cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Омоли
Арктик оомоли али олон омоли (латин: Coregonus autumnalis) Арктик дурадхалаар, Умард мөсөн далай загаhа үсхэбэрилгын хүтэлбэритэй хамтын захиралтаар, Аляска арлууд соо омолиин баялиг гамтайгаар ашаглахын түлөө, тэрэниие олзоборилго жэл бүри хиналта доро байдаг. Тиихэдээ омолиин тоо толгой тодорхойлогдожо, олзоборилжо болохо хэмжээн (ОДУ – общий допустимый улов), ерэхэ жэлэй олзоборилго хараалагдадаг. Нуурай эрьеhээ сааша омолиин наhан дунда зэргээр 7,56 жэл, тиихэдэ эрье шадарай омоли 6,03 жэл наhатай гээд элирэнхэй. Энэнь үнэндөө тус тустаа 6-hаа ба 5-hаа дээшэ байха ёhотой юм. Нуурай оёорой омоли бэшэ жэжэ загаhадтай үсөөхэнөөр баригдадаг, тэдэнэй наhан 9-11 жэл байдаг. и выделен в отдельный вид
Холбооһон
Категори:Загаhад
Курув
Курув (польш.: Kurów) — Курувка гол дахи Польшын Люблинэй воеводствын байдаг заахан һуури юм.
Категори:Польшо
Греци
Греци (Ελλάδα, Эллада / Ελλάς, Эллас), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Грек Улас (Ελληνική Δημοκρατία) — Балканай хахад аралай урда хэһэгтэ оршох зүүн урда Европын орон юм. Хойто таладаа Албани, Македони, Болгари, зүүн таладаа Турк оронуудтай хилэлдэг. Зүүн болон урда таладань Эгейн тэнгис, баруун таладань Ионой тэнгис оршоно. Зүүн Газарай дундада тэнгисэй һаба газарай хоёр талын хоюуландань маша олон арал байдаг.
Грециинь хүгжэнгүй орон болоод 1981 онһоо Европын Холбооной, 2001 онһоо ЕХ-ной Эдэй засаг, Санхүүгэй Холбооной, 1952 онһоо НАТО-гай, 1961 онһоо Эдэй засагай хамтын ажалалгаа, хүгжэлэй байгуулалгын (OECD), 1995 онһоо Баруун Европын Холбооной (WEU), 2005 онһоо Европын Сансарын Агентлигай гэшүүн болобо.
Ниислэлиинь Афина болоод бусад томобтор хотонуудта Салоники, Патрас, Ираклио, Волос, Янина, Лариса, Валака зэргэ ороно.
Православиин шажаниие «зонхилхо шажан» гэжэ үндэһэн хуулидаа зааһан байдаг.
Холбооһон
Категори:1891 ондо Европодо байгуулагдаhан Категори:Балканай уласууд Категори:Европын уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Шэнэ Гэрээнэй һуурин Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:Зүүн Урда Европын уласууд Категори:Урда Европын уласууд Категори:Грек хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:1891 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Христосой шажантай уласууд
Бурхан (монотеизм)
Бурхан (уйг. burxan - Будда ) — Ехэнхи шажануудта хамагай дээдын хүсэн гү, али юрэ буһын тэнгэри юм. Ерэ буһын энэ зүйлые сахюусан, шүтээн, бурхан гэһэн нэрэлхэнь олонтоо. Диилэнхи шажанай һургаалда бурханда этигэбэл дээдэ хүсэные абаха (гэгээрхэ, үхэхэгүй), маша ехэ хүсэн шадалтай (байгалые ударидаха гэхэ мэтэ) болоно гэһэн зондо заадаг байна. Шажан бүридэ бурханые үзэхэ олон үзэл байха болобошье юрэнхы 2 үзэлдэ хубаадаг. Ганса бурхан байна гэжэ үзэдэг онолые монотеизм гэхэ агаад олон бурхад зэрэгһэн оршоно гэхэ үзэлые политеизм гэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Шажан мүргэл
Швейцари
Швейцари (Schweiz, Suisse, Svizzera, ромш. Svizra) — Түб Европын улас, албан ёһоор Холбоотой Швейцари Улас (Confoederatio Helvetica ушар тус ороной ISO-гай уласай кодынь CH ба CHE) бол баруун Европодо байрлаха 7.5 сая хүн зонтой, 41,285 км² газар нютагтай, далайда гаралгагүй орон юм. Швейцаринь 26 уласһаа бүридэһэн холбооной бүгэдэ найрамдаха улас болон эдыгээр уласуудые өөрөөр баһа кантон гэжэ нэрлэдэг. Берн хото бол Холбооной уласай засагай газар байрлаха хото болон де факто ниислэл хотонь юм. Энэ ороной эдэй засагай түбүүдиинь Женева ба Цюрих хотууд болоно. Швейцари бол дэлхэйн хамагай баян оронуудай нэгэ мүн.
