cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ахеменид обог
Ахеменидтэн обог (Ἀχαιμενίδαι) — 558-330 онуудай хоорондо Эртын Персиин хаашуулай обог удам. Үндэһэлэгшэнь - II Кир. Ойрохи ба Дунда Дурнын оронуудые багтаһан Ахеменид улас I Дарийн хааншалга доро сэсэглэн хүгжэбэ. Ахеменид улас Македониин Александрын эзэмдэһэн дээрэһээ үгы болобо. Ахеменидтэнэй шухала түлөөлэгшэд: II Кир, I Дарий, I Ксеркс, III Артаксеркс. Эртын Египедэй XXVII обог мүн.
Хүнэй эрхэ
Хүн бүри түрэхэһөө нэрэ түрэ, эрхынхээ хубида адли тэгшэ байдаг. Эдэ хүн боложо түрэһэн хүн бүрида угһаа заяаһан ёһо һуртахууныхинь салшагүй эрхэ мүн. Хүнэй эрхэ гэжэ мүнөөнэй бидэнэй нэрлэдэг ойлголтодо эдэгээр эрхые үндэһэнэй ба олон уласай хамтын ниигэмлигэй хуули тогтоохо үйлэ ябасын ёһoop тододхон томьёолжо хуули зүйн эрхэ болгожо хуулишалаһан хэм хэмжээе хэлэнэ. Эдэгээр эрхын хуули эрхын үндэһэниинь захирагдагһадай зүбшөөрэл, ондоогоор хэлэбэл эрхын субъектнүүдэй зүбшөөрэл юм.
Хүнэй эрхые бүхи ниитээр хүлээн зүбшөөлгэ
Хүн түрэлхитэнэй бүхы гишүүдэй түрэ, тэгшэ байдалай үнэ сэные мүнөөнэй бидэнэй хүнэй эрхэ гэжэ нэрлэдэг ойлголтые бүрилдүүлжэ байгаа бусад олон үндэһэн заршамай нэгэ адли бараг бүхы соёл эргэншэл, шажан шүтэлгэ болон гүн ухаанай уламжалалда байдагые оложо хаража болоно. Бүхы эргэд ниитэлэг заншалые баримталха ёһотой гэһэн һанаа олон зуун жэлэй үмэнэ гаража һэн. Хүнэй хамагай шухала эрхэ ашагые сахихад шаардалгатай амидаралай үндэһэн һайн һайханай сэсэглэн хүгжэлые үгыдхэдэг ямаршье уламжалал байдаггүй байна. Зарим хүн энэнь бодито байдал дээрэ шухам юумэные хэлээд байна бэ гэжэ асуудаг. Хүнэй эрхэнь хүнэй һайн һайхан байдал гэдэгые ойлгохо хамагай хилбари арга юм. Гэм зэмгүй хүн зон наһаа алдаха, бэлгын хүсэрхылэлые тэбшэжэ зүбшөөрхэ, Засагай газарнууд хүн зоноо үлһэгэлэн байлгаха зэрэгые тэбшэхэ аргагүй юм.
Ахеменид обог
Зүүлтэ
Категори:Эртын Перси
Хүнэй эрхэ
Хүнэй эрхые хамгаалха тухай һанаа
Хүнэй эрхые тодорхойлжо, түүниие хамгаалха тухай һаналые ябаандаа хуулишалаһан хэм хэмжээ болгоһон юм. Үүные хэрэгжүүлхэд Англиин Магна Карта (Magna Carta, 1215), Эрхын тухай айладхал (Petition of Right, 1628), Эрхын тухай хуулишалаһан акт (Bill of Rights, 1689) зэрэгые баталһан олон шухала үйлэ ябадал эхилэлыень табиһан болоно. XVIII зуунда байгаалиин хуулиин талаархи анханай һанаанууд, хүнэй эдэлхи зам ёһоной эрхые хуулишалаһан эрхэ бологон хүлээн зүбшөөржэ, хүгжүүлһэн болоод эдэгээр эрхые анха удаагаа уласай үндэһэн хуулида тусгаһан юм. Энэнь түрэ болон хуби хүнэй хоорондын хуулишалаһан харилсаанай элэрхэлэл боложо Түрын эрхэ мэдэлынь сүлөөтэ хуби хүнэй зүбшөөрһэнөөр бии болодог гэдэгые нотолһон болоно. Хүн ба эргэдэй эрхын тухай Франциин тунхаглал (Déclaration des droits de l'homme et du citoyen, 1789), Америкын эрхын тухай хуули (Bill of Rights, 1791)-ые энэ заршамые баримталан гаргаһан юм.
Холбооһон
Категори:Хүн түрэлхитэн Категори:Эрхэ зүй
7-р Далай Лама
Үндэр гэгээн долоодугаар Далай Лама Галсан Жамсо (, 1708-1757) 1708 ондо Кхамай Литэндэ мэндэлбэ. 8 наһатайдаа хиитдэ һуужа, 9 наһатайдаа Гүмбүм хиидтэ залагдаһан байна. 1719 ондо тэрэниие үмэнэхи Далай Ламые жанажа халаһаниинь үнэн гэжэ Далай Ламада үргэмжэлхэд 12 наһатай байгаа. 1720 ондо Бодала ордондо залагдажа, V Баншан Богдодо шаби орожо гэсэлэй санбаар, хорин наһатайдаа гэлэнгэй санбаар абаа. Энэ үедэ Түбэдэй изагууртануудай дунда эрхэ мэдэл булаасалдаһан тэмсэл гаража шэрүүн болоһоноор барахагүй үргэлжэ үймээн самуунтай байха болобо. Манзын хаан энэ ябадалые улам дэбэргэжэ байһан болоод Зүүнгарын монголшууд эсэргүүсн тэмсэжэ магадгүй ушар Далай Ламые хэһэг зуур Лхасаһаа шэлжүүлэн Зүүнгар, Манза хоёр найрамдалай хэрээ байгуулһанай дараа сая Лхасада бусаажа ерүүлбэ. 1751 ондо Манзын захиргаа Түбэдэй талаар шэнэ хуули гаргажа, Юрэнхы сайдай албан тушаалые буулгажа, Манзаһаа Түбэдые шууд ударидаха засаг байгуулжа, монголшуудтай харилсаа тогтоохые хатуу хориглоһоной дараа Далай Ламада засагай эрхые үгэбэ. VII Далай Лама 1757 ондо табин наһандаа таалал түгэсэбэ.
Григориин литэ
Григориин литэнь 1582 ондо Римэй папа Григорий XIII Юлиин литые шэнэшлэн сайжруулжа бии болгоһон саг тоолол юм. Одоогоор аргын тоолол гү, али наранай тоолол гэдэг утгаараа дэлхэйн ихэнхэ орондо хэрэглэгдэдэг. Мүн Шэнэ тоолол (Новый стиль, тобшоор N.S., NS) гэжэ нэрлэгдэхэнь бии.
Нэгэ жэлые 365 хоногто хубааха болоод 4 жэл тутамда үндэр жэл хэмээн 366 хоногтой жэлые тоолно. Юрэнхэйдөө 4-т хубаагдадаг жэлүүд үндэр жэл байдаг болобошье 400 жэлдэ 3 удаа 4-т хубаагдадаг жэлые үндэр жэл бэшэ, юрдын жэлээр тоосодог байна.
Өөрөөр хэлбэл жэлэй тоо 400-т хубаагдаг бол үндэр жэл. 400 хубаагдадаггүй болобошье 100-д хубаагдадаг бол үндэр жэл бэшэ. Харин дээрхэ 2-һоо бусад тохёолдолдо оной тоо 4-д хубаагдажа байбал үндэр жэл хэмээн тоосно гэһэн үгэ.
Мүн үзэхэ
Категори:Литэ
Ага гол
Ага — Үбэр Байгалай хизаарда, Агын талаар урдадаг гол. Утань 167 км. Онон мүрэнэй зүүн һалаа. Нэрэнь хамнгиган хэлэнэй «зарим газараарнь тайгатай тэгшэ тала» удхатай аги гэһэн үгэһөө гаралтай.
