cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
Дэлхэйн хоёрдугаар дайн  — 1939—1945 он хороондо үргэлжэлһэн дэлхэйдэхи эгээн ехэ буруушаал байһан болоод хүн түрэлхитэнэй түүхэдэхи хамагай аймшагтай дайн байһан бэлэй. Дэлхэйн 2-дугаар дайн эгээн аюултай, ехэнхи хоротой түүхын конфликт: ойролсоогоор 78 сая хүн үхэбэ, 67 % ниигэмэй алдалгууд байгаа. Шахуу удалгүй дэлхэйн агуу хүсэнүүдые хуримталуулһан энэ дайнда улас оронууд 2 хэһэгтэ хубаагдаһан Холбоотонууд болон Тэнхэлигэйхин байгаа. Энэ дайнда 61 улас орон, дэлхэйн хүн амай 80 % шахам оролсожо, 110 сая үлүү хүн сэрэгэй албанда татагдаһан байгаа. Ниитэ 60-һаа үлүү сая хүн ами үрэгдэһэнэй ехэнхи энгын ерэгэд байһан ба ниитэ хүн зоной 2,5 % байгаа .Энэ дайниинь 1939 оной 9 һарын 1-ндэ СССР-һээ дэмжэгдэһэн Нацис Германи Польшо руу добтолһоноор эхилһэн юм. Германиин дайн зарлаһаниие элидхэхэ дараагай үйлэдэл Франци болон Ехэ Британи, тэрэнэй холбоотон уласууд руу добтолһон ябадал байба. Энэ бүхэнэй шалтагаан Европодо агуу томо улас байгуулаха байһан ба 1939 оной һүүлһөө 1941 оной эхин үе хүрэтэр хэһэн дайн тулаандаа Европын ехэнхи нютагые эзэлжэ шадаада байһан юм. Хэды тиимэ болобошье Ехэ Британи болон тэрэнэй холбоотон уласууд Тэнхэлигэйидтэй тэмсэхэ гол хүсэн боложо Урда Африкада хүсэнтэй тулаан хэһээр байба. 1941 оной 6 һарада Европын Тэнхэлигэй уласууд СССР руу добтолһоноор, дайнда шухала үүргые гүйсэдхэһэн гэжэ хэлэжэ болохо Зүблэлтэ Холбоониие татан оруулһан хэрэг байһан юм. 1941 оной 12 һарада Япон улас Номгон Далайда оршохо АНУ болон Европын харьяан руу дайраһанаар, хурдан хугасаанда тэрэ хэһэгэй газар нютагые ехээр эзэлжэ шадаһан байна.
Тэнхэлигэйхидэй газар нютаг эзэлжэ урагшалха байдал 1942 ондо, Япон уласай удаа дараа хүлеэһэн далай дээрэхэ тулаан, Европын Тэнхэлигэй уласуудай Урда Африкада хүлеэһэн илагдалһаа болон Сталинград дахи тулаанһаа боложо зогсоһон юм. 1943 ондо Германи уласай Зүүн Европодо хүлеэһэн илагдал, Холбоотонуудай Фашист Итали руу добтолһон добтолгоо болон АНУ-ай Номгон Далайда байгуулаһан илалтаһаа боложо Тэнхэлигэй уласууд һанаашалга алдажа, бүхэ фронт татаха һанаашалга барижа эхилһэн юм. 1944 ондо Зүблэлтэ Холбоон, Германи болон тэрэнэй холбоотон уласуудта алдаһан газар нютагаа эргүүлэн абашье байхад Баруун Холбоотонууд Франци уласые сүлөөлжэ байба. Европодо энэ дайниинь Берлиные ЗХУ-ай мүн Польш уласай сэрэгүүд эзэлжэ абаһанаар Германи уласай болзолгүй буужа үгэһэнөөр 1945 оной 5 һарын 9-ндэ дууһаһан юм. Харин Азида Япон улас АНУ-ай добтолгооноор Уһан флот алдаһанай дараа 1945 оной 8 һарын 15-нда буужа үгэхэ һаналые хүлеэн зүбшөөрһэнөөр, дайн дууһаһан байна.
Джеймс Уатт
Намтар
1764 ондо Уатт өөрын үеэл Маргарет Миллертэй һуужа, табан хүүгэдтэй болоһоной гурбан наһа бэе гүйсэжэ шадаагүй үнгэрһэн. Маргарет 1772 ондо хүүгэд түрүүлхэ гэжэ байгаад наһа бараһан. 1777 ондо Уатт дахин хүнтэй һуугаа һэн. Энэ удаа Глазгогой даабуунай будаг үйлдэбэрлэгшын охин Энн МакГрэгортой һуугаа. Энн 1832 ондо наһа бараһан.
Пүрбэ (гараг)
Пүрбэ гарагиинь гадаад дабхараадаа хиин буюу үүлэн бүһэлүүртэй. Энэ үүлэн бүһэлүүриинь голшолон аммиакһаа (NH3) тогоһсон байдаг. Пүрбэ гараг эзлэхүүнээрээ дэлхэйһээ 1300 дахин, массаараа 318 дахин ехэ болоод наранай аймагай 9 гарагай хамагай томонь. Уг гараг хурдан эргэдэг ушар 9 саг 50 минутада тэнхэлэгээ нэгэ бүтэн эргэдэг. Харин дэлхэй дээрэ 11 жэл 10 һара болохо хугасаанда Пүрбэ гараг нарые нэгэ бүтэн тойродог. Пүрбэ гараг одоогоор 60-аад дахуултай байгаае оложо тогтооһон болоод 9 ехэ гарагай доторһоо хамагай олон дахуултай гараг юм. Ио (1), Европо (2), Ганимеда (3), Каллисто (4) тэрэнэй хамагай томо дахуулууд юм. Эдэгээр дүрбэн дахуулые ниитэдэнь Галилейн дахуулууд гэдэг. Ушариинь 1610 ондо Италиин одон ороншо Галилео Галилей хамагай анханай тэнгэри эрхэһые ажаглаха ажаглалтын телескопые һайжаруулан зохёон бүтээн эдэгээр дахуулуудые нээһэн байна. Ионь бусад гурбан дахуулаа бодобол шулуун буюу уһан болон мүльһэнэй хэмжээ харисангуй бага юм. Мүн ажалалгаатай галта уула байдаг. Тэрэһээ хүсэтэй дэлбэржэ гадагшаа оргилон гараһан халуун хайлмаг шулуулиг хэдэн зуун мянган метрын үндэртэ сасагдана. Дахуул 2-ын мүльһэн дабхарга доорохи далайда амидарал байжа магадгүй гэжэ зарим шудлаашад үзэдэг. 3-р дахуулиинь (Ганимед) наранай аймагай 150 дахуулай доторһоо хамагай томонь ажа. Тэрэнэй голожонь 5268 мянган метр ажа. Һагба ба Тэнгэриин ван гарагһаа томо, Пүрбэ гарагай гадаргын дабхаргад бага зэргын шэнгэн байдалтай уһантүрэгшэ байха болоод наранай халууные хүлээн абахын зэргэсээ өөрын гадаргууһаа дулаан илгаруулдаг. Наранһаа абаһан дулаанһаа элүү дулаан илгаруулдаг ажа. Пүрбэ гараг дээрэ хара һалхин болодог.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
Дайнай үмэнэхи байдал
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда илагдаһан Германиин эзэнтэ гүрэн Версалиин хэрээндэ гарай үзэг зураһан байба. Энэ хэрээгээр Германиинь нилээд хэмжээнэй газар нютагаа алдажа, ехэхэн хэмжээнэй түлбэри түлэһэн ба дээрэнь хизаарлагдамал армитай байха үүргэ хүлээһэн байна. 1917 ондо Ородто гараһан хубисхалаар Зүблэлтэ Холбоо бии боложо, удалгүй Сталинай аймшагтай ударидалгада оробо. Италида, Бенито Муссолини түрын эрхэндэ гараһан ба «Шэнэ Римэй эзэнтэ гүрэниие байгуулна» гэжэ тунхаглаба. Хитадта Гоминьданиин нам Хитадай Коммунист намтай нэгэдэн тус уласта ноёрхожо байһан жаахан сэрэгэй эрхэтнүүдтэй байлдажа байһан болобошье, удалгүй хоёр холбоотон хоорондоо дайтажа эхилжээ. 1931 онһоо Япон эзэнтэ гүрэнэй милитаристууд иргэнэй дайнда нэрбэгдэһэн Хитадта хяналтаа тогтоожо эхилбэ.
Адольф Хитлер 1933 ондо Германиин түрын эрхэдэ гаража Германиин уласые зэбсэглэжэ эхилһэн байна. Франци, Ехэ Британи, Итали зэргэ уласууд Германиин энэхүү үйлдэлдэ ехэхэн түгшэһэн ба 1935 ондо Франци-Италиин Германида эсэргүү холбоотон болохо хэлэлсээр байгуулагдаһан байна. Уг хэлэлсээрээр Италиинь Этиопида хяналтаа тогтоохо эрхэтэй боложоо. Энэ үедэ Германи Версалиин хэрээнһээ татгалзажа байгаагаа мэдэгдэбэ. Германида эсэргүү Ехэ Британи, Франци, Итали хамтран Стрезагай хэрээе байгуулаба. ЗХУ ба Франциин хамтарһан хэрээе баһа энэ үедэ байгуулһан байна.
