cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хэлэн
Фердинанд де Соссюрынь анхалан хэлэн шудалалые кодировалон шудалжа, шэнжэлхэ ухаанай түбшэндэ асаран ниитэдэ хүргэһэн байна.
Хэлэн шэнжэлэл
Хэлэн шэнжэлэлынь хүнэй хэлые шэнжэлхэ ухаанай үүдэнһээ тайлбарилдаг хүмүүнлигэй ухаанай һалбари шэнжэлхэ ухаан юм. Хүн түрэлхитэнэй хэлэн, түүниин гарал үүдэл, мүн шанар, үүргэ, түүншэлэн дэлхэйн олон хэлэнэй бүтэсэ, тогтолсоо, хүгжэл, зүй тогтол, түрэл, хэб маягые шудалдаг шэнжэлхэ ухааные хэлэн шэнжэлэл гэнэ.
Хэлэн шэнжэлэлэй ухааниинь XIX зуунай эхин үеһээ шэнжэлхэ ухаан болон хүгжэжэ ерэһэн гэжэ үзэжэ болоно. Хэлэн шэнжэлэлэй ухаанай хүгжэлэй тоймые абажа үзэбэл хэлэн шэнжэлэлэй шудалха зүйл, һудалгаанай арга, һалбари ухаан зэргые тогтооход шэглэгдэжэ байба.
Хэлэнэй тухай шэнжэлхэ ухааные хэлэн шэнжэлэл гэдэг. Хүмүүн өөр хоорондоо харилсажа, һаналаа һолилсожо, уламаар ниигэмээ хүгжүүлжэ, урагшуулжа байдаг маша шухала хэрэглүүр болохо хэлэнэй үүдэн хүгжэжэ ерэһэн түүхын зүй тогтол, мүн шанар хэгээд хүгжэлэй ерээдүйн түлэбые хэлэн шэнжэлэл шудалдаг.
Хэлэн шэнжэлэлые гурбан үндэһэн хэһэгтэ болгон үзэдэг.
Хэлэн шэнжэлэлэй ударидхалай зорилгонь юрэнхы хэлэн шэнжэлэлэй үндэһэн асуудалнууд, хэлэн шэнжэлэлэй гол ойлголто, шэнжэлгээнэй арга болон нэрэ томьёо зэргые шудалдаг. Хэлэн шэнжэлэлэй түүхын зорилгонь хэлэнэй тухай һургаалай түүхэдэ байһан эрдэм шэнжэлгээнэй олон дэг, шэглэл, дэлхэй дахинай нэрэтэ хэлэнэй шэнжэлэлтэдэй бүтээл, оршон үеын хэлэн шэнжэлэлдэ тэдэнэй эзэлхэ байра зэргые абажа үзэдэг. Юрэнхы хэлэн шэнжэлэлэй зорилгонь оршон үеын дэлхэй дахинай хэлэн шэнжэлэлэй гол асуудалнуудтай танилсуулхад оршодог.
Ангилал
Хэлые шудалдаг шэнжэлхэ ухаан бии болоһонһоо хойшо олон олон үзэл баримталал бии болон нарин болоһон хүгжэһөөр ерэһэн болоод тухайлбал хэлэн шэнжэлэл оршон үедэ дараахи гурбан шэглэлээр хүгжэжэ байна:
Хэлэнэй ангилал
Дэлхэй дээрэхи хэлэнүүдые түһэтэй байдалаарынь хэд хэдэн бүлэгтэ ангилдаг. Томоохонһоонь дуридабал, Энэдхэг-Европын хэлэнүүд, Афро-Азиин хэлэнүүд, Хитад-Түбэд хэлэнүүд, Фино-Угорой хэлэнүүд, Австрали-Азиин хэлэнүүд болоно. Буряад хэлэниинь Монгол бүлэгэй Алтай хэлэнүүдэй изагуурда багтадаг.
Зохёомол хэлэн
Дэлхэйн ниитээр сүлөөтэй саадагүй хэлэлсэхэ, энхэ тайбанай зорилгоор хоёр зохёомол хэлые зохёоһон болобошье түдылэн амжалта олоогүй. Үүндэ Волапук болон Эсперанто гэһэн 2 хэлэн багтадаг. Волапук хэлэн түдылэн ниитэй хэрэглээндэ хэрэглэгдэжэ шадаагүй, Эсперанто хэлэниинь туһалха хэлэнэй үүргые одоошье гүйсэдхэжэ байна.
Амитанай хэлэн
Амитад баһа хэлэнүүдтэй байна.
Мүн үзэхэ
Категори:Хүн түрэлхитэн
Дордой
Дордой («футбольный клуб Дордой») — Кыргызстан (Хиргис Улас)гай Бишкекай хүл бүмбэгын клуб.
Холбооһон
Категори:???? хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Аксу
Аксу - Хитад Уласын хото, Аази.
Категори:Аази
Алтай
Алтай - Хитад Уласын хото, Аази.
Категори:Аази
Богдо Миларайба
Миларайба (, rje btsun mi la ras pa; 1042—1123), Гаржүд шажаниие үндэһэлһэн Марба хэлэмэршэ Чойжи-Лодой ламын шаби мүн. Миларайбын цадиг түүхэнь бүхэлдөө уйдхар гуниг, гансаралай хэлэхэһээ болон тэрэнэй бага балшар ахыда эсэгэнь үнгэржэ, орон гэр, таряалан, мал, эд хүрэнгэ бүгэдыень абга аха, абга эгэшэ хоёр булаажа абаад эхэ үрэ гурбуул (Миларайбын дүү охин) хэмжээгүй ехэ зоболон амсан зүдэрһэн агаад тэрэнһээ улбаалан һанаа сэдьхэлынь машада хатуужажа, чин зоригоор олон жэл бисалгал нямба, даяаниие үйлдэһэн, тэрэнэй үрэ дүниинь нэн олон янзаар элирэн гаража ерэһэн тухай үгүүлдэг юм. Миларайбын бүхэл наһанай амидаралай түүхэ үеһөө үедэ амаар дамжан ерэһэниие дээрэ дурдаһан Санжаа-Жалсан (Цамен Херука) һуури үндэһэ болгоод бэшээ һэн.
Категори:Гаржүд Категори:Буддын шажан
Башкортостан
Башкортостан Улас (Башҡортостан Республикаһы; Республика Башкортостан) — Оросой холбоото уласай улас, нютаг можо. Башкортостан Улас болон Башкортостан гэһэн нэрэнүүд эжэо тэгшэ байна. Урда Ураалда, Эжэл шадар холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэдэ багтана. Ниислэл хото — Уфа.
Нютаг дэбисхэрэй талмай - 143,600 км2. 2010 оной тоололгоорхи хүн зоной тоо - 4,072,292. Ажаглабал, Оросой уласуудһаа эгээн олон ажаһуугшадтай. Хүн зоной 36.1% ород, 29.5% (1,172,287) башкир, 25.4% (1,009,295) татар яһатан байна. Ород хэлэнһээ гадна башкир хэлэн албан ёһоор хэрэглэгдэнэ.
Зүблэлтэ холбоото уласай РСФСР-эй бүрилдэхүүндэ 1919 ондо "Зүблэлтэ Социалис Автономито Башкир Улас" (БАССР) байгуулагдажа байгаа. СССР-эй бутаралаар Оросой холбоото улас тусгаар амяарлан тогтоходо зэргэ дээшэлжэ 1993 ондо мүнөөнэй байра һуури, нэрэеэ олоо.
Хойто зүгтэ Пермиин хизаар ба Свердловскын можо, зүүн зүгтэ Челябинскын можо, зүүн-урда ба урда зүгтэ - Оренбургын можо, баруун зүгтэ Татарстан, баруун хойто зүгтэ Удмурт Улас хилэ нэгэтэй байна.
Газар зүй
Башкортостан Ураал нюруугай урда хэһэгтэ оршоно. Хойто зүгһөө урда тээшэ нютаг дэбисхэрэй утань 550 км, баруун зүгһөө зүүн тээшэ утань - 430 үлүү км.
Башкортостанай нютагаар 13 000 гаран гол мүрэн урдадаг. Томохонһоон дурдабал, Белой мүрэн (1 430 км), тэрэнэй шудхал Уфа гол (918 км) болоно. Мүн нуур, сүнхэрэг 2 700 оршом бии. Эгээн үндэр орьёлынь далайн нюруугай дээшэ 1 638 метр үндэр Ямантау уула юм.
Сагай бүһэ
Башкортостан Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.
Уларил
Түби газарай уларилтай, дулаан зунтай. Орон нютаг Атлантикаһаа, һэрюун үргэригһээ ерэдэг циклонууд ба арктикын агаарай добтолгын Сибирьһээ ерэдэг үбэлэй антициклонуудай хоорондо байрладаг ушар, сагай уларилынь ходо хубилдаг юм. Саһатай, хүйтэн, удаан үбэлтэй. Хойто зүгһөө орон нютагта Хойто мүльһэн далай нүлөөлээд, урда зугһаа Казахстанйы хуурай бүһэ нютаг болон Каспиин ходхор нүлөө үзүүлнэ. Харисангы үндэр бэшэ Ураалай шэлэ нюруу үбэлдөө Сибириин агаар нэбтэрхые һаатуулнагүй.