Зүүлтэ
Категори:Агын тойрог Категори:Үбэр Байгалай хизаар
Сэдьхэл шудалал
Сэдьхэл шудалал, өөрөөр психологи (эрт. грек. ψυχή — сэдьхэл һанаа; λόγος — мэдэлгэ ухаан) гэдэгынь хүн ба амитанай оюун ухаан, зан үйлые шудалдаг шэнжэлхэ ухаанай нэгэн һалбари юм. Сэдьхэл шудалаашад шэнжэлхэ ухаанай аргые хэрэглэхэдээ шүүмжэлэлтэ хандалга, тогтоһон онол дээрэ тулгуурлаха болобошье бусад ниигэмэй шэнжэлхэ ухаанай һалбари, тухайлбал социологитой харисуулхад үлүү бага хэмжээндэ ашагладаг байна. Сэдьхэл шудалалай шэглэлээр мэргэшэһэн онолжо, эрдэмтэнэй сэдьхэл шудалааша гэдэг. Сэдьхэл шудалаашань сэдьхэл хүдэлэл, анхаарал, зан үйлэ, хүртэхы, сэдьхэсын эмгэг, сэдьхэл заһал, харилсаа зэргые шудалдаг шэнжэлхэ ухаан юм. Мүн зарим сэдьхэл шудалаашад ухамсаргүй зан үйлые шудалдаг. Сэдьхэл шудалаашад сэдьхэл зүйн үйлэ ябасые шудалжа уламаар хуби хүн болон ниигэмэй хүрээндэ оюун һанаа хэрэхэн нүлөөлдэг болохые оложо тогтоохые эрмэлзэдэг. Сэдьхэл шудалалай мэдэлгэнь болбосорол, ажал эрхэлэлтэ, гэр бүлын амидаралай үйлэ ябаса түүншэлэн сэдьхэсын үбшэные эмшэлхэ зэрэг хүнэй олон үйлэ ажалалгаанда хэрэглэгдэдэг юм. Түүншэлэн сэдьхэл шудалалынь хүнэй хүгжэл, спорт, эрүүл мэндэ, ажа үйлэдбэри, хэблэл мэдээсэл, эрхэ зүйн һалбариие шудалха зорилгоор дэдэ һалбаринуудые бии болгобо. Мүн байгаалиин шэнжэлхэ ухаан, ниигэмэй шэнжэлхэ ухаан, хүмүүнлигэй ухаанай шудалгаае абажа ашагладаг.
Түрэг хэлэн
Tooнууд
Категори:Хэлэнүүд
Сагаан һара
Сагаан һара (, Цагаан сар, Цаһан сар), мүн cагаалган  — Монголшуудай уламжалалта шэнэ жэлэй баяр, угай, арадай һайндэр юм. Сагаалган монгол литээр жэлэй эхин болоно. Сагаалганай урдахи, һарын 29-нэй һүни, дасан бүхэндэ Дүгжүүбэ нэрэтэй хурал хурагдадаг. Хуушан жэлэй һүүлшын һүни һара харагдаггүй, бүтүүгэй үдэшэ бурхан дэлгээгдэдэг үдэр «Бүтүү үдэр» гэдэг. Шэнын нэгэнэй үглөөгүүр эртэ, үүрэй сайжа эхилхэдэ, Һама сахюусан дээрэһээ буужа, нюдэ сабшаха зуура алтан дэлхэйе гурба дахин тойродог буряад-монголшууд гэжэ этигэдэг. Хабарай түрүүн һарын шэнын нэгэндэ тэмдэглэдэг. Тиин Сагаан һарын 1 шэнэһээ 15 хүрэтэр Монлам Ченмо нэрэтэй Сагаан һарын хурал болодог юм; 1 һарын 15 үдэртэ Шойпрүл Дүйсэн тэмдэглэнэ.
Монгол литын жэлнүүд ба һарын үдэрнүүд
Монгол ба түбэд литэ — һарын ба наранай литэ юм. Сагаан һара түрүүн һара юм.
Түүхэ
Хэндэшье мэдээжэ Доржо Банзаровай бэшэһэн «Белый месяц. Празднование нового года у монголов» гэһэн хүдэлмэри дээрэ үндэһэлэн харахада, монгол арад ород арадта ороходоо оройдоол гансахан һайндэр тэмдэглэдэг — тэрэнь Сагаан һара, ондоогоор хэлэбэл — Шэнэ жэл гээд бэшэнэ, теэд мүнөө сагта зунай наадан «Сур харбаан» онсо һууряа баһал эзэлээд байдаг ха юм даа.
Энэ хүдэлмэри соо Шэнэ жэлэй һайндэрые 9 һарын 22-23-най үдэрнүүдэй хугасаа соо, үдэр һүниин тэнсээд байһан үедэ болодог сагаан эдеэнэй һайндэр гэжэ нэрлэдэг байгаа. Юундэ энэ һайндэр Цагаан сар гү, али Сагаалган гэжэ нэрлэб гэхэдэ, энэ үедэ зунай баян бэлшээридэ мал таргалжа, сагаан эдеэн элбэг баян байдаг. Намарай сагта һү тоһоной, сагаан эдеэнэй элбэг дэлбэг боложо, энэ һайндэрэй эрхим хүндын нэгэн болгодог дээрэһээнь Сагаан һара, Сагаалган гэжэ нэрлэжэ болоо гэһэн баримта оруулна. Энэ үдэрнүүдтэ хүн зон нэгэ наһа нэмэжэ, адуу малаа тоолодог байгаа. Малдаа баһашье нэгэ наһа нэмэжэ, тугал — буруун, хурьган — түлгэ, унаган — дааган болоно. Энэ еһо заншал мүнөөшье болотор бии юм. Цагаан Сар гү, али Сагаалган монголшуудай нүүдэл байдалтай нягта холбоотой байһан гээшэ.
1216 ондо, гал хулгана жэлдэ, дүрбэдэхи рабжуунда Сагаалганай үедэ Чингис хаан иимэ захиралтагаргаһан юм: «Үбгэрһэн хүгшэрһэн зондо гүрэнэй һанһаа 1000 алтан пан (хитадай мүнгөөр) 10000 алдан бүд (1 алда 1м 50 см бүд болоно). 60 наһатай зон бүхы бэлэгүүдэй 1 % -дэ хүртэхэ, 70 дабаһан зон 2 % -дэ, 80 жэлэй дабаһан зон 5 % -дэ хүртэжэ, үшөө ондоо бэлэгүүдээр шагнагдаха баатай. 110 наһатайшуул „Ехэ Үлтэс“ гэһэн үндэр нэрэдэ хүртэхэ…».Энэ захиралта 200 жэл соо заатагүй гүйсэдхэгдэдэг байгаа. Халха Монголдо 1911 ондо Богдо гэгээнэй захиралтаар үндэр наһатайшуулые хүндэлжэ бэлэгүүдые баридаг болоһон. Мүнөөшье үедэ энэ һайн ёһо буряад зомнай сахидаг. XIII-дугаар зуун жэлдэ Португалиин аяншан Марко Поло Хубилай хаанай ордондо ерэжэ монгол зоной Сагаан сар найлахыень ехэ һонирхожо бэшэһэн юм. Хаанай элдэб түшэмэлнүүд болон элдэб баяд ноёдойнь Сагаан һарада хаандаа яажа, бэлэг үгэдэг, энэ найраа үнгэргэдэг тухайнь бэшэнэ. Энэ аянша баһал миин үгытэй зоной Сагаан һараяа хүлеэжэ ядан байдагые тэмдэглэнэ. Бэлэдхэлээ нэгэ һара урид эхилдэг байгаа: һайндэртэ үмдэхэ гутал, хубсаһаа оёхо, морёо һорихо, таргалуулха, тогоонойнгоо архи нэрэхэ, эдеэ холоо бэлдэхэ гэхэ мэтэ Монголнууд һайндэрэй үедэ эрэшүүлдээ утаатай гааһаяа барюулха, эхэнэр зондо пулаад, айлшан бүхэндэ хадаг барюулха баатай байгаа. Энэ үедэ хадаг хэрэглэлгэ хадаг болоно. Тэрэ үедэшье, мүнөөшье сагта хадаг гээшэ үндэр хүндэлэлэй ба эб найрамдалай тэмдэг юм.
Баруун ороной литэдэл адляар, шэнэ жэлээ жэл бүри нэгэл үдэртэ тэмдэглэжэ байдаггүй, харин монгол һарын шэнын нэгэнэй үдэр тэмдэглэдэг. Үбэлэй тэг дунда, монгол һарын шэнын нэгэнэй үдэр тэмдэглэдэг болоходоо Буддын шажанай дэлгэржэ ерэхэдэ Хубилай хаанай шиидхэбэреэр эхилһэн түүхэтэй.
Дүгжүүбэ хурал
Сагаан һарын 1 шэнэһээ 15 хүрэтэр Сагаан һарын хурал болодог юм. Жэл бүхэндэ Сагаалганай хуралые угтуулан, бүхы дасануудта «Дүгжүүбэ» хурадаг заншалтай юм. Шэнэ һарын гарахаһаа хоёр хоног урид «Дүгжүүбэ» болодог. Энэ юум гэбэл, «Дүгжүүбэ» гээшэмнай «жара» гэһэн удхатай.
Хайша хайшаа 5-5 сантиметр гурбалжан талха, тоһон, саахараар 60 балин хэгдэдэг. Yнэн дээрээ 10 гү, али 20 балин хэгдэдэг байха, тиигээд балин дээрээ хонхойлгожо тэмдэгүүдые табидаг, тэдэ тэмдэгүүдэйнь тоо 60 байха ёһотой юм. Эдэ балингууд хадаа «Шойжол» гэжэ үхэлэй, тамын эзэниие хүндэлхын түлөө хэгдэдэг байха. Заал һаа юундэ 60 балин байха болоо юм гэбэл, хоногой туршада тэнгэридэ һуудалтай 60 бурхад хамаг амитадые сахижа байдаг, хоногнай 60 адли хубида хубаардаг байха.
