аялал жуулшалал, технологи, кино, хүгжэм, санхүүгэй һалбаринууд шэнээр хүгжэжэ байна.
Тус можо Далайн бүхы бүһэ нютаг багтадаг Микмагай Микмак үндэһэтэнэй хэд хэдэн бүһые хамарһан болон тэрэшэлэн Мэн, Ньюфаундленд, Гаспе хахад арал хэһэгые хамардаг. Шэнэ Шотландта анха Европын колонизаторнууд ерэхэдэ микмакшууд амидардаг байгаа. 1604 ондо Франциин колонизаторнууд Флоридаһаа хойшо оршохо Европын түрүүшын байнгын һуурин Порт-Рояль байгуулжа, Акади гэжэ нэршэһэн газарын бии болгобо. 1713—1760 ондо Британиин эзэнтэ гүрэн тус бүһэ нютагай хиналтадаа оруулжа, 1749 ондо Галифакста шэнэ ниислэлые байгуулһан. 1867 ондо Нова Скоша нь Нью-Брансвик, Канадын Можын (һүүлдэ Онтарио, Квебек можонууд болоһон) хамта Канадын Холбоое үндэһэлэн байгуулагша можонуудай нэгэ болоһон.
Холбооһон
Категори:Канада
Баруун Хойто нютаг дэбисхэр
Баруун Хойто нютаг дэбисхэр (NWT гү, али NT; Northwest Territories, les Territoires du Nord-Ouest) — Канадын нютаг дэбисхэр болоно.
Хойто Канадада оршодог тус нютаг дэбисхэр Канадын өөр хоёр нютаг дэбисхэр, гурбан можотай хиллэдэг. Тухайлбал: Юконтой баруун талаараа, Нунавуттай зүүн талаараа, Британиин Колумбитай баруун урда талаараа, Альберта, Саскачевантай урда талаараа хиллэнэ. Ниитэ 1 140 835 км2 нютаг дэбисхэртэй, 2006 оной тоололгоор 41 464 хүн зонтой байһаниинь 2001 онһоо хойшо 11.0%-яар үсэһэн үзүүлэлтэ болоно. 1967 онһоо хойшо Еллөүнайф хото можын ниислэл болоһон.
Газарзүйн онсолигуудһаа дурдабал үргэн уудам Ехэ Баабгай нуур, Ехэ Богоолой нуур, абарга Маккензи мүрэн, Канадын Үндэһэнэй парк болон ЮНЕСКО-гэй Дэлхэйн үбэй нэгэ болохо Наханни үндэһэнэй парк-нөөсэ газарай хабсалнуудые дурдажа болоно. Тус нютаг дэбисхэрэй Канадын Хойто мүльһэн далайн ольтирогто багтаха аралнуудта Бэнкс арал, Борден арал, Принц Патрикай арал, Виктори аралай хэһэг, Мэлвил аралай хэһэг ороно. Эгээн үндэр сэг Юконтой залгаа хилын ойро оршохо 2,773 метр үндэр Нирвана уула болоно.
Юрий Оганесян
Юрий Цолакович Оганесян (1933 оной 4 һарын 14, Дондохи Ростовто түрэһэн), армян яһатан Оросой сүмын физик, Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин акакдемик (2003). Тэрэ багтаяа үелхэ таблицын эгээн хүнды элементнүүдые нээһэн намтартай.
Оганесян Дондохи Ростовто армян уг гарбалай бүлэдэ түрөө һэн.
Оганесян Дубнын Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдай Г. Н. Флёровой нэрэмжэтэй сүмын урбалай лабораториин эрдэм ухаанай хүтэлбэрилэгшэ байна. 2009 ондо, АНУ-ай эрдэмтэд Оганесянай багайнь флеровие арбан жэл урда нээһэниие баталһан.
2016 оной 6 һарын 8, ИЮПАК 118-дугаар элементые Оганесянай нэрэмжээр оганессон гэжэ нэрлэхые дурадхаба.
Зохёолнууд
250 шахуу эрдэм ухаанай ажалнууд, 3 монографи болон 10 үлүү шүүмжэлэлтэй дүгнэлтые бэшэһэн юм.
Зүүлтэ
Категори:Оросой эрдэмтэд
Апостол Павел
Павел Бага Ази болон Балканын хахад аралда угаа олон христиан шажантан бүлгэмые байгуулба. Тэрэ Иерусалимда баригдажа Рим асарагдаһанай һүүлдэ, толгой саазалагдаба.
Ном зохёол
Категори:Христосой шажан
Сэхээтэд
Сэхээтэд гээшэ дээдэ болбосоролтой эрдэм номой ажал хэдэг, эрдэм ухаан, техникэ, соёлой талаар тусхай мэдэлгэтэй оюунай хүдэлмэри эрхэлдэг хүнүүд юм. Сэхээтэд статусай анги болоод, гүрэнэйнгөө ударидаха үүргые дүүргэхэ ёһотой. Сэхээтэд дунда уран зураашад, һургуулиин багшанар, эрдэмтэд, уран зохёогшод, сурбажалагшад, эмшэд гэхэ мэтэ ороно.
Зүүлтэ
Категори:Ниигэм
Фундаментализм
Фундаментализм гээшэ шажан мүргэлэй үндэһэн үзэл һургаал хадагалхаяа хэдэг хүдэлөөн. Ном сударай агуулгые үгэшэлээд хүсэдөөр сахихада шэглэлнэ.
