cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2020 оной Зунай Олимпиада
2020 оной нааданда 3x3 сагсан бүмбэгэ, сүлөөтэ BMX болон спортын олон түхэлүүдэй холимог тэмсээнүүд нэмэгдэһэн ба мэдисоной велоспорт, бейсбол, софтбол бусажа ерэһэн юм. УОХ-ой шэнэ бодолгын дагуу зохёон байгуулагша комитетдэ зүбхэн нэгэ Нааданда зорюулжа Олимпиин хүтэлбэридэ спортын шэнэ түхэлүүдые нэмэжэ оруулха боломжые олгоһон. Японой Олимпиин Хороо нэмжэ оруулһан түхэл бол карате, спорт абиралта, серфинг и скейтбординг юм.
Бермуда ба Филиппина анханай Олимпиин алтан медалиа шүүһэн бол Туркменистан анханай медалиа шүүһэн.
Оролсожо буй Үндэһэнэй Олимпиин Хороонууд
2021 оной 4 һарын 6-да Хойто Солонгос улас COVID-19-эй уламһаа 2020 оной Зунай Олимпиадада оролсохогүй гэдэгээ мэдэгдэһэн. Энэнь Хойто Солонгос 1988 онһоо хойшо Зунай Олимпиадада анха удаа оролсоогүй тохёолдол юм. On 21 July 2021, Guinea announced it would not participate in the 2020 Summer Olympics allegedly due to COVID-19 concerns, though media outlets suggested that financial considerations may have been the real motivating factor. Guinea later reversed the decision and announced it would participate.
Үндэһэнэй Олимпиин Хорооной тамиршадай тоо
206 ҮОХ-ой 11,656 тамиршад:
Белфаст
Белфаст (Belfast, Béal Feirste)  Ехэ Британиин хото болон Хойто Ирландын ниислэл. Хойто Ирландта эгээн томо хото болон Ирланд аралда Дублинай һүүлдэ эгээн томо болон Ехэ Британида хүн зоноороо 17-дахи томо хото.
2011 оной байдалаар, 286 мянган хүн зонтой болон  хотын захатай (Belfast Urban area) тоолобол 483,418 хүн зонтой, 2001 оной метрополиин (Belfast Metropolitan Area) ажаһуугшадай тоо 579,276 хүн юм.
Газар зүй
Белфаст баруун хойто зүгтэ 'Кейвхилл (Cavehill)' оролсуулдаг хэдэн хаданууд байна. Белфаст хото Белфаст нуурай (Belfast Lough) баруун хойто зүгтэ байгаад Лаган голой (Lagan) адагта байрлана. Энэ ушар дээрэһээ онгосо бүтээхэдэ һайн газарта байрлажа урдада алдартай байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Хойто Ирланд Категори:Ехэ Британиин хотонууд
Зуун жэлэй дайн
Зуун жэлэй дайн гээшэ 1337 онһоо 1453 оной хоорондо Франциин хаан шэрээнэй түлөөхи Англиин хаанта улас болон Франциин хаанта уласуудай хоорондо дэгдэһэн удаа дараагай зүршэлдөөн юм. Гол ушарнуудынь: Франци англишуудые Гиеньһээ (1259 оной Парисай хэрээгэй ёһоор англишуудай мэдэл доро ороһон) түрихэ эрмэлзэлгэ, Англи Гиениие Франциһаа вассалай харьяагдалгые үгы болгоод Газаргүй Иоаннай үедэ алдаһан Норманди, Анжу гэхэ мэтэ газарые бусааха эрмэлзэлгэ, ба хоёр уласауудай Фландри ноёрхохын түлөө тэмсэл. Шууд шалтаг хадаа 1328 ондо IV Карлын наһа бараһанай һүүлдэ Анлиин III Эдуардын (Капетинг IV Филиппай аша хүбүүнэй эрхээр) Франциин хаан шэрээнэй шаардалга ба Валуа обогой VI Филиппай хаан шэрээндэ гаралга юм.
1337 оной хабар англишууд Пикардида добтобо. Дайнай эхин үедэ хүлһэнэй ябаган сэрэгүүд (харбаашад) ба хүлһэнэй рыцарьнууд (хүнды морин сэрэгүүд) армитай Англии амжалтай байгаа. Харин Франциин сэрэгүүдэй араг яһаниинь ябаган байгуулгада тэмсэжэ шадаагүй сэрэгтэ татаһан феодал рыцарьнууд байгаа. Англитай наймаанай холбоотой Фландриин хотонууд ба баруун-урда Франциин һалан тусгаарлагша феодал ноёд ба хотонууд III Эдуардые дэмжэбэ. Англи Слёйсой байлдаанда (1340), Кресиин байлдаанда (1346) илажа, 1347 ондо Кале хотые эзэмдэбэ. 1356 ондо Хара хунтайжа Эдуардын ударидалга доро Англиин сэрэгүүд Пуатьегэй байлдаанда Франциин рыцарьнуудые бута сохижо Һайн II Иоанн хаание олзолон абаа. Хаанай үгы байхадаа Карл хунтайжа Франциие захиржа байгаа. 1348-1349 оной хоорондо тахалай уламһаа Франциин хүн зоной 1/3 үхэбэ; сэрэгэй тоо бууруулба.
Категори:Франциин түүхэ Категори:Англиин түүхэ
Ехэ Британи
Ехэ Бритаани (Great Britain) али Ехэ Бритааниин болон Хойто Ирландын Холбооной Хаан Улас (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — баруун Европын аралай улас юм. Газар нютагань Ехэ Британи арал, Ирланд аралай зүүн хойто хэһэг, бусад жижиг аралуудһаа тогтоно. Хойто Ирланд дангаараа өөр уластай газараар хилэлэдэг. Энэ хилые эһэн тоособол Ехэ Британиинь Атлантын далай, Хойто тэнгис, Ла-Маншай хоолой, Ирландын тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Хамагай томо арал болохо Ехэ Британиинь Ла-Маншай хонгилой авто замаар Францитай холбогдодог.
Нэгэдэһэн Хаанта Улас Англи, Шотланд, Уэльс, Хойто Ирланд гэһэн 4 уласаар бүрдэһэн нэгэдэһэн улас юм. Энэ улас парламентай системээр ударидуулдаг болон засагай газар ниислэл Лондондо оршодог. Мүн Үндэһэн хуулида хаанта засагта улас болон түрын тэргүүн Хатан хаан II Элизабет юм. Һубагай аралууд болон Мэн аралһаа тогтоһон Титэмэй газарууд (Crown Dependencies) албан ёһоор уласай эзэмшил болобошье Нэгэдэһэн Хаанта Уласай хэһэг бэшэ, харин түүнтэй холбоо үүһэгэдэг. Нэгэдэһэн Хаанта Улас хуушин Британиин эзэнтэ гүрэнэй хэһэгүүд байһан, 14 гадаад харъяата газартай. Британиин эзэнтэ гүрэн дэлхэйн хуурай газарай бараг дүрбэнэй нэгые эзэлжэ, түүхэндэхэ хамагай томо эзэнтэ гүрэн байжаа. Энэ гүрэнһээ шууд шалтгаалжа Канада, Австрали, Шэнэ Зеланд, Энэдхэг, Пакистан, Урда Африка, Сингапур, Шри Ланка, АНУ гэхэ мэтэ уласуудта Британиинь ехэд нүлөөлжэ, нүлөөлэл тэдэгээрэй хэлэн, соёл уралага зэргэдэ ажиглагдана. Хатан хаан II Елизавета Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэлэй (Commonwealth of Nations) тэргүүн хэбээр үлдэһэн болон гишүүн оронуудай түрын тэргүүн юм.
Нэгэдэһэн Хаанта Улас үндэр хүгжэлтэй орон болон эдэй засаг дэлхэйдэ зургаад (худалдан абаха шадбарай паритетаар тоосоһон ҮНБ) эсэбэл табда (номиналь ҮНБ) ороно. 19 ба 20-р зуунай эхэн үедэ дэлхэйн хамагай хүсэрхэг гүрэн байһан болобошье дэлхэйн хоёрдугаар дайн, 20-р зуунай һүүлэ үедэ тохёолдоһон эзэнтэ гүрэнэйхэнь задарал зэргэһээ шалгаалжа дэлхэйн ажал хэрэгтэ тэргүүлэгшэ байр һууритай оролсохо ябадал багаһашаа. Гэлээшье гэһэн эдэй засаг, соёл урлага, сэрэг арми, улас түрын нүлөөнь ехэ болон ядерно зэбсэгтэй орон юм. Нэгэдэһэн Хаанта Уласай сэрэг, хамгаалалтанда зарсуулха мүнгэнэй хэмжээнь дэлхэйдэ хоёрто эсэбэл гурбада (тоосоолхо аргаһаа шалтгаална) ороно. НҮБ-ын аюулгүйн зүблэлэй байнгын гишүүн болон Европын холбоо, Ехэ Найман, НАТО, Дэлхэйн худалдаанай байгуулалга, Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэл зэргэ байгуулгануудай гэшүүн мүн.