Газаа хуурай мүшэрнөөд болоод һолоомоор, бусад элдэбын юумэнүүдээр балгааһан гэрэй түхэлтэй юумэ бүтээжэ бэлдэһэн байха. Энэ гэрхэнэйнь үүдэн — «Шойжолой» аман гэжэ тоологдодог. Ламанар, үүзэгтэн олоороо уншалга доро ябажа, тэдэ балингуудаа асаржа, досоонь табидаг. Энэ уншалгын удха юуб гэбэл, үүзэгтэн «Шойжолые» эдэ балингуудаараа хүндэлжэ, үхэл, тахал, үбшэ зоболонһоо аршалхыень гуйдаг байна. Тиигээд лэ тэрээхэн гэрхэниинь галдагдаха. Энэнь «Сор» гээшэ. Тиигэжэ «Шойжол» бүхы үүзэгтэнэй хүндыень тогтоожо абаба гэһэн удхатай үйлэ хэрэг һнгэрдэг байна.
«Сор» галдаһан галай хажууда хүн зоной гэрһээ асарһан талха, саарһа нангин галаар хайлуулха тусхай хоёрдохи түүдэг носоогдоно. Энэ хадаа жэл соо сугларһан бүхы муу муухай юумэн галдагдажа, хүнэй сэдьхэл арюудхагдаа гэһэн удхатай.
Бүтүү үдэр
Энээнэй удаа һарын 30-най һүни «Бүтүү» гэжэ нэрэтэй байха. Хуушан жэлэй һүүлшын һүни һара харагдадаггүй, «Бүтүү» гээшэ хуушан ба шэнэ жэл уулзажа, жэлэй нэгэ Бүтүү болоһон удхатай. Бүтүүгэй үдэшэ бурхан дэлгээгдэдэг. Энэ үдэр айлнууд гэр соохиёо сэбэрлээд, бурхандаа зула баряад, сан табяад, гал гуламтадаа үргэл мүргэл хээд, һайн хубсаһаяа үмдэжэ, сай болон бүхэли мяхаяа шанаад, хадагалжа байһан сагаан эдеэнэйнгээ дээжые, үрмэ хурһаяа табаг дээгүүр табидаг. Энэ үдэрые хүн бүхэн өөрынгөө гэртэ бүлэтэеэ үнгэргэдэг гуримтай. Энэ һүни дасан хиидтэ олон ламанар сугларжа, үдэшэһөө үглөөгүр болотор Сидэр Һамын хурал үйлэдэдэг юм. Өөр сайхаһаа эхилжэ даганжагай ном наранай гаратар уншаад, тэрээнһээ хойшо Сагаалганай найр захалдаг.
Бүтүү үдэрэй үдэшэ хүн зон Һама хуралда һуудаг; Балдан Һама бурхан – мори унаад эгээн түргэнөөр дэлхэйе тойродог юм. Һама сахюусанда мүргэжэ ябахада, дары түргэн туһалдаг эди шэдитэй сахюусан гэхэдээ, һахина гэһэн удхатай. Мориёо унаад, энэ түбиие нюдэ сабшаха зуура эрьеэд ерэдэг юм.
Академизм
Академизм (académisme) — гээшэ XVIII-XIX зуунай үеын Европын янза бүриин академи, ехэ дээдэ һургуулинуудта хэрэгжүүлжэ байһан уран зурагай, уран барималай хэб маяг юм. Академис уралиг болбол илангаяа Франциин Дүрсэлхэ уралигай академи нүлөөндэ абтаһан уран бүтээлшэд юм. Академик уралигай онсолиг шэнжэ шанар тодорхой түгэс түгэлдэржэһэн хэб маяг, түүхын юм гү, али домог һэдэб, уралигай бүтээлэй «ёһо суртахуунай үнгэ аялгые» дүрсэлхэ, ондоогоор хэлэбэл зурааша ёһо суртахуунай захяануудые дамжуулха ябадал юм.
Сагаан һара
Сагаалган
Тиин Сагаан һарын 1 шэнэһээ 15 хүрэтэр Сагаан һарын хурал болодог юм. түхэреэн жэл соо үхэһэн хүн амитанай үүнэһэн дээдэ түрэлөө олохо гэжэ ламанар зоной дунда идхалга хэдэг байгаа.
Академизм
Зүүлтэ
Категори:Уралиг
Сагаан һара
Сагаалган
Сагаан һарын нэгэн шэнын үглөөгүр — Сагаалганай үдэр нэгэ наһа нэмэбэбди гэжэ эхэ эсэгэтэеэ золгоод, үреэл захяа хүртөөд, нютагайнгаа үндэр наһатай, хүндэтэй үбгэдтэ орожо, хадагаар золгоод, амаршалан хүндэлөөд, найр наадаяа эхилдэг, бэе бэеэ амаршалдаг. Залуушуул мориндоо мордожо, үбгэд, хүүгэд шарга морёор айлһаа айлда, гэрһээ гэртэ орожо, сагаалдаг байгаа. Айлшадай гараха дээрэ гарай бэлэгүүд барюулагдадаг.
Монгол угсаатан хитад литэ абахадаа, Сагаалганай һуури һэлгүүлжэ, абаашахаһаа гадна, ондоо ямаршье хубилалта хээгүй юм. Буддын шажанай дэлгэрхэдэ, Сагаалган арадай һайндэр зандаа байһан гээшэ.
Шэнын 1-нэй үглөөгүр эртэ һүрээр бодожо, газаа гараад, тэнгэриин шарайе адаглаарайгты, холые хараарайгты. Өөрынгөө һайн зүг мэдэжэ, тэрэ зүг руугаа гараад, заагдаһан зүгһөө гэртээ эрьежэ ерэхэ. Тиихэдээ ороһон жэлэйнгээ һайн зүгые тогтообо гээшэт. Шэнэ хубсаһаяа заабол үмдэжэ ябаха зэргэтэй. Энэ хадаа Хии мориёо һэргээхэ гэһэн удхатай. Тиигэбэл байгша ондо бүхы ябадалтнай һайн, урагшатай, үбшэн зоболонгүй, энхэ амгалан һуухат, гэнтын аюул усал болохогүй гэһэн удхатай.
Шэнын 2-ой үдэр үхибүүд сагаалжа эхилхэ. Мүн ехэшүүлшье золгоодүй, хүндэтэй хүнүүдээ золгожо, үетэн нүхэд өөрөө cагаалжа гарадаг юм. 2-һоо 4 болотор залуушуул сагаалдаг һэн. Шэнын 5-һаа хойшо наһатайшуул сүлөөтэйгөөр аяараа сагаалдаг гээшэ. Сагаалган гээд лэ ажалһаа һамшажа, һаатажа болохогүй.
Шэнын 1-һээ 30 болотор айл айлаараа оролсожо, гаралсажа байдаг баяр ёһололой, дурасхаалай һара ха юм даа. Сагаан һарада хүмүүжүүлгын удхатай зүйл бүриин наадан болодог һэн: наһатайшуул үхибүүдээ туршажа, уг омогыень мэдүүлдэг бэлэй. Энэ хадаа уг гарбалаа мартахагүйн һургаал болоно. Наһатайшуул золгоһон эдиршүүлдэ үреэлэй һайхан үгэнүүдые хайрлажа, бэлэг-сэлэгээ баридаг.
Сагаан һара гээшэ һайн һайханай бэлгэ дэмбэрэлтэй һара мүн. Хүндэ ёһын һара, хани нүхэсэлэй һара гээшэ.
Зүүлтэ
Категори:Монгол
6 һарын 18
Зургадугаар һарын 17 — Григориин литын жэлэй 169-дохи үдэр (үндэр жэлдэ 170-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 196 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Наранай аймаг
Зүүлтэ
Категори:Одон орон
6 һарын 18
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Шэтэ
Зүүлтэ
Категори:Үбэр Байгалай хизаар
11 һарын 8
Арбан нэгэдүгээр һарын 8 — Григориин литын жэлэй 312-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 313-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 53 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Чебоксары
Чебоксары ( Шупашкар ) - Чавааш Уласай ниислэл хото.1556 ондо Волга голой.Одоо тус хотодо 600 мянга гаран зон амидардаг.
Категори:Чавааш Республика
Далай шадар хизаар
Далай шадар хизаар — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Владивосток хото.
Алас Дурнын хизаарые Хабаровскын, Далай шадар гэжэ хубааха тухай СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Тэрүүлэгшэдэй зарлигаар 1938 оной 10 һарын 20-ндо байгуулагдаһан.
Газар зүйн байрлалга
Оросой Алас Дурнын урда хэһэгтэ, Оросой холбоото уласай зүүн урда хэһэгтэ байрлана. Хойто талаараа Хабаровскын хизаарта, баруун талаараа БНХАУ-да, баруун-урда талаараа БНАСАУ-да хилэлжэ, урда ба зүүн зүгтэ Япон тэнгисээр хүреэлэгдэнэ. Томо булан — Ехэ Пётрын булан.
Түмэн голһоо Самарга гол хүрэтэр хизаарай утань 900 км. Эгээн үргэниинь (Уссури голһоо Японой тэнгис хүрэтэр) 280 шахуу км.
Хизаарай ниитэ хилэнь 3000 км, тэрэнһээ далайн хилэнь 1500 км.
Сагай бүһэ
Хизгаар Владивостокын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 10 (UTC+10), Москвагийнхаас (MSK+7) 7 сагаар түрүүлдэг.