Түүхэ
Шажанай фундаментализм улас түрын засагтай асаталга болгожо, дэлхэй даяар гал түймэр мэтэ дэлгэрнэ. Глобализацилга (даяаршал) ушаруулһан газар зүйн нүүдэл ходо боложо шажан һүзэгтэд ондоо шажан һүзэгтэдтэй улзаха хилбар болоһон дээрэһээ фундаменталистуудай мүргэлдөөн хурдан нэмэнэ. Дэлхэйн олон нютагуудта янза бүри маягаар тодороод, олон янзын асуудал үргэдэг лалын шажан гадна христосой шажанай фундаменталист, Энэдхэгэй индуис националистууд. Онсо шажанаар тоологдодог Күнзын һургаал хэлсээнгүй, эб найрамдалые сэгнэдэг Буддын шажантад дундашье туйл үзэлтэд толгойгоо үргэнэ.
Зүүлтэ
Категори:Шажан мүргэл
Социализм
Социализм (франц. socialisme, лат. socialis — ниигэмэй) гү, али ниигэм журам гээшэ ниигэмэй шударга ёһон, эрхэ сүлөө ба тэгшэ байдалые туйлай зорилгоор гаргадаг үзэл һургаал юм. Мүн эдэ заршамуудые бэелүүлдэг ниигэмэй байгуулгые социализм гэдэг. Ниигэм журам капитализмые унагаагаад, ерээдүйдэ түүхын эсэс болохо түгэс түгэлдэр ниигэмые (коммунизм) байгуулха зорилготойгоор нөөсые хэрэглэдэг дэглэм юм. Социализм хадаа миин гансал ниигэмэй үзэл бэшэː эдэй засагай талаар социализм олониитын үмсые гү, али хубиин үмсэ ба байгаалиин нөөсэ олониитын харьялта доро табихые уряалан номнодог. Үмсын ниигэмшүүлгэ, ниитын болголго социализмын эгээн шухала, «үндэһэн» шэнжэ шанарнуудай нэгэ гэжэ үзэнэ.
«Социализм» гэһэн нэрэ томьёо Пьер Леругай «Индивидуализм ба социализм» (1834) бүтээлдэ түрүүшынхиеэ хэрэглэгдэбэ.
В. И. Ленинэй хэлэһэнэй ёһоор, «социализм — болбол бүхы арадай ашагай түлөө эрьюулһэн ушарһаа капиталис монополи бэшэ болоһон гүрэнэй-капиталис монополи юм» В. И. Ленин. «Грозящая катастрофа и как с ней бо­роться» (1920).
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ
Георгий Флёров
Георгий Николаевич Флёров (1913 оной 3 һарын 2, Дондохи Ростов – 1990 оной 11 һарын 19, Москва), Зүблэлтын сүмын физик, Дубнынхи Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдые үндэһэлэгшэ, СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин академик (1968). Зүнгөөрөө болохо атомой задаралые нээбэ. 2012 ондо, 114-дүгээр элементые тэрэнэй нэрэмжээр флерови нэрлэбэ. Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдай сүмын урбалай лаборатори Флёровой нэрэмжэтэй юм.
Намтар
Флёров Дондохи Ростовто түрэһэн болон Ленинградай политехникын институдые (мүнөөгэй Агууехэ Пётрын нэрэмжэтэй Санкт-Петербургын политехникын ехэ һургуули) термофизикэ ба сүмын физикэ мэргэжэлтэйгээр дүүргэбэ.
Константин Петржактай сугтаа 1940 ондо зүнгөөрөө болохо атомой задаралые нээбэ. Хоёр шэлжэн оролтын элементнүүд болохо сиборгиие болон бориие нээлтые гэжэ нэхэбэ мүн.
1942 оной 4 һарада агаарай сэрэгэй лейтенант байхадаа, тэрэ АНУ, Ехэ Британи ба Германида сүмын задаралай шэнжэлгэ тухай һэжэглэмээр шагнанагүй гэжэ Сталинда бэшэг бэшэбэ. Флёров "дары түргэн уранай бомбо үүсхэхэ" яаруулһаниинь эсэстэ Зүблэлтэ атомой бомбын түсэбдэ хүргэбэ.
1957 ондо тэрэ Сүмын шэнжэлгын нэгэдэһэн институдай гол лаборатори дунда нэгэ болохо сүмын урбалай лабораториие үндэһэлжэ, 1989 он болотор тэндэ хүтэлбэрилээ. Тэрэ үедэ баһал СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэм ухаанай зүблэлые толгойлоо.
References
Категори:Оросой эрдэмтэд
Чжэн Хэ
Чжэн Хэ (хит. уламж.  鄭和,  хил.  郑和 , пиньинь : Zhèng Hé; 1371—1435) — Хитад тайган, аялагша, далайгаар ябагша, Мин уласай хаанай Энэдхэг-Хитад, Энэдхэг, Аравиин хахад арал болон Зүүн Африкада эльгээһэн долоон далайн сэрэгэй болон аралжаанай экспедициие ударидаһан дипломат.
Намтар
Чжэн Хэгэй Ма Саньбао (馬三寶) гэжэ түрэһэн нэрэтэйгээр, 1371 ондо Юньнанай Хотон үндэһэтэнэй гэр бүлэдэ түрөө һэн. Тэрэнэй үбгэн аба эсэгэ хоёр лалын шажанай һүзэгтэн байгаа.
Чжэн Хэе 11 наһатай байхадань хаанай шатар сэрэгүүд тэрэниие мянган газарай аластахи ниислэл хото Нанжинда барин абаашажа, хаанай дэргэдэ тайган болгобо. Чжэн Хэ уулаһаа сэсэн һэргэлэн хүн тула хаан эзэнэй таалалгые ехэдэ оложо, эзэн хаан тэрэндэ Чжэн обог хайрлаһанаар, Ма Санбао Чжэн Хэ гэжэ нэрэтэй болобо.
