cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тбилиси
Шажан
Хотын хүн зоной угсаатанай болон шажанай бүридэл элдэб. Ажаһуугшадай диилэнхинь үнэн алдартанай (Гүржиин үнэн алдартанай церковиин) гэшүүдшье һаа, Абанотубани дүүргэдэ болон Мейданда эртын Метехи гүржиин церковьһоо холо бэшэ синагоганууд, мечеть сүмэ хэдэн зуун метр оршом өөр хоорондоо ойро байрладаг.
Зүүлтэ
Категори:Гүржи Категори:Азиин ниислэлнүүд Категори:Европын ниислэлнүүд
7 һарын 31
Долодугаар һарын 31 — Григориин литын жэлэй 212-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 213-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 153 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Шабар эдлэл бүтээлгэ
Шабар ваар ( <, wǎ - дээбэриин хабтан) — наанги улаан шороогоор тодорхой хэлбэритэ оруулан барижа галда шатаажа хэһэн һаба һуулга.
Баарлалга
Керамика, шабар, шулуун бүтээгдэхүүниие болбосоруулан вааран эдлэл хэхэ машинуудые ажаллуулна. Түрэл бүриин вааран эдлэлэй загбарые гаргажа абахын тулада галые ехэдхэжэ, багадгажа тохируулна. Эрьежэ бай шабарые гар, хуруугаа даража, ваар, шаазан хэсын хэмжээе аажамаар томоруулжа хүсэһэн хэлбэри хэмжээе үүсхэжэ ажаллана.
Зүүлтэ
Категори:Шабар эдлэл
Воронежэй можо
Воронежэй можо — Оросой түб хэһэгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Түб холбооной тойрог болон Түб хара шоройн эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Воронеж хото. Москва хүрэтэр 515 км шахуу зайда байрлана.
8 һарын 1
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Пуна
Пуна (पुणे), Баруун Энэдхэгэй хото, Махараштра можо уласта Декан тэгшэ үндэрлигэй баруун-хойто хэһэгтэ Мутха болон Мула мүрэнүүд ниилэдэг сэгтэ Мумбай хотоһоо зүүн-урда тээшэ 200 км зайда байрлана. Хүн зониинь 2,69 сая ажаһуугшад (2004), хотын захатай тоолобол 4 сая ажаһуугшад оршом. Баруун Гата уулада Боргхат дабаанай замдахи шухала тээбэриин уулзабари.
Томо ажаүйлэдбэриин болон наймаанай түб, эдэй засагай талаар Мумбайтай дүтэ холбоотой. Машина барилга, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй, арһанай ба гуталай, саарһанай, химиин ажаүйлэдбэри. Пунын хажууда — антибиотигуудай үйлэдбэри. Магатхын ехэ һургуули (1949 он хойшо) гэхэ мэтэ дээдэ һургуулинууд. Вирусологиин эрдэм шэнжэлгын түб. Келкар ранзын музей.
Хэзээ нэгэтэ Пуна Маратха уласай ниислэл хото байгаашье һаа, 1818 ондо англишуудай эзэлэгдэһэн байгаа. Пешвануудай һуудал байһан Шанварвада ордон-хэрэмэй үлэгдэлнүүд (1736). Һиилэһэн шулуугаар баригдаһан Келкар ранзын ордон. Британиин ноерхолдо эсэргүүсэгшэ Махатма Гандиин баталагдаһан газар болоһон Италиин маягтай аркаар шэмэглэһэн Ага Ханай ордон. Томо дархи шулуунһаа һиилэһэн Паталешвар сүмэ, Парвати дангинын сүмэ. Пунын хажууда — Симха Гад хэрэм («арсалангай хэрэм»), Шиваджи үедэ баригдаһан Раджгарх, Торна, Пурандер, Шивнери хэрэмүүд.
Категори:Энэдхэгэй хотонууд
8 һарын 2
Наймадугаар һарын 2 — Григориин литын жэлэй 214-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 215-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 151 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Үржэн Гармаев
Гармын Үржэн (1888 — 1947 оной 3 һарын 13) — Буряад-Монгол арадай агуу ехэ жанжан, Япон эзэнтэ гүрэнэй Квантун армиин генерал-лейтенант юм. 1917-1923 оной Эрхэтэнэй дайнай ба Дэлхэйн II-р дайнай гэшүүн.
Үржэн Гармаев 1888 ондо мүнөөнэй Забайкалиин хизаарай Бооржын аймагай Тогоото һууринда түрэһэн юм. Шэтэдэ мэргэжэлэй һургуули дүүргээд, монгол, ород хэлэнүүдэй багшаар хүдэлбэ. Эрхэтэнэй дайнай үедэ атаман Семёновой штабта алба хэһэн байна. 1921 ондо бүлөөрөө Манжуур зугадаба. 1933 ондо Манжоу-Го уласай тогтоходо, полковник зэргэтэй боложо, буряадууд, монголшуудһаа бүридэһэн морин сэрэгэй хоёр полкые командалба. 1938 ондо Манжоу-Го уласай генерал-лейтенант болобо. 1945 оной 8 һарын 30-да, япон армиин бута сохюулһанай һүүлдэ, зүблэлтэ комендатурада бэеэ тушааба. 1947 оной 3 һарын 13-да шүүхын шиидхэбэреэр буудуулаа. 1992 ондо хэрэгынь сагааруулагдаһан байна. Үржэн Гармаевые НКВД-гэй агент байһан байжа болоо гэжэ баһа тухайлдаг. Санжидма басаганиинь мүнөө Буряадта ажаһуудаг, Дашанима хүбүүниинь – Улаан-Баатарта.
Категори:Буряадууд
Түүхэй эд
Түүхэй эд бол тухайн үеын шэнжэлхэ ухаан, техникын хүгжэлэй түбшэнһөө хамааран өөршэлэгдэжэ байдаг харисангы ойлголто юм. Түүхэй эд гэжэ эдэй засагай хубида ашагтай үрэ дүн үгэхэ бүридүүлһэн байгаалиин баялиг, ургамал, амитанай гаралтай эд зүйлнүүд, үйлэдбэриин бэлэн ба хахад болбосоруулһан бүтээгдэхүүные хэлэнэ.
Мүн үзэхэ
Категори:Эдэй засаг
Хүбэн
Хүбэн  — сэсэгынь шарабтар, тоор мэтэ хара хүрэн жэмэстэй, унгарилынь сагаан нэгэ наһата сөөг ургамал юм. Хүбэнгэй хонгорcог — хүбэнгэй тоор (хүбэнгэй жэмэс), хүбэнгэй тоһон (хүбэнгэй үрэһөө шахажа абаһан тоһон). Хүбэн үбһэн (ургамал) — улалжтан обогой намаг газар ургадаг олон наһата үбһэн, үрэлхэ үедээ хүбэн мэтэ үһэтэй болоно; хүбэн түрүүтэ.
Нэхэмэлэй үйлэдбэриин гол түүхэй эд ба наранай гэрэл, шииг, дулаан ехэтэй, халуун дулаан уларил бүхы уһажуулалтатай таряална. Дэлхэйн ниитэ 30 үлүү орондо 35 сая/га-да таряалжа 50 оршом хубииень Хитад, АНУ, үлдэһэнииень Энэдхэг, Узбекстан, Пакистан, Бразил, Египет, Перу, Судан уласууд таряална.
Зүүлтэ
Категори:Ургамалнууд Категори:Бүд
Португал хэлэн
Португал хэлэн (português) болбол Португал уласай үндэһэн хүн зон португалшууд болон Бразил уласай үндэһэн хүн зоной түрэлхи хэлэн юм. Мүн хуушан Португал уласай эзэмшэлдэ байһан нютагуудта португал хэлэн үргэн тарааһан байдаг. Хэлэ шэнжэлэлэй ангилалаар Энэдхэг-Европо изагуурай Роман бүлэгтэ багтана. Португал хэлые мүнөө 236 сая хүн эхэ болгон дуугааржа, 9 улас албан ёһоной хэлээ гэжэ хуулишалаа.
Зүүлтэ
Категори:Хэлэнүүд
Мяхан
Мяхан — хүн, амитанай яһан, арһанай забһардахи хүндэлэн һудалта балсангай бүд ба эрьен тойроной өөхэнэй эд юм. Мүн заримдаа дайбари баһа мяхан гэжэ нэрлэдэг: хэлэн, эльгэн, бөөрэ, тархи, зүрхэн, үрсэ, улаан хоолой, гэхэ мэтэ. Мяхан голдуу хүнэһэнэй бүтээгдэхүүнөөр болгон ашаглажа байна.
