cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буряадай түүхэ
Буряад-Монгол ороной түүхэһээ
Тэдээн соо, түрүүлэн хэлэбэл, олонхинь монгол, зарим тэды түнгүүс, арьяан, хути (хид), юкагиир, түрэг, саамояд) гарбалай зон байһан гэхэ. Түүхын баримтануудай ёhooр Хүннү хадаа Түб Аазиин нүүдэлшэдhээ бүридэhэн хүсэтэ гүрэн түрэ байгуулжа, 300 жэлдэ байгаа.
Тэрэнэй удаа хэдэн мянгаад жэлэй хугаасаа соо нүүдэлшэдэй гүрэн түрэнүүд хубилжал байдаг һэн ха. Һүүлэй һүүлдэ Чингис хаан 1206 ондо Монгол угсаатаниие ехэбшэлэн нэгэдхэжэ, Монголой эзэнтэ гүрэниие байгуулһан гээшэ. Тэрэ гүрэн түрын айхабтар шанга журам доро Байгалай урда бэеын хизаарай олон угсаатан Чингис хаанай мэдэлдэ ороод, тэрэнэй уг удамуудай дайшалхы албанда ябаа юм. Чингис хаанай гүрэн түрын унахада, баян газарай эзэдэй (феодаалнуудай) зүрилдөөтэй, хёмороотой Монгол гүрэн үлөө һэн. Байгал далайн хойто, урда бэе руу нүүжэ ерэһэн олон обог, угсаатан тэрэ Монгол гүрэнэй мэдэлдэ һааб даа.
ⅩⅥ-дахи зуун жэлдэ Ородой эзэнтэ гүрэн хилэеэ зүүн зүг руу үргэдхэжэ эхилээ. Тиигэжэ Байгал тээшэ зүдхэһэн хозахануудта (хасагуудта) энэ хизаарай арад зон дайрагдаһан юм. 1666 ондо Үдэ голой үндэр эрье дээрэ ород хозаханууд модон хэрэм бариба. Тэрэ хадаа хожомоо баян наймаашадай Дээдэ-Үдэ хото, мүнөөнэй Буряад ороной ниислэл Улаан-Үдын эхин байгаа. Ород гүрэнэй хилэ можоёо шангадхаһанһаа уламжалан, Буряад угсаата зон үлэгшэ Монголһоо амяарлагдаа бэлэй. Хаанта засаг Байгалай урда бэедэ өөрынгөө хүтэлбэриин захиргааниие байгуулба. Гэбэшье Буряад-Монголнууд өөһэдынгөө толгойлогшо хүтэлбэрилэгшэдтэй һэн. Тэдэнь Зүүн Шэбэрэй (Сибиириин) захиргаанай хиналта доро бэлэй. Шэбэрые һэтэ гараһан түмэр замай барилга, мүн Ородые Зүүн-урда Аазиин оронуудтай холбоһон заншалта тэмээн хамбы гэхэ мэтэ ⅩⅧ-ⅩⅨ-дэхи зуун жэлнүүдтэ Байгалай урда бэеын хизаарай эдэй засагай (эконоомикын) хүгжэлтэдэ ехээр нүлөөлөө юм.
Зүблэлтэ засагай үедэ. 1917 оной Октяабриин хубисхал (Октяабриин эрбэлюүсэ) Байгалай урда бэе, Ород хоёрой харилсаае саашадань үргэлжэлүүлээ. 1923 ондо табадахи һарын 23-да Буряад-Монголой Өөртөө засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас (АССР) байгуулагдаба. 1937 ондо Зүүн Шэбэрэй хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай (респүүбликын) мэдэлһээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха (автоноомито) тойрог болгон таһалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Усть-Ордын тойрог болоно.
Зүблэлтэ үе сагай һайншье, муушье үйлэ хэрэгүүдые бүхы гүрэнтэй адли Буряад-Монгол орон амасаха баатай һэн. Зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ уласай хүдөө ажахы ехээр хүгжөө. Арадай ажахын 60 шахуу һалбари, тэдэнэй тоодо ниидэхэ онгосо (самолёот) бүтээлгэ, машиина бүтээлгэ, элшэ хүсэн, шулуу нүүрһэнэй, ашагта малтамалнуудай, модо болбосоруулгын гэхэ мэтэ Буряадай ажаүйлэдбэриин һалбаринууд БНЗНЖУХ-ой (СССР-эй) бүхы эдэй засагай (экономиическа) райоонуудтай нягта харилсаатайгаар хүгжөө һэн. Буряад-Монгол орондо байгуулагдаһан томо үйлэдбэринүүдэй (завоодуудай) олонхинь сэрэгэй (обороонын) бүтээл (продуукци) гаргадаг байжа, улас хаалгатай гуримаар бусад дэлхэйһээ холодуулагданхай байгаа.
Илангаяа зүблэлтэ засагай үедэ Буряад-Монгол ороной һургуули һуралсал, эрдэм ухаан, соёл ехээр хүгжэжэ, түүхэдэ ороо. Ородой Шэнжэлхэ ухаанай акадеэмиин Шэбэрэй таһагай Буряадай Шэнжэлхэ ухаанай түб, уласай дүрбэн дээдэ һургуули, 20 гаран теэхникүм, тусхай дунда һуралсалай газарнууд — эдэ бүгэдэ эрдэм ухаанай, мэргэжэлэй ехэ хүсэн гээшэ, ерээдүйн сагта уласай эдэй засаг (эконоомико) хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ үгэхэ хүсэн мүн.
1958 ондо «Монгол» гэһэн нэрэ зэргэ хуули бусаар болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Буряад Өөртөө Засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн.
1990 оной арбадахи һарын 8-да уласай "өөртөө засаха" гэһэн нэрэ зэргэ болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн.
1991 оной гурабадахи һарын (маартын) 27-до Буряадай Уласай Хурал (Парлаамента) уласай нэрэһээ "Зүблэлтэ", "Ниигэм Журамта" гэһэн элирхэйлэгшэ үгэнүүдые болюулжа, "Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас" болгобо. Бүрин эрхэтэ улас, өөрын Үндэһэн хуулитай, хуули гаргаха, тэрэниие хэрэг дээрэ бэелүүлхэ засагтай. 1994 ондо Буряадай түүхэдэ түрүүшын Юрэнхылэгшэ (Перзидеэнтэ) һунгагдаа һэн.
Категори:Буряад Улас Категори:Түүхэ
Калидаса
Калидаса (, Kālidāsa, V зуун), Энэдхэгэй ирагуу найрагша, зүжэгэй зохёолшо. Самгарди хэлээр бэшэһэн байна. Уянгын болон баатарлиг шүлэг; «Малавика Агнимитра хоёр», «Викраморваши» (Зоригоор абаһан Урваши) үльгэр домогой ба баатарлиг зүжэгүүд гэхэ мэтэ; «Шакунтала гү, али Сахариг-тэмдэг» бүхэдэлхэйн алдар суута зүжэг.
Стратеги
Стратеги ( — жанжанай урлал) — улас түрын, эдэй засагай байдал ба сэрэг дайнда бэлэдхэлэй тухай бухы ушарнуудые хамтаруулжа шудалан үзэхэ сэрэгэй шухала эрдэм ухаан мүн.
Зүүлтэ
Категори:Дайн
Александр Пушкин
Александр Сергеевич Пушкин (1799 оной 6 һарын 6 [хуушанаар 1799 оной 5 һарын 26] – 1837 оной 2 һарын 10 [хуушанаар 1837 оной 1 һарын 29]), ород романтик зохёолшо, ород эгээн агуу ирагуу найрагша гэжэ тоологдодог, ородой оршон үеын уран зохёолые үндэһэлэгшэ юм.
Намтар
Пушкинай баабай һорболжото газарай эзэн, изгууртан, эжыень үбгэн Абрам Петрович Ганнибал Ехэ Пётр хаанда бэлэг боложо ошоһон эфиоп үндэһэтэн богоол байгаа.
Тэрэ Москвада түрэжэ, Санкт-Петербургын оршомой Царское Село (мүнөөгэй Пушкин хото) тосхондо байрлаха эзэн хаанай лицейн һурагша байхадаа уншалгын шалгалта дээрэ өөрынгөө зохёоһон «Царское Селогой дурасамжа» гэһэн шүлэгөө уншаһанаар нэрэ алдар түгэжэ, 1820 ондо түрүүшын найраглал болохо «Руслан Людмила хоёрые» бэшэбэ.
Пушкин аажамаар улас түрын үнгэ аястай шүлэг зохёол бэшэхэ болоһон тула засагай газарһаа тэрэниие 1820 ондо Кишинёв руу сүлөө. 1823 он хүрэтэр тэндэ байхадаа Кавказ, Крымэй хахад аралаар аялжа, «Кавказай олзо хүн», «Бахчисарайн сорьёлон» найраглалнуудаа бэшэһэниинь үндэр сэгнэгдэжэ болоһон юм. 1823 ондо Одесса руу нүүһэншье һаа, дахин засагай газартай һүргэлдэжэ, 1824 ондо эсэгэ эхынгээ амидаржа бай Хойто Оросой Псков можын Михайловское тосхон руу сүлэгдэбэ. 1826 ондо I Николай хаанай хүлисэлдэ багтажа Петербургта бусажа ерэһэн байна. Гэбэшье 1825 ондо гараһан декабристуудай нюуса хэлсээнэй дараа бии болоһон улас түрын нүхэсэл байдалай дээрэһээ Хойто Оросто байха үедээ бэшэһэн «Борис Годунов» зэргэ шүлэг найраглалнуудаа хэблүүлхэ зүбшөөрэл абажа шадалгүй, засагай газарай хараа хиналтан доро амидаржа байба.