Зүүлтэ
* Категори:Европын уласууд
Зэмэ хото
Зэмэ — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай засагай захиргаанай түб. Зэмэ голой Аха мүрэн руу шудхажа ородог адагта һууна.
Газар зүй
Зэмэ хото Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 3981 км, Байгал нуурһаа баруун хойшо 2189 км зайда, Ангар мүрэндэ шудхажа ородог Аха мүрэнэй эрьедэ оршдог.
Категори:Эрхүүгэй можо
Барселона
Барселона (Barcelona), Испаниин хоёрдохи томо хото болоод, Испаниин зүүн хэһэгтэ Газарай дундада тэнгисэй эрьеһээ Франциин урда зүг Переней шэлэ нюруутай захын нютагые агуулдаг Каталониин засаг захиргаанай түб юм. Хүн зониинь 1 602 386 (2014 он) болон талмайнь 101,9 км². Хотын нэрэнь эртын финики хэлэнэй  Баркеноһоо (Barkeno) гаралтай (мүн III зуун жэлэй болотор Испани колониие захиргааһан жанжан Гамилькар Баркагай нэрэһээ гараһан гэжэ зарим түүхэшэд һанана). 1992 оной зунай олимын наадан Барселонодо болобо. Зурааша Пабло Пикассо, Жоан Миро ба уран баригша Антонио Гауди гэхэ мэтэ уран зураашадай тоонто нютаг юм гэжэ алдартай байна.
Юрэнхы мэдээсэл
Газарай дундада тэнгисэй эрьедэ байрладаг боомто хотоһоо Франциин хилэ болодог Пиреней шэлэ нюрууһаа урда тээшэ 160 км зайда байрлана. Хуушан хотын түб хадаа XIV зуун жэлдэ баригдаһан хэрэм юм. 1859 оной үргэжүүлхэ түсэбэй ёһоор, шатарай самбар мэтэ шэнэ хото баригдаһан юм.
Барселоно урда зүгөөр далай харагдадаг ташаланда байрлана. Тус газар нютагынь Бесос мүрэн ба Льобрегат мүрэнэй хоорондо байдаг үрэжэлтэй талаар уулаар хүреэлэгдэһэн уларилнь дулаан айдархан байна. Зүүнһээ үлүү лайнернууд Барселоные дэлхэйн боомто хототой холбоно.
Уларил
Барселоно Газарай дундада тэнгисэй уларилтай. (Кёппенэй уларилай ангилалда csa). Дулаан шииг нойтон үбэлтэй, хуурай зунтай юм. Пиренейн хахад аралай зүүн зүгтэ байдаг Барселоно Атлантын далайһаа үлеэдэг баруун бороогүйгөөр хуурай һалхи хүрэнэ.
Түүхэ
Энэ хотоһоо эгээн хуушан бүһэнь заахан Монт-Табер гүбээ дээрэ байдаг, Римэй эзэнтэ уласай үеын хэрэм үлэгдэл байна. 801 оной Ехэ Карлын мэдэл доро орожо, Франк уласай туйлаха ябалгаар Испаниин маркада нэгэдхэһэн байна. IX зуунай эсэстэ Франк уласһаа амяарлан тусгаарлажа, X зуун жэлэй эсэстэ Альманзорой ударидалгын доро Һүүлшын Омейяд уласай сэрэгэй саг зуура эзэмдэһэншье һаа, Франк уласай туһаламжатайгүйгөөр бодожо амяарһан ушар дээрэһээ Франк уласһаа бэе данги болоһон байна. XI зуун жэлдэ Барселонын гүнлигтэ түблэрһэн Каталони улас бии болобо.
Энэ һүүлдэ XII зуун жэлһээ Барселоно Афинаһаа Барселоно хүрэтэр Арагон хаанта уласта агуулба. Барселоно дунда зуунай үедэ хэрэмые дахин барижа боомто хото болоһон. Харин XV зуун жэлдэ Католониие захирһан Арагон хаанта уластай Кастилья хаанта улас хоорондо шэнэ нэгэдэһэн хаанта улас байгуулжа, Испаниин түб газар нютаг Мадрид руу түбхинүүлһэн ушар дээрэһээ Барселонын удха унаба.
1289 ондо эхилээд XV зуун жэлэй эсэс хүрэтэр баригдаһан готик янзын собор сүмэ, VI зуун жэлдэ баригдаһан базилика болон энэ гадна Санта-Мария-дель-Мар сүмэ зэргын готик янзын һайхан байшан харагдажа байна. Хаанай ордон болон епископын байшан Барселоно хотын ба Арагоной хаанта уласай архиваар хэрэглэжэ байна.
XIX зуун жэлдэ ажаүйлэдбэриин хубисхал болоод олон элдэб шэнэ ажаүйлэдбэри танилсуулһан байгаа. Барселоно Испаниин эрхэтэнэй дайнай ушарһаа ехэ хэмжээгээр һүйрэһэншье һаа, ондоо газар нютагһаа харисангы һайнаар Испаниин хоёрдохи хото болобо.
Зүүлтэ
Категори:Испаниин хотонууд Категори:Каталони
Гоминьдан
Гоминьдан — Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Уластахи улас түрын нам.
1912 ондо Сунь Ятсенээр тогтоогдоһон арадай—багабуржуази нам, 1925-27 онуудта Хитадай коммунис намтай нэгэдэн, антиимпериалис үндэһэ яһатанай-сүлөөрэлгын тэмсэл хэһэн байна; хитад арадай эрхэ ашаг урбаһан буржуази урбаһанһаа һүүлдэ хүдэлмэришэн ба таряашанай олониитэ гоминьданһаа таһарба; гоминьдан хадаа хүдэлмэришэн ба таряашанай революционно хүдэлөө хатуугаар мүшхэн харшалба; гэбэшье, хитад арадай дунда үндэһэ яһатанай-сүлөөрэлгын хүдэлөөе түргэдхэгшэ япон империализмын түримхэйлэлгын шангархалаар, гоминьдан болбол 1937 он 9 һарада хитадай Хитадай коммунис нам дурадхаһан уряалаар Хоёрдугаар нэгэдэмэл фронтдо хабаадалсажа япон түримхэйлэлдэ эсэргүүсэһэн байна.
Зүүлтэ
Категори:Хитадай түүхэ
Alors on danse
Stromae: Alors on danse <td colspan=2 align="center" width="140px">
"Alors on danse" (Бид бүжиглэцгээнэ, So We Dance) - дуушин Stromae-гийн дуу.
Һүлдэ
Һүлдэ (герб) — гүрэнэй, хотын гэхэ мэтэ илгабариин тэмдэг; туг, зоос, тамга гэхэ мэтэ дээрэ зурадаг тэмдэг.
Зүүлтэ
Категори:Тэмдэг
Февралиин хубисхал
Февралиин хубисхал (Хоёрдугаар һарын хубисхал, Февралиин буржуа-арадшалһан хубисхал ) гэжэ Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ 1917 оной 3 һарын 8 болоһон Оросой эзэнтэ гүрэндэ эсэргүү хубисхал юм. Романовтан обогой эзэнтэ гүрэн унаад, Оросой эзэн хаан II Николай хаан шэрээнһээ татагалзаба. Һүүлдэнь хэдэн жэл хороондо Октябриин хубисхал ба эрхэтэнэй дайн СССР-эй байгуулхада хүргэбэ. Хубисхалда хубаадалсаһан хүн зон Оросой эзэнтэ гүрэнэй ниислэл байһан Петроградай эхэнэр, ажалшад, сэрэгшэд «Петроград ажалша ба сэрэгшэ депутадуудай зүблэлдэ» нэгэдэбэ.
Зүүлтэ
Категори:Ородой түүхэ Категори:Хубисхалнууд
Геополитикэ
Геополитикэ — ниигэмэй ба эдэй засагай байдал ба гүрэнэй хүгжэлтэ болбол ганса газар зүйн, физикын, расын гэхэ мэтэ ушарнуудһаа болохо юм гэдэг уласхоорондын харилсаанай шэглэл.
Зүүлтэ
Категори:Уласхоорондын харилсаа
Gangnam style
Gangnam style (강남 스타일) - PSY гэжэ дуушанай дуун. K-pop - Korean Pop гэжэ аялгын стайл. 2012 ондо YouTube гэжэ сайтдээрэ энэ дуунай клип эгээ олон лайкнууды эзэлһэн байна.