Джеймс Уатт
Намтар
Уатт Джон нэрэтэй ахатай байһан болоод Джеймсые 17-тойдо хүлэг онгосоной сүйрэлээр наһа бараһан.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
Дайнай үмэнэхи байдал
Энэ үедэ Үндэһэтэнүүдэй Лига тодорхой үүргэ гүйсэтгэжэ шадаагүй байна. 1935 оной 6 һарада Ехэ Британи Германи хоёр уһан сэрэгэй флотой хэмжээе харилсан тохирһон хэрээ байгуулаба. 1935 оной 8 һарада АНУ Европо ба Азида боложо буй үйлэ ябадалда түбые һахиха байра һууритай байгаагаа зарлаба. 10-р һарада Итали Этиопые эзэлжэ, мүн Германи Австрие эзэлхэ һанаархалда табиһан хоригоо суслаба.
1936 оной 3-р һараар Гитлер Версалиин хэрээнһээ албан ёһоноор гаралаа. Үүндэ Европын уласууд хорилго табижа шадаһангүй. Испанида эрхэтэнэй дайн эхилхэд Германи ба Италиинь Франциско Франкогой Испаниин националистуудые дэмжэһэн ба нүгөө таладань Зүблэлтүүдэй дэмжэлгэ бүхы Испани Бүгэдэ Найрамдахашууд байһан байна. Хоёр таланууд энэ дайнаар шэнэ зэбсэг, дайнай тактика туршижаа. 1939 оной эхээр Франкогой тала дайнда илажа Испаниин иргэнэй дайн дууһаба.
Джеймс Уатт
Түрүүщын хүдэлүүрнүүд
1776 ондо анханай хүдэлүүрнүүдые үйлэдбэридэ һуурилуулжа, ажалалуулжа эхилээ. Эдгээр анханай хүдэлгүүрүүдые шахуурганда хэрэглэжэ байһан болоод уурхайн сооногой ёроолдо байха шахуургые ажалалуулахад ашаглажа байба. Захяалгашье субжв эхилһэн болоод дараашын 5 жэлэй хугасаанда Уатт ехэ түлэбэ Корнуоллдоо уурхайгаһаа уһан шабхаха зорюулалтатай олон хүдэлгүүр һуурилуулжа туншье забгүй байлаа.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
Дайнай үмэнэхи байдал
1939 оной 10 һарада Германи, Итали хоёр «Рома-Берлинай тэнхэлэг» гэһэн холбоо байгуулаба. Нэгэ һарын дараа Германи ба Японой хоорондо ЗХУ-та эсэргүү гү, али коммунизмда эсэргүү хандаһан «Коминтернда эсэргүү хэрээ» байгуулажа, жэлэй дараа энэ хэрээндэ Итали мүн нэгэдэһэн байна. Хитадта Гоминьдань ба Коммунист намууд галаа зогсоон Япондо эсэргүү нэгэдэһэн фронт байгуулха болоо.
Джеймс Уатт
Түрүүщын хүдэлүүрнүүд
Баултон Ваттые бүлүүрэй хүдэлгөөные нунтаглаха, нэхэхэ, тээрэмдэхэ эргэлтэтэ хүсэн болгохые итагаһанаар шэнэ бүтээлые хэрэглэхэ һалбарые маша ехэ үргэжүүлээ һэн.
Зүүлтэ
Категори:Зохёон бүтээгшэд Категори:Шотланд
Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
Байлдагшад
<font color="#66FF00">Сайбар ногоон : Японой Пёрл Һарбортохи добтолго һүүлдэ ниилэһэн Холбоотоной хүсэнүүд.
Cаг хугаcаа
Энэ дайн 1939 оной 9 һарын 1-ндэ Германи улас Польш руу добтолһоноор эхилһэн ба 2 хоногой дараа Франци болон Ехэ Британи уласууд Германида дайн зарлаһан юм. Дайнай эхилэлэй өөрэ нэгэ он тоололонь боло 1937 оной 7 һарын 7-нда эхилһэн Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн бэлэй. Бусадаараа Ехэ Британигай түүхэшэ А.Ж.П.Тайлорай дэбшүүлһэн һанаае дагадга болоод тэрэнь Зүүн Азида үрнэжэ байһан Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн болон Европодо үрнэжэ байһан Европо, тэрэнэй колони оронуудай хоорондохо Европын Хоёрдугаар дайн нэгэдэһэн гэхэ ябадал юм. Хоёр дайн 1941 ондо нэгэдэһэнээр дэлхэй дахинай нэгэн томохон зүршэл болоһон болоод дайн 1945 он хүрэтэр үргэлжэлһэн бэлэй. Дайн дууһаһан хугасаае дэлхэй дахинда тогтоһон хугасаа байдадаггүй. 1945 оной 9 һарын 2 гү, али Японой албан ёһоноор буужа үгэһэн үдэр гэхэһээн үлүү Номгон далайда Японые илаһан 1945 оной 8 һарын 14-нда дайн дууһуһан гэжэ үзэдэг. Харин зарим Европын түүхэшэд 1945 оной 5 һарын 8-нда Болзолгүй буужа үгэхэ баримтанда Германиин тала гарай үзэг зурһанаар дууһуһан гэжэ үзэдэг байна. Хэды тиимэ болобошье Япон уластай найрамдалтай байха Олон уласай бэшэг баримтанда 1951 он хүрэтэр гарай үзэг зураагүй байһан юм.
Европодохи дайн
1939 оной 9 һарын 1-ндэ, Адольф Һитлер ба Нацист намаар ударидуулһан Германшууд Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда алдаһан газар нютагаа эрьюулжэ абаха гэжэ ЗСБНХУ-тай байгуулһан нюуса хэрээнэй ёһoop Польш руу добтололоо. ЗСБНХУ нь 9 һарын 17-нда энэ түримхэйлэлдэ оролсожо эхилһэн юм]]. Үүнэй харюуд Ехэ Британи, Австрали, Шэнэ Зеланди, Франци юһэдүгээр һарын 3-нда Германида дайн зарлаһан юм. Урда Африка (9 һарын 6-нда) ба Канада (9 һарын 10-нда) дээрэхэ уласуудые даган дайн зарлаба. Германиинь Блицкриг гү, али «сахилгаан дайн» гэдэг тактикын ёһoop Польшые 5-хан долоо хоногой дотор эзэлбэ. Зүблэлтүүд мүн Польшын тодорхой хэһэгые өөртөө нэгэдхэһэнэй дараа, Балтиин оронууд руу добтолһон байна. Финланд 4 һара тулалдаһанай эсэстэ Москватай энхын хэрээ байгуулаба. 1940 оной дундуур ЗСБНХУ өөрын эзэлһэн Балтын оронууддаа зүблэлтэ маягай дэглэм тогтообо. Германи 1940 ондо Норвеги, Нидерланд, Бельги, Франциие, 1941 ондо Югослави, Грекые добтолжо, түргэн хугасаанда маша олон илалта байгуулһан юм. Эхилээд Италиин сэрэг, һүүлдэнь Германиин сэрэгүүд хойто Африкада байһан Британиин сэрэгүүд рүү добтолжоо. 1941 оной зун гэхэдэ Германиинь Франци ба Баруун Европын ехэнхи хэһэгые өөрын эрхэ мэдэлдээ абаһан байлаа. Харын Британиие Хаанай агаарай сэрэгэй хүсэн, Хаанай уһан сэрэгэй флотой эсэргүүсэлэй уламһаа тиимэ амар дэлжэ шадаһангүй.
Һитлер дараань 1941 оной 6 һарын 22-нда "Барбаросса түсэб"эй ёһoop гэнэтэй дайралтаар ЗСБНХУ-ые добтолбо. Зүблэлтэй нютаг руу маша гүнзэгэй нэбтэрэн орожо, 1941 оной һүүлшэ гэхэдэ Москвада тулаба. Зүблэлтүүд Алас Зүүнһээ гү, али Манжуу-го Зүблэлтэй хилэ оршомдо нөөсэлһэн сэрэгээ татан, сүрэг дабшилтанда орожо Москвагай тулалдаанда илалта байгалуужа. Сталинградай байлдаан (1942—1943)-дэ Германиин 6-дугаар армиие буулгажа абан, Курскай байлдаанда Германшуудые бута сохин, Ленинградай бүһэлэлгые һэтлэбэ. Дараань Улаан арми ухарша байһан Вермахтые Берлин хүрэтэр хөөн, Берлинай тулалдаанда иллаа. Яга энэ үедэ Һитлер газар доорохо байрандаа 1945 оной 4 һарын 30-нда шэнээр һууһан эхэнэр Эфа Браунтайгаа хамта амиа хорлолоо.