1831 ондо Наталья Гончарова гэһэн басагатай гэрлэжэ, уламаар хаанаһаа изагууртанай хэргэм хүртэжэ, хаанай ордондо орохо эрхэтэй болоһоншье һаа, Пушкин тэрэниие үзэсхэлэн түгэс эхэнэрыень хаанай ордондо оруулхын тулада хэһэн алхам гэһэн доромжолол мэтээр хүлеэн абаа һэн. 1837 оной 1 һарын 27-до тэрэ эхнэртэнь һанаархагша француз хүн Жорж Шарль Дантес нэрэтэй дуэль хэжэ, уг тулаанда абаһан шархаяа даалгүй хоёр хоногой һүүлдэ амисхалаа хуряаба. Дууһаа айһан хаанта засаг ойро дүтынхиниие оролсуулһан хүдөөлэлгыень нюуса байдалаар зохёон байгуулжа, Михайловское тосхоной хажууда оршохо Успенскийн соборой хүдөөлэлгын газарта хүдөөлүүлһэн байна.
Бүтээлнүүд
Пушкинай бүтээлнүүдтэ Вольтерэй хошогнол, Байрон, Шекспирэй уянгалиг шэнжэ шанарай нүлөө ажаглагдадаг.
Тэрэнэй бүтээлнүүдэй заримые Оросой хүгжэмэй зохёолшод дуури болгоһон байдаг. Михаил Глинкагай «Руслан Людмила хоёр» (1842 он), Пётр Чайковскийн «Евгений Онегин» (1879), «Елбэрэй хатан» (1890), Модест Мусоргскийн «Борис Годунов» (1874), Николай Римский-Корсаковын «Салтан хаанай онтохон» (1900), «Алтан тахяанай онтохон» (1909) зэргые дуридажа болоно.
Ном зохёол
Категори:Ородой зохёолшод Категори:Ород ирагуу найрагшад
Түүхэ
Буряад Республикын түүхэ
Эртнээс нааш Монгол угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг 1206 онд байгуулагдсан Ехэ Монгол Уласынь бүрэлдэхүүнд багтаж байв.
16-р зууны үеэс алт, ангийн арьсаар баялаг тус нутагт Хаант Ород Уласын худалдаачид, цэргүүд суурьшиж эхэлсэн аж. Ородууд 1666 онд Үдэ голын хөндийд цайз барьж, Дээд Үд гү, али Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үдэ хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. 1689 онд Манж Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд байгуулсан Нерчинскийн гэрээ ёсоор албан ёсоор Ородын мэдэлд шилжсэн байна.
Хожим 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Жибэн улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд 1920 онд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улас Дээд Үдэд нийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. 1922 онд Зөвлөлт Холбоот Уласад нэгтгэгдсэний дараа 1923 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буряад Монгол Улас болон зохион байгуулагдсан юм. 1958 онд тус уласынь нэрнээс Монгол гэдэг үгийг хасчээ.
Буряад-Монгол ороной түүхэ
Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Аазиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.
Монголын түүхэ
Эрт дээр үеэс өнөөгийн Монгол уласай бэлчээрийн нүүдэлчид амьдарч байсан ба хааяа нэгдэж томохон улс гүрнүүдийг байгуулж байжээ. Эдгээрээс анхных нь болох Хүннү гүрэн нь МЭӨ 209 онд Модун шаньюйгаар удирдуулан төрт улс үүсгэсэн юм. Энэ гүрэн нь богино хугацааны дотор Цинь уласад аюул учруулсан хамгийн гол хүчин болж, улмаар Цагаан хэрэмэн баригдах шалтгаан нь болсон. Цагаан хэрэм нь өөрөө жанжин Мэнь Тианы үед 300,000 цэргээр хамгаалагдаж байв. Хүннүгийн дараа Сяньби, Жужан улас, Муюн, Тоба зэргэ эртний Монголчуудын байгуулсан улсууд оршиж явсаар 6-р зуунд Түрэгүүдэд дарагдаж, 8-р зууны үед Уйгурнууд залгамжлан улс байгуулж, түүний дараа Киданууд залгамжилсан байна. 10-р зуунаас эхлэн зэргэцсэн олон аймгууд байгуулагдсан бөгөөд, 1182-1206 онуудад Чингис хааны Хамаг Монголын ханлигт бүгд нэгтгэгдэж, Ехэ Монгол Улас байгуулагдсан.
Категори:Хүмүүнлигэй шэнжэлхэ ухаанууд Категори:Түүхэ
Дуури
Дуури гү, али Оперо хүгжэм, дуун, шүлэг, зүжэг, бүжэг, хубсаһалалт, дүрслэхэ урлаг, тайз шэмэглэл, гэрэл шэмэглэл гэхэ мэтэ урлагай олон түрэлые өөртөө нэгэдхэһэн ниилэмэл уралиг юм. Дууринь гослол дуушад, сөөхүүл дуушад, найрал дуушад, симфони найрал хүгжэм зэргэйн хамтын хүсэнээр "босохо" ба тэдэгээрые ударидааша нэгэдхэн тоголуулдаг. Дуушадай хоолойе эрэ, эмэ хүйһэ болон бүдүүн нарын үнэгөөр ялгадаг. Үүнд: эмэгтэй хоолойе сопрано, меццо-сопрано, контральт, эрэгтэйгэнь контртенор, тенор (сээл), баритон, басс (аргил). Дууринь бүлэг, үзэгдэл гэһэн бүтэсэтэй байдаг. Мүн ударитгал, оршилтой байжа болодог. Дуурида речитатив, ариозо, дуун, ари, дуэт, трио, квартет, сөөхүүл зэргэ дуулаашиин түрэлнүүд хамрагдана. Үүнһээ ари, монолог, каватина зэргэ түрэлнүүдтэнь дууриин гол дүрүүдиин дотоодо сэдьхэлые голшолон элирхэлһэн байдаг.
Хэжэнгэ
Хэжэнгэ - Хэжэнгын аймагай түб.
Дуури
Түүхэ
Үрэниин хүгжэм-дуулаашан урлагай хамагай томо түрэл болохо энэхүү урлаг 16-р зуунай һүүл үедэ бии боложээ. 1597 ондо зохёогдоһон Якоб Перигиин "Дафна" дууриие энэ түрэлдөө анхадагшань гэжэ түүхэндэ бэшэжээ (харамһалтайнь энэ дууринь бэшлэгээрээ үлдээгүй). 1609 ондо Италиин хүгжэмэй зохёолшо Клаудио Монтеверди өөрынгөө "Орфей" дууриие бэшэһэн хүгжэмэй урлагай түүхэндэ томохон нээлтэ болоһон гэжэ үзэдэг. Дууринь анхандаа ород, харшиин хүрээндэ сөөхэн изагууртнуудай зугаа сэнгэл байһан боло 1637 ондо Венеци хотоноо анха удаа олон ниитэдэ зорюулагдаһан театр байгуулагдаһанаар олоной хүртээл боложо эхилжээ. Иинхүү дууринь түгээмэл боложо эхилһэн ба анханай театрын барилгаһаа хойшо 65 жэлиин дотор 7 театр байгуулажа түүндэнь 40 хүгжэмэй зохёолшиин 357 дуури тоглогдоһон гэдэг. Энэхүү анхадагша хүгжэмэй зохёолшодой тоондо Германай Хенрих Шютц («Дафна», 1627), Франциин Камбер («La pastorale», 1647), Англиин Пёрселл нарын нэрые түүхэндэ тэмдэглэн үлдээжээ.
Буряад, Монголой дууриин урлаг
1942 ондо Б.Дамдинсүрэн, Б.Смирнов нарf "Уширтай гурбан толгой" хэмээх дууриие (Д.Нацагдоржиин зохёол, Ц.Дамдинсүрэнгиин сомнол) зохёоһон Монгол уласай хубида анхадагша бүтээл болоһон юм. Түүнһээ хойшо монголой хүгжэмэй түүхэндэ С.Гончигсумлаа, Л.Мөрдорж, Д.Лувсаншарав, Ц.Нацагдорж, Х.Билэгжаргал зэргэ олон хүгжэмэй зохёолшод дууриин уралигта уран бүтээлөө зорюулһан бэлэй.
Алтайн хизаар
Алтай хизаар (Алта́йский край) — Оросой холбоото уласай хизаар. 60 нютагай засагай аймагууд, 12 хотын тойрогууд.
Зүүлтэ
<references group="К"/>
Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд
Хакаси
Хакаси (Хакасия; Хакасия), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Хакаси Улас (Республика Хакасия, ; Хакас Республиказы, tr. Khakas Respublikazy), болбол Оросой холбоото уласай сүбъеэкт. 8 муниципал аймагууд, 4 хотон округууд. Ниислэл — Абакан.
