cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мал
Мал — жэлэй дүрбэн уларилда байгаалиин бэлшээреэр маллан, мяхан, һүгөөр хоол хүнэһэн бэлэдхэжэ, арһан, үһэн нооһоор хубсаһан, орон һуусаа хэжэ, заримыень уналга, тээбэриин хэрэгсэл болгон үдэр бүриингөө амидаралда ашагладаг, нүүдэлшэдэй амидаралые эхэ һорболжо болоһон үбһэн тэжээлтэ, гаршуулһан үсхэдэг табан түрэлэй хүхэтэн амитан; табан хушуу мал.
Бурядуудай баридаг табан хушуу мал: хонин, ямаан, үнеэн, морин, тэмээн.
Категори:Гэрэй амитад
Хойто Америкэ
Хойто Америкэ — дэлхэйн тибэ. Баруун хахад бүмбэрсэгэй хойто талада байдаг газар. Гурбан тээһээ 3 тэнгисэй (Хүйтэн, Номгон, Атлантик) уһаар угаагдадаг. Баруун-хойно Евраази тибэтэй Беринг холой хахасуулдаг. Урда талада нарин газараар Урда Америкэтай ниилэдэг. Харин, Панамын канал хоёр Америкэнүүдэй хилэ болоод эдээние хахасуулдаг.
Хойто Америкын талмай 24,709,000 дүрб. модо болоно. Дэлхэйн талмайһаа 4,8 % болоно, мүн дэлхэйн хатуу газарай талмайһаа жаа гүй 16,5 % болоно юм. 2008 оной июль һарын тоогоор, Х. Америкын хүн амын тоо 529 саягай (млн.) хажууда байгаа һэн, тэдэ хүүнүүд 23 улас гүрэнүүд соо ажаһуудаг юм. Талмайгаар Хойто Америкэ дэлхэйн тибэнүүдэй дунда гурбадахи һуури эзэлнэ, Еврази ба Африка хоёрой һүүлдэ. Хүн амын тоодо баһал 3-дахи һуурида.
Холбооһон
Категори:Америкэ
Урда Америкэ
Урда Америкэ — дэлхэйн тибэ. Баруун хахад бүмбэрсэгэй урда талада байдаг газар. Баруун тээһээ Номгон тэнгисэй уһаар угаагдадаг, зүүн талаһаань Атлантик тэнгис эрьеын норгоодог. Баруун-хойто талада нарин газараар Хойто Америкэтай ниилэдэг. Харин, Панамын канал хоёр Америкэнүүдэй хилэ болоод эдээние хахасуулдаг. Урда зүгтэ, Дрейкын хоолой хоёр тэнгисэй уһа ниилүүлдэг, харин Антарктика тибэтэй хахасуулдаг юм.
Холбооһон
Категори:Америкэ
Малайзи
Ниитэ газар нютагай талмайнь 330,4 мянган дүрбэлжэн км. Холбоото уласай 9 можо уласуудые удамшалай ударидагшад (ехэнхидээ султанууд) толгойлно. Хоер танхимтай хурал. Эдэ дундаһаа Малайзиин Дээдэ захирагша зэргэтэй хааниие һунгана. Куала-Лумпур хото Малайзиин ниислэл хото гэдэгшье һаа, 1999 онһоо гүрэнэйнгөө засаг захиргаанай түб Путраджая хотодо байна. Ондоо хотонууд: Джорджтаун, Ипох, Джохор-Бару, Петалинг-Джая, Кучинг.
2015 оной тоосогоор 30 987 мянган хүн зонтой, нягтаралынь 85,8 хүн; хүн зонойнгоо 51 % хотынхид; малайшууд ба ондоо уугуул угсаатад 59 %, хитадууд 32,1 %, Урда Азиинхид 8,2 %. Һүзэгтэд дунда – 50 % оршом лалын шажантад, буддын шажантад – 20 %, христос шажантад, энэдхэгэй шажантад, күнзын шажантад – 5 %, сикхууд, бахайшууд. Албан еһоной хэлэнүүд – малай хэлэн; англи хитад ба тамил хэлэншье бии.
Холбооһон
Категори:Ази
Марк Твен
Марк Твен (Mark Twain; 30.11.1835, Флорида, Миссури, — 21.4.1910, Реддинг, Коннектикут), Америкын алдартай зохёолшо. Миссури можодо түрөө. Амидаралайнгаа ехэнхи хугасаанда сониной газар ажаллажа байһан болон зохёолшо болохоһоон урда заби жолоододог байһан. Тэрэнэй жэнхэни нэрэ Сэмюэл Ленгхорн Клеменс (Samuel Langhorne Clemens). Тэрэ 1835 оной 11 һарын 30-нда Миссури можын Флоридада шүүгшэ Джон Клеменсын 6 үхибүүдэй табадахи болон түрөө. 4 наһатай байхада гэрынь нүүжэ 50 км-ын зайтай Миссисипи мүрэнэй дэргэдэхи Һаннибал бишыхан хотодо ошоһон байна. Тэрэ үедэ уһан тээбэри сэсэглэн хүгжэжэ байһан энэ газар Шэнэ Орлеан болон Сент-Луис хотоһоо ерэжэ ошохо хүнүүдэй хүл үдэр һүнигүй таһархагүй байдаг байгаа. Һүүлдэ энэ хото, хүнүүдэй дүрэ зураг Марк Твенэй эгээн алдартай зохёолой нэгэ «Том Сойерой ябадалнуудта» (1876) гараха баатарнууд болон газарай загабари болоһон бэлэй. Уран зүгнэл болон хошон шогой мэдрэмжэтэйгээрээ алдартай байгаа. 60-70-аад оной үгүүлэлгэнүүдынь Америкын хүдөөгэй ажамидаралай хошог энеэлтэй тайлбари («Калаверас аймагай алдарта баха» суглуулбари, 1867). «Алталиг зуун жэл» (1873; Чарлз Дадли Уорнертой хамта) хошон энеэлтэй роман санхүү-улас түрын бодолгын корупци тухай; «Миссисипидахи амидарал» (1883) уянгын-намтарай ном. «Гекельберри Финнда тохёолдоһон ябадалнууд» (1884) гүйсэһэн ниигэмэй шүүмжэлэл тэмдэглэнэ. Ниигэмэй иерархи «Коннектикутһаа Янки Артур хаанай үргөөдөө» (1889) хүлеэжэ абанагүй.
Категори:АНУ-ай зохёолшод
Краснодарай хизаар
Краснодаар хизаар (Краснода́рский край) — Оросой холбоото уласай хизаар. 37 муниципал аймагууд, 11 хотон округууд.
Зүүлтэ
<references group="К"/>
Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд
I мянган
I мянган - мянган.
Категори:Мянганууд
Үлзытын Дондог
Үлзытын Дондог (1936—1972) — үндэhэн буряадай ирагуу найрагша.
Намтар
Үлзытын Дондог 1936 ондо Бэсүүр аймагай Заган дабаанай үбэртэ, үндэр Хайрангын хормойдо оршодог Шэбэртэ тосхондо түрэһэн юм. 1956 ондо түрэл Шэбэртэ нютагтаа арбан жэлэй дунда һургуулияа дүүргээд, Москва хотын М. Горькиин нэрэмжэтэ уран зохёолой дээдэ һургуулида орожо, магтаалтайгаар түгэсхөө һэн. Үхибүүдтэ зорюулһан «Гуурһанай гурбан нюуса» гэһэн түрүүшын шүлэгэй түүбэриингөө 1957 ондо ниитэлэгдэһэнһээ хойшо, 11 ном бэшэһэн бэлэй.
Үлзытын Дондог 1936 ондо Бэсүүр аймагай Заган дабаанай үбэр, үндэр Хайрангын хормойдо оршодог Шэбэртэ һууринда «газар оёортой, шулуун зуухатай, ганса онигор сууха сонхотой орбогор зэмьеэ соохоно оршолон дэлхэйдэ түрэhэн» юм. 1957 ондо тэрэнэй үхибүүдтэ зорюулhан «Гуурhанай гурбан нюуса» гэжэ түрүүшын шүлэгэй суглуулбари гараа. Тэрэ гэhээр эршэмтэйгээр хүдэлжэ, богонихон наhанайнгаа хугасаа соо арбан нэгэн ном буряад хэлээр хэблүүлээ. Михаил Светлов, Евгений Евтушенко, Станислав Куняев болон бусад элитэ совет ирагуу найрагшадай оршуулгаар олон тоото шүлэгынь, ород, латыш, украина, белорус, хальмаг, татаар, яхад, эстон, таджик зэргэ хэлээр зэдэлээ hэн…
Үлзытын Дондогой ирагуу найраг соо нэн түрүүн тэрэнэй уянгын шэглэлые тэмдэглэмээр. Уран шүлэгынь хүнэй сэдьхэл бодол харуулhан, хүнэй һанаа сэдьхэлээ зобохо, хүлгэхэ, доһолхо мэтые ирагуу тодоор дүрсэлһэн гайхалтай олон янзын хээ угалза, үнгэ будаг, баялиг хэлбэри маягтай, уран тодо удхатай байха юм. Ирагуу найрагша зүрхэнэйнгөө лугшалта, һанал бодолойнгоо хамаг бүхы нюусые нээхэ маша гүнзэгы уран шадабаритай.
