cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хамар дабаан
Тойм
Хамар дабаан нюруу олон нууртай. Эгээн һайн мэдэгдэһэниинь Булганта нуур (Соболиное озеро). Бишыхан нуурнуудынь Патовое нуур (Патовое озеро), Боохолдойн нуур (Чёртово озеро).
Гол горхониинь Хүтэлэг гол (Утулик), Үлэнхэ гол (Снежная), Химни гол (Темник), Хара мүрэн (Хара-Мурин). Гол амитадынь хүрин баабгай, хандагай, шоно, үнэгэн, хэрмэн, эгэл һойр, бидэртэ һамарша шаазгай, тоншуул, хүхэ ногторуу. Гол загаһаниинь хадаа хадаран, зэбгэн болон ялаагана зэргэ загаһан.
Холбооһон
Категори:Буряад Улас Категори:Шэлэ нюруу
Энгидэй гол
Энгидэй гол — Оросой Үбэр Байгалай хизаарта урдадаг гол, Шилкэ голой зүүн шудхал (Амар мүрэнэй ай һаба). Гол мүрэнэй утань — 708 км, ай һабын талмайнь — 37,2 мянган км².
Тайлбари
Хэнтэй нюруу дээрж эхилдэг. Дээдэ хэһэгынь нарихан хабшалаар урдажа, дунда хэһэгынь Яабланай ба Үлэнтэй шэлэ нюруугай хоорондохи урдана. Шэтэ голой шудхан ородог сэгэй доро Үлэнтэй дундуур урдажа, Ононтой нэгэдээд, Шилкэ голые байгуулна.
Гол түлэб борооной тээжэлтэй. Амандаа дундажа уһанай хэрэглээ — 72,6 м³/сек. 11 һарада хүлдэжэ, 4 һарын эсэстэ гэдэнэ.
Шэтэ хото Энгидэй голдо Шэтэ гол ородог сэгтэ оршоно. Шэтын доор бишыхан хүлэг онгосой уһан ябажа болоно.
Энгидэй голоор Транссибириин түмэр зам гүйдэнэ.
Ном зохёол
Категори:Гол мүрэн
Саахарай диабет
Саахарай диабет — бэе махабадта инсулинай гормоной бага үри ашагаар гү, али дутагдалаар ушарһан бодосой һолилсооной үбшэн юм. Анагааха ухаанай ёһоор, саахарай диабет гипергликемик глюкозуряар тодорхойлогдоһон, ондоогоор хэлэбэл, шуһандахи дээшэлэгдэһэн нюруутай глюкозо шээһэндэ байдаг. Үбшэнэй нэрэ грек хэлэнэй сифон удхатай diabetes үгэһөө гаралтай; саахарай гэһэн тодорхойлолто глюкозотой холбоогүй хобор саахарай бэшэ диабетһээ илгаае онсолно. Саахарай диабет бүхы оронуудай хүн зон дунда болон бүхы расын түлөөлэгшэд дунда байдаг. Энэ үбшэнэй эгээн хушаан бэшэлгэ 3000 жэлэй урда Эртын Энэдхэгтэ хэһэн.
Категори:Үбшэнүүд
Галактика
Галактиканууд гү, али «галактика гадаада манансар» гү, али «аралай Юртэмсэнүүд» гээшэ одон хоорондо хии болон тооһон ауулдаг ехэ ододой системэнүүд. Наранай аймаг Тэнгэриин зүйдэл нэрэтэй манай Галактикада оршоно. Хүсэтэй телескобууд нэбтэржэ болодог бүхэ сансарын огторгой хизаар болотор галактикануудаар дүүрэн. Астрономууд нэгэ тэрбумһээ олон галактика тоосодог. Эгээн дүтэ галактика 1 сая гэрэл жэлэй зайда оршожо байгаад, эгээн алас галактиканууд тэрбум тэрбум гэрэл жэлэй зайда байрлана.
Категори:Одон орон шудалал
Шилкэ гол
Газар зүй
Ононой ба Энгидэй нэгэдэһэн сэгтэ эхин абана. Хойто зүгтэ Шилкын ба Амазарай нюруугай хоорондо ба урда зүгтэ Борщовой нюруугаар урдана.
Шилкын утань (Онон ба Энгидэй нэгэдэһэнһээ Эргэнэ хүрэтэр) — 560 км; Энгидэйтэй тоолобол — 1210 км, Ононтой тоолобол — 1455 км. Һабын талмай — 206 мянган км².
Гол шудхалнууд: Нэршүү, Куэнга, Чёрной гол.
Ашока
Категори:Энэдхэг
9 һарын 7
Юһэдүгээр һарын 7 — Григориин литын жэлэй 250-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 251-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 115 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Оросой Эрдэм Ухаанай Академи
Оросой Эрдэм Ухаанай Академи (Российская академия наук, РАН), Орос уласай СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин баазада 1991 ондо байгуулһан эмхи зургаан юм. 1724 ондо байгуулһан Петербургын Эрдэм Ухаанай Академиһаа түүхые хүргэжэ байна. 1917-25 ондо Оросой Эрдэм Ухаанай Академи гэжэ нэрэтэй байгаа. 1934 онһоо хойшо Академиин президиум Москвада байрлана. Өөрыгөө ударидаха эрдэм шэнжэлгын байгуулга мүн. Хуушан СССР-эй ЭУА-иин гэшүүд ОЭУА-да оробо, шэнээр һунгаһан гэшүүд баһал байгаа. Мүнөө 2023 жэнхэни гэшүүдтэй, энэ тоодо 860 академигүүд (энэ тоодо 51 эхэнэр) ба 1113 сурбалжалагша-гэшүүд (энэ тоодо 128 эхэнэр). Тэрэнһээ гадна, 460 хари ОЭУА-иин гэшүүд бии. Юрэнхылэгшэнь — Геннадий Яковлевич Красников.
Оросой эрдэм ухаанай академинүүдэй шэнэшлэл 2013 оной 9 һарада Оросой Анагааха Ухаанай Академиие (ОАУА) болон Оросой Хүдөө Ажахын Ухаанай Академиие (ОХАУА) Оросой Эрдэм Ухаанай Академитай ниилүүлһэн байгаа. ОАУА ба ОХАУА ОЭУА-тай ниилэһэнэй урда, Академи 2011 оной байдалаар 653 эрдэм ухаанай байгуулгануудтай, 116 322 хүдэлмэрилэгшэтэй (тэрэ тоодо 48 315 эрдэм ухаанай хүдэлмэрилэгшэтэй) байгаа. 2013 оной шэнэшлэлэй ябасада ОЭУА-иин эмхи зургаанууд Холбооной эрдэм ухаанай байгуулгануудай агентлигай (ХЭУБА) эрхэ мэдэлэй хүреэндэ оробо. Оросой Эрдэм Ухаанай Академи холбооной гүрэнэй бюджедэй эмхи зургаанай эрхэ зүйн статустай байна.
Зүүлтэ
Категори:Оросой холбоото улас
Бүхы оронуудай пролетаринар, нэгэдэгты!
«Бүхы оронуудай пролетаринар, нэгэдэгты!» (Proletarier aller Länder, vereinigt euch!, Пролетарии всех стран, соединяйтесь!), мүн буряад латаар бэшэбэл «Gazar byriin prolitaarnuud, negedegtii!» (Газар бүриин пролитаарнууд, нэгэдэгты!) — эгээн алдарта улас хороондын коммунис уряануудай нэгэн юм. Түрүүшынхиеэ «Коммунис намай тунхагта» Карл Маркс ба Фридрих Энгельс хоёр бэшэһэн:
Бусад хэлээр
Зүблэлтэ Холбооной һүлдэдэ байһан юумэн тодо шрифтээр тодоруулагдана.
Зүүлтэ
Категори:Коммунизм Категори:Зүблэлтэ Холбоо
Газарай тоһон
Газарай тоһон (petroleum — πετρα (шулуу) + oleum (тоһон) гаралтай гэжэ ) — олон түрэлэй нүүрһэнуһантүрэгшэдһөө тогтохо шэнгэн, шатаха ашагта малтамал, түлишэ юм. Алканиинь газарай тоһые бүридүүлэгшэ үндэһэн нүүрһэнуһантүрэгшэ болоод C5H12 аас C18H38 хүрэтэрхи нэгэдэлнүүдынь тааралдана. Үүнһөө хүнгэн нүүрһэнуһантүрэгшэдынь (хиин түлэбтэ) байгаалиин хии, болон тоһоной хиие, харин хүндынүүдынь хатуу түлэбтэ оршохо ба нүүрһэнэй үндэһэн бүтэсэ болоно.