Категори:Солонгос
Япон эзэнтэ гүрэн
Япон эзэнтэ гүрэн (Ехэ Япон эзэнтэ гүрэн, ) гээшэ 1868 оной 1 һарын  3-һаа 1947 оной 5 һарын 3 болотор Японой эзэн хаанда һуурилһан онсогой улас гүрэн болон тэрэнэй доро империалис бодолгоор эзэлһэн нютаг дэбисхэр гү, али Японой империалис үе юм. 1868 оной 1 һарын 3 Мэйдзи шэнэшлэлэй үрэ дүндэ Мэйдзи засагай газар байгуулжа 1947 оной 5 һарын  3 Японой Үндэһэн Хуули хүсэн түгэлдэр болохо хүрэтэр 79 жэл оршон байгаа. Мэйдзи шэнэшлэлээр түргэн нээлтэ бодолготой барууншаһан Азиһаа түрүүшын баян болон сэрэгээр хүсэтэй гүрэн болоһон байна.
1895 оной 4 һарын 17 Япон-Цин дайнда илажа Тайвань аралые эзэлээд, 1905 оной Орос-Япон дайнда илаһанай һүүлдэ 1910 оной 8 һарын 29 Солонгос эзэнтэ гүрэниие хүсөөр нэгэдхэһэн. 1930-аад онуудта Манжуур ба Хитад Уласые добтолһон болон Нацис Германи, Итали хаанта уластай суг хамта Тэнхэлигэйхидэй гэшүүнөөр Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда хабаасагдажа Вьетнам, Сингапур, Филиппина гэхэ мэтэ Зүүн Азиин нютаг дэбисхэртэ Океаниин олон аралнуудые добтолоод эзэлээ.
Тиимэшье АНУ-тай Номгон далайн дайнай ашаар дайнай ябаса хубилалжа эсэсэй эсэстээ 1945 оной 8 һарын эхиндэ Хиросима ба Нагасаки атомой бомбодогдожо Зүблэлтын сэрэгэй Манжуурые добтолһоной һүүлдэ 8 һарын 14 Потсдамай уулзалтые хүлеэн абаба. 8 һарын 15-да холбоотонуудта албан ёһоор буужа үгөөд, 9 һарын 2 Потсдамай уулзалтын тунхаглалда гарай үзэгөө табиба. Холбоотон сэрэг эзэмдэгшэ болоһон Америкын сэрэг Япон эзэнтэ гүрэниие буулгаба. Тэрэнэй һүүлдэ 1947 оной 5 һарын 3-да Японой Үндэһэн Хуули сахюулжа албан ёһоор үгы болобо.
Зүүлтэ
Категори:Японой түүхэ
2020 оной Зунай Олимпиин медалиин таблица
[[File:2020 Summer Olympics medal map.svg|thumb|upright=1.5|2020 оной Зунай Олимпиин команда тус бүриин медалиин туйлалта.
Удха:
Минимум нэгэ алтан медаль шүүһэн уласууд.
Минимум нэгэ бронзо медаль шүүһэн уласууд (алтан гү, али мүнгэн медальгүй).
Медаль шүүгэгүй уласууд.
Удаахи медалиин таблицада Токёодо болохо 2020 оной Зунай Олимпиин үеэр 2021 оной 7 һарын 23-һаа 8 һарын 8-ай хоорондо тамиршадай абаһан алтан медалиин тоогоор жагсааһан Үндэһэнэй Олимпиин Хороо (ҮОК) болон ҮОК бэшэ нэгэ командын жагсаалтые харуулба. Бермуда ба Филиппина анханай Олимпиин алтан медалиа шүүһэн бол Туркменистан анханай медалиа шүүһэн.
Медалиуд
2020 оной Зунай Олимпиин медалиин загбарые Жуничи Каваниши бэлэдхэһэн. Медалиие олониитын үгэһэн дахин болбосоруулһан жэжэг электрон түхеэрэлгэһээ гаргажа абаһан металл ашаглан хииһэн байна.
Due to the COVID-19 pandemic, athletes were presented with their medals on trays and were asked to put them on themselves, rather than have them placed around their necks by a dignitary.
Медалиин таблица
This is the table of the medal count of the 2020 Summer Olympics, based on the medal count of the International Olympic Committee (IOC). These rankings sort by the number of gold medals earned by a National Olympic Committee (NOC). The number of silver medals is taken into consideration next and then the number of bronze medals. If, after the above, countries are still tied, equal ranking is given and they are listed alphabetically by IOC Country Code. Although this information is provided by the IOC, the IOC itself does not recognize or endorse any ranking system.
2020 оной Зунай Олимпиин хүтэлбэридэ 50 түхэл бүхий 33 спортын түхэл, ниитэ 339 тэмсээн зохёогдохо ба уридшалһан байдалаар 339 медалиин багсые тараахаар болоһон.
External links
Медалиин таблица Категори:Зунай Олимпиин медалиин таблица
Хитадай соёлой хубисхал
Хитадай соёлой хубисхал гээшэ 1966 оной 5 һараһаа 1976 оной 12 һара хүрэтэр Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласта болоһон ниигэмэй, соёлой ба уласай түрын бодолгын террор юм· Соёлой хубисхалай албан ёһоной шалтагынь «Социалис дуримые бэхилүүлжэ хүгжөөхын түлөө капиталис замые ябадаг түшэмэдые бута сохёод, реакционно буржуа этэгээдые шүүмжэлээд, һуралсалые, соёл уралигые хубилалха түсэб» ниигэмэй, соёлой ба уласай түрын бодолгын шэнэшлэхэ хүдэлөөн байгаашье һаа, харин үнэн зүбынь ехэ һүрэлгын бодолго ехэ уналга болоһон ушарһаа Мао Цзэдун өөрынгөө засагые бэхилүүлхын түлөө  хүсэ хэрэглэхэ, хүниие алаха хүдэлөөниие зүбшөөбэ.
Үхэл
Үхэл — бэе махабадай амидарал дууһаха үе шата юм. Үхэл гэдэгынь уурагта бэе задарха буюу гадаада оршонтойгоо энергиин солилсоо хэжэ шадахагүй болохые хэлэнэ. Уртабтар тархи гэмтэһэнээр амидаралай амин шухала үүрэгүүд болохо амисхалха зүрхэнэй сохилто хооллолто зэрэг үйлэ ажаллагаа алдагдажа шуһанай даралта бууража зүрхэ зогсоһоноор үхэл элирнэ.
Хүн ямаршье байдалаар үхэжэ болохо болоод үбшэн, гэнэтын үхэл, амяа хорлолто зэрэгһээ шалтагаалжа болоно. Дэлхэй даяар үдэр бүри 150,000 хүн наһан барадаг.
Хүн байгаалиин жамаараа үхэхые наһа бараха гэхэ гэдэг. Үүные хүнэй дэлхэй дээрэ амидарха хугасаа дууһаһан гэжэ ойлгожо болохо юм. Мүн байгаалиин буса жамаар наһа бараха үзэгдэлые зуурдын, алуулха, гэнэтын үхэл гэнэ. Үхэлэй дараа хүндэ юу тохёолдодог болохые хүн түрэлхитэн маша олон жэлэй үмэнэһөө тайлбарилха гэжэ оролдоһон болобошье тодорхой харюултанда хүрээгүй байһаар байна. Энэ талаар шажан, гүн ухаан хоёр харюулта үгэхэ гэжэ оролдодог.
Категори:Биологи Категори:Үхэл
Сэсэн мэргэн
Сэсэн мэргэн — эрхим зэргын сэсэн мэргэн ухаан, дээдэ зэргын ухаагай, бэлигтэй хүн.
Зүүлтэ
Категори:Сэдьхэл зүй
Арифметикэ
Арифметикын гурбан үйлэдэл бол:
Арифметикэнь үндэһэндээ тоосоолол хэхэд ашаглагдадаг. Арифметикын үндэһэн дүрэмүүдые объектнуудтай харисаха үдэр тутамын туршалгаһаа гарган абаһан. Тиигэхэлээр гурбан хонин дээрэ хоёрые нэмэхэ, харин дараань баһа дүрбые нэмэхэ, болбол эхилээд дүрбэн хонин дээрэ гурбые нэмэхэ, дараань баһа хоёрые нэмэхэнь шухала буса. Үндэһэндээ энэ дүрэмые холбон бодолтын хуули гэжэ нэрлэдэг:. Холбон бодолтын хуулинь зүбхэн бодито тоое нэмэхэд дэлгэрэһэн түдыгүй, тооной бусад бүхыл хэлбэринүүдтэ баһа дэлгэрбэ.