Үлзытын Дондогой зохёохы ажалай гол һэдэб хадаа хүн, тэрэнэй сэдьхэл, гуниг, баяр, инаг дуран болоно. «Хүн боложо түрөөл хадаа, хүнэй түлөө амидара». Инаг дуранай харгы орёо. Наратай сэлмэг үдэршье, бороотой харанхы hүнишье гэжэ байха. Бэлигтэй ирагуу найрагшын шүлэг соо баярай энеэдэншье, удхарай нулимсашье, юрэдөө инаг дуранай арба hаа арба, хори hаа хорин жолоонь хуу бүгэдэ холбоотой. Хайра дуранай тухай хэлэхэдээ, хооhон хубхай үгөөр бэшэ, хэнэйшье зүрхэндэ тунама тодо дүрэнүүдээр зураглан гаргадаг онсо мэргэжэлтэй. Буряадайнгаа үндэhэн хэлые бургааhандал уян, буладтал хатуу болгожо, хуур лимбын хурса, зөөлэн аялгаар арадайнгаа энэрхы сэдьхэлдэ гэгээн зула бадаруулhан эдир гургалдаймнай энэл даа! Агын элдин талаhаа Ангарай эрье туласа энэ гургалдайнгаа нэрые мэдэхэгүй уншагша байха гү?
Үлзытын Дондог уран һайханаар шүлэг уншахадаа тон гарамгай һайн һэн. Тэрэнэй өөрынгөө бэшэhэн шүлэгөө уянгата хонгёо хоолойгоор уншажа байхые олон уншагшад сэдьхэлээ хүдэлгэн шагнаhан байха. Гэбэшье Дондог дуу дуулахадаа бүришье үлүү һайн hэн. Үлзытын Дондог арадай аман зохёол, юрын зоной баялиг үгэ хэлэ, хуушан монголоор бэшэгдэhэн намтар түүхэ hайн мэдэдэг тула, түрэл ирагуу найрагтаа шэнэ онол арга, уран үгын шэнэ аялга уянга оруулжа шадаһан юм. Жэшээлэн хэлэхэдэ, богонихон шэбшэлгэ мүрнүүд соогоо буряад сэсэн үгын маша гүн удхые, сэдьхэлэй дүрсэлхы уран шадабариие оруулжа шадаhан байна гэжэ тэмдэглэбэл зохино.
Буряадай хүн зон
Буряад Ороной хүн ама (ажаhуугшад).
Үлзытын Дондог
Намтар
Үлзытын Дондогой уран бүтээлэй үшөө нэгэ шанга талань байгаалиин байдалые уянгалан харуулһанда оршоно. Тэрэнэй зохёол дотор түрэл дайдынгаа арюун hайхан шарайе магтаhан олон тоото шүлэг уншажа, арюун агаараарнь амилжа байhандал болодогбди. Гушан зургаан наhандаа бурхан болоһон Үлзытын Дондогой намтар газаа талын баримтаар элбэг бэшэ. 1956 ондо түрэл Шэбэртэ нютагтаа арбадахи анги дүүргээд, Москва хотын М. Горькиин нэрэмжэтэ Уран зохёолой дээдэ һургуулида орожо, амжалтатайгаар түгэсхөө hэн. Эдэ жэлнүүдтэ тэрэ «Арбан табан дуун» гэhэн үлхөө шүлэг найраглалаа дууhажа, Евгений Евтушенкын оршуулгаар ород хэлээр «Дружба народов» гэһэн һэдхүүлдэ хэблэн гаргаһаниинь, арад зоной сэдьхэлдэ бүхөөр хадуугдан ороhон юм.
Буряадай хүн зон
Зүүлтэ
Категори:Буряад Улас
Үлзытын Дондог
Намтар
1972 оной 11-дүгээр һарын 8-да наһа бараа.
Зүүлтэ
Категори:Намтар Категори:Буряадай уран зохёолшод Категори:Буряадай ирагуу найрагшад
Расизм
Расизм — расануудые «дээдэ», «доодо» зэргын гэжэ илгаруулдаг эрдэм ухаанда эсэргүү, хархис, хүндэ дурагуй фашис теори; расистнууд болбол буляан, дарлаха, мүлжэхэ ба хоёрой хоорондо яһа хаяха ябадалнуудаа зүб болгохо гэжэ рассизмые нэбтэрүүлдэг юм.
Зүүлтэ
Категори:Ксенофоби Категори:Хуурмаг эрдэм ухаан
Хара-Болдог
Хара-Болдог (пик Черского) — Хамар дабаанай Хамар шэлын эгээл үндэр сэг (2090 м). Зүблэлтэ үедэ Сибириин мангад шэнжэлэгшэ Иван Дементьевич Черскийн нэрэмжээр шэнээр нэрлэгдэнхэй.
Мүн үзэхэ
Категори:Буряадай газар зүй Категори:Эрхүүгэй можо
Далайн ван
Далайн ван ( «Далайн ван одон»; тэмдэг: ) — наранай аймагай наймадахи гараг юм. Хэмжээрээ дүрбэдэхи томо, массаараа гурбадахи томодо тоосогдоно. Далайн вангиинь хажуу дахи нягта арай багатай тэнгэриин ван гарагһаа үлүү, дэлхэйһээ 17 дахин ехэ массатай. Тус гарагынь нараные ойролсоогоор 30.1 а.н. зайнда тойроно. Тэнгэриин ван гарагай орбита бага зэрэг өөршэлэгдэжэ байһаные үндэһэлэн 1846 оной 9 һарын 23-нда нээгдэһэн далайн ван гарагынь ажаглалтаар буса математика тоосоогоор олдоһон анханай гараг болоо. Энэ үедэ мүн хамагай томо дагуур болохо Тритон нээгдэһэн байна. Далайн ванда ошоһон ганса замбулиинай хүлэгынь 1989 оной 8 һарын 25-нда ошоһон Вояджер 2 байба.
Рабиндранат Тагор
Рабиндранат Тагор (রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর, 7.5.1861, Калькутта — 7.8.1941, Калькутта), Энэдхэгэй зохёолшо ба ниигэмэй зүдхэлтэн; бенгал хэлээр бүтээбэ. Пантеис шэнжээр («Үдэшын дуунууд», 1882), гүн ухаанай бодожо үзэлгээр («Маноши», 1890; «Алтан хүлэг», 1893), патриотизмаар, инаг амраг эрхэтэн бодолгоор тэмдэглэгдэһэн уянгын шүлэгүүд; «Тахилгын дуунууд» («Гитанджали», 1912, англи хэлэндэ зохёогшын оршуулһан) шүлэгэй ном. «Джибандебота» («амидаралай бурхан») гэһэн хүмүүнлиг ойлголтые найруулба. Тэрэнэй романууд («Уула», 1907-10, «Гэр ба дэлхэй», 1915-16), үгүүлэлгэнүүд, туужанууд, зүжэгүүд, сэтгүүл зүй расаар (арһанай үнгөөр) илгабарилхада, шажанай тэсэбэригүй байдалда, кастын системэдэ ба эхэнэрнүүдэй эрхэгүй байдалда эсэргүүсэнэ; үндэһэнэй эрхэ сүлөөгэй түлөө үзэлөөр, хүсэрхылэлэй ба хүсэрхылэлгүй тэмсэлэй арга тухай һанаанаар дүүрэн байна. Хэлэнэй, удха зохёолой, гүн ухаанай, шажанай асуудал тухай номууд. Энэдхэгэй түрын дуулалай үгые, Бангладешэй түрын дуулал болоһон «Минии Алтан Бенгали» дууе бэшэбэ. 1913 ондо Нобелиин шагналда хүртэбэ.
Намтар
Тэрэ Британиин колони байһан Энэдхэгэй Бенгали можын Калькуттада (одоо Колката нэрэтэй) нэрэ хүндэ бүхы Тагорой гэр бүлэдэ долоодохи хүбүүнэй одхон болон түрөө һэн.
Бага наһанһаан шүлэг зохёохо абьяасынь элиржэ байһаншье, баруунай маягай болбосорол олгохо системэдэ даһан зохисоһонгүй, гурбашье һургуули хаяба. 1878 ондо 17 наһатайдаа Англида ошожо, Лондоной ехэ һургуули колледжта (UCL) жэл хахад һуралсаһан болобошье, түгэсэжэ шадаагүй байна. Гэхыдээ энэ хугасаада баруунай ирагуу найраг, соёлтой танилсажа, ирагуу найрагшынгаа хубида үдэжэ торнибо.
1901 ондо Висва Бхарати ехэ һургуулиие байгуулав. 1909 ондо бенгал хэлээр бэшэһэн шүлэгэй соморлиг "Гитанджалияа" өөрөө англи хэлэндэ оршуулан гаргаһаниинь оршуулгын үмэнэхи үгые тэрлэһэн Уильям Йейтстэ ихэд магтагдажа үнэлэгдэһэн ажа.
1913 ондо азишуудһаа түрүүшынхиеэ Нобелиин шагнал хүртэһэн болоод 1914 ондо Англиин засагай газарһаа рыцарь сулаар шагнагдаһан байна.