Газарай тоһониинь хүхэр, хүшэлтүрэгшэ, азот зэргэ химиин элементнүүдые тодорхой хэмжээгээр агуулна. Ехэбшэлэн хара, хара хүрэн үнгэтэй. Газарай тоһониинь байгаали дээрэ элһэтэй холилдон хахад хатуу хэлбэритэй тохёолдожо болохо ба битум гэжэ гэжэ нэрэлнэ (Жэшээлбэл, Канадын "Athabasca").
Олборложо бай ниитэ газарай тоһоной 84%-иие эршэм хүсэнэй түүхэй эд, үлэхэ 16%-иие химиин үйлэдбэриин түүхэй эд болгон хэрэглэжэ байна.
Газарай тоһониинь байгаалида, нүхэн һүбэрхэг шулуулигта агуулагдаха ба нөөсын хэмжээе 1.2 триллион баррель гэжэ тоосожо байна. Дэлхэйн газарай тоһоной хэрэглээ 84 сая баррель/үдэр болоод мүнөөнэй хэрэглээнэй түбшэнгөөр тоособол 32 жэлэй дараа гү, али ойролсоогоор 2039 ондо газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа дууһана.
Зүүлтэ
Категори:Түлишэ
9 һарын 8
Юһэдүгээр һарын 8 — Григориин литын жэлэй 251-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 252-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 114 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Үдэ гол
Үдэ гол (Уда) — Сэлэнгэ мүрэнэй гол шудхал болоод Оросой Буряад ороноор урдадаг гол.
Урданай зоной үгөөр Чингис хаанай сэрэгшэд үдэ багаар амархаяа нэгэ голой эрьедэ тогтобо гэдэг. Энэ гол «Үдэ» гэжэ нэршэбэ. Уда эвенк хэлээр «удаан, ута» гэгдэнэ.
Гол шудхалнууд
(адагһаа зай)
Категори:Гол мүрэн
Гарам тосхон
Гарам (Гарам) - Яруунын аймагай тосхон. Гарам гэhэн үгэ Гарма гэжэ хүнэй нэрээр бии болоо гэлсэдэг. Энэ сэлеэнэй эгээл түрүүшын hуури табиhан ангуушанай нэрэ.
Категори:Яруунын аймаг
Гонда һуурин
Гонда (Гонда) - Яруунын аймагай һуурин.
Категори:Яруунын аймаг
Испаниин можонууд
Испаниин можо — Испани нэгэдэмэл уласшье һаа зарим можонуудынь уужам автономитой юм.
Холбооһон
Категори:Испани
9 һарын 9
Юһэдүгээр һарын 9 — Григориин литын жэлэй 252-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 253-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 113 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Нүүрһэн уһан
Нүүрһэн-уһан (сахарнууд, сахаридууд) — нэгэ карбонил бүлэгтэй хэдэн гидроксил бүлэгтэй органик нэгэдэлнүүд юм. Нүүрһэн-уһаниинь нүүрһэнтүрэгшэ, уһантүрэгшэ, хүшэлтүрэгшые найрлагаадаа агуулһан органик нэгэдэл юм.
Нүүрһэн-уһаниинь бүтэсын болон физиологиин шухала ажа холбогдолтой нэгэдэл болоод түүниин биологиин үүргэнь маша ехэ. Иимэ: 1. Энергиин эхэ булаг болодог ба 1 г нүүрһэн-уһан задархад 4,1 ккал энерги үүдэдэг. 2. Шаардалгатай үедэ хэрэгтэй нөөсэ тэжээлэйн үүргэ гүйсэдхэдэг. 3. ДНХ, РНХ, уургын найрлага, ходоодоной шүүһэн, салсалиг шингэнэй найрлагада орожо бүтэсые бүридүүлдэг.
Нүүрһэн-уһанай хүнэй бэедэ үүргэнүүд бүтэсын тулгуури нэгэжэ, энергиин эхэ үүдэбэри, биосинтезэй эхэ бодос юм.
Байгаали дээрэ 3-7 шэрхэг С-атом агуулһан нүүрһэн-уһанууд ехэ тархана. Ехэнхи нүүрһэн-уһые “оза” түгэсхэлөөрынь танижа болоно.
Хүнэһэнэй үнэтэ шанараарынь: Моносахаридһаа бусад шэмэгддэг нүүрһэн-уһан хоол болбосоруулха замда задаржа глюкозо үүдхэхэ, өөхэн тоһодо хубирха гү, али гликоген байдалаар нөөсэлэгдэнэ. Глюкозонь хүнэй махабадай энергиин хэрэгсээе хангажа шуһаар эргэлдэжэ байдаг нүүрһэн-уһан ба хэбэй хэмжээгээрээ 80-120мг/% байдаг.
Биосинтез
Ногоон ургамалда наранай гэрэлэй үйлэшэлэлээр нүүрһэнтүрэгшын диоксид болон уһанһаа фотосинтезээр үүдхэгдэдэг ниилэмэл органик нэгэдэл юм.
Глюкозын эһэлдэлтээр сүлөөлэгдэһэн энерги аденозин трифосфат (АТР) боложо хуримталагдана.
Нүүрһэн-уһанай ангилал
Юрэнхы томьёо:
Категори:Органик нэгэдэлнүүд
Онон гол
Онон гол Монгол Уласай Хэнтэйн шэлэ нюрууһаа эхин абадаг, Амар мүрэнэй нэгэ һалаа гол юм. Уһа суглуулха талмайнь 94,010 км².
Ехэ Монгол Уласые үндэһэлэгшэ Чингис хаан Онон голой дээдэ бэедэхи Дэлюун Болдогто түрэһэн гэгдэдэг болон 1206 ондо тэрэниие ехэ хаанда үргэмжэлхэ Ехэ Хуралдайшье баһа Онон голой хүбөөндэ болобо.
Газар зүй
Зүүн хойто зүгые шэглэн Монголой нютагаар 298 км зам гаталжа, Оросой холбоото уласай хилые дабажа, Сибириин Үбэр Байгалай хизаарай, Агын Буряадай тойрогой нютагаар дайрана. 445 км Монголой нютагаар урдаха болоод ниитэ 818 км урдаад, Энгидэй голтой ниилэжэ Шилкэ голые үүсхэнэ.
Гол шудхал һалаанууд: зүүн — Хураха гол, Бооржо, Унда; баруун — Агаса, Хэриин, Иля, Ага.
Гидрологи
Онон голой уһаниинь 10 һарын һүүлһээ зайртажа 11 һарын 2-р хахадта хүлдэжэ, 150—170 хоног мүльһөөр хушагдана. Мүльһэнэй дундажа зузаан 1,2-1,5 м хүрэнэ. Урасхал хурдатай уулын гол ушарһаа намарай зайр харисангы олон хоног (14-25) үргэлжэлнэ. 4 һарада уулын саһан хайлажа хабарай үер бууна.
Онон голой жэлэй урдасын 15.5-31.1%-ые газарай доорохи уһан, 6.5-12.7%-ые хайлаһан саһан мүльһэнэй уһан эзэлхэ бол хура борооной тэжээл булюу байжа 56.5-71.8%-ые эзэлнэ.
Онон-Шилкэ-Амар мүрэн утаараа (818 км + 560 км + 2874 км) дэлхэйдэ эхинэй арбанда ородог.
Зүүлтэ
Категори:Гол мүрэн
9 һарын 11
Юһэдүгээр һарын 11 — Григориин литын жэлэй 254-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 255-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 111 үдэрнүүд үлэжэ байна.
9 һарын 10
Юһэдүгээр һарын 10 — Григориин литын жэлэй 253-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 254-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 112 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Оросой Дээдэ Зүблэл
ЗСБНХОУ-ай Дээдэ Зүблэл (Ород: Верховный Совет РСФСР) һүүлдэ ОХУ-ай Дээдэ Зүблэл (Ород: Верховный Совет Российской Федерации) — болбол 1938-1990 оной хоорондохи ЗСБНХОУ-ай засагай газарай дээдэ учреждени байһан; 1990-1993 оной ОХУ-ай Арадай Депутатай Съезд һунгадаг байһан үргэлжын хуули тогтоохо эмхидхэлгэ (парламент) байһан юм.
ЗСБНХОУ-ай Дээдэ Зүблэлиинь Оросой засагай эрхэ баридаг дээдэ эмхидэлгэ болохо Бүхы-Оросой Зүблэлэй Съездэй орондо 1938 ондо ЗСБНХУ-ай Дээдэ Зүблэлэй адли структуртай байгуулагдаһан.
Зүүлтэ
Категори:1938 ондо Оросдо байгуулагдаhан Категори:1993 ондо Оросдо үгы болоhон Категори:Оросой Дээдэ Зүблэл Категори:Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Орос Улас Орос
Домно һуурин
Домно (Домна) - Яруунын аймагай һуурин.
