cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Улаан-Үдэ
Музейнүүд
Музейнүүдэй эгээн мэдээжэнь хадаа түүхын, уран зурагай, геологическэ, байгаалин болон этнографическа музейнүүд болоно. Олон музейнүүдэй нэгэн эгээл мэдээжэ Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей болоно. Тус музей нэрэдээ таарамаар гоё һайхан газарта хүхэ номин тэнгэри доро нэмжын оршодог юм.
Бусад
Тиихэдэ хэдэн гоё мэдээжэ зочид буудалнууд айлшадые угтадаг: «Бурятия», «Гэсэр», «Баргажан», «Сагаан Морин», «Байгал», «Одон» гэхэ мэтэ. Мүнөө худалдаа наймаанай байранууд олоор баригдана, нэрлэбэл, «Большой», «Сагаан Морин», «Түмэр Морин», «Туяа», «Заря» болон «Galaxy», «Capitall Mall», «Пионер», «Еврозона», «People’s Park» гэһэн худалдаа-сэнгэлтын түбүүд нээгдэнхэй.
Холбооһон
Категори:Буряад Улас Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Аттестат
Аттестат (attestatum — «үнэмшэлгэ») — һургуули дүүргэһэн гү, али хүдэлмэрилһэн ба зан абари тухай үнэмлэхэ бэшэг.
Хаһалта
Хаһаха үйлэдэл (хороолго) — хоёр аргументуудай (хаһагдагша/хороогдогшо ба хаһагша/хороогшо) туһалагша бинарна арифметикын үйлэдэлнүүдэй нэгэн. Нэгэдэхи элементые хоёрдохи элементээр бага болоһон шэнэ тоониие хаһахын дүн гү, али илгабари гэдэг. Бэшэхэдэнь хаһалтые хаһахын тэмдэгээр («минус») тэмдэглэдэг: a-b=c. Хаһалта болбол нэмэлтын урбуу үйлэдэл мүн.
Юрэнхыдөө хаһахые бэшэжэ болохо:, эндэһээ a \in A ба b \in A. Ондоогоор хэлэбэл, A онолигһоо (a,b) хоёр элемент бүридэ таруу байха c=a-b элемент бии. Энэ элементые a болон b-гэй илгабари гэнэ. Миин лэ элемент хоюулан нэгэ олонлигто ороходо хаһалта боломжотой байна.
Хаһалта зарим шухала шанартай байна (жэшээлбэл, A=\mathbb{R}):
Зүүлтэ
Категори:Арифметикэ
Эжэл мүрэн
Эжэл мүрэн (, Идел, Волга) — Европын хамагай ута, арбин уһатай мүрэн юм. Валдай үндэрлигһээ (347 м) эхин абажа Ород ороной Европо түбида харьяалагдадаг талаар зүүн урагша шэглэн 3530 км (бүри эхинэй горхи булгаһаа тоособол — 3690 км) газар аласуур тахиин урдажа Каспиин тэнгистэ (-28 м) шудхадаг. Мүрэнэй адагиин үргэн һадраанай ехэнхи бэень ОХУ-да, зүүн үзүүрэй багахан хэһэгиинь Казахстанай нютаг гэжэ харьяалагдадаг.
Газарзүй
Эжэл мүрэниинь Москва, Санкт-Петербург хотуудай дунда далайн түбшэнһээ дээшэ 225 м үндэртэ оршохо Валдайн толгодоһоо эхэ абан баруун зүг уруу Стерж нуур, Тверь, Дубна, Рыбинск, Ярославль, Доодо Новгород, Казань зэргэ хотуудаар урдана. Тэндэһээ үмэнэ зүг уруу эргэжэ Ульяновск, Тольятти, Самара, Саратов,Волгоград хотуудые үнгэржэ Каспиин тэнгистэ шудхадаг. Эжэл мүрэн олон һалаа голтойеһоо томохондо тоосогдохонь Кама, Ока, Ветлуга, Сура гэхэ мэтэ болоно. Эдэгээр болон бусад олон жаахан голнууд ниилэн Эжэл мүрэнэй һаба газарые бүридүүлхэ ба ОХУ-ай хамагай хүн зоной нягтаралтай газаруудай уһаар хангадаг байна. Эжэл мүрэнэй бэлшээри 160 км хүрэтэр урта үргэлжэлхэ ба хотон, фламинго шубууд, бадма сэсэг зэргые хаража болохо ганса мүрэн юм. Жэл болгон Эжэл мүрэниинь 3 һарын турша хүлдэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Гол мүрэн
Долодугаар һара
Долоодугаар һара (Латин: Julius)
Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн
Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн — (HRE; Герман: Heiliges Römisches Reich (HRR), Латин: Imperium Romanum Sacrum (IRS), Итали : Sacro Romano Impero (SRI)) 962—1806 ондо Европо түби газарай түб хэһэгтэ оршон тогтножо байһан. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн хаанта засаглалтай байһан (Арюун Римэй эзэн хаан).
Гүн тайшанарай эрхэ ашагай уламһаа энэ тэмдэгтын һүрэ хүсэн һуларшье, уламаар Дунда зуун болон Оршон сагай эхеэр тэмдэгтые шэнэшэлһэн. Энэшье нэгэдэһэн уласай бэлэг тэмдэг болоход дүхэм болоһон. Эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг Германиин хаанта уласай түбдэ байрлажа байһан ба Италиин хаанта улас болон Бургундиин гүнлигтэй хилэ залгажа байгаа. Эзэнтэ гүрэн зуун жаахан анги, ноёд, можо, эзэн хаанай хото гэхэ мэтэ нютаг дэбисхэрһээ бүридэнэ.
I Оттон 962 ондо Германиин хаан шэрээндэ һууһан соносхоһон. Эргэн харахада тэрэ анханай Арюун Римэй хаан (Герман : Römisch-Deutscher Kaiser) болоо. Тэрээр Каролингиан удамай бэшэ анханай хаанта уласай хаан юм. Арюун Римэй һүүлэй хаан хадаа II Франц юм. Тэрэ Наполеоной дайнай үеэр 1806 ондо хаан шэрээнһээ огсоржо уламаар эзэнтэ гүрэн таража бутарһан. 1512 ондо Кёльнай Диетае дагаха тушаал гаршье Герман үндэһэтэнэй Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн (Герман: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, Latin: Imperium Romanum Sacrum Nationis Germanicæ) гэжэ нэрэдэхэ болоһон.
Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ мүнөөгэй Германи, Австри, Чехи, Швейцари, Нидерланд, Лихтенштейн, Люксембург, Словени, Франциин зүүн хэһэг, Италиин хойто хэһэг, Польшын баруун хэһэг зэргэ газар нютагууд хамрагдажа байһан.
Категори:Усадхаһан хаанта уласууд Категори:Германиин түүхэ Категори:Германи
Манси хэлэн
Манси хэлэн — мансинуудай хэлэн, финн-угор хэлэнүүдэй угор һалаагай обь-угор бүлэгтэ агуулна. Манси арад түмэнэй дунда 37,1 % манси хэлэн түрэлхи хэлэн юм. Мансинуудай 62 % ород хэлээр түрэлхи хэлэ мэтэ дуугаржа, 1 % оршом сибирь-татар, коми, ханты, ненец түрэлхи хэлээр дуугарна. Шэнжэлэлэй ёһоор, ураал хэлэнүүдэй дунда манси хэлэндэ эгээн ойро хэлэн хадаа унгар хэлэн юм. Манси уран зохёолой нормо сосьва аялгуу дээрэ һуурилһан байна. Бэшэһэн хэлэн түрүүшынхиеэ 1868 ондо хэблэгдэһэн болоод 1937 ондо кирилл хэлбэриие ашаглан шэнэшлэһэн байгаа.
Аялгуу
4 аялгуунуудай бүлэгүүд байна:
Манси бэшэг
Б б, Г г, Д д, Ж ж, З з, Ф ф, Ц ц, Ч ч, Ш ш үзэгүүдые гансал хари үгэнүүдтэ хэрэглэнэ.
Де-факто
Зүүлтэ
Категори:Лата хэлэнэй найруулга
Тоншуул
Тоншуул (Picidae) зэрлиг жэжэ шубуун.
Категори:Шубууд
Шалгалта
Шалгалта — ойлгомжо, шадабари ба абари зан тухай һанал, сэгнэлгэ.
Зүүлтэ
Категори:Болбосорол
Наймадугаар һара
Наймадугаар һара (Латин: augustus)
Ородууд
Ородууд (русские) — Орос уласай үндэһэн хүн зон, Славян хэлэн-угсаанай арад түмэн, 130-150 сая хүнтэй үндэһэтэн.