Зүүлтэ
<references group="К"/>
Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд
Кувейт
Кувейт - Азийн орон болон улас.
Зүүлтэ
Категори:Ази
Байгалай хаб загаһан
Байгалай хаб загаhан (Pusa sibirica, Phoca sibirica)
Нэгэ үнгэтэй, толбонууд үгы. Нюрганиинь ехэнхидээ нэгэ үнгэтэй, шара ногоон-боро, үгышье һаа хүрибтэр-мүнгэлиг-боро, хажуу болон гэдэһэн талаараа сайбар ба шаралгы. Залуу хаб загаһад – мүнгэлиг-боро, нарайшуулынь – шаралгы-сагаанууд. Урда һэрбээнүүдэйнь хюмһанай үргэн тэдэнэйнгээ хоорондохи зайтай дүтэрхы. Хюмһануудынь дундуураа хабһан мэтэ гүбэгэрнуудтэй. Хамарайнь яһанай урда заха дундуураа тобойжо гараһан бэшэ. Доодо үргэнэйнь гол шүдэнүүдэй хойрдохи үндэр зэргэлээ үндэрнүүдһээнь халта томо.
Нектобионт – наһанайнгаа ехэнхи хубиие уһанай гүнзэгыдэ үнгэргэдэг. Пагофил – нуурай мүльһөөр хушаатай байха мүн мүльһэнэй һандаржа байха уедэ тэрэнэй ажабайдал мүльһэнтэй нягта холбоотой. Бүхэли үбэлөө, мүльһэнэй үшөө нимгэндэ гаргаһан амилха зай (нүхэнүүдые) хэрэглэн, уһан соо үнгэргэдэг. Мүльһэнэй унаха хирэдэ нуурай хойто заха руу нүүдэг. Зундаа, бэлшээриин хаһада, эрье дээгүүр хэбтэхэ газарнуудые түхеэржэ, бүхы нуур дээгүүр тарадаг. Намартаа, уһанай хүйтэржэ захалхада, зүүн тээшээ, үшөө нимгэн мүльһэндэ амилха нүхэнүүдые хэжэ, гүйхэн газар руу нүүдэг, 12 һара тээшэ нуурайнгаа бүхы талмайгаар тарадаг байха юм.сЭнэ загаhан хаш арhагүй, доторынь нэбтэ харагдадаг. Загаhад гансал түрьhэ хаяжа үдэдэг, харин тоhон жараахай загаhан хюурhалдаг.
Категори:Амитад
Удмурти
Удмурти (Удму́ртия; Удмуртия), гү, али Бүгэдэ Найрамдаха Удмурти Улас (Удмуртская Республика, Удмурт Республика, Удмурт Элькун), болбол Оросой холбоото уласай холбооной нютаг можо болон улас. Эжэл шадар холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэ нютагта хамаардаг. Ниислэл — Ижевск хото.
Нютаг дэбисхэр — 42,061  км2, 2010 оной байдалаархи хүн зоной тоо — 1 522 761. Энэһээ 62,2 % ородууд, 28,0 % (410 584) удмуртууд юм. Ород хэлэнһээ гадна фин-угор хэлэнэй бүлэгтэ оруулан ангилдаг удмурт хэлэн албан ёһоной зэргэмжэтэй.
Газар зүй
Оросой Европын хэһэгэй зүүн хэһэгтэ оршохо болоод, Ураалай шэлэ нюруугай баруун талада Кама мүрэн Эжэл мүрэнэй хоорондо байрлаха түби газарай уларилтай нютаг юм. Хойто талаараа Кировой можо, зүүн талаараа Пермиин хизаар, урда талаараа Башкортостан, Татарстантай хилэ залгадаг.
Сагай бүһэ
Удмурти Самарын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +4:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +1 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+1 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.
Хүн зон
Хүн зоной 53% ородууд, 35% удмуртууд, 7% татарнууд болоно. Удмуртууд угро-фин угсаанай үндэһэтэн юм. Зонхилхо шажаниинь үнэн алдартанай шажан, бөө мүргэл.
Зүүлтэ
<references group="К"/>
Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд
Зичиуйфалу
Зичиуйфалу (Zichyújfalu, IPA ) — улус зуун тээшэ гурэн Унгар.
Зүүлтэ
Категори:Унгар
2014 он
2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016
2014 он (MMXIV) гү, али Хоёр мянга арбан дүрбэн он, Хоёр мянган арбан дүрбэдүгээр он — һагба гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор Манай эрын 2014 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 14 дахи, 2010 оной 5 дахи он болоно.
Тааруу байһан онууд:
Ородой Холбооной Уласда «Соёлой жэл» (Год культуры).
Рига (Латви) ба Умео (Швед) 2014 оной Европын соёлой ниислэлүүд болоһон.
Уласхороондын кристаллографиин он (ЮНЕСКО).
Уласхороондын бүлын таряан ажахын он (ФАО).
Ссылки
Monkey2011092 (Monkey1992, Zaraza92)
Категори:Онууд
Чингис хаан
Чингис хаан (, 1162? – 1227) — Монгол үндэһэтэнэй аймагай түрэхэ гармагай улас түрын зүдхэлтэн болон сэрэгэй эрдэмтэн. Нэрэ Тэмүүжэн гэдэг. 1206 ондо Монголой бүхы аймагые нэгэдхэжэ, Ехэ Хаан үргэмжэлэгдэн, Чингис хаан гэжэ, Монголой эзэнтэ уласые байгуулба. Чингис хаан Монголые нэгэдхэһэнэй һүүлдэ сэрэгэй ябадал, засаг захиргаан, хуули сааза болон эзэмшэл үрхээр хубаан үргэмжэлхэ дүримые байгуулжа, Монгол үндэһэтэнэй үзэг бэшэгые үүдэн зохёожо, бүхэ айманай хоорондохи туйлалдааниие эсэслүүлжэ, Монголой ниигэмэй хүгжэлые ахюулба. Нүгөө талаар дабуулиг сэрэгэй хүсэндөө түшэглэжэ үргэн хэмжээтэй дайнай ажаллалга ябуулжа, 1211 он болон 1215 ондо Алтан уласые (金朝, ) хоёр удаа ехээр дайлажа, Чжундуе (中都, ) эзэлэн абаба. 1219 ондо Монгол сэрэгэй дахуулан анха удаа баруун тиишэ аян дайн хэжэ Хорезмые добтолон усадхаад, Орос болон Кыпчагай (Хибчаг, ) холбоотой сэрэгые бута сохин, нютаг дэбисхэрэй Дунда Азиин орон ба Урда Орос хүрэтэр үргэдхэжэ Европо Ази хоёр түбиие һундалдаһан Монголой ехэ хаанта уласые байгуулаад, эдэ газар орониие ахамад хүбүүн Зүчи, хоёрдугаар хүбүүн Цагадай , гурбадугаар хүбүүн Үгэдэйдөө  үргэмжэлэлэй газар болгон үгэжэ, хожомой дүрбэн хаанта уласай байгуулагдахада һуури табижа үгэбэ. Одхон хүбүүниинь Тулуй хаан. 1226 ондо сэрэгэй бусаажа Баруун Ся уласые добтолоод, һүүлшындэнь Баруун Ся уласые мүхөөд эгэхэ зам дахан Ганьсугай Тяньшуй гэдэг газарта наһа бараа.
Чингис хаанай үедэ Хойто Хитад, Солонгос, Баруун Ся гэдэг тангад гүрэн Түб ба Дунда Азиин газар оронууд, Кавказ, Иран болон Афганистан эзэлэгдэһэн Чингис хаанай дайлалганууд хүн түрэлтэнэй түүхэдэ ехэ доһололто дорьболто боложо, хүгжэлтэдэнь түргэдхэхы нүлөө үзүүлһэн гэжэ тоолоод, НҮБ Чингис хааниие 2-дохи мянган жэлэй хүн гэжэ соносхоһон байна. Чингис хаанай түрэхые бүри Будда Шигэмүни уридшалан мэдэжэ хэлэһэн юм гэһэн домог бии. Олон Монгол түүхэ домогуудта Чингис хаанай түрэһэн газарынь Дэлюун болдог гэжэ бэшэһэн байдаг. Харин энэнь, монгол эрдэмтэдэй һанамжаар, Хэнтэй аймагай мүнөөнэй Дадал гэжэ сомондо оршодог. Буряад газарташье, Онон мүрэн шадар Дэлюун болдог гэжэ газар бии. Чингис хааниие хүдөө табиһан газарые олохо гэжэ шэнжэлэгшэдэй хэды оролдобошье, тэрэ олдоодүй юм. Рашид-ад-Дин гэдэг эртэ үеын түүхэшэнэй бэшэһээр, хаан Бурхан Халдун гэжэ хадада хүдөөлбэ. Теэд тон энэ хада Бурхан Халдун гээшэ гэжэ хэлэхэ баримта үгы.