Чжэн Хэгэй амидаржа байһан үедэ хитадууд, Хитад ороноо алтан дэлхэйн гол түб гэжэ үзэдэг болохоор, Хитадай хааншье өөрынгөө дэлхэйн ударидагша гэжэ бодожо байгаа. Иимэһээ Чжэн Хэе 34-тэй тэрэ жэл, тухайн үеын эзэн хаан Чжу Ди өөрын түрэ гүрэнэй хүсөө бусадта гайхуулхын түлөө Чжэн Хэе томилон, хүлэг онгосото ангиие тэригүүлэн, баруун далайда аялуулхаар томилоо. Нанжин хото Хитадай эгээн томо мүрэн - Хүхэ мүрэнэй эрьедэ байрлажа байдаг болохоор хүлэг онгосын ажал түрэлынь эндэхи уламжлалт ажаүйлэдбэри болоһоор ерэһэн юм.
Чжэн Хэгэй хүлэг онгосынхинь томо заахан хэдэн арбан хүлэг онгосотой, хорин мянга үлүү ажалтадаар бүрилдэбэ. Хүлэг онгосо дээрээ Хитадай торгон дурдан, шаазан эд, гар уралалай бүтээгдэхүүн ашажа ябаа. Али нэгэ орондо хүрөө хада Чжэн Хэ хаанай зарлигые тунхаглан уншажа, тэрэ ороной ванда мүнгэн тамга, бэлэг сэлтэ бэлэглэжэ байгаа. Баруун далайгар иигэжэ 28 жэлдэ долоон удаа аялаа. 1435 ондо жаран гаран үндэр наһатай Чжэн Хэ долодохи удаа баруун далайда аялаад эхэ орондоо бусаха зам зуура, ядаржа зүдэрһэнэй уламаар 1433 ондо Энэдхэгтэ наһа бараа. Тэрэнэй хүлэг онгосын анги Чжэн Хэгэй хүүрыень Хитадта тээжэ асараад, Нанжингай Нюшоу уулада хүдөөлөө.
Ном зохёол
Категори:Далайгаар ябагшад Категори:Хитадай аялагшад Категори:Тайганууд
Роза Люксембург
Роза Люксембург (Rosa Luxemburg, 1871 оной 3 һарын 5 — 1919 оной 1 һарын 15), Польшоһоо уг гарбалтай Германиин марксист, улас түрын онолшо, социалист, философ ба хубисхалша, ленинизмые шүүмжэлэгшэ.
Һургалта ба улас түрын үйлэ ажаллалга
Швейцариин Цюрихэй дээдэ һургуулиин философиин тэнхимдэ һуралсаба. Хойто жэл хуули зүй тэнхимээр һэлгээд политэкономи тухай һураба. Тэндэ марксист болобо. 1898 ондо Хоёрдугаар интернационалда Германиин социалис намда ороод, Шутгарт ерээ.
Роза Люксембург зүүн урда Польшын Замосць нютагта Розалия Люксембург ( Rozalia Luxenburg ) нэрээр түрөө. Тэрэнэй гэр бүлэнь еврей байгаад либералис агаартай ажахын талаар баян гэр айл байгаа. Табан эгэшэ дүүнэрэй дунда одхон басагаан болоод, табан наһатайдаа үбшэлээд дохолон болоо. Эдир наһандаа тэрэнэй гэр бүлэ Варшавада нүүжэ ерэбэ. Варшавада һураба.
Тэрэ Германиин социалис арадшалһан нам (SPD) ба энэнэй һүүлдэ Германиин бэеэ даанги социалис арадшалһан намай (USPD) социалис онолшо бэлэй. Тэрэ «Улаан туг» (Die Rote Fahne) гэһэн сониниие байгуулжа, һүүлдэ Германиин коммунис нам (KPD) болоһон «Спартагай Холбоо» (Spartakusbund) марксис хубисхалша бүлгэмые эмхидхэжэ, 1919 оной 1 һарада Берлиндэ хубисхалые туршаһаншье һаа, талаангаа буруутаба. Тэрэнэй ударидалга доро болоһон хубисхалынь Фрайкорой байлдаһаншье, Люксембург ба хэдэн зуун хубисхалшадые баряад зобожо алаба.
Спартагай Холбоо ба хубисхал
1916 оной 2 һарада эртэ түрмэ гаража, тэрэ оной 7 һараһаа хойшо 1918 оной 11 һара хүрэтэр туршалтада байгаа. Тиимэшье һаа, Люксембург улас түрын ажаллалгаяа үргэлжэлүүлбэ. Тэрэ шэнэшлэлшэ ба бюрократ Германиин социалис арадшалһан намые шүүмжэлээд, радикальна зүүнтэн хүсые нэгэдүүлдэг Спартагай Холбоое ударигшадай нэгэ болоо һэн. Люксембург Спартагай Холбооной дуу хоолой байһан «Улаан туг» сониной зохёогшодой нэгэ болоод 1918 оной 12 һарын эсэстэ Германиин коммунис намай нээлтын хуралда элидхэл хэбэ. 1919 оной 1 һарада Спартагай Холбооной буһалгаанай тайзанай арада хубаалсаба. 1919 оной 1 һарын 15-ай һүни фрайкор гэжэ нэрэтэй сагдаагай баригдаһан Люксембург зобоогдожо алагдаһан. Сагдаа хүүрыень һубаг соо хаяжархяад, 1919 оной 5 һарын 31 үдэр болотор тэндэ байгаа.
Карл Либкнехт, Лео Йогихес (Тышка), Һуго Һаазе, Курт Айснер тэрэнтэй хамта алагдаһан байна. Роза Люксембургын хүүр үхэһэнһөө 90 жэл һүүлдэ Берлинэй Шарите эмнэлгын газарта олдобо. Тиигэбэл Роза Люксембургын урдахи хүүр буруу хүнэй хүүр магадгүй.