Хүнэй тоо
ОХУ-ай хүн зоной 2010 оной тоололгоор 77,8% болохо 111 сая хүн ород гэдэгээ мэдүүлһэн. Энэһээ гадна СССР-эй бүрилдэхүүндэ байжа байгаад тусгаар тогтониһон Европын Украина, Беларусь, Латви, Эстони, Литва, Молдави, Азиин Казахстан, Узбекистан, Кыргызстан, Туркменистан зэргэ арбаад уласта ородууд мэдэгдэхысэ олоноор байдаг. АНУ, Канада, Бразил, Германи руу сагаашалһан хүнэй тоо үсөөнгүй. Иигээд харабал дэлхэй даяар багадаа 127 сая, ехэдээ 150 сая, дундажаар 133 сая ород хүн амидаржа байна.
Хэлэн бэшэг
Ородууд ород хэлээр хэлэлсэдэг. Эрдэмтэд ород хэлые түрэл гаралаар Энэдхэг-Европо хэлэнэй изагуурай Славян һалбари, тэрэ дотороо беларусь, украин хэлэнэй хамтаар Зүүн Славян бүлэгтэ хамааруулжа ангилһан. Ород сагаан толгойдо кирилл үзэгэй Аа Бб Вв Гг Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Й й Кк Лл Мм Нн Оо Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя гэһэн 33 үзэг ородог.
Зүүлтэ
Категори:Оросой холбоото улас Категори:Ородууд Категори:Оросой арадууд Категори:Казахстанай арадууд Категори:Украинын арадууд Категори:Узбекистанай арадууд Категори:Беларусиин арадууд
Мэхэ гохо
Мэхэ гохо харанхы хэрэг, хуурмаг, мэхэшэ байгуулалтын туһаар ондоо хүнэй эд хүрэнгые хулгайлга, авантюра.
Зүүлтэ
Категори:Гэм
Танка
Танка ( — «ном») гү, али Бурхан зураг гээшэ Түбэд үгээр олон уласай нэршэл тогтоһон шүтээн зурагай олон шэлдэг бүтээл; даабуу, торгон гү, али сарһан дээрэ хадхамалһан гү, али зураһан үнгэтэй зураг юм.
Монгол орондо буддын шажан хүсэтэй дэлгэрһэн XVII—XIII дугаар зуун жэлэй үедэ бурхадай дүрээр хүмүүнэй бэеын гоё һайхан, оюун һанаанай арюудалые тунхаглаһан хүрэл шудхамалай урлал эд хүсэеэ абажа байһан бол XVIII дугаар зуунай һүүлшын хахадһаа танка зурагай урлал үшөө хүгжэжэ эхилһэн түүхэтэй. Монгол урашууд бурханай зураашанар буддын бурхан дүрсэлэлэй һунгадаг харисаае анха болбосоруулан дэлгэрүүлһэн эртын Энэдхэгэй «Гандхарын һургуулиин» дэгэ, урлахын онолые баримталан бүтээлээ туурбижа ерэхэдээ үнгэ будагай илгарал зохисол, дагнааһые үлүү дээдэ түбшэндэ гарган түгэлдэржүүлжэ шадаһан бэлэй.
Танка зурагые даабуун дээрэ байгаалиин шороон будаг болон юһэн эрдэниин будагаар үлэмжэ нарин нягта зурааһан дүрсэлэлэй гайхамшагые үзүүлжэ бүтээдэг байба. Шүтээн Зурагта амида байгаалиин бүхыл үнгые тогтоһон дэг хэмжээнэй хүрээндэ гаргахын хамта «нагтан» гү, али хара дэбисхэртэ, «гаратан» гү, али сагаан дэбисхэртэ, «мартан» гү, али улаан дэбисхэртэ «сэртэн» гү, али алтан дэбисхэртэ гэжэ үнгын найрал зохисол зохёомжоор илгаха болоод бурхан шүтээнэй абир дүрые тодотгодог онсологтой байжа. Бурхан сахюусанай шүтээн Зураг монголой орон хиид гансашье бэшэ айл үрхэдэ түгэсэниинь нүүдэлэй ажахы амидаралда зохисоһон зөөжэ хадагалхада амар, шудхамал бурхад, зээгтэ наамалай бүтээлнүүдтэй харисуулхада харисангы хямда түһэр, хүнгэн абсаархан байдагтайнь холбоотой байба.
Атлантын далай
Атлантик далай — Номгон далайн удааха хоёрдугаар томо далай. 91,6 сая км² талбайда, дэлхэйн далайн уһанай 25% болохо 329.7 сая км³ эзэлхүүнтэй. Дундажа гүн - 3736 м, гүнзэгыдээ - 8742 метр (Пуэрто Рикогой хонхор).
Грек домогой Атлас (Аталанта) гэхэ дүрһээ юм уу Атлантида гэхэ домогой аралай нэрын али нэгэһээ үүдэжэ нэрэлэгдэбэ.
Тус далайнь S хэлбэреэр хойнһоо урагша шэглэһэн байрлалаар оршодог. Экваторай шугамаар Хойто ба Урда Атлантик далай боложо хубаагдана. Баруун талаараа Америкэ түби газар, зүүн талаараа Европо болон Африкаар хашагдажа, Номгон далайтай хойто талаараа Арктик далайгаар, урда талаараа Дрейкай гарсаар холбогдоно. Мүн Хойто ба Урда Америкын хоорондо байгуулһан Панамын һубагаар Номгон далайтай холбогдоно.
Манай гарагай гадаргуун 20%-ые эзэлхэ Атлантын далайнь хэмжээгээрээ зүбхэн Номгон далайн дараа ородог. Ойролсоохо тэнгисүүдые хамруулбал 106,400,000 км², хамруулхагүй бол 82,400,000 км² талбай эзэлнэ.
Хубаалта
Хубааха үйлэдэл хадаа үрэжүүлхэдэ урбуу үйлэдэл юм. Хубаалтые хоёр сэгээр :, обелюсээр \div, ташуу зурлаагаар / ба хүндэлэн зурлаагаар тэмдэглэнэ.
Үрэжүүлтэ оло дахинай нэмэлтые һэлгэдэг шэнги, хубаалта оло дахинай хаһалтые һэлгэнэ.
Жэшээлбэл, 14 3-аар хубаахадаа (14/3):
14 соогоо хэдэн 3 ородог?
Энэ тохёолдолдо 14 хадаа хубаагдагша, 3-иинь — хубаагша, 4 — хүсэд бэшэ хүртэсэ ба 2-нь — хубаахын үлэгдэл мүн.
Хубааха үйлэдэлэй дүнгые харисаа гэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Арифметикэ
Луи Пастер
Луи Пастер (Louis Pasteur 1822 оной 12 һарын 27-ндо түрэжэ, 1895 оной 9 һарын 28-нда наһа бараһан) Франциин Доло хотодо түрэһэн Франциин химик, микробиолог. Тэрээр үбшэн үүһэгэхэ ушар шалтагаан, үбшэнһөө уридшалан һануулха талаар гайхамшагтай нээлтэ хэһэнээрээ хамагай ехэ алдаршаһан.
Тухайлбал тэрэ түрэхын халуунһаа болодог эхын эндэгдэлые бууруулжа, галзуу үбшэнэй эсэрэг анханай вакцина бии болгообо. Түүнэй туршалагай ажалууд үбшэные нян үүһэгэдэг гэхэ онолые баталһан. Луи Пастер мүн һүн, дараһанһаа үбшэлдэг ябадалые зогсоохо арга (арюутгаха пастеризациин арга) һэдэһэнээрээ олон ниитэдэ хамагай ехэ алдаршаһан. Тэрээр микробиологиин һалбариие үндэһэлэгшэ гурбан эрдэмтэнэй нэгэ гэжэ тоосогдодог. Нүгөө хоёр Фердинанд Кон, Роберт Кох хоёр юм. Пастер мүн химиин шэнжэлхэ ухаанай һалбарида олон нээлэтэ хэһэнһээ хамагай алдартай зарим талаһатын асимметриин молекул үндэһэлэлые гаргажа ерэһэн ябадал юм. Түүнэй согсос Парис дахи Пастериин хүрээлэнгэй доор тусгай бунханда байрладаг.
Холбооһон
The complete work of Pasteur, BNF (Bibliothèque nationale de France)
Категори:Биологууд Категори:Химикууд Категори:Микробиологууд Категори:Эмшэд
Юһэдүгээр һара
Юһэдүгээр һара (Латин: September)
Тохорюун
Тохорюун (Grus) зэрлиг томо шубуун.
Категори:Шубууд
Украиншууд
Украиншууд (украин українці), Украинын диилэнхи арад түмэн болон зүүн славян үндэһэтэн юм. Ондоо удхаар Украинын харьятад (эрхэтэд) бүхые тэмдэглэнэ. Украиншууд Орос, Польшо, Молдово, Беларусь ба Словаки, Балтиин гурбан уласууд, Түб Азиин табан уласуудта олон тоотой байна.
Зүүлтэ
Категори:Украина Категори:Украинын арадууд Категори:Оросой арадууд
12 һарын 19
Арбан хоёрдугаар һарын 19 — Григориин литын жэлэй 353-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 354-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 12 үдэрүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрүүд
Де-юре
Де-факто (de facto) — хуули хёһоор гэжэ удхатай лата үгэ.