9 һарын 13
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 12
Юһэдүгээр һарын 12 — Григориин литын жэлэй 255-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 256-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 110 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Гунда тосхон
Гунда (Гунда) - Яруунын аймагай тосхон.
Буряад хэлэндэ «гунда» гэhэн үгэ үгы, харин абхаз хэлэн дээрэ гунда гэхэдээ «гоё» гэнэ.
Категори:Яруунын аймаг
9 һарын 14
Юһэдүгээр һарын 14 — Григориин литын жэлэй 257-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 258-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 108 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 15
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Британиин Колумби
Британиин Колумби (British Columbia гү, али BC; la Colombie-Britannique гү, али C.-B.) — Канадын эгээн баруун захын можо болоод байгаалиин үзэсхэлэнгээрээ алдартай юм. Энэ байгаалиин үзэсхэлэниинь тус можын Splendor sine occasu («Хизгааргүй һүрхэй байдал») гэһэн лата уряада тусаһан байдаг. Тус можо Канадын Холбоондо нэгэдэһэн зургаадахи можо боложо байһан.
Британиин Колумбиин ниислэл Виктори хото болоод Канадын 15-дахи томо метрополитан бүһэ юм. Эгээн томо хото Ванкувер, Канадын гурбадахи томо хото мүн. Баруун Хойто Номгон Далайн бүһэ нютагай хоёрдохи томо метрополитан бүһэ юм.
9 һарын 16
Юһэдүгээр һарын 16 — Григориин литын жэлэй 259-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 260-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 106 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Британиин Колумби
Нэрын гарал
1858 ондо эхэ газар Британиин колони болохо үедэ Хатан хаан Виктори тус можын нэрые үгөө һэн. Можын нэрэдэ Британиин Колумбиин зүүн урда хэһэгһээ эхэ абажа урдадаг Коламби голой уһа хураагдадаг нютаг дэбисхэрэй Британи нэрэ болохо Коламби тойрогой нэрые оруулһан. Энэ нэрэнь Орегоной хэрээһээ үмэнэ Гудзон Булангай компаниин Коламби тойрогой нэрэ байһан ажа. Хатан хаан Виктори Коламби тойрогой Британиин хэһэгые Америкын Нэгэдэһэн Уласай мүн эжэл нэрэтэ хэһэгһээ («Америкын Колумби» гү, али «Урда Колумби») илгахын тулада Британиин гэһэн үгэ хэрэглэжэ байгаа. АНУ-ай хэһэгынь һүүлдэ хэрээнэй ёһoop 1848 ондо Орегоной нютаг дэбисхэр болоһон юм.
9 һарын 16
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Британиин Колумби
Холбооһон
Категори:Британиин Колумби Категори:Канада
9 һарын 19
Юһэдүгээр һарын 19 — Григориин литын жэлэй 262-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 263-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 103 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 17
Юһэдүгээр һарын 17 — Григориин литын жэлэй 260-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 261-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 105 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Исинга һуурин
Категори:Яруунын аймаг
9 һарын 17
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
The Beatles
Битлз (The Beatles) — Англиин Ливерпуль хотынхид Джон Леннон (ритм гитара, дуушан), Пол Маккартни (гитара, дуушан), Джордж Харрисон (госолол гитара, дуушан), Стюарт Сатклифф (басс гитара), Пит Бест (бүмбэршэн, дуушан) дүрбэнһөө 1960 ондо бүрилдэхүүнтэй анха байгуулагдаба. Хамталиг түрэлхи Ливерпуль хотодоо алдаршаад түды удаагүй байха үедэ гү, али 1961 ондо хамталигай гишүүн Стюарт Сатклифф, Пит Бест хоёр бүрилдэхүүнһөө гарашье хожомынь Ринго Старр (бүмбэршэн, дуушан) шинээр нэмэгдэж, Стюарт Сатклиффые Пол Маккартни оролон тоглохо болоо. Битлзынь хүгжэмэй түүхэдэ шүүмжэлэгшэдтэ үндэр үнэлигдэдэг, хамагай амжалтатай боролуулалта бүхы хамталигай нэгэдэ тоосогдодог.
Категори:Хүгжэмэй хамталигууд
Харха һуурин
Харха (Комсомольское) - Яруунын аймагай тосхон.
Эндэ ород казагууд 1674 монголшуудаар дайлалдаба. 40 гаран оноор Погромные Комсомольское болгобо.
Категори:Яруунын аймаг
9 һарын 18
Юһэдүгээр һарын 18 — Григориин литын жэлэй 261-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 262-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 104 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Овидий
Публий Овидий Назон (Publius Ovidius Naso, 43 —  18 он тухай), Эртын Римэй ирагуу найрагша. Индивидуалис, гол таладаа эротик ирагуу найрагаа хүгжөөгээд, Овидий өөрынгөө эртын «Дуранай эрдэм» (Ars amatoria) ба «Дуранда эсэргүү арга» (Remedia amoris) гэһэн шүлэгүүдтэ дуран харилсаа тухай һургаалые үгэжэ, Римэй ажамидаралай сценкэ хэрэглэнэ. Эллинис «эрдэмтэй» шүлэг мэтэ ехэ бүтээлдэ дабалга «Метаморфоз» (Metamorphoses) шүлэгэй бүтээлгэдэ тэмдэглэгдэнэ. Энэ шүлэг үльгэр маягаар бэшэгдэжэ, 250 оршом хүнүүдэй амитан, ургамал, одон, шулуун болохо тухай туужа домогтой байна. Амидаралай һүүлшын үедэ «Гашуудалтай элегинүүд» (Tristia) ба «Понтһоо эльгээһэн бэшэг» (Ex Ponto) бэшэбэ. 8 ондо Августын Томисто (мүнөөгэй Румыниин Констанца боомто) сүлэгдэһэн, тэндэшье наһа бараа. Сүлэлгэдэ Овидий лата ирагуу найрагай шэнэ жанр — дуратай холбоогүй субъектив элеги бүтэбэ. Александр Пушкин Овидийе ехээр сэгнэһэн, «В стране, где Юлией венчанный», «Овидийдэ», «Цыганууд» гэһэн шүлэгүүдтэ һонирхол элид болобо.
Категори:Латын зохёолшод
Ле Корбюзье
Ле Корбюзье (Le Corbusier), жэнхэни нэрэ Шарль-Эдуар Жаннере-Гри (Charles-Edouard Jeanneret-Gris; 1887—1965), Франциин уран барилгашан ба архитектурын теоретик. Мүнөө үеын ажаүйлэдбэриин барилгын техникэдэ болон серийностьдэ архитектурын шэншэлэлэй һуури хаража, үүргын талаар тэгшэлһэн барилгын структурые уран һайханаар тодорхойлжо хүсэбэ. XX зуун жэлэй архитектурын урасхалай үндэһэлэгшэдэй нэгэн (рационализм, функционализм), хабтагай бүрхөөлтэ, лентэтэй сонхо, доодо дабхарта нээмэл багана, сүлөөтэ зохёон байгуулга хэрэглэбэ (Москвада Центросоюзэй барилга, 1928—35; Марсельтэ байшан, 1947—52). 50—60-аад ондо ехэ хотын ансамбльнуудые бүтэбэ (Энэдхэгэй Чандигарх, 1951—56), сүлөө болон байшанай бүтэсын оршом-пластикын нугархай байдалда тэгүүлээ (Роншанай капелла, 1950—53).
Зурагууд
Категори:Франциин уран барилгашад
Финландын эрхэтэнэй дайн
Финландын эрхэтэнэй дайн (фин. Suomen sisällissota) Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн ай тулөө болоhон Европ ын эрхэтэй дайнуудай нэгэнь.
Англи
Англи (England) — Ехэ Британиин бүридүүлэгшэ үндэһэн дүрбэн ороной нэгэн. Англи орон Ехэ Британи аралай үмэнэ, зүүн, түб бэе дээрэ Шотланд, Уэльс хоёртой газараар хэлэлжэ, Хойто, Ирланд, Кельтын гэхэ гурбан тэнгисээр хүрээлүүлжэ оршодог. Мүн зүүн урда талаараа Ла-Маншын хоолой (англяар English Channel - Англи һубаг)-гоор Европын эхэ газарһаа тусгаарлагдан байдаг. Ехэ Британи аралые тойроһон 100 гаран бишыхан арал Англида харьяалагдана.