Швейцари улас Германи, Франци, Итали, Австри ба Лихтенштейн уласуудтай хилэлдэг. Швейцаринь олон хэлэтэй улас болон герман, франци, итали, руманш гэһэн дүрбэн хэлые үндэһэнэй хэлэн гэжэ үзэдэг. Хэрэглээнэй түбшэндэ англи хэлэн нэлээд түгээмэл тархаһан. Швейцари улас түбые сахиха эртэнэй уламжалалтай болон 1815 онһоо хойшо дайнда ороогүй. Эндэ Олон Уласай Улаан Загалмайн Ниигэмлэг, Дэлхэйн Худалдаанай Байгуулалга, НҮБ-ын Европо дахи хоёр түб офис байрладаг.
Швейцариин латин нэрэ гү, али Confoederatio Helvetica гэдэгиинь Альпуудай бүһэ нютагта амидаржа байһан эртэнэй кельт гаралтай хельвет аймагай нэрэһээ гаралтай юм. Швейцари уласай байгуулагдаһан огноог уламжалал ёһоор 1291 оной 8 һарын 1 гэжэ үзэдэг ушар энэ үдэрые үндэһэнэй баярын үдэр хэмээн тэмдэглэдэг.
Уласай ехэ хотонууд: Берн, Базель, Лозанна, Цюрих, Женева.
Холбооһон
Категори:Түб Европын уласууд Категори:Холбооной бүгэдэ найрамдаха улас Категори:Германи хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Франци хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг Категори:Итали хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Далайда гаралгагүй уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Европын Сүлөөтэ Худалдаанай Эблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Баруун Европын уласууд Категори:Европын уласууд
1 жэл
1 жэл - Манай эрын уеын нэгэдэхи жэл.
Холбооһон
Категори:Жэлууд
Сикх шажан
thumb|right|«Кханда» гэһэн сикх шажанай тэмдэг Сикх шажан (ਸਿੱਖੀ, «сикхӣ», «шаби») — гээшэ шажанай шэнэшлэхэ хүдэлөөн ба шажан мүргэл юм. Сикх шажан Энэдхэгэй Пенджаб можодо Бхакти гэһэн урасхалай бүлэглэлөөр бии болобо. Сикх шажанай үндэһэлэгшэнь Нанак багша (1469—1539). Монотеис урасхал байгаад, сикх шажан Энэдхэг шажаниие, бхакти үзэл сурталые ба лалын шажанай суфизмые нэгэдхэнэ. Сикх шажанай һуурин үндэһэндээ бүхы юумээр элирдэг ганса бурханда этигэл байна. Кастатай ба ниигэмэй дүримтэй хамагүйгөөр бүхы хүнүүд бурханай урда тэгшэ байдаг гэжэ сикх шажан этигэнэ. Мүн сикх шажанай һүзэгтэд хэсүү орёо ёһололые ба даяаншалалые, бурханай гадаада хүндэлхэ ёһые буруушаана.
Оршон үеын сикх шажан хадаа уламжалалта домготой шажан юм. Дэлхэй дээрэ 22 сая сикх шажанай һүзэгтэд бии. 1991 ондо сикх пантх (бүлгэм) 16,2 сая хүнтэй байгаа, энэ тоодо 14 сая Энэдхэгэй Пенджаб ба Харьяна можо уласуудта ажаһууба. Тус шажан хадаа дэлхэйн юһэдэхи олон һүзэгтэдтэй шажан мүн.
Сикхууд хэзэдэшье табан юумэнүүдтэй байха ёһотойː
Ном зохёол
Категори:Шажан мүргэл
Татуур
Татуур — Буряад Уласай Байгал шадар аймагай тосхон юм. Улаан-Үдэһөө 45 км зайда Сэлэнгэ мүрэнэй зүүн эрье дээрэ байрладаг. «Татуур» хүдөөгэй һуурин газарай засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зоной тоо - 1810 (2010).
Татуурай түмэр замай буудал 1900 ондо нээгдэбэ. 1920 оной 4 һарын 6-нда Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Улас байгуулагдаһанай һүүлдэ Татуур хилын үртөө, РСФСР-дэ хаамарһан һүүлшын үртөө байгаа. Эндэ хилын хамгаалагшад болон гаалиин газар байрлуулһан.
Ехэ Александр
Ехэ Александр (, Mégas Aléxandros; 356 BC -  323), гү, али Македониин III Александр  эртэнэй Грекийн Македониин хаан (басилевс) ( 336–323) байһан. Тэрэ бүхы саг үеын хамагай ехэ амжалта гаргаһан сэрэгэй ударидагшадай нэгэ болоод тулалдаанда илагдашагүй гэгдэжэ байгаа. Тэрэ үхэхээһээ үмэнэ эртэнэй грекшүүдтэ мэдэгдэжэ байһан хуурай газарай ехэнхэ хэһэгые байлдан дахуулһан.