Зүүлтэ
Категори:Лата хэлэнэй найруулга
Татарнууд
Татаарууд (татаар: татарлар)
Холбооһон
Категори:Татарстан Категори:Оросой арадууд
Арбадугаар һара
Арбадугаар һара (Латин: October)
Арбан нэгэдүгээр һара
Арбан нэгэдүгээр һара (Латин: November)
Хун шубуун
Хун шубуун (Cygnus) зэрлиг ба гэрэй томо шубуун. Буряадай эгээл томо шубуудай нэгэн. 7-10 кг шэгнүүртэй, 150-180 см ута бэетэй, далиинь ута 56-63 см. Гүйхэн газарнуудаар амидардаг, ута хүзүүниинь уhанай оёорhоо хоол оложо эдихэ арга олгодог. Үдэнүүдынь үдхэн, саhан сагаан. Шанга, хүнды абяатай хадаа “кликун” гээд нэрлэгдэдэг. Ехэ hайхан, омог шубуун юм.
Категори:Шубууд
Баку
Баку (Bakı), Азербайджанай ниислэл хото (1920 онһоо хойшо). Түмэр замай уулзабари, зүүн эрьеын (Туркменбаши, Бекдашем, Актау) боомтотой хэлхеэ холбоотой Каспиин тэнгистэхи байрладаг уһанай боомто мүн. 1 217,3 мянган ажаһуугшадтай (2014, хотын захатай тоолобол 2 673 мянган ажаһуугшадтай). Үйлэдбэрилгэ: газарай тоһо болон байгаалиин хии олзобори, газар тоһо болбосоруулха, газарай тоһоной химиин, химиин, машина бүтээлгын (газарай тоһон болбосоруулха тоног түхеэрэмжын үйлдэбэри, хэрэгсэлэй бүтээлгэ, сахилгаан техникэ болон радиоэлектроникэ, уһан онгосо заһабари гэхэ мэтэ), барилгын материалай, хүнгэн, хүнэһэнэй үйлдэбэрилгэ. Метрополитентэй (1967 онһоо хойшо). Азербайджанай Эрдэм Ухаанай Академи, 11 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо 3 ехэ һургуули), 7 театртай. 30 оршом музейтэй (энэ тоодо уралигай музей, Азербайджанай хибэсэй музей, арадай гар уралигай музей). V зуун жэлһээ хойшо мэдэгдэжэ байгаад, 1747 онһоо хойшо Бакугай ханлигай ниислэл хото болоһон, 1806 онһоо хойшо Оросой эзэнтэ гүрэнэй харьяанда ороо. Бакугай эртын хэһэг хадаа «бэхилэлтэ» гү, али Ичеришехер (Гүрэнэй түүхын болон уран барилгын дархан газар). Ширваншахуудай ордон, Сынык-Калай минарет (XI зуун жэл), Охиной самхаг, «Баил шулуунууд» (XIII зуун жэл) гэхэ мэтэ.
Түүхэ
Тус хотые VI зуунай үедэ байгуулагдаһан гэжэ үзэдэг. XII зуунда тухайн бүһэ нютагай ноёлхо хото Шамахи газар хүдэлэлгын ушарһаа эбдэрэн һүйрэхэдэ Ширваншах I Ашитан ниислэл хотоороо Бакуе һунгаба. Энэ ябадалынь тус хотые хурдан хүгжэхэ гол үндэһэ болоһон байна. Ширваншахын байгуулһан Бакугай эртын хэрэмтэ хотые 2000 ондо ЮНЕСКО дэлхэйн үбдэ багтааһан болон мүхэхэ аюултайда тоосоодо байна.
1501 ондо Сафавид шах I Измаил бүһэлэн абажа, эзэлхые оролдожо байһаншье бата бүхэ бүтүү хэрэмээр хүреэлэгдэһэн Баку хото найдабаритай эсэргүүсэжэ байгаа. 1540 Сафавид шахын арми дахин халдажа, эзэлэн абажа байгаа. 1604 ондо Баку хотын сайзые Иранай шах I Аббас усадхаба. 1723 оной зургадугаар һарын 26-нда орос арми Бакуе бүһэлэн абажа ехэ буугаар буудахада арга али буужа үгөө.
Зурагай сомог
Категори:Азиин ниислэлнүүд Категори:Азербайджан
Үрэжүүлтэ
Үрэжүүлхэ үйлэдэл (үдхэлгэ) — хадаа хоёр аргументуудай (үрэжүүлэгшэ, үрэжэлэгдэхүүн/үдхэлсэгшэ) үндэһэн арифметикын бинарна үйлэдэл. Заримдаа нэгэдэхи аргументые үрэжүүлэгдэгшэ (үдхэгдэгшэ), хоердохи аргументые үрэжүүлэгшэ гээд; үрэжүүлгын үрэ дүнгые үрэжэбэри гэдэг.
Натурал тоондо үрэжүүлтэ хадаа оло дахинай нэмэлтэ — a тоониие b тоогоор үрэжүүлхын тула b-дахяар a нэмэхэ хэрэгтэй:
Нэмэлтэ хадаа коммутатив үйлэдэл ушар дэрээһээ, үрэжүүлэгшые бэшэхэ гурим дүнгые хубилнагүй. Жэшээнь, 3 ба 5 тооной үрэжүүлхые 3 \cdot 5 гү, али 5 \cdot 3 гээд бэшэжэ болохо («табан гурба», «гурбан таба»), ба дүнгынь 15. Шалгалта:
Исаак Ньютон
Сёр Исаак Ньютон (Sir Isaac Newton, 1643 оной 1 һарын 4 — 1727 оной 3 һарын 31 [ хуушанай тоололоор 1642.12.25 - 1726.3.20 ] ) —Англиин физик, математик, одон орон һудлааша, байгаалиин гүн ухаанша, алхимиша, теологиша байжаа. Түүнэй 1687 ондо хэблэгдэһэн Байгаалиин философийн гүн ухаанай заршамууд (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) шэнжэлхэ ухаанай түүхэн дахи хамагай ехэ нүлөөтэй ном гэгдэдэг байна. Тэрээр энэхүү номондоо бүхэ юртэмсын таталсалай хуули болон хүдэлгөөнэй гурбан хуулинуудые тодорхойлһон болон дараагай гурбан зуунай туршад юртэмсые үзэхэ шэнжэлхэ ухаанай үзэлдэ дабамгайлжа, оршон үеын инженершэлэлые эхилүүлһэн һунгадаг механикын һалбариие эхилүүлжээ. Ньютон Кеплерэй гарагуудай хүдэлгөөнэй хуулинууд ба өөрынгөө таталсалац хүсэнэй онол хоёр бэе бэендээ ниисэжэ байгаае харуулан, дэлхэйн дээрэхэ зүйлүүд ба сансарта бай зүйлүүд эжил байгаалиин хуулинуудта захирагдадагые үзүүлһэн байна. Үүнэй үрэ дүндэ нараные наранай аймагай түбдэ бай гэдэгые бүрмүһэн батлажа, шэнжэлхэ ухаанай хубисхалые улам хүгжүүлжээ.
Механикиин һалбарида тэрээр импульс хадгалагдаха хуули ба үнсэгэй импульсиин хуулиие тодорхойон байна. Гэрэлэй һалбарида ойдог дуран абайе зохёон бүтээжэ, сагаан гэрэл призмааар дамжахадаа задардагые ажаглан үнгэнэй хуулиие нээжээ. Тэрээр мүн хүргэлтые хуулиие нээжэ, дуунай хурданые һудалһан байна.
Тоогой ухаанда Готфрид Ляйбництай хамта интеграл ба дифференциал тоололые хүгжүүлжээ. Мүн биномой теоремые нээжэ, функци дахи изагууруудай тоое тоосоолхо "Ньютоной арга"е гаргажа, хүсэнэй субааг һудалхад оролсоһон байна.
Шэнжэлхэ ухаанай түүхэндэ хэн илүү ехэ нүлөө үзүүлһэн бэ хэмээхэ 2005 оной Хаанай ниигэмлэгэй һудалгаанда Ньютоные Альберт Эйнштейнһээ илүү ехэ нүлөө үзүүлһэн гэһэн дүн гаршээ.