Финландын эрхэтэнэй дайн
Зүүлтэ
==
Англи
Зүүлтэ
Категори:Ехэ Британи Категори:Европо
Нуурта тосхон
Категори:Яруунын аймаг
I Константин
I Константин, Ехэ Константин, Флавий Валерий (Flavius Valerius Constantinus Magnus, 285 оршом, Наиссус,— 337, Анкирон), 306—337 оной хоорондо Римэй эзэнтэ гүрэнэй эзэн хаан. Констанций Хлорой хүбүүн. Абые наһа бараһанай дараа тэрэниие британиин легионой августаар үргэмжэлһэн (306 он), Галлида хааншалаа. 311 ондо (Галерий цезариин үхэлэй һүүлдэ) дүрбэн августнарай (Лициний, Максенций, Максимиан Дайя ба Константин) хоорондо эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэл эхилээ һэн. Константин Римдэ Мульвийн хүүргын байлдаанда Максенцийе илагдаба; 313 ондо Максимиан Дайя үхэһэн; 313 ондо Медиоланда хэһэн Лициний ба Константин хоорондо сэрэгэй эбсэл тогтоомол бэшэ байгаа; 324 ондо Константин Лицинийе илагдаба. 325 ондо (Лицинийн саазалагдаһанай һүүлдэ) Константин нэгэ гараараа хааншалба. Улас түрын багажые түблэрүүлжэ, арадай массын эсэргүүсэлые даража, ниигэмэй журамые тогтоборижуулха тэгүүлбэ. Энэ сагта III зуунда һөөргэ хүсэнэй (энэ тоодо христосой шажан) дурадхагдаһан ниигэмэй программа гажуудаһан хэлбэреэр ашаглаба. Эзэн хаанай засаг бүгэдын тэгшэ байдалай, эрхэ сүлөөгэй, шударга ёһоной хамгаалагшаар тунхаглагдаашье һаа, үнэндөө Константин өөрынгөө хууляар богоолшолгын журамые хамгаалаад, ангиие амидарха оршонтой ба ажал мэргэжэлтэй холбоогдоһон. Ниислэл хотые Константинополь руу нүүһэншье һаа (330 ондо), тэрэ хото ба энэнэй байгуулганууд хуушан Рим ниислэлые дахаба. Харин Константин христосой шажанай церковиие дэмжэжэ церковьтэ хэдэн дабуу эрхые олгоһоншье, бөө мүргэлые (энэ тоодо Флавий обогой шүтэлгэ) хамгаалаа. Константинай засагай газар хэдэн амжалтада хүрэхэ шадаба: хотын байдал һайжаруулаа, мүнгэн зоос тогтоборижуулаа, варварнуудай добтолго урдаһаань сохёо (332 ондо готуудые илалта). Церковиин уламжалалай ёһон Константиниие апостолтой тэгшэ гэжэ тэрэнэй үедэ Рим христианствые мүрдэлгэ зогсожо сахюусалгые эхилээ гэдэгые уяжа байнашье һаа, Константинай үмэнэхид (Галерий, Максенций, Лициний) энэ замда хүртэбэ. Зүбхэн үхэлэйнгээ урда Константин арийн шажанай ёһоор хэрээснэг болобо. Бөө мүргэлтэн байхадаа, Константин эдэбхитэйгээр христосой шажанай церковиин хэрэгтэ оросолдоо, теологиин үгэ буляалдааниие хүтэлбэрилээ, 325 оной Никеягэй хуралтайе түрүүлжэ христосой шажанай церковиин талада донатистуудта эсэргүү элидхэбэ.
Ном зохёол
Категори:Римэй эзэнтэ гүрэн
Тайлууд һуурин
Тайлууд (Попере́чное) - Яруунын аймагай тосхон.
Буряадаар «тайлган» гэhэн удхатай.
Категори:Яруунын аймаг
Мужыха тосхон
Мужыха (Можайка) - Яруунын аймагай тосхон.
Буряадаар «Мужыха» «мужаха» гэжэ удхатай. Энэ газарта Эгитын гол Тайлууд хадада хаагдажа, баруун тээшээ годиржо, иишэ тиишээ урдан баруун урагшаа урдаба.
9 һарын 21
Юһэдүгээр һарын 21 — Григориин литын жэлэй 264-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 265-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 101 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 22
Юһэдүгээр һарын 22 — Григориин литын жэлэй 265-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 266-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 100 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Диего Веласкес
Диего Родригес де Сильва Веласкес (Rodríguez de Silva Velásquez; 1599—1660), Испаниин уран зурааша. 1623 онһоо хойшо IV Филиппын ордоной зурааша. Үльгэр домогой болон ажамидаралай жанрнуудай элементнүүдые юрын бэшээр болон хурсаар нэгэдүүлдэг зурагые («Вакх», 1630 оршом; «Утaһa ээрэгшэд», 1657), арадай ажамидаралай дүр зурагууд («Үглөөнэй хоол», 1617—18 оршом), онсолиг хүрэгүүд («X Иннокентий», 1650; «Менинүүд» бүлэг хүрэг, 1656) зураба. Европын уралигта түүхын жанрын үндэһэлэгшэдэй нэгэн («Бредын буужа үгэлгэ», 1634—35). Веласкесай уран зураг зориг ба сэбэр композицяар, моделиин зан ойлгохо шадабаряар, хурса эбэй мэдэрэмжээр, дүүрэн колоритоор онсо байна.
Бүтээлнүүд
Категори:Испаниин уран зураашад
9 һарын 20
Юһэдүгээр һарын 20 — Григориин литын жэлэй 263-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 264-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 102 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 24
Юһэдүгээр һарын 24 — Григориин литын жэлэй 267-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 268-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 98 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 23
Юһэдүгээр һарын 23 — Григориин литын жэлэй 266-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 267-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 99 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 26
Юһэдүгээр һарын 26 — Григориин литын жэлэй 269-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 270-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 96 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Нарһата һуурин
Нарһата (Сосно́во-Озёрское) - Яруунын аймагай һуурин болон засаг захиргаанай түб.
Улаан-Үдэһөө зүүн тиишэ 282 км зайда байрлана.
Нарhата нуурай эрьедэ оршодог. Анхандаа нуурай эрьедэ ургажа байhан 3 томо нарhадай нэрээр нэршээ гэе.
Категори:Яруунын аймаг
9 һарын 27
Юһэдүгээр һарын 27 — Григориин литын жэлэй 270-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 271-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 95 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 25
Юһэдүгээр һарын 25 — Григориин литын жэлэй 268-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 269-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 97 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Фрэнк Ллойд Райт
Фрэнк Ллойд Райт (Frank Lloyd Wright, 1867 оной 6 һарын 8 — 1959 оной 4 һарын 9), Америкын уран барилгашан шэные һанаашалагша, баруун уран барилгын хэлбэри данг бэе дааһан шэглэл болгоходо үнэтэй хуби нэмэриие XX зуунай эхин хахадта оруулагша хүн байба. Райтые «байгаалиин архитектурые» үндэһэлэн хүгжүүлэгшэ, һуртал ухуулагша гэһэн архитектурай һалбариинхан хүндэдхэдэг болон «Америкын эгээн шэлдэг уран барилгашан» юм.
Категори:Америкын уран барилгашад
Тэлэмбэ һуурин
Тэлэмбэ (Телемба) - Яруунын аймагай һуурин.
Эвенк хэлэн дээрэ "түмэртэй газар" гэгдэнэ
Категори:Яруунын аймаг
Нүүрһэнтүрэгшэ
Нүүрһэнтүрэгшэ (Латин: carbo "нүүрһэн"), болбол C тэмдэгтэй ба 6 гэһэн атомай дугаартай химиин элемент юм. Энэнь металл буса ба дүрбэнвалентна—дүрбэн электроные ковалент химиин холбоонууд бии болгоходо нээлтэтэй болгодог. Энэнь үелхэ системын 14-р бүлэгтэ хабаададаг. Нүүрһэнтүрэгшэ нь дэлхэйн гадарай оройдоо 0.025 хубиие эзэлдэг. Гурбан изотоп байгаалида байдаг, 12C ба 13C тогтоборитой болбол 14C нь радионуклид ба хахад-задаралгын хугасаань 5730 жэл оршон байдаг. Нүүрһэнтүрэгшэ болбол эртэ урдын сагта мэдээжэ байһан үсөөн элементүүдэй нэгэ юм.
Аллотропи
Нүүрһэнтүрэгшын үндэһэн аллотропинууд
Изотопи
3 үндэһэн изотопитой:
Нүүрһэнтүрэгшын зарим онсогой нэгэдэлнүүд
Нүүрһэнтүрэгшэнь бүхы түрэлэй амиды бэетын үндэһэн бүтэсэ, уламаар органик химиин һуури шудалагдахуун болоно.