Александр эхэ газарай Грекай ехэнхэ хото уласые Македониин засаглал доро Коринфгой холбоондо нэгэдхэһэн өөрын эсэгэ II Филипые наһа бараһанай дараа Македониин хаан шэрээг абаба. Урда Грекай хот уласуудай бослогые даржа Македониин засаглалые батжуулжа, хойто хүршүүдынхээ эсэрэг богони болобош цус урасгаһан аян дайн хэһэныхээ дараа, Александр зүүн зүгэдэ Ахеменидиин Персиин Эзэнтэ Улас руу хүлгэй жолоогоо эргүүлжэ, уламаар эзэлэн абаа. Тэрээр сааша Анатоли, Сири, Финики, Иудей, Газа, Египет, Согд, Месопотамиие байлдан дахуулжа, эзэнтэ уласынхаа хилые Энэдхэгэй Пунжаб хүрэтэр тэлэбэ.
Александр үхэхээһээ үмэнэ Аравиин хахад арал руу аян дайн хэн, худалдаагаа үргэжүүлжэ, түүныхээ дараа арми баруун зүгдэ Карфаген, Рома, Ибериин хахад арал руу эргүүлэхээр түлэблэжэ байба. Гэхыдээ тэрэнэй эхинэй хүсэл эрмэлзэлэнь зүүн талада багын багша Аристотелиин ярижа байһан юртэмсын хизгаар, Номгон Далай руу шэглэжэ байгаа.
Гадана холбооһон
Анхдагч эх сурвалж Бусад
Категори:Эртэнэй Грек Категори:Эртэнэй түүхэ
Мүнгэн
''Мүнгэн гэһэн үгэ олон удхатай. Тодоруулгые хаража хайрлыт. Өөр удхые үзэхые хүсэбэл, Мүнгэн (металл)-ые үзэжэ хайрлыт''
Мүнгэн гэдэгэнь ниигэмэй болон хуули ёһоной хубида зүбшөөрэгдэдэг, бараа бүтээгдэхүүн, үйлэшэлгээ, үр ширые дараха зорюулалттай зүйл юм. Мүнгэниинь тусхай эд бараа, бүхы ниитын эквивалент гү, али бусад бүхы бараанай өөрын үнэ сэнэй эквивалент хэлбэри юм. Мүнгэнэй бараанай тодорхой эд хүрэнгэ - ниитэлэг арга хэрэгһэл солилсоог үйлэшэлхэ, бусад түүхэй эдэй үнэ сэные элирхэйлжэ байна.
Категори:Эдэй засаг
Парис
Парис (Paris) — Франциин ниислэл болон хамагай томо хотонь юм.
Парис хойто Франциин Сена мүрэнэй эрье дээрэ, Иль-де-Франс бүһын (заримдаа Парисын бүһэ гү, али Région parisienne гэгдэдэг) түбдэ оршоно. Парис хотын захиргаа доорохи газар нютагта (1860 онһоо хойшо бараг өөршэлэгдөөгүй) 2006 оной 1 һарын байдалаар 2,167,994 хүн амидаржа байна. Парисай unité urbaine гү, али хотын газар нютагынь захиргаан доорохи газарһаа хамаагүй үлүү болоод 2005 оной байдалаар 9.93 сая хүн зонтой. Парисиин aire urbaine гү, али метрополи газар нютагань бараг 12 сая хүн зонтой болоод Европын хамагай ехэ хүн зонтой метрополи газар нютагуудай нэгэн юм.
Парис хоёр мянган жэлын турша маша шухала һуурин газар байһан болоод мүнөө үедэ дэлхэйн бизнес, соёл уралигай томохон түбүүдэй нэгэ болоо һэн. Улас түрэ, болобоһорол, үзбэр үйлшилгээ, мэдээсэл, хубсаһанай загбар моод, шэнжэлхэ ухаан, соёл уралигта үзүүлхэ нүлөөнь томохон «дэлхэйн хото» байха байра һууридань нэмэлтэ нүлөө үзүүлдэг юм. Парисай бүһэ (Иль-де-Франс) Европын хамагай томо хотын эдэй засагтай болоод үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ дэлхэйдэ хотонууд дотор табанда бэшэгдэдэг. 2006 оной байдалаар €500.8 тэрбум (US$628.9 тэрбум) ҮНБ-тай байһан болоод энэнь ниитэ Франциин дүрбэнэй нэгэ юм байна. Парисай бүһын олон бизнесэй дүүргэдэ Fortune Global-ын 500 компаниин 36-нь байрладаг. Эдэ дүүргэнүүдэй хамагай томонь Ла Дэфэнс болоод энэнь Европын хамагай томо, бизнеста зорюулагдажа бариһан дүүргэ юм. Париста ЮНЕСКО; Эдэй засагай хамтын ажаллалга, хүгжэлэй байгууллага; Олон уласай һанхүүгай байгуулалга; Парисай клуб; Лувр зэргэ байгуулалгануудай түбүүд оршодог.