Һургалта ба улас түрын үйлэ ажаллалга
Зүүн Европын космополитанизмын агаар соо хүмүүжүүлэгдэбэ. Дээрэһээ тэрэ польшо, ород, германи, франци хэлээр сүлөөтэйгөөр дуугаржа бэшээд, англи ба итали хэлээршье һайн мэдээ. Мүн тэрэ Германиин буржуази ёһо заншал соо хүмүүжүүлэгдэһэншье һаа, һургуули дүүргэһэн жэлдэ хаанта Орос засагай оппозицида эсэргүү даралтын ушар уурлажа үзэлэй талаар ехээр хубилаа һэн. Тэрэ еврей хубсхалша бүлгэмэй үйлэ ажаллаад засагай газарта эсэргүү үйлэ хэрэгые дэлгэрүүлһэн ушар Швейцарида нүүжэ ябаа.
Зүүлтэ
Категори:Хубисхалшад Категори:Коммунистууд
Мацуо Басё
Мацуо Басё (松尾 芭蕉, нюуса нэрэнь; ондоо нюуса нэрэнь ‒ 宗房, Мунэфуса; үшөө ондоо нюуса нэрэнь ‒ 甚七郎, Дзинситиро; жэнхэни нэрэ ‒ 金作, Кинсаку) (1644, Уэно, Ига можо, ‒ 12.10.1694, Осака), Японой ирагуу найрагша, шүлэгэй онолшо. Самурайн бүлэдэ түрэбэ. 1664 онһоо Киотодо ирагуу найрагые һураба. 1672 онһоо Эдо (мүнөөгэй Токио) хотодо гүрэнэй алба хаагаашье һаа, түшэмэлэй амидаралда урмаа хухарба. Хожомынь ирагуу найрагай багша болобо. Хошоной рэнгагай шүлэгшээр алдартай болобо. Мацуо ‒ хокку жанрын болон эстетикын үндэһэлэгшэ юм. 1680-аад ондо Мацуо Дзэн шажанай гүн ухааниие дахажа өөрынгөө зохёолгын һуурида «гэгээрэлэй» заршам табяа һэн. Мацуогой болон шабинарайнь бэшэгдэһэн долоон суглуулбарида тэрэнэй ирагуу найрагай үб харуулагдана: «Үбэлэй үдэрнүүд» (, 1684), «Хабарай үдэрнүүд» (, 1686), «Хооһон тала» (, 1689), «Хисаго» (, 1690), «Бишэнэй суба» (, 1-дэхи боти, 1691, 2-дохи боти, 1698), «Нүүрһэнэй мэшээг» (, 1694), үргэлжэлһэн удха зохёол ба шүлэгөөр бэшэһэн уянгын дэбтэрнүүд (эдэ дунда эгээн алдартай — «Хойто зүгэй харгы», ), номуудай ба шүлэгүүдэй оршолнууд, уралиг ба ирагуу найрагай зохёолго тухай һанааниие агуулдаг бэшэгүүд гэхэ мэтээр алдартай болобо. Мацуогой ирагуу найраг ба гоо зүй Японой дунда зуунай ба шэнэ сагай удха зохёолдо ехэхэн нүлөө үзэбэ.
Намтар
Мацуо Ига можын Уэно гэһэн бишыхан хотодо дунда зэргын амидаралтай Мацуо Ёдзаэмона самурайн гэр бүлэдэ түрөө. Тэдэнэйхи засагай зүгһөө ямаршье тэдхэлгэ абадаггүй байһан ушар эсэгэнь самурайн хубида эрилтэ гарабал, сэрэгэй алба хаажа, амидаралай ахыгаа залгуулхын тулада бэшэгэй багша хэдэг байгаа.
Басё аялалда ябахадаа олон гайхамшагтай хайку туурбижа, үдэрэй тэмдэглэл хүтэлһэниинь тэрэнэй амидаралай намтар болоод зогсоогүй, сэдьхэлгэ, үзэл бодол, үйлэ хэрэгэйнхинь элирэл болоһоноороо хойшо үеынхинэй дунда ехэхэн үнэ сэнэтэй юм. Энэ үеынхинь бүтээл дотор тэрэнэй шэлэдэг хайкунууд бии.
гэхэ юм гү, али
Харамтай тэрэ туйлай ядуу амьдаржа, бэшэһэн зохёолоо зараха гү, али шабинарайнгаа үгэһэн мүнгөөр хоног үнгэрүүлжэ байһан ушар ами зуухын эрхээр 1680 ондо Эдоһоо хүн үсөөтэй, Фукагавада ерэжэ һуурижаба. 1681 ондо тэрэнэй нэгэ шаби Рика тэдэнэй байшангай дэргэдэ гадил (芭蕉 басё гэдэг) модо һуулгаһаниинь үрэ жэмэсээ ехэ үгэжэ, нүхэдынь тэдэнэй байшан «гадилай байшан» (, Басё-Ан) гэжэ нэрлэһэнээр ирагуу найрагша өөртөө Басё гэдэг уран зохёолой нэрэ абаһан түүхэтэй. Энэ үеһөө Басё Дзэн буддизмые шудалжа эхилһэниинь тэрэнэй хожомой уран бүтээлдэ үлэмжэ ехэ нүлөөлһэн юм.
1684 ондо тэрэ өөрын уран бүтээлэй замаа хубилгажа, олон удаагай аялалда удаа дараа ябаһаар 1694 ондо үбшэн туһажа, шабинартаа өөрын хогшол хүрэнгэ, гар бэшэмэл, номоо яаха тухай хэрээслээд 10 һарын 12-до наһа бараһан байдаг.
гэжэ мүнөөдэр хүрэтэр «эбдэгдээгүй» хайку түрэлэй түгэс түгэлдэрэй бэлгэдэл болоһон бүтээлнүүдээ туурбиһан юм.