Тэрэ Махатма Ганди хоёр эхилүүлһэн Энэдхэгэй бэеэ даанги байдалай түлөө хүдэлөөниие талархан дэмжэжэ, Ромен Ролан, Альберт Эйнштейн хоёрой дэлхэйн хэмжээнэй суутануудтай нүхэрлэжэ ябаһан юм. Мүн Германиин физик, Нобелиин шагналтан Вернер Һейзенбергтэ дурна философиие заажа байһан гэдэг.
Ном зохёол
Категори:Энэдхэгэй зохёолшод Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Фридрих Ницше
Тобшо намтар
Фридрих Ницше 1844 оной 10 сарын 15-нда тэрэ үеын Пруссиин Рёккен хотодо түрэбэ.
Ницше табан наһатай байхадань лютеран церковиин монах байһан эсэгэнь наһа бараа, тэрэбээр эжынхээ гар дээрэ үһэжэ, гэртээ эмэг эхэ, түрэһэн эгэшэ, мүн хоёр нагаса эгэшын хамта амидардаг байба. Бонн болон Лайпциг дахи дээдэ һургуулинуудта сонгодог хэлэн бэшэгэй ухааные эзэмшэжэ, хорин дүрбэн наһандаа Базелийн дээдэ һургуулида багшаар оробо. 1879 ондо эрүүл мэндын байдалһаа боложо (толгойной архаг үбшэн туһаһан болоод хараань ехэ муудһан ушар) тэтгэбэртэ гарахад хүрэһэн. Түүнһээ хойшо Ницше уран бүтээлээ сүлөөтэй туурбиһан, харин 1889 ондо эдгэшэгүй сэдьхэлэй үбшэн туһажа, оюун һанаанай эрсэ доройтолдо ороһон байна. Амидаралынхаа һүүлын арба гаруй жэлдэ тэрэбээр сэдьхэлэй эмгэгын эмнэлэгтэ эршэмтэй эмшэлүүлжэ оршон тойрноо ухаарша мэдэхээ болиһон эмгэнэлтэ байдалаар 1900 оной 8 һарада Ваймарта наһа бараба.
Үзэл сурталнууд
Ницшегые гүн ухаантанай хубида амжалтад хүргэхэдэнь эртэнэй грекын соёл, илангаяа Аристотель, Платон хоёрой гүн ухаан, германиин сэдьхэгшэ Артур Шопенхауэрай үзэл, Дарвинай хүгжөөл хубисалай онол болон Германиин хүгжэмэй зохёолшо Вагнертай нүхэрлэжэ ябаһан зэргээнь ехэхэн нүлөөлһэн байна.
Ницшегай арбин ехэ уран бүтээлүүдһээ Эмгэнэлтэ зүжэгэй эхилэл (1872), Заратустра үгүүлһэниинь (1885), Һайн муугайн саана (1886), Ёһо һуртахуунай гарал үүһэл (1887), Антихрист (1888), Ессe Homo (1889), Эрхэ мэдэлэй хүсэлэн (1901) зэргэ зохёолуудые дурдажа болоно.
Ницшегай этигэжэ байһанаар үрнэ дахинай шажанай уламжалалта ёһо зүйнь үдгөө мүн шанараа алдажа хуби хүмүүнэй амидаралые тэтгэжэ шадахаа болиһон ажа. Өөрын энэ бодолоо «Бурхан нэгэнтэ үгы болоо» хэмээн элирхэйлэн тунхаглаһан байна. Тэрэбээр христосой номлолдо шүүмжэлэлтэй хандажа, энэниие «боолошлохо ёһо суртахуун» гэжэ нэрлэжэ байһан, ушариинь хүмүүниие ёһо суртахуунай нэгэн хэм хэмжээндэ хизгаарлан барижа байха зорилготой болоод шухам сул дорой, номгон, гэнэн хүмүүндэ энэхүү номлол үйлэшэлжэ, өөртөө татажа байдаг гэжэ үзэдэг байба.
Харин Ницше «өөртөө эзэн байха ёһо суртахууные» һанал болгожо байһан болоод ниигэмэй тогтоһон хэм хэмжээг эбдэжэ шадаха хүшэрхэг, түгэс түгэлдэр, бэе даан сэдьхэжэ бай Эрхим хүные үндэрөөр үнэлһэн байна. Тэрэнэй үзэжэ байһанаар «бүлэг гү, али һүрэг хүмүүн» ямагта алибаа нэгэн уламжалал, ёһо заншалһаа хамааран шалтагаалдаг бол Эрхим гэгшэ хүн бусадһаа илгагдаха онсолог шэнжэ шанартай, өөрын сонирхол хүсэлээ хинажа шададаг, шажанай номлодог тэнгэриин орондо бус бодото юртэмсые шүтэжэ этигэһэнээр хүнэй амидаралда тохёолдодог зоблон гасаланг бүрэн мэдэрдэг, үргэлжэ шэнэ зүйл, шэнэ харилсаае туушатай бүтээжэ ябадаг ажа.
Хэдыгээр Ницше иимэ агуу Эрхим хүн хараахан бии болоогүй гэжэ һанажуулжа байһан болобош хэд хэдэн хүмүүниие үльгэр жэшээ болгожо дуридаһан байдаг. Үүндэ: Сократ, Иисус, Леонардо да Винчи, Микеланжело, Шекспир, Гёте, Юлий Кесарь, Наполеон зэргэ хүмүүниие нэрлэбэ.
Ницшегай ёһо суртахуунай гол сүмиинь амидаралай үндэһэн хүдэлгэгшэ хүсэн бол хуби хүнэй эрхэ мэдэлтэй байха хүсэл эрмэлзэл мүн гэһэн һанаа юм. Эерэг гү, али зүб талаһаань абаш үзэбэл энэнь бүхынһээ үлүү боложо бусадыеаа захиржа дарлажа байхын нэрэ огтохоншье бэшэ, харин өөрөө өөрыгөө эзэмдэхэ сэдьхэлэй тэнхээтэй байха, бэе дааһан бүтээгшэ сэдьхэлгээтэй болохо ябадал юм. Харамсалтайнь, тэрэнэй энэ түгэс түгэлдэр Эрхим хүнэй тухай үзэл баримталалыень эзэн боолын харисаата ниигэмэй жэшээ болгон тайлбарлажа, дарангуйлалай тоталитар гүн ухаантай холбон буруугаар ойлгожо ерэжээ.
Зүүлтэ
Категори:Германиин гүн ухаантад Категори:Германиин зохёолшод
Камчаткын хизаар
Камчаткын хизаар (Камча́тский край) — Оросой холбоото уласай хизаар. Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Туйлай Хойто зүгэй нютаг мүн. Засаг захиргаанай түб — Петропавловск-Камчатский хото. 11 нютаг засагай аймагуудтай, 3 хотын тойрогуудтай.
Газар зүй
Камчаткын хизаар Камчаткын хахад аралда, Оросой Алас Дурна хубида байрлана. Зүүн зүгтэ Номгон далайгаар, баруун зүгтэ Номгон далайн нэгэ хуби болодог Агнууриин тэнгисээр хүреэлэгдэнэ. Камчатка галта уула эдэбхитэй бүһэдэ оршоно. Нютаг можо дотор 300 галта уула байна, тэдэнһээ 29 эдэбхитэй гэжэ тоосоно. Эндэ Евразиин эгээн үндэр уула болохо — Ключевская Сопка (4750 метр үндэр) байрлана. Камчаткада олон гейзер ба дулаан аршаан байна.
Сагай бүһэ
Хизгаар Камчаткын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 12 (UTC+12), Москвагийнхаас (MSK+9) юһэн сагаар түрүүлдэг.
Хүн зон
Хизаарайнгаа эгээн томо хото хадаа нютагай хүн зоной 56 % ажаһуудаг Петропавловск-Камчатский (2010 оной тоосоогой ёһоор 179 800). 2010 оной байдалаар арад түмэнэй бүлэглэлынь:
Эгээн олон зонтой уугуул үндэһэн арад түмэн корягууд 2002 ондо нютагай хүн зоной 26,7 % ажаһууһан Коряк автономито тойрогто ажаһууна. Ондоо, үсөөн үндэһэн арад түмэн:
Оросой Хойто туйлай ондоо нютаг можотой адли можын хүн зоной тоо үсөөржэ байна. 1989 ондо хүн зоной тоо 471 932 байгаа. 1989 ба 2010 оной хороондо хүн зоной тоо 31,8 % үсөөрбэ.
Мүн үзэхэ
Категори:Камчаткын хизаар Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог
1989 оной Тяньаньмэнь талмайн алалга
Тяньаньмэнь талмайда 1989 ондо болоһон хидалга гэдэгынь Хитадай Бээжэн хотын түб талмай гү, али Тяньаньмэнь талмайда 1989 оной 4 һарын 15-һаа 6 һарын 4-эй хоорондо хитадай оюутан, ажалшад болон дэмжэгшэд хитадта арадшалалые хүгжүүлхэ шаардалга табижа жагсаал сулаан болон һуулта хэһэн болоод түүниие Хитадай ударидалга Хитадай арадай сүлөөлхэ армиин сэрэг, зэбсэгтэй хүсөөр шуһан урдажа дараһаниие хэлэдэг байна.