Энэ үедэ баруунай холбоотонууд хойто Африкые 1940-һөө 1943 оной хугасаанда амжилтатай хамгаалжа, 1943 ондо Италие эзэлжэ, 1944 ондо Нормандида бууһан 132,500 сэрэгэй тусламжатайгаар Франциие сүлөөлэбэ. Германтай тулалдаһаар ерэһээр баруунай холбоотонууд Райн мүрэные гаталан Зүблэлтэй сэрэгтэй Германиин дундуур урһаха Эльбэ мүрэн дээрэ уулзаба.
Европо дахи дайнай туршид 6 сая ейврейнүүд, цыганууд, славянууд, коммунистууд, гомосексуалистууд, тахир дутуу зэргэ группанууд Нацис Германиин түрэһөө зохёон байгуулһан хидалгада үртэжэ ами наһаа алдаа һэн.
Холбооһон
Категори:Дайнууд *
COVID-19
COVID-19 (COronaVIrus Disease 2019 тобшолһон нэрэ — ' ), түрүүн 2019-nCoV коронавирусай халдабари''' (тахалай эхиндэ саг зуурын нэрэшэл ) — гээшэ SARS-CoV-2 гэжэ коронавирусһаа ушаруулагдаһан магад хүндэ хурса амисхал замай халдабарита үбшэн. Энэ болбол аюултай , хүнгэнөөршье, хүндөөршье урдадаг хурса амисхал замай халдабарита үбшэн. Вирус шууд гү, али бэеын дархалалай харюу урбалаар янза бүриин эрхтэндэ халдабарилха шадабаритай байдаг. Энэ үбшэнэй эгээн ходо hэдэрэлгэ хадаа хурса амисхал замай дистресс-хомсодолые ба һүүлдэ хурса амисхалай дутагдалые ушаруулдаг вирусай пневмони болоод, энэниие анагаахын түлөө хүшэлтүрэгшын терапи ба амисхалай дэмжэлгэ хэрэгтэй. Ондоо hэдэрэлгэнүүдэй дунда баһал олон эрхэтэнэй дутагдал, септическэ сошорол ба венозно тромбоэмболи. Үбшэнэй эгээн үргэнөөр дэлгэрэнги шэнжэ тэмдэг хадаа халуурха, эсэhэнээ мэдэхэ ба хуурайгаар ханяадаха. Шухаг тохёолдолдо үхибүүдые хадалбарилаа һаа, хабдаhан хомсодол ушаруулха магадгүй. Мүн баһа постковид хомсодол гэһэн удаан болзорой hэдэрэлгэ ушаруулха магадгүй.
Зүүлтэ
Категори:Халдабарита үбшэн
Сагаан америкынхид
Сагаан Американцанууд — Европо, урдахи Азиийн ба Хойто Африкын уг гарбалтай хунууд АНУ-да байдаг зон
Валентина Терешкова
Валентина Терешкова (Валентина Владимировна Терешкова; 1937 оной 3 һарын 6) — Зүблэлтын зургаадугаар, дэл­хэйн арбадугаар замбуулингай ниидэгшэ, 1963 ондо эхэнэрнүүд сооһоо эгээл түрүүн замбуулинда ниидэ­жэ, Дэлхэйн бүмбэрсэг бүһэлэн тойроһон зүблэлтын замбуулингай ниидэгшэ.
Валентина Терешкова 1937 оной 3 һарын 6-да Ярославлиин можын Тутаевскын аймагай Большое Масленниково тосхон­до түрэһэн юм. Тэндэһээ бусахадань, Зүблэлтэ холбоото уласай Баатар зэргэ хүртэһэн юм. Мүн Валентина Терешкова Чехос­ловаки болон Болгар Уласуудай Социалис Ажалай Баатар, Вьетнам, Монгол Уласуу­дай Ажалай Баатар гэһэн зэргэнүүдтэ хүртэһэн байна. Валентина Терешкова Оросой холбоото уласай эхэнэрнүүд сооһоо анха түрүүшынхиеэ генерал-май­ор гэһэн сэрэгэй зиндаада хүртэһэн, техникын эрдэм ухаанай дид-доктор, профессор юм. Бүхы дэлхэйн эмэгтэйшүүл сооһоо замбуулин руу ори гансаараа ниидэһэн гансахан эхэнэр.
Нийгмийн үйл ажиллагаа
2011 онд тэрээр Ярославлийн бүс нутгийн жагсаалтаар Нэгдсэн Орос намаас ОХУ-ын Төрийн Думд сонгогдсон. Терешкова Елена Мизулина, Ирина Яровая, Андрей Скоч  нарын хамт Христийн шашны үнэт зүйлсийг хамгаалах фракц хоорондын депутатын бүлгийн гишүүн; Энэ чадвараараа тэрээр Оросын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахыг дэмжсэн бөгөөд үүнд "Ортодокси бол Оросын үндэсний болон соёлын өвөрмөц байдлын үндэс юм" гэжээ. 2011 оны 12-р сарын 21-ээс Төрийн Думын Холбооны бүтэц, нутгийн өөрөө удирдах ёсны хорооны орлогч даргаар ажиллаж байна.
Зүүлтэ
Категори:Замбуулингай ниидэгшэд Категори:Зүблэлтэ холбоото уласай Баатар
Хасаг хэлэн
Хасаг хэлэн (хасаг Қазақ тілі) — Алтайн хэлэнэй изагуурай түрэг хэлэнэй бүлэгэй аялгуу юм.
Холбооһон
Категори:Ази Категори:Хэлэнүүд
Хүсэн
Хүсэн (франц., Force үгэһээ \vec{F} тэмдэглэгдэһэн) бодос зүйдэ масса бүхы бэе хурдадхад нүлөөлдэг. Түлхихэ, үргэхэ, татаха зэрэгээр хүсэн үйлэшэлжэ болоно. Бэеын хурдадхалиинь түүндэ үйлэшэлжэ бай бүхы хүсэнэй вектор ниилбэриһээ шууд хамаардаг (үүные тэнсүү үйлэшэлэгшэ хүсэн гү, али дүгнэгшэ хүсэн гэдэг). Томо хэмжээтэй бэесые эргэлдэхэ, деформацида орохо эсэбэл түүн дээрэхи даралта ехэдэхэ зэрэгйэ шалтагааниинь хүсэн байжа болоно. Эргэлдэхэ үзэгдэлые хүсэнэй моментоор тодорхойлдог бол харин деформаци болон даралтые хүсэнэй үүдхэһэн хүсэлигээр тодорхойлжо болоно.
Бэедэ үйлэшэлжэ бай тэнсүү үйлэшэлэгшэ хүсэниинь математикын хубида тухайн бэеын импульсын моментын хугасааһаа хамаарһан өөрэлэлтэтэй тэнсүү байдаг. Импульсын моментынь вектор хэмжэгдэхүүн (шэглэл болон хэмжээ бүхы) ушар хүсэниинь мүн вектор хэмжэгдэхүүн юм.
Холбооһон
Категори:Механика
Хасагууд
Хасагууд (қазақтар) — Казахстанай уугуул тюрк арад зон. Казахстанда шадархи Хитад Уласай (Или-Хасаг автономито тойрог), Оросой (Астраханиин можо, Оренбургын можо, Тюмень, Омск, Самара, Алтай хизаар), Узбекистанай, Туркменистанай, Киргизстанай хүн зоной ехэхэн хуби. Энэһээ гадна Монголой Баян-Үлгы аймаг нютагта ажаһууна. Антропологиин талаар, хасагууд европеоид болон монголоид томо расануудай хоорондохи Урда Сибириин расада агуулна. Хэлэниинь — тюрк хэлэнэй бүлэгэй хибчаг дэд бүлэгтэ агуулдаг хасаг юм.
Түүхэ
Хасагууд тюрк угсаатанай хибчаг, монгол угсаатанай найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад, хатагин (2-3 сая? хүн), иран угсаанай скиф, сак, сармат, массагет зэргэ аймагуудһаа бүридэһэн үндэһэтэн юм. Хасагуудай дундахи найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад тус бүри олон зуун мянган хүнтэй томохон обогууд юм.
Хасагуудай жүз гү, али ордониинь баруун, дунда, зүүн гэһэн гурбан жэгүүрһээ бүридэдэг обог аймагай зохёон байгуулалта юм. Бии болоһон саг хугасаанай хубида эрдэмтэд янза бүри һаналтай байдаг ба XV-р зуунһаа эртэгүй бии болоһон түүхэтэй.
Анха жүзүүд XVI зуун жэлһээ Зүүнгарай хаанта уласта эсэргүү байлдаанда түрэ зуура нэгэдэдэг байгаа. Мүнөөнэй Казахстанда, аймгархахань амидаралда түгээмэл. Мүнөөшье гэһэн ушаралдахадаа ямар аймагайнхи бэ гэжэ бэе бэеһээн асуусагаадаг. Гэхыдээ аймагуудай хоорондо ямар нэгэн үһөө хоросол үгы болоод аймаг харгалзахагүйгөөр тэдэ нэгэл үндэһэтэн гэжэ үзэгдэдэг. Мүнөөнэй Казахстандахи ехэнхи Хасагуудынь: Жүз бүри дотороо олон тооной аймагай бүлэгүүд, аймагууд болон обогуудые багтаадаг.