Юрэнь хайку байгаалиин гоо һайханиие зураглаха, тэрэниие сэдьхэлтэйгээ холбожо мэдэрхэ ирагуу найраг юм. Харин Мацуо Басё хайкуда гүн ухааниие оруулжа ерэһэнээрээ сэрэл мэдрэмжын зохисол элирһэн жэнхэни хайку ирагуу найрагые үлэмжэ удхаарынь хүгжүүлһэн габьяатай ажа һэн.
Альцгеймерэй үбшэн
Альцгеймерэй үбшэн (мүн Альцгеймерэй янзын тархиин зүнтэглэл), гээшэ аажам эхилжэ аажамаар муудадаг архаг мэдэрэлэй һуларха (нейродегенеративна) үбшэн. Зүнтэглэлэй 60% - 70% тохёолдолые ушар болоно. Эгээн таараһан эртын симптом һаядаа болоһон ушарые ой ухаанда һанаха бэрхэшээл (хурдан һанаха ой тогтоолтын гээлгэ). Үбшэн дэбжэхэдээ  хэлэхэ бэохэшээл, зүгые алдууха, огтууригүй һанаанай байдал, зоригые алдууха, өөрөө харууһалха, ба аяг зангай асуудалнууд гэхэ мэтэ ондоо симптомууд бии болоно Хүнэй бэе ухаанай байдал муудажа, тэдэ ехэбшэлэн гэр бүлэһөө ба ниигэмһээ гарана. Аажамаар бэе махабадай үүргэнүүдые алдаһаар, эсэстэнь үбшэн үхэлдэ хүргэнэ. Үбшэн хүгжэхэ хурданиинь илгаржа болохошье һаа, диагноз табиһанай һүүлдэ дундажа наһалалта гурбан жэлһээ юһэн жэл хүрэнэ.
Альцгеймерэй үбшэнэй ушар шалтагааниинь ойлгожо мэдэшэгүй. Аюулай 70% оршом генетикэһээ ушаруулаад, элдэб түрэлэй генүүдые зэмэлжэ болоно. Ондоо аюулай факторнууд дунда толгойн бэртэлгэ, депресси, гипертони юм. Үбшэнэй урасхалынь тархиин бляшкатай болон тархиин монсогтой холбогдоно. Ондоо боломжотой ушар шалтагааниие гаргахын тулада үнэншэмэ диагноз үбшэнэй түүхэ болон танин мэдэхын туршалга ба эмнэлгын зураглал болон шуһанай шэнжэлгэ дээрэ тулгуурилна. Эхинэй шэнжэ тэмдэгынь ехэбшэлэн юрын хүгшэрэлгэтэй худхажа болоно. Тодо диагнозые табихын тула тархиин эд эсые туршаха ёһотой. Сэдьхэсын болон бэеын дадхаалга болон өөхэлэлгые тэрьелгэ Альцгеймерэй үбшэнэй аюул түгшүүрые багадхажа магадгүй. Аюул түгшүүрые багадхадаг эм гү, али БАД үгы байна.
Үбшэнэй дэбжэлтые зогсохо гү, али урбуулха эмнэлгэ үгы байхашье һаа, зарим шэнжэ тэмдэгые (симптомые) саг зуура һайжаруулжа магад. Үбшэһэн хүнүүд бусадай туһаламжада этигэжэ найдана; ходо һанаашархагшада дарамтые байралуулна.
Ном зохёол
Категори:Үбшэнүүд
Альцгеймерэй үбшэнэй үедэ ой тогтоолтын гүнзэгы алдагдал (амнези), үгэ хэлэлгын хомсодол (олигофази), этгээд хэлэлгэ (парафази), юумэнүүдые нэрлэн хэлэжэ шадахагүй байдал (ассоциатив агнози), нэрлэхэ хэлэлгэгүйдэл (амнестик афази), нэгэ гү, али хоёр оронтой тооной арифметикын үйлэдэл хэжэ шадахагүй байдал, тоо бодолгогүйдэл (акалкули), энгын хэгээд ниилэмэл үйлэдэлнүүдые гүйсэдхэжэ шадахагүйтэхэ, үйлэдэлгүйдэл (апракси), үзэг үгэ үгүүлбэри уншаад удхыень танижа шадахагүй байдал, уншалгагүйдэл (алекси) гэһэн танин мэдэхэгүйдэлэй шэнжэнүүд (агнози) элирнэ. Тархиин шэнгэндэ биохимиин шэнжэлгэ хэгээд амилоид ехэ хэмжээгээр элирнэ.
Консерватизм
Консерватизм (conservo — «хадагалнаб») — ёһо заншалта, уламжалалта удха ба журамые, ниигэмэй гү, али шажанай һургаалые дахажа мүргэхэ үзэл юм. Консерватизмын эгээн шухалал удхань ниигэмэй ёһо заншалые, байгуулгануудые ба удха үнэлэмжые хадагалалга мүн.
Дотоодо улас түрын бодолгын талаар, консерваторнууд байнга улас гүрэнэй ба ниигэмэй журамай ажа холбогдолые тусгаарлан тэмдэглээд, экстремизм мэтэ гэжэ һанагдадаг туйлай шэнэшлэлнүүдые хүлеэжэ абанагүй. Гадаада улас түрын бодолгын талаар, консерваторнууд гүрэнэй аюулгүй байдалые тусгаарлажа, сэрэгэй хүсэнэй хэрэглэлые хүлеэн абаад, уламжалалта холбоотонуудые дэмжэжэ туршана, гадаада эдэй засагай харилсаанда протекционизмые хамгаална.
Консерватизмын үзэл суртал «Франциин хубисхалай аймшагта» (Эдмунд Бёркой алдарта тунхаг, 1790) хархис этэгээдээр бии болобо. Эдэй засагай эрхэ сүлөө нэхэдэг либерализмтай болон ниигэмэй тэгшэ байдалые нэхэдэг социализмтай зүршэлдэнэ. Бёркой гадна франциин иезуит Жозеф де Местр (1753—1821), англиин философ Томас Һоббс (1588—1679) ба австриин канцлер Клемент Меттерних (1773—1859) консерватизмын түлэбшэлдэ хуби нэмэрээ оруулаа.