Үйлэ ябадалай үрнэл
1978 онһоо ударидагша Ден Сяопин эдэй засаг, улас түрын субарал шэнэшэлэл хэжэ эхилһэниинь 10 жэлэй дараахи ехэ хүдэлөөнэй һалхиие хиидхэбэ. Ден Сяопинэй өөршэлэлтэ шэнэшэлэл гэхэ арга хэмжээнь Хитадай улас түрын тогтолсоое хангалтатай өөршэлжэ шадахагүй байгаад сэдьхэл дундуур оюутан залуушад, сэхээтэнүүд энэ үедэ Хитадай үнсэгэ булан бүритэ бии боложо байба. СССР-да М. Горбачёвай эхилүүлһэн өөршэлэн байгуулалтатай жэшэжэ болохысо шэнэшэлэлые тэдэ хүсэбэ. 1986—1987 ондо арадшалалые дэмжэгшэ оюутад эсэргүүсэлэй хүдэлөөн үрнүүлһэнтэй зэргэһэн Хитадай Коммунис намай Юрэнхы нарин бэшэгэй дарга Ху Яобан 1987 оной нэгэдүгээр һарада албан тушаалһаа огсоробо. Намай бодолгоһоо «гажууд» өөршэлэлтын тухай нээлтэтэйгээр хэлэжэ, оюутадай хүдэлөөнэй дэмжэһэн Ху Яобан 1989 оной дүрбэдүгээр һарын 15-ндэ зүрхэнэй шигдээһээр гэнтэ наһа бараһаниинь оюутадай бодолгые үдөөжэ үгэбэ.
Дүрбэдүгээр һарын 15: Ху Яобанай дурасхалые хүндэдхэн Тяньаньмэниин талмайн дундаха Арадай баатаруудай хүшөөнэй үмэнэ хэһэг залуушад һайн дураараа сугларба. Бээжэнгэй Ехэ Һургуули, Циньхуа Ехэ Һургуулиин оюутад энэ үдэр оюутанай байр болон Тяньаньмэнь талмайда хэһэг хэһэгээрээ ниилэн эмгэнэлэй үгэсээ бэшэн, гашуудаба.
Дүрбэдүгээр һарын 16: Бээжэнһээ гадана Шанхай зэргэ хэд хэдэн хотодо үүнэтэй эжэл үйлэ ажаллагаа эхилһэн.
Дүрбэдүгээр һарын 17: Хитадай улас түрын шэнжэлхэ ухаан, хуулиин ехэ һургуулиин 500 үлүү оюутад Тяньаньмэнь талмай дахи Арадай ехэ танхимай зүүн хаалганай үмэнэ сугларжа Ху Яобаные эмгэнэн дурсаба. Сагдаагайхан эхиндээ оюутадые өөрһэдөө тарахые ядхаһан болобошье тэдэнэй хүсэһэнээр болоһонгүй. Һүни болоход бусад ехэ һургуулиһаа болон Бээжэнгэй багажа эргэд олоноороо ерэжэ, тэдэнтэй нэгэдэбэ. Энэ һүни Бээжэнгэй ехэ һургуулиин 3000 үлүү оюутан дотуур байранааһаа Тяньаньмэнь талмай руу жагсажа, тэдэнтэй Циньхуагай оюутадшье нэгэдэбэ. Жагсагшадай тоо нэмэгдэжэ, эсэргүүсэлэй хүрээшье үргэжэжэ, оюутад зүбхэн Ху Яобанай араһаа гашуудха буса түрэ засагай ударидагшадта хүргүүлхэ долоон зүйл бүхы шаардаха бэшэг гаргаба.
Дүрбэдүгээр һарын 18: Оюутад эхэ ороншодой дуугаа дуулажа, жагсаал зохёон байгуулагшад өөршэлэлтэ шэнэшэлэлые уряалһан үгэ хэлэжэ байба. Тэдэ Түб хорооной ударидалгануудтай уулзажа, долоон зүйлтэй шаардалгаа үгэхые хүсэбэ. Энэ хоорондо эрхэ баригшадай оршон һуудаг Чжуннаньхай согсолбориин гадана хэдэн мянган оюутан сугларжа, тэдэнэй шаардалгад харюу үгэхые шаардаба. Оюутад согсолбори руу хүсээр орохо гэжэ дайраһаншье бүтэлгүйтэһэн ушар гадаань һуулта зарлаба. Засагай газарай зарим албанай хүн тэдэнтэй уулзажа ярилсаһаншье албан ёһоной харюу үгөөгүйнь жагсагшадай уур бухимдалые дэбэргэбэ.
Дүрбэдүгээр һарын 20: Эсэстэнь сагдаанар һуулта зарлагшадые хүсээр тарааба. Энэ үегээр багахан хэмжээнэй мүргэлдөөн гаража.
Дүрбэдүгээр һарын 21 һүни буюу Ху Яобаные эсэсэй замдань үдэхэ ёһололой үмэнхи үдэр Тяньаньмэнь талмайда жагсагшадай тоо 100 мянга дабаа. Энэ үеһээ талмайе олон ниитэдэ хааһан байна.
Дүрбэдүгээр һарын 22: Бээжэнгэй ехэ һургуулинуудта багша, оюутадынь хэшээлээ хаяжа эхилбэ.
Дүрбэдүгээр һарын 26: Коммунис намай (ХКН) түб хэблэлдэ Ден Сяопиниин «үймээн самуунай эсэргүү тугаа үндэр үргэсэгөөе» нэрэтэй элидхэлые хэблэбэ.
Дүрбэдүгээр һарын 27: Элидхэл гараһанай үглөөдэр Бээжэнгэй түб гудамжаар 50 мянган оюутад жагсажа, эрхэ баригшадые дээрэхи мэдэгдэлээ бусаахые шаардаба. Тэдэ мүн Засагай газарай гар хүл болоһон оюутадай холбоодые эсэргүүсэжэ байгаа.
Табадугаар һарын 4: Бараг 100 мянга шахам оюутад дахин Бээжэндэ сугларжа улас түрын шэнэшэлэл хэжэ, хэблэл мэдээсэлэй хэрэгсэлые сүлөөлхые, оюутадай түлөөлэгшэдэй эрхэ баригшадтай албан ёһоной хэлэлсээр хэхые шаардаба. Эрхэ баригшад оюутадай албан ёһоной байгуулгатай ярилсахые зүбшөөрһэншье һаналыень хүлээн абахаһаа татгалзаба.
Табадугаар һарын 13: СССР-эй ударидагша М. Горбачёвай айлшалалые дагалдан ерэһэн олон уласай хэблэл мэдээсэлэй агентлигай анхаарлые татаха гэжэ оюутад түб талмайда үлэсхэлэн зарлаба. Долоо хоног үргэлжэлһэн үлэсхэлэнг дэмжэжэ Тяньаньмэнь хүдэлөөн шэнги зохёон байгуулалтатай бэшэшье гэлээ Хитадай 400 үлүү хото, Шанхай, Хон Конг, Тайвань болон Хойто Америкэ, Европодо хүрэтэр жагсаал суглаан үрнэбэ. Оюутад «Интернационал» дууные хоолой ниилүүлэн дуулажа, эрхэ баригшадые тала талаһаань шахамдуулжа байба.
Табадугаар һарын 19: Коммунис намай (ХКН) Юрэнхы нарин бэшэгэй дарга Чжао Цзыян талмай дээрэ ерэжэ, оюутадые үлэсхэлэнгөө зогсоохые уряалба. Тэрээр «Бидэ али хэдынэ хүгширһэн ушарһаа асуудал байхагүй. Харин танар залуу хүн ушар бэе, эрүүл мэндээ бодолно» гэжэ ухуулжа байба.
Табадугаар һарын 20: Бодолгые хэрэхэн зогсоохо тухайда эрхэ баригшад хоорондоо һанал зүрэлдэжэ байба. Чжао Цзыян зөөлөн аргаар жагсаалые тарааха гэжэ оролдожо байһан бол Ли Пен хүсээр дарахые һанаархажа байжа. Албан ёһоной байра һуури байхагүйһээ Сэрэгэй түб хорооной дарга Ден Сяопин сэрэгэй хуули гаргаба. Гэбэшье жагсагшад сэрэгэйхэнэй хүсые хааба. Чжао Цзыян огсорбо.
Табадугаар һарын 30: М. Горбачёвые дагалдан ерэһэн гадаадын хэблэлэй агентлигууд оюутадай бодолго хүдэлөөн, үлэсхэлэнг дэлхэй даяар сасаа. Энэ үеэр коммунис намай ахамадай зүблэл оюутадтай ярилсажа үзэхэ гэһэн болобош тэдэнэй шаардалга хэтэрхы олон, хамагай шухалань юу хүһээд байгаань тодорхойгүй байһанһаа хоёр тала хоорондоо ойлголсоход бэрхэшээл гараба. Юрэнь, Тяньаньмэниин бодолго амжалтад хүрээгүй нэгэ шалтагааниинь энэ юм. Хээл хахуулиие таһалан зогсоохо, хэблэлэй эрхэ сүлөөтэй болгохо, улас түрые өөршэлхэ гээд янза бүриин шаардалга табижа, тэрэ бүри нэгэдһэн зохёон байгуулалтада орожо шадахагүй байһаниинь тэрэ олон хүнэй ами үрэгдэхэд хүргэһэн бэлэй. Арадай Сүлөөлхэ армиин 27, 28 дугаар арми хотые хиналтада абаба. Энэ үедэ АНУ-ай Юрэнхылэгшэ Джордж Херберт Уокер Буш тус уласда хориг табижа байгаа зарлажа, Хитадай сэрэгэй ударидагшад хоорондоо һанал бодол зүрэлдэжэ байгаа тухай тагнуулай мэдээ абаһанаа мэдэгдэбэ.