Уг гарал
Гуа-Марал, Чингис хаанай дээдэ үбгэн Бүртэ-Шонын һамган. Монголой нюуса тобшодо: «Чингис хаанай изагуур дээдэ тэнгэриһээ заяажа түрэһэн Бүртэ-Шоно ажа. Һамганиинь Гуа-Марал ажа һэн. Тэнгис гэтэлэн ерэбэ. Онон мүрэнэй түрүү Бурхан Халдуун нютаглажа, Батасагаан нэрэтэй хүбүүн түрүүлээ.» гэжэ байна. Бүртэ-Шоно Чингис хаанай үмэнэхи 1069 оной үедэ Байгал далайн хабида байһан гэхээр бодожо үзэхэдэ, хойто хүннү гү, али тувашууд доторхи нэгэ монгол хүнэй үрэ мүн. Тэрэнэй хүбүүн ашанар урагшаа нүүжэ Онон Хэрэлэн голоор нютаглажа байгаа. Бүртэ-Шоно, Гуа-Маралһаа хойшо 22-дэхи үень Чингис хаан болоно.
Дараахь үе удамуудые жагсаабал, Тамача, Хоричар-мэргэн, Уужим-буурал, Саль-Хачау, Ехэ-нюдэн, Шам-сочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин-баян, Добу-мэргэн, Добу-мэргэнэй һамган Хори түмэдэй Хорилардай мэргэнэй охин Алан-гуа. Добу мэргэн хоёр хүбүүтэй болоод наһа бараһанай дараа Алан-гуаһаа түрэһэн гурбан хүбүүдэй багань болохо Бодончар мунхагһаа Боржигон обогой гарабал дуридаһан байдаг. Нюуса тобшодо бэшэһэнээр хада, Алун-гуа Добу-мэргэнэй наһа бараһанһаа хойшл хүбүүд түрүүлһэнэйнгөө Малиг-баяуд обогой зараса буса харин һүни тотгоор орожо ерэхэ тэнгэриин сагаан шара хүнтэй холбон тайлбарилдаг. Боданчар мунхаг нэгэн жэрэмэһэн эмые барин ерэһэнһээ гараһан хүбүүниинь Жажирадай болон энэнь Чингис хаанай анда Жамухын уг гарал болоно.
Боданчарын үрэ удамынь Хабич-баатар, Мэнэн-тудун, Хачи-хүлэг, Хайду, Байшинхор-догшин, Тумбинай-сэсэн болно. Хайдугай хүбүүн Чирхай-ленхобоһоо тайчууд обог үүдэн гараа. Тумбинай-сэсэн хүбүүн Хабул хаан Хамаг Монголые захиржа байһан болон тэрэнһээ Хяад Боржигин обог улбаалан гараа. Хабул хаанай хоёрдохи хүбүүн Бартан баатарынь Чингис хаанай эсэгэ Есүхэй баатарай эсэгэ бэлэй. Хамаг Монгол Хутула хаанһаа хойшо хаангүй байһан тула Хяад Боржигин обогые юрэнхыдэнь Есүхэй баатар захиржа байгаа.
Чингис хаанай Монголой тулгуур түрые үүсхэн байгуулха үедэ Хабул хаанай удамай Хяад Боржигиной ноёдууд ехэ нүлөөтэй байгаа. Даридай-отчигин хадаа Бартан баатарай бага хүбүүн (Чингис хаанай абга аха), Алтаниинь Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутула хаанай хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Хучир Бартан баатарай хоёрдохи хүбүүн Нэгүүн тайжын хүбүүн (Чингис хаанай үеэл), жүрхинэй Сача-Бэхи Хабул хаанай ууган хүбүүн Охинбархагай аша хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Бүри бүхэ Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутугту Монхорын хүбүүн (Чингис хаанай эсэгэ Есүхэйн үеэлэ) байгаа.
Эдир наһа
Чингис хаан 1162 ондо Онон мүрэнэй хүбөөндэ Дэлюун Болдог гэһэн газар Есүхэйн хатан Өэлүн эхэһээ түрөө. Нюуса тобшодо тэрэниие эхын хэбэлһээн мэндэлхэдээ үри баруун гарайнгаа адха соо шуһа нүжэ адхажа түрэһэн гэһэн тэмдэглэн бэшэбэ. Хяад Боржигиной ударидагша байһан Есүхэй баатар Татарын Тэмүүжэн-Үгэтэй тулалдан олзолжо абаһантай үетэй тохёожо мэндэлһэн хүбүүе Тэмүүжэн гэжэ нэрлэбэ. Тэмүүжэнэй түрэһэн дүүнэр Хасар, Хачиун, Тэмүгэ, Отчигон, Тэмүлэн. Мүн эсэгэ нэгэтэй, Сочигил хатанай хүбүүд Бэгтэр, Бэлгүтэй аха дүү байгаа. 1171 ондо Тэмүүжэн Хонгирадай ноён Дай Сэсэнэй охин Бүртэтэй сүй табиһан болон тэндэһээ эсэгэ Есүхэй хариха замдаар татаршуудай найранда уригдан хорологдон ами үрэгдэбэ.
Тэрэнэй дараахан тайчуудай ноён Таргудай Хирилтуг Есүхэйн албатые Өүлэнһөө булаан абажа тэдэниие орхин нүүһэнээр Тэмүүжэн хүбүүн үрхэ толгойлон хосороо. Өүлэн эхэ амидарал таршаг ядуу байһан хэдышье өөрынгөө хүбүүдтэ нүүдэлшэдэй изагууртанай хүмүүжэл олгожо шадаһан байна. Энэ сагта Тэмүүжэн, Хасар хоёр Бэгтэртэй араалдаһанаар уламаар тэрэниие харбан хорооһоноор Тэмүүжэн гэр бүлын толгойлогшо саашадаа хаан шэрээ залгамжалха тэмсэлэй эхилэл табигдаһан байна. Тэмүүжэн 13 наһа хүрэхэдэ Таргудай-Хирилтуг олзолон абаашан хорин уламаар хороохоор забдажа байха үедэ Тэмүүжэн һамбаашалан голдо нуугдажа байгаад Сүлдүсэй Сорхан Шарын (хожом мянганай ноён), гэртэ ерэхэдэ тэрэ өөрынгөө хүбүүн Чулуун (хожом Чингис хаанай дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн), Чимбай, охин Хадаан хамтаар Тэмүүжэндэ туһалан дутаалгаба. Тэмүүжэн хүүгэд ахы наһандаа Жадаран аймагай Жамухатай хоёршье удаа тангариг үргэн анда барилдаһаниинь хэдышье хожом эрхэ мэдэлэй мүргэлдээнһөө үүдэн тэдэнэй зам олон удаа мүргэлдэһэн байна. Тэмүүжэн хүбүүн хулгайда алдаһан найман шарга морёо алдаһаниие эрюулэн абахаар ябаха үедэ Наху баянай хүбүүн Боорчи (хожом Ехэ Монгол уласай баруун түмэнэй ноён, Чингисэй дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн) туһалһаниинь тэрэниие саашада үнэншэ дайшан нүхэд хүреэлхын эхилэл болобо.
Мэргэдые дараһан ба Хамаг Монголой хаан болоһон
Тэмүүжэн эрын сээндэ хүрэжэ (16, 17 наһатай байхадаа) сүй табиһан Бүртые буулган абажа ураглаба. 1180 оной оршом Гурбан Мэргэд урда Мэргэдэй Ехэ Чилэдүгэй һамган Өүлэниие Есүхэй баатарта алдаһанай үшөөе абахаар сэрэглэн ерэжэ Бүртэ үжиниие олзолон абажа Чилгэр бүхэдэ үгэһэн байна. Тэмүүжэн түрын инжинд ерэһэн булган дахые эсэгэй анда Хэрэйдэй Тоорил ханда үргэн барижа туслалсаа хүсэбэ. Тоорил хан Жадаран аймагай Жамухатай хүсэн хабсаран Мэргид аймагые дайлан Буур хээртэ бута сохин Тэмүүжэн һамган Бүртынгээ эрюулэн абаа. Бүртэ үжин Тэмүүжэндэ Зүчи, Цагаадай, Үгэдэй, Тулуй гэһэн дүрбэн хүбүүн түрүүлжэ үгөө һэн.
Мэргэдһээ Бүртэ үжин бусаан абахада тэрэ жэрмэһэн байһаниинь Тэмүүжэнэй ууган хүбүүн Зүчиин жэнхэни эсэгэ хэн байһаниие арсалдаатай болгобо. Гэбэшье Монголой Нюуса Тобшын 104-р зүйлдэ «Санамсаргүй байтал гурбан мэргид добтолжо, эхэнэр хүүгэдыемни булаажа абаба…» гэһэн байна. Тэмүүжэнэй үгүүлһэнөөр хада, Бүртэ хатан мэргэдүүд булаан абахаһаа урда тэрэ жэрмэһэн байһан байна. Тиимэшье ушарһаа Тэмүүжэн амидаралайнгаа туршада Зүчиие өөрынгөө хүбүүн гэжэ үзэжэ байгаа. Мэргидые дайлаһанай дараа Тэмүүжэн, Жамуха хоёр гурбадахи удаагаа анда барилдан хамта нютаглаха болобо. Гэбэшье удалгүй һалажа ябахада Жамухые дагажа байһан Боржигин болон бусад обог аймагай албатад Тэмүүжэн дахаха болоһоноор тэрэ обог аймагай ударидагша болохын эхилэл тавигдаба. Уламаар 1189 ондо Алтан, Хучир, жүрхинэй Сача-Бэхи, Даридай-Отичигон зэргэ Хяад Боржигиной ноёдууд һанаа ниилэн Тэмүүжэн Хамаг Монголой хаанда үргэмжэлжэ, «Чингис хаан» гэһэн сула олгобо. «Чингис» гэдэг үгын гарал «тэнгис» гэһэн үгэһөө гаралтай гэжэ үзэдэг бэлэй.