Мүнөө үеын ниигэмдэ консерватизм гурбан үндэһэн үзэл баримталалнуудай (либерализм, социализм ба консерватизм) нэгэ юм. Шэнэшлэл хубилалтада эсэргүүсэдэг обскурантизм ба традиционализм шалгарна. Мүнөө үеын консерватизм (неоконсерватизм) ондоо улас түрын хүдэлөөнһөө тэршээ, нугархай байжа болоно. Жээшэнь — АНУ-гай Рейган юрэнхылэгшын шэнэшлэлнүүд, Ехэ Британидахи Тэтчерэй шэнэшлэлнүүд.
Һүүлдэнь торизм болоһон Англиин консерватизм Стюардтанай Һэргээлтын үедэ (1660—1688) бии болобо. Энэ үзэл баримталал хизааргүй засагтай эзэн хаанда түблэрһэн ниигэм соогой хүнүүдэй иерархида үндэһэлээ. Хэрбээ сэдьхэлэй эрхэ сүлөө ба үндэһэн хуулита засаглалые байгуулха зорилготой Алдарта хубисхал торизмые ондоогоор томьёолбо. Мүнөө торизмын тулгуури хадаа гурбан дабхар ангитай (хаашуулай обог, ноёдой танхим ба ниитын танхим) эрхэ мэдэл юм.
Түүхэшэдэй диилэнхи хуби Рокинһемэй маркизай нюурай нарин бэшэгэй дарга байһан Эдмунд Бёркые  консерватизмын үндэһэлэгшээр гэжэ үзэнэ.
Ном зохёол
Категори:Улас түрэ
Жэрмэһэн
Жэрмэһэлэлтэ, жэрмэһэн (хээлитэй) байдал гээшэ эхэнэрэй бэе дотор үрэ, бүрилдэн тогтожо, хүгжэдэг үйлэ ябаса юм. Эхирнүүд мэтэ нэгэ үлүү үринэр байдаг хадаа олон үрэтэй жэрмэһэлэлтэ гэжэ нэрэтэй. Хурисал гү, али туһалха үрэжэхын технологиин уламаар хээлитэжэ болоно. Юрэдөө, һүүлшын һарын тэмдэг ерэһэнһээ 40 долоон хоног үргэлжэлжэ, нарайлалгаар дүүрэнэ. Энэ саг хугасаа 29½ тухай үдэртэй юһэн һараһаа нэгэ бага удаан. Үрэ тогтолтоһоо тоолобол, 38 тухай долоон хоног болоно. Үрэ тогтолтын һүүлдэ найман долоон хоногтой болотор эмбрион (үрэ хүрбэл) гэжэ нэрэтэй байгаад, энэнэй һүүлдэ ураг үрэ гэжэ нэрэтэй байна. Жэрмэһэн болоһоной эртын шэнжэ тэмдэгүүд дунда нэбтэ гаргаһан һарын тэмдэг, зөөлэн сээжэ, бөөлжэлгэ, үлэсхэлэн болон үдхэн бэеэ заһалга. Жэрмэһэн болоһоноо жэрмэһэнэй туршалтын туһаламжатайгаар баталжа болоно.
Хүнэй жэрмэһэлэлтэнь хүхэтэн амитадай жэрмэһэлэлтэ дундаһаа эгээн һайн шудалагдаһан байдаг. Жэрмэһэлэлтые гурбан триместрда хубаана. Түрүүшын триместр нэгэдэхи долоон хоногһоо 12 долоон хоног болотор үргэлжэлээд үрэ тогтолтые багтана. Үрэ тогтолто гээшэ сперматозоид үндэгэн эсые нилүүлхэ саг юм. Һүүлдэнь, тогтоһон үрэ фаллопиевын гуурһые уруудажа, үтэрээгэй дотордо няалдажа, үрэ ба тоонтые болгоно. Түрүүшын триместрдэ зулбалтын аюул эгээн ехэ (ураг үрын үхэл). Хоёрдохи триместр 13 долоо хоногто эхилээд 28 долоо хоног хүрэтэр үргэлжэлнэ. Хоёрдохи триместрын дунда хэһэг болотор урагай хүдэлэлгые мэдэржэ болоно. 28 долоо хоног болобол, нарайгуудай 90% эмнэхэ туһаламжатайгаар үтэрээһээ гадаада амиды үлэжэ болоно. Гурбадахи триместр 29 долоо хоногһоо 40 долоо хоног хүрэтэр болоно.
Юрэдөө, жэрмэһэн эхэнэр харууһалга доро байна.
Түрэхын үмэнэ харууһалга жэрмэһэлэлтын үрэ дүнгын һайжаруулна. Түрэхын үмэнэ харууһалга фолиин хүшэлые ууха, эм ба алкоголиие тэрьелхэ, тогтомол дадхаалга, шуһанай шэнжэлгэ болон тогтомол бэеын шалгалтые багтана. Жэрмэһэнэй хүндэрэлнүүдэй дунда жэрмэһэнэй үндэр шуһанай даралта, жэрмэһэнэй диабет, түмэр дуталай шуһа багадалта (анеми), болон бөөлжэлгэ байна. Жэрмэһэнэй хугасаа 37 долоо хоногһоо 41 долоо хоног хүрэтэр байгаад, 37-38 долоо хоног эртын, 39-40 долоо хоног дүүрэн, 41 долоо хоног оройтоһон хугасаа юм. 41 долоо хоног һүүлдэ, хугасаагай дараахи жэрмэһэн гэжэ нэрэтэй. 37 долоо хоногой түрэхэ нарайнууд хугасаагай урда байгаад тархиин паралич мэтэ элүүр мэндын асуудалтай болохо аюултай. Хэмэл нарайлалга гү, али кесаревын зүһэлгын аргаар 39 долоо хоногой урда нарайлалга бусад элүүр мэндын шалтгаанай уламһаа зайлашагүй үгы байгаа хүсэһэнгүй юм.