Зургадугаар һарын 3: Сүлөөлхэ арми, эргэдэй хоорондо мүргэлдөөн гараба. Жагсагшад машина тэргээр хаалта һаад табижа, сэрэгэйхинэй хориглохын хажуугаар гал табижа, өөдэһээнь шулуу шэдэжэ байба. Энэ хоорондо сэрэгэйхэн зохёон байгуулалтатайгаар хотоһоо гараха сэгүүд болон ехэ һургуулиин гудамжануудые хааба. Энгээд оройн 22:30 минутын оршомдо армиин зэбсэгтэ добтолгоо гү, али бодолгые хүсээр дараха шуһата үйлэ ажаллагаа эхилээ. Армиин танкууд Тяньаньмэнь талмайн хэд хэдэн талаһаа дотогжо дайража, замдаа таараһан оюутан жагсагшад руу гал нээн давшалба. Зарим оюутан талмайһаа гараха гэж оролдоһоншье тэдэные дотогшо бусаажа байһан гэдэг. Энэ үедэ жагсаалые зохёон байгуулагшад сэрэгүүдэй өөдэһөө «молотовын коктейль» мэтын зэбсэг ашаглахагүй байхые анхааруулжа байба.
Зургадугаар һарын 4: үүрэй дүрбэ, табан сагай үедэ армиин танкууд талмайда бүрэн нэбтэржэ, замдаа байһан жагсагшад, машина техникэ бүгэдые һүйрүүлбэ. Гэбэш үүнһээ гансахан сагай дараа гү, али үүрэй 5:40 үедэ талмайе бүрэн сэбэрлэһэн байба.
Түгэсхэл үрэ дүн
Зон үрэгдэгһэдэй тооные хэншье хэлэжэ мэдэхэгүй. Энэ аймшагта алалга үеэр хэдэн мянган залуу амяа алдаһаные хэлэхэ нотолхо баримта байхагүй. Хитадые Засагай газарай албанай мэдээгээр ами үрэгдэгһэдэй тооные 241 гэжэ зарлаһан бол тус улс дахи Улаан Загалмайн нийгэмлиг 2600 гэдэг. Харин гадаадын сэдьхүүлшэдэй тоосоолһоноор хамагай багадаа 3000 хүн энэ үеэр ами үрэгдэбэ. Тэгэбэл НАТО-гай тагнуулай мэдээсэлдэ энэ тооные 7000 дабаһан гэжэ дурдаһан байдаг.
Олон уласай реакци
Африка, Азиин оронууд, Хойто Солонгос, Куба, Чехословаки, Зүүн Германи, Пакистан зэргэ Хитадай ойрын холбоотонуудһаа бусад бүхэ улас хүнэй эрхые носотойгоор зүршэһэн энэ ябадалай дараа Хитадые буруудхан мэдэгдэл хэжэ, янза бүриин хориг табиһан юм. Ден Сяопиниин гадаада дахи айлшалалай түлэблигөө нуража, Дэлхэйн банк, Азиин хүгжэлэй банк тус уласда үгэхэ гэжэ байһан зээлээ бусааба.
Хорёотой һэдэб
Энэ ябадалай дараа Хитадай сонинуудай 12 хубинь хаагдажа, хэблэлэй компанинуудай долоон хубинь үүдээ барижа, 150 үлүү кино, баримтата киное гаргахые хориглобо. Тухайн үеын олон арбан сониной эрхэлэгшэ ажалһаа халагдан, шиидхэл амсаһан гэдэг. Засагай газар 32 сая хуби ном, 2.4 сая дүрсэ бэшэлгын хуурсагые хураан абаа. Одоошье Хитадта «Google» сахим хуудаһаар Тяньаньмэниин бодолгын талаархи мэдээсэл абаха боломжогүй хэбээр.
Хохирогшодһоо гансахан гэр бүлэдэ нүхэн түлэбэри олгобо
НҮБ-һаа Хитадай Засагай газарые арад түмэнһээ уушалал гуйхые шаардаһаншье тус уласай эрхэ баригшад хэзээшье буруугаа хүлээжэ байһангүй. Гэхыдээ 2006 оной дүрбэдүгээр һарада нэгэн жагсагшын ара гэртэ 70 мянган юаниин тэдхэмжэ олгоһон тохёолдол бии. Энэ бол Хитадай эрхэ баригшад дээрэхи ябадалда «гэмшэһэн» хамагай анханай тохёолдол юм.
Холбооһон
Категори:Хитад Категори:Хубисхалнууд
Мекка
Мекка (مكة), Саудай Араб, Хиджаз можын засаг захиргаанай түб. 1,700 мянган хүн зонтой (1986). Лалын шажанай эгээн шухала шүтэлгын түб. Шүтэлгын юумэнэй үйлэдбэри ба наймаан ба мүргэл ябагшадай үйлэшэлгэ. Лалын шажанай дээдэ һургуули.
Түрүүшынхиеэ II зуунда Птолемейн Макораба нэрээр дурдагдаба. Аравиин хахад аралай бөө мүргэлтэй арад түмэнүүдэй шүтэлгын түб байгаа. Меккада лалын шажанай үндэһэлэгшэ Мухаммед түрөө. VII зуунһаа Мекка лалын шажантадай нангин хото болон мүргэл аянай (хадж) зориһон сэг. Харам мечеть сүмэ (Бейт-Уллах; мүнөөгэй барилга XVI—XVII зуунда баригдаһан; Кааба гэһэн эртын мүргэлэй газар тойрон баригдаһан).
Лалын уламжалалаар Мекка хадаа Измаилай үрэ удамуудаар байгуулагдаба. VII зуунда лалын зүншэ Мухаммед тухайн үедээ томо худалдаанай түб байһан Меккада лалын шажаниие тунхаглаһан болон тус шажанай эртын түүхэдэ ехэ шухала үүргэ дүүргэжэ байгаа. 966 оной һүүлдэ Мекка орон нютагай шарифуудаар захирагдажа байһан болон 1924 ондо Саудшуудай эрхэ мэдэл доро оробо. Оршон үедэ Меккагай хэмжээ, дэд бүтэсэ ехээр хүгжэжэ үргэжэжэ байна.
Категори:Саудай Араб Категори:Лалын шажан
Зэд
Зэд (лат. Cuprum үгэһээ Cu гэжэ тэмдэглэгдэдэг), атомай дугаар 29, нэгэн түрэлэй химиин элемент юм. Зэд — бэлээр дабтагдадаг, улааншаг үнгэтэй, үнгэтэ уян металл.
Зэд дээдэ ургамал, амитанай маша шухала тэжээл болобош, ехэ хэмжээнэй зэд амитан, ургамлые хордуулна.
Хүмүүн зэдые 10,000 жэлэй үмэнэһөө хэрэглэжэ эхилһэн байна. Чили, АНУ зэргэ оронууд ехэхэн хэмжээнэй зэдэй нөөсэтэй болоод ехэбшэлэн ил уурхайһаа олборложо байна.
Холбооһон
Категори:Химиин элемент Категори:Металл
II мянган
II мянган - 2 мянган, 1001 жэл - 2000 жэл.
Категори:Мянганууд
GNU FDL
GNU FDL - Википеэдидэ cүлөөтэ баримта бэшэгэй лицеэнзи.
Категори:Википеэди
Хархис ябадал
Хархис ябадал гээшэ хүгжэжэ байһан зоной болбосоролдо сүнэгшэ ангинуудай зүгһөө эсэргүүсэхэ улас түрын хүдэлөөн; хубисхалда дарагдаһан мүлжэгшэ ангинуудай хуушан эрхэеэ дахяад ерүүлхэ һанаатай тэмсэхэ ябадал.
Балтиин тэнгис
Балтиин тэнгис (мүн богонёор Балтика) хойто үргэригэй 53° — 66°, зүүн утаригай 20° — 26° хоорондо гү, али Хойто Европодо байрлаха тэнгис юм. Уг тэнгисиинь Скандинавиин хахад арал, Европо, Даниин аралуудаар хүрээлэгдэнэ. Балтиин тэнгисиинь Сагаан тэнгистэй Сагаан тэнгисэй беломорканал һубагаар, Хойто тэнгистэй Килиин һубагаар тус тус холбогдоно.
Газар зүй
Балтиин тэнгисиинь харисангуй бага дабһажалтатай (brackish), эхэ газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгисэй һаба газарынь мүльһэлигээр үүдэһэн байна.