Парисынь дэлхэйн хамагай олон туристнууд татадаг газар болоод жэлдэ 30 тухай сая хүн ерэдэг. Хото доторонь олон алдартай газарнуудтай болоод энэһээ гадна дэлхэйдэ алдартай институцинууд, паркууд байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Франци Категори:Франциин хотонууд Категори:Саятан хото Категори:Европын ниислэлнүүд
Ехэ Юань Улас
Ехэ Юань улас, богони нэрэ  Юань улс 1271-1368 ондо оршон тогтониһон Хубилай хаанай үүсхэн байгуулһан Монголой эзэнтэ гүрэнэй нэгэн бүрилдэхүүн улас юм.
1259 ондо Мүнхэ хаан өөд боложо, дүү Хубилай, Аригбүхэ нар хаан ширээнэй түлөө тэмсэлдэжэ, Хубилайгай ялалтаар үндэрлэһэн болон энэ үеэһэ Монголшуудай хаанта уласууд тус тусдаа салаха замдаа орожээ. Гэхдээ Юань улас Монголшуудай байгуулһан бусад хаанта уласуудаа (Зүчиин улас, Сагаадайн улас, Ил Ханта Улас) юрэнхэйд нэрэ түдэй нэгтэхэдэг байжээ. Хубилай 1271 ондо ниислэлээ Дайду (одоогой Бээжин) хотодо шилжүүлжэ, уласай нэрэе "Ехэ Юань улас" хэмээн өөршилжээ.
1368 ондо Юань улас нуран унажа, Хитадад Мин улас тогтоһон болон, Тогоонтүмэр хаан тэргүүтэй Монголшууд унаган Монголдоо хаанта уласаа тогтнуулжа һуусгааһан байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Буряад түүхэ Категори:Монголой түүхэ Категори:Хитадай түүхэ Категори:Солонгосой түүхэ Категори:Монгол Категори:Усадхаһан хаанта уласууд
Мүлхигшэд
Мүлхигшэд (Reptilla) бүлэгтэ могой, гүрбэл, матар болон һүнэһэн үлэг гүрбэлнүүд багтадаг. Мүлхигшэдынь хэд хэдэн шухала даһан зохисолдо ороһоныхоо ашаар хуурай газарые найдабаритай эзэлжэ шадаба.
Мүлхигшэдынь амитадай эртэнэй бүлгые бүридүүлдэг ба тэдэнһээ бүхыл һүн тэжээлтэнүүд болон шубууд хүгжэбэ. Пермиин галабай үе, 300 сая жэлэй үмэнэ хубисалай гурбан шэглэлдэ хубаагдан һалаба: нэгэдүгээртэ, хуурай газарай болон тэнгисэй яһата мэлхэйнүүд, хоёрдугаарта, үлэг гүрбэлнүүд, гүрбэлнүүд, матар болон шубууд, гурбадугаарта, һүн тэжээлтэнүүд.
Мүлхигшэд уридань үзээгүй олон тооной даһан зохисолые дамжаһаныхаа ашаар хуурай газарта эһэн мэндэ гаража ерэбэ. Тэдэнэй арһан дээрэхи хайрһанууд тэдэниие хаталтаһаа хамгаалжа, уушгыень хүсэтэй, үрэ ашагтай болгожо һэн. Тэдэнэй үндэгэнь уһагүйжэлтэ болон гэмтэлһээ хамгаалһан бата бүхэ хатуу халһаар бүрхэгдэһэн байдаг. Хоёр нютагтаниинь бодосой һолилсооной замаар бэеынхээ температурые тохируулжа шададаггүй. Иимһээ тэдэ халуун саг агаарай нүхэсэлдэ һүүдэр хайдагжа гэһэн эрһэдэлые үлэ хайхаран наран шарлагые хүлээн абажа удаан хугасаае үнгэрүүлдэг. Һүүгээр бойжогшодтой харисуулхад тэдэндэ бага хэмжээнэй хоол шаардагдадаг тул гоби, сүл мэтын хоол тэжээл багатай нютагуудта тайбан амидаржа шададаг.
Даяар Дэлхэй дээрэ мүлхигшэд 9400 зүйлнүүд мэдээгдэдэг, Россиин газар дайда 72 зүйлнүүд байдаг.