Ном зохёол
Категори:Ухаанта хүн Категори:Гэр бүлэ
Башкирнууд
Башкирнууд (башҡорттар, başqorttar باشقۇرتتار; башкиры, baškiry) гээшэ Ураал уулын баруун зүүн талаар, Зүүн Европа Хойто Азитай уулзадаг сэгтэ байрладаг Башкортостанда ажаһуудаг тюрк арад түмэн юм. Башкирнуудай олон бүлэгүүд баһал Оросой Татарстан, Пермиин хизаар, Челябинскын, Оренбургын, Тюмениин, Свердловскын, Курганай, Самарын ба Саратовой можонуудта, Казахстан, Украина, Узбекистанда гэхэ мэтэ уласуудта ажаһууна.
Түүхэ
1236 оной хүрэтэр Башкортостанай нютаг орон Чингис хаанай гүрэндэ оруулба. XIII ба XIV зуун жэлэй үедэ Башкортостан Алтан Ордоной нэгэ хэһэг байгаа. Бата хаанай дүү, Шибан, Ураал уулын зүүн талада байрладаг башкир нютагые хүртэбэ.
Хүн зон зүй
2009 оной Ethnologue мэдээнээр Башкир хүн зоной тоо 2 сая тухай хүн дунда 1,4 сая хүн тюрк хэлэнүүдэй хибчаг бүлэгтэ багтадаг башкир хэлээр хөөрэнэ. 2002 оной Бүхэоросой тоололгын ёһоор, Оросой холбоото уласта 1,38 сая башкир хэлэгшэд ажаһууна. Башкирнуудай диилэнхи хуби башкир ба ород хэлэнэй хоёр хэлэтэн.
Башкирнуудай ехэнхи хуби тюрк хэлэнүүдэй хибчаг һалаада тогтодог башкир хэлээр дуугарна. Шажанай талаар башкирнууд диилэнхидэ ханафи мазхабай сунни лалын шажантан.
Хүн зон зүй
2010 оной Бүхэоросой тоололгын ёһоор, Башкортостанда 1 172 287 башкир яһатан байна (бүхэ арад түмэнэй 29,5%).
Түүхэ
Башкирнууд түрүүшынхиеэ Хитад Суй уласай «Суйн ном» (636 он) түүхын бэшэгтэ Гаоцзюйн 45 обог удам дунда һанагдана.
IX зуун жэлһээ хойшо араб ба перс хэлэнэй бэшэгүүдтэ башкирнууд тухай хөөрэнэ. Саллам ат-Тарджуман (9 зуун); Ибн Фадлан, Аль-Масуди, ба Абу Зайд аль-Балхи (10 зуун); Саид Аль-Андалуси ба Мухаммед аль-Идриси (12 зуун); Ибн Саид ал-Магриби, Якут аль-Хамави ба Казвини (13 зуун); Аль-Димашки ба Абуль-Фида (14 зуун) башкирнууд тухай бэшэбэ.
1557 ондо башкирнууд Оросой мэдэлдэ оробо. Үндэһэтэнэй ба богоолшолхо ноёрхолой ушар XVII-XVII зуун жэлэй Башкир буһалгаан боложо, башкирнууд 1773—1775 оной Таряашадай дайнда хабаадалсаба. 1917 ондо зүблэлтэ засаг һуулгагдаба. 1918 ондо сагаантанай Уфын директориин засагай доро байгаа. 1919 оной 3 һарын 23-да РСФСР бүридэһэн Башкир АССР байгуулагдаба. 1992 оной 2 һарада Башкортостан Улас шэнээр нэрлэгдэбэ.
Зүүлтэ
Категори:Башкортостан Категори:Оросой арадууд Категори:Ураалай арадууд
Түүхэ
X—XIII зуун жэлэй хоорондо башкирнуудай баруун тала Эжэл Булгарай хэһэг байгаа. 1220 онһоо 1234 он хүрэтэр башкирнууд монголшуудые дайлажа, зүүн тээшэ Монголой добтолгонуудые буусажа баряа. Монгол-башкир дайн 14 жэл үргэлжэлһэн. XIII зуунда Башкиртостанай нютаг орон Ехэ Монгол Уласай эзэлһэн.
Хүдөө ажахы
Хүдөө ажахы  — гарай амитан болон таримал ургамалые тодорхой зохёон байгуулалтатайгаар үсхэбэрилхэ үрэжүүлхэ замаар хүнэһэн, тэжээл, крахмал болон бусад бүтээгдэхүүнүүдые үйлэдбэрилхэ үйлэ ябаса, арадай ажахын һалбари юм. Оршон сагай хэлэндэ хүдөө ажахы (ХА) гэдэг нэрэ томьёондо мал амитан үсхэн үрэжүүлхэһээ эхилээд тэдэһээ абажа болохо түүхэй эдые болбосоруулха, мүн хүнэһэн, тэжээл, крахмал үйлэдбэрилхэ бүхыл үйлэ ажаллалгые хамаруулан ойлгодог. Хүдөө ажахы гэдэгынь мүн ХА-н практик үйлэ ажаллалгын шудалга болоод энэниие хүдөө ажахын шэнжэлхэ ухаан гэдэг.
Хүдөө ажахынь дэлхэй ниитын ниигэм эдэй засагай хубилалтын гол хүсэн зүйл байһаар ерэһэн ушар хүдөө ажахын түүхэ хүн түрэлхитэнэй түүхын үндэһэн нэгэ, хахасашагүй бүрилдүүлэгшэ хэһэг бэлэй.