Хүн түрэлхитэн анха бии болоходоол алибаа амитанай мяхые эдижэ ерэһэн. Гэхыдээ газар зүйн байрашал, уларил, улас үндэһэтэнэй ёһо заншалһаан шалтагаалан түрэл бүриин амитанай мяхые эдижэ ерэбэ. Амитан бүриин мяхан янза бүриин найралга, шэм тэжээлтэй байдаг. Мяхые дотор ангиин, малай, гэрэй тэжээмэл амитанай, далайн амитанай гэхэ мэтээр ангилдаг. Малай мяхые монголшууд тураг мяхан, дотор мяхан гэжэ ангилдаг. Дотор мяханда табан сула эрхэтэн, гэдэһэн доторой мяхан орохо болоод яһан дээрэ тулгуурилһан балсанлиг мяхые тураг мяха гэжэ нэрлэдэг. Далайн оронойхи голдуу загаһан, хабшаахайн мяхые хэрэглэдэг байхада эрэс тэс уларилтай, дүрбэн уларил хосолһон, нүүдэлшэдэй соёл эргэншэлтэй монголшууд өөхэн тоһон, уураг ехэтэй ан амитан, малай мяхые янза бүреэр болбосоруулан хэрэглэжэ ерэбэ. Монголшуудай хүнэһэндээ хэрэглэдэг мяханиинь ехэбшэлэн түмэр, уһан, шороо, уурагай бүтэсэтэй болоод түрэл бүриин амин дэмээр баялиг. Монголшууд зун, намарай уларилда халуун ушар мяханай хэрэгсээгээ багадхажа, сагаан эдеэниие ехэбшэлэн хэрэглэжэ ямаан, тэмээнэй борсо голдуу эдидэг. Харин үбэл, хабар хүйтэн шэрүүн ушар элшэлиг, өөхэн тоһон ехэтэй хонин, үхэр, адууһанай мяхые хэрэглэдэг. Адууһанай мяханиинь халуун шанартай ушар янза бүриин ханяада томуу зэргэ үбшэнһөө уридшалан һэргылхэ, анагааха шадалтай. Хониной мяхан хүсэн тамир оруулжа, дархалааниие һайжаруулдаг ушар амаржажа түрэһэн хүндэ хониной мяхаар шүлэ хэжэ үгэдэг. Монголшуудай мяхые болбосоруулан хэрэглэжэ ерэһэн нэгэ шухала арга бол ямаан, тэмээн, үхэрэй мяхые борсолжо (хатаажа) удаан хугасаагаар эдидэг, энэнь баһа халуун дулаанай уларилда амта шанараа алдажа муудахагүй, нүүдэллэн ябахада ашаа тээшэндэ хүнгэн абһаар аргые олоһон хэрэг. Харин адууһанай мяхые борсолдоггүй.
Холбооһон
Категори:Хоол хүнэһэн Категори:Малай бүтээгдэхүүн
Арканзас
Арканзас (Arkansas) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас юм. Арканзас зургаан можо уластай хилэ залгадаг болоод зүүн хилэнь юрэнхыдөө Миссисипи мүрэниие дагаһан байдаг. Тус можо уласай газарзүйн бүһэнүүдтэнь АНУ-ай дотоодр үндэрлиг газарые бүридүүлэгшэ Озаркс ба Уачита уулархаг бүһэһөө эхлээд зүүн зүгтэ Миссисипи мүрэнэй дагууха нам доро газар хүрэтэр хамаарна. Ниислэл болоод эгээн олон хүн зонтой хотонь тус можо уласай түб хэһэгтэ оршохо Литл-Рок юм.
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Леонид Потапов
Леонид Васильевич Потапов (1935 оной 7 һарын 4, Буряад АССР) — Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Уласай анханай юрынхэлэгшэ (1994-2007).
Намтар
1935 ондо Баунтын аймагта түрөө. Түмэр замай инженернүүдэй Хабаровскын дээдэ һургуули дүүргэһэнэй һүүлээр Улаан-Үдын ЛВРЗ-дэ мастераар, цехэй даргаар, үйлэдбэриин ахамад инженерээр хүдэлөө. 1965 ондо Эрхүүгэй арадай ажахын дээдэ һургуули дүүргээ. 1976-1987 онуудта КПСС-эй Буряадай рескомдо хүдэлөө. 1987 онһоо Туркменистанда Марыйн облгүйсэдкомой түрүүлэгшээр томилогдоо һэн, 1990 онһоо Туркмениин ССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Түрүүлэгшын орлогшоор хүдэлөө. 1990 оной дүрбэдүгээр һарада олонһоо нэгые шэлэлгын үндэһөөр намай Буряадай можын комитедэй 1-дэхи нарин бэшэгэй даргаар, 1991 оной арбадугаар һарада Буряадай АССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Түрүүлэгшээр һунгагдаһан байна. 1994 оной июнь һарада Буряад Республикын тyрyyшын Юрынхэлэгшээр - Захиргаанай Түрүүлэгшээр һунгагдаа. Л.В.Потапов - эдэй засагай эрдэмэй кандидат. Эрдэмэй докторой зэргэ хамгаалхаар диссертаци бэлдэнхэй.
Буряадай һунгуулиин 3-дахи тойрогһоо Россин Федерациин Холбооной Суглаанай Холбооной Зүблэлэй гэшүүнээр һунгагдаа. 1995 оной арбанхоёрдугаар һараһаа Россин Федерациин Холбооной Суглаанай Холбооной Зүблэлэй гэшүүн, хүдөө ажахын политикын талаар комитедэй түрүүлэгшын орлогшо.
Абари зангайнь гол шэнжэ гэбэл, өөртөө шүүмжэлхы ёһоор хандалга, өөртөө болон бусадта шанга эрилтэ табилга, хүниие, тэрэнэй сэдьхэл бодол ойлгохые оролдодог.
2007 оной долодугаар һарада Буряад уласай юрынхэлэгшын албан тушаалааһаа огсорбо.
Гадаад холбооһон
Категори:Буряад Улас
Аризона
Аризона (Arizona, навахо Hoozdo Hahoodzo) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Баруун Урда бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Ниислэл болоод хамагай томо хотонь Финикс. Хоёрдохи томо хотонь Таксон болоод энэнэй дараа Фениксын бүһын дүрбэн хото, тухайлбал Меза, Чандлер, Глендэйл, Скоттсдэйл хотонууд ороно.
Аризона 1912 оной хоёрдугаар һарын 14-ндэ Холбоондо нэгэдэһэн, АНУ-ай эхэ газарай можо уласуудһаа эгээн һүүлшын гү, али 48-дахи можо улас болоһон. Аризонань сүлын уурал амисхал, илангуяа халуун зун, хүйтэн үбэлөөрөө нэрэтэй. Гэбэш хойто зүгтэ байха үндэрлиг нютагаараа сүлһөө сэрүүн уур амисхалтай нарһан ой, уулатай. 2006 оной долодугаар һарын 1-нэй хүн зоной тоосоогоор Аризона хүн зоной үһэлтэгөөр АНУ-да түрүүлжэ, Невадые гүйсэжэ түрүүлбэ.
Аризонань Дүрбэн үнсэгэй (Four Corners) можо уласуудай нэгэ юм. Аризона Нью-Мексико, Юта, Невада, Калифорни можо уласуудтай хилэлдэг болоод Колорадо можо уластай нэгэ үзүүрээрээ ниилэдэг. Тэрэ Мексикын Сонора, Баха Калифорни можо уласуудтай хилэ залгадаг. Аризонада Гранд-Каньонһоо гадна олон ой модон, үндэһэнэй парк, дурасхалта газар, индианай нөөсэ газар байдаг бэлэй.
Мүн үзэхэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Харьков
Харьков (Харків), Украина уласай хото, Харьковой можын засаг захиргаанай түб мүн. Түмэр замай уулзабари. 1 443 мянган (2015) хүнтэй саятан, уласайнгаа хоёрдохи томо хото. Машина бүтээлгэ, энэ тоодо энергетикын машина бүтээлгэ ба сахилгаан техникын ажаүйлэдбэри («Турбоатом», «Электротяжмаш», «Укрэлектромаш», гэхэ мэтэ үйлэдбэриин холбоонууд; сахилгаан механикын, «Южкабель» гэхэ мэтэ үйлэдбэринүүд), тракторой («Харьковский тракторный завод» үйлэдбэриин холбоо), хүдөө ажахын ба тээбэриин («Серп и молот» хүдэлүүр бүтээхэ үйлэдбэриин холбоо; ниидэхэ онгосын ажаүйлэдбэри г.м.) машина бүтээлгэ, станок ба тоног түхеэрэмжэ бүтээлгэ, радио сахилгаанай ажаүйлэдбэри гэхэ мэтэ. Химиин ба хими — эм зүйн, хүнэһэнэй, хүнгэн (бүдэй, гуталай, арһанай, гэхэ мэтэ) ажаүйлэдбэри. 13 станцитай метрополитен (1975 онһоо). 21 дээдэ һургуулинууд, 6 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр), түүхын, уран зурагай, байгаали шэнжэлгын музейнүүд. XVII зуун жэлэй дунда бэхилэлтээр байгдууланхай. 1919-34 оной хоорондо Украинын ССР-эй ниислэл хото. Покровой (XVII зуун) ба Успениин (XVIII зуун) собор сүмэнүүд; хуушан Екатеринын ордон (XVIII зуун), эдихэ юумэнэй склад (XVIII зуун).