Нүүрһэнтүрэгшын зарим онсогой нэгэдэлнүүд:
Нүүрһэниинь нүүрһэнтүрэгшын байгаали дахи үндэһэн эхэ үүдэбэри юм (Антрацитынь 95 % нүүрһэнтүрэгшэ агуулдаг).
Категори:Химиин элемент Категори:Металл буса
Тужын тосхон
Тужа (Тужинка) - Яруунын аймагай тосхон.
Категори:Яруунын аймаг
9 һарын 28
Юһэдүгээр һарын 28 — Григориин литын жэлэй 271-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 272-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 94 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Энди Уорхол
Энди Уорхол (Andy Warhol, 1928 оной 8 һарын 6 — 1987 оной 2 һарын 22) гү, али Андрей Вархола (Andrej Varchola), словаки-америкын зурааша, дизайнер, кино найруулагша, продюсер, зохёолшо ба «поп-арт» уралигай ехэ түлөөлэгшэ. 1965 ондо байгуулагдаһан Америкын рок-хүгжэмэй домогто «Velvet Underground» хамталигай продюсерээр ажаллажа байгаад амидаралайнгаа һүүлшын жэлнүүдтэ экранай бүтээлдэ хүсэн оюунаа дайшалһан содо абьяастан байгаа. Тэрэнэй 1963 ондо зураһан «Найман Элвис» гэһэн Рок-н-роллой хаан Элвис Преслиин хүрэг 100 сая долларай үнэ хүрэһэниинь «хамагай үндэр үнэ хүрэһэн уран зурагай бүтээлнүүдэй» арбан нэгэндэ Пабло Пикассо, Винсент ван Гог мэтэ зураашадай бүтээлнүүдэй удаада ороһон содо бүтээл болобо.
Категори:АНУ-гай уран зураашад
Альберта
Альберта (Alberta) — Канадын тала нютагай можонуудай нэгэ юм. Альберта 1905 оной юһэдүгээр һарын нэгэндэ можо болоһон.
Альберта Канадын баруун хэһэгтэ, баруун талаараа Британиин Колумби, зүүн талаараа Саскачеван, хойто талаараа Баруун Хойто нютаг дэбисхэр, үмэнэ талаараа АНУ-ай Монтана можо уластай тус тус хилэ зурыжа оршодог. Альберта АНУ-ай нэгэ можо уластай хилэлдэг Канадын гурбан можын нэгэнь болоно (нүгөө можонууд Нью-Брансвик, Юкон). Тэрэшэлэн Альберта Канадын далайда гаралгагүй хоёр можонуудай нэгэ юм (нүгөөдэхинь Саскачеван).
Альбертагай ниислэл тус можын түбһөө үмэнэхи талада оршохо Эдмонтон хото юм. Ниислэлһээ урда зүгтэ 300 км оршом зайтай Альберта можын эгээн томо хото, гол түгээлтэ, тээбэриин түб, тэрэшэлэн Канадын бизнесэй гол түбүүдэй нэгэ Калгари хото байдаг. Эдмонтон Канадын газарай тоһон агуулһан элһэн болон хойто зүгэй бусад нөөсэ баялигай һалбаринуудай хангамжа, үйлэшэлгын гол түб юм. Хүн зоной һүүлшын тоосоогоор эдэ хоёр метрополитан бүһэдэ ниитэ хүн зоной тоо 1 саяһаа дэгүүр.
Альберта можые анха Хатан хаан Виктори болон тэрэнэй нүхэр Хун тайжа Альбертын дундаһаа гараһан охин Луиза Каролина Альберта принцессын (1848—1939) нэрээр нэрлэбэ. Луиза гүнжэ 1878—1883 ондо Канадын Амбан захирагша Лорной маркизай эхэнэр байһан. Тэрэшэлэн Луиза нуур, Каролина тосхон, Альберта уула зэргэ газарые Луиза гүнжые хүндэдхэн нэрлэһэн бэлэй.
Холбооһон
Категори:Канада
Уһажуулга
Уһажуулга бол ехэбшэлэн таримал ургамалые ургуулхада туһалха зорилгоор хүрьһые уһажуулха хүнүүдэй зохиомол хэрэглээ юм. Үрэ таряа, хүнэһэнэй ногооной үйлэдбэрилэлдэ уһажуулгые хуурай уларилда борооной уһые оролуулхада ашагладаг. Харин эсэргүүгээр зүбхэн байгаалиин бороондо түшэглэһэн ажахые заримдаа уһалгагүй фермын ажахышье гэжэ нэрлэдэг. Мүн энэниие хүрьһэн хатаахатай холбон шудалдаг ба энэнь тодорхой талмайһаа байгаалиин аргаар гү, али зохёомол аргаар гадаргын болон хүрьһэнэй уһые зайлуулхые хэлэдэг.
Уһажуулгын гаралгань ойро оршомой нуур сөөрэм, гол мүрэн, булаг, уулын саһан гэхэ мэтэһээ байжа болодог. Уһанай эхэ һурбалжын холо ойро, бороо орохо дабтамжа, уларилай шанарһаа хамааран уһые шууд газар таряалангай талмай уруу гү, али цистернэ болон далан уруу татан хуримталуулжа хэрэглэдэг. Энэһээ гадна борооной уһые хуримталуулжа уһажуулгын хэрэгсээндэ мүн ашаглажа болодог.
Уһажуулгын түүхэ
Археологиин шудалгаануудаар 6-р мянганһаа хойшо Египет болон Месопотамида уһажуулга хэрэглэжэ байһан баримтануудые олоһон байдаг. Дээрэхи газарнуудта арбай таряалжа байһан ба иимэ түрэлэй үрэ таряа таряалхада тэндэ бороо хангалтагүй ородог.
Перу уласай Андын уулын Зана хүндыдэ археологнар нүүрһэнтүрэгшээр оншологдоһон 4-р мянган,  3-р мянган болон  9-р зуунай үеын уһажуулгын шуудуунуудай үлэгдэлые олоһон байна. Эдэ шуудуунуудынь манай дэлхэй дээрэхи уһажуулга хэрэглэжэ байһан эгээн эртын тэмдэглэлнүүд юм. 5-р мянганай үеын байжа болохо шуудуунай һэжүүр 4-р мянганай үеын шуудуунай доороһоо олдоһон байна.
Ойролcоогоор 2600 оной үедэ Хойто Энэдхэг болон Пакистанда Инд мүрэнэй соёл эргэншэл шуудуу бүхы уһажуулгын системые хэрэглэжэ байһан байна. Үргэн багтасатай таряалан эрхэлжэ байһан болоод һубаг шуудуунай үргэн гүльмые уһажуулгын зорилгоор хэрэглэжэ байһан байна. Нилээд болбосоронгы уһажуулга болон хадагалгын системэ хүгжэһэн болоод 3000 ондо Гирнарта уһан сан баригдаһан байна.
1800 оной үедэ байһан Египедэй 12-р гүрэнэй фараон III Аменемхет Файюмай баян нуурые хуурай уларилда ашаглаха зорюулгааар үлүүдэл уһые нөөсэлхэ уһан сан болгон ашаглажа байгаа. Нил мүрэн жэл тутам үерлэн һабаһаа халиха үедэ нуурые дүүргэдэг уһаар дүүргэдэг байжа.
Ойролсоогоор 300 оной урдаһаа тэмдэглэгдэн үлэһэн эртын Шри Ланкын уһажуулгын ажалынь хаан Пандукабхаяагай хааншалалай үедэ болон тэрэнһээ хойшо дараагай мянган жэлэй турша хүгжэһөөр ерэһэн болоод энэнь эртэ дээрэ үеын эгээн нарин түбэгтэй уһажуулгын системэнүүдэй нэгэ байһан. Газарай доорохи һубагуудһаа гадна синхалшууд эгээн анха бүрин хэмэл уһан сан байгуулжа уһа нөөсэлжэ байһан байна. Энэ системые хаан Паракрама Бахугай ( 1153—1186 он) хааншалалай үедэ эршэмтэй һэргээн босгожо, үргэжүүлжэ байгаа.
Уһажуулгын түрэлнүүд
Уһанай нөөсые хэрхэн хэрэглэхэ, хэрхэн талмайе уһалха зэргэһээ хамааран өөр өөр түрэлэй уһажуулгые ашагладаг. Юрэнхыдөө уһажуулгын зорилгонь талмайе нэгэн формодо уһаар хангажа иигэһэнээр таряалжа бай ургамал хэрэгсээтэ уһан хангамжаа абаха ябадал юм.