Ашагта малтамал
Газарай тоһоор баялиг болон Оросто газарай тоһо олзоборилолтоор дээгүүр ородог. Газар тоһо 200 үлүү гарадаг газарнууд хараадаа абагдаһан. Тэрэшэлэн байгаалиин хии (300 үлүү сая м³ тоосоолһон нөөсэ), шулуун нүүрһэн (10 шахуу гарад газарнууд, нөөсэнь 0,5 сая тонно хүрэнэ), түмэрэй хүдэр (20 үлүү гарадаг газарнууд, нөөсэнь 100 сая шахуу тонно), сайрай (цинкын), алтанай (50 үлүү гарадаг газарнууд) ордонууд бии.
Түүхэ
IX-X зуунда башкирнуудые түрүүшынхиеэ дурдаһан байна. X—XIII зуун жэлэй хоорондо башкирнуудай баруун тала Эжэл Булгарай хэһэг байгаа. 1220 онһоо 1234 он хүрэтэр башкирнууд монголшуудые дайлажа, зүүн тээшэ Монголой добтолгонуудые буусажа баряа. Монгол-башкир дайн 14 жэл үргэлжэлһэн. XIII зуунда Башкиртостанай нютаг орон Ехэ Монгол Уласай эзэлһэн.
Эдэй засаг
Башкортостан Уласай эдэй засагынь газарай тоһоной үйлэдбэрилгэһөө шууд хамааралтай болобошье, СССР задарһанһаа хойшо тус һалбарида ехэхэн технологиин шэнэшлэл хэгдээгүй. Ехэнхи үйлэдбэринүүд хубишлагдаһан болоод юрынхэлэгшын хамаатануудай мэдэлдэ байдаг байна. Тэрэшэлэн автомашина, металл болбосоруулха, модо болбосоруулха, барилгын материалай үйлэдбэрилгэ үргэн дэлгэрһэн.
Хүн зон
2016 оной Росстатай мэдээгээр, Башкортостанда 4 071 064 хүн ажаһууна.
Башкортостанай ажаһуугшадай 96,4 % (2002) ородоор сүлөөтэй хөөрэлдэдэг, 25,75 % (2002) башкир хэлээр мэдэнэ, 34 % (2002) татар хэлээр мэдэнэ.
Башкортостанда тэргүүлхэ шажанууд хадаа сунни бүлэглэлэй лалын шажан (шажанай байгуулгануудай 67 % ) ба үнэн алдарта шажан (22 %).
Эрбээхэй
Зүүлтэ
Категори:Эрбээхэй Категори:Хорхой шумуул
Биробиджан
Биробиджан (ביראָבידזשאַן, ) — Оросой холбоото уласай хото, Еврейн автономито можын засаг захиргаанай түб, «Биробиджан хотын дүүргые» байгуулна. 73 623 ажаһуугшадтай.
Зүүлтэ
Категори:Еврейн автономито можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Антиклерикализм
Антиклерикализм (άντι — «эсэргүү» ба κληρικός — «санаартан») хадаа ехэбшэлэн ниигэм ба улас түрын асуудал дээрэж санаартанай эрхэтэй тэмсэбэшье шажан мүргэлдэ, эсэргүү бэшэ хүдэлөөн.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ Категори:Шажан мүргэл Категори:Үзэл суртал
Сэрэггүй бүһэ
Сэрэггүй бүһэ — бэхилэлтэ барихагүй, сэрэг табихагүй гэжэ хэлсээнээр баталагдаһаи хоёр уласай хилын гү, али демаркациин шугамай хоорондохи зураадаһан демилитаризировалһан газар.
Зүүлтэ
Категори:Зэбсэгтэй хүсэн Категори:Бэхилэлтэ
1-р Далай Лама
Гэндэн Дүб (, 1391–1474) наһа бараһанай дараагаар Нэгэдүгээр Далай лама тогтооһон юм.
Нэгэдүгээр Далай лама 1391 ондо Гьюрме Рупа Ү-Цанг можодо түрэһэн. Тэрэ Бадма Дорже түрэһэн нэрэтэй. 1411 ондо гэлэнэй тангаргаа зүршээ. 1416 ондо Гэндэн Дуб Богдо Зонхавын һурагша болоо. 1447 ондо Гэндэн Дуб Шигазе хотодо Даша Лхунпо дасаниие байгуулһан байба. 1474 ондо 84 наһатай Далай лама гүн тунгаан бодоод наһа бараһан байба.
Намтар
Анхадугаар Далай Лама Гэндэн Дүб 1391-1474 оной хоорондо амидарһан. Хүүгэд наһанай нэрэнь Бадма Доржо. 15 наһандаа Нартан хиидтэ лама болон Гэсэлэй сахил хүртэбэ. Хорин наһандаа гэлэн сахил абажа, Гүнсүмбэ багшада шаби орожо гүн ухаан һудалһан байна. Энэ үедэ Зонхобо Лубсандагба (1357-1419) урда Түбэдтэ шарын шажаные үүдхэжэ ехэд алдаршажа байба. Богдо Зонхобо Түбэд ороной тухайн үеын захирагша Пагбадугбын засагай номой хаан Дагба Жалсанай уралигаар ном табижа байхадынь багшын хамта ошожо танилсаба. Хэдыгээр сөөн жэл Зонхобо богдын һургаали сонсоһон болобошье саашад Зонхобо богдые залгамжалһан Гандан хиидэй шэрээтэ лама Жалсаб Дарма Ринчен (1364-1432)-һээ һургаали ном үргэлжэлүүлэн сонсожо, судар тарниин ёһондо гүнзэгы мэргэн болоһон байна. Анхадугаар далай ламань Түбэд Цан нютагай Шигазегэй ойролсоо Дашалхунбо хиидые байгуулжа, Санидай дасантай боложо, тэрэнэй анханай Хамба ламаар үргэмжэлэгдэбэ. 1438 ондо Гандан хиидэй (Түбэдэй шажанай гол суудал) шэрээтэ лама Хайдаб Гэлэг Балсанг таалал түгэсхэд тус хиидэй хамба болгохые хүдэһэн болобош тэдэнэй үгые хүлээжэ абаһангүй. Тэрэ 1474 ондо 84 наһандаа Дашалхунбо хиидтэ жанажа халаа.
Зүүлтэ
Категори:Далай ламанар
Аньцю
Аньцю - Хитад Уласын хото, Аази.
Категори:Аази
Антифашизм
Антифашизм — фашизм тээшэ эсэргүүгээр хандаһан, фашизмтай тэмсэгшэ үзэл суртал мүн.
Зүүлтэ
Категори:Үзэл суртал Категори:Фашизм
Антисемитизм
Антисемитизм (ондоогоор хэлэбэл юдофобство) — үндэһэнэй тэсэбэригүй байдалай, ксенофобиин нэгэ янза, еврейнэрые туйлай зорюута харшалха, үһөөлхэ ябадал; хүндэ дурагуй национализмын хамагай муухай янза юм. Оросой хаанта засагай үешэг, нацис Германи, фашис Италиин засаглалнууд антисемитизмые элитэ һайшааһан байгаа; антисемитизмын янза хадаа фашизмын оронуудта гайхалтай, үзэгдөөгүй зэрлиг янзатай болобо.
Зүүлтэ
Категори:Үзэл суртал Категори:Ксенофоби
Черногори хэлэн
Черногори хэлэн (Черногорский язык) — зүүн славян хэлэнүүдэй баруун дэд ангиин хэлэн буюу Черногорида хэлэһэн сербохорвати хэлэнэй аялгуу, бэшэг юм. Черногориин үндэһэнэй хэлэн.
Үзэг бэшэг
Категори:Хэлэнүүд Категори:Черногори
Толгойн сааза
Толгойн сааза — ами наһаяа абаха аргаар хэһээлтэ юм. Саазаар абаха яла бол гэмтэ хэрэг үйлэдһэн хүнды түрэһөө шиидхэжэ бай ялын дээдэ хэмжээ юм.
Дэлхэйн 60-аад улас саазалха ялые хүсэнгүй болгоод байгаа ажа. Эдэгээр уласай олон ниитэ саазаар абаха ялые хуулишилһан алалга гэжэ үзэнэ. 26 орон хуулиин заалтатай болобошье саазалха яла оноохогүй болоо. 15 улас тун онсогой тохёолдолдо хэрэглэжэ байна. Харин 94 улас үргэлжэлүүлэн саазалсаар байгаа ажа.