Газар зүй
Харьков хото далайн нюрууһаа дээшэ 94—205 метр үндэр газар 350 км² нютаг эзэлэн оршодог. Дунда Харьков, Лопань, Уды, Немышля, Алексеевка, Саржинка, Очеретянка, Роганка, Студенок зэргэ гол горхон урдадаг.
Ниислэл Киев хотоһоо 477 км, Орос Уласай хилэһээ 26 км зайда оршодог. Өөрын гэһэн хотын бөөгнэрэлтэй. Үргэн хүреэндэ энэ хилэ дамнаад Харьков–Белгород хотын бөөгнэрэл болодог.
Ленинэй, Дзержинскын, Киевэй, Москвагай, Фрунзын, Орджоникидзегэй, Коминтернын, Чернозаводын, Октябриин гээд 9 хороондо хубаагдадаг.
Хүн зон
Харьков хотодо 1 452 443 хүн ажаһуудаг. Хүн зоной тоогоор уласайнгаа хотонуудһаа хоёрдугаарта ябана. Түрүүһөөн олон үндэһэтэнэй үлгы байһан. Еврей олон байжа байгаад дайнаар нэлэнхы хүнөөгдэһэн. Одоо украинашууд олонхиие бүридүүлжэ байна.
Зүүлтэ
Категори:Украина Категори:Харьковой можо
Бенгал хэлэн
Бенгал хэлэн ( бенгалаар বাংলা, дуудалгые бэшэбэл бангла гү, али банла) — хэлэнэй уг гаралай ангилалаар Энэдхэг-Европо изагуурай Энэдхэг-Ари һалбариин Зүүн бүлэгтэ харьяалагдаха хэлэн юм. Мүнөөнэй Бангладеш (тодоруулбал Зүүн Бенгал) даяар; Энэдхэгэй Баруун Бенгал даяар, Трипура, Ассамай зарим нютагаар Бенгал хэлэтэ бенгалшууд ажаһуудаг.
Зүүлтэ
Категори:Хэлэнүүд
8 һарын 3
Наймадугаар һарын 3 — Григориин литын жэлэй 215-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 216-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 150 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Ном
Ном гэһэн үгэ олон утгатай:
8 һарын 4
Наймадугаар һарын 4 — Григориин литын жэлэй 216-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 217-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 149 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
2022 оной Казахстандахи эсэргүүсэлтэ
2022 оной 1 һарын 2-до Казахстанда байгаалиин газай үнын гэнтэ эгсэ дээшэлһэнэй дараа эсэргүүсэлтэ эхилһэн ба үнын дээшэлгэнь Казахстанай засагай газарай һанахада үндэр эрилтэ ба үнын тогтоолготой холбоотой. Эсэргүүсэлтэ, газарай тоһоной гарадаг газар дээрэ баригдаһан, Жанаозен хотодо эхилһэншье, туһа уласай бусад хотонуудта түргэн тараһан, хамагай томо хото болохо Алимта хотоные оруулалсаад. Засагай газар болон урдын юрэнхылэгшэ Нурсултан Назарбаевдэ ургажа буй сэдьхэлээ ханаагүй байлга олониитын жагсаалда нүлөөлһэн. Казахстанай засагай газарай эсэргүү олониитын оппозици байхагүй тула үймөөные эрхэтэд шууд суглуулһан түһөөтэй. Харюуда Юрэнхылэгшэ Касым-Жомарт Токаев 1 һарын 5-һаа эхилэн Мангыстау Аймагта ба Алимта хотодо онсо байдал зарлаба. Маминай Кабинет тэрэ үдэр отставкада гараһан. Үймөөнэй харюуда Хамтын Аюулгүй Байдалай Хэрээнэй Байгуулга (ХАБХБ) – Армени, Беларусь, Кыргыз, Орос, Таджикистан, мүн Казахстан байдаг зүблэлтын дараахи уласуудай сэрэгэй бүлэг – Казахстанда энхые сахюулха сэрэгээ табихые зүбшөөһэн.
Зүүлтэ
Категори:2022 оной гэмтэ ябадалнууд Категори:2022 оной эсэргүүсэлтүүд Эсэргүүсэлтүүд Категори:Азидахи Галдалга Категори:2020-д ондохи Галдалга Категори:2022 оной 1 һарын гэмтэ ябадалнууд Категори:2022 оной 1 һарын Азидахи үйлэ ябадалнууд Категори:Боложо буй эсэргүүсэлтүүд Категори:Үнын арсалдаан 2022
Нюдэн
Нюдэн (oculus) — хүнэй, ​һээр нюргатан, олон һээр нюргагүй амитадай гэрэлые мэдэржэ, хүлээн абаха үүргэтэй мэдэрэлэй эрхэтэн (үзэгдэхэ системын эрхэтэн) юм. Хүн, һээр нюргатан амитадта — хос эрхэтэн; тархида хараанай мэдэрэлээр холбогдоһон нюдэнэй алимһаа, туһалха багажаһаа (нюдэнэй балсан, зубхи болон хуурай газарай һээр нюргатанда нёлбоһоной булшархай) бүридэнэ.
Нюдэнэй һолонго гадарай нүхэн (нюдэнэй сэсэгы) соогуур гэрэлэй туяа нюдэн соо оруулаад, алимай газаа тала, эбэрлиг, линзэ болон шэл хэлбэритэн байгуулга дээрэ хугархаад, торлигто харагдадаг зүйлэй дүрсэ үгэнэ.
Хүнэй нюдөөр газаа мэдээсэлэй 90 % ородог.
Зүүлтэ
Категори:Мэдэрэлэй эрхэтэнүүд
Хамар
Хамар үнэрэй сэрэгдэхүүниие мэдэрхэ эрхэтэн юм. Газаахи хамар, хамарай хүнды болон хамарай синусуудһаа бүридэнэ. Балсан, арһаар бүрхөөгдэһэн яһан-мэнгээрһэнэй араг яһан газаахи хамар болодог. Хамар хамар залгюурай хүндытэй арын нүхээр - хоануудаар - холбоотой. Хамарай ханаар хоёр таһалгаар хубаагдана.
Хамарай алшуур баян шуһаар ниилүүлһэн байна. Хамар амисхаха, үнэрлэгдэхэ, хамгааха, резонатор үүргэтэй мүн.
Категори:Мэдэрэлэй эрхэтэнүүд
8 һарын 5
Наймадугаар һарын 5 — Григориин литын жэлэй 217-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 218-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 148 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Гүржи хэлэн
Гүржи хэлэн (ქართული ენა картули эна), кавказай (ибери-кавказай) хэлэнүүдэй картвел хэлэнэй бүлэгтэй хамаатай. Гүржиин уласай албан ёһоной хэлэн, гүржинүүдэй үндэһэтэнэй хэлэн. Гүржи үзэгэй һуурин дээрэ бэшэгтэй. 1993 оной мэдээгээр 4 сая гаран дуугарагшадтай. Сван, мегрел, лаз зэргэ бусад картвел түрэлэй хэлээр дуугардаг гүржи угсаатанай уран зохёолой хэлэн мүн.
Зүүлтэ
Категори:Гүржи Категори:Хэлэнүүд
8 һарын 6
Наймадугаар һарын 6 — Григориин литын жэлэй 218-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 219-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 147 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Циндао
Циндао, Зүүн Хитадай хото, Шаньдун хахад арал урда эрье дээрэ, Шаньдун можодо байрлана; Шара тэнгисэй булангай эрье дээрэхи уһанай боомто. Хүн зониинь 1,6 сая ажаһуугшад (2004).
Томо нэхэмэлэй ажаүйлэдбэриин түб. Хүнэһэнэй, химиин ажаүйлэдбэри, машина барилга. Загаһа барилга. Далайн курорт. Далай зүйн эрдэм шэнжэлгын түб. Далайн музей. Хитадта эгээн томо пиво (шара айраг) хэхэ түб.
1898 ондо Циндаогай уһанай боомто Германиин булимтаран хүлһэлһэн. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай (1914–18) һүүлдэ Германиин хүлһэлһэн Шаньдунгай газар нютаг Японой эзэлһэншье, 1922 оной Вашингтоной конференциин (1921–22) үрэ дүндэ Хитадта бусаажа үгөө. Хотын уран барилгада Германи ехэ нүлөө үзөө һэн. Хотодо Европынхидай бариһан XIX - XX зуунай костелнууд, засаг захиргаанай байшангууд болон пивоварнинууд хадагалагдаба. Циндаогай тэмдэгынь хотын далан (утань — 440 м, үргэниинь — 8 м), далангай эсэстэнь найман булантай беседкэ байна. Мүрэнэй эрье томо хотын сэсэрлиг байдаг дээрэһээ, Циндаогай нэрэнь «Ногоон арал» гэжэ удхатай байна. Бадагуань дүүргэ онсо алдартай, тэрэ дүүргэдэ түрэл бүриин маягууд байдаг ушар, «Дэлхэйн уран барилгын музей» гэжэ нэрлэдэг.