Шэнэ тоо яагаад хэрэгтэй
Хубааха болон хаһаха арифметикын үйлэдэлнүүдые зүбхэн бодито тоонууд (1,2,3...) ашаглан тэрэ бүри хэрэглэхэ боломжогүй. Физикын хубида 8 зооһон мүнгые 3 хүндэ тэнсүү хубаажа болодоггүйнь 10 зооһон мүнгые 8 хүндэ хубаажа болодоггүйтэй адли. Иимэрхүү бодолгонуудые тооной шэнэ хэлбэринүүдые оруулжа ерэһэнээр шиидэбэрилдэг. Бодито амидаралда гурбанай нэгэ доллар гэжэ байдаггүй, һүрэг хүншье гэжэ байдаггүй. Гэхэдээ бутархай юмуу, һүрэг тоо оруулһанаар ямаршье тоосоололые шиидэбэрилжэ болодог. Жэшээнь, наймые гурбада хубаахад 8:3, харин наймые хаһах арбада хубаахад -2–той тэнсүү. Иимэ хэлбэреэр эхилээд шиидэжэ боломгүй тиимэ бодолго тооной шэнэ ангиие бай болгодог.
Тооной шар хүреэн
Нэмэхэ, үрэжүүлхэ үйлэдэлнүүд ямар нэгэ шэнэшэлэлгүй \mathbb N натурал тооной олонлигой хүрээндэ хэрэглэгдэдэг. Бүхэли \mathbb Z тоое олон болгоход \mathbb N тоон дээрэ һүрэг бүхэли тоонууд болон 0 нэмэхэ замаар гараган абадаг. Үүнэй дараа хаһаха үйлэдэлые сүлөөтэй ашаглажа болоно. Саашадаа тооной хүрээе хубааха үйлэдэл хэхэд шаардалгатай \mathbb Q бутархай тоое олонлигой замаар үргэдхэдэг. \mathbb N, \mathbb Z, \mathbb Q хамтадаа рациональ тоо \mathbb Q-эй олонлигые үүдхэһэнээр тэгтэ хубаахаһаа бусад математикын бүхыл үндэһэн үйлэдэлнүүдые сүлөөтэй ашаглаха бололсоое бүридүүлдэг. Рациональ тоо бүри бутархай хэлбэреэр \frac{a}{b} гэхэ ба эндэ b–нь бүхэли тоо байна. Рациональ тооной олонлигые иррациональ болготол үргэдхэхэд хизгааргүй, дабтагдадаггүй арбатын бутархайн бэшэглэлэй боломжые гарган абаха шаардалигтай. Тиимэ хэлбэреэр тойрогой ута болон түүнэй диаметрэй (n) харисаае бэшэдэг. Түүнһээ гадана дурын квадратай тоосоое хизгаарлалтагүйгээр хэхэ бололсоотой болодог. Рациональ болон иррациональ тоонуудой олонлигые нэгэдхэхые жэнхэни тооной олонлиг \mathbb R гэжэ нэрлэдэг. Юунай үмэнэ бодито аммдаралда хэрэглээгүй тоонуудай олонлигой саашадын үргэдхэлнүүдшье бололсоотой юм. Тэдэгээрэй тоондо хаһаха нэгэжэһээ квадрат изагуур гаргалтаар дамжуулан i^{2} = -1 тэгшэтгэлэй шиидэлээр оруулһан хуурмаг тооной олонлигууд хамаарагдана. “Хуурмаг” гэдэг үгэнь тухайн тоонууд хэрэглээнэй тодорхой һалбарида байдаг һанаанһаа зохёомол үзэл баримталал гэдэгые заажа бай хэрэг. Инженерэй болон физикын тоосоолол жэнхэни болон хуурмаг тоое өөртөө багтааһан согсолбор тоонуудые оруулһанаар хямдааршалагдадаг.
Зүүлтэ
Категори:Тооной ухаан
Новак Джокович
Новак Джокович (серб. Новак Ђоковић/Novak Đoković, 1987 оной 5-р hарын 22, Белград, Серби) — серб теннисист.
Холбооһон
Категори:Спорт
Генератор
Генератор —
Зүүлтэ
Категори:Түхөөрэмжэ Категори:Техникэ
Оденсе
Оденсе (Odense — ) — Даниин гурбадахи томо хото, Фюн аралдахи гол хото.
Тус хото Оденсе фьордһоо холо бэшэ байгаад Оденсе голой эрье дээрэ байрлана. Копенһаген — Ютланд линиин түмэр замай үртөө мүн. 1796—1806 оной хоорондо баригдаһан һубаг (7,5 м гүнзэгы) хотые фьордтой холбоогдоно.
Зеланд ба Фюн аралнуудай хоорондохи паромой орондо Ехэ Бельт дээрэ хүүргэ табиһанай һүүлдэ Оденсе хотын тээбэриин холболто үлүү болобо (1997 ондо түмэр зам, 1998 ондо автомашинын хүдэлөөн нээбэ). Тус хүүргэ хадаа — дэлхэйдэ гурбадахи ута, Европодо эгээн ута үлгөөтэй хүүргэ. Хүүргэ табиһанай һүүлдэ Оденсеһээ Копенһаген хүрэтэр зам 1 саг 15 мин болобо.
Тус хотодо Odense Steel Shipyard уһан онгосо баридаг газар байна.
Зүүлтэ
Категори:Дани Категори:Даниин хотонууд
Бүгэдэ найрамдаха улас
Бүгэдэ найрамдаха улас гү, али республика (res publica, «бүгэдын, найрамдаха үйлэ») түгэс байдалаараа анха МТҮ V—IV зуунай Афиныда тогтоһон болоод түрын зохёон байгуулалтын эртэнэй хэлбэри юм. Res publica гү, али бүгэдэ найрамдаха засагынь дарааха ниитэлиг шэнжэ бүхы иимэ:
Роджер Федерер
Роджер Федерер (нема. Roger Federer, 8 мая 1981 Базель, Швейцари) - швейцар теннисист.
Загарайн аймаг
Загарайн аймаг (Заигра́евский райо́н; Загарайн аймаг, Zagarain aimag) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Загарай һуурин. Талмай:. Хүн зон:.
Табан улас арбан ханлигуудай үе
Табан улас арбан ханлигуудай үе (, 907—960), Хойто Хитад нютагта Тан улас унаһан үеһээ эхилэн Сун улас байгуулагдаха үе юм. Сун улас байгуулагдаһан үеһээ хойшо хорин жэл үнгэржэ байжа Урда Хитадай бишыхан уласуудые бүрин эзэлжэ шадаһан Сун улас байгуулагдаһанаар бүхы Хитад орон нэгэдэһэн улас болоо гэһэн үгэ бэшэ юм. Табан улас дотор дараахи уласууд ороно.
Табан уласууд:
Арбан ханлигууд:
Категори:Хитадай түүхэ
Эрдэнэт үйлдвэр
Эрдэнэт үйлдвэр - Эрдэнэт хотын үйлдвэр, Монгол Улас.
Ажала
Жилд 25 сая тонн хүдэр боловсруулж, 530.0 орчим мянган тонн зэсийн баяжмал, 3.0 орчим мянган тонн молибдены баяжмал үйлдвэрлэдэг.
Холбооһон
Категори: Монгол Улас
Алсыев Майсан Арданович
Алсыев Майсан Арданович (1879—1961, Буряад Улас), буряад үльгэршэн.
Зүүлтэ
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Захааминай аймаг
Захааминай аймаг (Закаменский райо́н; Захааминай аймаг, Zakhaaminai aimag) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Захаамин хото. Талмай:. Хүн зон:.
Дуйсбург
Дуйсбург (Duisburg ) — баруун Германиин тойрогой харьялалтай хото, Хойто Райн-Вестфали, Дюссельдорфын хажууда байрлана. Нэрэнь, «Рейнэй нүгөө эрьеын хото» гэжэ удхатай магад. 2011 ондо Дуйсбургын ажаһуугшадай тоо 487,5 мянган хүн  .
Газар зүй
Рейн ба Рур мүрэнүүдэй ниилэдэг сэгтэ, Рурай ай һабын баруунда байрлана. Хотын нютаг дэбисхэрэй табанай дүрбэн хуби Рур голой али эрьедэ ба Рейнэй баруун эрьедэ байна. Дуйсбург хадаа — Европын эгээн томо мүрэнэй боомто мүн. Хойто зүгтэ Динслакен, зүүн зүгтэ — Оберһаузен ба Мюльһайм, урда зүгтэ — Ратинген ба Дюссельдорф, баруун зүгтэ Крефельд ба Мёрс хилэ нэгэтэй.
Спорт
2005 ондо Дуйсбурта VII Бүхэдэлхэйн наадан, 2007 ондо тус хотодо Дэлхэйн байдарка ба онгосо һэлюурдэхэ эхилээ.
Зүүлтэ
Категори:Германиин хотонууд
Сун улас
Сун улас — Хитадта тогтон байһан табан улас арбан ханлигуудай үеэ түгэсэн Хитадые нэгэдхэжэ 960 онһоо 1279 он хүрэтэр Ехэ Юань Уласта унагааха хүрэтэр тогтониһон эзэнтэ гүрэн юм.