Ехэ, дунда жүз хасагуудай дунда монгол гаралтай хүн зон нилээдгүй байдаг бол бага жүз түрэг гаралай хүн зон зонхилдог гэжэ зарим түүхэшэд хөөрэнэ. Бага жүзтэ адай зэргэ монгол обог бий. Ехэ жүз хүн зоноор эгээн үсөөншье, тэдэ Долоон уһанай гү, али баруун Моголистанһаа гаралтай ушар хасагай түрые тэригүүлхэ үүргэ гүйсэдхэдэг байһан бололтой. Моголистанай ноёд Монголой Алтан ургын ноёд байһан тула хасагуудые ударидаха байра һууритай болоходо нүлөөлһэн байжа болохо юм.
Хасагуудай обог аймагууд
Дунда жүз:
Бага жүз:
Аристотель
Аристотель (MЭҮ 384 — 322) бол эртэнэй Грекай гүн ухаантан Платонай шаби юм. Гэхэдээ Аристотель Платонай һургуулиһаа тусгаарлажа Афинда өөрын бэе дааһан һургуули лицей байгуулжа «Физика», «Метафизика», «Оюун һанаанай тухай», «Аналитика», «Категори», «Улас түрэ» зэргэ алдарта зохёолуудаа бэшэһэн болоод ниитэ 150 оршом бүтээл туурбижа һэн. Аристотелиин зохёолууд нэбтэрхы толи бэшэгэй шэнжэтэй болоод маша үргэн хүрээтэй асуудалые гүнзэгэй абашье хамарһан байдаг юм.
Зүүлтэ
Категори:Эртын Грециин гүн ухаантад
Буряадай гүрэнэй телерадиокомпани
Буряадай гүрэнэй телерадиокомпани гээшэ Буряад Уластахи Бүхэорос гүрэнэй телевиз- ба радиодамжуулха компаниин таһаг. Улаан-Үдэ хотодо байрладаг.
Бэхилэлтэ
Бэхилэлтэ — өөрынгөө сэрэгтэ хүнгэн ба дайсанда хүндэ болгохо зорилготойгоор тус нютагые бүхэжүүлхэ барилга юм. Хэрэм, форт, хото, шэбээ, самхаг гэхэ мэтэ сэрэгэй олон барилгануудые бэхилэлтэ гэжэ нэрлэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Бэхилэлтэ
Ботсвана
Ботсвана (Англ: Botswana), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Ботсвана Улас (Lefatshe la Botswana; Каланга: Hango yeBotswana) — Африкын улас болон орон.
Категори:Африка
Элһэтэ
Элһэтэ (Элиста́, (Зүблэлтын үедэ дэлгэрэнги байһан) гү, али ;, Elst, ) , болбол Оросой холбоото уласай Хальмаг Уласай ниислэл хото. Элһэтэ голой эрьедэ, Эрьеын жаран зургаан шэлын зүүн урда хэһэгтэ, Москва хотоһоо 1250 км зайда оршоно. Хальмаг Уласай шухала эдэй засагай, гүрэнэй түрын бодолгын, болбосорол-һуралсалай, эрдэм ухаанай ба соел уралигай түб.
104 мянган ажаһуугшадтай (2015), нютаг дэбисхэрынь — 92,36 км².
1865 ондо хүдөө газараар байгуулагдаһан, 1930 ондо хотын зэргые абанхай.
Түүхэ
Элһэтэ хото 1865 онһоо түүхэеэ эхилнэ. 1927 ондо Хальмаг ороной ниислэл болоһон байна. 136 жэлэй саана Элһэтэ, Уһата, Ноһата, Булагта нютагууд руу хальмагууд нүүжэ ерэбэ һэн. Ород эрхэтэн таряашан Степан Прокопьевич Кийков 1862 оной хабар нэгэн Хальмагай зүблэһэнөөр байшан бариһанаар һуури табигданхай. 1865 он гэхэдэ Элһэтэ 15 байшан баригдаһан байба. Энэһээ 1865 ондо Элһэтэ хотые үүсхэн байгуулагдаһан гэжэ үзэдэг. 1930 онһоо «Элһэтэ» хотын зэргые олобо. 1942 оной 8 һарада Элһэтэ хото германшуудта эзэлэгдэбэ. 1944—1957 оной хоорондо Хальмаг арадай геноцид мэтэ сүлэлгэ сагта Элһэтэ хотые «Степной» гэжэ нэрлэн Ставрополь можын нэгэн хэһэг гэжэ үзэдэг байһан аймшагтай үе бии.
Элэһэтын дурасхалтай газар
Элһэтэ хотодо дурасхалтай газарнууд олон байна. Сити-чесс, Сахюусан сүмэ, Хальмаг Уласын Дээдэ Һургуули болон гэхэ мэтэ юм хаража шадана. Элэһэтын сутэхэдэндэ Ленинэй талмай байна, талмай дээрэ олон дабхартай хийд дунгэнэ. Ойронь Сагаан гэр зогсоно. Энэ барилга хажууда Будда Багшын бумба байна. Байсрлснчнр сагтан, зоболонгоо үзэһэн сагтан амитан ерээд Үндэр Будда Бурханда мүргэнэ. Энэ бумба ногоон ургамал модон заагта зогсоно. Холо бэшэ сэрүүн уһан сорьёолон адхарана. Зунай халуун сагта эндэ ойро далай амитан ерээд амарна. Эндэ зураг абаха арга байна. Басагадууд нааран ерэжэ наадаха машинаар үлдэнэ. Наймадахи микрорайонай захада ехэ үндэр уула дээрэ баһа нэгэ хүшөө байна. Энэ хүшөөе габьяата скульптор Эрнст Неизвестный Шэбэр сүлэлгэдэ ябаһан хальмагуудта зорюулаа һэн. Элһэтэ декәдчн олон зүйл хүшөөнүүд байна. Тэдэнь: О.И.Городовиковин, Ээлэн Овлай, Хонгрин Элһэтэн гудамжуудаар ябаһан сагта хүнэй нюдэн байрлана. Тойрондо һайхан модод сарслдад зогсоно, олон зүйл сэсэгүүд ханхлана. Асгахадань болхла, хотын олон зүйл үнгэтэй гэрэлээр гэрэлнэ.
Театрнууд, музейнууд, кинотеатрнууд
Элһэтэдэ байдаг улас үдэр болоһон кинотеатр одна. Эндэ нэрэдэнь: «Родина» («Тоонто нютаг»), «Октябрь» («Арбадугаар һара»), «Жангар». Хэдэн театрнууд байна: Басангын Баатарай нэрэмжэтэй драмтеатр, ород театр, зара гэдэг театр. «Родина» («Тоонто нютаг») кинотеатрын өөр Амар-Һанаанай нэрэмжэтэй номой сан байна.
Һуралсалай газар
Элһэтэдэ олон һургуулинууд байна. Энэ тоодо: Хальмаг гүрэнэй ехэ һургуули, автомашина-халһна техникум, эмшэн болон хото гоёшологшодой колледжууд, бэлиг-эрдэмтэй һургуулинууд, гуманитарна, коммерческэ болон техническэ лицейнууд, 3 мэргэжэлэй һургуулинууд, дунда һургуулинууд болон хүүгэдэй сэсэрлигүүд байна.
Ниитын тээбэри
Элһэтэ хотодо томо оборой автобус ниитын тээбэриин үйлэшэлгэдэ ябадаггүй, зүбхэн микроавтобус үйлэшэлдэг. 2012 оной байдалаар хотын ниитын тээбэридэ 10 үлүү тогтомол шэглэлээр микроавтобус үйлэшэлжэ байгаа. Таһалбариин үнэ 10 түхэриг. Үйлэшэлгэдэ троллейбус, автобус, микробус, такси, дуобус зэргэ үйлэшэлдэг.
Заалт
Категори:Хальмаг Тангача
Макс Планк
Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (Max Karl Ernst Ludwig Planck, 1858 оной 4 сарын 23 — 1947 оной 10 һарын 4) хадаа Германиин гарамгай физик. Тэрэ квантын онолые үндэһэлһэнээрээ XX зуунай агуу физигүүдэй нэгэ гэжэ зүй ёһоор тоосогдодог юм.
Намтар
Планк сэхээтэн гэр бүлэһөө гаралтай болоод хуулиша Вильһельм Планкын гэртэ тэрэнэй зургадахи хүбүүн болон түрөө һэн. Дунда һургуулиин һурагша байха үеһөө физик болохо гэһэн хүсэлдэ хүтэлэгдэһэн Макс Планк эхилээд Мюнхенэй һүүлдэнь Берлинэй ехэ һургуулида һуралсаһан түгэсхэһэн болоод Һерман фон Һельмһольц зэргэ алдарта эрдэмтэдээр хэшээл заалгажа байгаа.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Адольф Һитлертэй уулзажа еврей шудалаашадые илгабарилхагүй байхые үнэншүүлхые туршажа байгаа.