Украин хэлэн
Украин хэлэн (українська мова) болбол Энэдхэг-Европын Зүүн Славян бүлэгэй хэлэн юм. Украинын албан ёһоной ба дэлхэй даяар украинашуудай түрэлхи хэлэн мүн.
Холбооһон
Категори:Украина Категори:Хэлэнүүд
Саратовой можо
Саратовой можо — Зүүн Европын тала газарай зүүн урда зүгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Эжэл шадар холбооной тойрог болон Эжэл шадар эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Саратов хото.
Урда зүгтэ Волгоградай можодо, баруун зүгтэ Воронежэй ба Тамбовой можодо, хойто зүгтэ Пензын, Самарын ба Ульяновскын можодо, зүүн зүгтэ Казахстанда хилэ нэгэтэй байгаад Оренбургын можодо ганса нэгэ сэгтэ хилэ нэгэтэй юм.
Танк
Танк (tank — «бааг, уһа нөөсэлхэ һаба»), маша зэбсэглэһэн (буу, пулемёдтай) өөрөө ябагша гэнжэтэй байлдаанай хуягта машина юм. Хүдэлөөнтэ операци, тактикын шэнжэтэй добтолго, хамгаалалтын шадабхые хослуулһан фронтын шугамай байлдаанай хэрэгсэл юм. Галай хүсэниие эрьелдэгшэ буугай самхагта байрлаха томо калибрын үндэһэн буу, хоёрдогшо пулемёт хоёр бүридүүлнэ. Харин хүндэ хуяг болон хаа сайгүй ябаха хүдэлөөнэй шадабхинь танк болон тэрэнэй багые хамгаалжа, тулалдаанай талбарида хуягта сэрэгэй гүйсэдхэдэг бүхыл гол үүргые хэрэгжүүлхэ боломжоор хангана.
Түрүүшын танкууд
1904 ондо өөрөө ябагша хуягта машиные Австрида зохёон бүтээбэ. Уг машиные сэрэгэй дарга, үндэр зэрэглэлтэй улас түрэшэдэй ами наһые хамгаалха зорюулалтаар үйлэдбэрилжэ эхилһэн байна. Энэнэй дараа англиин эрдэмтэд танк зохёон бүтээхэ ажалда эдибхитэй оролсожо 1916 ондо түрүүшын хуягта танкые хүдэлгэһэн байна. Соммын тулалдаанай үеэр Ехэ Британиин арми Уинстон Черчиллиин шууд ударидалга доро 2600 оршом танкые үйлэдбэрлээд байһан тухайн саг үедээ дэлхэйн эгээн хүсэрхэг хуурай замай армиие үүсхээд байба.
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ британишууд окопой байлдаанай гасаанһаа гарахын тулада танкые түрүүшынхиеэ бүтээжэ, байлдаанда хэрэглэбэ. Түрүүшынхиеэ Соммын тулалдаанда үсөөн тоогоор гаргажа ашаглаһан. Танкые анха бүтээжэ байхадаа зэбсэг гэжэ танигдуулахагүйн тулада Месопотамиин аян дайнда хэрэглэхэ уһан тээбэрилэгшэ байдалаар зохёон бүтээжэ байһан болон хэжэ бай зүйлөө «танк» гэжэ нэрлэжэ байба. Энэнһээ гадна нэрын гаралай талаар хоёршье ондоо һанал байдаг. XV зуунай дунда үедэ нэрэтэ зохёон бүтээгшэ Леонардо Да Винчи бүтээлэйнгөө нэгэн хэһэгтэ өөрөө ябагша гэнжэтэй техникые зуража, хэрхэн ажаллаха техникын дэс дараалалые бэшэһэн байдаг. Энэнһээ Англиин зүгнэлтэ зохёолшо Уейлс һанаа абажа «Газарай түмэр хуягта» нэрэтэй үгүүлэлгэеэ бэшэжэ байгаа. Тэрэнэй бүтээл танкын эд ангинуудые нарин дүрсэлжэ бэшэһэн зохёол байгаа. Шухамдаа һанаандагүй бэшэһэн тэрэнэй зохёол ерээдүйн танк бии болоходо шухала үльгэр болоһон юм.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үе (1939—1945)
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай хоорондо танкын загбар, тактикын шадабари тон хурдасатай һайжаржа, дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеэр танкын шэнэшлэлэй үрдилдөөн эдибхитэй үрнэхэ болобо. Танкынь Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ асар ехэ үүргэ гүйсэдхэһэн юм. Зүблэтэ Холбоодо дайнай турша хэрэглэжэ байһан эгээн шэлдэг танкынь Т-34 ба КВ юм. Тэрэниие бүтээһэнээр танкын һунгадаг загбар бии болоо. Юрэнхыдөө XX зуунай хахадта танкын үрдилдөөн Т-34 болон Барс танкын хоорондо ябагдаһан. Т-34 Улаан армиин зэбсэглэлдэ 1939 ондо ороһон ба Эсэгэ ороной дайнай хуягта техникын үндэһэниинь болоһон юм. Дэлхэйн хоёрдугаар дайны эгээн олон тооной танкые Т-34 гэхэ ба тэрэниие Михаил Ильич Кошкинай ударидаһан олон зохёон бүтээгшэ, инженернүүдэй Харьковто хэһэн бүтээл байгаа. Мүн эгээн нэрэ суутайшье баһа хамагай «үлэ танигдаһан» танк юм. Фашис Германиие илаһан илалтын нэгэ бэлгэдэл Т-34. Дайнай эхин үеэр германишуудай танкта эсэргүү хэрэгсэл тэрэниие усадхажа шадахагүй шахуу байгаа. Зузаан хуяг, хуягай юрэ буһын налуугаар уг танк дабуу талаа абаһан байба. 1941 ондо Германи танкуудһаа Т-34 хамаагүй дабуу байһанда маргаха зүйлгүй. Гэхыдээ хэдэн хэдэн дутагдал байгаа. Дурангын шанар һайн бэшэ. Танкын даргань сумлагшые хамтаран хэжэ байһан ба оршоной хиналтань хизгаарлагдамал, дотор самхагай дотор (76 мм-ын ехэ буутай Т-34-ын хубида) зай ехэхэн дабшуу ашагтай тусхал 300 метрын дотор зайда Германи (Panzerkampfwagen T-VI «Тiger») «Барсын» хуягые нэбтэлжэ шадахаар байһан болон Германи Барс танкуудта даргань сумлагшые хэжэ байгаагүйһөө өөрөө байлдаанай талбариие бүрин хинаха боломжоор үлүү, 1000 метрһээ багагүй зайһаа буудалга хэжэ Т-34-ые һүнөөхэ бололсоотой байгаа. Германи танкууд дайнай турша Т-34-ые маневр, хурдаараа гүйсөөгүй бэлэй. Яков Вихман, Иван Трашутин хоёрой бүтээһэн В-2 дизель хүдэлүүр уг танкын хурдые хаашье байхагүйгөөр нэмэгдүүлжэ үгэһэн ба түлишэ голдоггүй, хэмнэлтэтэй байгаа.
Хубсаһан
Хубсаһан — хүнэй бэедээ үмдэжэ хэрэглэхэ нэхэмэл эдэй юрэнхы нэрэ. Хажуугархи оршоной юумэн үзэгдэл (бороо, шороо, гал, хүйтэн г.м), хорхой шумуул, хорото бодос гээд олон байнгын хүсэн зүйлһөө хүн өөрынгөө бэе, эрүүл мэндэеэ хамгаалхын тулада "нүмэрдэг" байгаалиин болон зохёомол эд нэхэмэл болон шэрэһэн зүйлые юрэнхыдэнь нэрлэнэ. Энэһээ гадна хубсаһан олон түрэлэй бодос, холисын нүлөөгөөр гоо зүйн хэрэгсээ шаардалга хангахын сасуу ниигэмэй соёл, зан заншал, түүхые элидхэһээр мүнөөдэрэй түбшэндэ ерээ. Сор үһэн, элдэб шэмэглэлээр шэмэглэхэнь олон даа.
Танк
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үе (1939—1945)
Энэ танк 1943 ондо Улаан армиин хамагай олон тооной машина болоһон юм. Уламаар Германи армида хүсэтэй танкууд ба танк эсэргүүсэхэ шэнэ зэбсэг гаража ерэһэн бэлэй. Тэдэндэ эсэргүү ганса зам байһаниинь Т-34-ые шэншэлэн 85 мм-ын буутай ута хуягыень зузаалха хэрэгтэй болоһон юм. Иигээд шэнээр үйлэдбэрилэгдэһэн Т-34-85 танк олоноор фрондто гаража ерэн энэ машинай алдар нэрые ехэдхэбэ. Дайнай үеэр энэ танкые долоон үйлэдбэридэ хэһэн ба ниитэдээ 33805 шэрхэг Т-34, 21046 шэрхэг Т-34-85 ба тэдэнэй ехэ бэе дээрэ бүтээгдэһэн өөрөө ябаха ехэ буу 5780 шэрхэгые тус тус үйлэдбэрилэбэ.