Хэмжээ
Балтиин тэнгисиинь 1600 км үргэн, дундажаар 193 км үргэн, 55 метр дундажа гүнтэй болоно. Хамагай гүниинь 459 метр хүрэнэ. Гадаргуугай талбайнь 377,000 км², эзэлхүүниинь 21,000 км куб. Эргын утань 8000 км оршом.
Мүльһэн
Балтиин тэнгисэй гадаргуугай 45%-нь ехэнхи үбэл хүлдэнэ. 11-р һараһаа эхилэн хойто эрэг оршомиинь хүлдэжэ эхилхэ ба 3, 4-р һарада мүльһэнэй хэмжээ хамагай ехэ болоно. Зузааниинь хойто хэһэгээрээ 70 см хүрхэ болобош урагшалха тусмаа багадана.
Харисангуй дулаан үбэл зүбхэн Дани, Шведиин эрэг оршом хүлдэхэ ба хобор тохёолдолд, жэшээлбэл 1942 ондо тэнгис бүтэн, 1987 ондо 96%-нь хүлдэһэн болоно.
Дабһажалта
Балтиин тэнгисэй уһанай дабһажалтань далайн уһанайхаһаа бага дабһажалтатай (далайн уһанай дабһажалта дундажаар 3,5 % гү, али 35 ‰) байдагань эхэ газарһаа ехэхэн хэмжээнэй сэнгэг уһан шудхадагтай холбоотой юм. Жэлдэ эхэ газарһаа, Балтиин тэнгисэй уһанай эзэлхүүнэй хориной нэгэтэй тэнцэхэ хэмжээнэй гү, али 500 км куб уһан шудхана. Тэнгисэй түб хэһэгтэ уһанай дабһажалта 6 — 8 ‰, харин гүн рүүгээ дабһажалтань нэмэгдэжэ, 40-70 м гүндэ 10-15 ‰ болоно.
Биологи
Үндэр дабһажалтатай уһан тэнгисэй ёроолдо хуримталгададаг ушар Балтиин тэнгисэй ёроолой 100,000 км² оршом талбайнь (ниитэ талбайн дүрбэнэй нэгэ) үндэр дабһажалтатай, хүшэлтүрэгшын агуулга багатай, амидаралгүй байна. Уг бүһэдэ ехэбшэлэн анаэробик бактери үржэхэ ба хүхэртэ уһантүрэгшэ үүдэнэ.
Тэнгисэй бусад хэһэгтэ дабһажалта багатай тула, Атлантик далайһаа арай өөр түрэлэй экосистемэтэй, өөрөөр хэлэбэл сэнгэг уһаныхтай элүү түһэтэй амитан, ургамал тархаһан байдаг.
Холбооһон
Категори:Тэнгисүүд
Оросой түүхэ
Оросой түүхэ зүүн славянуудаар анха эхилбэ. Славянууд 3-8-р зуунай дундуур Европодо тодоржо эхилһэн байна. XIX зуунда зүүн славяншуудай түрүүшын улас болохо Киевэй Русь байгуулагдаба. Энэ улас Викингүүд болон тэдэнэй үрэ удамуудаар ударидуулжа байһан болоод 988 ондо Византиин эзэнтэ гүрэнһөө христианствын үнэн алдарта шажан гэһэн һургуулиин сургаал үблүүлэн абаһан. Энэ ябадал дараагай мянган жэлэй турша Оросой соёл уралигые тодорхойлһон Византиин болон славян соёл уралигай нэгэдхэлые эхилүүлээ. Уламаар Киевэй Русь задаржа газар нютагынь Оросой маша олон бишыхан хэмжээнэй феодалай уласуудта хубаагдаһан. XI зуунай Сэсэн Ярославай үедэ Оросто (мүнөөнэй Орос уласай урда захаар) эдэй засаг, уран зохёол, уран барилга һайн дэлгэрбэ. 1237-1240 ондо монголшууд Владимир, Киевые добтолһоноор Ехэ Монгол Уласай хэһэг байһан Зүчиин уласта 1480 он хүрэтэр захирагдаба. Түлхигдэһэн Оросой түб Новгород боложо, 1240 ондо Нева голдо Швециие дараһан зэргэ байлдаанаар хойто зүгтэ нютаг тэлээ. Энэһээ Монгол-Алтан Ордондо эсэргүүсэхэ Москва, Доодо Новгород, Тверь зэргэ хото һуурин бодожо буһалгаалаа бэлэй. Шажанайнхантайгаа хамжажа тархай ноёдые суглуулһан Доной Дмитрий 1380 оной шиидбэрилхэ Куликовын байлдаанаар Мамайн сэрэгые сохёо. Киевэй Русиин залгамжалагша уласуудһаа эгээн хүсэрхэг Москва байһан болоод энэ гүнлиг Оросой нэгэдэл, Алтан Ордондо эсэргүү тусгаарлаха хүдэлөөндэ голлохо байра һууриие эзэлжэ байба. Москва — аажамаар оршомойнгоо Орос уласуудые нэгэдхэһэн болоод Киевэй Русиин соёл уралиг, улас түрын үбые захирха болоо.
XV зуунда Москвагай гүн III Иван үндэһэндээ газар газарай олон гүн үгэндөө оруулжа, Орос уласай «ехэ гүн» (великий князь) болоо. 1453 ондо Византиин Константинополь Османда эзэлэгдэжэ түгэсһэнөөр Византиин агуу үбые Орос залгажа байна гэдэг ойлголтоор IV Догшин Иван «цезарь» гү, али «царь» (хаан гэжэ) гэдэг тушаалые бии болгон өөрөө анхалан хүртэһэн. IV Иван Балтын тэнгистэ гаралгатай болохын тулада Ливонтой (1558—1583) олон жэл байлдажа, дурна тиишэ Астрахань (1556 ондо буулган абаһан), Казань (1552) ханлигые мүхөөжэ, Ураалые дабажа Сибирьтэ сэрэгээ эльгээжэ газар нютагаа тэлһэнээр олон үндэһэтэнэй Орос, Зүблэлтын һуури табяа. 1600-аад оной дотоодын химаралай үедэ Романовой удамда засагай эрхэ шэлжэһэн. Оросойнхи газар нээгшэдэй гаргаһан зам, арһан, үнэтэ эд олохо һэдэл, хасаг (казак) сэрэгэй хүсөөр XVII—XVIII зуунда нютагаа Номгон далай хүрэтэрхи нютагые эзэлээ. XVII зуунда хасагууд буряадуудые добтолжо Хойто Монголые эзэмдэбэ. 1721 ондо албан ёһоор Ородой эзэнтэ гүрэн (Российская империя) гэһэн удхата нэрэеэ тунхаглагдаба. XIX зуун гэхэдэ энэ уласынь байлдан дагуулалта, ниилүүлэлтэ, шудалгаа зэргээр хүрээгээ тэлэжэ, Польшоһоо Номгон далай хүрэтэр үргэлжэлһэн Ородой эзэнтэ гүрэн болоһон байба.
I Пётр (1682—1725 оной хоорондо түрэ бариһан), Елизавета (1741—1762), II Екатерина (1762—1796), II Александр (1855—1881) зэргэ түүхэдэ тодоор үлэһэн хаашуул түрэ барижа, мүнөөгэйнхеэр хэлэбэл Финланд, Польшоһоо Аляска, Үбэр Кавказ, Дунда Дурна хүрэһэн уудам газар нютагые дайтахадаа дайтажа, туһалхадаа туһалжа мухардуулһаар өөрын уласайнхи болгожо байба. 1878 ондо Османы уластай дайтажа хамар дээрэнь байха Болгариие сүлөөлжэ хүсэ шадалаа бахдууланхай. XIX зуунай түгэсхэл, XX зуунай эхеэр хубисхалай үзэл һанаа дэлгэржэ, дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ гү, али 1917 оной 2-р һарада хүрэнгэтэнүүд хаанаа (II Николай) түлхин унагаба. 11-р һарада (Октябриин хубисхал) шала өөр гү, али ажалшан таряашадта засагай эрхэ шэлжэбэ. Дайнай дараахи хэрээгээр Украина, Польшо, Финланд, Балтиин уласуудай нютагаа алдаһанһаа Украина, Балтиин гурбые эрьюулжэ абаһаншье зуунай адагта дахин табижа ябуулһан. Сагаан арми, һалан тусгаарлагша яһатан үндэһэтэнэй сэрэг, түрэтэй шэнэ түрэжэ гараһан Зүблэлтэ Орос, тэрэнэй улаан арми хэдэн жэл байлдажа диилэбэ.
Орос Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомынь дэлхэйн түрүүшын эгээн томо социалис орон, «суперхүсэн» болохо СССР-эй хамагай томо, хамагай шухала хэһэг болоо. 1922 ондо байгуулагдаһан СССР-эй гол сүмэнь Зүблэлтэ Орос орон байһан ба 1922 ондо Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай Холбоо (СССР) нэрээр хожомой ойлголтоор 15 бүгэдэ найрамдаха уласайнхинь нэгэ боложо байгуулагдаба. 1924 ондо хубисхалай ударидагша Ленин өөд боложо Сталинай үе (1924-1953) эхилбэ. Түблэрһэн түлэблигтэ эдэй засаг, ажаүйлэдбэрижэлтэ, хүдөө ажахын хамтарал түрын бодолгоор хэрэгжэжэ байба. Дэлхэйн хоёрдугаар дайн эхилхэдээ Нацис Германитай хамта Польшые добтолжо Баруун Беларусь ба Украина эзэмдэбэ. Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайн 1941 оной июниин 22-ой үүрээр эхилһэн юм гэжэ түүхэдэ эли. Баруунһаа дэлхэйн эзэлхые һанаархагша Нацис Германи, тэрэнэй хамсаатан дурнын Япониие һүрэжэ зогсооһон. Энэ Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайнда СССР-эй 30 сая хүн ами алдаһан байдаг. Хардалта һэрдэлгэ маягаар олон сая хүниие хэлмэгдүүлһэниинь Сталинай нэрые түүхэнээ бараатуулдаг.