Ньютон үнэхээр гайхалтай, хасэрхалтай үбэрмэсэ хүн байһан юм. Юугааршье зүйрлэмгүй содо ухаантай тэгһэн мүрэтлөө зожиг, заримдаа алмай, ухаан һанаа орон гаран гэмээр хүн. Түүнэйе заримдаа үглөө һэрээд орон дээрээһээ боһохоо мартан, хүлөө һаблан хэдэншье сагаар хамаагүй хүдэлгөөнгүй һуудаг гэлсэдэг байба. Өөрөө байгуулһан лаброторидо Ньютон маша хасэн һонин туршилтууд хэдэг байба. Нэгэ удаа Ньютон оёдолой машинай зүү шиг урта тэмтрүүл багажые нюудэнэйхээ ухархай руу гүн оруулан хатгажа, нүдний ухархайн цаад хананд юу байгааг туршиж үзсэн гэдэг. Хачирхалтай нь азаар ямар ч муу юм бололгүй үнгэрһэн бололтой. Өөр нэгэ удаа тэрээр Наран хүнэй нюудэндэ ямар нүлөө үзүүлэхые һудлаха зорилгоор Наран руу болохо хэмжээндэ тултал удаан хугасаагаар эгэслэн шэртээдэ дараа харанхуй үрөөндэ хэдэ хонго һуужа нюудээ эдхээхэ хэрэг гараһан гэдэг. Дахин аза тааршье эрүүл мэндэдэ муугаар нүлөөлэхэ юм уширсангүй.
Энэ бүхэ хашан ааша, гүн алмайралын саана гайхамшагтай дээдэ оюун, һуута ухаан байһан юм. Оюутан байхадаа Ньютон тэрэ үедэ заадаг байһан юрэдэй тоогой ухаанай хэмэжээ хизаарлалтанда бухимдан соо шэнэ түрэлэй тоосоологшо бүтээһэншье энэ тухайгаа 27 жэлэй дараа лэ бусадта хэлһэн ажа. Үүнтэй нэгэн адилаар тэрбээр спектроскопой үндэһые табиһан гайхалтай нээлтэ оптикын һалбарида хэһэншье энэ тухайгаа бусадта хэлэлгүй 30 жэл дарһан байдаг.
Тэрээр ерэн буһын ухаантай байһаншье жэнхэни шэнжэлхэ ухаан түүнэй оюуной зүбхэн хэһэгхэн хубиие лэ эзэлжэ байһан бололтой. Арианизм хэмээн нэрэлэгдэдэг, Арюун Гурбал (эсэгэ, хүү, арюун һүнһэ) гэжэ байхагүй гэжэ үзэдэг тэрһүүд үзэл баримталдаг нюуса бүлгэмэй гишүүн Ньютон байба. Югөөтэй Кэмбриж дэхэ Ньютоной ажалалажа байһан Коллеж Тринити гэдэг нэрэтэй байһан юм. Тэрээр Иерусалим дахи Соломон хаанай сүмын шалые хэдэншье сагаар зогсолтогүй шэртэн уг шалай хээ угалзанай саана нюуса тэмдэг байгаа гэжэ хайдаг байһан болон энэ дохёондо Иисус дэлхэйдэ дахин хэзээ ерэхые кодолж үлдээһэн гэдэгтэ этигэдэг байба. Мүн алхимида маша ехэ саг зарсуулдаг байжээ. 1936 ондо Жон Мэйнард Кэйнс Ньютоной бэшэг сааһые дуудалага худалдаагаар худалдажа абаад нээжэ үзэхэд тэнэдэ огторгуй гарагай тухай бэшэ харин хэрхэн һуури металуудые алтан болгон хубиргаха тухай бэшэжэ һудалһан байхые хараада маша ехэ гайхаһан гэдэг. 1970-аад ондо Ньютоной үһэндэ хэһэн һудалгаагаар түүнэй үһэнһээ алхимишадай ехэдэ һонирхон һудалдаг мүнгэн уһан энгэй хүнэйхэһээ бараг 40 дахин ехэ байгаа элирһэн. Шухамдаа тиимэшье ушарһаа тэрэ үглөө оронооһоо боһохоо мартшахдаг байһан байжа магадгүй.
Холбооһон
Категори:Британиин эрдэмтэд Категори:1 һарын 4 түрэһэн
Үрэжүүлтэ
Зүүлтэ
Категори:Арифметикэ
Зэргэдэ дэбжүүлхэ
Зэргэдэ дэбжүүлхэ хадаа тоониие оло дахин өөрөөр үрэжүүлхэ бинарна үйлэдэл. a һууритай b натуральна харуулагшатай зэргые гээд тэмдэглээд, эндэһээ b хадаа үрэжүүлэгшэнүүдэй тоо.
Арбан хоёрдугаар һара
Арбан хоёрдугаар һара (Латин: December)
Зэргэдэ дэбжүүлхэ
Зүүлтэ
Категори:Арифметикэ
12 һарын 20
Арбан хоёрдугаар һарын 20 — Григориин литын жэлэй 354-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 355-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 11 үдэрүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрүүд
Ашуг
Ашуг (ашык) (Aşıq, Աշուղ [ashugh], [ashyq]) — арадай дууша, ирагуу найрагша (Үбэр Кавказта, Дагестанда)
Зүүлтэ
Категори:Ирагуу найраг Категори:Азербайджан Категори:Армени Категори:Иран
Амазон мүрэн
Индианшууд Амазоные «Паран-Тинг» гэжэ нэрэлдэгиинь Голнуудай хатан хаан гэһэн удхатай ажа. Үнэхээр энэ мүрэн бүхэ талаарань абаад үзэһэн манай гарагай хамагай агуу ехэ мүрэн бэлэй.
Газар зүй
Манай гарагай голнуудай далай тэнгистэ абаашажа юүлдэг бүхэ уһанай дүрбэнэй нэгые Амазон мүрэн гансаараа бүридүүлдэг. Энэ мүрэнэй талмайн хэмжээ 7 сая гаруй хабтагай дүрбэлжэн км байдагиинь Австралиин эхэ газарые бүхэлдэнь гү, али АНУ мэтын уласые багтаахаар ажа һэн. Адаг оршомоороо Амазон мүрэнэй үргэниинь 200 гаруй км болоод гүниинь 100 м хүрэдэг. Перугай Икитом хотын хабисаа адагаасаа 3500 км зайтай хэһэгтэ голын гүниинь 20 м элүүтэй байдаг болохоор тэнгисэй хүлгүүдшье хүрэжэ ошодог.
Амазон мүрэн экваторай дагуу урдадаг болохоор халуун ороной уһархаг бороо хойто тала бүмбэрсэгтэ (3—9-р һарада) нэгэ боло зүүн эрэг дээрэ, эсэбэл урда тала бүмбэрсэгтэ (10—4-р һарада) баруун эрэг дээрэ ехээр орожо уһаар байнга тэтгэжэ байдаг болохоор энэ мүрэн тиимэ ехэ уһатай байдаг.
Эхин
Амазон мүрэнэй эхэ хаана байдагые һаяхан хүрэтэр нарин мэдэдэггүй байгаа. Тэрэндэ шудхадаг хоёр гол шудхалангай нэгэ болохо Укаяли мүрэнтэйгөө ниилээд 6565 км газар урһадаг болохоор зуу гаруй км элүү утатай Нил мүрэнэй дараа хоёрдугаарта орожо голнуудай хатан хаан боложо байгаа юм. Гэбэшье 1995 ондо зохёон байгуулагдаһан олон уласай һудалгаанай багынхан Укаяли голоор үгэһэн эхиндэнь хүрэжэ уг голынь Апуримак болон Урубамби гэхэ хоёр гол ниилһэнһээ үүдэһэные мэдэбэ. Һудалаашад Апуримак голын эхиндэ хүрэһэнээр Апуримак-Укаяли-Амазон гэһэн абарга томо уһан һүлжээнэй уртань 7025 км гэжэ тодорхойлбо. Тиимэ болохоор манай гарагай хамагай урта мүрэн боложо байгаа юм. Гэтэл Нил болон тэрэндэ шудхадаг Сагаан Нил, Альберт Нил, Виктори Нил, Виктори болон Кагера нууруудай урта ниилээд бараг гурбан зуун километрээр богони ажа.
Шудхаланууд
Амазон мүрэн 500 гаруй шудхалантай. Тэдыгээрһээ 17-нь 1800-3500 километрай уртатай байдаг. Амазон мүрэнэй тээжэ абаажадаг ехэ уһан шудхадаг хэһэгһээ абахуулаад тэнгисэй 400 км хэһэгэй уһые сэнгэг болгодог.
Амазон мүрэнэй адагта байдаг Маражо арал боло манай дэлхэй дээрэхи хамагай томо гол дээрэхи арал юм. Энэ мүрэнэй талмайнь 48 мянган хабатагай дүрбэлжэн км гү, али Швейцари болон Нидерландын нютагуудһаа томо ба арал тэрэ аяараа Болгариин газар нютагай хэмжээнһээ элүү хэмжээтэй байдаг.
Укаяли болон Мараньон голнууд ниилһэнэй дараажаһаа Амазон нэрэтэй болодог. Энэ хоёр шудхалан хоёул Андуудай нюрганһаа эхэ абан урдаһаар понго хэмээхи хадархаг хабасалые туулан тэгшэ талада хүрэдэг. Тэрэ нарыхан хабсалай ёроолоор нарыхан жэмэ гарахашье зайгүй болоод зарим газартаа хорёодо метр үргэлжэлхэ оргилһон. хөөһэрһэн догшон ширүүн урдагал лэ байдаг. Илангаяа Мараньон ехэ догшин зантай. Тэрээр уулаһаа бууха замдаа 27 понго хабасал дундуур үнгэрдэг. Тэдыгээрһээ хамагай һүүлшын гү, али хамагай догшон ширүүн хабсалые Понго де Мансериче гү, али «Тотинуудай хаалга» гэдэг ажа. Хамагай һүүлшын хабсалые үнгэрөөд Амазоной уудам талада гаража хүлэг онгосо ябаха боломжотой болодог ажа.