Хубсаһан
Хубсаһанай юрэнхы ангилалынь эрэгтэй, эмэгтэй хүнэй гэжэ ангилагдана.
Танк
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үе (1939—1945)
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай хоорондо танкын загбар, тактикын шадабариие улам һайжаруулжа, Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеэр хубиһан хүгжэжэ мүнөөе хүрэтэр оршожо байгаа хуягта техникын байлдаанай концепциие бии болгоһон ба Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ асар ехэ үүргэ гүйсэдхэһэн юм. Зүблэлтэ Холбооной дайнай турша хэрэглэжэ байһан эгээн шэлдэг танкуудай нэгэ болохо Т-34-ээ бүтээһэниинь байлдаанай үндэһэн танкын түрүүшын загбарай нэгэ болоһон. Германи танкын асар ехэ хүсые артиллери, агаарай хүсөөр дэмжүүлэн дайсанай фронтые гэнтээр сохижо, дайсанай эсэргүүсэлые бүрин задалха блицкриг гэһэн стратегиие болбосоруулаа.
Хубсаһан
Холбооһон
Музей
Категори:Хубсаһан
Танк
Мүнөөнэй танкууд
Мүнөө үедэ танкые амяараа ашаглахань хобор болон гол түлэб ябаган сэрэгээр дэмжүүлһэн хуягта танкын анги болгон зохёон байгуулха болоһон. Ябаган сэрэг танкые дагахадаа хуягта тээбэриин хэрэгсэл гү, али ябаган сэрэгэй байлдаанай техниката һуужа болоно. Тэрэшэлэн хуягта танкын ангиие тагнуулай ба дайрагша бүмбэгэдэгшэ ниидэхэ онгосо, байлдаанай ниидэдэг тэрэниие дагалдадаг.
Ехэ шадабхи, олон талата хэрэглээтэй тула байлдаанай танк оршон үеын арминуудай нэгэ гол бүрилдэхүүн хэһэг гэжэ тоосогдодог. Гэхыдээ уламжалалта буса, хүсэ тэнсэбэригүй байлдаан зонхилхо болоһон, танк усадхаха зорюулалтын зэбсэг техника олоноор зохёон бүтээгдэжэ хуягта танкын хүсэнэй ашагтай талада этигэл ядаха хандалгатай болоһон. Танкые XXI зуунай хэрэгсээндэ ниисүүлэн хүгжүүлхын тулада шудалгаа, туршалтын ажал хэгдэһээр байгаа бэлэй.
Холбооһон
Категори:Зэбсэг
8 һарын 7
Наймадугаар һарын 7 — Григориин литын жэлэй 219-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 220-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 146 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Байгаалиин нөөсэ
Байгаалиин нөөсэ гэжэ хүниин гараар бүтээгдээгүй, байгаалида байдаг, хүнүүдэй оршон тогтонихо хэрэгсэл юм. Эндэ уһан, хүрьһэн, ургамал, амитан, шууд ба болбосоруусан хэлбэреэр ашагладаг эрдэсүүд хамаарагдадаг. Байгаалиин нөөсэ хүнүүдэй хоол ундан, хубсаһан, орон байра, түлишэ эршэм хүсэн, ажа үйлэдбэриин түүхэй эдэй эхэ үүдэбэринь болодог.
Нөөсын хэрэглэгдэхэ байдалаарынь:
Шабхагдадаг нөөсыень дахин һэргээгдэхэ, һэргээгдэхэгүй гэжэ ангилна. Һэргээгдэхэгүй нөөсэ гэдэгынь дахин бии болгохогүй болон бии болгоһоншье түүниие хүн ашаглахаһаа удаан бии болодог нөөсэ орохо ба энэнь газарай баялиг юм. Энэниие ашаглабал муу үрэ дүндэ хүргэдэг. Һэргээгдэхгүй нөөсые хэмнэлтэтэй, зохидтой ашаглаха хэрэгтэй ба али алдагдал бага гаргаха шаардалгатай. Харисангы һэргээгдэхэ нөөсэдэ газарай баялиг, ойн нөөсэ хамаарагдана. Хүрьһэн хамагай үнэтэй нөөсэ болоод саг уларил, амиды организмын оролсоотойгоор маша удаан һэргээгдэнэ.
Мүн үзэхэ
Категори:Экологи Категори:Эдэй засаг
8 һарын 8
Наймадугаар һарын 8 — Григориин литын жэлэй 220-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 221-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 145 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Хальмагууд
Хальмагууд — Монгол хэлэн-угсаата, Ойрадай бүлэгтэ багтадаг, РФ-иин эргэн болохо монгол арад түмэн, 19 түмэн хүнтэй яһатан.
8 һарын 9
Наймадугаар һарын 9 — Григориин литын жэлэй 221-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 222-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 144 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Гүржинүүд
Гүржинүүд, картвелүүд (өөһэдын нэрэ — картвелеби, ქართველები), арад түмэн, Гүржи уласай хүн зоной диилэнхи хэһэг (тус уласта 3 661 мянган хүн үлүү ). Оросой холбоото уласта 157,8 мянган хүн ажаһуудаг (2010). Ниитэдээ 4-5 сая хүнтэй. Үндэһэтэнэй бүлэгүүд: аджар, гурин, имеретин, картлин, кахетин, хевсур, мегрел, сван, джавах гэхэ мэтэ. Гүржи хэлэтэй. Ехэнхидээ үнэн алдарта шажанда шүтэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Гүржи Категори:Арадууд
8 һарын 10
Наймадугаар һарын 10 — Григориин литын жэлэй 222-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 223-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 143 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Грек хэлэн
Грек хэлэн гээшэ Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуурай хэлэн юм. Грек хэлэниинь Греци уласай болон Кипрын аралнуудта дуугарагдадаг. Мүн бага тооной дуугарагшад хойто Итали болон Бага Ази ярилсадаг. Грекээр өөрынгөө хэлые Ελληνικά (эллиника) гэжэ нэрлэдэг.
Грек хэлые тэмдэглэхэдэ Грек сагаан толгойе ашаглана. лата сагаан толгойһоо (уг сагаан толгойһоо бусад хэлэнэй сагаан толгой бии болоһон) грек сагаан толгой гаралтай. Мүн маша олон сагаан толгой болон үгэнүүд грек хэлэнһээ гаралтай байдаг. Тэрэнэй нэгэ кирилл сагаан толгой юм. Грек хэлээр ниитэ 15 сая хүн ярилсадаг.
Зүүлтэ
Категори:Хэлэнүүд
Вьентьян
Вьентьян (лаос. ວຽງຈັນ  — Виангтян ) — Лаосой ниислэл (1563 онһоо хойшо ) ба эгээн томо хото юм. Меконг мүрэнэй эрье дээрэ Таиландтай хилын хажууда байрладаг гүрэнэйнгөө эгээн томо хото мүн. Ажаһуугшадай тоо (үнэлгэ, 2012) — 797 130 хүн.
2009 оной 12 һарада Вьентьянда 25-дугаар Зүүн-Урда Азиин наадан болоо.
Түүхэ
«Пхра Лак Пхра Лам» гэһэн Лаосой үльгэрэй ёһоор, Тхаттарадтхой хунтайжа Муонг Интхапатха Маха Накхоне хаанта уласые орхин хаанай шэрээгээ дүү хүбүүндэ үгэһэн һүүлдэ Вьентьяниие байгуулба. Анхандаа Тхаттарадтха Меконгын баруун эрьедэ Маха Тхани Си Фан Фао гэһэн хотые байгуулаа; мүнөөдэр эндэ Тайландын Удонтхани гэһэн хото байрлана. Хэрбээ нэгэнтэ долоон толгойтой луу мүрэнэй зүүн эрье дээрэ шэнэ хотые байгуулха зүбшөөл үгэбэ. Хунтайжа энэ хотые Чантхабули Си Саттакханахуд гэжэ нэрлэбэ. Анхандаа Вьентьян Пха Тхатлуангай һэлгэгдэһэн индуис дасангай хажуугаархи һуурин байгаа гэжэ түүхэшэд тоолодог. XI ба XII зуун жэлдэ лаосшууд ба тайцууд Урда Хитадһаа Зүүн-Урда Ази руу нүүжэ, кхмернүүдые алан түрибэ.