2006 оной байдалаар дэлхэйн ниитэ ажаллаха хүсэнэй 36 хубинь хүдөө ажахын һалбарида ажаллажа байгаань (1996 ондо энэ үзүүлэлтэ 42 % байһан) Хүдөө ажахые хамагай түгээмэл ажалай байрын талбари болгожо байна. Гэһэн хэдышье фермын ажахын аша холбогдол ажа үйлэдбэрижэжэ эхилһэнһээ хойшо харисангыгаар нилээд унаһан ба 2006 ондо түүхэдэ анха удаа үйлэшэлгын һалбари дэлхэй дээрэ эгээн ехэ ажалай байра бии болгожо хүдөө ажахын һалбариһаа дабажа гараад байна. Мүн хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлынь дэлхэйн ниитэ бүтээгдэхүүнэй (бүхы ДНБ-үүдэй ниилбэри) 5 %-һаа бага байдаг.
Танилсуулга
Онгосо, ниидэдэг тэрэг, ашаанай машина, трактор зэргэ техникэнүүдые баруунай хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлдэ үрэ һуулгаса һуулгаха, хорото хорхой шумуул, үбшэндэ эсэргүү бодос сасаха, үтэгжүүлгэ сасаха, амархан муудаха бүтээгдэхүүн тээбэрилхэ зорилгоор үргэн хэрэглэдэг. Фермернүүдэй хуби холбоо харилсаань саг агаарай мэдээсэл, эдэй засаг заха зээлиин тойм мэдээсэл абаха зэргээр аша холбогдол үндэр болоһон. Фермын менеджментые онобшотой байлгаха үүдэнһээ компьютер хэрэглэжэ байна.
Һэргэн мандалтын үеһөө мүнөө болотор
Дунда зуунай үедэ һэлгэсые анха бодон оложо, хитадуудай зохёон бүтээһэн анзаhаниие абажа хэрэглэһэнээр хүдөө ажахын үйлэдбэрилэл үлэмжэ нэмэгдэһэн.
Танилсуулга
Оршон үеын хүдөө ажахынь хүнэй хүнэһэнэй хэрэгсээе хангаха, малай тэжээл бэлэдхэхэ уламжалалта хэб маягһаа халин гараһан. Тухайлбал бусад түрэлэй хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн гэбэл бэлэг дурасхалай сэсэг, гоёлой болон эмшэлгын ургамал, модон бэлэдхэхэ, үтэгжүүлгэ, амитанай арһан, үһэ нооһон, ажаүйлэдбэриин химиин бодос (крахмал, шэхэр, этанол, спирт, пластик гэхэ мэтэ), акрил (хүбэн, нооһон, аргамжа, флакс), түлишэ (биомассын метан, био-дизель), мүн хуули ёһоной болон хуулигүй бодос (эмэй ургамал, тамхи, марихуана, хара тамхи (опиум), кокаин) зэргэнүүдые нэрлэжэ болоно.
Һэргэн мандалтын үеһөө мүнөө болотор
1800-аад оной эхинэй үедэ хүдөө ажахын практикада һайжаруулһан сорт, үрые һунган хэрэглэхэ болоһоноор дунда зуунай үеын ургасаһаа хэд дахин үлүүе хурааха болобо. 19-р зуунай һүүл, 20-р зуунда механизацилга хүгжэжэ тэрэниие хүдөө ажахын практикада ашаглаһанаар фермын ажахы хурдасатай, үргэн багасатай үйлэдбэрилэл болон хубирба. Энэ дабуу талань мүнөөнэй АНУ, Аргентинэ, Израиль, Германи болон бусад үсөөн хэдэн орондо газарай хизгаарлагдамал нөөсэ бололсоое ашаглан үндэр үрэ ашагтай фермын ажахые бии болгоһон.
Олон уласай валютын сангай тоосоолһоноор 2005 ондо Хитадай хүдөө ажахын бүтээмжэ дэлхэйдэ эгээн томодо тоосогдожо байһан ба Европын Холбоо, Энэдхэг, АНУ удаалһан байна.
2004 оной дэлхэйн хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй үйлэдбэрилэл
Тодорхой зүйлэй үрэ таряа, ногоониинь дэлхэйн тодорхой бүһэ нютагуудта таряалагдадаг. Дэлхэйн Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулгын үнэлгые сая тонноор дооро элирхылбэ.
Таримал ургамалай шэнэшлэл
Зэрлиг ургамалые гаршуулан таряалха болоһон шалтагааниинь мэдээжэ баян ехэ ургаса абаха, үбшэн болоод хорото хорхой шумуулда эсэргүү тогууритай, ган хуурай нүхэсэлдэ мүн тогууритай, тэжээллиг шанар болоод амта шанар һайтай ургамалые гаргажа абаха болон өөр олон шалтагаан байдаг. Олон зуунай туршада ябагдаһан селекци, һунган һайжаруулха үйлэ ябасань таряа, ногооной ургамалай шэнжэ шанарта ехэхэн хубилалтые асаранхай. Шэнэ сортын ургамал гаргажа абадаг хүн зон мүнөөдэр хүлэмжэ болон өөр бусад технологинуудые ашаглан нэгэ жэлэй дотор ургамалай гурбанһаа дээшэхи үе удамые гарган ажаллажа байнь дээрэхи һайжаруулха, сортировалха ябасые улам хурдалуулжа байна. 1920 болон 30-аад ондо Шэнэ Зеландта шэнэ сорт гаргажа абаһанаар бэлшээриин шанар эрэс һайжарһан. 1950-аад оной үедэ мутагениие ашаглан мүнөөнэй бидэнэй хэрэглэжэ бай (аралжаанай зорилгоор) үрэ таряануудай сорт бии болоһон юм. Тухайлбал, улаан буудай, кукуруза, арбай зэргэ үрэ таряаниие дурдажа болоно.