Уларил
Хойноһоо урагша уларилынь хубилагдадаг. Тиигэ хадаа баһа далайтай ойро, газарай байралалһаа шалтагаална. Саһа багатай, хахир, ута үбэл үргэлжэлнэ. Нэгэдүгээр һарада дундажаар урда газарта -22 ° C, хойто газарта -40 ° C, эрье газараа тус бүри -18 ° C, -24 ° C хүйтэн байдаг. Эгээн хүйтэндээ -50 ° C хүрэнэ. Зуниинь халуун, шииглиг. Долоодугаар һарада урда нютагаараа дундажаар +20 ° C, хойто нютагаараа дундажаар +15 ° C дулаан.
Хүн зон
Арад түмэнэй талаар ородууд диилэнхи тооной арад түмэн болоно. 2010 оной хүн зоной тоосоогой ёһоор эгээн томо арад түмэд иимэ байгаа:
Үсөөн тоото үндэһэн арадууд:
Зүүлтэ
Категори:Далай шадар хизаар Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог
Демаркаци
Демаркаци — уялсаһан хэрээ хэлсээнэй ёһоор хилэ тогтоохо.
Зүүлтэ
Категори:Хилэ
Нэрhэн
Категори:Ургамалнууд Категори:Жэмэстүүд
Алтай Улас
Алтай Республика (Респу́блика Алта́й, ; Алтай: Алтай Республика, Altay Respublika ) — Оросой холбоото уласай республика. Ниислэл — Горно-Алтайск.
Академи
Академи (Ἀκαδήμεια) — эрдэм ухаанай ба уралигай хүгжүүлхэ зорилготой эрдэмэй байгуулга, нэгэ зарим дээдэ һургуулинуудай нэрэ.
11 һарын 9
Арбан нэгэдүгээр һарын 9 — Григориин литын жэлэй 313-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 314-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 52 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Академи
Зүүлтэ
Категори:Эрдэм ухаан Категори:Уралиг
11 һарын 9
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8-р Далай Лама
Үндэр гэгээн наймадугаар Далай Лама Жамбал Жамсо (, 1758-1804) Хойто Түбэдэй нэгэн изагууртанай гэртэ түрэбэ. 5 наһатайдаа Далай Ламын хойтын дүрээр тодорон Бодала ордондо заларба. 1781 ондо Манзын хаанай зарлиг ёһоор Түбэдэй засагай эрхэ бариха болоо. VI Баншан Богдые 1780 ондо Бээжиндэ залархад Манза хаан үлэмжэ ехэ алтан, мүнгөөр шагнаба. Баншан Богдо тэрэ ондоо таалал түгэсһэн тула түрэһэн ахынхинь харюусадаг Дашалхүмбэ хиид юушье үгы хооһорон тоногдобо. Энэ үймээные Манзанар даража үгэһэн ба Далай Лама дайнһаа зугтан өөр газарта байгаад ордондоо эргэжэ ерэһэн байна. VIII Далай Лама 1804 ондо Бодала ордондо таалал түгэсөө.
Гомбожаб Цыбиков
Гомбожаб Цыбиков (Цэвэгийн Гомбожав, 1873 оной 4 һарын 20, Урда-Ага — 1930 оной 9 һарын 20, Ага һуурин, Забайкалиин хизаар), Оросой нэрэтэ монголшон эрдэмтэн, түбэд шудалааша. Тэрэнэй Һаса хотодо 1900 - 1901 ондо абаһан гэрэл зурагууд Һасын эгээн түрүүшын гэрэл зураг байгаа. 1919 ондо «Монгол, Түбэдөөр зуршаһан тэмдэглэлээ» Санкт-Петербургта хэблүүлээ. Мүнөө энэ ном англи, монгол, польшо, франци, хитад, чехи хэлээр оршуулагдан гараба.
Холбооһон
Категори:Буряадай эрдэмтэд
Политеизм
Политеизм (πολύς, «олон, элдэб» + θεός, «бурхан, тэнгэри» — «олон тэнгэритэ үзэл» ) гээшэ ганса нэгэ бурхан тэнгэридэ этигэдэг монотеизмһээ онсо илгаатай олон бурхан тэнгэритэй шажан үзэл юм. Полетис шажан мүргэлые жэшээлбэл, эртын грек, эртын римэй, эртын египедэй, эртын скандинавиин ба ацтек шажан юм.
Политеис шажануудай тэнгэринүүд хаан ордоной гуримые толилон харуулдаг пантеониие (тэнгэриин шуулгание) болгоно. Тэнгэринүүд хадаа хуби хүн болоод хүнэй онсолигтой мүн. Тэрэнэй түүхэ ба ушарта үйлэ үльгэр домог соо хэлэгдэжэ, мэргэжэлтэн бөө ламанар мүргэжэ шүтэдэг. Политеис тэнгэринүүд бүхэниие шададаг бэшэ аад, хүнэй амидаралые нүлөөлжэ шадана. Зарим политеис шажан мүргэлнүүдтэ (хитад арадай шажан, синто) хүнүүдшье тэнгэри боложо болоно.
Зүүлтэ
Категори:Шажан мүргэл
Далайда гаралгагүй уласууд
Далайда гаралгагүй уласууд - далайн хилэгүй, хүсэдөөр газараар хүреэлэгдэһэн улас юм. Мүнөө үдэр 44 далайда гаралгагүй уласууд байна.
Эдгээрһээ 16 - Африка, 14 - Европо, 12 - Ази, 2 - Урда Америкэ тивийнх ажа. Мүн далайда гаралгагүй уластай хилэлэдэг өөрөө баһа далайда гаралгагүй Лихтенштейн, Узбекистан гэхэ 2 улас бий. Тиигэд эргэн тойрон ганса уласаар хүрээлэгдэһэн Ватикан, Сан Марино, Лесото гэхэ 3 улас, хоёр уласаар хүрээлэгдэһэн Андорра, Балба, Бутан, Молдав, Монгол, Лихтенштейн, Эсватини гэхэ 7 улас байгаа юм.
85 дахяад хүн аматай (2009 ондо) Этиоп хамагай ехэ хүн аматай далайда гаралгагүй улас болоно. Мүн Уганда (32,4 миллион), Балба (29,3 миллион), Узбекистан (28,6 миллион) уласууд 20 миллионһаа илүү хүнэтэй юм.
Холбооһон
Категори:Газар зүй Категори:Далайда гаралгагүй уласууд
Людвиг ван Бетховен
Людвиг ван Бетховен (Ludwig van Beethoven, 1770 оной 12 һарын 16 - 1827 оной 3 һарын 26) Германиин хүгжэмэй зохёолшо, пианист юм. Баруунай хүгжэмэй урлагэй һонгодог ба романтизмын үеын хоорондохо шэлжэлтэй үеын маша шухала хүн байһан болоод одоошье гэһэн хамагай нүлөө бүхэй, ниитэдэ таашагдаһан хүгжэмэй зохёолшодой нэгэ хэбээр байна.
Залуу наһа
Л.В.Бетховен хобор олододог амралтынхаа сагые үзэсхэлэнтэ байгаалитай Бонн хотын захада үнгөөрхэ дуратай болоод Райн мүрэнэй хүбөө тэгшэхэн тала газар, ой модон дотор байгаалиин һайхан абяа эгшэг сонсон һуужа зоблон зүдэгүүртэ амидаралаа мартагнадаг байгаа. Энэ үедэ Бетховен өөрын болон үргэн олоной сэдьхэл һанаа, зоблон жаргалые зохёол бүтээлдөө али болохо тодо тусгахые эрхимлэжэ анханайнгаа соната, эгшэглэнтэ аялгуу, дүрбэл, гурбалые туурбиһан. 1789 ондо Франциин хүрэнгэтэнэй арадшалһан хубисхалай нүргээнтэ жэлнүүд эхилбэ. Элэ нүргээн Герман орониие нэгэ адли хамараа. Энэ үедэ философиин һалбариин сонсогшо байһан Л. Бетховен бусад нүхэдэй нэгэн адли аха дүү ёһо, тэгшэ эрхэ, эрхэ сүлөөнэй тухай мүрөөдэжэ хубисхалай үзэл һанаанда үнэншэ байхаа тангараглажаа. Оюутанууд тэрэнэй «Сүлөөтэ хүн гэдэг» дууниие нюусаар дуулажа байгаа. Л.Бетховен тиихэдэ хубисхалай үзэл һанаагаар хүүмүүжэһэниинь тэрэнэй хосгүй абьяас бэлэгые тэтгэхэ хур, ибээхэ нар боложо үгэһэн бэлэй.