1354 ондо Фа Нгум Лансанг уласые байгуулаад, Вьентьяниие шухала засаг захиргаанай түб болгобо. Сеттатират хаан Бирмын добтолгын аюулда ороһон ушар, 1563 ондо Вьентьян Лансангай ниислэл болгобо. 1707 ондо Лансангай мүхэһэнэй һүүлдэ Вьентьян Вьентьян уласай ниислэл болобо. 1779 ондо Вьентьян Сиамай эзэлэгдэжэ харьяатан болоо.
1827 ондо Анувонг хаанай урагшагүй эсэргүүсэн бодолгын һүүлдэ сиамай арми Вьентьяниие тонон галдаба. XIX зуунай һүүлдэ францишууд ерэхэдэ Вьентьян хүнгүй болоод ойдо хушагдаба. 1893 ондо Франциин ноёрхол байгуулагдаба. 1899 ондо Вьентьян Франциин Лаос хамгаалалтан уласай ниислэл болобо. Францишууд хото болон Пха Тхатлуанг мэтэ Буддын шажанай дасангуудые дахин һайжаруулаад, олон колониальна байшангуудые баринхай.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ богино эсэргүүсэлэй дараа хото Сако Масанориин ударидаһан японой армиин эзэлдэгдэбэ. 1945 оной 4 һарын 24-дэ хото «сүлөөлэгдэһэн». 1949 онһоо хойшо Вьентьян бэе даанги Лаос хаанта уласай ниислэл болонхой.
Гүрэнэй засагай газар ба Патет Лао хоорондо болоһон Лаосой эрхэтэнэй дайнай үедэ (1960—1973), Вьентьян хэдэн дахин гарһаа гар дамжаба. 1975 оной 12 һарын 2-до Патет Лао коммунис хүдэлөөн Вьентьяниие эзэлжэ Бүэгдэ Найрамдаха Арадшалһан Лаос Арад Уласые тунхаглан Лаосто эрхэтэнэй дайные дууһаба.
Суурхаһан юумэнүүд
Вьентьянда баһа мечеть сүмэ, хэдэн церковьнууд байна.
Зүүлтэ
Категори:Азиин ниислэлнүүд
Польшо хэлэн
Польшо хэлэн (польшоор język polski, polszczyzna) болбол Энэдхэг-Европо изагуурай Славян һалбариин Баруун Славян бүлэгэй Лехит дэд бүлэгэй хэлэн юм.
Польшоор дуугарагшад гэбэл полягууд, украиншууд, белорусууд, литвашууд ойлгоно. Тиимэһээшье тус хэлэн Польшо угсаатан гүйсэдөөр олонхи байха Польшо уласай албан ёһоной хэлэн болоно. Польшо хэлэндэ тохируулһан латааар бэшэжэ тэмдэглэдэг.
Винни-Пух
Винни-Пух — Англиин уран зохёолшо Алан Милнын бэшэһэн «Винни-Пух» (Winnie the Pooh, 1926), «Даун-Пухтахи гэр» (House on Down Pooh, 1928) гэжэ хоёр түүхэ ба хоёр шүлэгэй суглуулгын гол баабгайхан-герой мүн. XX зуун жэлэй эгээн алдарта хүүгэдэй уран зохёолой геройнууд дунда нэгэн. 1960-аад ба 1970-оод онуудта Борис Заходерэй оршуулгын ашаар СССР-тэшье маша суута болоһон байна. Эгээн алдарта экранизацилгануудай дунда «Союзмультфильмын» ба «Уолт Дисней хампааниин» мультфильмууд байна.
Польшо хэлэн
Зүүлтэ
Категори:Хэлэнүүд
Винни-Пух
Винни гэжэ нэрэнь Лондоной зоопаркта байһан баабгайн нэрэһээ гарана.
Зүүлтэ
Категори:Англиин уран зохёол
Вайоминг
Вайоминг можо улас (State of Wyoming) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Баруун бүһэдэ оршодог хүн зон үсөөтэй АНУ-ай можо улас. Тус можо уласай ехэнхи хэһэгтэ Рокки уула болон бэлшээр зонхилдог бол можо уласай зүүн захад Хай Плэйнз гэжэ нэрэтэй үндэрлиг тала нютагай бүһэ байдаг. Нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр АНУ-да арбада ородог Вайоминг хамагай үсөөн хүн зонтой можо улас юм. АНУ-ай хүн зоной тоололгоор 2007 ондо 522,830 хүн ажаһуудаг гэжэ тоосоолһониинь 2000 онһоо хойшо 5.9%-яар ехэдхэһэн дүн юм. Ниислэл болон эгээн олон хүн зонтой хотонь Шайенн.
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Уряанхай
Уряанхай яһатан ( уряанхай тывалар) — Ородой Холбооной Уласай (РФ-иин) Тыва уласта, Саяан уулын орондо ажаhуудаг түрэг хэлэтэ арад түмэн юм. Тувашуудые Монголшуудай уряанхай омог гарал нэгэтэй гэжэ түүхэшэд үздэг. Тагна Уряанхай, туһа уряанхай гэжэ 2 хубаагдадаг болоод тэдэнь Хара һүлдэ болон Сагаан һүлдээр баһа илгагдадаг байна. Мүнөөдэрэй РФ-да амидаржа байдаг уряанхайшууд хирхис болон яхадтай (саха) холилдон бии болоһон байна. Тэдэ Монгол уласай Баян-Үлгы аймагай Сэнгэл сомондо олоноороо амидархаһаа гадна Убса, Хобдо аймагта сөөн тоогоор оршон һуудаг. Уряанхай өөрһэдөө Тобанартай холбожо үзэхэ ябадал бии. Тубашуудай үбгэниинь дубо аймаг гэжэ үзэдэг ба дубонар одоогой Тывада байба. Тывагай нютагта эртэ сагта уйгар, хирхис, самоедь, кеть, монгол, европын гаралтай ираншууд байһаниинь тывашуудай бүрилдэхүүндэ холилдон орожо һэн. Тывагай салчак (салжиуд?), монгуш, мингад обогые монгол гаралтай гэдэг. Зарим эрдэмтэд 19-р зуунай үедэ Тывада байһан олон үндэһэтэнүүд холилдожо түрэгжэһэн гэжэ бэшэһэн байдаг. Монгол эрдэмтэд тывашуудай олонхинь монгол гаралтай гэжэ үзэдэг.
Байдал
Тубашуудай нэрэ 6-7 дугаар зуунай үеһөө дубо, тубо, туба гэһэн гаража ерэһэн түүхэтэй ажа һэн. 17 дугаар зуунай үеһөө Алтайн уулаар нютаглажа байһан монголшуудые ородууд тува, уряанхай гэхэ зэргээр нэрлэхэ болоо һэн. Тэдэ өөрһэдөө тыбы гэдэг гэһэн баримта зарим газар үзэгдэдэг ажа,үндэһэн байра-гэр,оро усхэбэрилгэ байра-конус хэлбэриин урса.
Зүүлтэ
Категори:Оросой арадууд Категори:Сибириин арадууд Категори:Уряанхай
Ном (бэшэг)
Ном ( < согдо nwm) — зохёожо бүтээһэн бэшэг зохёол юм. Ном бол нэгэ эрмэгэйхи замда бэхэлэгдэһэн, голдоо хабтаһалагдаһан, дээрэнь бэшэг бэшэгдэһэн саарһан, эльгэн саарһан болон бусад эдэй суглуулга юм. Номой нэгэ дабхаргые хуудаһа, тэрэнэй нэгэ талые нюур гэнэ. Сахим бүтэлгэтэй номые сахим ном гэдэг. Номой сангай ба мэдээлэлэй шэнжэлхэ ухаанда номые бусад сонин сэтгүүл мэтын субарал хэблэлһээ илгахын тулада нэгэ һэдэбтэ зохёол гэжэ нэрлэдэг.
Англишууд
Англишууд (English), арад түмэн, Ехэ Британиин хүн зоной диилэнхи хэһэг. Ниитэдээ 48,5 сая хүн зонтой (1992), энэ тоодо Ехэ Британида 44,7 сая хүн, Канадада 1 сая хүн, Австралида 940 мянган хүн, АНУ-да 650 мянган хүн, Урда Африкада 230 мянган хүн, Энэдхэгтэ 200 мянган хүн, Шэнэ Зеландта 188 мянган хүн. Англи хэлэтэй. Ниитэдэ англикан шажантад.
Ном (бэшэг)
Хэблэгшэ хэвлэлтын үмэнэ аладаа мадагые хинажа засаха, тойм шүүмжэ бэшэхэдэ зорюулжа хямда үнэгүй боолтые хэблэжэ гаргадаг. Боолтые худалхын тулада хэблэдэггүй ушар али болохо хямда үнэгүйгөөр бүтээдэг. Номондо дуратай хүниие голдоо библиофил, филобиблист, бүри энгынээр номой хорхой гэдэг. Зарим хүнүүд ном һонирхогшодой бүлгэмдэ хамаарагдадаг.