Aжал хүдэлмэри
Эзэн хаан Вильһельмын нэрэмжэтэ ниигэмлиг гэжэ эрдэм ухаанай байгуулгын юрэнхылэгшээр баһа ажаллажа байһан болон энэ ниигэмлиг 1948 ондо Макс Планкын ниигэмлиг гэжэ нэрэтэй болобо. Мүн 1913 ондо Петербургын эрдэм ухаанай академиин һурбалжалагша гэшүүн, 1926 ондо СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин хүндэтэ гэшүүн, Лондоной Хаанай ниигэмлигэй гэшүүнээр һунгагдаһан.
Ололто амжалтын замнал
Макс Планк нэрэтэ физик-химик Bальтер Нернстын электролитэй онолд тулгуурилан электролит уусамалай потенциалай илгабариие бодожо гаргаһан бэлэй. Тэрэнэй сасаралай термодинамика онолой бүтээлнүүд ехэ ажа холбогдолтой болоһон юм. Иимэ үнэмлэхы хара бэеын сахилгаан суранзан сасаралай спектртэ энергиин хубаарилагдаха томъёое гаргаһан байна. Тэрэниие Планкын хуули гэдэг. Туйлай бага массатай эгэл бөөмэй хүдэлөөнэй хуулиие элирхэйлхэдэ хэрэглэгдэдэг тогтомол хэмжэгдэхүүниие бодожо гаргаһаниинь мүнөө Планкын тогтомол нэрэтэйгээр үргэн хэрэглэгдэжэ байна. Дж·c
Макс Планк энэ хэмжэгдэхүүниие бодожо гаргаһанаар шэнэ физикэ, ондоогоор хэлэбэл, квантын физикын эринэй эхиниие табиһан байна.
Гэр бүлэ
Макс Планк амидаралайнгаа туршада хоёр удаа гэрлэһэн ба ниитэ табан үхибүүдтэй болоһон. Хоёрдохи хүбүүнинь Эрвин нацистуудта эсэргүүсэгшэ байһан тула 1945 үлгэжэ алаһан байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Германиин эрдэмтэд Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Бодорой һуурин
Бадарой (Бодорой) — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Хара уһанай сельсоведай засагай захиргаанай мэдэгдэнги.
Нэрэ
Буряадай бадаар — хүбхэнэй хасууртай ой
Хүн зон
Категори:Эрхүүгэй можо Категори:Зэмэ аймаг
Мойлто һуурин (Зэмэ аймаг)
Мойлто (Мольта) — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Хара уһанай сельсоведай засагай захиргаанай мэдэгдэнги.
Хүн зон
2012 жэл: 41 хүн.
Категори:Эрхүүгэй можо Категори:Зэмэ аймаг
Баргадай һуурин
Баргадай (Баргадай) — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Химэлтэй сельсоведай засагай захиргаанай мэдэгдэнги.
Газар зүг
Бүридэ гурбан хуби:
Нэрэ
Бии хоёр тухайлууд:
Хүн зон
2012 жэл: 365 хүн.
Категори:Эрхүүгэй можо Категори:Зэмэ аймаг
Джузеппе Верди
Джузеппе Фортунато Верди (Giuseppe Fortunino Francesco Verdi, 1813 оной 11 һарын 9 али 10 – 1901 оной 1 һарын 27) Италиин хүгжэмэй зохёолшо байба.
Намтар
Италиин хүгжэмэй алдарта зохёолшо Джузеппе Фортунато Верди бага залуу наһаа гашагдал зоблонто амидрал дунда үнгэрөө. Тэрэ хара багаһаа хүгжэмдэ дуратай боложо, гос абьяас тодорһон юм. Арбан наһатайдаа нютагайнгаа сүмын бадаралта бэшхүүршэ, табан жэлэй дараа зэргэлдээхэ хотынгоо найрал хүгжэмын ударидааша болоһон тохёолдол бэшэ байгаа. Тэрэ үеэһөөн хүгжэмэй зохёол бэшэжэ эхилһэн байна.
Тэрэнэй «Оберто» гэһэн анханай дуурие 1839 ондо Милан хотын «Ла Скала» театрта амжалтатай тоглобо. 1842 ондо зохёоһон «Набукко» (Навуходоносор) гэдэг дуури Вердиие Итали даяар хайра хүнүүдтэй хүгжэмын зохёолшо бологобо. Энэ үеһөө Италиин эхэ ороншод үндэһэнэй тусгаар тогтонолой түлөө тэмсэлдэ арад олоные уряалжа байһан саг бэлэй. Верди, тэдэнэй нэгэн адли эхэ ороноо Австриин эзлэн түримхэйлэгшэдһөө сүлөөлэхые чин сэнтгэлһээ хүсэшэ байба. Иммһээ арад түмэныхээ һанаа хүсэлые илэрхылһэн "Набукко" болон энэ үедэ бэшэһэн бусад дууринь хариин бооллогшодой эсрэг тэмсэлэй зэбсэг болоһон юм. Тэдэгээр дуурын эрэмгий айзам бүхы найрал дуунууд эхэ ороншодой һүлдэ дуулал боложо түгэсэбэ. Тиимһээ италишууд Ж. Вердие "хүгжэмшэ Гарибальди", "хубисхалай маестро" гэжэ бахархан нэрэлэхэ боложээ. 1850-аад онойхээр зохёогдоһон «Риголетто», «Юрөөлшэ», «Травиата» зэргэ дууринууд түүнэй алдар нэрые хилиин шанадад суурайтуулаба. Хүгжэмэй зохёолшо хэдиигээр түүхын баатарлаг ябадалые дүрслэхэ ябадалһаа хүнэдырһэн болобшье уран бүтээлынхээ үзэл һанаанай чиг баримжааг үшүүхэншье өөршилһэнгүй. Тэрээр хүрэнгэтэ ниигэмэй бузар булай байдалые уудлан илшилжэ байба. Ж. Верди дуурын хэбшэмэл уламжалалые зоригтой эбэдэн, зохёолой дүр, үг хэллэгт онсогой анхаарша, арадай дуунда ойро аялгуутай дуури бүтээхэ боложээ. Ф. Шиллерын уран бүтээлэй үйлэ ябадалда үндэһэлэн хэдэ хэдэн дуури бэшэһэнэй нэгэ "Дон Карлиос" юм. Театрта гос тохирһон, хурс тодо ангилал бүхы В. Гюгогой зүжэгэй зохёолууд түүндэ онсогой ойро дотоно байһан болоод «Эрнани», «Риголетто» гэдэг шилдэг дууринууд түүнэй зүжэгһээ үндэһэлэжээ.
1871 ондо Ж. Верди Суэцэй һубагай нээлтэд зорюулжа «Аида» дуури бэшэбэ. Дүрые бүхэ талаар гүнзэгэй нээжэ, ниитэлые шинжые реалист ёһоор гаргаха аргые тэрэ Шекспирһээ һуршээ. «Макбет» (1847) хэмээхэ дуури болон хүгжэмэй юртэмсые гайхуулһан «Отелло» (1887), «Фальстаф» (1893) дууринуудад Шекспирэй зохёолой үзэл һанаа, үйлэ ябадал тусгагдаһан байдаг. Ж. Вердиин бүтээлүүд арадашье шанартай, хүнлэг энэрэнгүй үзэлтэй байдгаараа хүн түрэлхэтнэй соёлой үбдэ хүндэтэй байр эзэлдэг юм.
Холбооһон
Категори:Италиин хүгжэмэй зохёолшод Категори:Хүгжэмшэд Категори:Итали Категори:Намтар
Светлана Тихановская
Светла́на Гео́ргиевна Тихано́вская (Белорус: Святлана Георгіеўна Ціханоўская (Піліпчук); 1982 оной 9 hарын 11, ЗХУ-ай ЗСБН Беларус уласай Брестын можоной Лунинецэй аймагай Микашевичида түрэһэн) — беларусиин улас түрын ябуулагша, 2020 оной һунгуулидахи Беларусиин Юрэнхылэгшын һунгуулиин кандидат.
Рахмет Шоймарданов
Рахмет Шойдуллович Шоймарданов (1961 — 2004) — татар гаралтай буряад ирагуу найрагша. Оросой уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.
Зэдын аймагай Инзагата нютагта түрөө. 1988 ондо Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай ехэ һургуули түгэсхэһэн. Хүүгэдэй «Хараасгай» сэтгүүлдэ, БГТРК һубагта, Буряадай уран зохёолшодой холбооной зүбшэлэгшөөр, «Байгал» сэтгүүлдэ сурбалжалагшаар ажаллаа.