Жамуха, татарнууд, жүрхинүүд, тайчуудтай тэмсэлдэһэн
Тэрэнэй һүүлдэхи Жамуха өөрынгөө дүү Тайчирые Чингис хаанай албатануудта алагдаһаниие шалтагалан 13 хүреэнһөө сэрэг дайшалан добтолходо Чингис хаан угтажа ошон Далан Балжуд нэрэтэй газар тулалдаһаниинь Монголой түүхэдэ 13 хүреэнэй тулалдаан гээд нэрлэгдэнэ. Уг тулалдаанда Жамуха хүсэ түрэн Чингис хаанай сэрэгүүдые Зээрэн хабсалда шахажа сохёод бусахадаа Чинос аймагай залууыг далан тогоонд шанажа харгисалаа. Энэ гутамшагта үйлын дараагаар Уруудай Жүрчидэй, Мангудай Хуйлдар, Хонхотанай Мэнлиг зэргэ олон бишыхан обогой түлөөлэгшэд Жамухаһаа нюур буруулжа Чингис хаантай ерэжэ ниилэбэ. XII зуунай эсэсээр Алтан уласай Вангин Чансан жанжан татарай Мэгүжин һүүлтые хөөн Улза гол руу шахажа байха үедээ хүсэ хабсархые Тэмүүжэнһөө хүсэхэдэ уридын үшөөтэ татарые дараха боломжые Чингис хаан овжон ашаглажа Тоорил хантай хүсэн хабсаран Улза голой Хусуту шитүэн, (Нарату шитүэн) гэһэн газар Мэгүжин һүүлтые бута сохибо. Алтан уласай Вангин чансан Чингис хаанда «Чаутхури» Тоорил ханда «Ван хан» сула олгобо. Энэ сагһаа хойшо Тоорил ханиие Ван хан гэжэ болоо.
Чингис хаан Мэгүжин һүүлтые дайлаар мордоһон ара хударгаар жүрхинүүд ара гэрыень тоножо дээрэмдэһэн тула Хэрэлэнгэй Хүдөө арал хабида жүрхин руу добтолжо Тэлэтү ама нэрэтэй газар Сача-Бэхи, Тайчу хоерые барижа урда Бэлгүтэйн мүрые сабшаһан, татарда эсэргүү хабсаран байлдаагүй, ара гэрые дээрэмдэн тоноһон зэргэдэ яла асуун саазалаа.
1201 ондо хатагин, салжинууд, дүрбэн, татар, эхирэд, хонгирад, горлосууд, найманай Буйруг хан, мэргэд, ойрад, тайчууд Алхуй булаг гэһэн газар суулжа Жамухые хан үргэмжэлхээр хэлэлсээдэ тэндэһээ Үргэн мүрэн руу нүүжэ, Үргэндэ шудхаха Хан мүрэнэй шанаагай Агуу нугада Жамухые Гүр ханда үргэмжэлжэ уламаар Чингис хаан, Ван хан хоертай дайлаар мордохоор зэхэжэ байе Чингис хаан оложо мэдээд Ван ханда хэлэ үгөө. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн гэһэн газар болоһон ба түүхэдэ Хүйтэнэй тулаан гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Нюуса тобшодо үгүүлһэнээр Буйруг, Хутуг хур оруулха арга шадабарияа ашаглаһан хэдышье хур дайһанай тала дээрэ буса өөһэд дээрэнь бууһанда тэнгэри уурлаба гэжэ айн тархан байна. Жамуха Үргэн мүрэнэй зүг өөрын нютаг руу гүйжэ буухада Ван хан нэхээ. Тайчуудай Аучу баатар Ононой зүг гүйжэ буухада Чингис хаан араһаань нэхэһэн байна. Ононой саана хүлеэжэ байһан Аучу баатар, Таргудай Хирилтугтай тулалдахада Чингис хаан тайчуудай Зургаадайда (хожомой алдарта Зэб жанжан, Чингисэй дүрбэн нохойн нэгэн) харбуулан хүзүүн тушаа хүнды шархадаа. Һүнинь тайчууд тархан гүйжэ бууһанаар уг тулалдаан Тэмүүжэнэй илалтаар дууһаһан байна.
Гадаада аян дайнууд
Чингис хаан Ехэ Монгол уласаа байгуулха үедэ тэрэнэй урда этигээдтэ хоёр хүсэрхэг улас оршожо байһанай нэгэниинь Хорезмын хаанта улас, нүгөөхи Хара Хитан (Баруун Ляо) улас байгаа. Хожом эдэ уласуудай газар нютаг дээрэ Цагадайн улас зонхилон байгуулагдаһан бэлэй. Хорезмын хаанта уласай үндэһэлэгшэ Астыз (1127—1156) гэһэн шудалаашад үзэдэг. Хорезмынь Дурна Сельджук уласай султан Санжарай хараата байба. Гэбэшье Арал болон Каспиин тэнгис оршомой нүүдэлшэн аймагуудые Астыз захиргаандаа оруулан эзэмшэл газараа үлэмжэ тэлэжэ бэеэ дааһан уласай үндэһэ һууриие табяа. Астызые залгамжалагша Иль-Арслан (1156—1172) бэеэ дааһан бодолго ябуулжа байба. Тэрэнэй хүбүүн Текеш (1172—1200) огузуудтай хэһэн удаан хугасаанай тэмсэлэй үрэ дүндэ 1194 ондо Хорасаниие захиргаандаа оруулжа абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас бии болоо. Чингис хаан улас Ехэ Монгол уласаа байгуулжа байха тэрэ үедэ Мухаммед шах Дунда Азиин оронуудые нэгэдхэн захирхын түлөө шургуу тэмсэл хэжэ, 1207 ондо Бухара, 1208 ондо Хорезм, Гератые эзэлэн абаба. 1209 ондо тэрэ Иламышиин талада Хара Хитанай сэрэгые бута сохижо, 1212 ондо Самарканд хотые захиргаандаа оруулаа. Теэд 1215 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие буулган абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас Дунда Азиие өөрынгөө захиргаанда үндэһэндэ оруулжа, Каспиин тэнгисэй хойто эрьеһээ Персиин булан, Кавказай уулаһаа Гиндукушай нюруу хүрэтэрхи уудам газар нютагые хиналтадаа абаа.
Хара Хитан улас 1128 онһоо 1211 оной хоорондо оршон тогтонобо. Ниислэл Баласагуниинь Чу голой хүбөөндэ мүнөөгэй Бишкекэй ойролсоо оршожо байба. Чингисэй сэрэгтэ 1204 ондо бута сохюулһан Найманай Таян ханай хүбүүн Хүчүлүг үсөөн сэрэг албатануудаа дахуулан Хара Хитанай уласта ами хорогдохоор ошоод, 1211 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие шэрээһээнь зайлуулжа түрын эрхые булаан абаа. 1218 ондо Алтан болон Тангуд уласые номхоттон доройтуулжа, Хара Хитаниие эзэлэн абаһан монголшууд Чингис хаанынгаа ударидалга доро 500 худалдаашанайхинь ами наһые аймшаггүй хороожо, удаа дараалан эльгээһэн элшэнэрыень доромжолон бусааһан лалын ехэ эзэнтэ гүрэн Хорезмтэй байлдахаар зэхэжэ эхилбэ. Хорезмын хаанта улас Мухамед шах II Ала ад-Дин Мухаммед (‎) «зэрлиг бүдүүлиг монголшууд» Хорезмтэй байлдахаар ерэнэ гэдэгтэ этигэхэгүй байгаа. Байлдахаар ерээшье гэһэн һайтар бэхэлһэн хэрэм сайзаар хамгаалагдаһан хотонуудыень эзэлэн абажа шадахагүй гэһэн баһажа байгаа.
Уласайнгаа гуламтые Отчигин ноёноор сахюулба. Чингис хаан Хорезмын хаанта уласта элшэн эльгээжэ, яла асуухаар сэрэг хүдэлгэһэнөө мэдэгдэбэ. Хорезмын шах Мухаммед Чингистэй дайтахын тулада Сыр-Дарья мүрэнэй дахууха хотонууд, Ферганын хүндын зон, Бухара, Самарканд, Үргэнчидэ сэрэгээ хубаарлан байралуулаа. Сэрэгээ иигэжэ бага багаар хубаажа, хүсэеэ тараан хубааһаниинь монголшуудта ашагтай боложо тэдэнэй хотонуудые нэгэ нэгээр эзэлэн абаха боломжые олгобо. Хорезмын шах хүсэеэ тараан байралуулха болоһон шалтагааниие энэ тактикые түүхэшэ Д’Оссон Зүчитэй холбон тайлбарилдаг байна. Тэрэ Мухаммед шахын зүрхые Зүчи үхүүлһэн гэжэ тэмдэглэбэ. Чингис хаан Хүчүлүгэй зүгһөө аюул нэмэгдэжэ байдагые мэдээд тэрэндэ сохилто үгэхээр хан хүбүүн Зүчидөө 20 мянга гаран сэрэг ударидуулан ябуулһан байна.