Бүтээл туурбилай үенүүд
Л. Бетховен ниитэдээ 32 эгэшэглэнтэ аялгуу (соната) бэшэһэн юм. Доро бүрыдээ хэн нэгэн хүндэ зорюулагдаһан эдгээр бүтээлдэ һуута хүгжэмэй зохёолшын дотоод сэдьхэл, зориг эрэмэлзэл, зобнил, дуртагал нэбэтэ шэнэгэһэн байдаг. Л. Бетховен юһэн симфони бэшэһэнэй анханайхые Венэ хотоноо тогложоо. Үнэн сэдьхэлэй баяр баяасхаланай дамжуулһан эхиныхээ хэһэгһээ түгэсхэл хүрэтэрээ хүнэй һайн сэдьхэл, хүсэл тэмүүлэлые элирхылһэн энэ симфониин гол онсолог байба. Хүгжэмэй һуута зохёолшын абияас бэлэг иинхүү едэ ундарша алдар хүндэ хүлээһэн болобошье хэдэн жэлэй үмэнэ эхилһэн шэхэнэй дүлиирэлиинь улам даамжаршээ. Гэбшье тэрэ бүүтэхэ тэмсэхэ, аза жаргалые хүсэхэ мүрөөдэлөө орхиһонгүй.
«Би түүндэ дурлажа тэрэшье намайгаа хайрлагаа» гэжэ багын найздаа бэшэжэ байһан Жулетта Гвиччарди гэдэг басагантай тэрэ тааралдажа 1802 ондо түүндэ зорюулһан алдарта «Һарын сонатые» бэшэһэн. Сонатын эхинэй хэһэгтэ зайрай шэмээгүй, сэдьхэлэй зобори дүрсэлэгдэжэ, хоёрдугаар хэһэгтэ шаламгай, сэбэлзүүр аалигүй байдал элирнэ. БетхоВенэй дурлал бүтээлгүй боложо, бэеын зоблон дээрэ сэдьхэлэй зоблон нэмэн даражаа. Энэ үедэ хоёрдугаар симфони зохёоһон болоод түүндэ залуу наһанайха дуран дурлал хүсэл тэмүүлэл шэнгэһэн. 1804 ондо тэмсэл, илалтын бэлигдэл болоһон гурбадугаар симфони бэшэбэ. Хүгжэмэй дүлии зохёолшо хэдыгээр концертда тоглохо, ударидааша хэхээ бараг болиһон болобошье гайхамшагтай симфонинууд, дуртагал ая, соната, дүрбэлүүдээ бүтэһээр байгаа.
Зобоһон тэмсэһэн хэн бүхэнэй үлэмжэ дотоно нүхэр, агуу сод хүнэй нэгэ Л.БетхоВенэй амидарал иинхүү 57 дахи жэлдээ тасаршээ. Һуута хүгжэмэй зохёолшын бүтээлнүүд илангаяа алдарта «Һарын сонатые» Владимир Ленин үндэр үнэлжэ: гэжэ бэшэһэн бэлэй.
Зүүлтэ
Категори:Австриин хүгжэмэй зохёолшод
Даша-Рабдан Одбоевич Батожабай
Даша-Рабдан Одбоевич Батожабай (Батажабай) (1921-1977) Шэтэ можын Агын тойрогой Догой нютагта 1921 ондо түрэһэн юм. 1936 ондо Зугаалайн долоон жэлэй һургуули дүүргээд, Улаан Yдэ ерэжэ, театр-хүгжэмэй мэргэжэлэй һургуулида ороо. Тус һургуулияа дүүргэжэ, Буряад драмын театрай зүжэгшэн болоод байхадань, 1940 ондо Москвада Буряадай уралиг, уран зохёолой түрүүшын 10 хоног үнгэргэгдэжэ, Д.-Р. Батожабай тэрээндэ хабаадалсаһан байна.
Тэрэ театрта хүдэлжэ байха үедөө нэгэ үйлэтэй зүжэгүүдые зохёожо эхилһэн юм. 1941 ондо Эсэгэ ороноо хамгаалгын агууехэ дайнай эхилхэдэ, Д.-Р. Батожабай Новосибирск хотодо Сэрэгэй ниидэлгын һургуули дүүргээ. Һургуулияа дүүргээд, Д.-Р. Батожабай холо ниидэдэг авиацида алба хааһан байна.
Дайнай дүүрэхэдэ, тэрэ нютагаа бусажа, Улаан Yдын раадихороондо редаактараар ажаллаа. Д.-Р. Батожабай дайнай һүүлээр амгалан ажалаа хэжэ эхилхэдээ, уран зохёолдо бэеэ зорюулха гэжэ шиидэбэ. Тэрэ 1945 ондо «Буряад-Монголой үнэн» һониндо арадай аман зохёолой удхаар найруулһан «Эдир баатар Сэнгэ болон тэрэнэй хани Сунды Мэргэн» гэһэн үльгэрөө хэблүүлбэ. Энэнь ерээдүй уран зохёолшын анха түрүүшын ажал бэлэй. Саашадаа Д.-Р. Батожабай уласайнгаа уран зохёолой ажамидаралда эдэбхитэйгээр хабаадажа захалаа һэн.
Тэрэ уран hайханай драмын дугылангуудта туһаламжа болгон зүжэг бэшэжэ, бэлиг шадабарияа дээшэлүүлһэн байха юм. Тухайлбал, «Малшад» (1948), «Дагбын алдуу» (1949), «Агроном болохоб» (1952), «Шүүбэри» (1952) гэһэн зүжэгүүд хэблэгдэжэ, хүдөөгэй тайзан дээгүүр табигдажа эхилээ. Энэ дүй дүршэлынь тэрээндэ ехэхэн туршалга боложо үгөө, саашадаа драматург болохо замдань ехэ туһатай байгаа.
1952 ондо Д.-Р. Батожабай эрдэм мэдэлгэ, һургуулияа дээшэлүүлхэ гэжэ Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ уран зохёолой дээдэ һургуулида ороо һэн. Эндэ һуража байхадань, зохёол бэшэхэ шадабаринь бүри эршэдэжэ, үгүүлэлгэнүүдые бэшэжэ эхилэн, нэгэ үйлэтэй зүжэгүүдээ бэшэхэ ажалаа үргэлжэлүүлээ. «Сэсэн Сэнгэ» гэһэн үльгэрөө ород хэлэндэ оршуулжа, 1954 ондо хэблүүлhэн юм. 1954 ондо «Шобдог» гэһэн зүжэг бэшээ.
1955 ондо «Адуушанай дуун» гэһэн туужа бэшээ. 1957 ондо энэ туужынгаа удхаар хиноогой зохёол бэшэжэ Москвада кино болгоһон бэлэй.
1956 ондо «Багшашни хэн бэ?» гэhэн туужа бэшээ. Октябриин хубисхалай 40 жэлэй ойдо зорюулжа, уран зохёолшо «Барометр шуурга харуулна» гэһэн зүжэг бэшээ hэн.
1957 ондо дээдэ һургуулияа дүүргэжэ ерээд, Д.-Р. Батожабай уран зохёолоо бэшэхэ ажалаа саашань бүри амжалтатай үргэлжэлүүлээ.
1959 ондо Москвада үнгэргэгдэһэн Буряадай уралиг, уран зохёолой хоёрдохи 10 хоногой үедэ Д.-Р. Батожабайн «Барометр шуурга харуулна» гэһэн зүжэгынь Бага театрай тайзан дээрэ табигдаа, Г. Цыденжапов, В. Ежов хоёртой хамта бэшэһэн киногой зохёолоор «Мосфильмдэ» буулгагдаhан «Алтан байшан» гэһэн хиноо харуулагдаа. Тиихэдэ БНОЗСХУ-ай уран зохёолшодой холбооной байшанда Д.-Р. Батожабайн «Төөригдэһэн хуби заяан» гэһэн роман зүбшэн хэлсэгдэжэ, үндэр сэгнэлтэдэ хүртэһэн байна. Эгээл тэрэ үедэ Москвагай «Детгиз» гэһэн хүүгэдэй номой хэблэлдэ уран зохёолшын «Задалагдаагүй бэшэгүүд» гэһэн туужын хэблэгдэн гараhаниинь һайшаалтай. Иигэжэ Д.-Р. Батожабай уралиг, уран зохёолой хоёрдохи 10 хоногой үедэ аргагүй ехэ амжалта туйлаһан байна. Зүблэлтэ Буряадай уран зохёол, уралиг хүгжөөхэ хэрэгтэ габьяатай байһанайнь түлөө Эхэ оромнай Буряадай мэдээжэ уран зохёолшые Ажалай Улаан Тугай одоор шагнаа.
Зохёохы ажалайнгаа амжалтаар урмашан, Д.-Р. Батожабай 10 хоногой баярһаа ерээд, «Төөригдэhэн хуби заяан» гэһэн номойнгоо үргэлжэлэл дээрэ хүдэлжэ, хоёрдохи номыень 1962 ондо, гурбадахи номыень 1965 ондо хэблүүлээ һэн. Иигэжэ Д.-Р. Батожабай буряад уран зохёолой түүхэдэ тон түрүүшын гурмаһан роман бэшэһэн габьяатай. 1966 ондо эдэ гурбан роман нэгэдхэгдэжэ, «Гансаардалга», «Шуурган өөдэ», «Уг дамжан далижалга» гэһэн нэрэтэйгээр «Төөригдэhэн хуби заяан» гэһэн ниитэ гаршагтай 3 боти ном боложо хэблэгдэһэн.
1966 ондо «Зүрхэнэй шарха» гэһэн зүжэг, «Урбаанай уршагта ябадал» гэһэн хошон шогто энеэдэнэй зүжэгынь гараа.