Англишууд
Зүүлтэ
Категори:Ехэ Британи Категори:Арадууд
Ном (бэшэг)
Номой түүхэ
Аман дүрсэлэл (аман яряа, уламжалал, суурхал) мэдээ, түүхын хамагай эртын дамжуулагша юм. Эртын эргэншэлнүүд бэшэгэй тогтосые бодожо олохо үедэ дээрэнь мүр гараха бараг бүхы зүйлнүүд - шулуу, сабуун самбар, модоной холтоһон, үйһэн, металл - бэшэхэдэ хэрэглэгдэбэ. Египетдэхи сагаан толгойн дагуу бэшэхэ тогтосо 1800 ондо бүрилдэхэ эхин үедээ үгэнүүд сэг тэмдэггүйгөөр, тусдаа буса (scripta continua) бэшэгдэжэ байба. Зүүнһээ баруун руу, баруунһаа зүүн рүү, болбол хоюулангаар (нэгэ мүрые зүүнһээ баруун руу, дараахиие эсэргээр г.м.) бэшэгдэжэ байгаа.
Юртэмсын хараха сонхо
Бидэ номые уншаһанаар оюун ухаанаа үлүү ехэ хүгжүүлжэ үгэдэг. Ном бол далай мэтэ үргэн дэлхэй мэтэ агуу байдаг зүйл юм. Хүнэй ерээдүйе номгүйгөөр түлөөлхын аргагүй. «Уншахаяа болибол сэдьхэхэеэ болино» гэжэ нэрэтэ сэдьхэгшэ Дени Дидро хэлэһэн байдаг. Номгүй хүнэй сээжэ нэгэ харанхы гэжэ Монгол арадай аман зохёол юртэмсын гурбада дурдадаг. Хүн номые хэр ехэ уншана түды шэнээгээр сэдьхэжэ, хэр бага уншана харин түды шэнээ сэдьхэхэ шадабаринь муудажа байдаг юм. Хүн номтой харилсахадаа сэбэр нямбай тэрэниие урижа таһалхагүй һайхан сэбэрхэн хэрэглэхэ хэрэгтэй.
Ном хэдышье саарһан болобошье урижа таһалхада баһа ушар бии яагаад гэбэл тэрэ номые зохёохо гэжэ зохёолшонь хэр ехэ ура ухаан хүсэн хүдэлмэри шаардан байжа бэшэһэн энэ хүнэй номые бидэ сайтар хадгалажа сэбэр сэмсэгэр байлгаха хэрэгтэй. Бидэ номые һайн уншабал оюун ухаамнай түды шэнээ хурдан хүгжэнэ. Ном бол юушье диилэжэ гараха тиимэл хүсэн чадалтай зүйл гэж бододог. Намайе ном уншахада толгойдо ехэ олон зүйл орожо ерэдэг. Ном бол бидэндэ агуу ехэ зүйлые үгэжэ шадана. Номые һайн уншажа байха хэрэгтэй ном һайн уншаһанаар бидэ ой тогтоолто һайтай болно. Номтой харилсахадаа урижа таһалхагүй ариг гамтай хэрэглэжэ дээдэлжэ байха ёһотой. Номые гэшгэжэ дээгүүрынь гараха хог шороотой хутгалдуулжа урижа таһалхые хамагай ехээр сээрлэ.
Холбооһон
Категори:Хэблэл Категори:Ном
Баруун Вирджини
Баруун Вирджини (West Virginia) Америкын Нэгдсэн Улсын Аппалачи, Урдын үндэрлиг газар, Дунда Атлантын бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас юм. Тус можо улас зүүн урда талаараа Вирджини, баруун урда талаараа Кентукки, баруун хойто талаараа Огайо, зүүн хойто талаараа Пенсильвани, Мэриленд можо уласуудтай хилэлдэг. Ниислэл болоод эгээн томо хотонь Чарльстон.
Америкын эрхэтэнэй дайнай ябасада болоһон Уилингэй хуралай дараа Баруун Вирджини Вирджиниһээ тусгаар тогтоножо, 1863 оной зургадугаар һарын 20-нда Холбоондо тусдаа можо улас байдалаар нэгэдэн ороһон болон Эрхэтэнэй дайнай үеын хилын гол можо улас болоһон. Баруун Вирджининь Америкын эрхэтэнэй дайнай ябасада бүрилдэн тогтоһон хоёрхон можо уласай нэгэ (нүгөөдэхинь Ютын нютаг дэбисхэрһээ тусгаарлаһан Невада юм) болоод Америкын Холбооной Уласһаа һалан тусгаарлажа байгуулагдаһан сорын ганса можо улас, өөр можо уласһаа һалан тусгаарлаһан гурбан можо уласай нэгэ (бусадынь Кентукки ба Мэн) ажа һэн.
Баруун Вирджиниин нютаг дэбисхэрэй ехэнхинь Мэйсон-Диксоной шугамһаа урда зүгтэ оршожо байгаа ушарһаа АНУ-ай хүн зоной тоололгын тобшоо Урдада оруулжа тоосодог. Гэхыдээ хойто зүгэй нарин зурбас нютагынь Пенсильвани, Огайотай хилэ залгадаг ба Баруун Вирджиниин Вэйртон хото Питтсбургтэй зэргэсэн оршодог. Харин Блюфилд хото Хойто Каролинаһаа 70-хан миль зайтай байдаг бол Харперс Фэрринь Вашингтон хотын метрополиин бүһэдэ хамрагдадаг. Баруун Вирджини газарзүйн олон бүһэдэ, тэрэнэй дотор Зүүн Урда, тэрэ байтугай Зүүн Хойд бүһэдэ багтадаг үбэрмэсэ байрашалтай. Тэрэ тус можо уласынь Аппалачиин Бүһын Комиссиин хамаардаг бүһын дотор бүхэлээрээ багтан оршодог сорын ганса можо улас юм.
Баруун Вирджининь байгаалиин һайхан, түүхын ажа холбогдолтой модон бэлэдхэл, нүүрһэн олборилолтын һалбаринууд, хүнды хүдэлмэриин түүхээрээ алдартай. Тэрэ санаар гулгаха, салаар аялха, хаданда абирха, агыгаар аялха, загаһашалха, ябган аялха, ууланда дугыгаар аялха, ан хэхэ зэргэ сүлөөтэ сагай үйлэ ажаллалгаагаар нэрэтэй юм.
Гадны холбоос
Категори:Америкэн Нэгэдэһэн Улас
Кемеровын можо
Кемеровын можо — Баруун Сибириин урда баруун зүгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Сибириин холбооной тойрог болон Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. 95 725 дүрбэлжэн километр газар нютагаар нэмжыдэг тус можо хойто зүгтэ Томскын можодо, зүүн зүгтэ Красноярскын хизаарта ба Хакаси Уласта, урда зүгтэ Алтай Уласта болон баруун зүгтэ Новосибирскын можодо ба Алтай хизаарта хилэ нэгэтэй байна. Засаг захиргаанай түбынь — Кемерово хото болодогшье һаа, Новокузнецк хүн зоноороо эгээн томо хото юм. Кемеровын можо гүрэнэйнгөө эгээн хотожуулһан нютаг можо болоод, хүн зоной 70% юһэн хотодонь ажаһуудаг. Арад түмэниинь диилэнхи ородууд, харин украиншуудшье, татарнуудшье, чувашуудшье тус можодо ажамидарна. 2010 оной хүн зоной тоололгын ёһоор 2,763,135 ажаһуугшадтай юм.
Зүүлтэ
Категори:Кемеровын можо
Уралиг
Уралиг — үнэн байдалые уран һайханай аргаар дүрсэлэн гаргаһан бүтээл юм.
Уралигынь мэдрэмжэ гү, али сэдьхэл хүдэлэлые хүндэхэ байдалаар элементүүдые зорюудаар байралуулха ябаса гү, али бүтээгдэхүүн юм. Эндэ хүнэй түрэл бүриин үйлэ ажаллалга, бүтээл, элирхылэлэй хэлбэри, энэнэй дотор хүгжэм, уран зохёол, кино, уран баримал, уран зураг гэхэ мэтэ багтаадаг. Уралигай удхые философиин нэгэн һалбари ухаан болохо гоо зүйгөөр шудалдаг.
Нэрэ
Монголшууд эртэ сагһаа «уран һайхан» гэһэн хэлэлсээр ерэһэниинь уранаар бүтээн туурбижа һайханиие согсолоон бүтээхэ, уран һайхан зүйлээр нюдэнгөө баясхажа, һонороо мялаан, һэрэжэ мэдэржэ, табан мэдэрхыгээрээ гоо зүйн таашаал хүртэхэ үйлые бүхэлдэнь элирхылһэн удхатай. Харин оршон үедэ энэниие бидэ уралиг гэжэ нэрлэдэг. Уралиг гэдэгынь угтаа монгол хэлэнэй «ура» гэһэн изагуурта «-лиг» дагабариие залгажа үүсхэһэн ура түгэс гэһэн удха бүхы «уралиг» гэһэн үгэ болонхой. Яг лэ тэнгэрилиг, һүрэлиг гэдэгтэй агаар нэгэ.