Гадаргын уһажуулга
Уһажуулгын уһанай зарсуулга, уһажуулха эршэм, уһанай түрэлтэ, уһалха арга, уһажуулха түхеэрэмжын матрериалай багтаамжа зэргэһээ хамааран уһалха аргые микро болон макро нюруунь ангилжа болоно. Микро уһалгада манажуулха, нэбшээхэ, дуһалай болон бороожуулха хэлбэриин уһалга ороно. Макро түвшний уһалгада гадаргуугай уһалга гү, али халяаха, бороожуулха арга мүн ороно. Гадаргын уһажуулгын системэдэ уһаниинь талмай дээгүүр энгын гравитациин хүсэнэй нүлөөгөөр урдажа хүрьһые шииглэжэ, хүрьһэндэ нэбшэдэг. Гадаргын уһажуулгада уһые гравитациин хүчсэнэй үйлэшэлэлээр газарай гадаргуу дээгүүр урсхажа хүрьһые шииглэжэ тэрэндэ шэнгээдэг.
Дуһалай уһалга
Уһые ургамалай үндэһэндэ гү, али тэрэнэй ойролсоо дуһал дуһалаар хүргэдэг. Хэрэб зүб ажаллуулжа шадабал уһаниинь ууршахагүй, мүн урдажа алга болохонь бага байдаг ушарһаа энэ түрэлэй системэнь уһа зарсуулалтаараа эгээн үрэ ашагтай уһажуулгын арга боложо шададаг. Оршон үеын хүдөө ажахыда дуһалай уһалгые ехэбшэлэн хубансар хушалтын аргатай хослуулан хэрэглэһэнээр ууршалтые улам багадхажа шадажа байна. Мүн энэнь үтэгжэлэй хэрэглээе багадхажа байна ха юм. Энэ процессые үтэгжүүлгэ гэжэ нэрлэдэг.
Бороожуулагша уһалга
Бороожуулагша уһалгада уһые талмай дээрэхи хэд хэдэн сэгүүдтэ хоолойгоор дамжуулан үндэр даралтын бороожуулагша хошуу гү, али бага даралтын шүрэшэгшэ хошууе гү, али уһан буу гэгшэ хошууе ашаглан уһажуулгые хэдэг. Талмайн үзэмжын асуудалһаа хамааран зарим бороожуулагша болон сэсэрэгшэ хошуунуудынь газарай түбшэнһээ дооро байха ба зүбхэн уһалха үедэ уһанай даралтын нүлөөгөөр гаража уһалгые хэдэг. Энэ түрэлэй уһажуулгань зүлэгжүүлэлтэ, гольфын талмай, хүдөөлүүлгын газар, соёл амаралтын хүреэлэнгүүдтэ үргэн хэрэглэгдэдэг. Бага даралтаар уһые сэсэрдэг бороожуулагшын хошууе юрэнхыдэнь сэсэрэгшэ хэмээдэг. Иимэ сэсэрэгшэнүүдые 200 кПа-һаа үлүүгүй даралтатай уһаар уһажуулхада хэрэглэдэг. Эрьелдэхэ хүдэлөөнөөр уһалга хэдэг бороожуулагша хошуунь шарик, араа гү, али даралтын механизмые ашаглан эрьелдэдэг. Иимэ бороожуулагша хошууе бүтэн гү, али тодорхой үнсэгөөр эрьехээр зохёожо болодог. Уһан буунь эрьелдэдэг бороожуулагшатай адли болобошье маша үндэр даралтатай уһые сэсэрсэдэгээрээ илгаатай. Тухайлбал 275-һаа 900 кПа даралтатай уһые сэсэрхэ ба нүхэнэй диаметер 10-һаа 50 мм-ын үргэнтэй хошуугаар 1 секундэдэ дундажаар 3-һаа 76 литр уһые сэсэрэн гаргана.
Нью-Брансвик
Нью-Брансвик (New Brunswick, Nouveau-Brunswick) — Канадын далайн эрьеын гурбан можын нэгэ болоод үндэһэн хуулида зааһан хоёр хэлэтэй (англи, франци) ганса можо болоно. Можын ниислэл Фредериктон хото болоно. Канадын статистикын албан можын хүн зониие 2008 оной байдалаар 751 527 гэжэ тоосоолһон ба хүн зоной олонхи англи хэлэтэй болобошье франци хэлэтэй үсөөнхиин томохон бүлэг (32 %) байдаг гол түлэб Акади гаралтай юм.
Уһажуулга
Мананжуулха уһалга
Борооной дуһалые хэд дахин бага болгон задалжа уһан манансар үүсхэн ургамалые хушажа бүрихэжэ уһалдаг уһалга юм.
Холбооһон
Категори:Хүдөө ажахы
Нью-Брансвик
Холбооһон
Категори:Канада
Үхэр һуурин
Үхэр (Укыр) - Яруунын аймагай һуурин.
9 һарын 30
Юһэдүгээр һарын 30 — Григориин литын жэлэй 273-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 274-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 92 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Үхэр һуурин
Категори:Яруунын аймаг
9 һарын 30
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 29
Юһэдүгээр һарын 29 — Григориин литын жэлэй 272-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 273-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 93 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Тулдун тосхон
Категори:Яруунын аймаг
Оюутан
Оюутан, ехэ, дээдэ һургуули болон колледжын һуралсагша. Эртын Римдэ ба дунда зуунда бүхы һурадаг хүнүүдые оюутад гэжэ нэрлэбэ. XII зуун жэлһээ оюутан гэһэн нэрэ томьёо ехэ һургуулинуудта һурадаг хүнүүдые тэмдэглэнэ.
Үлзытэ (Ярууна)
Үлзытэ (Улзытэ, «үлзы» гэhэн буряад үгэhөө бии болоо) - Яруунын аймагай һуурин.
Категори:Яруунын аймаг
Бурса
Бурса (Bursa, Προύσα) гээшэ Түрэг Уластахи, Баруун-хойто Анатолидахи Мармара нютаг можодо байрладаг томо хото. Тус хото ажаһуугшадай тоогой талаар Түрэгэй дүрбэдэхи томо хото болон гүрэнэйнгөө эгээн ажаүйлэдбэрижүүлһэн түбүүдэй нэгэн. Бурса можын засаг захиргаанай түб мүн. Санын баазаараа алдартай Улудаг уулын (Uludağ, далайн нюруу дээшэ 2 443 метр) хормойдо оршоно. Ээрэмэл, хүнэһэнэй үйлэдбэри нилээд хүгжэһэн. Мүн Түрэгэй автомашинын үйлэдбэрилгын түб болон FIAT болон Реногой үйлэдбэринүүд бии.
Тус нютагта байһан эртын хото Киосые (Kίος) 202 ондо Македониин хаан V Филипп дайнда туһалһанай шагнал болгожо Вифиний хаан I Прусиад бэлэглэхэдээ тэрэнэй нэрээр Пруса гэжэ нэрлэһэн түүхэтэй.
Торгоной замай баруун үзүүртэ оршодог тула нилээн хүгжэжэ байгаа. 1326-1365 ондо Османай эзэнтэ гүрэнэй ниислэл байрлажа байһанһаа тус хотодо Османай эзэнтэ уласай түрүүшын султануудай бунхан байдаг. Ниислэлынь Эдирне руу шэлжэһэнһээ хойшошье Бурса Османай эзэнт гүрэнэй гол хотонуудай нэгэн байһан юм.
Үльдэргэ һуурин
Үльдэргэ (Ульдурга) - Яруунын аймагай һуурин.
Категори:Яруунын аймаг
Квебек
Квебек (Québec)  — Түб Канадын можо юм. Квебек Канадын франци хэлэтэн хүн зон олонхи, франци хэлэниинь можын хууляар албан ёһоной хэлэн болохо ганса можо юм. Франциин уламжалалай бусад элемент, тухайлбал эрхэтэдэй эрхэ зүйн тогтолсоо Квебектэ хүсэтэй хэбээр байдаг.
Можын улас түрэдэ Квебекэй үндэһэнэй үзэл томо үүргэ гүйсэдхэдэг болон можын гурбан гол улас түрын нам Квебекэй өөртөө засаха эрхые улам үргэжүүлжэ, Квебекшүүдые тусдаа үндэһэтэн гэжэ хүлеэн зүбшөөрүүлхые эрмэлзэдэг. Квебекэй бүрин эрхэтэ байдалай хүдэлөөнэй засагай газарнууд 1980, 1995 ондо Квебекэй тусгаар тогтлнолой талаар олониитын һанал асуулга ябуулжа байһан болон Канадын Ниитын Танхим «Квебекуа (Québécois) Канадын доторхи үндэһэтэн» гэжэ хүлеэн зүбшөөрһэн Квебекуа үндэһэтэнэй һаналые баталаа.