БНЗСУХ-ой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байһан романист, драматург Даша-Рабдан Батожабай хүндөөр үбшэлжэ, 1977 ондо наhа бараһан байна.
Категори:Намтар Категори:Буряадай уран зохёолшод
Монгол
Монгол Улас болбол Зүүн болон Түб Азида байрладаг улас юм. Хойто талаараа ОХУ, бусад талаараа БНХАУ-тай хиллэдэг, баруун зүгтэ Казахстантай ойро (хилын сэгүүд 38 километр зайтай) байрладаг. Ниислэл болон эгээн томо хотонь ниитэ хүн зоной 40 хуби шахуу оршон һуудаг Улаан Баатар хото юм. Улас түрын засаглалай хэлбэрын хубида нэгэ танхимда парламенттай бүгэдэ найрамдаха улас болоно.
Монгол үндэһэтэн (95 %), хасаг (3.9 %), уряанхай арад түмэнһөө бүридхэжэ 3 сая (миллион) хүн зонтой. Монгол улас далайда гарсагүй бүгэдэ Бурханай шажан диилэнхэй хүн зоной шүтэлэг юм. Газар нютагай хэмжээгээр дэлхэйн 19-дэхи һуурида байна, 1,564,116 дүрбэлжэн километр нютагынь дунджаар далайн хэмжээнһээ дээшэ 1,580 метр үндэртэ үргэгдэһэн байдаг. Нютагай ехэнхинь тала, хээрэ бүгэдэ хойто болон баруун талаар Алтай, Хангай, Хэнтэй нюруунууд, бусад һалбари ууланууд һунан тогтоһон, урда талада Гоби зонхилно. Хүдөө ажахын һалбарида бэлшээриин мал ажахы эрхэлдэг, мүн гол мүрэнүүдэй ай һаба газарнуудаар улаан буудай, хүнэһэнэй ногоо голшолон таряалдаг. Нүүрһэн, түмэрэй хүдэр, зэд зэргын ашагта малтамал баялиг.
Монгол оронһоо эртын шэмэ шудалалай олдобори баян олдодог. Евразиин нүүдэлшэдэй анханай түрэтэ улас гэжэ алдаршаһан Хүннү 209 ондо Монгол орондо түблэн байгуулагдажа байба. Тэрэнһээ хойшо Түрэг болон үбгэ Монгол хэлэтэй олон улас ээлжэлэн оршон байһан болоод 13-р зуунай эхеэр тархай Монгол аймагуудые Чингис хаан нэгэдхэжэ Ехэ Монгол Улас байгуулагдаһан. 1234 ондо Үгэдэй хаан залгамжалжа, хожомынь 1279 ондо Чингис хаанай аша Хубилай хаан Юань уласые Хитадта түблэн байгуулһан байна. Юань улас унаһанай дараа XIV зуунай үеһөө Монголшууд Сагаан хэрэмһээ хойшохи орондоо дотоодоо дайн самуунтай бага хаадай үе туулаа. 1604—1634 ондо хаан һууһан Лигдэн хаан манжуудта эсэргүү Монголшуудые дахин нэгэдхэхые оролдоһон болобошье тэрэнэй наһа бараһанай дараагаар Чин уласай эрхэшээлдэ субаран орсогооһон. 1911 ондо Чин гүрэн нурахань тодорхой болоһоноор Монголшууд тусгаар тогтонолоо зарлан тунхаглажа Богдо хаанта Монгол улас байгуулагдаһаншье 1921 он хүрэтэр бүринээр тусгаар тогтоножо шадаагүй. 1945 ондо СССР-һээ бусад гадаадын уласуудаар хүлеэн зүбшөөрэгдэжэ, 1961 ондо НҮБ-ын гэшүүн, бүрин эрхэтэ улас болоһон. 1924 оной үндэһэн хууляар Бүгд Найрамдах Монгол Арад Улас нэрэтэй боложо, СССР-эй нүлөөгөөр коммунис улас түрын дэглэм, ниигэм журамай эдэй засагаар замнаһан. 1990 ондо бусад социалис уласуудын адли арадшалһан дэглэм, заха зээлиин эдэй засагта шэлжэһэн.
Эртэ үе
Эртэ дээр үеһөө мүнөөнэй Монгол уласта бэлшээриин нүүдэлшэд амидаржа байһан ба хааяа нэгэдэжэ томо улас гүрэнүүдые байгуулжа бэлэй. Эдэһээ анханайхинь болохо Хүннү гүрэн 209 ондо Модун шаньюйгаар ударидуулан түрэтэ улас үүсхэһэн юм. Энэ гүрэн богони хугасаанай дотор Цинь уласта аюул ушаруулһан эгээн гол хүсэн боложо, уламаар Сагаан хэрэм баригдаха шалтагааниинь болоһон. Сагаан хэрэм өөрөө жанжан Мэнь Тианай үедэ 300,000 сэрэгээр хамгаалагдажа байба. Хүннүгэй дараа Сяньби, Жужан улас, Муюн, Тоба зэргэ эртын Монголшуудай байгуулһан уласууд оршожо ябаһаар 6-р зуунда Түрэгүүдтэ дарагдаж, 8-р зуунай үедэ уйгурнууд залгамжалан улас байгуулжа, тэрэнэй дараа Киданууд залгамжалһан байна. 10-р зуунһаа эхилэн зэргэсэһэн олон аймагууд байгуулагдаһан болоод, 1182—1206 онуудта Чингис хаанай Хамаг Монголой ханлигта бүгэдэ нэгэдхэгдэжэ, Ехэ Монгол Улас байгуулагдаһан.
Эзэнтэ гүрэн
Монгол Уласай түүхэдэхи эгээн хүсэрхэг байһан үе болбол Чингис хаан 1206 ондо Монголой обог, аймагуудые нэгэдхэн Ехэ Монгол Уласые байгуулжа, Ази, Европын оронуудые сэрэгэй хүсөөр байлдан дахуулһан ябадал юм. Чингис хаанай залгамжалагша хаад үргэлжлүүлэн аян дайн үүсхэжэ, нютагаа тэлһэнээр дэлхэйн түүхэдэ эгээн уудам газар нютагта (33,000,000 ам дүрбэлжэн километр) Монголой эзэнтэ гүрэн гэжэ тодоор тэмдэглэгдэһэн. Монголшуудай аян дайн баруун зүгтэ Адриатын тэнгис, Мамлук, зүүндэ Япон, урдада Филиппинэй Ява арал хүрэбэ. Монголой эзэнтэ гүрэнэй Сагаадай Алтан ордоной уласынь торгоной зам утаашань оршожо дэлхэйн худалдаанай гол түб боложо тухайн үедэ оршон тогтоножо байһан газар нютагтаа олон хото һуурин бии болгоһон. Тэрэ үедэ хитадай луужан шаажан зэргэ томо нээлтэнүүд бии болоһон. Иимэһээ Монголшууд дэлхэйн хүгжэлдэ маша томо хуби нэмэри оруулһан Гэвч 14-р зуунай дунда үеһөө дотоодын зүршэл тэмсэл, гадна бодолго, ябуулга Монголой эзэнтэ гүрэн, Юань уласые задалан бутаргажа, бусадай эрхэшээлдэ ороходо хүргэһэн.
Манжын эрхэшээлдэ
17-р зуунай үеһөө Манжууд зүүн Азида хүсэрхэгжэжэ эхилһэн юм. 1636 ондо Алтан урагай һүүлшын хаан Лигдэн өөд болоһоноор Үбэр Монголые эрхэндээ оруулжа, 1691 ондо халханууд дагаар ороһон юм. Иигэһэнээр Ойрадһаа бусад Монголшууд Манжа Чин Уласай бүрэлдэхүүндэ оробо. 1696 ондо Манжын түримхэйлэлдэ Галдан хаан илагдан наһа бараһаншье 1755 он хүрэтэр Зүүнгарай хаанта улас тусгаар байһан. Ехэнхи түүхэшэд Монголшууд 1691 ондо Манжын даралалда ороһон гэжэ үзэдэг болобошье энэнь этигэшэгүй ойлголто юм. Ушарынь одоогой баруун Монгол гү, али Ойрадууд тэрэ үедэ тусгаар уласай шэнжээ хадагалжа оршон байһан болоод 1758 ондо хүрэтэр энэ байдалаа хадагалжа байһан гэжэ үзэжэ үндэһэтэй юм. 1636 ондо Үбэр Монгол, 1691 ондо Ара Монгол, 1755 ондо Баруун Монгол Манжада эзэлэгдэһэн гэжэ үзэбэл үлүү зохистой мэтэ. Манжын үеын Монголдо хамжалгата ёһо тогтожо, алибаа эргэншэл бии болохонь хаалтатай байһан. 20-р зуунай эхинэй Манжын «Шэнэ засагай бодолго» монголшуудые шууд усадхаха бодолго байһан тула монголшууд тусгаар уласаа дахин байгуулхаар тэмсэн эхилээ һэн. Энэ үедэ Манжа улас нуража унахань нэгэнтэ тодорхой болоһон байһан болоод Да лам Цэрэнчимэд, Богдо гэгээн зэргэ хүнүүд тэмсэлые ударидажа байба.