Сун уласай түүхые хоёр үе болгон тэмдэглэнэ. Хойто Сун (, 960–1127) гэжэ үедэ Бяньцзинда (мүнөөгэй Кайфын) ниисэллэжэ, бүхы Хитад үндэһэтэн захиржа байгаа. Хожом хойто нютагаа Алтан уласта алдан Хүхэ мүрэнэй урда Линьаньда (мүнөөгэй Ханьчжоу) ниислэлһэнһээ хойшо үеэ Урда Сун (, 960–1127) гэжэ тэмдэглэнэ.
Сун уласай үндэһэлэгшэ Чжао Куанинь жанжан «Табан уласай үеын» (五代十国) дайсадаа усадхажа хидан Ляо улас, Баруун Ся ба Наньчжао гадна хойто урда Хитадые заһажа эхилээ. Чжао Куаниниин загаламжагша Тай-цзунгай (976-997) үедэ Хитадые нэгэдхэхэ үйлэ ябаса үргэлжэлээ. Хариншье һаа эзэнтэ гүрэн хойто нүүдэлшэ хүршэнүүдтэй тэмсэжэ илагдаһанай һүүлдэ илагдаба.
XII зуун жэлдэ зүршэд Хойто Хитад добтолжо эзэлээд, Алтан уласые байгуулна. 1127 ондо зүршэд Кайфынгые эзэлжэ Хүхэ мүрэниие дабаба. Сунгай эзэн хаашуулай ордон Урда Хитадта зөөжэ Линьань ниислэл хото болобо. Сун улас Хуайхэ мүрэнэй болотор Хойто Хитадые үгэжэ жэл бүри алба түлөө. Сун улас 1279 ондо Ехэ Монгол Уласай үгы болобо.
Зүүлтэ
Категори:Хитадай түүхэ
Сан-Марино
Сан-Марино -Европын улас.
Категори:Европын уласууд
Буряад Уласай Арадай Хурал
Буряад Уласай Арадай Хурал (Наро́дный Хура́л Респу́блики Буря́тия) гээшэ Буряад Уласай хуули тогтоохо засагай дээдэ эмхи зургаан юм. Буряад Уласай Үндэһэн Хуулиин ёһоор, Арадай Хурал 66 депутадуудһаа бүридэнэ. Һунгуули холимог системээр ябуулагдаад, депутадуудай хахадые (33) хуби тэнсүүлһэн системээр һунгажа, нүгөө хахадые (33) нэгэ мандаттай һунгуулиин тойрогһоо диилэнхи һунгуулиин системээр һунгадаг. Депутадуудые табан жэлэй хугасаар һунгагдана.
Холбооһон
Категори:Буряад Уласай Арадай Хурал
Румыни
Румыни (România ) — Европын улас.
Холбооһон
Категори:1859 ондо Европодо байгуулагдаhан Категори:Балканай уласууд Категори:Зүүн Европын уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:Румын хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Зүүн Урда Европын уласууд Категори:1859 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Европын уласууд
Ахын аймаг
Ахын аймаг (Оки́нский райо́н; Ахын аймаг, Akhyn aimag) — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Үрлэг тосхон. Талмай:. Хүн зон:.
Газар зүй
Зүүн Саяанай хормойгоор үндэр газарта Ахын аймаг оршодог. Аймагай дэбисхэр дээгүүр Аха, Хути, Бүлэн, Уураг, Онот, Ерма, Ехэ-Уһан гэдэг голнууд урдадаг. Эдэ голнууд далайн нюрууһаа дээшэ 700-1600 м. газараар урдана. Эгээл үндэр сэгынь 3500 метртэ хүрэдэг Мүнхэ-Һарьдаг юм.
Ахын дайда шэрүүн уларилтай, уулануудайнь орой үбэл зунгүй саһан малгайгаа абадаггүй байха. Ойдо мододойнь ехэнхи хубиие шэнэһэн эзэлдэг - 60%, хуша үсөөн – 20%, 14% – нарһан. Голоороо холимог ойтой.
Түүхэ
ХVIII зуун жэлэй эхин болотор эндэ һуурин, тосхонууд үгы шахуу байһан, зунай сагта һоёдууд болон буряадуудай ерэжэ, агнуури эрхилдэг газар байһан юм.
1727 онһоо энээн руу ородууд бии боложо захалһан. Тиихэдээ харуул хараха даабаритай үсөөн тоото ород хасагууд лэ ерэһэн байдаг.
Аймагай улад зон ехэнхидээл мал ажалтай. Агнуури хүгжэнги. Эндэ һарлаг үүлтэрэй мал олон, һарлагуудай байһан газарта хайнагууд элбэг байдаг. 1935 он болотор һоёдууд оро үсхэбэрилдэг байгаа, үсөөншье һаа мүнөөшье бии. 1940 он болотор Ахын аймаг Түнхэнэй аймагай харьяата байһан, «Һоёд хушуун» гээд нэрлэгдэдэг байһан юм.
Ахын аймаг ашагта малтамалнуудаар баян. 1846 ондо Алибер гэдэг француз Ботоголой һарьдагтахи Марийнска графидай уурхай худалдажа абаад, промышленна үйлэдбэри нээһэн байха юм. Мүнөөшье тиишэ хэгдэһэн харгынь эли байдаг. Һайн шанартай асбестхризотил элбэг, Аха, Хути голнуудаар алтан элбэг олзоборилогдодог байгаа.
Буряад Уласай уһан зүй
Голнууд
Буряадта 25 мянган гаран гол мүрэнүүд бии, тэдэнэй дүн хамта ута — 215 мянган тухай модо. Һамар жэмэсүүдээр элбэг эдэ олон уулануудаймнай ара үбэрһөөнь бурьялан харьялһан юһэн мянга гаран булаг, горход байха.
Хүндэлэн, утаашаа урдаһан хэдэн олон ехэ ехэ гол мүрэнүүд бии. Баярхаг һайрхуу гуримаар хургаа даража, үльгэр домогһоо һабагша татажа, баруун талаһаань захалан дурдабал, аха заха Аха гол амитан зоноо дахуулхаб гээд, ара хойшоо тэрьедэһэн гэхэ. Эрэлхэг дошхон Эрхүү эльгэн дээрээ энхэрбэшье, эрхэжэ хойшоо шэглэһэн гэлсэдэг. Урасхал һайхан Сэлэнгэ олоной дундуур урдажа ерэнхэй. Аян холын тайгада аляа дошхон ябабашье, ахынгаа хажууда ерэхэдээ, аали номгохон боложо хамтарһан Зэдэ, Сэхир, Хамни, Химнэ, Загаһатай, Оронго, Гильбэрэ, Эбилгэ голнууд. Хүдэри, Түгнөө уриһаар, даллаһаар, ашанар гушанараа энхэрһээр, хүндэлһөөр, урда талаһаа хормой дүүрэн хэшэгтэй ерэһэн Хёлго Сүхэ хоёр. Наранай мандаха зүгһөө наашаа шэглэн табилуулһан Эгэтэ, Маарагта, Үльдэргэ, Анаа, Худан, Хэжэнгэ, Хүрбэ болон бусад дүүнэрэйнгээ хаба хүсэ хамталан абажа, һабаараа дүүрэн модо «нюрган» дээрээ тээжэ асардаг Үдэ гол. Ажахыдаа хэды туһатайшье һаа, аяар доогуур байгаашад — Итанса, Хубаан, Саһата, Түрхэ эрэ түрөөрөө доогошогуур агша даа. Эртэ урдаһаа алдартай эрхэ солгёон Баргажан. Тэрэнэй хани нүхэдынь болоһон, аршаан булагаар суутай Гаарга, Алла, Улан, Онёо голнууд эршэ хүсэеэ нэгэдхэжэ, үбгэн буурал Байгалдаа түшэглэдэг юм. Далан хадын хоорондо хаалгатай байхань уйдхартай болоод, хүтэл дабаануудые хаха эсхэн ерэһэн Дээдэ Ангар, наашаа шэглэһэн эхитэй, наадалаад ошоһон түүхэтэй Витим (Зүлхэ мүрэндэ һалаа), Сипэ, Амалаад, Мууя гэхэ мэтын гол мүрэнүүд нэрлэгдэхэ зэргэтэй.
Өргөн ехэ губи талануудые хүндэлэн урдажа ороһон, уласай газар дээрэхи хэдэн мянгаад ехэ, бага голнууд (Буряад орондо хоёр мянган гаран) ба горходой, булагуудай эхинүүдые хубаарилан, ара үбэрөөрөө урадхуулагша тоогүй олон үндэр, набтар хада хангил, хяра байса, нам нюрган, толгой болдог, хүтэл дабаан, гүбээнүүд; ой модоной талаар — хүнды, һаншаг, тужа гэхэ мэтээр нэрлэгдэдэг хада уулын байгаали хүнэй ажабайдалтай таһаршагүй холбоотой. Тэдэнэй дундуур урдагша нарин горходые зубшаһан 500 гаран ехэ, бага нютагууд оршон тойронхи байгаалиие элдэб олон зүйлэйнгөө үйлэдбэринүүдтэ хандуулан ашагладаг.