Квебек нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр Канадын эгээн томо можо болоод хоёрдохи томо засаг захиргаанай нэгэжэ юм. Ганса Нунавут Квебекһээ томо бэлэй. Тус можо баруун талаараа Онтарио можо, Джеймс булан, Гудзоной булангаар, хойто талаараа Гудзон хоолой, Унгава булангаар, зүүн талаараа Гэгээн Лаврентиин булан, Ньюфаундленд ба Лабрадор, Нью-Брансвик можонуудаар тус тус хүреэлэгдэһэн. Квебек урда талаараа АНУ-ай Мэн, Нью-Гэмпшир, Вермонт, Нью-Йорк можо уласуудтай хилэ залгадаг. Тэрэшэлэн Нунавут, Принц Эдвардын арал, Шэнэ Шотландтай далайгаар хилэлдэг.
Квебек хүн зоноор Онтариогой дараа хоёрто ородог. Ажаһуугшадай ехэнхи тус можын эгээн томо хото болохо Монреаль болон ниислэл Квебек хотын хоорондо Гэгээн Лаврентиин голой ойро оршомой хотонуудта һуудаг. Англи хэлэтэй эрхэтэд болон англи хэлээр үйлэ ажаллалга ябуулдаг байгуулганууд Монреальда түблэрдэг болобошье Утауаис, зүүн хотонууд болон Гаспе хахад арал бүһэ нютагаар англи хэлэтэнүүд баһа байдаг. Можын түб ба хойто хэһэгтэ хүн зон һиирэг, гол түлэб унаган эрхэтэд амидардаг.
Квебек байгаалиин баялиг ехэтэй болоод энэ тус можын эдэй засагай гол тулгуури болодогһоо гадна агаар, сансарай һалбари, мэдээсэл, харилсаа холбооной технологи, биотехнологи, эмэй үйлэдбэрилэл зэргэ мэдэлгын һалбаринууд түрүүлхэ үүргэ гүйсэдхэдэг.
Холбооһон
Категори:Канада
10 һарын 3
Арбадугаар һарын 3 — Григориин литын жэлэй 276-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 277-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 89 үдэрнүүд үлэжэ байна.
10 һарын 2
Арбадугаар һарын 2 — Григориин литын жэлэй 275-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 276-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 90 үдэрнүүд үлэжэ байна.
10 һарын 3
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
10 һарын 2
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
10 һарын 4
Арбадугаар һарын 4 — Григориин литын жэлэй 277-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 278-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 88 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Эгэтын Адаг
Эгэтын Адаг (Усть-Эгита) - Яруунын аймагай тосхон. 1930 ондо байгуулагдаһан.
Эгэтын дасан 20 км зайда байрлана.
Категори:Яруунын аймаг
10 һарын 1
Арбадугаар һарын 1 — Григориин литын жэлэй 274-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 275-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 91 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
10 һарын 5
Арбадугаар һарын 5 — Григориин литын жэлэй 278-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 279-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 87 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Хангир
Хангир (Хангир) - Яруунын аймагай тосхон.
Категори:Яруунын аймаг
Манитоба
Манитоба — Канадын нэгэ можо болон 647,797 км нютаг дэбисхэртэй, 1,196,291 хүн зонтой (2008 оной тоосоо).
Манитоба Баруун Канадада оршодог ба урда талаараа АНУ-ай Хойто Дакота, Миннесота можо уласууд, хойто талаараа Нунавут, Гудзоной булан, баруун талаараа Саскачеван, зүүн талаараа Онтарио можотой тус тус хилэлдэг.
1870 ондо Манитоба нютаг дэбисхэрнүүдһээ бии болоһон түрүүшын можо болоһон. Луи Риель шэнэ можые алгонкиншуудай «manitou» гү, али «һүнэһэн» гэһэн удхатай үгэтэй холбоотойгоор «Манитоба» гэжэ нэрлээ һэн. Улаан голой хүндын бүһэ дэхи Манитоба Канадын түрүүшын баруун колони болон һуурин агуулжа байба. Манитоба Хойто мүльһэн далайн гүн уһата порт (Гудзоной буланда Манитоба можын Чөрчильдэ байрладаг) бүхы Канадын ганса можо юм. Манитобагай далайн порт Канада, Азиин хоорондохи эгээн дүтэ уһан замай дагууха ганса холбооһон юм.
Ниислэл болон эгээн томо хото Виннипег болон 633,451 хүн зонтой. Виннипегэй ниислэлэй бүһын ниитэ хүн зон 2006 оной тоололгоор 730 305 байба.
Хорго тосхон
Хорго (Хорга) - Яруунын аймагай тосхон. 1929 ондо байгуулагдаһан. Үмэнэдэ Жэрээхэй гэжэ нэрэтэй байгаа.
Манитоба
Холбооһон
Категори:Канада
Хорго тосхон
Категори:Яруунын аймаг
Целинный тосхон
Целинный (Целинный) - Яруунын аймагай тосхон.
Категори:Яруунын аймаг
Исфана
Исфана (Исфана, Isfana) — урда Кыргызстанда Баткен можын баруун захада байрладаг бишыхан хото. Исфана Ферганагай хонхорой урда хэһэгтэ, гурбан талаһаа Таджикистанаар хүреэлэгдэһэн газарта оршоно.
«Исфана» үгэ согд хэлэнэй «асбаникат», «асбаникент» гү, али «аспанакент» гэһэн «мориной газар» удхатай үгэһөө гаралтай гэжэ эрдэмтэд һанана. IX зуун жэлһээ хойшо Исфана һууришанхай. Зүблэлтэ үедэ хото ехээр хубилагданхай. Исфанагай тосхоной зүблэл 1937 ондо бии болобо. 2001 ондо Аскар Акаевай юрэнхылэгшын зарлигаар Исфана албан ёһоор хото зэргэтэй болобо.
Исфана Лейлек аймагай засаг захиргаанай түб юм. Мырза-Патча, Самат, Чимген, Тайлан, Ак-Булак ба Голбо гэһэн тосхонууд Исфана хотын захиргаанай захирна. Хотын албан ёһоной сахим газарай мэдээсэлээр, Исфана ба тойроной тосхонуудай ажаһуугшадай тоо 28 085 хүн зон. Исфана хотодо 18 200 хүн ажаһууна.
Арагон
Арагон (Aragón), (Aragó) — Испаниин можо (автономито хамтарал). Испани уласай хойто захада байдаг автономито хамтарал. Анхан Кингдом Арагон гэжэ уласhаа уг гарбалтай. Гурбан оронуудhаа хабаададаг: Сарагоса, Уэска, Теруэль. Арагон ниислэл Сарагоса, Арагонай аhан ехэ зонтой хото.
Түүхэ
1035 ондо 1707 он болтор Арагон ханай улас байhан. Зарьминдаа Каталони, Валенси хоер Арагонай гар доро байhан. 1469 ондо Арагониин II Фернандо болон Кастилиин(Испани) I Исабель гэрлэлгын hүлөөр хоер уласууд хамтаржа эхилhэн.
Холбооһон
Категори:Испани
Шэрэнгэ тосхон
Шэрэнгэ (Ширинга) - Яруунын аймагай тосхон.
Бага Ярууна нуурай зүүн хойто эрьедэ, Нарһатаһаа 22 км зайда байрлана.
Категори:Яруунын аймаг
Видкун Квислинг
Видкун Квислинг (норв. Vidkun Abraham Lauritz Jonssøn Quisling, 1887 оной 7 һарын 18, Фюресдал, Телемарк, Норвеги — 1945 оной 10 һарын 24, Осло, Норвеги) — Норвегиин улас түрын ажаябуулагша, өөhэдынхидтөө урбагша, национал-социалист, Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ эдэбхитэйгээр нацис Германитай хамтаран оролдобо.
1933 ондо тэрэнэй Норвегидэ «Үндэһэтэнэй нэгэдэл» нэрэтэй  национал-социалис намые үндэһэлһэн ба ударидаһан. 1931—1933 оной хоорондо Норвегиин хамгаалха яаманай сайд.
Германиин Норвегидэ добтолһоной сагта тэрэнэй «үндэһэтэнэй засаглалые» бии болгоһон. Энэ засаглалай дотор тэрэ юрэнхы сайдай ба хамгаалгын сайд болоһоншье һаа (4 һарын 9 — 1940 оной 4 һарын 18), Германиин эзэмдэлхэ засаг энэниие тарааба. 1942 оной 2 һарын 1 үдэрдэ эзэмдэлхэ засаг захиргаанай хоёр дахин юрэнхы сайд болгоһон. 5 һарын 1945 ондо тушааһан. Норвегиин шүүхын газарай шиидхэбэриин ёһоор саазаар абаха яла оногдуулжа, 1945 оной 11 һарын 24 үдэрдэ тэрэниие Ослодо саазалан алаһан.