Амазоной нам дооро газар гү, али Амазонинь манай дэлхэй дээрэ хамагай агуу уудам газаруудай нэгэ юм. Энэ боло намаг, шэрэнгэ ойн эзэнтэ улас болоод гол мүрэнүүдиинь сорын ганса зам харилсаа болодог. Иимэ уһан замууд хэтэрхэй хангалтатай байдаг. Ушариинь Амазон мүрэн бүтэн 8 мянган километрай турша хүлэг онгосо ябаха боломжотой болохоор тэрэ бэлэй. Уһанай түбшин хорёод метрээр нэмэгдэдэг үерын үедэ эрэг оршомой намхан газарнууд 80-100 км хүрэтэр уһанда абтадаг. Харин жэрэй үедээ Амазон мүрэн ехэ олон аралууд бүхы һалаанууд болон һалбарладаг ушар тиимэшье абарга томо мүрэн гэжэ харагдадаггүй. Мүрэн дээрэ хүбэгшэ аралууд байдаг ба тэдыгээриинь урһагалай дагуу алгуурхан хүбэжэ ябадаг. Эдэгээр хүбэгшэ аралуудиинь хоорондоо ороосолдон барисалдаһан ургамалуудай үндэһэ мүшэрүүд, моддоос тогтохо ба уламаар шэнээр ургамал ургажа арал маягтай болоһон байдаг.
Амазон мүрэнэй налуунь тиимэшье ехэ бэшэ ушарһаа шудхадаг хэһэгһээ 1000 километрай холо газарташье далайн түрлэгэй нүлөө мэдрэгдэдэг. Амазоной түрлэгэй онсолог гэбэл тэрэнэй ширүүн урсагалиинь далайн түрлэгтэй мүргэлдөөд ехэ үндэр дабалгаа үүдэгэн хөөсөржэ голын урдагал сөрөн асар ехэ дуу шуугяантай түрлэг болон үгдэхдөө замдаа тааралдаһан бүхыные хуу хаман ододог. Энэ үедэ амжижа хажуугай зогсоол буудалдаа орожо амжаагүй хүлгүүдые 6 метрай үндэртэй хүүгһэн ехэ дабалгаа хүмрүүлэн жэбүүлжэ орходог. Ямар нэгэн аймшагта араатан мангад мэтэ һанагдадаг эрэг дээрэ бүхыные һүйтэгэн хооһоруулжа үертэ абтуулдаг энэ гэнэтэй ушар бүтүүлиг аймшагые индеецүүд эртэ дээрэ үеһээ мэдэржэ тэрэ догшон шэрүүн дабалгаае «Хүрхэрһэн ехэ уһан» гэжэ нэрэлдэг байгаа.
Түүхэ
Андын нюрганһаа эхилээд далай хүрэтэр Амазон мүрэнөөр анха аялһан хүн боло 1842 ондо иин аялһан Испаниин Франсиско Орельян бэлэй. Тэрэнэй багынхан 8 һарын дотор бараг 6000 км зам туулба. Ямаршье газарай зураггүй, тэндэхын гол мүрэнэй талаар онсын мэдлэггүйн дээрэ нютагай омгынханай хэлэн яриаг мэдэдэггүй испанишууд эхэ газарые бараг хүндэлэн туулһан энэ аялал ямаршуухан хэсүү байһаные одоо түсөөлэхэд бэрхэ. Хоол хүнэһэнэй нөөсэ багатай, өөһэдын хэһэн багахан хэбрэг онгосоор аялха ябасадаа тэдэ матрууд, анаконда гэхэ могойнууд, пираньянууд, голын абарга загаһанууд гээд Амазоной «гайхамшагуудтай» ушаржа ёһотой арьһан махаараа мэдэржэ ябаба.
Аяллынхаа ябасад дайнжа түримхэй индеецүүдтэй тулалдаха удаа нэгэ бэшэ тохёолдожо байһан гэдэг. Тромбетас гэхэ голын адаг оршомдо ехэ ширүүн тулаан болоһон түүхэтэй. Испанишуудые бүхынһээ элүү гайхашаруулһан зүйл гэбэл дайшадай эхинэй эгэнээндэ нум сумаар зэбсэглэһэн үндэр нюргатай, хахад нүсгэн эмэгтэйшүүд тулалдажа байһан ябадал ажа. Тэдынэй омогой бусад дайшадһаа элүү аймшаггүй эрэ зоригтой тулалдажа байба. Тэдыгээр эрэлхэг эмэгтэйшүүд Амазоной эртын домогто үгүүлдэг илагдал гэдэгые мэдэдэггүй эмэгтэй дайшадай ябадалые һанагдуулжа байба. Тиимэ болоод Орельян уг мүрэные Амазон мүрэн хэмээн нэрэлһэн байна.
Тэрэ сагһаа хойшо шудалгаа шэнжэлгын олон олон ангинууд энэ агуу ехэ мүрэндэ ошожо байһаные дурадбал Франциин Кондамин, Германай Хумбольдт, Англиин Бейтс болон Ородой аялагша Лангсдорф нара болоод XVIII зуунай эсэс, XIX зуунай эхээр Амазоной шугуйда нэбтэржэ шадаад голнуудай хатан хаанай болон тэрэнэй хабын шэглиг ойн амида юртэмсые шэнжэлхэ ухаанда нээжэ үгэһэн байна.
Зүүлтэ
Категори:Гол мүрэн
Бандунг
Категори:Индонези
12 һарын 21
Арбан хоёрдугаар һарын 21 — Григориин литын жэлэй 355-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 356-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 10 үдэрүүд үлэжэ байна.
Булжамуур
Булжамуур (Alaudidae) зэрлиг жэжэ шубуун.
Категори:Шубууд
Бүргэд
Бүргэд (Aquila etc. genera spp.) зэрлиг томо шубуун.
Байгал шадараар 7 янзын бүргэдүүд тоологдодог: бүргэд (Aquila chrysaetos), үхээриин бүргэд (Aquila heliaca), талын бүргэд (Aquila nipalensis), ехэ бүргэд (Aquila clanga) түрэлтэн, тарбаган-бүргэд (Aquila pennata), сагаан hүүлтэ бүргэд (Haliaeetus albicilla), ута hүүлтэ бүргэд (Haliaeetus leucoryphus).
Бүргэд түрэлтэй иимэ олон шубууд Хойто Азиин дэбисхэр дээрэ ондоо тээ хаанашье үгы юм. Мяхаша шубуудай дундаhаа эгээл гоёнь, hүрөөтэйнь гээд үхээриин бүргэд тоологдодог. Энэ шубуун домогто Сагаан толгойто бүргэдэй ёhотойл уг удамынь юм. Далинуудайнь ута 2 м хүрэдэг. Энэ шубуун Байгал дээрэ Ойхон арал дээрэ ба Ойхон шадараар амидардаг.
Децентрализаци
Децентрализаци — гүйсэдхэхэ үүргэеэ (тушаалаа) нютагай эмхинүүдтэ үгэхэ ябадал, захиргаанай бага эмхинүүдэй эрхэ тушаалаа үргэдхэхэ ябадал; централизациие усадхаха, халаха гү, али һуладхаха ябадал мүн. Децентрализировалһан засаг гээшэ түблэрһэн бэшэ, түбэй газарай мэдэлһээ гаргагдаһан засаг юм.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ Категори:Автономи
Аэромаяк
Аэромаяк — 1960-аад оной хүрэтэр хэрэглэгдэһэн дээрээ тон ехэ гэрэлтэй (миллиард тооной зулатай) үндэр барилга, гэрэлтэ самхаг; энээнэй гэрэл хадаа мананшье соогуур харагдадаг; аэромаяк пилодуудай хараха тула аэропланай ябаха лини дээрэ табиһан байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Ниидэхэ онгосо
Бенгалуру
Бенгалуру (Бангалор, ಬೆಂಗಳೂರು), Урда Энэдхэгтэ байрладаг хото, Карнатака можо уласай засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 4,5 сая ажаһуугшад (2004; хотын захатай тоолобол 6 сая ажаһуугшад). Машина бүтээлгын томохон түб; хүнэһэнэй, нэхэмэлэй үйлэдбэрилгэ; дархалалга. Дээдэ һургуули. Сансарые шэнжэлэлэй түб: Аэронавтикын үндэһэтэнэй лаборатори, Энэдхэгэй эрдэмэй хүреэлэн. Ботаникын сэсэрлиг. Суурхаһан юумэнүүд дунда: мүнөө үеын Шивын сүмэ (Шивын хүшөө задагай агаарта Сүмбэр уулын дэбисхэртэ байрлана), Уласхоорондын Кришнын сэдьхэл һанаанай хүдэлөөнгэй сүмэ (ISKCON).
Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Анциклопедиа
Анциклопеэди (Unciklopedia) — нэбтэрхы толи бэшэг нь сүлөөтэ агуулгатай, Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензитэй бидэнэй һайн дурын оролсоотойгоор баяшадаг нэбтэрхэй толи юм. Вэб сайт - http://en.uncyclopedia.co.
Хэншье оролсожо баяшуулжа болохо, хамагай баялиг, олон хэлэн дээрэхи нэбтэрхэй толиин түсэл, нэбтэрхэй толи. Тухайн мэдээллые өөршэлхэ, баяшуулха боломжо хүн бүридэ нээлтэтэй байдаг. Энэнь өөрын мэдэлээ бусадтай хубаалсаха үргэн боломжые хүн бүхэндэ олгожо байха юм.
Олоноо Үргэгдэһэн Монгол Улас
Олоноо Үргэгдэһэн Монгол Улас 1911 ондо Манзу Чин уласһаа тусгаар тогтнолоо зарлаһан Даяар Монголой БНМАУ-ай үмэнэхэ улас. Богдо Хаанай Монгол улас элдэб үедэ тусгаар улас, Ород эзэнтэ гүрэнэй протекторат, Бүгэдэй Найрамдаха Хитад Уласай автономит улас байхаа.
Бэеэ даанги байдалай соносхол
Олоноо Үргэгдэһэн Монгол Уласай үедэ оршин үеын олон шэнэшэлэлүүдые хэһэнэй дотор байнгын мэргэжэлын арми байгуулаха, холбоо харилсаанай газар, һургуули байгуулан, хэблэлын эхые табиһан байна.
Мүхэжэ байһан Манзу Чин уласые хубаан хахад колони хараат орон болгоһон томо гүрэнүүд, Манзын хааншлал халагдажа, юрэнхылэгшын засаглалтай Бүгэдэ найрамдаха Дундад Эрхэтэн улас 1911 оной арбан хоёрдугаар һарада байгуулагдаһанай дараашье нүлөөнэй хүрээгээ үргэтгэхын түлөө мүрысэлдэһөөр байлаа. Буряад монголые өөртөө нэгэдхээд, таряашдаа һууришуулан Манзу Чин уластай хаяа ниилэн хилэлэхэ болһон Ород улас 1907, 1910 ондо Гадаад монгол дахи "тусгай эрхэ ашгаа" Япон уласаар зүбшөөрүүлэн байр һууряа бэхэжүүлжэ, уламаар Уряанхайн хязгаарые абахаар тэмүүлжэ байба. Гэбэшье Япон, АНУ, Герман зэргэ оронууд мүн монголой газар нутаг, худалдааны боломжые һудалан, хитадай худалдаашадаар зуушлуулан бараагаа боролуулжа, ородуудые шахажа, алтан нүүрһэнэй уурхай байгуулаха боллоо.
Япон улс мүн Солонгос дахи "тусгай эрхэ ашагаа" Ородоор зүвшөөрүүлээд, Манзуураар дамжуулан Ази түбида нүлөөгөө ихэсгэжэ байһан тул Ород улас монголтой хилэлэһэн хилынхээ дагуу сэрэгын ангиудаа байрлуулһан байлаа. Хүширхэг гүрэнүүдын Алас Дорнодо, Хитад дахи дайн, Ород, Хитадай хубисхалта хүдэлгөөн Манзын заха хязгаар монголдо нүлөөлжэ, заха зээлын харилсаа нэбтэршэ, гадаад ороной үйлдэбэрэй бүтээгдэхүүн шэнэ һонин хашин зүйлһэ монголшуудые гайхашруулан хосорогдолые ойлгууложо байба. Манзын түрын "Шэнэ засагай бодолго" монголшуудай "үндэһые таслаха, шажаные һүнөөх" -д шиглэжэ, тусгаар тогтонолой түлөө босох нүхэсэлые бүрдүүллээ.
1911 оной зун VIII Богд Жабзандамба хутагтад бат-оршил үргэхэ үеэр зүблэлдэн Манзын эрхшээлһээ ангижрахаар шыдбэрлэһэн Ара монголой ноёд, дээдэ ламанар чин ван Ханддорж тэргүүтэй түлөөлэгшэдые Ород уласад одуулба. Жабзандамба хутагта, Халхай хан нар нэрэ хамтарһан бэшэгтээ Гадаада монгол, Үбэр монгол, Барга, Уряанхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Ород уласһаа тусламжа абаха, худалдаанай зэргэ харилсаа тогтоохо хүсэлтэй байгаагаа илэрхылһэн байна. Монголой түлөөлэгшэдые Ород уласай Гадаада ябадалай яамай хэрэгые түр эрхлэгшэ А.Нератов, Сайд нарын зүблэлэй дарга П.А.Столыпин, II Николай хаан хүлээн абашье уулзэжээ. Ородой засагай газар Манзуһаа тусгаарлахые дэмжэлгүй, "Шэнэ засагай бодолго"е зогсооход Хитад Монголой хоорондо зуушлаха амлалт үгэһэн байна. Тэрэ үедэ Бээжиндэ һуужа байһан элшын Коростовец, Ородой Гадаада ябадалай яамай Алас Дорнодой газарай дарга, Монголой талаарха бодолгодо шиидбэрлэхэ үүрэгтэй байһан Ж.А. Козаковта хэдэ хэдэн шухал һанаа хэлэжэ нүлөөлэхын зэргэсээ, шэнэ засагай бодолгоо зогсоохые хитадуудһаа шаардажа байба.
Монголшууд мүн онойхоо арбан хоёрдугаар һарада Хүрээнэй Манзу амбаные нютаг бусаан засаг захиргааг нь халаад 29-ны үдэр тусгаар тогтониһон уласаа тунхаглажа, Монгол уласай шажан түрые хослоно баригша Богдо хаанда Жабзандамба хутагтые үргэмжэлэн, соёмбодо шара тугаа мандуулба. Иимэхүү "монгол обогтон бүгэдээрээ ниилжэ өөртөө улас болон тогтоножо шажанаа мандуулаха", Монголой тусгаар тогтонолые хоёр ехэ хөршо болон бусад оронуудаар хүлээн зүбшөөрүүлэхын түлөө уйгагүй тэмслээ. Манзу Чин гүрэнэй захиргаанда байһан монгол обоготнууд Хүрээнэй засагай газарта нэгэдэхээ илэрхылэн дагаар орожо байһан болобошье, дүнгэжэ байгуулагдажа байһан Дундада Иргэн улас өөрыгөө Манзу Чин уласые залгамжлагша, монголые өөрын нэгэ можо гэжэ үзэжэ байба. Богдо хаанай засагай газар Франци, Англи, Герман, Америкэ, Япон зэргэ уласай засагай газарта тусгаар тогтонолоо сэргээһэн тухайгаа мэдэгдэһэн болобошье харюу ирүүлээгүй тул хойд хүршэ Ород уласад найдахһаа өөр зам үлдэһэнгүй. Тиимһээ хоёр томо гүрэнэй забсар тэсэшье үлдэхын түлөө тэмсэһэн монголой арад түмэнэй түүхэ эдгээр оронуудын түүхтэй харилсан хамааралтай үрэнэлөө.
Улас хоорондо сэхэеэ
1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манз жанжин, сайд нар бууж өгсөн ба Хатанбаатар Магсаржав гүн, Манлайбаатар Дамдинсүрэн гүн, Тогтох гүн, Хайсан гүн, Дамбийжанцан, Жалханз хутагт Дамдинбазар нарын удирдсан цэргүүд хятад цэрэгтэй 3 сар гаруй тулалдаж, 1912 оны наймдугаар сарын 7-д Ховд хотыг бүрэн чөлөөлснөөр баруун хязгаарт Манзийн засаг захиргааг устгасан байна. Гэвч Дундад Иргэн улс монголын хувьсгалыг дарахаар Ховд руу цэрэг хөдөлгөв. Орос улс 1912 оны 5 дугаар сарын 6,14,18-нд Гадаад яамандаа зохион байгуулсан яамдын уулзалт дээрээ монголын асуудлаар баримтлах гурван гол зарчмаа тодорхойлжээ. Эдгээр нь: 1-д Хятадын Бүгд найрамдах улсын сюзеренитет дор Богд хаантай автономит Гадаад монгол улсыг байгуулах, 2-д автономит Гадаад монголд хятад гурван онцгой баталгаа өгөх, тухайлбал Гадаад монголд цэрэг оруулахгүй байх, колоничлохгүй байх, хятадын засаг захиргаа байгуулахгүй байх, 3-д Орос нь Гадаад монголд эдийн засгийн онцгой эрх, сонирхол олж авах байв. Дээрх зарчмыг тодорхойлоход Казаков, Нератов, элчин Коростовец нар гол үүрэгтэй байжээ. Ийнхүү Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Орос улс XIX зууны дундаас шинжилгээний ангиа монголд илгээж материал цуглуулан, газрын зураг зэргэ хэрэглэгдэхүүн хийж ашиглаж байв. Дээрх газрын зургийг хийхэд оролцсон В.Л.Котвич Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч байлаа. Энэ хэлтэс нь Азийн орнуудыг судлан Орос улсын нөлөөг улам бэхжүүлэх зорилготой байв. Мөн Сангийн яамыг Төв, Зүүн Азийг судлах "Оросын хороо"-нд төлөөлж байжээ. Дорно дахины судлаачид, засгийн газрын болон нэртэй хувь хүмүүс оролцож, ивээн тэтгэж байсан тус хороонд И.Я.Коростовец Гадаад явдлын яамыг төлөөлж байжээ. Котвич Азийн хэд хэдэн оронд оросын байгууллага, пүүсийг байгуулахад оролцож байсан тул улс төр, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтийн тавцан хятад, монголын байдлыг сайн мэдэж байлаа. Котвич 1912 оны хавар (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Ж.Цэвээн, К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэри оруулсан байна. Тэрээр Хүрээ, Монголын төв болон баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ.