Гол мүрэнүүдэй нэрэ тоолбори: (онгосын ябадаг мүрэн ЕХЭ үзэгөөр тэмдэглэһэн) болон бусад
Нуурнууд
Буряадта 34 422 нуур бии. болон бусад
Категори:Буряад Улас Категори:Газар зүй
Таргалалта
Категори:Үбшэнүүд
Адуу
Адуу гү, али морин (Equus ferus caballus) бүтүү туурайтай хүхэтэн болоод уналга, ашалга, хүнэһэн зэргэдэ ашаглагдадаг эдэй засагай ажа холбогдол бүхы гэрэй амитан. Хүн түрэлхитэн 10000 жэлэй үмэнэһөө адууе гэршүүлһэн гэдэг. Монголшуудмнай нүүдэлэй соёл, амидаралай хэб маяг, уламжалалта сэрэгэй уралигынь адуун дээрэ үндэһэлһэн гэхэдэ хэлэсдэхэгүй.
Адуунь табан хошуу малай нэгэ болоод бод мал юм. Адууе Монголшууд наһа хүйһээрынь илган нэрлэдэг.
Япон уласта бол морин унаха гү, али эзэмшэхэнь нэрэ түрын хэрэг байһан байна. Нэгэ ёһондоо эрхэ мэдэл, хүсэн шадалтайень элидхэжэ байһан гэһэн үгэ.
Саяхан хүрэтэр тахиие адуунай шууд үбэг гэжэ үзэжэ байһан болобошье, бусад эрдэмтэдэй һудалгаагаар тахинь 66 хромсомтой, гэрэй адуунь 64 хромсомтой болохые һүүлшын үеын цитогенетикын һудалгаагаар нотолжо тахиие тусхай бэеэ дааһан һалбари гэжэ үзэхэ болоһон.
Амитан һудалалай ангилалаар гэрэй адуу болон энэниин үбэг болохо одоогой зэрлиг адуунь бүтүү туурайтанай отряд, адуу түһэтэнэй изагуур, адуунай түрэлдэ хамаарагдана. адуунай түрэл дотороо жэнхэни адуу, элжэгэн гү, али хулан, зебрэ гү, али эреэн тахи гэһэн дүрбэн дэд түрэлдэ хубаагдана.
Адуунай эртэнэй үбгэ
Адуунай эртэнэй үбгэниинь туулайрхуу бэетэй, урда хоёр һарбуунь дүрбэн һалаа, хойто хоёр һарбуунь гурбан һалаа һарбуутай хиракотериум хэмээхэ нэрэтэй шүүһэлиг ургамалаар хооллодог 28-56 см үндэртэй жаахан амитан гэжэ үзэдэг. Хэтэрхы жаахан бэетэйһээ болоод мяхашан амитадай хямда оложо эдидэг хоолынь болодог байһан байна. Энэнь адуунай хамагай томо байгалын шалгуур байһан ушарһаа мяхашан амитадһаа зугатааха, хурдалха, һонор сэргэг байха зэргэ олон шаардалгын уламһаа адуунай үбгэ хубисажа эхилһэн байна. Үүнэтэй зэргэсэн саг уурын өөршэлэлтэ гү, али дүрбэн удаагай томо мүһэтэлигэй үеэр адуу бэеын хэмжээгээрээ нэгэ томорон нэгэ жаахарха замаар мүнөөнэй адуунай түрхые олоһон байна. Энэ хубисалай дүндэ адуу һарбуугаа өөршэлэн ганса хуруутай гү, али бүтүү туурайтай болоһониинь адуунай хурдан дабхижа араатанһаа зугатха дабуу талые нүхэсэлдүүлһэн байна. Һарбуутай байһанай ула мүр болохо эбэрлиг зүйл адуунай хүлнэй дотор талада хадгалагдан үлэһэн байдаг. Монгол адуунай үбгые тахи гэжэ үзэдэг байһан болобош хромсомын тоо адлигүй ушар байха боломжогүй гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн байдаг. Харин тарпан гэжэ адуутай адлихан зэрлиг адуу байһаные һудалаашад адуунай үбгэ байжа болохо талаар дуридһан байдаг. Харамсалтайнь тарпаниинь арбан ёһо дүгээр зуунда бүрин усадһан тула тарпанай хромсомын тоое тодорхойлжо шадаагүй. Иимһээ энэнь онолой сула тала боложо байна.
Зүүлтэ
Категори:Гэрэй амитад Категори:Хүхэтэн амитад
Бальбуров Африкан Андреевич
Бальбуров Африкан Андреевич (1919 - 1980, Буряад Улас) — буряадай уран зохёолшо.
Африкан Андреевич Бальбуров 1919 ондо Усть-Ордын Буряадай тойрогой Алайрай аймагай Хурсанга нютагта үгытэй таряашанай бүлэдэ түрэһэн юм. Тэрэ эдир багаһаа хүдэлмэри хэжэ эхилээ һэн, 13 наһатайдаа Улаан-Үдын паровоз-вагон бүтээхэ заводой ФЗУ-да ороод, ажаллажа байха зуураа үдэшэниинь һуралсадаг, заводой «Буряадай гигант» гэжэ олон хэһэгтэй сониндо статьянуудые бэшэдэг болоһон байгаа.
Африкан Бальбуров 1941 онһоо 1943 он болотор Улаан Армида алба хээд, сэрэгһээ табигдаһанһаа хойшо эрдэм шэнжэлэгшын, сурбалжалагшын, уран зохёолшын ажал хээ һэн. Удаан саг соо «Байгал» сэтгүүлэй ахамад редактораар хүдэлөө, тэрэ үедөө республикын Уран зохёолшодой холбооной правлениин гэшүүн байгаа. СССР-эй, РСФСР-эй уран зохёолшодой съезднүүдтэ, областиин, хотын партийна конференцинүүдтэ делегадаар нэгэнтэ бэшэ һунгагдаһан байна.
Прозаик Африкан Бальбуров табяад онуудаар аша үрэтэйгээр бэшэжэ эхилһэн. Тиигэжэ «Манай Зэргэтэдэ», «Манай Буряад орондо», «Сагаан һара» гэжэ новеллэ болон рассказуудай суглуулбаринууд, Данри Хилтухинтай хамта бэшэһэн «Амиды ябахые захирнаб» гэжэ баримтата повесть, «Бидэ Байгалай саана ажаһуунабди» гэжэ публи-цистическэ повесть, «Чау-чау» гэжэ хүүгэдэй повесть хойно хойноһоонь хэблэгдэн гараа. Илангаяа «Зэдэлээтэ зэбэнүүд» (1961) гэжэ түүхэтэ романиинь дэлисэ ехэтэй, түүхын баримтануудые үнэн зүбөөр харуулһаараа, геройнуудайнгаа ухаан сэдьхэлые гүнзэгыгөөр гаргажа шадаһаараа уншагшадай дура татаа бэлэй.
А. Бальбуров шэнэ хүнүүд, шэнэ газар ехэ үзэхэ дуратай байһан хадаа олон гүрэнүүдээр аяншалһан, үргэн ехэ Эхэ оронойнгоо олон хизаар, нютаг үзэһэн хараһан байна. Тиигэжэ «Холо, ойрын нютагуудаар», «Хани нүхэсэл, жаргал тухай», «Арбан хоёр эрдэнимни» гэжэ номуудые бэшээ һэн.
Түбэй Азиин арадуудай түүхэ һайн мэдэдэг А. Бальбуров буряад болон монгол зохёолнуудые ород хэлэн дээрэ сэхэ оршуулдаг байһан юм. Тэрэ Ц-Д. Дамдинжаповай, Ц. Шагжинай, Ц. Галановай, монгол зохёолшо С. Удвалай повесть, рассказ, зүжэгүүдые оршуулһан байна.
Һүүлшынгээ жэлнүүдтэ А.А. Бальбуров «Алтан үндэһэн» гэжэ рассказуудай ном Москвада гаргаа, «Табан хуһанай хажууда» гэжэ роман, олон тоото публицистическэ, уран зохеолой-шүүмжэлэлэй статьянуудые бэшээ.
А. А. Бальбуровта 1973 ондо «Буряадай арадай уран зохёолшо» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэ олгогдоо һэн. Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат байгаа, олон ме-дальнуудаар шагнагдаһан юм.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Ла-Рошель
Ла-Рошель (La Rochelle) — баруун Францида Бискайн булангай эрье дээрэ Шэнэ Аквитани можын боомто хото.