Энэ үедэ Хорезмын шах Мухаммед 60 мянган сэрэг дайшалан Хүчүлүг ханиие дарахаар мүн хүдэлһэн байгаа. Мухаммед шах Иргиз голой оршомдо ерэжэ буудаллан Хүчүлүг ханай байдаг газарые тандан ябатар олон морито сэрэг ойротожо байе толгойн һэргылхынхин Мухаммед шахда мэдээлһэн байна. Тэдэ сэрэгынь Хүчүлүгэй сэрэгые бута сохёод тэрэнэй толгойе абажа ябаһан хан хүбүүн Зүчиин сэрэг байгаа. Зүчи султанда элшэн ябуулан тэрэнтэй байлдаха хүсэлгүй байгаа гэдэгээ хэлүүлээ. Хорезмын шах «Хэрбээ Чингис хаан надтай тулалдахые шамда тушаагаагүй бол, Аллах тэнгэри шамтай тулалдахые надта тушааһан бэлэй, Минии хубида Гүр хан, Хүчүлүг хан, танарай хоорондо илгаа үгы байна, ушарынь та бүхэн адлихан буруу үзэлтэнүүд» гэбэ. Зүчи Мухаммед шахтай тулалдахаһаа аргагүй болобо.
Энэ тулалдаан Мухаммед шахай хубида сэрэгээ бэеэр ударидан монголшуудтай хэһэн түрүүшын болон һүүлшын тулалдаан болоһон юм. Тооной хубида хабигүй үсөөн сэрэгтэй байһан хэдышье монголшууд эрэлхэг зоригтой тулалдажа һүни орой болоходо байлдаан түрэ забһарлаба. Хорезмын шах үглөөдэр үглөөгүүрнь дахин тулалдаанаа үргэлжэлүүлхээр дайнай талбари дээрэ ерэхэдэ Зүчиин сэрэг олон гал аһаажа орхёод һүниндөө хоёр үдэрэй зам туулан холдоһон байгаа. Уг тулаанда 20 мянган хүнээ алдажа өөрынгөө сэрэгэй сул талые мэдэрһэн шахын зүрхэниинь үхэжэ һүлдэнь доройтоһон гэдэг бэлэй. Чингис хаан 600 км үргэн Кызыл Кум сүлые богони хугасаанда туулажа, Хорезмын хаанта уласай хоёр ниислэлэй дундуур гэнтэ гаража ерэһэниинь дэлхэйн сэрэгэй түүхэдэ гараһан гайхамшагта үйлэ ябадалай нэгэ байгаа.
1220 оной хоёрдугаар һарын 10-нда Чингис хаан Бухарые хамгаалжа байһан хүлһэнэй түрэг сэрэгүүдые бута сохиһоной һүүлдэ хотын ажаһуугшад буужа үгэбэ. Энэнтэй бараг нэгэн зэргэ Отрар унаба. Бухарые эзэлээд Чингис хаан ехэ сэрэгээ абажа, Хорезмын шэнэ ниислэл Самаркандые шэглэбэ. Чингис хаан, Үгэдэй – Цагадай, Зэбэй жолоодоһон гурбан замай сэрэг, олзологдохые урда туун 1220 оной 3 дугаар һарын эхеэр Самаркандые бүһэлэн абаба. Олзологдоһон хүнүүдтэ монгол сэрэгэй хубсаһа үмдэхүүлэн арбатанай тогтолсоондо оруулжа, туг барюулжа урдаяа тууһаниинь сэрэгээ олон болгожо харуулха об мэхэ байгаа.
Мухаммед шах ниислэлээ түрэг, таджик зэргэ бум оршом хүлһэнэй сэрэгээр мануулан үлдээгээд сэрэг суглуулха нэрээр Самаркандые орхин буужа байна. Самаркандые эзэлэн абаһанай дараа Чингис хаан Хорезмын нүгөө ниислэл Үргэнч хото руу сэрэг яаран хүдэлгэһэнгүй. Ушарнь Теркен хатаниие эе эбээр өөртөө дагаар оруулха бодолгые Чингис хаан баримталжа байгаа. Үргэнчдэ амидаран һуужа байһан Теркен хатан хүбүүн Мухаммедэйнгээ хүсэлтээр шахай һамган хүүгэдые дахуулан Мацадар уула руу гүйжэ буун одоо. Теркен хатанай бүгж байһан Халуун сайзые монгол сэрэгүүд хэһэг хугасаанда бүһэлэн хааһанай эсэстэ буулгажа абаа. Теркен хатаниие Чингис хаан Монгол руу абажа одоһон болон тэрэ Харахорумда наһа бараа.
Чингис хаанай шэлэдэг жанжан болохо Зэб, Сүбэдэйн сэрэгтэ мүрдэн хөөгдэһэн Мухаммед шах Иран, Ирагай хото, сайзаар гүйжэ ябаһаар Каспиин тэнгисэй зүүн урда эрьедэ оршохо Абескун гэһэн эзэнгүй арал дээрэ нуугдан бүгэжэ байгаад 1220 оной 12 дугаар һарын һүүлээр уушханай хадхалга үбшэнөөр наһан эсэс болобо. Мухаммед шахые мүрдэн хөөһэн Зэб, Сүбэдэй хоёр тэрэниие наһа бараһанай һүүлдэ мэргэдэй үлэгдэлые орогнуулһан хибчагуудые мүшхэн байлдажа, Самаркандһаа эхилэн Каспиин тэнгисые бүрин тойрожо, бараг 8 мянган миль газарые туулаа һэн.
1220 оной намар Чингис хаан Үргэнч хото руу Зүчи, Цагадай, Үгэдэй гурбан хүбүүнөөрөө ударидуулһан сэрэгые эльгээбэ. Үргэнч хотын бүһэлэлтын үедэ Зүчи, Цагадай хоёрой мүргэлдээн хурсадһанаһаа хотыг эзлхэ ябаса удаашарба. Энэтэй холбогдон Чингис хаан бүхы сэрэгые захирха эрхые Үгэдэйдэ олгоһоноор монгол сэрэг 1221 оной 4 дүгээр сард Үргэнчые эзлэн абаа. Монголшууд Үргэнч хотые эзэлэн абаһанаар Хорезмын хаанта улас үндэһэндөө Ехэ Монгол уласай захиргаанда оробо.
Чингис хаан 1222 оной намар Бухарта ерэжэ, эрдэмтэн мэргэдые суглуулан лалын шажантанай этигэл һүзэгэй талаар хөөрэлдэжэ, имам, кадисай санбаартануудые бүхы түрэлэй алба губшуурһаа сүлөөлжэ, тэдэнэй үе залгамжалха эрхые баталгаажуулаа. Лалын шажанта ороной түүхэдэ түрүүшынхиеэ иимэ санбаартанууд ниигэмэй дабхаргын хубида дабуу эрхэ эдлэхэ болгоһониинь энэ бүһэ нютагые захирха өөрын хүбүүд Зүчи, Цагадайн уласай саашадын хуби заяанда һанаа табижа байһанай элирхэйлэл байгаа.
Наһа бараһан
Чингис хааниие даосой арша Чан-Чүнь бомботой уулзажа ута наһалха боломжые бэдэржэ байгаа. Тэрэ мүн лалын шажанай зүдхэлтэнүүдтэй Коран номой үндэһэн заршамуудыешье тайлбарилуулжа байгаа. Хаанай энэ үйлэдэлые эзэлжэ абаһан улас орнойнгоо арад түмэнэй шажан шүтэлгые хүндэдхэн үзэжэ арад түмэнэй сэдьхэл һанаае хэр һамаарха, оюун һанаанай хубида хэр захиржа болохые мэдэхые хэшээдэгтэй холбоотой гээд үзэдэг бэлэй. Чингис хаан Сартуулда байха үедээ лалын шажантай, түрэг гаралтай, Монголой төрд үнэнч зүтгэхээ элирхэйлһэн Махмуд Ялавачые Мавераннахрын захирагшаар томилбо. Мухулай 1223 ондо таалал түгэсэжэ, Алтан уласые дайлаха үйлэ ябаса аалидажархиһан, Тангуд ула с баруун гар боложо Алтан уластай дайтахаяа зогсооһонтой холбогдон Чингис хаан аянаа түргэбшэлжэ, 1225 оной хабар эхэ нютагтаа бусажа ерэбэ. 1227 ондо Тангуудые илаһанай һүүлдэ Чингис хаан наһа бараһан (Монголой нюуса тобшодо тэмдэглэһэнээр), тэрэнэй үхэлэй шалтагаан тодорхой бэшэ. Зарим түүхэшэ тэрэниие бэеын ядарал, дайнһаа абаһан шарха гэмтэлэй дээрэһээ үнгэрһэн гэдэг байхада мүнөөгэй Египедэй нютагта моринһоо унаһанай дээрэһээ наһа бараһан гэдэг хада харин үлэһэн хэһэгынь тэрэниие уушханай хабдар үнгэрһэн гэхэ зэргээр олон янзаар тайлбарилдаг байна. Түүхэшэд Чингис хааниие наһа бараһанай һүүлдэ хүүрыень мүнөөгэй Хэнтэй аймаг, Онон мүрэнэй һаба Бурхан Халдун уулада асаржа онголон байха гэһэн таамагладаг бэлэй.