СССР-эй уласынь дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгые хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ булимтархы хамаг бүгэдые гүрэнэй хинан зонхилдог болошоһон гүрэн байгаа. Зүблэлтэ Холбоо үзэл шурталай хубида дэлхэйн социалис лагериин тэргүүлэгшэ, сэрэг улас түрын Варшавын хэрээнэй оронуудай мүлжэгшэ байһан юм. СССР уралиг, шэнжэлхэ эрдэм ухаанай бүхыл һалбарида амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо СССР задарһанаар Оросой холбоото улас (ОХУ) байгуулагдаһан болоод энэнь СССР-эй залгамжалагша гэжэ тоосогдодог.
Категори:Ородой түүхэ Категори:Оросой холбоото улас
Николай Коперник
Николай Коперник (Mikołaj Kopernik, 1473 оной 2 һарын 19 – 1543 оной 5 һарын 24) — Дэлхэйе юртэмсын түб гэһэн ойлголтые нисааһан одон орон шудалааша байба.
Амидарал
Суута астроном Миколай Коперник Польшын Торунь хотодо түрөө. Бага наһанһаан эсэгэ эхэһээ үншэржэ хосорһон тэрэниие нагаса ахань хүмүүжүүлжэ хүнэй зэргэдэ хүргэһэн байна. Хүүгэд байхаһаан һуража мэдэхэдэ сэдьхэл һанаанаа бүрин зорюулһан Николай Коперник эхилээд Польшодо, дараань Италида хос дээдэ болбосорол эзэмшээ. Хэдыгээр тэрэнэй үзэһэн эрдэмэй ехэнхинь шажанай ном байһан болобошье һамбаагаараа үмэнэхи болон өөрын үеын агууехэ математикнар, одон ороной бүтээлтэй гүнзэгы танилсаа. Энэ зэрэгэсэ гүн ухаан, түрэ эрхэ, анагааха ухаанда һуралсажа алас нютагһаа эхэ орондоо тала бүрын үргэн мэдэлгэтэй эрьежэ ерэһэн байна. Николай Коперник нютагтаа ерэн Варми болон Фромборкто сүм хиидтэ дээгүүр албан хаангуутаа инженерэй ба эмнэлгын албанда үдэрэй сагаа зарсуулан, һүниин сагта сүлөө заб гарган одон ороной шудалалай ажал хэжэ эхилээ. Тэрэ үбэлэй хүйтэн, жабар һалхиие тэбшэн шадал муутай түхөөрэмжээр ажаллажа, байһан болобошье мохолгүй шармайһаар 40 эргэм наһандаа агуу ехэ нээлтэ хэжэ «Тэнгэриин гарагуудай хүдэлөөн тухай» гэдэг алдарта бүтээлээ туурбяа. Энэ бүтээлээрээ Николай Коперник дэлхэй бол бүхы оршолон юртэмсын түбдэ хүдэлөөнгүй оршодог гэжэ үзэжэ, бусад одон юртэмсэ бурханай зохёолоор тэрэндэ зорюулагдан оршодог гэһэн уридаха үеын ойлголтодо хатуу сохилто үгэһэн юм. Тэрэ Һагба, Баасан, Мигмар болон бусад гарагууд Дэлхэйе тойрожо байдаг бэшэ, харин Дэлхэйн хамта Нараниие тойродог гэһэн дүгнэлтэ хэжэ Наранай системын гарагуудай хүдэлөөнэй байдалые харуулһан зураг зохёоһон бэлэй. Николай Коперник геометриин нарын тоосоо томьёо хэрэглэн Наран түбтэй системын онолые бии болгоһониинь Наран ба гарагуудай хоорондохи харисангы зайе бодожо гаргаха, гараг Дэлхэйн хоорондохи зайһаа шалтагаалан ододой гилалзалта бууража, андалдадаг шалтагааниие үнэн зүб тайлбарилха боломжо бүридүүлээ. Иигээд Николай Коперник олон зуун жэл ноёрхоһон Птолемейн һургаалые үгыдхэһэнээр сүм хиидэйхи галзуурһан эсэргүүсэлтэй тулгараа. Тэр үедэ шажанай һургаалта эсэргүү бодоһон хэн болобош тэрсүү үзэлтэндэ тоосогдожо, тиимэ хүндэ анафема гэһэн үзэшэгүй муухай яла шиидхэл ноогдодог байгаа. Николай Коперник шажанай шиидхэлһээ болгоомжолон өөрын бүтээлые хэблүүлхые 30 үлүү жэл хойшо табиһаар наһан барахынхяа үмэнэхи хэблэлдэ шэлжүүлээ. «Николай Коперникай нээлтэ зүбхэн одон ороной шудалалда түдыгүй байгаалиин шэнжэлэл, юртэмсые үзэхэ үзэлдэ бүхэли бүтэн хубисхал хэһэн болоод «Тэнгэриин гарагуудай хүдэлөөн тухай» ном хэблэгдэн гараһан ябадал шажанай номлолоор байгаалиин хуулые тайлбарилха ямаршье боломжогүйе харуулһанаараа шухала юм» гэжэ Ф. Энгельс үнэлэн бэшэбэ.
Зүүлтэ
Категори:Польшын эрдэмтэд
Турантай
Турантай — Буряад Уласай Байгал шадар аймагай, «Турантай» хүдөөгэй һуурин газарай засаг захиргаанай түб юм. Хүн зоной тоо — 5901 (2010).
Ородуудай ерэһэнэй урда Хори-буряадууд нүүжэ ажа һууһан газар байгаа. 1679 ондо ородууд мүнөөгэй Турантайн оршодог газарта Итанцын бэхилэлтэ байгуулба. Хори-буряадууд Итанцын бэхилэлтын зэрлиг шунахай мүлжэлгэдэ эсэс табихын тулада I Пётртэ тусхай түлөөлэгшэдые эльгээһэн түүхэтэй. 1940 онһоо хойшо Турантай Буряад-Монгол АССР-эй Байгал шадар аймагай түб юм.
Зүүлтэ
Категори:Байгал шадар аймаг
Алтан
Алтан (лат. Аurum үгэһээ Au гэжэ тэмдэглэгдэдэг), 79 атомай дугаартай, нэгэн түрэлэй химиин элемент юм. Шара үнгэтэй, хүндэ шанартай эрдэниин түмэрлиг зүйл. Алтаар ехэнхидээ бэһэлиг хэдэг байһан юм. Буряадуудай тон үгытэй зонһоо бэшэниинь басагаяа заһахадаа, алта зүүлдэг байһан гээшэ.
Аurum гү, али Үүрэй туяа гэһэн удхатай лата үгэһөө гаралтай. Алтаниинь байгаали дээрэ сэбэрээр (дангаараа) оршохо ба хубиин шэгнүүр ехэтэй (хүндэ), зөөлэн, гилалзаһан шара үнгэтэй металл юм.
Бодос зүйн шанар
2009 он хүрэтэр хүн түрэлхитэниинь алтанай үндэһэн ба шороон ордоһоо 161,000 тонно алтан олборлоод байна. Голдуу үрэл, ялтас, утаһан, мүн талст хэлбэритэй олдодог.
Алтан голдуу үрэл, ялтас, утаһан, хааяа кристалл хэлбэритэй, шара үнгэтэй байдаг болоод мүнгэтэй алтан үлүү тунгалаг үнгэтэй байна. Харин зэдтэй алтан улаабтар туяатай байдаг. Тэрээр химиин хубида тэсбэртэй, хаанай дарсаһаа бусад хүсэлдэ уудахагүй. Алтан металл ялгатай, хатуулаг 2 −3, нягтарал холисоосоо хамаарха ба сэбэр алтаных нь 19,3 байна. Мүнгэнэй 20-иос дээшэ хубиин агуулгатай алтаниие электрум гэнэ. Сэбэр алтанай агуулгые хорисо гэнэ. Жэшээнь 900 гэжэ байбал тэрэнь тэрэнэй найрлаганда сэбэр алтан 90%-ые эзлэнэ гэһэн үгэ юм. Харин шороон ордон алтандахи хорисонь үндэһэн ордоһоо холдохо тусам сэбэршэжэ нэмэгдэнэ. Алтан зөөлэн, түргэн элэгдэдэг ушар тэрэндэ зэд, мүнгэн болон бусад металл холидог. Алтанай үндэһэн ордын 1 тонно хүдэртэ 3 грамм, 1 шоо метр шороондо 0.1 грамм алтан байбал тэрэниие механизм хэрэглэжэ олборилхонь ашагтай гэжэ үзэдэг.