«Байгал» сэтгүүлдэ олон шүлэгүүдые хэблэһэн: «Мори урилдаан», «Сэдьхэлэй уянга», «Унаган», «Хурим түрын хаһа», «Үлгын дуун», «Бусалгын дуун», «Хатарша басаганда», «Хүгжэмэй эхин», «Түрүүшынгээ шүлэг тухай», «Хабарай дурдалга» гэхэ мэтэ. «Хүгжэмэй эхин» (1990), «Шэлэгдэмэл үдэшэнүүд» (2004) гэһэн согсолбори бэшэһэн.
Хэнтийн Батхүү, Дашарабдан Дамбаев зэргэ олон буряад ба монгол ирагуу найрагшадые ород хэлэн дээрэ оршуулһан.
Зүүлтэ
Категори:Буряадай ирагуу найрагшад
Ханты-Манси автономито тойрог — Югра
Ханты-Манси автономито тойрог — Югра — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Тюмениин можын дүрэм хуулиин ёһоор, Ханты-Манси автономито тойрог Тюмениин можодо агуулна. Ураалай холбооной тойрогто, Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ оруулдаг мүн. Засаг захиргаанай түб — Ханты-Мансийск хото.
1930 оной 12 һарын 10 үдэртэ байгуулһан юм. Талмайнь 523,1 мянган дүрбэлжэн км. Ажаһуугшадай тоо 1 626 755 хүн (2016), хотынхид 90,9%; үндэһэтэнэй бүридэл — хантынууд (1,2 %), мансинууд (0,7 %), ородууд (68,1 %), татарнууд (7,1 %), украиншууд (6,0 %), башкирнууд  (2,3 %). 15 хотонууд, 25 хотын түхэлэй тосхонууд (1993).
Газар зүй
Баруун Сибириин тэгшэ талада, Обь ба Эрчис мүрэнэй ай һабада байрлана. Эрид таһа түби газарай (континентальна) уларилтай, үбэлынь удаан, шэрүүн. Нэгэдүгээр һарын дундажа температура -18-һаа -23 °С хүрэтэр, зургадугаар һарын дундажа температура 16-19 °С. Жэлдээ 500 мм шииг нойтон унана.
Сагай бүһэ
Ханты-Манси автономито тойрог Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.
Эдэй засаг
Тус тойрог эдэй засагай талаар өөрынгөө хангалтатай хандиблагша можо нютаг. Юграда орос газарай тоһоной 60 % олзоборилогдоно. Оросой нютаг можын ниигэмэй ба эдэй засагай хүгжэлтын рейтинг соо 3-дахи һуури эзэлжэ, уласайнгаа 2-дохи эдэй засагай талаар хүгжөөһэн нютаг мүн (Москва һүүлдэ).
Хүдөө ажахын гол һалбари хадаа мал ажахы (энэ тоодо цаа буга ажахы). Ан ажахы, арһанай агнуури. 1990-ээд онуудта уламжалалта цаа бугын ажахы химарһан: цаа бугын тоо 1990 оной 50 мянганһаа 2000 оной 25 мянган болотор унаһан байна. Харин 2010 ондо Юграда 33 мянган цаа буга байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Ханты-Манси автономито тойрог
Буркино-Фасо
Буркино-Фасо (Burkina Faso) — Африкийн улас. Хүн зон — 15,7 млн. Ниислэл хото — Уагадугу.
Холбооһон
Категори:Африка
Хэрэм
Хэрэм — хото орон, һүбэ боомто мэтын газар ямар нэгэн оһол аюулһаа һэргылхэ хинаха зэргэдэ зорюулжа шулуу хирпиисээр согсолһон али, гү шоройгоор нягтаруулаад хаалга үүдэ гаргажа үйлэдэһэн бэхилэлтэ, илангаяа энэ бэхилэлтын хашаа.
Зүүлтэ
Категори:Бэхилэлтэ
Коронавирус тахал
Коронавирусай тахал гү, али COVID-19 тахал — гээшэ SARS-CoV-2 коронавирусһаа ушарһан мүнөө үнгэржэ байдаг шэнэ коронавирус халдабариин пандеми юм. Тахалай аһалга эгээл түрүүшынхиеэ 2019 оной декабрь һарада Хитад Уласай Уханьда болоһон байна. Коронавирус үбшэнэй дайрагдаһан түрүүшын хүн Ухань вирусологиин институдэй лабораторида ажаллаһан хүн байгаа. 2020 оной 1 һарын 30-да Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга энэ аһалалгые олон уласай анхаарал татаһан элүүр мэндын онсогой байдал гэжэ нэрлээд, 3 һарын 11-дэ пандеми гэжэ тунхаглаба. 2021 оной 6 һарын 15-ай байдалаар дэлхэй дээрэ 177 сая хүнһөө үлүү дайрагдаһан; 3,8 сая хүнһөө үлүү үхэһэн болон 161 сая хүн эдэгэһэн.
SARS-CoV-2 халдабариин үедэ шэнжэ тэмдэгүүд хадаа халуурха, ханяаха гэхэ мэтэ. Ехэнхи хүнүүд тус үбшэнэй хүнгэн шэнжэ тэмдэгээр эдэгэдэг болобошье һаа хүндэ тохёолдолдо амисхал дабшадаха зэргын уушханай хадхаляанай шэнжэ тэмдэг элиржэ, нүхэсэл байдал улам муудажа, уламаар үхэлдэ хүргэхэ аюултай.
Оросто
2020 оной 4 һараһаа 12 һарын 31 болотор Оросой холбоото уласта үлүүдэ наһа баралга (избыточная смертность) 358 мянган хүн байгаа. Харин 2021 оной 1-3 һарада үлүүдэ наһа баралга 124 мянган хүн байгаа.
2020 оной 8 һарын 11-да Н. Ф. Гамалея нэрэмжэтэ үндэһэтэнэй эпидемиологиин ба микробиологиин шэнжэлхэ түб хэһэн Гам-КОВИД-Вак («Спутник V») гэжэ тарилгын эм хизаарлагдаһан регистраци абтанхай. Новосибирскын «Вектор» хэһэн «ЭпиВакКорона» хоердохи тарилгын эм 2020 оной 10 һарын 13-да регистраци абтанхай. COVID-19 эсэргүү олониитын таралга 2021 оной 1 һарын 18 эхилэнхэй.
Буряад орондо
Коронавирус тахал 2020 оной 3 һарын 24-дэ түрүүшынхиеэ Буряад Уласта һүжэржэ, дэлгэржэ эхилһэн байна. Тиимэһээ 2020 оной 3 һарын 13-да Буряад Уласай толгойлогшо COVID-19 тахалтай тэмсэхэ талаар нэмэлтэ хизаарлалтанууд абтаба. 2020 оной 11 һарада тахал үбшэн хоёрдохиёо hүжэрхэ эхилээ һаа, шэнээр хизаарлалтанууд абтаhан байгаа. 2021 оной 4-5 һарануудта COVID-19-ой Энэдхэгэй дельта янзын короновирус болон москвагай штамм улам ехээр hүжэржэ, бүхы аймагуудаар тараа. Гурбадахи долгин эхилээ һаа, 8 һарын 1 болотор уласай газар дэбисхэртэ элүүрые хамгаалха байгуулгын ашаалал хүнгэлхэ гэһэн хизаарлалтын шэнэ хэмжээ ябуулганууд хүсэндөө оробо. 6 һарын 27-һоо 7 һарын 11-ай болотор Буряад Уласта дахин амаралтын үдэрнүүд эхилжэ, хоолой дэлгүүрэй, ажа-амидаралда шухала албанай, эмын сангай гадна Буряад Уласай бүхы үйлэдбэринүүд хаанхай.
Хойто Македони
Хойто Македони (македоноор Република Северна Македонија) — Зүүн Европын Балканай хахад аралда байрладаг бүгэдэ найрамдаха улас юм. Хуушан Югославиин бүрилдэхүүндэ байһан болон урда талаараа Греци, зүүн талаараа Болгари, баруун талаараа Албани, хойто талаараа Серби болон Косовотой хилэлдэг, далайда гаралгагүй улас юм.
Ниислэл хото — Скопье. Уласай албан ёһоной ганса хэлэн хадаа македон хэлэн юм. Албани хэлэн гүрэндөө «хоёрдугаар албан хэлэнэй» статустай (втор официјален јазик), харин улас хоорондын харилсаанай, уласые хамгаалхада, түб сагдаагай ба мүнгэн тэмдэгэй бодолгодо тэрэниие хэрэглэнэгүй.
Хуушан Югославиин Македони улас гэһэн түр зуурын нэрэтэйгээр 1993 ондо НҮБ-ын гэшүүн болоһон. 2018 оной 6 һарада, Македони Греци хоёр бааталһан Преспа хэлсээнэй ёһоор, Македони Улас нэрэеэ Хойто Македонидо хубилгаха ёһотой байна. 2019 оной 2 һарын 12-да тус хэлсээн хүсэн түгэлдэр боложо 12 һарын шэлжэлтын хугасаа эхилһэн байна.
Зүүлтэ
Категори:Балканай уласууд Категори:Далайда гаралгагүй уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:Зүүн Урда Европын уласууд Категори:Урда Европын уласууд Категори:1991 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1991 ондо Бүгэдэ Найрамдаха Македони Уласда байгуулагдаhан Категори:Европын уласууд Категори:Албани хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд
Бурунди
Бурунди - Африкийн улас.