Cаазаар абаха арга
Тайлбари: {{legend|#3f9bbb|Саазаар абаха ялые халаһан, эсэбэл хэрэглэхээ болоһон уласууд}} {{legend|#d4df5a|Дайнай байдал зэргэ тусхай нүхэсэл байдалһаа бусад үедэ саазаар абаха ялые халаһан уласууд}} {{legend|#e8aa30|Һүүлын 10 жэлдэ саазаар абаха яла оноогоогүй уласууд}} {{legend|#cc7662|Саазаар абаха яла хэрэглэдэг уласууд}} ]] Хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ саазалан хороохо тоогүй олон арга бодожо олоһон гэдэг. Тэрэһээ мартагдахаар бэшэ үды болотор хэрэглэжэ байгаань буудаха, сахилгаан һандалда һуулгаха, хоротой таряа хэхэ, хоротой хэгээр утаха, толгойень сабшаха, сулуугаар шэдэхэ, ангал руу нидхэхэ зэргэ арганууд түгээмэл хэрэглэгдэдэг гэнэ.
Дүүжэлхэ
Зорюулалтын табасан, модоной мүшэр түдыгүй, һалан дээрэ зооһон шондо дүүжэлдэг уламжалал зарим орондо эртэһээ нааша байгаа. Үхэдэл тээһэн сал голоор урдажа ябахые эрэг дээрэ байһан хүмүүн хаража "хүмүүжэнэ" хэмээн эрхэ баригшад үзэдэг байна. Мүнөөдэр дэлхэйн 50 үлүү орон дүүжэлэн хороохо яла оноожо байна.
Буудаха
Хамагай түгээмэл арга. Ехэнхи орондо буудан хороохо ялые үнэ түлбэригүй хэдэг. Энэниие тодоруулдагай ушарынь фашис Германида саазалуулһан хүнэй гэр бүлээр саазын зардалые нүхэн түлүүлдэг байһантай холбоотой ажа байгаа. Иракай эрхэ баригшад самуун дэгдээһэн курдуудые саазалһанай дараа гэр бүлэһээнь 300 динар абадаг байһан ажа байгаа. Һуманай болон буунай элэгдэл хорогдолой түлэбэри хэгээгүй хитадууд хамаатан саданайхаа хүнэй үхээрые абажа шададаггүй гэнэ.
Толгой сабшаха
Энэ хуулишалаһан алалгые гүйсэдхэхэд гүйсэдхэгшын ур шадабари маша ехэ үүргэтэй. Хоёр зуунай тэртээ Франциин агуу ехэ хубисхалай үедэ нэгэ ээлжэндэ нэгэ хүн 60 үлүү толгой сабшажа ехэхэн сусадаг байһан ажа байгаа. Иимэдэ доктор Ж. Гильотен гэгшэ зорюулалтын машина бүтээжэ хубисхалшадта туһалһан байна. 160 кг-ай шэгнүүртэй хурса хутага бүхы энэ түхөөрэмжые зохёогшынхинь нэрээр нэрэгдэһэн. ХХI зуунай эхиндэ хүнэй толгой сабшажа саазалха ялые зүбхэн Саудын Арабда хэрэглэжэ байна. Хара тамхинай наймаашадые саазалха хуули 1980-аад ондо гараһанһаа хойшо энэ уласта 100 үлүү хүнэй толгойе сабшаба.
Хорото таряа
АНУ-ай ехэнхи можодо энэ аргые хэрэглэдэг. Хүнэй судасаар ороһон таряа ухаан алдуулжа балсанг һулруулжа, уушиг зүрхэнэй ажалалгаае зогсооно.
Хорото хии
Тусхай ушаралда хорото хиигээр утаха аргые фашис Германида буса Зүблэлтэ Холбоодо һанаашалба. Дотоодые хамгаалахын ажалтан И.Д.Берг гэгшэ автомашинын утаае тэбэш рүү оруулан хэрэгтэнүүдые хородуулжа хороохо арга бодожо олоһон байна. Хорото хиин аргые 1956 онһоо АНУ-да хэрэглэжэ эхилбэ. Цианитай калиие хүшэлдэ хэхэд илгарха хиигээр хэрэгтэниие хородуулдаг байна.
Сахилгаан һуудал
Энэниие агуу ехэ зохёон бүтээгшэ Томас Эдисон бүтээбэ. Түшлэгтэ һуудалда һуулгажа хүлэһэн хүнэй толгой ба хүлдэнь зэд электрод холбоно. 1900 вольтын хүсэдэл үгэхэд хүнэй зүрхэн яажашье тэһэхэ бэлэй. АНУ-да сахилгаан һуудал дээрэ һуулгаха ялые гүйсэдхэдэг.
Шулуугаар шэдэхэ
Хүн түрэлхитэнэй эртэнэй үедэ хүн болгон сүлөөтэй оролсохо боломжотой "арадай сааза" байгаа. Одоо энэ аргые зургаан улас хэрэглэдэг ажа. Хэрэгтэнг шондо дүүжэлжэ байгаад шулуу нүүлгэнэ. Эндэһээ хэрэгтэнэй тархинай гэмтэлынь үхэлдэ хүргэхэ гол шалтагаан болоно.
Хүшэлдэ уудхаха
Иракда энэ саазые хэрэглэдэг байгаа. Хүшэлээр дүүргэһэн цементэн онгосондо эхилээд хэрэгтэнэй гар, хүлые дүрэнэ. Энэ аргаар Ливанай коммунис намай түб хорооной нарин бэшэгэй дарга Ф.Хелүг саазалба.
Хаданһаа шэдэхэ
Манай эринэй үмэнэхи үеһөө уламжалагдаһан энэ аргые дэлхэйн 2-р дайнай үедэ фашис германиинхан хэрэглэжэ байгаа. Дараань улаан хамгаалагшадай үедэ Хитадууд хэрэглэжэ байһан болоод 770-аад жэлэй үмэнэ Хубилай хаанай Юниан можодо абаашаһан монголшуудые иигэжэ саазалһан түүхэ байдаг. Харин одоо Лалын зарим оронууд энэ аргые хэрэглэжэ байна.
Cаазаар абаха яла оноохо
Дэлхэйн 13 орондо хэрэгтэниие наһа харгалзахагүй саазалжа байна. Энэниие эрхэ сүлөөтэ АНУ-да хэдэг, тухайлбал Луизиана, Арканзас можодо 15 наһатай, Миссисипида 14-тэй, Флоридада 13-тай хүүгэдые саазалан хорооһон бол Иранда 10 наһатай хүүгэдые жэрэмһэн эмэгтэйн хамта саазалба. Һүүлын арбан үлүү жэлдэ Иранай 13 хүүгоэд хуулишалаһан аллагад үртэһэн байна. Ехэнхи уласта эхэ оронһоо урбаһан тохёолдолдо ялын дээдэ хэмжээ оноодог. Зарим улас орон өөрын зан заншалай үбэрмүсэ онсолгоо хадгалха зорилгоор саазалха ялые хэрэгжүүлдэг байна.
Россин Федерацида толгойн сааза
1997 оной 4 һарын 16 һүүлдэ толгойн саазын хэрэглэнэгүй. 2009 ондо Үндэһэн Хуулиин Шүүхын Газарда энэ хэрэг тодоруулһан байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Эрхэ зүй Категори:Хуули зүй Категори:Үхэл
Урда Солонгос
Урда Солонгос, албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас (대한민국 Дэхан мингүк) — Солонгос хахад аралай урда хэһэгтэ байрладаг Азиин улас юм. Хойто талаараа Хойто Солонгосой хүреэлэгдэжэ ба баруун зүгтэ Шара тэнгисэй саана Хитад, зүүн зүгтэ Япон тэнгисэй саана Япон уласууд ойро байрладаг. Урда Солонгосой хамагай томо хотонь ниислэл Сеул юм. Энэ улас бараг 50 сая хүнтэй.
Солонгос хубаагдахаһаа үмэнэ
Солонгос хахад аралда хүнэй үлдээһэн эртын шудалалай олдобори хуушан шулуун зэбсэгэй үе эхитэй. Анханай солонгос улас болохо Кочосониие Тангун гэгэшье 2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг. Кочосон Хойто Солонгос орон, хаяа залгаа Манжуурта гү, али Шара тэнгисэй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай Хань уластай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ Буё улас, Окджо, Тун-Е, Самхан зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад гурбан уласай үетэй золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда Байкжэ, Шилла, хойтодо болон үмэнэ Манжуурта Гүгүрё гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо Тан уластай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ нэгэдэһэн Шилла улас болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ ирагуу найраг, дүрсэлхэ уралиг, Буддын соёл дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла (Солонгос) — Тан (Хитад) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан Корё уласаар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан Бархай улас 926 ондо Хитанда мүхөөгдэбэ.
Корёгой Тхэджо ван 936 ондо Солонгос үндэһэтэнэй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо Корё уласые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын Чикчи гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа. 13-р зуунда Корё Ехэ Монгол Уласай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. Юань улас мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо И Сон Ге (Чосон уласые үндэһэлэгшэ Тхэджо ван) жанжан (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн Чосон уласые үндэһэлбэ.
Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл Кэгёнһоо Хансондо (мүнөө Сеул) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. Седжон ван солонгос үзэгээ зохёожо, улас даяар Күнзын шажан һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо Японой Тоёотоми Хидёши Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй И Сүн-шин адмиралай «яһата мэлхэй онгосо», Мин уласай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан Манжатай хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. Чин уласай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд Баруунай шахалтаар нээгдэһэн.
1870-д онһоо Япон ахяад лэ Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо, уламаар 1905 ондо клиент улас (протекторат) болохые тулган зүбшөөрүүлбэ. 1910—1945 оной хоорондо Япон эзэнтэ Солонгос орон болобо. Дэлхэйн II дайнай түгэсхэлдэ АНУ, ЗХУ хоёр өөһэдынгөө дэглэмээр замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ.
Хубаагдаһанай дараахи БНСУ
1960 оной хабар оюутанай эсэргүүсэлэй жагсаалаар 85 наһатай Ли Сын Ман огсоршье, тэрэ һамуун сагта генерал Пак Чон Хи сэрэгэй хүсөөр түрын эрхые абашье 1979 ондо алагдаха хүрэтэрээ юрэнхылэгшэ байба. Тэрэнэй үедэ улас түрын дарангуй дэглэмтэй болобошье эдэй засаг экспортдо шэглэн үсэрэнгы хүгжэһэн. Пак Чон Хиин дараа Гуанжү хотын гэхэ мэтэ арадшалалые хүсэһэн оюутад, хүдэлмэришэдэй хүдэлөөниие нюхаша байһан даража байжа баһа нэгэн сэрэгэй эрхэтэн Чон Ду Хван 1987 оной оюутанай ами эрэсдэлтэ хүрэтэр юрэнхылэгшээр ажаллаба. Дараань арадшалһан һунгуулида 6-р бүгэдэ найрамдаха уласай үе эхилһэн.
1988 оной зунай олимпиин наадамые Сеул гардан абаһан. 1996 ондо ЭЗХАХБ-ын гэшүүн болоһоной дараа жэл Урда Солонгос Азиин һанхүүгай химаралда дайрагдажа үнгэрһэн. 1998—2003 оной юрэнхылэгшэ Ким Дэ Чжун хоёр Солонгосые эбэлэрүүлхэ удха шанартай ажал һанаашалжа байһанаараа Нобелиин энхэтайбанай шагнаал хүртэбэ. 2002 ондо Японтой хамтаран Хүлбүмбэгэй ДАШТ-ые хүлеэн абаһан. 2000-аад онһоо Солонгос дабалгаа гү, али Урда бүтээһэн хүгжэм, кино уралигай бүтээл олон уласай байнгын үзэбэр болоһон. Энэ үзэгдэл Солонгос долгин гэжэ нэрэтэй.
Засаг захиргаанай хубаари
Урда Солонгос нютаг дэбисхэр, тэрэндэ оршон һуугаа хүн арадаа засан захирха зорилгоор дүрбэн нюруугай хэд хэдэн нэгэжэдэ хубаан тохинуулба. Нэгэдүгээр зэргын аймагай, дараахи нюруугай хото, дүүргэ, хорооной гэжэ тодорхойлжо болоно. Нэгэдүгээр зэргэдэ аймаг (도-до гү, али ду) - 8, онсогой захиргаата аймаг (특별자치도 тыкбёль-чачхидо) - 1, үргэн хото (광역시 гуан-ёкши) - 6, онсогой хото (특별시 тыкбёль-ши) - 1, онсогой захиргаата хото (특별자치시 тыкбёль-чачхиши) - 1 гү, али бүгэдэ 5 нэгэжын 17 нютаг байна. Удаахи зэргэдэ 77 хото (시 ши), 85 хошуу (군 гүн), 69 дүүргэ (구 гү) болоно. Гурбадугаар зэргэдэ 33 дүүргэ, олон тооной тосхон (읍 ып, ыб), һомон (면 мён), дүрбэдүгээр зэргэдэ хороо (동 донг), гасаа (리 ри) боложо хубаагдадаг.
Газарзүйн байрлалга ба уурал амисхал
Солонгосой баруун ба Урда эрьеын дагуу 3000 үлүү бишыхан аралнууд байдагһаа хамагай томонь 1,845 км кв талмайтай, урда эрьеһээ 100 км зайда оршохо Чеджу арал юм. Мүн томохон гол мүрэн байдагһаа БНСУ–ай ниислэл Сеул хотын түбөөр урсаха Хан мүрэн (514 км), урда хэһэгээр урсаха Накдон мүрэн (525 км) юм.
Саг уларил
Хабар, зун, намар, үбэлэй 4 уларилтай. Үбэлдөө Сеул оршомдо 1-р һарада дундажаар -7 °C -с 1 °C хүрэжэ хүйтэрнэ. Зун 7 һара дундажаар 22 °C -с 29 °C байна. Уулархаг газараар үбэл үлүү хүйтэн байха ба 6-9-р һарын хоорондо бороо хамагай ехээр орно. Урда эрье оршомоор аадар бороо бүхы хара һалхин зунай һүүл һарануудта үзэгдэнэ. Жэлэй дундажа шииг нойтон 1,370 ммһээ (Сеулда) 1,470 мм-т (Пусан) хэлбэлзэнэ.
Хүреэлэн байгаа оршон
Хүн зон нягта һуурижаһан хотонуудта агаарай болон уһанай бохирдолой асуудал табигдажа байна. Хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха, һэргээн бодгохо талаар томохон ажалнууд хэжэ байгаагын жэшээнь Сеул хотын түбдэ байгуулһан хэмэл гол бүхы (сэбэр уһан) Чонгечон боложо байна
Урда Солонгосынь хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха Дэлхэйн томохон байгуулалга, протоколнуудта нэгдэһэн орон болоно.
Хүн зон
Ниитэ хүн зоной диилэнхинь хото һуурин газар амидардаг ба 1970—1990 оной хоорондо эдэй засагай үсэлдэтэй холбоотойгоор орон нютагһаа хото руу шэглэһэн шэлжэлтэ эршэмтэй ябагдаһан байна. 10.3 сая оршон һуугшадтай ниислэл Сеул хото Үмэнэдэ Солонгосой хамагай томо хото юм. Бусад томохон хотонуудта Бусан (3.65 сая), Инчон (2.63 сая), Тайгу (2.53 сая), Тайжон (1.46 сая), Гванжу (1.41 сая), Ульсан (1.10 сая) багтана.
Хоёр Солонгос хубаагдаһанай дараа 4 сая оршом сагаашад Хойто Солонгосһоо дүрбэжэ ерэһэн байдаг. Солонгосшууд Солонгосой дайнай дараа АНУ, Канада руу нилээдгүй сагаашалһан ба энэ байдал 1990 оной дунда үеһэ багасажа эхилбэ. Үмэнэдэ Солонгосой ниитэ хүн зон одоогой байдалаар 50 сая үлүү байна. Дундажа наһалтань 77 ба энэ тооһоо эмэгтэйшүүдэйхи 80, эрэгтэйшүүдэйхи 73 боложо байна.
Солонгосдохи гадаадын эргэдэй тоо һүүлиин жэлнүүдтэ нэмэгдэһээр байгаа ба 2007 оной байдалаар 1 сая тухай гадаадын эргэн байгаагһаа 104,749 Солонгосшуудтай гэрлэһэн, 404,051 ажаллажа бай, 225,273 хуули буса сагаашад байна.
Орон нютагта амидарха һонирхолтой эмэгтэйшүүдэй тоо буураһан тула Солонгосой фермернүүд (таряаланшад) Зүүн урда Ази, Зүүн Европын ядуу оронһоо эхэнэр абаха үзэгдэл ехэдхэжэ байна. 2006 оной шудалгаар шэнээр гэрэлэһэн фермернүүдэй 41 % гадаада басагадуудтай һууһан байна.
Урда Солонгосто АНУ-ай армиин 31,000 бэе бүрилдэхүүн байрладаг.
Шажан шүтэлгэ
2005 оной байдалаар ниитэ хүн зоной 46,5 % шажан шүтэдэггүй ба 29,3 % Христосой (энэһээ 18,3 % протестант, 10,9 % католик), 22,8 % буддын шажан шүтэжэ байна. Урда Солонгос гадаадада ябуулһан шажанай номлогшонорхи тоогоор Дэлхэйдэ АНУ-ай дараа 2-до ордог байна.
Эдэй засаг
Урда Солонгосой эдэй засаг Дэлхэйдэ эхинэй 8-да, Азида эхинэй 3-да орожо байна. Гадаада худалдаанай гол түншэнь Хитад. Солонгосой эдэй засагай тулгуури автомашина, хахад дамжуулагша, электроникэ, уһан онгосо, гангай үйлэдбэрилэл юм.