Хэрэглэлгэ
Алтан хүн түрэлхитэнэй түүхын туршад, үнэтэ металл гэжэ тоосогдон арилшаанай хэрэгсэл, хадгаламжа, гоёл шэмэглэлдэ үргэн хэрэглэгдэсээр ерэһэн ба оршон үедэ шүдэнэй эмнэлгэ, электроникын салбарида ехэ хэмжээгээр ашаглагдажа байна. Нянгай эсэрэг үйлшылгээ үзүүлдэг ушар эмнэлгэдэ үргэн хэрэглэһээр ерэһэн. Алтаниинь янза бүриин металлтай холилдохо шадбаха маша үндэр болоод энэ шанарыень ашаглан түрэл бүриин үнэтэ хайлшын үндэһэн эд болгон хэрэглэдэг юм.
Малтан абалга
2007 ондо дэлхэйдэ алтан 2.38 тонно малтан абаһан болоод 2008 ондо 2.33 тонно малтан абаһан байна. Алтан малтан абалгын ударидагшад боложо байна: :
Одоо үедэ алтанай 2 түрэлэй ордониие түшэглэн олборлолто хэдэг:
Алтанай нөөсэ ехэтэй, дэлхэйн томохон ордо газарууд, тэрэдэ түшэглэһэн уурхайнууд:
Байгаали дээрэ тохёолдохо сул алтанай жэн хэдэн милиграммһаа хэдэн арбан килограмм хүрэтэр байха ажа. Одоогоор мэдэгдэжэ байгаа хамагай томо сула алтаниинь 1872 ондо Австралиһаа олдоһон Холтерманай хабтан гэгдэхэ олдобор болоод барисалдаһан шулууныхаа хамта 1.5 м урта, 286 кг оршом юм.
Мүн Хүсэлые үл мэдэгшэ нэрэтэй 66.6 кг, Хүсэлэй сула нэрэтэй 68.2 кг, Гайхамшагта Барклей гэхэ 52.2 кг, Канадын тала нэрэтэй 41 кг алтан олдоо.
1842 ондо Уралһаа олдоһон Томо гурбалжан нэрэтэй 36.22 кг алтанай олдобор Ородой алмазай фондто хадгалагдадаг байна. Монголой хамагай томо алтанда 1995 ондо Заамарын Хайлаастын ордоһоо олдоһон 808 гр, мүн Шарын голын шороон ордоһоо олдоһон 351.3 гр жэнтэй алтан тус тус ородог.
Олон улсын зах зээл
2017 оны байдлаар алт нь олон улсын хамгийн их арилжаалагддаг 8 дахь бараа байсан бөгөөд нийт худалдааны хэмжээ 331 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэж байна.
Хамгийн том алт экспортлогчид байсан (дэлхийн бараа эргэлтийн 50 % )
Алтны хамгийн том импортлогчид байсан (дэлхийн бараа эргэлтийн тодорхой % )
Дэлхийн экспортод ОХУ-ын эзлэх хувь 1% (ойролцоогоор $ 3.3 тэрбум. АНУ), мөн импортод 0.01% - иас бага (ойролцоогоор.  4.3 сая ам.доллар. АНУ).
Холбооһон
Категори:Химиин элемент Категори:Металл
Сепаратизм
Сепаратизм (séparatisme, separatus — тусгаар) — илгарха, һалаха тээшэ түмгэлхэ, зүдхэхэ ябадал.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ
Бэшэн
Бэшэн (Hominoidea) гү, али антропоиды (Хүн хэлбэритэн Anthropomorphidae), дээдэ приматуудай нэгэ дээдэ бүлэ. Бэшэнэй бүридэлдэ хоер бүлэ ороно: гиббонууд болон гоминидууд.
Гиббонуудай бэеын үндэр 1 метр, шэгнүүрынь 4—12,5 кг. Томо бэшэнүүд 1,5 м үндэрые (орангутан, шимпанзе), 1,75 м үндэрые хүрэнэ; шэгнүүрынь 100—150 кг (орангутан, горилла); тусхай горилла эрэшүүл хаалтада 180 кг үлүү хүрэнэ. Томо эмэ бэшэнүүд эрэһээ бага.
Категори:Һармагшан
Дани
Даниин хаанта улас (Kongeriget Danmark) гү, али Дани (Danmark) болбол Балтын тэнгис, Хойто тэнгисэй хоорондо байралха Ютландай хахад арал ба ойро оршомой аралнууд дээрэ оршохо Хойто Европын улас юм. Ниислэл Зеланд арал дээрэ оршохо Копенхаген хото.
Найроби
Найроби ( суахиляар болон Nairobi) — Кениин ниислэл хото. Тэгшэ газарта 1700 метрын үндэртэ байрладаг. Тойрон дэбисхэр газартай Найроби ниислэл тойрогые байгуулна. 3,2 сая ажаһуугшадтай (2010). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын газартай. Хүнэһэнэй, бүдэй, арһан-гуталай, химиин, түмэрлигэй үйлэдбэрилгэ. Үндэһэнэй дээдэ һургуули. Найроби 1899 ондо байгуулагданхай. Британиин колониин засаг захиргаанай түб. С декабря 1963 оной 12 һараһаа бэеэ дааһан Кени уласай ниислэл.
Дани
Хойто талаараа далайгаар Скандинавиин оронууд, урда талаараа газараар Германи уластай хилэлнэ. Гренланд, Фарерай аралнууд тус ороной харьяанда өөртөө заһан тохинхо эрхэтэй.
Найроби
Категори:Кени Категори:Африкын ниислэлнүүд
Дани
Холбооһон
Категори:Европын уласууд
Сэлэнгэ мүрэн
Сэлэнгэ (монгол бэшэгээр - selengge) мүрэн - Буряад Ороной эгээ ехэ мүрэн. Монгол Уласта эхилээд Байгал далай руу ородог мүрэн юм. Монгол ба Ород Уласуудаар урдадаг.
Нэрэ
"Сэлэнгэ" - "sele" али "сэлэ" гэжэ тунгус (хамниган) хэлэнэй үгэһөө "түмэр" гэжэ тэмдэгтэй. Тиигээд, "Сэлэнгэ" гээшэмнай "түмэр мүрэн" гэжэ хамниган хэлэнһээ тэмдэгтэй.
Германи хэлэн
Германи хэлэн (Deutsch гү, али deutsche Sprache) — Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуурай германи хэлэнэй бүлэгтэ багтадаг хэлэн юм.
Сэлэнгэ мүрэн
Газар зүй
Сэлэнгын утань (Идэр голой эхинһээ) — 1024 модо, харин 409 модонь — Ород Уласай газараар. Сэлэнгын хамаг уһанай суглардаг талмай (бэйзин) — 447 мян. модо². Монголой Идэр болон Дэлгэр мүрэн хоёрой ниилэһэн уһан Сэлэнгэ мүрэн болоод гарадаг. Сэлэнгэ ехынхидээ талын мүрэн, харин, заримдаа уйтан болоод урдадаг (уужамаараа 1—2 модо), мүн тогоо шэнги хүнхэр соо урдаад уужам болодог (уужамаараа 20—25 модо), тиихэдэ холой таһагуудта мүрэнэй уһан хубаагдадаг. Байгал далай руу ороһон адагтань ехэ дельтэ бии юм. Дельтын талмай - 680 модо² (Байгал руу ородог бүхы уһанай, хахадынь Сэлэнгэ мүрэн оруулдаг юм).
Германи хэлэн
Германяар Германи, Австри, Швейцари, Лихтенштайн, Люксембург уласуудта хэлэсэдэг. Тиигээд Бельги, Нидерланд, Франци, Итали зэргэ уласуудта германи хэлэтэй зарим үндэһэтэн оршоно һуудаг. Америкын Нэгэдэһэн Улас, Канада зэргэ Германиһаа олон сагаашад һуурижаһан уласуудта германи хэлэтэнүүд нэлээд бии. Мүнөө Зүүн Европын Болгари, Романи, Ород зэргэ уласта болон Түб Азиин Казахстан зэргэ уласта германи хэлэтэн баһа байдаг.
Сэлэнгэ мүрэн
Газар зүй
Сэлэнгэ мүрэн уһанай найралга, химиин бүтэсээр эгээн ехэ минерализацида тоосогдохо ба гидрокарбонатын уһа бүхы голнуудта хамаарна. Сэлэнгэ мүрэндэ Дэлгэр, Эдир, Хануй, Эгын, Орхон, Хёлго, Сүхэ, Үдэ зэрэг голууд цутгана.
Германи хэлэн
Германи хэлэниинь Германи хэлэнэй бүлэдэ багтадаг Баруун Германи хэлэнүүдэй нэгэ юм. Англи, Нидерланд хэлэнүүдынь мүн Баруун Германи хэлнүүд бэлэй. Германи хэлэнэй олон үгэ англи хэлэтэй холбоотой болобош хэлэзүйн хубида англи хэлэнһээ үлүү нарин түбэгтэй. Германи хэлэдэ туһалха үйлэ үгэ хэрэглэжэ байгаа тохёолдолдо гол үйлэ үгэнь үгүүлбэриин эсэстэ ошохо ёһотой байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Хэлэнүүд