Тусгаар тогтониһон
20-р зууны эхээр Манжа Чин улас доройтож мөхөх болоһон завшаанаар Богд Гэгээн тэргүүтэй Ар Монголын ба бусад Монгол ноёд ударидан Манжын засаглалыг халж, 1911 оной 12 һарын 29-нд тусгаар тогтоносон Богд Хаант Монгол Уласые зарлав. Нийслэл Хүрээ, Улиастай, Ховд дахь амбан болон дарангуй цэргүүдийг 1911—1912 онуудад Монгол цэргүүд хөөж, Үбэр Монголые чөлөөлөх аян мордож Хаалган хүрэтэр давшсан ч, Хаант Орос, Хитад хоёр орны шахалтаас боложо, бусад Монголшуудаа нэгэдхэжэ чадаагүй. 1915 оной Хиагтын гэрээгээр Хаант Орос ба Хитадын шахалтаар Монгол уласые Хитадын бүрэлдэхүүн дэх автономит (өөртөө засах эрхт) улас болголоо. 1919 ондо Хитадын цэргийн эрхтэн Ар Монголой нийслэл Өргөөг эзэлж, өөртөө засах эрхийг устгав. Энэ хүнд нөхцөлд Монголой хубисхалшад Оросын улаан армийн дэмжлэгтэйгээр 1921 ондо эх орноо гадаадын дарангуйллаас чөлөөлж, тусгаар тогтонолоо сэргээн зарлалаа. Үүний дараа 1924 оной 11 һарын 26-нд анханай Үндэһэн хуулиа баталж тусгаар тогтонолоо тунхагласан юм. Монголой тусгаар тогтониһон хэд хэдэн удаагийн шалгалт туулһан юм. 1939 ондо Японы түримхэйлэгчид Халхын голоор нэвтрэн орж ирж дайн өдөөсөн болоод ЗХУ-тай 1936 ондо байгуулһан Харилцан туслалцах протоколын ёһоор ЗХУ тусламж үзүүлж Г. К. Жуковоор ударидуулһан Шэбэр, Үбэр Байгал, Уралын цэргийн тойргийн дивизүүдээс бүрдсэн Монгол-Зөвлөлтийн арми байгуулж ялалт хийсэн.
дэлхэйн хоёрдугаар дайны дараа 1945 ондо болоһон Ялтын бага хурлын үр дүнд Монгол уласай тусгаар тогтонолыг ЗХУ, БНХАУ-ууд албан ёсоор хүлеэн зүбшөөрч Монгол уласай тусгаар тогтониһон олон уласай хэмжээнд бүрэн баталгаажжээ.
Эв хамт дэглэмт
Монгол улас хэдийгээр бүрэн тусгаар тогтоносон болобошье 1921 оной хубисхалаас хойшо 68 жилийн турш ЗХУ-ын нүлөөнд, улас төр, эдэй засагай хубид Зөвлөлтийн загварыг баримтлан хөгжиж ирсэн юм. Гэвч түүхийн энэ үедэ Монголд соёл, шинжлэх ухаан, техник технологийн томохон өөрчлөлтийг хийсэн юм. 1924 ондо Монголой сүүлчийн хаан 8-р Богд Жавзандамба хутагт наһа бараһан болоод мүн ондо Богдын дүр тодруулахыг хоригложээ. 1924 он 11-р һарын 26-ны өдөр анхдугаар Үндэһэн хуулиа баталж Бүгд найрамдах уласай зарлан тунхаглажээ. Ингэснээр хаант уласай хэлбэрээс татгалзсан юм. Түүнчлэн 1940, 1960 ондо Үндэһэн хуулийг дахин шинэчлэн баталж байжээ. Энэ нь улас орны тухайн үеийн хөгжил, улас түрын хүрээнд дэвшүүлсэн зорилтоос хамаарч байжээ. Социализмийн үедэ Соёлын довтолгоо, Нэгэдэлжэхэ хөдөлгөөн, Атрын аян зэргэ томохон хөдөлгөөн, аян улас орон даяар өргөж байба. Энэ нь манай орныг хүн зоной соёл, амьдрах хэв маяг, эдэй засагай бүтэц, тогтолцооной хубид эрс өөрчлөлтийг авч ирсэн юм.
Арадчилһан дэглэмт
1989—1990 ондо ЗХУ болон дорнод Европын орнуудад өрнөсөн арадчиллын төлөөх тэмцэл Монгол уласта ч нүлөөлж 1989 оной 12 һарын 10-нд Арадчиллын төлөөх анханай цуглаан боложо Монголой Арадчилһан Холбоо байгуулагдаһанаа зарлажээ. Үүний дараа шил шилээ даран олон жагсаал, цуглаан зохиогдох боложо олон ч хөдөлгөөн холбоод байгуулагджээ.
1990 оной 3 һарын 7-нд МоАХ-ны зарим гишүүд Монголд анх удаа улас түрын өлсгөлөн зарлан, тухайн үедэ түрын эрх барьж байһан МАХН-ын түб хорооной Улас түрын товчоог огцрохыг шаарадсан байна. Тэдний шаарадлагыг эрх баригчид хүлеэн авч 3 һарын 9-ний орой Улас түрын товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, Монгол уласта олон намын оролцоо бүхий чөлөөт сонгууль явуулах боложоээ.
анханай чөлөөт арчилһан сонгуулиар байгуулагдаһан Арадай Ехэ Хурал 76 хоног хуралдаж 1992 оной 1 һарын 12-нд хүний эрх, эрх чөлөө, хувийн өмч эзэмшэхэ эрхийг баталгаажуулһан шинэ Үндэһэн хуулийг баталснаар Монгол улас арадчиллын замыг эрьелт буцалтгүй сонгосон юм.
түрын байгуулалт
Монголой улас түрын системийг парламентын засаглалтай арадчилал гэжэ тодорхойлох болоод энэ нь Монгол уласай үндэһэн хууляар захирагддаг. Үндэһэн хуули нь чөлөөтэй үзэл бодлоо илэрхийлэх, хүний эрх, чөлөөтэй шашинаа шүтэх зэргэ эрхийг Монгол иргэдэд олгодог. Монголой мэдээллийн һалбари бол телевизийн сувгууд ба компаниудын эзэмшилтэй сонин хэвлэлтэй. Монголой олон улас түрын намуудаас хоёр нь чухал үүрэгтэй. 2004 оной 7 һарын 27 хүрэтэр хуучнаар коммунист Монгол Арадай хубисхалт Нам нь зонхилох нам байжээ. эгээн чухал сөрөг хүчин нь 1996 оноос 2000 он хүрэтэр түрын эрхийг барьсан Арадчилһан Нам юм.
1992 ондо шинэ Үндсэн хуулийг баталснаар, Уласай Ехэ Хуралай сонгуулийг арадчилһан зарчмаар явуулж эхэлжээ.
1992 оной сонгуульд МАХН ялалт байгуулж, УИХ-д 70 суудлыг авчээ. 1996 ондо Монголой Арадчилһан Холбоо, арадчилһан намуудын эвсэл тус уласай эдэй засаг ба улас төрд шинэчлэлт, өөрчлөлтийг гүйцэтгэх шинэ хөтөлбөр боловсруулж оролцсоной дүнд сонгуульд онцгой ялалт байгуулһан. Энэ санал хураалтаар Уласай Ехэ Хуралай 76 суудлын 50-ийг нь Арадчилһан Холбоо эвсэл, 25 суудлыг МАХН авсан байна. 2000 оной сонгуулиар МАХН 72 бусад (АН, машаСН, МИЗН) 4 суудал авсан юм. Харин 2004 оной сонгуулиар МАХН 38, Эх Орон-Арадчилал эвсэл 34, МБНН 1, бие даагчид 3 суудал авсан байна. 2008 оной парламентийн сонгуульд МАХН ялалт байгуулж арад түмэн булхайтай гэжэ үзэж, бослого гаргаж, энэ нь сүүлдээ үймээн самуун боложо хувирсан. Улас орондо үүссэн нөхцөл байдалын уламаас МАХН ба АН эвсэхээр шийдвэрлэж хамтарсан Засагай газар байгуулжээ. 2010 оной 10 сарад МАХН нь нэрээ сольж МАН (Монгол Арадай Нам) болоһон болоод МУ-ын 3 дахь ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр шинээр нам байгуулан тэрэнэйгээ МАХН гэжэ нэрлэжээ.
Ерөнхийлөгч
Үндэһэн Хуулид зааснаар Ерөнхийлөгч нь Монгол Уласай түрын тэргүүн болоод арад түмний эв нэгдлийн илэрхийлэгч болно. Уласай Ехэ Хуралай сонгуулиас гадна тус уласай Ерөнхийлөгчийг 4 жил тутамд шууд сонгодог.
Ерөнхийлөгч нь Ехэ хурлын шийдвэрүүдийн хэрэгжилтэд хориг тавьж чадна. Энэ шийдвэрийг уласай ехэ хурал 2/3-с дээш хувийн саналаар эсэргүүцвэл ерөнхийлөгчийн хориг мүн хүчингүй болдог. Монгол уласай Үндэһэн Хуули Ерөнхийлөгч болоход 3 шаарадлага тавьдаг. Үүнд:
Одоогийн Ерөнхийлөгч бол Цахиагийн Элбэгдорж юм.