1950-д оной үедэ Солонгос Азиин хамагай ядуу ороной нэгэ байба. Японой захиргаанда байха үедэ байгалиин баялигай ехэнхиие олборложо дуусаһан ба Солонгосой дайнай үедэ тус улас бүрин һүйрэһэн байна. 1962 ондо сэрэгэй эрьелтээр түрын эрхые абаһан генерал Пак Чон Хиин ударидалгаар Солонгосой эдэй засаг һэргэжэ эхилһэн ба 40 жэлэй дотор газар таряалан, загаһан агнуурай оронһоо үндэр технологи бүхы ажа үйлэдбэрижэһэн орон боложо хубилаа.
Пак Чон Хи ЗХУ-ай загбараар 5 жэл бүриин макро эдэй засагай түлэблигээе хэрэгжүүлжэ эхилһэн ба 1965 ондо Японтой харилсаха харилсааяа хэбын болгоһоноор гадаада худалдаа, хүрэнгэ оруулалта ехэхэн нэмэгдэбэ. Эхилээд хүнгэн үйлэдбэри, дараань хүндэ үйлэдбэринүүд байгуулагдажа, 1973 он гэхэдэ Урда Солонгос эдэй засагай хубида Дэлхэйдэ 34-дэ орохо болобо.
Эдэй засагай энэ үһэлтые «Хан мүрэнэй эрьедэхи гайхамшагта зүйл» гэжэ нэрлэхэ болоһон ба 1980—1990 ондо Солонгос нэхэмэл, даабуу, гуталай экспортһоо үлүү автомашина, электроникэ, уһан онгосо, ган үйлэдбэрилжэ, экспортлохо болоһон. Уламаар үндэр технологиие бүтээгдэхүүн болохо компьютерай дэлгэс, гар утаһан (гар телефон), хахад дамжуулагша үйлэдбэрилжэ эхилбэ.
1997 оной Азиин һанхүүгай химаралай үеэр Урда Солонгосой эдэй засагай сула тала (жэшээлбэл, ехээхи хэмжээнэй гадаада үрэ гэхэ мэтэ) ил гараһан ба энэхүү химарал хоёр үе шататайгаар ябагдаба. Эхинэйнь 1997 ондо, дараагайнь 1999 ондо болоһон Дэу компаниин дампууралаар сэлмэһэн байна. Дэү компаниин дампууралые Дэлхэйн түүхын дэхэ хамагай томо дампуурал гэжэ тоосожо байна. Уг химаралай дараанһаа компанинуудай бүд өөршэлэгдэн, 2003 он гэхэдэ Урда Солонгосой хамагай томо гэр бүлын 30 компаниин талаһаа үлүүнь хубисаата компани болоһон
Урда Солонгосой эдэй засаг дунда зэргын инфляци, ажалгүйдалай бага нюруу, экспорт, оролгын харисангы тэгшэ байдал зэргээр тодорхойлогдоно
Одоогой байдалаар Урда Солонгосой автомашина, уһан онгосын үйлэдбэрилэл эдэй засагай үндэһэнь боложо байна. Урда Солонгосой Хёндай моторс ба энэниин һалбари Киа моторс Дэлхэйн 5-дахи томо автомашина үйлэдбэрилэгшэ юм. Солонгосой автомашина үйлэдбэрилэгшэд хэдыгээр Европын холбоотой байгуулһан Сүлөөтэ худалдаанай хэлэлсээрэй хугасаань дуусаһаншье гэһэн Европын холбооной уласуудтадахи экспортын хэмжээеэ нэмэгдүүлхээр түлэблэжэ байна.
Урда Солонгосой уһан онгосын үйлэдбэрилэл Дэлхэйдэ хамагай томодо тоосогдожо байгаа ба 2004 ондо үйлэдбэрилэлэй хэмжээгээрээ Япониие урдань ороһон байна. Урда Солонгос дундажаар ажалай 4 үдэртэ, 80 сая ам.долларай үртэе бүхы нэгэ уһан онгосые үйлэдбэрилдэг ба 2006 оной байдалаар Дэлхэй дээрэ шэнээр үйлэдбэрилжэ бай 3 онгосо бүри нэгые үйлэдбэрилжэ байгаа.
Хэдыгээр Урда Солонгос одоогоор уһан онгос үйлэдбэрилэл, захяалгын хэмжээгээрээ үлүү байгаашье, Хитад улас 2015 он гэхэдэ Дэлхэйн хамагай томо уһан онгосо үйлэдбэрилэгшэ болохо зорилто табижа байна. Гэхыдээ одоогоор Солонгосой уһан онгосо химда үртэгтэй байгаа юм.
Сансарай хүтэлбэри
Урда Солонгосынь ОХУ-тай хамтаран сансарай хүтэлбэри хэрэгжүүлжэ, Ариранг-1, Ариранг-2 хэмэл дахуулнууд хөөргөөд байна.
2008 ондо Урда Солонгосынь өөрын сансарай буудалые (Naro Space Center) ашаглалтанда оруулхаар ажаллажа байна. Уг буудалынь Солонгосой Сансар шудалалай хүреэлэндэ харьяалагдаха ба пуужин (ракета) хөөргэхэ табсан, хиналтын байра, пуужингай согсолбори, туршалтын согсолбори, һургалтын байра зэргэһээ бүридэнэ. Урда Солонгосһоо түрүүшын сансарай ниидэгшэнь И Со Ён гэдэг эмэгтэй байһан ба 2008 оной 4 һарын 8-нда Россиин Союз ТМА-12 хүлэгөөр сансарта ниидэһэн байна.
Робот
Солонгосой шэнжэлхэ ухаан, технологиин ахиһан нюруугай хүреэлэниинь хүнтэй адли, HUBO роботые зохёон бүтээһэн байна. Уг робот болон Японой Хонда моторс компаниин зохёоһон ASIMO робот 2-нь алхажа шададаг хүнтэй адли роботууд юм. Анханай HUBO роботын үртэгынь 1 сая доллар байһан ба 3 жэл зарсуулһан байна.
Буряад Үнэн
Буряад үнэн — гээшэ Улаан-Үдэдэ гарадаг буряад хэлэтэн уласай сонин юм. Үүсхэн байгуулагшадынь Буряад Уласай толгойлогшо, Засагай газар, Арадай Хурал юм. Тус сонин уласай амидаралай ниигэм, эдэй засаг, улас түрын асуудалые хамардаг. Буряад хэлэн, соёлой талаархи материалнууд хэблэгдэжэ байна. 1970-аад ондо энэ сонин долоо хоногто 6 удаа хэблэгдэжэ, 8,5 мянган хуби дабажа гараһан байгаа.
Баир Бадёнов
Намтар
1986 оной Социалис Хоолбоной Уласай гавъяат дасгалжуулагч Б. Ц. Цынгуевийн удирдлага дор байт харваагаар хичээллэж эхэлсэн.
Хувийн болон багийн дүнгээр Ородой хэд хэдэн удаагийн аварга.
Холбооһон
Категори:Буряадай тамиршад
Бальжинима Цыремпилов
Бальжинима Цыренжапович Цыремпилов - Буряад Ороной һүр харбалгын тамиршан, габьяата тамиршан.
Холбооһон
Категори:Буряадай тамиршад
Жан-Поль Сартр
1964 ондо уран зохёолой Нобелиин шагналда хүртэһэн байгаашье, тэрэнһээ арсаба.
Зүүлтэ
Категори:Франциин гүн ухаантад Категори:Франциин зохёолшод
Демобилизаци
Демобилизаци — сэрэг ба бүхы ажалай һалаа һалбаринуудые сэрэгэй үеын байдалһаа амгалан байдалда оруулха, дайшалхы эрмэлзэлгэ ба һэрэмжын бууралга, номгорол. Сэрэгэй албатаниие бодото сэрэгэйнь албанһаа резервдэ гү, али сүлөөрэлгэдэ табилга.
Зүүлтэ
Категори:Энхэ тайбан Категори:Дайн
Чунцин
Чунцин (, Юйчэн, Басянь), Хитад уласай шууд харьяатай (можын зэргэтэй) хото, болон Хүхэ мүрэндэхи уһанай боомто. 2,3 сая. ажаһуугшадтай (1990). Түмэрлиг, машина бүтээлгэ, химиин, газар тоһо болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Тойрондо — шулуун нүүрһэнэй олзобори байна. 2 дулаан сахилгаанай станцинууд, уһанай сахилгаанай станцинуудай каскад. Дээдэ һургуули. 3 мянган жэл урда бии болонхой. 1937 оной 11 һара — 1946 оной эхиндэ коммунис Хитад уласай caг зуурын ниислэл хотын үүргые гүйсэдхэбэ.
Категори:Хитадай хотонууд
Гармажап Гармаев
Гармажап Аюрович Гармаев (17.3.1918 - 6.12.1946) - Зэдын аймагай Дээдэ Тори нютагта 1916 ондо түрэhэн Буряад сэрэгшэ, Зүблэлтэ Холбооной Баатар.