1912 оны 12 дугаар сард хятадын цэрэг Ховд руу дөхөж ирэхэд Орос болон түүний холбоотой Англи, Япон хятадад шахалт үзүүлэн цэргийг нь гэдрэг татуулсан байна. Өвөр монголд түрэмгийлсэн хятад цэрэгтэй Хүрээнээс илгээсэн монгол цэрэг 1913 оны турш өвөр монголчуудтай хүч хавсран амжилттай тулалдаж байсан боловч, Орос улс өвөрмонголоос цэргээ татсан тохиолдолд Монголд үзүүлэх тусламжаа үргэлжлүүлнэ гэсэн болзол тавьсан тул Хүрээний засгийн газар 1913 оны арван хоёрдугаар сард арга буюу цэргээ эргүүлж татахад хүрчээ.
Хүрээний гэрээнд сэтгэл ханамжгүй байсан монголчууд Оросын засгийн газрын удирдлагатай биечлэн уулзуулахаар Ханддорж тэргүүтэй хоёр дахь төлөөлөгчдөө (1912 оны 12 дугаар сараас 1913 оны 3 дугаар сар) явуулж, Ховдын хязгаарыг Монголд нэгтгэхийг Оросоор зөвшөөрүүлжээ. Мөн Орос улс монголын асуудлаар Хятадтай хэлэлцээ хийж байгааг мэдээд, Богд 1913 оны 5 дугаар сард Коростовецэд эсэргүүцлээ илэрхийлсэн байна. Үүний дараахан 1913 оны 6 дугаар сард Коростовец нутаг буцжээ. Ийнхүү Орос, Хятадтай Гадаад монголын хил хязгаар, статусийн талаар тохиролцож байх үед Коростовец монголын газрын зураг хийхэд оролцож байсан байна. Тэрээр монголд хийсэн тэмдэглэл, бусад материалаа ашиглан 1915 онд Санкт-Петербургийн ойролцоох Царское село-д "Монголд 9 сар: дипломат төлөөлөгчийн тэмдэглэл" дурсамжаа бичжээ.
Орос хятадын хэлэлцээ үе үе тасалдаж, дахин сэргэсээр жил гаруй болж, 1913 оны 10 дугаар сарын 23-нд (11 дүгээр сарын 5) Бээжин хотноо Орос -Хятадын тунхаглалд гарын үсэг зурж, нот солилцсон байна. Орос улс хятадаар Гадаад монголын автономийг зөвшөөрүүлжээ. Нот бичигт: Гадаад монголын өөрөө засах газрын хязгаарыг зүй нь урьдын Чин улсын Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайд, Улиастайн жанжин, жич Ховдын сайдын захирсан хязгаараар хэмжээ болговоос зохимуй. Гагцхүү одоо нарийн нягт газрын зураггүй бөгөөд харьяат олон газрын засгийг явуулах газрын хязгаар хэмжээг бас тодорхойлон хуваагаагүй тул Гадаад монголын зах хязгаарыг лавлан .... хойч өдрөө зөвлөн тогтоовоос зохимуй" гэж заасан байна. Ийнхүү автономитийн хамрах нутаг нийт "Монгол" биш, зөвхөн Гадаад монгол" болжээ. Энэ нь Гадаад монголын хилийн асуудалд орон бүр өөр өөр саналтай байсныг харуулж байна.
Үүний дараахан 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-наас 1914 оны 1 дүгээр сарын 5-н хүртэлх хугацаанд Орост очсон Монголын засгийн газрын төлөөлөгч Сайн ноён хан Намнансүрэн тусламж хүсэхийн зэргэцээ Барга ба Өвөр монголыг оролцуулан Монгол улсын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэхийг цөхрөлтгүй оролдсон юм. Сайн ноён хан Петербургт сууж байсан хятадын элчинд тусгай нот бичгээр: "... уул эзэн нь болох монголын газар нутгийг уг улсад эзэмшүүлж, хилийг тодорхойлохдоо зах нийлж байгаа бүх монголчуудыг оруулсан тийм хил хязгаараар хүлээн зөвшөөрөхийг шаардах болно" гэж байр сууриа илэрхийлжээ.
Сайн ноён хан Намнансүрэн монголыг мэдэх, өөртэй нь болон да лам Цэрэнчимэд, Чин ван Ханддорж, Хайсан гүн зэргэ нөлөө бүхий хүмүүстэй бичиг захидлаар харилцаж байсан Котвичийг чин вангийн зэргийн, алтаар хийсэн эрдэнийн Очир одонгоор шагнаж, Монголд санхүүгийн зөвлөхөөр томилуулах саналтай байсан боловч оросууд С.А.Козиныг явуулахаар шийджээ. Котвич 1913 оны гуравдугаар сарын 28-нд монголд хийсэн аяллынхаа тухай Эзэн хааны оросын газар зүйн нийгэмлэгийн хуралдаанд танилцуулсан бөгөөд монголд гурван сар орчим байхдаа хийсэн ажлаа нэгтгэн "Орчин үеийн монголын түүх улс төрийн хураангуй" (Петербург.1914) гэдэг ном бичсэн байна.
Хиагт хотод 9 сар гаруй үргэлжилж, 1915 оны зургаадугаар сард дууссан Орос, Монгол, Хятад гурван улсын гэрээгээр Орос Хятадын тунхаглалаар зөвхөн Гадаад монголыг Дундад Иргэн улсын эзэн эрхийн (сюзеренитет) дор орших автономит улс, Орос улсын ивээл хамгааллын (протекторат) нутаг гэж тохирсоноо монголд тулган хүлээлгэсэн юм. Богд хааны засгийн газар "Монгол улс" нэрийг хэрэглэхээс татгалзахад хүрчээ. Өвөр монгол нь хятадын нэг хэсэг болсон байна.
Орос хятадын тунхаглалаар тогтоосон Автономит монголын газар нутгийн Өвөр монголтой хиллэх заагийн асуудал "хурлыг эхлэх, тараах гол асуудал" болж байв. Бээжингийн хэлэлцээний үеэр яригдсан, Гадаад монголын хил болон баримтлах газрын зургийн асуудал Хиагтын хэлэлцээр дээр ч шийдэгдэж чадаагүй юм. Хятад өөрсдийн хийсэн бичгээ санал болгож, хилийн онц тэмдэгтэй газруудыг тодорхойлон бичүүлэхгүй гээд, газрын зураг баримтлахыг эсэргүүцэж байв. Оросууд Манзийн эзэнт гүрний үед Өвөр монголын хилийг зааглан тогтоосныг үндэслэн харьяалах газрыг тогтоон, Хятад улс Ар монголтой хиллэх хилийн шугамыг хавсралт зургуудад улаан хөх өнгөөр зурж тэмдэглэхийг санал болгожээ. Харин "Орос монголын хилийг хэлэлцэж үл болмой" гэсэн цахилгааныг Монголын Бүгд ерөнхийлөн захирах яаманд явуулж, санаснаараа болгожээ.