Гүрбэлнүүд
Мүнөөдэр гүрбэлнүүдынь хамагай олон тоотой, үндэһэндээ хэмжээгээрээ маша жэжэгхэншьн гэһэн янза бүриин бүлэг болодог. Тэдэ өөһэдын үндэгөө газарта ухажа буладаг, харин хүйтэнэй уларилда өөһэдын эдибхэжэлээ һааруулжа, эшээндэ ородог шэнжэ шанартай. Хүлгүй гүрбэлһээ бусад бүхы гүрбэлнүүд дүрбэн мүсэтэй. Гүрбэлнүүд – гадана талааһаа нэлээд һонирхолтой зүйлнүүдэй нэгэн. Өөрын үнгөө һолижо шададаг, урагша түбыһэн нюдэнүүдынь 360° харагдаха байдалые ханган эргэлдэжэ шададагынь гайхал түрүүлдэг. Сүлын хүзүүбшэтэ игуана гүрбэл аюул тулгарахад гайхам захаа боһогдог бол харин геккон гүрвэл хана, таазааршье сүлөөтэй ябаха боломжо олгоһон һоруулуудтай һарбуун дээрэнь байдаг ажа.
Хуурай газарай болон тэнгисэй яһата мэлхэй
Нюруу болон гэдэһыень хамгаалдаг хуягынхаа ашаар хуурай газарай болон тэнгисэй яһата мэлхэйнүүд һүүлэй 150 сая жэлэй дотор маша үл ялиг өөршэлэлтэндэ орожо һэн. Энэхүү яһанай бүтэсэнь арһанай болон яһанай илтаһуудаар бүрхэгдэһэн байдаг. Ехэнхи хуурай газарай болон тэнгисэй яһата мэлхэй толгой болон һарбуугаа хуягандаа бүрэн нуужа шададаг. Хуурай газарай болон тэнгисэй бүхы яһата мэлхэй хортой, хуурай газарда үндэглэдэг. Харамһалтайнь тэдэгээрэй олонхи зүйлнүүдтэ усадха аюул нүүрлээд байгаагай ушарынь хүмүүн тэдэные үргэлжлэн агнажа, үндэгэнүүдыень һүйдхэдэгтэ байгаа юм.
Могой
Абарга могой хоолгүйгээр жэл, түүнһээшье үлүү амидаржа шададаг. Могойн 3000 зүйлһээ 300-нь хортой, тэдэгээрэй 50-нь хүные үхэлдэ хүргэдэг. Анагааха ухаанай зорилгоор ашаглахань: могойн хорониинь үбшэные анагааха болон шэнэ бэлдэмэлнүүдэй шудалгаанда хэрэглэгдэдэг. Абарга могойнь өөртэ баригдаһан амитанаа ороон амисхалыень боодог.
Хүн түрэлхитэн домог зүйд мэргэн сэсэн болон муу муухайе илтгэһэн бэлэг тэмдэгэй байра һуури оногдодог. Энэдхэгэй домог зүйнь могойе “амидарал бэлэглэгшэ” хэмээдэг бол Библиин номлолдо анханай дур булаагша гэжэ үзэдэг. Могойнь дэлхэй даяар тархаһан ба хүмүүнэй үмэнэ айдас түрүүлдэг. Могойн хамагай гол шэнжэнь мүсэгүй ушарһаа гулдаха замаар хүдэлгөөн хэдэгтэ оршоно. Тэдэгээрынь бусад амитадые ангуушалдаг, маша нарин үнэрлэхүйтэй, шэшэргээ болон температурын хэлбэлзэлэлые мэдрэхэ шадабаритай. Хорто могойнь хос, хүнды, хортой шүдэтэй, тэндээһээ тусгай шүлһэнэй булшархайгаар дамжуулан ухаан алдуулагша болон үхэлэй хор гаргадаг. Абарга могойнь томоохын олзыешье залгина. Могойнь үһэлтэнхээ хэрээр гуужажа, шэнэ арһатай болодог.
Нүхэтэй толгойтой загалмайта могой Түб болон Урда Америкын хамагай хоротой могой юм.
Анхадагша эхэ булагһаа
Одоо амидаржа байгаа хоёр нютагтанһаа хамагай томоохониинь дэлтэ матар, уртаараа 9 метр, харин хуурай газар дээрэ варан хэмээхэ мяхашан гүрбэл (ута 3 м, жэн 50 кг) юм. Жэнгэй хубида дээдэ амжалтые 400 кг хүрэдэг газарай яһата мэлхэй тогтоожо һэн. Ута наһалтын дээдэ амжалта мүн лэ газарай яһата мэлхэйдэ хамаарагдана, тэрээр 180 жэл амидаржа шададаг.