Намтар
1940 ондо Зүблэлтэ Холбоо Финланд хоёрой хоорондо сэрэг эхилжэ, манай нютагаархид нилээд олоороо хабаадаа. Оло дахин сугтаа тагнуулда ошоhон нүхэдоо шархатахадань буудалдаанай газарhаа гаргажа абарhан, хатуу тэмсэл соо дайсанай үхэр буу буляажа, тэрэ үхэр буугаараа добтолжо байгаа хариин сэрэгшэдые буудажа, манай сэрэгшэдтэ урагшаа дабшаха арга олгоhон Гармажап Гармаев 1940 оной апрелиин 11-дэ Зүблэлтэ Холбооной Баатар болоо. Энэ үндэр нэрэ зэргэдэ манай буряад угсаатан сооhоо эгээн түрүүн хүртэhэн байна.
1940 оной hүүлээр дайн дүүрэхэдэ Гармаев түрэл колхоздоо ерэжэ хүдэлоо. 1941 ондо Ород-Герман дайнай эхилхэдэ старшина Гармаев дахин мордоhон байна. Дайнай хүшэр хүндэ харгыгаар Дон мүрэнhоо Буга хүрэтэр эрэлхэг сэрэгшэн ябахадаа хүндоор шархатаhан байна. Агууехэ дайнай hүүлээр оронойнгоо баруун хилэ hахижа байгаад, 1945 оной июлиин 16-да ахалагша лейтенант Г.А. Гармаев наhа бара, Брест хотын ойрохоно хүдоолэгдэhэн байна.
Зүүлтэ
Категори:ЗХ-ой Баатар Категори:Буряад түүхэ Категори:Буряад сэрэгшэд
Үзэл суртал
Үзэл суртал (ондоогоор хэлэбэл идеологи, ιδεολογία; ιδέα «үзэл» + λογος «суртал») тусхай анги, үндэһэнэй, хүдэлөөн зоной үзэл; байгаа эдэй засагай ба хүнэй хоорондын харилсаануудаар үндэһэлжэ бии болоһон улас түрын, гүн ухаанай, хуулиин ба уралигай гэхэ мэтэ үзэлнүүдэй идеологи болбол ниитын байдал ба мэдэрэлэй шэнжэ болодог тула өөрөө эрьелдэн ниигэмэй-эдэй засагай һууриие (базисые) нүлөөлнэ; анги ниигэмэй эзэрхэгшэ үзэл суртал хадаа эзэн болодог ангиин идеологи болоно.
Токопилья
Зүүлтэ
Категори:Чилиин Коммуна Категори:Чилиин боомтын хото Категори:1843 ондо үүдхэн байгуулагдаhан һуурин Категори:Чилиин аймагай Ниислэл Категори:1843 ондо Чилидэ байгуулагдаhан
Аншлюс
Аншлюс ( — «хабсаран нэгэдхэлгэ») — Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай 1938 ондо нацис Германи болбол Австриие гүрэндөө дайшалан ниилүүлжэ, бэеэ дааха эрхэгүй болгохо гэһэн зүдхэлгые хэлэдэг. 1938 оной 3 һapын 12-13 үдэр герман фашистнууд Австриие дээрэмшэнэй ёһoop бажуун абаһан байна.
Зүүлтэ
Категори:Австриин түүхэ Категори:Германиин түүхэ
Апати
Апати (ἀ- «үгы» + πάθος «шунал») — хамаагүй байдал; һонирхолгүй, шуналгүй, һанаа амар. Психопатологиин шэнжэ тэмдэг.
Зүүлтэ
Категори:Сэдьхэл шудалал
Ялаагана
Ялаагана (Rutilus rutilus lacustris) зэрлиг загаhан.
Категори:Загаhад
Физикэ
Бодос зүй гү, али физикэ (Грек: φύσις (phúsis), "байгаали" ба φυσικῆ (phusiké), "байгаалиин тухай мэдэлгэ" гэдэгһээ гаралтай) — матери, энерги, орон зай ба саг хугасаае захирдаг тулгуур хуулинуудые нээхэ болон ойлгохо зорилготой шэнжэлхэ ухаан юм. Физикэдэ юртэмсэ ба түүнэй харилсан үйлэшэлэлнүүдэй эгэл хэһэгүүд, мүн тулгуур заршамуудай хүрээндэ һайн ойлгожо болохын системэнүүдые шэнжэлхэ ябадалые абажа үзэдэг.
Бүхы атомай дотоодо дахи харилсан үйлэшэлэлые бүрилдүүлдэг квант механикын үзэгдэлүүдые оролсуулан юртэмсын хамагай үндэһэн ажалалгаае шудалдаг тула физикые тулгуур шэнжэлхэ ухаан гэжэ үзэжэ болохо ба үүн дээрэ хими, дэлхэй шудалал, биологи, ба ниигэмэй шэнжэлхэ ухаанууд тогтожо байдаг. Үндэһэн физикэдэ гараһан нээлтүүд бусад бүхы шэнжэлхэ ухаануудта шухала нүлөө үзүүлдэг.
Сурхай
Сурхай (Esox) зэрлиг загаhан.
Категори:Загаhад
Газарай дундада тэнгис
Газарай дундада тэнгис (Газрын дундад тэнгис — Mare Mediterraneum-һаа гараһан байна) Атлантай далайн нэгэн тэнгис болоод хойто талаараа Европо, урда талаараа Африка, зүүн талаараа Ази түбигээр хүрээлэгдэнэ. Ниитэ талбайнь 2.5 сая км² болобош Атлантай далайтай зүбхэн 14 км үргэнтэй Гибралтарай хоолойгоор холбогдодог, үндэһэндээ эхэ газар дундын гэжэ хэлэжэ болохоор тэнгис юм. Улаан тэнгистэй Суэцэй һубагаар холбогдоно.
Эртэ үедэ уг тэнгисиинь түүниие тойрон оршон тогтоножо байһан эртэнэй Египет, Перси, Грек, Рома, Финики, Карфаген, Месопотами (Хоёр мүрэнэй хүндын) зэргэ олон эргэншэлүүдэй хоорондо худалдаа болон соёл дамжуулха гол зам байба.
Нэрэ
Газарай дундада тэнгисэй англи хэлэн дэхи "Mediterranean" гэдэг нэрэнь латин хэлэнэй "mediterraneus" (газаруудай хоорондохо, дэлхэйн дундаха) гү, али газарай дундаха (medius, "дундаха" + terra, "газар", "дэлхэй") гэдэг үгэһээ гаралтай.
Газарай дундада тэнгисынь түүхэндэ янза бүриин нэрээр нэрэлэгдэжэ байһaниинь баримтуудһаа тодорхой байдаг. Жэшээнь Эртэнэй Ромашуудта бол латин хэлэнэй "Mare Nostrum" гү, али "Бидэнэй тэнгис" гэһэн удхатай нэрэлэгдэжэ байһан. Библиин номдо бол "Агуу ехэ тэнгис" эсэбэл "Баруун тэнгис" гэжэ гаража ерэдэг.
Оршон үеын Еврей хэлэндэ "הים התיכון" (ha-Yam ha-Tichon), эсэбэл "дундада тэнгис" гэжэ хэлэгдэдэг. Һүүлшынхиинь бол германи хэлэндэ "Mittelmeer" гэжэ хэлэдэгтэй нэгэ эжэл удха юм. Турк хэлэндэ бол "Akdeniz" гү, али "Сагаан тэнгис" хэмээхэ нэрэлэгдэдэг. Араб хэлэндэ бол "البحر الأبيض المتوسط (Al-BaHr Al-Abiad Al-Muttawasit)" гү, али "дундада сагаан тэнгис" гэгдэдэг.
Һүүлшын үедэ "The Med" гэжэ хэлэгдэжэ байгаань Газарай дундада тэнгис болон түүниие эрьен тойрон дахи газар нютагай талаар үдэр бүриин хөөрэн ярихадаа хэрэглэжэ бай тобшолһон нэршэл юм.
Зүүлтэ
Категори:Тэнгисүүд
Шара мүрэн
Шара мүрэн (, Хуанхэ) гү, али Хатан гол — 5464 км гү, али дэлхэйн зургаадугаар ута мүрэн болохо. Хатан гол Хитад ороной хойто талаар урдадаг. Хүхэ Нуур-Түбэдэй үндэрлигэй заха, Кунь-Лунь шэлын далайн нюрууһаа дээшэ 4500-4800 м оршом үнэдрһээ (Баян хара уулаһаа байжа магдагүй) эхэ абажа зүүн, хойто, урда, зүүн гэһэн шигэдэ мушгаран урдажа Шара тэнгистэ шудхадаг.
Зүүлтэ
Категори:Гол мүрэн
Густав Малер
Ном зохёол
Категори:Австриин хүгжэмэй зохёолшод
Демпинг
Демпинг (dumping — «хаялга») — хүнгэн сэнтэй эд бараа хилын саана гаргалга (экспорт); үрдилдэгшэдые түрижэ, газаадын заха зээли гартаа абаха зорилготой гү, али хэтэрхэй үйлэдбэрилэгдэһэн эд бараануудай заралга олохо тула газаадын заха зээли дээрэ өөрынгөө заха зээли дээрэхиһээ холо үнэгүй сэнгээр эд бараа худалдаха ябадал.