Газар зүй
Ла-Рошель хадаа Далай шадар Шаранта департаментын ниислэл болон Франциин Атлантын далайн эрье дээрэхи томо наймаанай түб юм. Парисһаа 480 км зайда байрлана. Ла-Рошель хото 77 мянган шахуу ажаһуугшадтай.
Хүн зон
2010 оной байдалаар хотын ажаһуугшадай тоо 75 170 хүн байгаа.
Түүхэ
Һэргэн мандалтын үедэ Ла-Рошель протестант Реформациин түб боложо 1568 онһоо хойшо һугенотуудай түб болоо.
1627 оной 9 һарын 10-да  XIII Людовик Ла-Рошелиие бүһэлжэ,1628 ондо унаба. Һүүлдэ XIV Людовик хаан Нантын зарлигые хүсэнгүй болгобо.
Аха дүү хотонууд
Категори:Франциин хотонууд
Франкфурт (тодоруулга)
Майндахи Франкфурт
Майндахи Франкфурт - Майн голой эрьедэ оршохо хото. Тус хототой холбогдохо:
Барадийн Базар Барадиевич
Барадийн Базар Барадиевич (1878, Могойто, Агын тала нютагай дүүмэ — 1937, Ленинград), Буряад хэлэ, Түбэдэй хойто хиидүүдые гол түлэб шэнжэлһэн профессор; уран зохёолшо; Буряад-Монголой АССР-эй гэгээрэлэй түрүүшын арадай комиссар; хамалганда абтажа хороогдоһон, һүүлдэнь сагааруулагдаһан байна.
Категори:Буряадай уран зохёолшод Категори:Буряад улас түрын ажаябуулагшад Категори:Буряад эрдэмтэд
Дмитриев Парамон
Дмитриев Парамон (1883—1958, Буряад Улас) - буряад үльгэршэн.
Тэрэнэй үгүүлһэн үльгэрнүүд:
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Балдано Намжил Гармаевич
Балдано Намжил Гармаевич (1907—1984, Буряад Улас) — 1954-1965 онуудта Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ, СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, 1965 онһоо союзна удха шанартай персональна пенсионер, Буряадай арадай уран зохёолшо, Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат юм.
Пёохон Петров
Пёохон Петров (1866 — 1943, Буряад Улас) - үльгэршэн.
Балдано Намжил Гармаевич
Намжил Гармаевич Балдано Ивалгын аймагай Оронго нютагта түрэһэн юм. 1916-1918 онуудта Жаргалантын эхин һургуулида һуража гараа һэн. 1925 ондо нютагтаа эхи татажа комсомолдо ороод, 1926-1928 онуудта комсомолой хүдэлмэридэ ябаһан байна. Һуралсалай жэлэй туршада түрэлхи хэлэнэй багшаар хүдэлөөд абаа. Тэрэ үедөө хүдөөгэй залуушуулда зорюулжа багахан зүжэгүүдые зохёодог, тэрэнээ өөрөө наадалсажа байгаад табидаг болоһон Намжил Балдано 1929 ондо Буряадай искусствануудай техникумдэ орожо, тэрэнээ 1932 ондо дүүргэһэн юм.
Техникумээ дүүргэһээр һая эмхидхэгдэһэн Буряадай драмын театр эльгээгдэжэ, тэндэ 1952 он болотор артистаар, режиссёроор, уран һайханай хүтэлбэрилэгшөөр, удаань директорээр хүдэлөө һэн. Энэ xугacaa coo Н. Г. Балданодо Буряадай АССР-эй габьяата, удаань арадай артистын, РСФСР-эй искусствануудай габьяата ажал ябуулагшын хүндэтэ нэрэ зэргэнүүд олгогдоо бэлэй.
1928 онһоо хойшо Намжил Балдано драмын жанраар дүшөөд зохёолнуудые бэшэнхэй. Эдэнэйнь темэнүүд хадаа Байгалай үмэнэ зүблэлтэ засагай түлөө болоһон тэмсэл, хүдөө нютагта хамтаралгын үедэ ангиин тэмсэлэй хурсадалга, арадуудай хоорондын эб найрамдал, хани барисаан, мүн түүхын темэ болоно. Драматургын бэшэһэн пьесэнүүдэй тоодо республикын соёл болбосоролой ажабайдалда эли тодо үзэгдэл болоһон «Нюдарган ба тэрэнэй туһамаршад» (1930), «Таһалдал» (1932), «Хэн бэ тэрэ?» (1963), «Олоной нэгэн» (1935), «Хоёр нүхэд» (1936), «Энхэ Булад-баатар» (1938), адли нэрэтэй оперын либреттэ (1939), «Эржэн» (1940), «Байгалай загаһашад» (1942), «Бабжа-Барас баатар» (1943), «Баян гол» (1946), «Сахюуртын голдо» (1945), мүн «Голой толон» гэжэ баледэй либреттэ (1955), Семён Метелицэтэй хамта бэшэһэн «Байгалай үмэнэ болоһон ушар» гэжэ зүжэгүүд ороно. «Таһалдал» зүжэгөөрнь 1932 ондо Буряадай, мүнөө Академическэ солотой болоһон, драмын театр нээгдээ бэлэй. 1940, 1959 онуудта Москвада болоһон искусствын декадануудай үедэ Н. Балданогой либреттээр зохёогдоһон «Энхэ Булад-баатар», «Анда нүхэд» гэжэ оперонууд, «Ангара гоохон дүүхэй» гэжэ балет, мүн «Эржэн» гэжэ зүжэг харуулагдаа һэн. Бэшэ зүжэгүүдынь республикын театрнуудта, орон дотор, мүн Монголдо табигдаа.
1971 ондо Буряадай театр Н. Балданогой «Губиин нашан» гэжэ шэнэ зүжэг табяа. Энэ зүжэг монгол арадай ажабайдал тухай харуулна, темэнь — арадуудай хани барисаан болоно. 1972 ондо Н. Балдано композитор Ж. Батуевтай «Газарай хүбүүн» гэжэ балет бүтээһэн.
1954-1965 онуудта Н.Г. Балдано Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшээр хүдэлөө һэн. Н. Балдано ниитын элитэ ажал ябуулагша мүн, 1935 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, 1965 онһоо союзна удха шанартай персональна пенсионер, Буряадай арадай уран зохёолшо, Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат болоһон юм.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Хара булжамуур
Мүн үзэхэ
Категори:Шубууд
Гараг
Гараг ( — graha) — одон гү, али одоной үлэгдэлые тойрон эрьехэ, бүмбэрсэг хэлбэритэй байгаад хүрэлсэхысэ татадаг хүсэтэй, сүмэй нэгэдэхэ урбал ябагдахада хүрэлсэхэгүй хэмжээтэй, өөрын оршомой зайе заахан бэенүүдһээ сүлөөлһэн, өөртэйнь харисуулхыса хэмжээнэй бэе ойро оршомдонь оршохогүй байха одон ороной бэе юм.
Эртэнэй Римэй эрдэмтэн Птолемей гарагуудые эпицикл байдалаар дэлхэйе тойрожо эргэдэг хэмээн үзэжэ байба. Хэдыгээр гарагуудынь тойрожо эргэдэг гэһэн һанаа олон удаа гаража байһаншье 17-р зуунда лэ Галилео Галилейн дуран абайн туһаламжатайгаар хэһэн ажаглалтаар энэ һанаа дэмжэгдэхэ болоһон байна. Энэ ажаглалтын үрэ дүнгэй нарин шудалгагаар Иоханнес Кеплер гарагуудые тойрог буса эллипс байдалаар эргэдэгые нээбэ. Ажаглаха багажууд һайжарһанаар гарагуудынь дэлхэйн адлигаар налуу тэнлэг дээрэ эргэжэ, мүльһэн туйл, уларилтай; сансарын эрин үе эхилһэнээр сансарын хүлгүүдэй ашаар галта уула, хара һалхин, тектоникэ, гидрологиин онсолготойе одон орон шудалшад нээһэн байна. 1992 онһоо наранай аймагһаа гадана, бусад одониие тойрожо эргэхэ олон зуун гараг олдоһоноор тэнгэриин заадаһан галактика дахи гарагуудынь бидэнэйхитэй эжэл онсолготойе тогтообо.
Гарагуудынь юрэнхыдөө хоёр хэһэгтэ хубаагдадаг: нягта багатай, томо хэмжээнэй хиин гараг болон бишыхан, шулуурхаг хүрһэтэ гараг. Олон Уласай Одон Ороной Холбооной тодорхойлолто ёһоор наранай аймагта найман гараг оршоно. Наранһаа тоолобол дүрбэн хүрһэтэ гараг: Һагба, Баасан, Дэлхэй, Мягмар; дүрбэн хиин гараг: Пүрбэ, Бямба, Тэнгэриин ван, Далайн ван. Эдэгээрһээ гадана мүн одоогоор нээгдэһэн табан одой гарагтай: Церера, Дэлхэйн ван (хуусанаар ёһо дахи гараг хэмээгдэжэ байһан), Макемаке, Хаумеа, Эрида. Һагба, Баасан, Церера, Макемакые эд тоособол эдэгээрынь бүгэдэ байгаалиин дахуултай.