Уласай Ехэ Хурал
Уласай Ехэ Хурал нь 76 суудалтай ба УИХ-ын дарга ударидана. Одоо мөрдөгдөж буй сонгуулийн хууляар 21 аймаг ба нийслэлийн 9 дүүргэ нь тус бүрдээ олон мандаттай томсгосон тойргууд болно. УИХ-ын даргыг УИХ-ын гишүүд дундаасаа сонгодог. Одоогийн УИХ-ын дарга бол Дамдингийн Дэмбэрэл юм
Монгол Уласай Ерөнхий Сайд
Монгол Уласай Ерөнхий Сайд
Ерөнхий сайд нь парламентад эгээн олон суудал бүхий нам эвслээс Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн санал болгосны ёһоор Уласай Ехэ Хурлаас томилогддог. Одоогийн ерөнхий сайд бол Сүхбаатарын Батболд юм.
Засагай газар
Монгол Уласай Засагай Газар
Засагай газар нь 11 яам, 15 сайдаас (ерөнхий сайдыг оролцуулаад) бүрдэнэ.
Гадаад харилцаа
Монгол нь АНУ, ОХУ, БНХАУ, Хойд ба Өмнөд Солонгос, Япон зэргэ олон орнуудтай найрсаг гадаад харилцаатай болоод Засагай газар гадаад худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг ихэд дэмждэг.
Монгол улас Алматы, Анкара, Бангкок, Берлин, Бээжин, Брюссель, Будапешт, Кайр, Варшав, Вашингтон, Венэ, Вьентьян, Һавана, Дели, Лондон, Москва, Оттава, Парис, Прага, Пхеньян, Сөүл, Софи, Токио, Ханой, Сингапурт элчин сайдын яамантай болоод Эрхүү, Улаан-Үдэ, Хүхэ Хото, Эрээн-д албан ёсны консулын газартай юм. Нью-Йорк ба Женев хотуудад НҮБ-ын дэргэдэх төлөөлөгчид суудаг.
Зэвсэгт хүчин
Монгол Уласай Зэвсэгт хүчин
Монгол улас нь НҮБ-ын энхийг дэмжехэ ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголой цэргийн баг Сьерра-Леонед НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэжэ байһан. 2005-аас 2006 онуудад Бельги ба Люксембургийн цэргүүдтэй хамт Косово руу цэргийн баг илгээжээ. мүн Африкийн Чад улас уруу зэвсэгт хүчний 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол улас 2003 ондо Иракын эрх чөлөө ажиллагааг дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсэргүү ажиллагааг дэмжиж Афганистан руу цэргийн багуудаа илгээсэн.
Монгол Улас нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нютаг гэжэ НҮБ-ээр батлагдсан.
Газарзүй, уур амьсгал
1,564,116 км² газар нютагтайгаар Монгол улас нь Иран уласай дараа дэлхийд 19-д орно. 20-д бичигдэх Перу орноос хамаагүй томо юм.
Монгол улас нь өмнөд хэсэгтээ Говь цөл, хойд ба баруун талаараа хүйтэн ба уулархаг газартай. Монголой нэлээд хэсгийг харьцангуй тэгш тал газар эзэлдэг. Монголой эгээн өндөр цэг нь Алтай таван богдын Хүйтэн уул болоод д.т.д. 4,374 м-т оршдог. ОХУ-ын Тува уласта хэсэг нь оршехэ Увс нуурын хотгор нь байгалийн дэлхэйн өв газар юм.
Монгол улас нь эрс тэс уур амьсгалтай. Уласай ихэнх газарт зун халуун болоод өвөл маша хүйтэн. 1 һарын дунджууд −30 °C-д хүрдэг. Хааяа уур амьсгалын өөрчлөлт болох зудад нэрвэгддэг. Улаанбаатар хот нь дундаж температураараа дэлхийд эгээн хүйтэн нийслэлд тооцогддог жилийн дундаж хэм нь -хэмтэй байдаг дэлхэйн цор ганц нийслэл юм. Манай орны нийслэлийн дараа Канадын Оттава хот хүйтнээрээ орно.
Өндөр газарт оршдог, хүйтэн ба салхи ихтэй орон. Өвөл нь удаан үргэлжилж маша хүйтэн болоод зун нь богонихон ба энэ л үедэ ихэнх хур тунадас нь унадаг. Уласта дунджаар 257 нартай өдөр тохиодог ба голдуу өндөр даралттай орчны дунд оршдог. Хур тунадас нь хойд талаараа эгээн ехэ (жилд дунджаар 20-35 см)зарим хур тунадас ихтэй жилдээ 600 мм гү, али 60 см хүрэтэр, өмнөд хэсэгтээ эгээн бага (жилд дунджаар 10-20 см). эгээн өмнөд хэсэгт Говь цөл оршехэ болоод энэ газарт жилд ямар ч хур тунадас унахгүй тохиолдол элбэг.
Говь бол ердийн цөл биш, харин хээр цөл юм. Энд тарвага амьдрах хэмжээний ургамал байхгүй ч тэмээ бол амьдрах боломжтой. Говийн бэлшээринь маша хэврэг болоод талхлалтын улмаас амархан устдаг. Үүнээс боложо жинхэнэ цөлийн хэмжээ ихсэх аюултай болох ба энэ нь чулуулаг болоод, тэмээ ч амидаржа чадахгүй газар байдаг.
Байгалийн бүс, бүслүүр
Монгол уласай хойд талаас урагш явахад ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн 4 бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулас авирахад тайгын ба тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголой байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэжэ дөрвөн ехэ мужид хуваадаг.
Газрын хөрс
Монголд хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэргэ олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар таряалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76%-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна.
Ус агаар
Монгол уласта 67000 км урттай 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол 250 гаруй Рашаантай болоод газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхэйн 2-хон нийслэлийн нэг юм. Монгол уласай эгээн томо мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь Потанни мөсөн гол болоод 20 км орчим урттай юм. /Гэхдээ дэлхэйн цаг уурын өөрчлөлтөөс шалтгаалан үүнээс богонихон болоһон байна лээ гэсэн мэдээг харамсалтайгаар дуулгаж байгааг өршөөн үү/
Монгол уласай гол мөрнийг хойд мөсөн далайн, номгон далайн болон түб азийн гадагшаа урсгалгүй һаба газрын гэжэ гурав хуваана. Орхон бол Монголой эгээн урт гол юм (Урт нь 1124 км, усаа цуглуулах талбай 133000 км²). Харин БНХАУ-д урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол Хэрлэн гол Монголой эгээн урт гол /1200 км/ юм. Үүнээс 1090 орчим км нь Монголой нудхаар урсдаг. эгээн ус ихтэй гол нь Сэлэнгэ мүрэн юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 мкуб/сек байдаг. эгээн томо нуур нь Увс нуур (3350 км²), эгээн гүнзгий нуур нь Хөвсгөл нуур (262.4 м) хөвсгөл нуурын тухайд түний гүнийг 268 метр, 261 метр гэсэн зөрүүтэй хэмжээ тааралддагыг дурьдах хэрэгтэй байх.
Ургамал, амьтан
Монгол уласта нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэргэ 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг болоод 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн хөхтөн, 390-ээд зүйлийн жигүүртэн оршоно. тэрэнэй дотор тахь, хавтгай, мазаалай зэргэ амьтан, монгол алтан хундага, тарваган шийр, дорогостойн вансэмбэрүү зэргэ дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй ургамал бии.
Засаг захиргааны хуваарь
Монгол Уласай аймагууд, Монгол Уласай сумд Монгол уласай нютаг дэвсгэр засаг захиргааны хорин нэгэн аймаг, нэг нийслэл хотод хуваагдана. Аймаг нь сум, сум нь багт хуваагддаг ба Нийслэл хот нь дотроо дүүргэ, дүүргэ нь хороондо тус тус хуваагдана.
эдэй засаг
Монголой эдэй засаг нь хүдөө ажахы ба уул уурхайд тулгуурладаг. Монголд ашагт малтамал элбэг байдаг болоод үйлдвэрлэлд зэс, нүүрһэн, молибден, сагаантугалга, вольфрам, алтны олборлолт ихэд ач холбогдолтой.
Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30,000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал ажахыг (хонины, ямааны, үхрийн, морины, тэмээний ажахы) голчлон эрхэлдэг. Газар таряаланд голдуу улаан буудай, арвай, хүнэһэнэй ногоо, улаан лооль, тарвас, чацаргана, малын тэжээл ургамал таряалдаг. 2006 ондо 1 хүнд оногдох ДНБ нь $2,100 байба. ДНБ нь 2002 оноос хойшо тогтвортой өсөж (2006 оной албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5%-р) байгаа ч гэсэн томо хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх $11 тэрбум долларын өрийг 2004 ондо $250 сая доллараар Монголой засагай газар хэлэлцээрээр төлжээ.
1991 ондо Улаанбаатар хотод байгуулагдаһан Монголой хөрөнгийн бирж нь нийт хубицааны хэмжээгээрээ дэлхийд эгээн жижигт тооцогддог байна.