Зүүлтэ
Категори:Заха зээли
Кочосон
Кочосон улас (고조선, 古朝鮮) - 2333 -  108 оной хоорондо Солонгосой хахад аралда оршон тогтоножо байһан түрүүшын хаанта улас юм. Энэ улас зарим талаараа домогой шэнжые агуулаһан юм. Нэрэнь Го (고) - «Эртын», Чосон (조선) - «Үглөөнэй сэбэр һэрюун» гэһэн удхые агуулдаг. Тус уласые домогто үгүүлһэнээр Тангун нэрэтэй ван байгуулһан болон тэрэ Хурмастын Хванин (환인, 桓因) тэнгэриин хаанай аша хүбүүн юм. Энэ уласые дотор 3 үе бологон хубаан абша үзэдэг. Эхин үе Тангун хаанай удамай Чосон улас, дээдэ үе Киджа вангай (기자왕, 箕子王) удамай Чосон, һүүлын үеые Виман вангай (위만왕, 衛滿王) удамай Чосон улас гэжэ нэрэйдэдэг болоод эдгээрые ниилүүлээд Кочосон улас хэмээдэг. Кочосон улас 108 ондо Хань уласай добтолгоондо үртэн мүхэһэн.
Зүүлтэ
Категори:Солонгосой түүхэ Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Сеул
Сеул (Соуль, 서울,, «ниислэл») — дэлхэйн 13-дахи томо хүн зонтой хото, Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Уласай ниислэл, Солонгосой соёлой, эдэй засагай хамагай шухала түб. Сеул хото 29 метрай үндэрдэ онгосын ябадаг Хан мүрэндэ (Шара тэнгисэй Канхваман буланда Хан мүрэнэй адагһаа 90 километрда) байрладаг. Улас дотороо ямар нэгэн аймагта харьяалагдададаггүй хэдэн хото байдагһаа Сеул гансаараа «тусгаар хото» (특별–тусхай/онсогой, 시–хото) гэһэн нэрээр зүйлшэлэгдэдэг. Иимэ ушар солонгос бүтэн нэрые монголшолобол Сеул онсогой хото (서울특별시, Соуль-тхыкпёльси) гэхэ юм.
Латви
Латви (лат Latvija) — Европын улас.
Сеул
Газарзүй
Сеул хото Урда Солонгос оронойхоо хойто баруун хэһэгтэ далайн нюруу дээшэ 20-40 м үндэртэ, хоёр Солонгосой хилэһээ 50 км зайнда оршодог. Хотын дундуур Хан мүрэн урдажа урда (Каннам, 강남), хойто (Канбук, 강북) хоёр тала болгон хубаадаг. Сеул хото анха 1394 ондо Ивансан, Намсан, Наксан, Пукагсан гэһэн дүрбэн уулын дунда зайда багтажа байһан бол тэлэһээр одоо найман уулын дунда гэжэ яригдажа, 15 км радиустай тойрогто багтаха 605 км² газарые харьяалдаг болобо. Гэхыдээ хотын баруун хэһэг мүрэнэй адаг тул уула толгодгүй нам дооро газар байдаг.
Латви
Холбооһон
Категори:Балтиин уласууд Категори:Европын уласууд Категори:Хойто Европын уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:Ород хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:1918 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1991 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
Сеул
Саг уларил
Сеул хото борооной саг уларилтай; хуурай үбэлтэй, нэгэдүгээр һарын дунда температура — 6,2 °С; зунда халуун, шиигтэй агаартай, ходо ябадаг аадар бороотой, долоодугаар һарын дунда температура 24,7 °С. Нэнэ жэлдэ 1200 мм оршом шииг нойтонтой.
Зүүлтэ
Категори:Солонгос Категори:Азиин ниислэлнүүд
Мали эзэнтэ гүрэн
Мали (Манден Куруфаба; мандинго: Nyeni) — баруун-хойто Африкада (Баруун Судан), Сахара сүлһөө урда зүгтэ байрлаһан XIII—XV зуун хоорондо байһан улас гүрэн. Ондоо Африкын эзэнтэ гүрэнүүд мэтэ эзэнтэ гүрэн гэжэ уламжалалаар нэрлэгдэнэ. Гана эзэнтэ гүрэнэй хараатан байһан лалын шажантан малинке угсаатанай үндэһэлбэ. Манса Муса эзэн хаанай үедэ Дэлхэйн хүн зоной 10% ажаһууба.
Зүүлтэ
Категори:Мали Категори:Африкын эзэнтэ гүрэн
Апелляци
Апелляци (appellatio — «гуйлта») — хуули зүйн ёһоор, ямар нэгэ тогтоолые буруушаажа тус хэрэг ёһооронь дахин хараха эрхэтэй дээдэ газарта гомодол бариха.
Зүүлтэ
Категори:Хуули
Гэлүгбэ
Гэлүгбэ ( dge lugs pa) гү, али Шарын шажан гэдэг боло Түбэдэй Бурханай шажанай сэдьхэгшэ, шэнэшэлгэшэ Зонхобо (1357—1419)-ын һургаалаар үүсэһэн Түбэдэй Буддын шажанай хамагай һүүлын шэнэ урсагал юм.
Нэрэ
Шарын шажанай Түбэд гаралтай нэрэ «Гэлүгбэ» гэдэг манай Монгол хэлэндэ Буянай ёһон гэһэн удхатай. Зонхобо Түбэдэй үмэнэдэ нютагай нэгэн агуйда шара малгай үмэһэн удтал даяаншалан һууһан тула тэрэнэй бии бологоһон шажанай урасхал шара малгайтан, ябаһаар монголдо шарын шажан гэжэ нэрлээгдэһэн байна. Энэнь 1577 ондо Түмэдэй Алтан хан энэ урсагалай тэргүүн Содном Жамсодо Далай лама алдар үргэмжэлһэнһөө хойшо Түбэдэй шажанай хуушан урсагалуудһаа (улаан малгайтан) үлүү ноёлжо, түгэн дэлгэрһэн байна. Иимһээ шарын шажан 1500 гаад оной үедэ манайда орож ерэжэ түгэн дэлгэрһэн харын шажан юм.
Түүхэ
Түбэд бурханай шажаниинь Сажаба ёһо, Гаржүдба ёһо, Гаадамба ёһо, Нинмаба ёһо, Ошор хүлэгэтнэй ёһо гэхэ зэргэ хэдэ хэдэн урсагал хэлбэряар дэлгэрһэн юм. Эдгээрһээ Гаадамбын һалбариинь ХI зуунай хоёр хахад Түбэд орондо үүһэһэн болоод тэрэниие дэлгэрүүлхэ, хэлбэрижүүлхэд Энэдхэгһээ залагдажа ерэһэн лама Зова Адиша [982-1054] зохихо нүлөө үзүүлээ. Адиша Түбэд зүбхэн бурханай шажанай үзэл һурталые дэлгэрүүлһэн түдыгүй сүмэ хиидэй амидаралые зохёон байгуулха, бурханай шажанай ёһо дэглэм, хурал номын ёһониие тогтоон хэрэгжүүлэхэд ехэ үүрэе гүйсэдхэнхэй.
Адиша, бурханай шажанай нэрэ хүндые Түбэдтэ сэргээн босгоход шэглүүлэн хубараг лама нарын сахил санбаар хүртэхэ ёһо болон заабал бэелүүлбэл зохихо шажанай ёһоной хэм хэмжээе мүрдүүлбэ. Адишагай үндэһэлэһэн Гаадамбын тус ёһон хожом Богдо Зонхобын үндэһэлэһэн һалбарида үлэмжэ нүлөөлһэн юм. Адишагай дарааха үедэ Түбэд орондо бурханай шажаниие ниигэм эдэй засагай байдалда зохисуулан саашид дэлгэрүүлһэн хүн боло түүхэндэ шарын шажанай «эзэн» гэжэ алдарһан Зонхобо Лубсандагба [1357-1419] гэгшэ хүн мүн.
Зонховын намтар түүхэ болон һорболжо эхэ бэшэг, шудалһан эрдэмтэн мэргэдэй һаналые үндэһэн болгон үзэхэдэ тэрэ Түбэдтэхи ниигэм түүхын тодорхой нүхэсэлэй дотор дэлгэржэ байһан бурханай шажанай ёһо номлолые гүнзэгырүүлхэдэ хүсэтэй нүлөө үзүүлһэншье һаа, бурханай шажанай номлолые Түбэд орон тухайн нүхэсэлдэ тохируулан хэрэглэһэниинь тэрэнэй нэрын шүтэлгэтэн олоной дотор алдаршуулхада хүргэбэ. Мүн саашалан шажанай ажаябуулагшанарай бэшэһэн түүхэ шастирта хэтэ үргэмжэлхэ, тэнгэри бурханай хубилгаан дүрэ болгон магтан, сайшааха зэргээр һурталшалһаар эсэсэй эсэстэ үльгэр домогой «гайхамшагта» эди шэдитэн мэтэ боложо уламаар хоёрдогшо бурхан багша гэһэн сүсэгтэнэй дотор үргэмжэлэгдэһэн байгаа.