Серби
Серби али Серб - Европын (Эвропын) болон Евразиин улас ба орон. Ниислэл хото Белград. Хүн зон 7,334,935 хүн, газар нютаг хэмжээ 88 361 км2.
Зүүлтэ
Категори:Европын уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:Балканай уласууд Категори:Түб Европын уласууд Категори:Зүүн Урда Европын уласууд Категори:Урда Европын уласууд Категори:Далайда гаралгагүй уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Серб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:1882 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Христосой шажантай уласууд
Монголой хүрэнгын биржэдэхи компанинуудай жагсаалта
Энэ үгүүлэл нь Монголын Хөрөнгийн биржэд бүртгэгдсэн компаниудын жагсаалт юм. Энэ жагсаалт нь компаниудын Аангли ба Монгол нэрэ, код, үйлдвэрлэл ба үйлчилгээний төрөл зэрэг мэдээллийг агуулсан болно. Мөн энэхүү жагсаалт нь 2007 оны 9 дүгээр һарын 12-ноос өмнө бүртгэлээс хасагдсан компаниудын мэдээллийг агуулаагүй болно.
Монголын Хөрөнгийн Бирж нь Монгол Уласай ниаслэл Улаан-Баатар хотоноо байрлах бөгөөд дэлхийн хамгийн бага хөрөнгийн биржүүдийн нэг юм.
Майндахи Франкфурт
Майндахи Франкфурт — Һессенэй эгээн томо хото, Европын худалдаанай ба тээбэриин түб, Германиин эгээн шухала хотонуудай нэгэ юм. 732 мянган хүн зонтойгоор (2015 оной байдалаар) Германиин табадахи томо хото мүн.
Германиин түүхэдэ хуушан эзэнтэ гүрэнэй хото, дунда зуунай хотын бүгэдэ найрамдаха улас, Германиин түрүүшын арадшалһан парламент шуулганай һуудал.
Эртэ сагта франкуудай (Franken) һуурин газар байһан болон тэндэ Майн голой гарам (furt) байгаа. Дээрэһээ хотын нэрэ германи хэлээр Франкуудай гарам гэһэн удхатай.
Франкфурт хото «альфа-хото» болоод, аралжаанай, соёлой, болбосоролой, туризмын түб ба тэбээриин зангилаа мүн. Эндэ Европын түб банк, Германиин холбооной банк, Франкфуртын биржэ ба Франкфуртын яармаг байрлана. Франкфуртын ниидэхэ буудал (Flughafen Frankfurt am Main/Rhein-Main-Flughafen) — Дэлхэйн эгээн ашаалагдаһан олон уласай ниидэхэ буудал байгаад, ба  — Европын эгээн ашаалагдаһан тээбэриин зам харгынуудай нэгэ. Франкфурт — «Дэлхэйн хорин альфа-хотодо» ородог гансахан Германиин хото.
Зүүлтэ
Категори:Германиин хотонууд
Итали
Итали (Italia), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Итали Улас (Repubblica Italiana), Урда Европодо, Апеннинын хахад аралда оршодог улас юм. Зүүн талада Адриатикын тэнгисээр, баруун талада Тирренэй ба Лигуриин тэнгисээр хүреэлэгдэнэ.
Итали уласай газар нютаг Апеннинын хахад арал болон Газар дундада тэнгистэ оршохо Сицили, Сардини гэһэн хоёр томо аралые хамардаг. Итали улас хойто талаараа Альпын уулаар Франци, Швейцари, Австри, Словени зэргэ уласуудтай хилэ залгажа оршодог. Бэеэ дааһан улас болохо Сан-Марино болон Ватикан Италиин нютаг дэбисхэр дотор оршодог.
Мүнөөдэр Итали улас дэлхэйдэ ДНБ-эй хэмжээгээр долоондо, Хүнэй Хүгжэлэй Индексээр арбан долоондо орохо үзүүлэлтэтэй, үндэр хүгжэһэн оронуудай нэгэ юм. Энэ улас Ехэ Найман, Европын Холбоо, Баруун Европын Нэгэдэлын гэшүүн болоод одоогой Европын Холбоониие (1957 ондо Римэй хэрээниие үзэглэһэн) үндэһэлэгшэ оронуудай нэгэ юм. 2007 оной 1 һарын 1-нһээ эхилэн НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэлэй байнгын буһа гэшүүн болоһон. Итали уласай хүн зон Италишуудһаа бүрилдэдэг.
Газар зүй
Итали ниитэ 301 230 км² талмайтай байна.
Италиин нютагай диилэнхи хуби уулархаг, гүбөөрхүү газар байгаад, 20% оршом ойгоор бүрхөөгдэһэн байна. Тирренэй тэнгисэй зарим хуби, Адриатикын эрьеэ зубшан набтар газар байдаг. Римэй гадна Милан, Неаполь, Турин, Генуя, Палермо, Болонья, Флоренци, Катани, Венеци, Бари, Триест, Мессинэ, Вероно, Падуя, Кальяри, Таранто, Бреши, Ливорно хотонууд байдаг.
Хойто зүгтэ Альпын шэлээр хизаарлагдаһан По мүрэнэй һаба дахажа оршодог Хойто Итали Лигури, Пьемонт, Валле-д’Аоста, Ломбарди, Трентино — Альто-Адидже, Венето, Фриули — Венеци-Джули, Эмили-Романья гэһэн можонуудые багтана. Хойто Итали хадаа гүрэнэйнгөө эдэй засагай талаар эгээн хүгжөөһэн бүһэ нютаг болоод уласайнгаа гол Генуя портые, үйлэдбэрилгын түбүүдые багтадаг юм.
Италиин ехэнхи хуби Далайн дундада тэнгисэй уларилтайшье һаа, Сицили халуун ороной уларилтай аад, Альпа ута һэрюун үбэлтэй.
Эртын үе
Лациогой эрьеын хажууда ажаһууһан латинууд этрускүүдһээ бэеэ даанги байгаа. Латинууд сабинууд хүршэнэртэеэ римэйхидэй уг гарбал байгаа. V зуун жэлһээ V зуун жэлэй хүрэтэр Итали римэйхидэй мэдэл доро орожо, Римэй эзэнтэ гүрэнэй гол түб болобо. Самнит дайнай һүүлдэ 290 оной хүрэтэр Рим ондоо италишуудай арадуудые мэдэлдээ оруулба. Римэйхид буса хүн зоной газар нютаг римэйхид эзэлһэн. Август эзэн хаан Италиие 11 засаг захиргаанай можонуудта хубааба (Латиум ба Кампани, Апули ба Калбари, Лукани ба Бруттиум, Самниум, Пикенум, Умбри, Этрури, Циспаданай Галли, Лигури, Венети ба Истри, Транспадан Галли). Тэрэ саг үедэ бүхы Итали латажуулжа, сүлөөтэй италишууд бүхы Римэй эргэншэл эрхэтэй болобо.
Варварнуудай добтолго
Римэй эзэнтэ гүрэнэй ондоо хуби мэтэ, V зуун жэлдэ варвар вестгот, гуннууд, остготууд Италиие добтолжо ерэһэн. 476 ондо Одоакр һүүлшын эзэн хааниие Ромул Августые унагаажа Баруун Римэй эзэнтэ гүрэниие дууһаба.
Зүүлтэ
Категори:Ехэ Долооной уласууд Категори:Ехэ Хориной уласууд Категори:Итали хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:Урда Европын уласууд Категори:1861 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1861 ондо Европодо байгуулагдаhан Категори:Европын уласууд
Эрзя хэлэн
Эрзя хэлэн — финн-угор хэлэнүүдэй нэгэн, эрзя яһатанай хэлэн. Эрзяар хэлэгшэд Мордовидо, Доодо Новгородой, Ульяновскын, Самарын, Пензын, Саратовой, Оренбургын можонуудта, Татарстан ба Башкортостан Уласуудта оршон һууна. Хариншье һаа, гансал Мордови Уласта албан ёһоной хэлээр мэдэрэгдэһэн байна.
Эрзя хэлээр агаарай долгиндо Мордови үндэһэтэнэй радиогой хэдэн дамжуулганууд дамжуулагдана. «Эрзянь правда» («Эрзя үнэн»), «Эрзянь Мастор» ба «Ялгат» («Нүхэд») гэһэн сонин хэблэгдэнэ. Тэрэнэй гадна «Сятко» («Ошон») гэжэ уран зохёолой ба «Чилисема» («Мандалга») гэжэ үхибүүдэй сэтгүүлнүүд бии.
Зүүлтэ
Категори:Хэлэнүүд