Маньчжоу-го
Маньчжоу-го ( — «Манжын Улас»; 大滿洲帝國, даманьчжоу-диго — «Ехэ Манжын эзэнтэ гүрэн») — Манжуур нютагта Японой эзэнтэ гүрэнэй дэмжэлгэтэйгээр 1931 онһоо эхилэн оршон тогтотножо байһан улас юм. Энэ уласай эзэн хааниинь Манжын гүрэнэй һүүлшын эзэн хаан Пу-И байһан ба 1945 оной 8 дугаар һарада Зүблэлтэ Холбооной Улаан арми Япондо эсэргүү дайнда ороһоной дараа Японой эзэнтэ гүрэн дайнда илагдаһантай холбогдон тусгаар тогнолоо алдаһан байна. Манжуур нютагынь Зүблэлтэ Холбооной мэдэлдэ байжа байгаад тэрэниие Хитадай коммунистуудай мэдэлдэ шэлэжүүлһэн байна.
Зүбшөөрэлгэ
Манжын Уласые олон уласууд зүбшөөрһэн.
Холбооһон
Категори:Манжуур Категори:Хитадай түүхэ Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Арадай ажахы
Арадай ажахы  — улас ороной түүхын уялдаа холбоотой (ниитэ) үйлэдбэрилэлэй согсолбори, хүдэлмэриин һалбаринууд юм. Үйлэ ажаллалгын харилсаанай һэдэбээр хубаана.
Арадай ажахы олон үндэһэн һалбаритай:
Зүүлтэ
Категори:Эдэй засаг
Соёл
Соёл — ниигэмэй хүгжэлэй ябасада хүн түрэлхитэнэй бүтээһэн эд баялиг, ниигэмлиг, оюун ухаанай талаар гаргаһан ололтын согсо. Соёл — философи, культурологи, түүхэ, уралигай түүхэ, хэлэшэнжэлэл (ethnolinguistics), политологи, угсаатанай зүйн шудалга, сэдьхэл шудалал, эдэй засаг, болбосорол болон бусад шудалгануудай һэдэб юм.
Соёл гэжэ хүнэй байнгын, эдибхитэй, сүлөөтэ үйлэ ажаллалгын үрэ дүндэ бии боложо уламжалагдажа байдаг хэм хэмжээ, этигэл үнэмшэл, бэлиг тэмдэг, үнэтэ зүйлнүүдэй согсо, хүнэй хүгжэһэн түбшэн юм. Өөрөөр хэлэбэл, соёлынь хүнэй ололто амжалтын согсол юм.
Соёл бол хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ бүтээгдэжэ бай болоод саг хугасаа орон зайе туулан шалгаржа үлэһэн үнэтэ зүйлнүүдэй тогтолсоо юм.
Холбооһон
Категори:Соёл
Ажаүйлэдбэри
Ажаүйлэдбэриин һалбари материаллиг үйлэдбэриин голлохо һалбари, олдоборилхо болон болбосоруулха гэһэн 2 үйлэдбэриһээ тогтоно:
Холбооһон
Категори:Эдэй засаг Категори:Арадай ажахы
Швед хэлэн
Швед хэлэн гээшэ Энэдхэг-Европо изагууртай Герман һалбариин Скандинав бүлэгтэ багтаадаг. Одоо сагта шведээр Швеци улас болон Швеци уластай ойро Аланд, Остроботн гэхэ Финланд уласай хоёр нютагай 10 сая шахуу хүн дуугардаг. Шэнжэлэгшэд Скандинав бүлэг дотор илгаатай хубяар харилсан ойлголсодог Швед, дани, норвеги гурбан хэлые исланд, фарерһаа илгажа Эхэ газарай дэд бүлэг гэжэ ангилаа. Тэрэшэлэн энэ гурбанай үбгэ хэлые дандаал хуушан скандинав хэлэн гэжэ хамтадхан үзэдэг.
Стефания Туркевич
Стефаниа Туркевич-Лукиянович (4 һарын 25, 1898, Львов, Австри-Унгар – 4 һарын 8, 1977, Кембридж, Ехэ Британи) болбол Украинын анханай эмэгтэй хүгжэмэй зохёолшо гэжэ танигдаһан, Украинын хүгжэмэй зохёолшо, пианист, ба хүгжэм шэнжэлэгшэ. Түүнэй хүдэлмэриие Украинада Зүблэлтүүдэ хоригложо байһан.
Симфоник бүтээлүүд
1. Симфони дугаар. 1-1937 он
2. Симфони дугаар. 2(а) - 1952 он
2. Симфони дугаар. 2(б) (2-р хувилбар);
3. Симфониетт - 1956
4. Гурван симфони тойм - 1975 он
5. Симфоник шүлэг «La Vitа»
6. Сансрын симфони - 1972 он
7. Дуплекс найрал хөгжимд зориулсан Мисса
8. Давхар чавхдаст найрал хөгжимд зориулсан уран зөгнөлт
Балет
9. Орон гэргүй хүмүүстэй хамт - Бристол, 1957 он
10. Зүүлт
11. Хавар - (Хүүхдийн балет) 1934-5
12. (a) "Нимф ой" - 1964-7 - Белфаст
12. (б) "Нимф ой" - 1964-7 - Белфаст
13. Аймшигт хорхой - 1976 он
Дуурь
14. Мавка – (дуусаагүй) Лесия Украинкагийн ойн дуун дээр үндэслэсэн
Хүүхдийн дуурь
16. Залуу чөтгөр
Найрал дууны бүтээлүүд
18. Литурги 1919 он
20. Тулааны өмнө
21. Triptych
22. Бүүвэйн дуу (Аа, муур байхгүй) 1946 он
Танхим - Хэрэгслийн бүтээлүүд
23. 1935 он - Хийл, төгөлдөр хуурд зориулсан сонат
25. 1960 – 1970 он – Хийл, Виола ба Виолончель гурав 26. Хоёр хийл, хийл, морин хуурт зориулсан дөрвөл 1960 - 1970 он
27. Лимбэ, бөмбөр, фагот гурвал 1972 он
Төгөлдөр хуурын бүтээлүүд
28. 1932 он - Украины сэдэвт өөрчлөлтүүд
29. Fantasia: Украин дахь төгөлдөр хуурын иж бүрдэл 1940 оны сэдэв
30. Impromptu 1962
31. Гротеск 1964
32. Уулын цуглуулга 1966 - 1968
33. Хүүхдэд зориулсан дугуйн хэсгүүд 1936 - 1946 он
34. Украины Христийн Мэндэлсний Баярын дуу, Щедривка
35. Сайн мэдээ
36. 1971 оны Харлекинтэй зул сарын баяр
Могой
Могой — мүлхигшэдэй анги, могойн дэд баг, бэе нарин ута, хүлгүй, хашарһатай, олон түрэл, зүйлтэй мүлхигшэ амитан юм; ута хорхой; ехэнхи могойн шүдэндэ хоро бии.
Категори:Амитад Категори:Мүлхигшэд
Томскын можо
Томскын можо — Баруун Сибириин урда баруун зүгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Сибириин холбооной тойрог болон Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. 314 391 дүрбэлжэн километр газар нютагаар нэмжыдэг тус можо баруун ба хойто зүгһөө Ханты-Манси автономито тойрог — Югратай, зүүн зүгһөө Красноярскын хизаартай, урда зүгһөө Кемеровын можо, Новосибирскын можотой хилэлдэг. Засаг захиргаанай түбынь — Томск хото юм. 2010 оной хүн зоной тоололгын ёһоор 1 002 487 ажаһуугшадтай юм.
Зүүлтэ
Категори:Томскын можо
Баренцын тэнгис
Баренцын тэнгис бол Хойто мүльһэн далайн нэгэ хэһэг болон баруун хойто талаараа Шпицберген, зүүн хойто талаараа Франц-Иосифай газар, зүүн талаараа Шэнэ газараар хашагдаһан тэнгис юм. Зүүн талаараа Карын тэнгис, баруун талаараа Норвегиин тэнгистэй хиллэнэ.
Мурманск оршомой урда хахадынь Хойто Атлантын урасхалай уламһаа хүлдэдэггүй.
Категори:Тэнгисүүд
Хими
Хими ( эртын-египедэй хэлэн: кеме, «хальһан») гү, али хубилхын ухаан  — бодосуудай найралга, бүридэл, тэдэнэй бүридэлэй хубилалтада хүргэдэг  шудалдаг байгаалиин эрдэм ухаан юм. Бодосуудай химиин шэнжэ шанарнууд гол түлэб бодосуудые болгодог атомой ба молекулын гадаада электроной бүрхөөлтын байдалһаа дулдыдаха аад, атомой сүмэ ба дотоодо электронууд химиин процессэй үрэ дүндэ хубилагдахагүй.