Лаос
Лаос - Азийн орон болон улас.
Зүүлтэ
Категори:Ази
Байгал
Байгал далай, Байгал нуур – дэлхэйн эгээл гүнзэгы нуур. Далайн гүнзэгынь 1637 метр, утань 636 модо, үргэниинь 25-hаа 79,4 модо хүрэтэр, дунда зэргынь үргэн 48 модо болоно. Далайн уhан тон сэбэр, тунгалаг. 40 метр уhанай гүнзэгыдэ хэбтэhэн шулуун элихэнээр харагдажа байдаг. Байгалда 336 гол горхонууд шудхадаг, харин гансал Ангар мүрэн урдан гарадаг. Зоной дунда үргэнөөр тараhан үгэ бии: «Жэлдэ хэды үдэр бииб, тэды гол горход Байгалда шудхадаг». Эгээл үргэн голнуудыень нэрлэбэл: Сэлэнгэ, Баргажан, Эрхүү, Дээдэ Ангар, Турка. Январь hарын янгинама хүйтэндэ далай хүрэжэ, май hарын hүүлээр мүльhэнhөө сүлөөрдэг.
Байгал нуур 30 сая жэлэй саада тээ бии болоhон дэлхэйн тон урданай нуур гэжэ тоологдодог. Тэрэ газарай гадарай ганталгануудаар хизаарлагдаhан туйлай ехэ хонхор соо бии болоо, тэрэ хонхорынь жэл соо 2 сантиметрээр yргэдэдэг. Байгал - хадын нуур юм, уhанайнь нюруу дэлхэйн океанай уhанай нюрууhаа 445 метрээр yндэр байдаг.
25-30 сая жэлэй саана Байгал далай бии болоо гэжэ эрдэмтэд тоолодог. Мүн 15-20 сая жэлэй урда гэжэ хэлэдэг эрдэмтэд бии.
Хэлэнүүд
Энэ хугасаа соо Байгалай эрье тойрон олон тоото арадууд ажаhууhан юм. Эдэ арадууд далайда өөhэдынгөө тусхай нэрэ үгэдэг байгаа. Жэшээлхэдэ, эвенк арад Байгалые – Ламу, яхадууд – Туха гү, али ондоогоор Байхал, хитад аяншад – Бэйхай ('Хойто далай'), монголнууд – Тэнгис далай ('Дотоодын далай'), харин буряадууд – Байгал далай гэжэ нэрлэнэ. Буряад зоной нэрлэhэн нэрээр Байкал гэжэ ородууд нэрлээ юм.
Байгалай амитад ба ургамал
Байгалай нюрганай яhагүй амитадай тоодо ородог гэбэл:
Ургамал болон амитадаар Байгал далай тон баян.
Жэшээнь, 1800 гаран янза бүриин ургамал болон амитан үзэгдэдэг. Иимэ баян нуур дэлхэй дээрэ ондоо үгы юм. Жэл бyри эрдэмтэд шэнэ шэнэ түхэлнyyдые нээдэг.
Эгээл мэдээжэ Байгалай амитад суута омоли ба хаб загаhан (Pusa sibirica) гээшэ. Дабhатай далайн уhанда амидардаг эдэнэр ямар аргаар дабhагүй нуурта үдэбэ гээшэб гэhэн асуудалда мүнөөшье болотор эрдэмтэд харюу бэдэрhээр лэ байна. Байгал далайда тоhон жараахай загаhан ажамидардаг.
Байгалай гайхамшаг шэнжэнь хадаа тэндэхи ургамал болон амитад болоно. Мyнoo yедэ Байгалда 2565 янза бyлэгэй амитад болон 1000 тyхэл янзын уhанай ургамалнууд бyридхэлдэ абтанхай, энээнэй гурбанай хоёр хубинь ондоо тээ хаанашье ушардаггyй. Тэрээнhээ гадна уhанай ба оёорой микрободосуудые нэмэхэ хэрэгтэй, мyн хycэд шэнжэлэгдээгyй вирус болон фаг гэжэ амита бодосуудые нэмэхэ хэрэгтэй. Байгал нуурай амита бодосуудай янза тyхэлнyyд дэлхэйн бyхы эртэ сагай агууехэ нуурнуудтай жэшэшэгyй олон. Байгал нуурта амидардаг уhанай амитанай аймагые Танганьика нууртай (1248 янза) зэргэсyyлээ hаа 2 дахин, Титикака гэжэ нуурhаа (Урда Америкэ) 13 дахин олон. Байгал нуурта жэл бyри 20 янзын нюргагyй амитадые элирyyлэн нэрлэнэ гэжэ хараада абаа hаа, yшoo 1500 амитад эрдэм ухаанда мэдэгдээгyй байhаар гэжэ мэргэжэлтэд тоолоно. Байгал далайн шэдитэ yзэгдэлнyyдые шудалалгада заха хизаар yгы байлтай юм. аяшаг уhан дорохи халуун булагуудай хажууда онсо шухаг амитадай бyлэглэлнyyд элирyyлэгдээ, тэдэнэй хоол гэхэдэ фотосинтезэй аргаар бии болоhон шэмэтэ бодос бэшэ, харин хемосинтезэй аргаар метан газhаа бии болоhон бодос гэжэ элирбэ. Иимэ бyлэглэлнyyд тэнгисэй асари гyнзэгыдэ ушардаг гэжэ мэдээжэ. Байгал океанда адли гэhэн бодол шэнээр гэршэлэгдэбэ.
Дабhагүй сэбэр уhатай бусад нуурнуудта ороходоо Байгал соо эндээ бии болоод эндээл аяараа уhанай бүхы зузаанда ба оёорто дүтэ амидардаг хэдэн түрэлэй нэгэ клеткэтэй янза бүриин бодосууд бии. Иимэ бодосууд гансал далайнууд соо амидардаг гэжэ мэдээжэ. Эдэ нэгэ клеткэтэй жэжэ бодосууд бусад хабшаахай, моллюск мэтын томо бодосууд дээрэшье амидардаг байха юм. Байгалай бүхы нэгэ клеткэтэй бодосууд 30 түрэлэй, 200 янзын, тиихэдээ бултадаа эндээ бии боложо, эндээл амидардаг.
Байгалай олтирог
Байгал далай дээрэ 20 гаран олтирогууд бии. Тэдэнэй тоодо Ехэ Тойн, Бага Тойн, Букачан, Борогчин, Баргодоган, Шаргодоран, Изохой, Едор, Хэлтэгэй г.м. олтирогууд ороно. Эгээл бага олтирог гэхэдэ - Модотой. Томо олтирог хадаа Ойхон болоно. Нютагай зон тэрэниие Ойхон гэжэ нэрлэдэг.
ЮНЕСКО
1996 ондо ЮНЕСКО-гэй конвенциин шиидхэбэреэр алдарта манай Байгал далай бүхэдэлхэйн нөөсэ баялиг гэжэ соносхогдоо. Бүхэдэлхэйн нөөсэ баялигта 300 гаран соёлой ба байгаалиин хүшөөнyyд оронхой. Жэшээнь, Египедэй пирамиданууд, Йеллостоун парк, Энэдхэг гүрэнэй Тадж-Махал, Версалиин ордон, Ород гүрэнэй Коми Республикын экологическа арюун ой тайга г.м. Тэдэнэй тоодо манай Байгал далай оронхой. «Дэлхэйн соёлой ба байгаалиин нөөсэ баялиг хамгаалха тухай» гэhэн ЮНЕСКО-гэй конвенци 1972 ондо ООН-ой Генеральна Ассамблейн зарлигаар баталан абтаhан юм. Энэ документдэ 136 гүрэн гараа табиhан байдаг.
Холбооһон
Категори:Нуурууд Категори:Буряад Улас
Толон
Толон — үүрэй толон. Нара гарахын урда гэгээтэй үе.
Вячеслав Владимирович Наговицын
Вячеслав Владимирович Наговицын — Буряад Уласай толгойлогшо (2012-2017), Буряад Уласай юрынхэлыгшэ (2007-2012). 1956 оной мартын 2-то Удмуртын АССР-эй Глазов хотодо түрөө.
1978 ондо Томскын политехническэ институт (мүнөө үедэ – Томскын политехническэ университет) “инженер-механик” гэhэн мэргэжэлээр дүүргээ. 1992 ондо Россин Федерациин Правительствын дэргэдэхи Арадай ажахын академидэ “дээдэ шатын эрхилэгшэ” гэhэн мэргэжэл абахадаа, хоёрдохи дээдэ hургуулитай болоhон байна.