Мүн үзэхэ
Категори:Амитад Мүлхигшэд
Окаханджа
Окаханджа — тойрогой шухала хото. Очосондьюпа улас, Намиби. Зэргэлээд төмөр зам Свакопмунд-Виндхук, B1 ба B2 байха. 2012 оной хүн зон 27 335 хүн. Окаханджайн голууд Окаканго болон Окамита байха.
Тγγхэ
1700 жэл. Окаханджа хото — Ботсванайн гереро хүнууд hуурин. Хожомынь гереро олон соо Виндхук, Очимбингве болон Гросс-Бармен орохо. Хожомынь олон дахин соо Окаханджа орохо. Эндэ солото Магареро (1820) ба солото Самуэль Магареро (1956) түрэhэн.
23 август hар, 1850 жэл. Йонкер Африканер ба сэрэгшууд соо Окаханджа орохо. Нама хүнууд гереро hуурин алаха. Йонкер Африканер Окаханджайн эзэн байха. Энэ дайн нэрэмжэ «Окаханджайн шуhан гол» (герм. Blutbad von Okahandja) байха.
Холбооһон
Категори:Намиби
Дагестан
Дагестан (Дагестан), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Дагестан Улас (Республика Дагестан), болбол Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Махачкала.
Хуһан модон
Хуһан (Betula) — хуһанайхин (Betulaceae) сагаан үнгэтэй, бишыхан набшатай, нарин болоод томо нэгэ түрэл модон. 70 оршом (ондоо мэдээгээр, 100 үлүү) полиморф зүйлнүүд, Хойто хахад бүмбэрсэгтэ ургана; Оросто 20 зүйлнүүд байна. Эдэ зүйлнүүдынь экологи болон ажахын хубида асар ехэ үүргэтэй ургамалнууд юм. Энэһээ гадна тус модолиг ургамалые хото һуурин сэсэрлэгжүүлхэ, сэсэрлигтэ хүреэлэн, ойн зурбаһан болон түгэл байгуулхада ашаглахада тохиромжотой. Титимынь саглагар зүйлые гоёл, шэмэглэлдэ үргэн ашагладаг байна. Байгаалиин тохиромжотой нүхэсэлдэ 18-27 м хүрэтэр ургадаг ба таба хүрэтэрхи наһанай залуу ургамалай үндэр 2,2-2,5 м хүрэдэг. Тус модолиг ургамал дундажаар 80-100 жэл наһалдаг байна.
Категори:Модод
Уушханай хадхаляа
Уушханай хадхаляа гү, али пневмони (πνευμονία) гээшэ уушханда шэдэрэл (үрбисэл, ) үүсхэхэ замаар элирдэг бүлэг үбшэн юм. Уушханай хадхаляаниие пневмококк, стафилококк, стрептококк, эдеэрүүлэгшэ хүхэ сабхансар зэргэ нян, А, В, С хэжэгэй вирус, эрьехэ хэжэгэй вирус, аденовирус ба мөөгэнсэрнүүд үүсхэдэг.
Юрэнхы
Эрьехэ хэжэгэй вирус, аденовирус ба мөөгэнсэрнүүд үүсхэдэг. Уламаар үбшэн үүсхэгшэһээн шалтагаалаад үбшэнэй ябасань илгаатай байдаг. Жэшээлхэдэ, стафилококкоор үүсхэгдэһэн хадхаляаниинь маша хүнды байдаг. Саашалаад, үбщэн үүсхэгшые даража, аюулгүй болгохо антибиотигуудай һунгалташье ондоо байна.
Шалтагаан
Уушханай хадхаляаниинь хүнды халдабарилна гэжэ бараг байдаггүй болон ябаса ямаршуу байхань гол түлэб тухайн хүнэй бэеын эсэргүүсэлһээ шалтагаалдаг. Гэбэшье һүүлэй үеын шэнжэлгээгээр хэжэгэй вирус хадхаляанай бактеридэ үртэмтэгы болгодогые тогтооһон байдаг. Иимэшье болохоор хэжэг һүүлдэ уушханай хадхаляа гараха аюул ямагта үндэр байдаг.