Бурхны шашинд шинэчлэлт хийж шар малгайтны гү, али Шарын шашныг үндэслэгч нь Төвд лам Зонхав [1357-1419] болно. Тиймээс шарын шашныг Зонхавын шашин ч гэдэг.
Монгол оронд буддын шашин нийт гурван удаа нэвтэрсний гуравдах тохиолдол нь үлүү их амжилтыг олон дэлгэрчээ.
Өмнө нь хоёр ч удаа нэвтрээд төрийн шашин болж Их хаадын дэмжлэгийг олж байсан ч хаад язгууртны орд өргөөнөөс төдий л хальж чадаагүй байна. ХYI зууны хоёрдугаар хагасаас Монголд бурханы шашны шарын урсгал хүчтэй нэвтрэн дэлгэрлийг олнхэй. Шарын шашин чухам яагаад энэ үед хүчтэй дэлгэрэх болов гэвэл тухайн үеийн нийгэм, улс төрийн байдал Монгол, Төвд хоёр улсын ашиг сонирхол нэгдэн нийлснээс болнхэй. Үүнд хэд хэдэн хүчин зүйл нөлөөлнхэй.
Монгол улас
Эв нэгдлийнхээ хүчээр дэлхийг нэгтгэж байсан Монголчууд өөр хоорондоо нэгдэж чадахаа болив. Тиймээс улс орны нэгдмэл байдлыг сэргээн бэхжүүлэх үүднээс Монгол нутгийн эрх баригчид Төвдтэй холбоо тогтоон шашин дэлгэрүүлж оюун санааны хувьд нэгтгэх бодлого явуулсан гэлцэх. Харь оронд бусдыг дарангуйлан сууж байсан ноёд, сурвалжтанууд нутагтаа ирж эзэмшил нутаг, албат харьяат эд баялаг эрх мэдлээ булаалдан хоорондоо ширүүн тэмцэлдсэн нь жирийн олон түмнийг дайн дажнаар залхаах тайван амьдралыг хүсэх болсонтой бурханы шашны гол номлол тохирсон байх тал бий. Улсын зүгээс лам нарын эрх дархыг хуульчлан биелүүлж дэмжих бодлого явуулсан. Лам нарын зүгээс жирийн олон түмнийг бурханы шашинд оруулахын тулд эдийн засгийн урамшуулал үзүүлсэн нь шашин дэлгэрэх чухал хөшүүрэг болов. Бөөгийн хойллоглох ёсыг халж хүн нас барахад хүн амьтны амь таслахыг хориглосон нь олныг татсан гэдэг.
Түбэд улас
Төвдийн эрх баригчид Хятадаас өөрийн улс орон тусгаар тогтнолоо хамгаалахад Монголоос цэрэг улс төрийн дэмжлэг авах зорилгоор өөрсдийн шашныг дэлгэрүүлж Монголчуудтай холбоо тогтоох сонирхолтой байсан байна. Төвд дэх бурханы шашны улаан ба шарын урсгалын эрх баригчдын аль аль нь монголчуудаас цэрэг зэвсгийн дэмжлэгэ авч төвд дахь ноёрхох байр сууриа бэхжүүлэхийг хүсэмжилж байнхэй. Монголчуудыг шашиндаа оруулснаас сүсэгтнийхээ тоог нэмэгдүүлж нөлөөллийнхөө хүрээг тэлж төвд улс азийн улс төрийн тавцанд өөрийн эзлэх байр суурь, нэр хүндийг өсгөх зорилготой байв.
Шарын шажанай ехэ хүлгэн сударнууд
Шарын шажанай ёһо зүйн һургаал дотороо һанбаартан нарын ёһо һуртахуун, мүргэлэй ёһо һуртахуун, сүсэгтэнэй ёһо һуртахуун, тэрэшлэн бурханай шажанай доторхи томохон шэглэлээрээ эхэ хүлэгэнэй бага хүлэгэнэй, ошорто хүлэгэнэй ёһо һургаал гэгшэлэн ялгабарладаг.
Бурханай шажаниинь 2500 гаруй жэлын турша өөрын үзэл һургаалые багтааһан номын эхэ соморлиг үб сан үлдээһэн болоод иинхүү номой эхэ сан хүмрэг анха Энэдхэг орондо «Гурбан аймаг һабай ном» гэһэн нэрээр алдаршаба.
Гурбан аймаг һабай номой сомирлогой доторһоо хамагай эртын номготголой аймаг һаб гэгшье болоод тус сударта бурханай шажанай ёһоной субарга гэлэн, гэлэмаа сахилтанай даган мүрдэхэ, сахил санбаарай горим дэглэмые нарииһаган заахан хамта сахил санбаар тус бүрые алдажа гажуудуулха ябадалда тохирохо гэһэгээл залхаһаа бүхэниие энгын хэб хэмжээ шардлагаһаа эхилэн бүхээл бүтэн тогтолсоо хүрэтэр багтаан оруулжаа. тэрээй юртэмсые үзэхэ үзын гол үндэһые бэшэһэнэй хамта энэдхэгэй зан заншал арадай уламжлалта шажанай олон шиглэлэй тухай мэдэлэгые багтааһан олон судар оруулжоо. Мүн бурханай шажанай үндэһэн номлол тогтоһон таалалые гүнзгырүүлэн судар тарни болон ёһо ябадалай шиглэлын гол үзэл һурталые дэлгэрэнгүй һурталжалжаа.
Гурбан аймаг һабай номой хамагай һүүлшын гудхаар соморлиг «Илта номой аймаг сан» мүн болоно. Иимэ илта номой аймаг сан боло һаб шимын юртэмсэ, һайн муу сэдьхэл, сансар, нирвана, юртэмсын тогтосо, зохёон байгуулалта зэргэые 4 үнэнэй ялгабраар нарыбшлан үзүүлһэн шажан, гүн ухаанай номой соморлиг ажаа.
Бурханай шажан Түбэд орондо дэлгэршэ эхилхэ саг мүшһөө эхилэн Түбэдэй шажанай олон урсгалынхан Бурханай шажанай номлол һургаалые өөр өөрынхөөрөө олон түмэн инзаар хэсэгшэлэн оршуулжа байһан болоод тэрэнь саашадаа бурханай шажанай номлолой үндэһэ һанаа, агуулга, үгэ үзэгые ойлгомжо согсо, нэгэдмэл хэбээр үлдээхэдэ бэрхэшээлтэй болгожоо. Шухам энэ үедэ Түбэд хэлэнээ оршуулһан бурханай шажанай зохёолуудые схемшлэн ангилха оролдологые хэжэ эхилһэн байна. Түбэд хэлэндэ оршуулһан бурханай шажанай бүхэ ном зохёолые түбэдэй эрдэмтэн Будом Ринчендүбэ (1290—1364) тэргүүн ХIY зуунай үедэ эмхэтгэн суглуулжа Ганжуур, Данжуур гэжэ хоёр эхэ соморлиг болгоһон байдаг.
Холбооһон
Категори:Буддын шажан
Гэрэй борбилоо
Гэрэй борбилоо (Passer domesticus) — боро шубууд обогой (Passeridae) борбилоо түрэлэй (Passer) эгээн тарааһан зүйл. Хүнэй гэрэй дэргэдэ амидардаг эгээн алдартай шубуудай дунда. Газаада дүрсэнь ба жэргэлгэнь иимэ юм аал, бэлэн танижа болоно.
Зүүлтэ
Категори:Шубууд
Апломб
Апломб (aplomb — «шууд») — хэлэхэ барихадаа бэедээ найданги, бардам.
Зүүлтэ
Категори:Сэдьхэл шудалал
Мадрид
Мадрид (Madrid) — Испаниин ниислэл хото юм.
Юрэнхы мэдээсэл
Тус хотонь Испани уласай засаг захиргаанай түб гү, али ниислэл хото болоод Ибериин хахад аралай эдэй засагай гол түбүүдэй нэгэ юм. Түүншэлэн Мадрид можо улас, түүниие бүридүүлхэ сорын ганса можо болохо Мадрид можын түб болоно.
Европын холбооной гишүүн уласуудай ниислэлнүүд дунда хүн зоноороо Лондон, Берлин хоёр дараа орохо томо хото юм.
Дундада зуун
Мадрид хотын нэрэ түүхын һорболжо бэшэгтэ анха 9-р зуунда бэшэгдэһэн байдаг болоод Кордовын халифта уласай хаан I Мухаммед одоогой хаанай ордон байрлажа бай газарта бишыхан шэлтэгэн бариха тушаал гаргажа байгаа. Уг шэлтэгэнтэй хамта сайза баригдаһан байна. Тэрэнэй хажуугаар урдаха Мансанарес голые араб хэлээр "Ал Мажурид" (المجريط, "уһанай эхэ" гэһэн удха) гэдэг байһанһаа хотын нэрэ үүсэбэ.