Институт дүүргээд В.В.Наговицын Томскын прибор бүтээлгын заводто түрүүн инженерээр, удаань комсомолой комитедэй секретаряар, цехэй даргын орлогшоор, цехэй даргаар хүдэлhэн байна.
1986 ондо Вячеслав Владимирович Томскын хэмжэлгын оньhон түхеэрэлгэнүүдэй заводто ахамад инженер, удаань – генеральна директор болоо.
1998 оной март hараhаа 1999 оной декабрь болотор Томскын областиин захиргаанай толгойлогшын (губернаторай) промышленностиин ба олзын хэрэг эрхилэлгые дэмжэлгын талаар орлогшын тушаалда хүдэлөө.
2002 онhоо хойшо “Сибириин хэлсээн” гэжэ можонууд хоорондын эблэлэй ой модоной ажахын ба модоной үйлэдбэриин hалбариин талаар залан хүтэлэлгын соведэй түрүүлэгшэ юм. Тиихэдэ Вячеслав Владимирович социально-ажалай харилсаануудые гуримшуулгын областиин гурбан талын комиссиие, хүтэлбэрилэгшэдые бэлдэхэ талаар комиссиин можын таhагые, областиин ажаллагшадай арга шадал хүгжөөхэ талаар залан хүтэлэлгын соведые хүтэлдэг байгаа.
Гадаад холбоос
Категори:Буряад Улас Категори:Намтар
Мексикэ
Мексикэ (México ) — албан ёһоор Мексикын Нэгэдэһэн Улас (Estados Unidos Mexicanos) — Хойто Америкэда оршодог улас. Хойто зүгтэ АНУ, зүүн урда зүгтэ Белиз, Гватемала гурбан уластай газараар хилэ залгажа, баруун зүгтэ Калифорниин булан, Номгон далай, зүүн зүгтэ Мексикын булан, Карибын тэнгистэй эрэг хүбөөлдэг.
Мексикэ бол холбооной түрын байгууламжата, юрэнхылэгшын эрхэ мэдэл дабамгайлха бүгэдэ найрамдаха засагта, түлөөлэлэй арадшалһан улас түрын дэглэмтэй улас. Арад эргэдые засаглаха ушар холбооной гушан нэгэн можо улас, нэгэ дүүргэдэ нютаг дэбисхэр хубаагдадаг.
Мексикэнь тухайн бүһынхээ хүшэрхэг орон болоод 1994 онһоо ЭЗХАХБ-да элсһэн сорын ганса Латин Америкын орон болоһон. Мексикэнь дундаһаа дээгүүр орлоготой орондо тоосогдодог.
ҮНБ-ыень худалдан абаха шадабариин паритетаар тоособол Мексикын эдэй засагиинь дэлхэйдэ 12-т ороно. Эдэй засагиинь Хойто Америкын Сүлөөтэ Худалдаанай Хэрээнэй (NAFTA) гишүүн оронуудтай шухала уялдаа холбоотой. Мексикэнь дэлхэйн хүшэтэй орон боложо буйда тоосогдожо байгаа болобош ниигэмэй болон аюулгүй байдалай асуудалуудынь муугаар нүлөөлжэ байна.
Нагиб Махфуз
Нагиб Махфуз (نجيب محفوظ, 11.12.1911, Каир — 30.08.2006, Каир), Египедэй арабай зохёолшо. Удха зохёолой Нобелиин шагналтан (1988). Буржуа бүлэдэ түрэһэн. Каирай дээдэ һургуулиин удха зохёолой факультедые дүүргэбэ (1934). 1938 ондо «Тэнэг ябадалай шэбээнэн» туужын суглуулбари хэблэжэ гаргаад, хүргэнгэтэ ниигэмдэ баян ба ядуу байдалай эрэд илгаае харуулба. Инаг амараг түүхын романуудые («Заяанай наадан», 1939; «Радобис», 1943; «Фив тэмсээл», 1944) бэшэһэнэй һүүлдэ дахин ниигэмэй сэдэбдэ эрьелдэбэ. Буржуа бүлын задарал тухай «Шэнэ Каир» (1945) реалис романдаа дайн һүүлдэ үеын Египедэй залуушуулай һунгаһан олон замые харуулба. 1919 оной Англида эсэргүү булгааһанай үеһөө 1939‒45 оной Дэлхэйн хоёрдугаар дайн болотор Египедэй ниигэмэй олон дабхаргын панорама «Хан аль-Халили» (1946), «Мидакк зам» (1947), «Эхин ба эсэс» (1949) романуудта зураагдаба. 1956‒57 ондо гараһан XX зуунай эхиндэ Египедэй бүлэ тухай хуушан Каирай квартал нэрэтэй Махфузай трилоги эгээн алдартай: «Бейн ал-Касрейн», «Каср аш-Шоук» (гүрэнэй шагнал, 1957) ба «ас-Суккарийа». Өөрын намтар роман «Толинууд» (1971—1972); «Бурханай дэлхэй» (1963), «Муу алдарта гэр» (1965), «Хара миисгэйн таверна» (1968), «Һарабша доро» (1969) туужын суглуулбаринууд.
Мексикэ
Холбооһон
Категори:Хойто Америкэ
Нагиб Махфуз
Намтар
Каир хотын нэгэн худалдаашанай гэртэ түрөө. Тэрэниие эхэ бариһан Нагиб Паша Махфуз профессорой нэрээр нэрлэгдэбэ. Каирай ехэ һургуулиие түгэсэн, 70 жэл оршом Болбосорол ба соёлой яаманда түрын албанда зүдхэхын хажуугаар зохёол бэшэжэ байгаа. Ниитэ 34 роман, 350 гаран богони үгүүлэлгэ бэшээ. Мүн олон зохёол кино боложо лалын юртэмсэдэ экранизаци гараһан байна.
1959 ондо бэшэһэн «Гебелавиин үхибүүд» (أولاد حارتنا) зохёолыень «шажаниие баһамжалан доромжолһон» гэһэн шалтгаанаар Египетдэ худалдаалхые хоригложо байба.
«Бейн ал-Касрейн» зэргэ түрэһэн нютаг Каир хотоёо зохёолойнгоо талбари болгон бэшэхэнь үсөөнгүй. Ёһо заншал, уламжалал болон модернизациин хоорондо даажагнуулха хотын юрын эрхэтэн гол баатараа болгон бэшэжэ байһаниинь «Египедэй Бальзак» гэгдэхэ болгобо. Шажанай хүлисэнгүй, зохисто байдалай талаар тайлбарилжа бэшэжэ байба.
Тэрэшэлэн арадшалал зэргээр түрэ засагтаа захяалга һанал хүсэлтээ эльгээжэ, лалын үндэһэрхэг үзэлдэ шүүмжэлэлтэйгээр хандажа байба. 1988 ондо «ниитэ хүн түрэлхитэндэ зохимжотой арабай онсолигые тусхаһан бэшэгэй уралиг юм» гэжэ Египетһээ түрүүшынхиеэ, араб хэлээр бэшэдэг зохёолшодһоо анхалан Нобелиин шагнал хүртэбэ. Мафхузай бүтээлнүүд лалын юртэмсын эсэргүү гэһэн ехэнхи арабай уласуудта худалдаалхые хориглоһон байһаниинь, Нобелиин шагнал абаһанай дараа эдэ хоригые сусалһан байна.
Уран барилга
Уран барилга гү, али архитектура (architectura < αρχιτεκτων — «мэргэжэлэй барилгашан»,  «удирдагша» ба, «барилгашан»), байшан барилгые түлэблэхэ, зураг түһэлые болбосоруулха зэргэ үйлэ ябасые нэгэн зэргэ гүйсэдхэдэг эрдэм ухаан юм. Архитектурын ажал мэргэжэл, барилгын материалай шэнжэ хэб маягай тухай ойлголтонуудые хүлеэн абаха тухай гү, али, нүгөө талаар энэ соёлой бэлэг тэмдэг, уралигай талын ажал боложо байдаг.
Нагиб Махфуз
Намтар
1989 ондо Иранай ударидагша Рухолла Мусави Хомейни «шүдхэрэй (сатанай) шүлэг» романиие бэшэһэн Салман Рушдиие саазаар абаха ялаар алахада, лалын юртэмсэдэ энэниие хүлеэн зүбшөөрхэгүй байхые уряалжа байба.
Мольер
Тэрэниие Пьер Корнель, Жан Расин хоёртой зэргэсэн һунгадаг уралигай 3 томо түлөөлэлэй нэгэ гэгдэдэг.
Намтар
Мольер Парис хотодо түрэһэн. Ехэ һургуулида хуулиин мэргэжэлээр түгэсһэнэйнгөө һүүлдэ, зүжэгшэн болоһон абажа нэрэ алдарые ололгүй, нэгэн зүжэгэй труппые ахалан хүдөө орон нютагаар ябадаг байгаа. Тэгжэ ябаха зуураа анхалан хошон энеэдэнэй зүжэгэй зохёолоо бэшэжэ эхилээ.