Монгол уласые Хитадууд сэрэглэн эзэмдэг
Монголын төлөөлөгчид нийт монголчуудыг хамарсан тусгаар Монгол улсын хилийг зааглан тогтоохдоо Орос улсын засгийн газар, түрүүчийн Манзийн засгийн газраас гаргасан хил хязгаарын газрын зургийн дагуу нарийвчлан шалгаж тогтоох, Орос Монгол хоёр улсын хилийг улаан шар өнгөөр тэмдэглэх, Хятад Монгол улсын хилийг бор шаргал өнгөөр тэмдэглэж гарын үсэг тамга дарж баталгаажуулахыг зорьсон байна. Манз, Оросын хийсэн газрын зургууд нь эртнээс амьдарч ирсэн газар нутгаа тэмдэглэж ирсэн монголчуудын өвөрмөц газрын зурагтай ойролцоо байсан бололтой. Монголчуудын газрын зураг нь хилийн овоо нэг бүрийг нарийн тодорхойлсон зургийн өгүүлэл цэс хэмээх баримт бичигт үндэслэсэн, их төлөв улаанаар хилийн зааг шугам, харуул, өртөө зэргийг зурсан байдаг байв. Гэвч олон улсын жишгээр хийсэн зураг байсангүй.Шинэ тулгар төрийн гадаад байдал тун эгзэгтэй байсан бөгөөд олон улсад тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэхийн төлөө ихээхэн хүч чармайлт тавьж байсан юм. Гэвч 1915 онд Хятад, Орос, Монгол гурван улсын гэрээ гэдгээр Монголыг Хятадын автономит улс болгохыг тулгасан боловч Монголын төлөөлөгчид үүнийг үл зөвшөөрч, Хятадын сузернитетийг зөвшөөрнө гэдгээ гэрээнд тусган бичсэн байна.Гурван этгээд өөр өөрийн байр сууриа баримталсаар байсан тул хэлэлцээр мухардалд орж байв. Гэвч японы түрэмгийлэлд шахагдаж байсан хятад, хүчинд автагдсан монголыг гэрээнд гарын үсэг зуруулах талаар Орос улс чармайлт гаргасны дүнд хэлэлцээр дууссан байна.Энэ гэрээгээр тогтоосон монголын автономийг 1919 онд Хятадын генерал Сю Шүжан Их Хүрээнд халдан орсоноор унагажээ. Энэхүү халдлага нь нийт Монголчуудын дургүйцлийг хүргэж Их Хүрээнд улс төрийн нууц бүлгэмүүд байгуулагдав. Энэхүү хоёр бүлгийн үйл ажиллагааны үр дүнд 1921 онд хувьсгал гарч Зөвлөлт Оросын дэмжлэгтэйгээр тусгаар тогтнолоо дахин зарлаж чадсан юм. Мөн гэрээнд Гадаад монголын хил хязгаарыг ерөнхийдөө хаанаас хаа хүрэхийг тодорхойлоод, гарын үсэг зурснаас хойш 2 жилийн дотор гурван талын төлөөлөгчид оролцсон тусгай комисс нарийвчлан тодотгохоор тогтоожээ. Энэ заалт хэрэгжилгүй явсаар 1945 онд ЗСБНХУ, АНУ, Англи гурван их гүрний удирдагчдын Ялтын бага хурал дээр дайны дараа Гадаад монголын (БНМАУ-ай) Статус-квог одоогийн байгаа хилээр нь тогтоох шийдвэр гаргасан байна.
Зүүлтэ
Категори:Монголой түүхэ Категори:Буряад түүхэ
Ниидэхэ онгосын буудал
Ниидэхэ онгосын буудал — ниидэхэ онгосо бууха газар, ниидэхэ онгосын ниидэхэ шугамуудай уулзабари газар ба бүхы барилганууд (аэровокзал, ангарнууд, ашаанай терминалнууд, гэхэ мэтэ).
Зүүлтэ
Категори:Ниидэхэ онгосо
Хойто мүльһэн далай
Арктик далай гү, али Умарада мүльһэн далай — Дэлхэйн бүмбэрсэгэй хойто хахадта, Хойто туйлын оршом байрлаха Дэлхэйн далайнууд дотор хамагай жажаг, хамагай гүехэндэ тоосогдохо, жэлэй бүхы уларилда мүльһэнөөр хушагдан оршодог далай юм.
Арктик далайнь Еврази ба Хойто Америкаар хүрээлэгдэн оршохо ба уһанай температура, дабһажалтын хэмжээнь уларилһаа хамаарна. Өөрөөр хэлэбэл мүльһэнэй хайлалта ба уһанай хүлдэлтэһээ хамаардаг байна. Бусад далайнуудтай харисуулхад хамагай бага дабһажалтатай, мүн хамагай бага ууршалтатай далай юм. Далайн уһанай дабһажалтын хэмжээндэ эхэ газарһаа шудхаха ехэ хэмжээнэй сэнгэг уһан, Атлантын далай болон Номгон далайтай уһаа сүлөөтэй һолилсодоггүй зэргэ шалтагаан гол нүлөөтэй. Зунай уларилда далайн мүльһэн бүрхүүлэй 50% хайладаг байна.
Ута hүүлтэ бүргэд
Ута hүүлтэ бүргэд (Haliaeetus leucoryphus), үгы болохо туйлдаа хүрэhэн гээд, Россин ба Буряадай Улаан номуудта оруулагданхай. Тэрэнэй утань 75-100 см. Гол хоолынь – загаhан, уhанай шубууд, жэжэ hүн тэжээлтэн. Модод ба томо hєєгүүд дээгүүр уурхайгаа түхеэрдэг. Буряад дайдые үргэнєєр ашаглажа эхилhэн ушараар тэдэнэй тоо толгой ехээр үсєєрєє.
Категори:Бүргэдүүд
Изагуур (математика)
a тоонһоо n-дэхи зэргын изагуур гээшэ b^n=a таруу байдаг b тоо юм. Эндэ n — изагуурые харуулһан тоо(изагуурай зэргэ) гэдэг натурал тоо. n=1 һонирхолгүй ушар дээрэһээ, юрэнхыдөө, изагуурые харуулһан тоо 2 болодог гү, али тэрэнһээ ехэ байна.
Тэмдэглэл: изагуурай тэмдэгые радикал гэнэ. a тоо (изагуур дорохи элирхэйлэл) юрэнхыдөө бодото тоо гү, али комплекс тоо, харин ондоо математикын объект, жээшэнь, үлдэсэ, матрица ба оператор. Изагуурые гаргаха үйлэдэл ба тэрэниие бэлүүлхэ алгоритмууд эртын сагта геометриин ба астрономиин хэрэглэлдэ бии болобо.
Бодото тооной тохёолдолдо жэшээ: Нэгэдэхи жэшээһээ харабал, бодото изагуур хоёр удхатай (эергэ ба һөөргэ), тиимэ ушарһаа изагуурай үйлэдэл хэсүүхэн байна. Нэгэ һуури байхын тула, арифметикын изагуур гэжэ томьёо байха, энэнэй удха хэзээшье һөөргэ бэшэ, нэгэдэхи тохёолдолдо тэрэнь 3 тоо.
Зүүлтэ
Категори:Тооной ухаан
Джон Непер
Джон Непер (John Napier ['neɪpɪə] ; 1550—1617) — Шотландын ба Ехэ Британиин математик, логарифмуудые нээһэн эрдэмтэн, логарифмуудай таблица түрүүшынхиеэ хэблэһэн эрдэмтэн, астроном. Мерчистонэй 8-дугаар лэрд.
Зүүлтэ
Категори:Шотландын эрдэмтэд Категори:Ехэ Британиин эрдэмтэд
Чосон улас
1392 онһоо 1897 оной хоорондо Солонгосой Жүсон улас (засагай шэнжээрэ Жүсоной хаанта улас гэжэ бэшэнэ; 조선, 朝鮮) оршон тогтоножо байба. Үмэнэ байһан Күрё уласай жанжан И обогто Сон-ге 1388 ондо түрые эрьюүлжэ 1392 ондо шэнэ уласые эмхилэн байгуулжа Жүсон Тайжү (эхинэй хаан) гэгдэбэ. Жүсон улас ехэнхи дээрэ үеын улас гүрэнэй адлихаанта засагтай улас (эзэнтэ улас) бaйба. Уласай эзэн ван (왕 wang) ушир ванта улас гэжэ нарибшалжа тодорхойлбо.
Күрёгын ниислэл Кайгён (Gaegyeong, үнөө Кэсон) байһан бол шэнэ улас Ханян (Hanyang) хотодо түблэбэ. Энэ хото удалгүй "Хансон" (Hanseong), мүнөө Сеул гэхэ нэрэтэй болоһон бэлэй. Сойжүн, Сонжүн хоёр ванай үе гү, али 1434 он, 1491 ондо Зүршэдые Ялу голһоо сааша хоёронтоо ухарааһанаар хожомой Жүсон, мүнөөнэй Солонгосой хилэ Түмэн гол, Ялу гол гэхэ тэмээнһээ тэмдэгтэй газараар тогтоно үлдөө һэн. 1443 ондо Сойжүн ван үмэнэдэдэ "Хангыль", умарда "Жүсонгыль" гэгдэхэ Солонгос үзэгые зохёоһон шухала үйлэ юм. Гэбэшье XX зуунай хагаһа хүрэтэр Солонгос дотор ханжа үзэг голложо байгаа. Жүсон уласта Күнзын һургаал ниигэмэй үнэлэмжэ, ёһо журамай шалгуур байба.
Зүүлтэ
Категори:Түүхын улас Категори:Солонгосой түүхэ Категори:Усадхаһан хаанта уласууд Категори:Солонгос