Ябаса
Уушханай рентген зураг дээрэ харлаһан хэһэгүүд гарахань шэдэрэл гараһаниие харуулдаг. Антибиотигуудай зохёохоһоо урда уушханай хадхаляань үхэлдэнь хүргэхэнь үсөөнгүй байһан болон АНУ-да 1920—1930 онуудта эгээн олон хүнэй амиие абажа одоһон аймшагтай үбшэнөөр тодоржо болонхой. Гэбэшье һүүлшын жэлнүүдтэ диагностикын үлүү һайн арга, олон түрэлэй үйлэшэлгээтэй антибиотигуудтай болоһон тула уушханай хадхаляаһаа наһа барахань үсөөрһэн. Харамтай, уушханай хадхаляа гэжэ диагностировалагдаһан нэгэ хүнэй саана диагностировалагдаагүй хэдхэн хүн байжа байдаг гэһэн шудалгаа байдаг. Уушханай хадхаляан үүсхэгшэдынь олон янза байдаг талаар дээрэ үгүүлһэн. Гэбэшье үбшэн үүсхэгшэһээн үлэ хамаараад хадхаляанай үедэ уушханай агаараар дүүргэгдэг эдүүд гэмтэдэг. Тиимэһээ үүдэн агаараар орожо ерэжэ байгаа хүшэлтүрэгшэ шуһанда хангалтатай шэнгэжэ шадахаяа байдаг.
Эмшэлгэ
Юунай урда уушханай хадхаляа гэһэн диагнозые зүбхэн доторой эмшэн гү, али уушханай эмшэн табидаг гэдэгые анхааржа, өөрөө өөртөө диагноз табижа, элдэб эм таряа хэрэглэхэгүй байхые зүблэжэ байна. Уламаар эмшэлгые эмнэлгын газарта гү, али гэрээр хэхэ гү мүн зүбхэн эмшэн шиидэнэ. Эмшэлгые гэрээр хэхээр болоһон тохёолдолдо таһалгые байнга һалхилуулжа, шэнэ агаар оруулжа байха хэрэгтэй. Элүүр агаар амисхалха болон сэр хобхорхо ябасые һайжаруулжа, нойрые хэбиин болгодог. Энэһээ гадна хордолго тайлахын тулада хоногто 2,5-3 литр шэнгэн уужа, аниһан шүүһэн, нохойн хошуунай ханда уужа бэеын эсэргүүсэлээ һайжаруулха хэрэгтэй.
Уушханай хадхаляаниинь сээжэнэй залхаг халһанай шэдэрэл, эдеэтэ процессээр хүндэрһэн үедэ эмшэлгэ нилээд удаан үргэлжэлдэг тула тэбшээртэй байха хэрэгтэй. Дутуу эмшэлһэн хадхаляаниинь гуурһан хоолойн багтараа зэргэ носотой үбшэн үүсхэхэдэ хүргэжэ болзошогүйе анхаарха ёһотой.
Категори:Үбшэнүүд
Уильям Мейкпис Теккерей
Уильям Мейкпис Теккерей (William Makepeace Thackeray, 1811 он—1863 он), Англиин уран зохёолшо. Энэдхэгэй Калькуттын хото шадар түрэжэ, 4 наһандаа үншэрөөд, Британида бусаһан юм. 1829 ондо Кембридж ехэ һургуулида хуули зүй һураад, һуралсалаа дүүргэһэнэй һүүлээр Европын олон орон нютагаар аяншалба. 1837 ондо Лондондо бусажа зохёожо эхилбэ. 1846 ондо «Омогорхогшод ном» (The Book of Snobs) гэһэн романиие танилсуулһаар нэрэ солотой боложо эхилээ. Үргэлжлүүлэн 1847 ондо ба 1848 ондо «Бардамай яармаг» (Vanity Fair) романиие гаргаад, 1855 ондо һунгадаг болоһон «Сарнай сэсэг ба бэһэлиг» (The Rose and the Ring) гэһэн ганса хүүгэдэй зохёолоо хэблэһэн юм. Америкын аянһаан бусажа ерэһээр тэндэ шагнаһан үгүүлгын һуурида «Вирджиниинхид» (The Virginians, 1857-59) гэжэ туужые бэшээ һэн. Диккенстэй хамта тэрэ XIX зуунай Британиин түлөөлэгшэ уран зохёолшо байһаншье һаа, Диккенстэй илгаатайгаар дээдэ, дунда ангиин бардам омогорхуу зангаар дүүрэн амидаралые хошон шогтойгоор дүрсэлжэ, хүн түрэлхитэнэй дутагдал тухай маша энэрэн байһан юм.
Ном зохёол
Теккерейн хэблэгдэһэн зохёолнуудһаа шэлэгдэмэл 1880 онһоо хэблэгдэнэ («Edit de luxe», 24 боти).
Категори:Ехэ Британиин зохёолшод
Хара тэнгис
Хара тэнгис — зүүн урда Европодо, Анатолиин хахад арал (Турк) дээрэ байрлаха, эхэ газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгисиинь Газарай дундада тэнгис, Эгейн тэнгисээр Атлантик далайтай холбогдоно. Босфор хоолойнь Хара тэнгисиие Мрамор тэнгистэй, уламаар Дарданелл хоолойнь Эгейн тэнгистэй холбоно. Эгейн тэнгисиинь Газарай дундада тэнгисэй нэгэ хэһэг гэжэ тоосогдодог байна. Эдэгээр тэнгисүүд (уһанууд) Ази болон Европо тибиин хилэ юм. Хара тэнгисиинь баруун хойто таладаа Керчиин хоолойгоор Азов тэнгистэй холбогдоно.