Категори:Африка
Уһан
Уһан — H20 гэһэн химиин томьёогоор элэрхылэгдэхэ, уһантүрэгшэ, хүшэлтүрэгшын нэгэдэл бодос юм. Юрөөдын нүхэсэлдэ үнгэ, үнэргүй. Бага зэрэг хүхэ ногоон туяа бүхы тунгалаг, шэнгэн түлэбтэй. Харин цельсиин 0 хэмдэ хатуу (мүльһэн), 100 хэмдэ хиин (уурал) түлэбтэ ороно. Дэлхэй дээрхэ амиды организмуудын амидаралда шухал үүрэгтэй. Хүнэй бэеын ехэнхэ хэһэгые уһан бүрдүүлдэг. Амидаралые тэтгэгшэ рашаан булаг, чандамани эрдэни.
Усны шинжилгээ нь усны шинж чанар, чанарыг судлах арга юм. Энэ нь үйлдвэрлэлийн болон ахуйн зориулалтаар, эсвэл шинжлэх ухааны зорилгоор хүнтэй харьцаж байгаа усны найрлага дахь янз бүрийн бодисын хэмжээг тодорхойлоход хэрэглэгддэг.
Химийн нэр
Албан есны үүднээс авч үзвэл ус нь хэд хэдэн өөр зөв химийн нэртэй байдаг:
Буряа һуурин
Буряа (Буря) — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Бурин сельсоведай засагай захиргаанай түб.
Уһан
Биологийн үүрэг
Ус нь дэлхий дээрх бүх амьтдын оршин тогтнох боломж, амьдралыг тодорхойлдог бодисын хувьд онцгой үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ нь амьд организмын биохимийн гол үйл явц явагддаг бүх нийтийн уусгагч болдог. Усны өвөрмөц байдал нь органик болон органик бус бодисыг маш сайн уусгаж, химийн урвалын өндөр түвшинг хангаж, үр дүнд нь нарийн төвөгтэй нэгдлүүдийн хангалттай төвөгтэй байдал юм.
Буряа һуурин
Нэрэ
Бии дүрбэн тухайлууд:
Түүхэ
Һуурин 1680 он байгуулагдаба. 1762 оной хүрэтэр — буряад тосхон байгаа. 1762 ондо ородой хасаг Константинов ерээд газарай зураг зураа. Ородой эзэн хатан хаан II Екатерина Бурин дайда Константиновта бэлэглээ. Константиновай аша гуша хатанай үгэһэн эзэмдэлгын захиралтые гээбэ. Тирский, Шиверский, Ступин гэхэ мэтэ ондоо хасагууд Буряда нүүжэ ерэбэ.
Уһан
Биологийн үүрэг
Мөс нь шингэн уснаас бага нягтралтай тул усан сан дахь ус доороос биш дээрээс хөлддөг. Үүссэн мөсөн давхарга нь усан санг цаашид хөлдөхөөс сэргийлдэг бөгөөд энэ нь оршин суугчдыг амьд үлдэх боломжийг олгодог. Өөр нэг үзэл бодол байдаг: хэрэв ус хөлдөх явцад тэлээгүй бол эсийн бүтцийг тус тусад нь устгахгүй бол хөлдөх нь амьд организмд гэмтэл учруулахгүй. Зарим амьтад (newts) хөлдөөх/гэсгээх тэсвэрлэх-энэ нь эсийн сийвэн, хөлдөөсөн үед өргөжүүлэх биш юм тусгай бүтэц, зохион байгуулсан байна гэж үзэж байна.
Буряа һуурин
Хүн зон
2012 он: 217 хүн.
Уһан
Физик шинж чанар
Ердийн нөхцөлд ус нь шингэн төлөвт байдаг бол бусад элементүүдийн ижил төстэй устөрөгчийн нэгдлүүд нь хий (H2S, CH4, HF) юм. Устөрөгчийн атомууд нь хүчилтөрөгчийн атомд бэхлэгдэж, 104.45° (104°27') өнцөг үүсгэдэг. Устөрөгч ба хүчилтөрөгчийн атомын хоорондох том цахилгаан эрчим хүчний зөрүүгээс болж электрон үүл нь хүчилтөрөгч рүү хүчтэй хэлбийдэг. Энэ шалтгааны улмаас усны молекул нь том диполийн моменттэй (p = 1.84 D, Пруссын хүчил ба Диметил сульфоксидоос хоердугаарт ордог). Усны молекул бүр дөрвөн устөрөгчийн холбоо хүртэл үүсдэг — тэдгээрийн хоер нь хүчилтөрөгчийн атом, хоер нь устөрөгчийн атом үүсгэдэг. Устөрөгчийн холбоо ба тэдгээрийн салаалсан бүтцийн тоо нь усны өндөр буцлах цэг, уурших өвөрмөц дулааныг тодорхойлдог. Хэрэв устөрөгчийн холбоо байхгүй байсан бол үелзэл дэх хүчилтөрөгчийн газар болон хүчилтөрөгч төст элементүүдийн гидрид (хүхэр, селен, теллурий) буцлах цэгүүд дээр суурилсан ус -80 °С-д буцалгаад -100 °С-д хөлдөөнө.
Буряа һуурин
Хүн зон
Категори:Эрхүүгэй можо Категори:Зэмэ аймаг
Уһан
Физик шинж чанар
Хатуу төлөвт шилжих явцад усны молекулуудыг захиалдаг бол молекулуудын хоорондох хоосон зай хэмжээ нэмэгдэж, усны нийт нягтрал буурдаг бөгөөд энэ нь мөсөн үе дэх усны доод нягтрал (их хэмжээ) - ийг тайлбарладаг. Ууршихад эсрэгээрээ устөрөгчийн бүх холбоо тасардаг. Бондыг зөрчих нь маш их энерги шаарддаг тул ус нь бусад шингэн, хатуу бодисуудын дунд хамгийн өндөр дулаан байдаг. Нэг литр усыг нэг градусаар халаахын тулд 4.1868 кДж энерги шаарддаг. Энэ шинж чанараас шалтгаалан усыг ихэвчлэн дулаан тээвэрлэгч болгон ашигладаг.
Их хэмжээний тодорхой дулааны хүчин чадлаас гадна ус нь хайлах (333.55 °C-д 0 кДж/кг) ба ууршуулах (2250 кЖ/кг) тодорхой дулааны их утгатай байдаг.
Ус нь цахилгаан диполийн моменттэй молекултай бодисын сайн уусгагч юм. Ууссан үед ууссан молекул нь усны молекулаар хүрээлэгдсэн бөгөөд ууссан молекулын эерэг цэнэгтэй хэсгүүд нь хүчилтөрөгчийн атомыг татдаг бөгөөд сөрөг цэнэгтэй хэсгүүд нь устөрөгчийн атомыг татдаг. Усны молекул нь жижиг хэмжээтэй тул олон усны молекулууд ууссан молекул бүрийг хүрээлж чаддаг.
Усны энэ өмч нь амьд оршнолуудад чухал ач холбогдолтой юм. Амьд эс болон эс хоорондын орон зайд усан дахь янз бүрийн бодисын уусмалууд харилцан үйлчилдэг. Ус нь үл хамаарах зүйлгүйгээр дэлхий дээрх бүх амьд оршнолуудын амьдралд зайлшгүй шаардлагатай байдаг.
Ус нь гадаргуугийн сөрөг цахилгаан потенциалтай байдаг.
Усны гадаргуу дээр цохих дусал
Цэвэр ус бол сайн тусгаарлагч юм. Ердийн нөхцөлд ус нь ион руу сул задардаг бөгөөд протоны концентраци (илүү нарийн, гидроксони H3O+ ион) ба гидроксил OH− ион нь 10-7 моль/л байдаг. Гэхдээ ус нь сайн уусгагч тул тодорхой бодисуудад бараг үргэлж уусдаг, жишээлбэл, давс, өөрөөр хэлбэл бусад эерэг ба сөрөг ионууд уусмалд байдаг. Тиймээс энгийн ус нь цахилгаан гүйдлийг сайн явуулдаг. Усны цахилгаан дамжуулалтаар та Түүний цэвэр байдлыг тодорхойлж болно.
Ус нь оптик мужид n=1.33 хугарлын индекстэй байдаг. Гэсэн хэдий ч энэ нь хэт улаан туяаны цацрагийг хүчтэй шингээдэг тул усны уур нь хүлэмжийн нөлөөний 60% - иас илүү хувийг хариуцдаг байгалийн хүлэмжийн гол хий юм[эх үүсвэр нь 109 хоног заагаагүй]. Молекулуудын их хэмжээний диполийн моментоос шалтгаалан ус нь богино долгионы цацрагийг шингээдэг бөгөөд энэ нь богино долгионы зууханд хоол халаахтай холбоотой юм.