Ном зохёол
Категори:Нацис Германи Категори:Норвеги
Һанс Кристиан Андерсен
Һанс Кристиан Андерсен (Hans Christian Andersen; 2.4.1805, Оденсе, ‒ 4.8.1875, Копенһаген), Даниин зохёолшо. Сабхишанай хүбүүн. Бага наһанһаан зүжэг бэшэбэ. 1819 ондо Копенһагенда тэрэнэй удха зохёолой туршалганууд театрын хүтэлбэриин анхаралые татаба. 1826‒27 оной хэдэн шүлэгүүдынь хэблэгдэжэ гараба. Андерсен оюутан болоод, «Һольмен-һубагһаа Амагер аралай зүүн хушуу болотор ябагаар аялха» (1829) гэһэн номые бэшэбэ. «Һүүдэрэй зурагууд» (1831) болон «Агнета Луусад хоёр» (1834) нэрэтэй номдонь Андерсенэй ерээдүйн онтохонуудай үрэнүүд элирүүлэгдэнэ. «Импровизатор» (1835) ба «Зүбхэн скрипкашан» (1837) гэһэн романуудтань Андерсен романтизмда жиирэйхи зүүдэлэгшэ шүлэгшэ болон бүдүүлиг шэрүүн зантай ниигэм хоорондын мүргэлдөөн элирхылнэ. 1835‒1837 оной хоорондо Андерсен «Үхибүүдтэ зорюулhан онтохонуудай» гурбан суглуулгые хэблэжэ гаргаба, энэнь дотор «Горох дээрэ принцесса» (Prinsessen paa Ærten), «Луусад охин» (Den lille havfrue), «Хаанай шэнэ хубсаһан» (Kejserens nye Klæder) гэхэ мэтэ. Андерсеней эгээн һайн онтохонуудай тоодо «Эрэлхэг туулган сэрэг» (Den standhaftige tinsoldat, 1838), «Алтан гургалдай» (Nattergalen, 1843), «Нугаһанай муухай дэгдээхэй» (Den grimme ælling, 1843), «Саһан хатан» (Snedronningen, 1844), «Зуруултай басаган» (Den lille Pige med Svovlstikkerne, 1845), «Һүүдэр» (Skyggen, 1847), «Эжы» (Historien om en moder, 1848). Андерсен бага туужын дархан байгаа. Тэрэнэй «Мулат» (1840) гэһэн зүжэг хүнэй расын тэгшэ бэшэ байдалда эсэргүү зорюулагдана. «Шүлэгшын базаар» (1842) аялгын тоймой ном бол ‒ «Минии ами наһанай онтохон» (1846) өөрын намтарай түрүүшын хэлбэри юм. «Хоёр баронессанар» (1‒3 боти, 1849) романда Андерсен өөрынгөө гүрэнэй феодалтай үнгэрһэн сагые шүүмжэлнэ. Дэлхэйн удха зохёолой түүхэдэ Андерсен романтизм ба реализм, хошон ба зүгнэл, ирони ба сатира хамтадхадаг абьяастай онтохоншоноор баталаа һэн. 1918—1986 оной хоорондо СССР-дэ эгээн ехээр хэблэгдэһэн хари зохёолшо байгаа: 515 хэблэлэй ниитэ эрьелтэ 97,119 сая ном.
Зүүлтэ
Категори:Даниин зохёолшод
Ньюфаундленд ба Лабрадор
Ньюфаундленд ба Лабрадор (Newfoundland and Labrador; Terre-Neuve-et-Labrador) — Канадын эгээн һүүлдэ оролсоһон арбадахи можо юм. Газарзүйн хубида тус можо Канадын Атлантын далайн эрьеэр Ньюфаундленд арал ба эхэ газарай хэһэг болохо Лабрадорһоо бүридэн оршоно. 1949 ондо Канадада нэгэдэхэ үедэ тус можые бүхэлдэнь Ньюфаундленд гэдэг байһан ба 1964 онһоо хойшо можын засагай газар өөрыһөө «Ньюфаундленд ба Лабрадорой засагай газар» гэхэ болоһон болоод 2001 оной арбанхоёрдугаар һарын 6-най үдэр Канадын Үндэһэн хуулида оруулһан нэмэлтэ хубилалтаар можын албан ёһоной нэрые «Ньюфаундленд ба Лабрадор» болгон хубилалһан. Гэхыдээ үдэр бүриин хэлэхэдээ канадынхид тус можые «Ньюфаундленд» гэдэг ба можын доторхи тухайн бүһэ нютагые «Лабрадор» гэдэг юм.
Newfoundland гэһэн нэрэ англи хэлэнэй «New Found Land» гү, али «Шэнээр олдоһон газар» (лата хэлэнэй Terra Nova-гай англи оршуулга) гэһэн үгэһөө гаралтай бол, Labrador гэжэ тус бүһэ нютагай нээһэн Португалиин шэнжэлэгшэ Жуан Фернандиш Лаврадорой эзэмшэдэг байһан португал хэлэнэй lavrador гү, али «газарай эзэн» гэһэн сулаһаа гаралтай юм.
2008 оной дүрбэдүгээр һарын тоосоонһоо үзэхэдэ можын хүн зон 508,270 байба. Ньюфаундленд англи, франци, ирланд хэлэнэй өөрын онсолиг аялгатай. Лабрадорой англи хэлэнэй аялга Ньюфаундлендынхитэй ехэхэн адли. Тэрэшэлэн Лабрадорто Инну-аймун болон Инуктитутын онсолиг аялганууд бии.
Холбооһон
Категори:Канада
Осака
Осака (大阪市, О:сака-си), Хонсю аралда байрладаг Японой хото болон боомто, Осака аймагай засаг захиргаанай түб мүн. Токио һүүлдэ уласайнгаа хоёрдохи ехэ хото. 2 685 мянган ажаһуугшад (2014), бөөгнэрэлдэ 19,3 сая хүн. Боомтын ашаанай эрьесэ 80 тонно/жэл үлүү. Итами уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Хара ба үнгэтэ түмэрлиг, машина бүтээлгэ, хүнгэн, химиин, шэл-шаазанай ажаүйлэдбэри. Метрополитен. Наймаан-һанхүүгэй түб: акцита бүлгэмүүд, хүрэнгэтэ биржэ, банкууд. Дээдэ һургуулинууд. Ситеннодзи дасан хиид (VI зуун), Сумиеситайся синоис шажанай сүмэ (IV зуун, олон шэнэшлэлнүүд; 1804-11), Теммангу сүмэ (X зуун); Осака ордон (XVI зуун).
Категори:Японой хотонууд
Хурамхаан
Хурамхаан (Курумкан) — тосхон, Буряад Уласай ￼￼Хурамхаанай аймагай засаг захиргаанай ￼￼түб мүн.
2010 ондо 5465 ажаhуугшадтай байгаа.
Улаан-Үдэ хотоһоо зүүн хойто тээшэ 411 км зайда, Баргажан голой баруун эрьедэ байрлана.
Зүүлтэ
Категори:Хурамхаанай аймаг
Японой Буддын шажан
Япондо Буддын шажан хүн зоной диилэнхи хубиин шажан юм. 552 онһоо эхилжэ Буддын шажан Япон Уласта нэбтэрбэ. Бурханай шажан олон зуунай турша Японой соёл уралиг, хүгжэлдэнь ехэ нүлөөе үзүүлһэн юм. Япон хэлээр «Бурханай шажан» гэдэг үгые bukkyō гэдэг болон задалжа үзэбэл butsu  («будда») + kyō  («һургуули») гэһэн удхатай юм байна.
Япондо 90 сая хүн Бурханай шажантай болон энэнь ниитэ хүн зоной 70 % юм. Одоо үеын Япондо байдаг эгээн алдар нэрэтэй һургуулинууд бол Сэбэр газарай Буддын шажан (, дзёдо-сю), Нитирэн, Сингон болон Дзэн  юм.
Һургуулинууд
Мүнөөгэй Япондо арбан гурбан шажанууд болон табин зургаан һургуулинууд илгарна, энэ жагсаалта гүрэнэй дасан хиидэй дараалалай үрэ дүндэ XIX зуунда (Мэйдзи үедэ) хэһэн байна.
Түүхэ
Буддын шажан Япон уласта Хитад ба Солонгос уласаар дамжан, Солонгосой нүхэрсэг Пэкче уласай хаан VI зуунда бэлэг хэлбэреэр нэбтэрһэн юм. Хэдыгээр Японой ноёд изгууртад Бурханай шажаниие таатай хүлеэжэ абажа түрын шажан болгоһон болобошье һаа, тэдэнэй нарин ээдэрээтэй ёһо заншалһаа болож хара арадай дунда тарахаагүй байһан юм.