Ушар ухаан
Ушар ухаан (цадма ( буюу логико λογική), зүб шалтагаан ба үндэһэлэлтэй дүгэнэлтын заршимуудын албанай зохёон байгуулалтай һудалгаа юм. Эхэндээ компьютерай шэнжэлхэ ухаан ба тоогой ухаанай, гүн ухаанай һургуултуудта ушар ухааные оюуной ажалалгаануудта хэрэглэдэг. Тэрэ төөригдэлүүд байха ба түрэлүүд хүсэнтэй байха утгуудай юрэнхы хэлбэрүүдые шалгана. Гүн ухаан зарим албанай хэлэнэй дотор үндэһэлэлтэй дүгэнэлтүүдэй һудалгаа байна. Ушар ухаанай һудалгаае тоогой ухаанай ёһо һуртахуун ирагуу найрагай хэһэгүүдтэ ехэд хэрэглэдэг. Эртын Греци, Римэй, Энэдхэгэй эрхэншэлүүдтэ маргаанай ушар ухаанай һудалгаанууд байһан. Тэрэ баһа дүрэмэй ном ба элтгэхэ урлагые багтааһан зүйлэ тогтолой жирэй һудалгаае һонгодог. Аристотелиин дүрэмээр гүн ухаанда бататай байра һуури эзлүүлһэн. Ушар ухааные үргэлжэ хоёр хэһэгтэ нэгдэгэн дүгнэжэ шалтагаан руу хубаадаг.
Холбооһон
Категори:Ушар ухаан Категори:Шэнжэлхэ ухаан Категори:Гүн ухаан
Хүндэлэн һуурин (Зэмэ аймаг)
Хүндэлэн (Кундулун) — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Бурин сельсоведай засагай захиргаанай мэдэгдэнги.
Хүн зон
2012 жэл: 113 хүн.
Категори:Эрхүүгэй можо Категори:Зэмэ аймаг
Габон
Габон - Африкийн улас.
Категори:Африка
Екатерина Медичи
Екатерина Медичи (Catherine de Médicis, 13.4.1519, Флоренци, - 5.1.1589, Блуа), Франциин хатан, 1547-1559 оной хоорондо Франциин хаан байһан II Генрихэй һамган (1533 онһоо). Флоренциин герцогуудай Медичи обог изагууртай. II Франциск (1559-1560), IX Карл (1560-1574) ба III Генрих (1574-1589) гэжэ хүбүүдэйнгөө хааншалгын турша улас түрын бодолгые тодорхойлон хүтэлөө һэн. Шажанай дайнай үедэ түшэмэдтэ гүрэнэй хэрэгые хүтэлхые эрхэ олгохо зүбшөөгүй. Булгаалуулгын бодолгые баримталжа ябаад, 1570 ондо һугенодуудтай Сен-Жерменэй хэлсээниие баталба. 1572 ондо һугеноттоной шангадхахаһаа ба Колиньи IX Карлда нүлөө үзэхэһөө айд гээд, Варфоломейн һүниие эмхидхэһэн түүхэтэй.
Зүүлтэ
Категори:Франциин хатан
Мальта
Мальта -Европын улас.
Категори:Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэлэй бүгэдэ найрамдаха уласууд Категори:Аралай уласууд Категори:Англи хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Газарай дундада тэнгисэй аралнууд Категори:Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Мальтадахи Финикиин колони Категори:Урда Европын уласууд Категори:1964 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1964 ондо Мальтада байгуулагдаhан Категори:Европын уласууд Категори:Христосой шажантай уласууд
Гамби
Гамби - Африкийн улас.
Категори:Африка
Олтирог
Олтирог — бэе бэедээ ойрохон байрладаг бүлэг аралнууд.
Томо олтирог
Категори:Олтирог Категори:Арал
Вакцина
Вакцина (vacca; «үхэр», vaccinia; «үхэрэй сагаан сэсэг») гээшэ халдабарита үбшэнһөө һэргылһэн түлөө ологдоһон иммунитедые үгэдэг тарилга хэдэг биологиин бэлдэмэл эм мүн. Вакциные хүн ба амитадые эдэбхитэйгээр дархалаажуулаад (активнаар иммунизировалаад) уридшалан һэргыхэ, эмшэлхэ зорилгоор хэрэглэнэ. Вакцина тон түрүүшынхиеэ вариоляциин аргаар X зуун жэлдэ Хитадта сагаан сэсэг үбшэндэ эсэргүү хэрэглэгдэһэн байгаа. Хитадууд хугжаруугай нунтагые хамарай нүхэн соо табяад сагаан сэсэг тариһан бэлэй. Баруундань, Эдвард Дженнер гэһэн эмшэн 1796 ондо түрүүшынхиеэ хүн зондо үхэрэй сагаан сэсэг тариһан байгаа (тусһаа вакцина гэһэн нэрэ ерэнхэй).
Халдабарита үбшэнтэй тэмсэхэдээ, вакцинаци болбол ашагтай, аюулгүй арга юм гэдэгынь эрдэм ухаанда арсашагүй консенсустай баримта мүн.
Зүүлтэ
Категори:Үбшэн Категори:Дархалал Категори:Халдабарита үбшэн
Пол Грингард
Пол Грингард — Америкын эрдэмтэн, нейробиолог, 2000 оной анагааха ухаанай Нобелиин шагналда хүртэгшэ.
Консепсьон
Консепсьон (Concepción) - Чилиин хото.
Холбооһон
Категори:Chile Категори:Cities of Chile
Налжор
Налжор, його — гээшэ Эртын Энэдхэгһээ бии болоһон бэеын, оюун ухаан, һүнэһэлиг байдалай дадал гү, али жаяг заршам. Його гээшэ энэдхэг шажанай гүн ухаанай уламжалалта зургаан һургалнуудай нэгэ юм. Налжорой олон хубилбари Буддын, джайнай, энэдхэг шажанай үргэн дэлгэрэнгы байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан Категори:Энэдхэгэй шажан
Христофор Колумб
Намтар
Алдартай далайгаар ябагша Колумб 1451 оной 10 һарын 29 үдэр Генуя хотодо түрөө. 1476-1484 оной хоорондо Лиссабон хотодо, тэрэшэлэн Португалиин Мадейра, Порт-Санту аралнуудта амидаржа байгаа. Тэрэ XV зуунай үеын эрдэмтэдэй буруу тоосоондо найдажа Европоһоо Энэдхэг хүрэхэ дүтэ замые нээжэ олоно гэжэ үргэлжэ бододог байгаа. Колумб энэ һаналаа 1485 ондо Португалиин хаанда айлгажа мүнгэнэй тэдхэлгэ дэмжэлгэ үзүүлхые хүсөө. Гэбэшье Португалиин эзэн хаан тэрэнэй хүсэлтэдэ арсаһан харюу үгэһэн байна. Колумб Кастили руу ябажа Энэдхэгые хүрэхэ дүтэ зам оложо шадана гэдэг түлэблигөө танилсуулаа. Тэндэһээ Колумб тэдхэлгэ дэмжэлгэ абажа шадаһан болон банкын эзэд, худалдаашад аялалые һанхүүжүүлһэн байна.
Тэрэнэй түрүүшын аялал 1492 оной 8 һарын 3 үдэр эхилээ. «Санта Мария», «Пинта», «Нинья» гэһэн гурбан уһан онгосоор ниитэ 90 хүнэй бүрилдэхүүнтэй баг далайда гараа. Тэдэ Канарын аралһаа баруун тиишэ ябажа Атлантын далайе гаталжа уламаар Багамын хоолой оршомдо байдаг Сан-Сальвадор аралда хүрөө. Тэдэ аралай эрье дээрэ 1492 оной 10 һарын 12 үдэр хүл табиһан байна. Иимэдэ энэ үдэрые Америкэ түбиие нээһэн үдэр гэжэ албан ёһоор газар зүйшэд үзэдэг юм. Колумб болон тэрэнэй багайнхид Багамын аралнуудаар ябажа 12 һара гэхэдэ Кубын зүүн хойто эрэгт хүрсэн байна. 12 һарын 6 үдэр Гаити аралда ошоо. Иигээд уг аралай хойто эрьеэ дахажа аялалаа үргэлжүүлһэн байна. 12 һарын 25–ай һүни Санта-Мария хүлэг онгосо эбдэрээ. Азаар хүлэг дээрэ байһан хүнүүдэй ами наһан хохироогүй байна. Колумб «Нинья» хүлэгөөр 1943 оной нэгэдүгээр һарада аялалаа үндэрлэһэн байна. Колумбын хоёрдохи аялалай багта 17 уһан онгосо багтаһан байгаа. Энэ удаагай аялалда 1500 тухай хүн оролсобо. Тэдэ 1493 ондо Доминика, Гваделупа аралые нээбэ. Һүүлдэнь баруун хойто зүгые шэглэн Антилиин 20 оршом аралые шэнээр нээһэн байна. Колумб болон тэрэнэй багиайхидэ дараа дараашын аялалнуудаараа Антилиин ехэ арал, Түб болон Зүүн Америкын эрье, Карибын тэнгисэй аралнуудта хүрэһэн байна.