Хара тэнгисэй ниитэ талбайнь 436400 км2,, хамагай ехэ гүниинь 2200 метр хүрэнэ. Газарай дундада тэнгистэй адли Хара тэнгис рүү жэлдэ 200 км³ Атлантын далайн уһан урдажа ерэхэ болоод ууршалтын уламһаа уһаниинь харисангуй үндэр дабһажалтатай болодог байна. Эхэ газарһаа жэлдэ 320 км³ сэнгэг уһан шудхаха болоод уг тэнгист шудхадаг хамагай томо мүрэн боло Дунай мүрэн юм.
Турк, Болгар, Румын, Украина, Ород, Гүрж уласууд Хара тэнгистэй хилэлнэ. Крым хахад арал— Украинын автономито эрхтэй можо юм.
Холбооһон
Категори:Тэнгисүүд
Тегеран
Тегеран (, Теһран), Иранай ниислэл хото. Эльбурс уулын нюрганай хормойгоор 1100-1300 метрын үндэртэ байрлана. Тегеран останай (можын) засаг захиргаанай түб. 8 778 мянган ажаһуугшадтай (2012). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Тегеранда Иранай ажаүйлэдбэриин бүтэгдэхүүнэй гурбанай нэгэ хуби бүтээгдэнэ. Машина бүтээлгын, газарай тоһо болбосоруулха, цементын, хүнэһэнэй, бүдэй, химиие үйлэдбэринүүд. Гэрээр ажалладаг үйлэдбэри. Дээдэ һургуулинууд. Театрнууд. Музейнүүд. Магад IX зуунда Рей хотын хажуудахи тосхоноор байгуулагданхай. Түрүүшынхиеэ XII зуунда дурдагдаһан байна. XVIII зуунһаа хойшо Иранай ниислэл хото. Голестан ордон (XVIII-XIX зуун; 1894 онһоо уран һайханай музей), Шахская ба Сепахсалар мечеть сүмэнүүд.
Иранай ехэнхи ажаүйлэдбэринүүд Тегеранда түбөө байрлуулдаг. Ажаүйлэдбэринүүд дотор автомашина, электроникэ, сахилгаан хэрэгсэл, сэрэг армиин зэбсэг, даабуу, элһэн шэхэр, цемент, химиин бүтээгдэхүүн зэргын үйлэдбэрилэл ороно. Эдэһээ гадна хибэс ба мебелиин худалдаанай түб болодог. Тус хотын урда хэһэгтэ газарай тоһо болбосоруулха үйлэдбэри үйлэ ажаллалга эрхэлдэг.
Тегеран Эльбурс нюрганай хормойдо байрладаг хото болоод автозамай сүлжээнь Баруун Азида түрүүлэгшээр тоосогдодог. Мүн уласайнгаа түмэр замай сүлжээнэй түб юм. Тегеран хото хадаа Исфахан, Шираз, Табриз зэргэ бусад Иранай хотонуудые бодобол харисангы шэнэшье гэһэн олон тооной музей, уралигай түб, ордоной согсолбори, соёлой түбүүдтэй.
XX зуунда Иран даяархи олон хүн Тегеран руу нүүһэн. Дээрэһээ олон үндэһэтэй, олон шажанай хүнүүд Тегеранда амидардаг болон олон тооной лалын (мечеть), христосой (церковь), иудын шажанай (синагого), зороастризмын сүмэнүүд (галай сүмэ) байдаг.
Зурагууд
Категори:Иран Категори:Азиин ниислэлнүүд
Швеци
Швеци (Sverige), албан ёһоор Швециин Хаанта Улас (Konungariket Sverige) — Хойто Европодо Скандинавиин хахад арал дээрэ оршохо норд улас болоно. Ниислэл хото Стокхольм. Швед уласынь Норвеги (баруун зүгтэ), Финланд (зүүн хойто зүгтэ), Скагеррак, Каттегат, Эресуннын хоолойнууд (баруун үмэнэ зүгтэ) болон Балтиин тэнгистэй хилэлнэ (зүүн зүгтэ). Далайгаар Дани, Германи, Польшо, Росси, Литва, Латви, Эстони уласуудтай хилэлхэ болоод Дани уластай (баруун үмэнэ зүгтэ) Эресуннын гүүрээр холбогдодог. 1995 онд Европын Холбоондо гэшүүнээр ороһон.
449,964 км² нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр Швеци улас Хойто Европодо гурбадахи томо уласта тоосогдоно. Хотожоһон бүһэнүүдһээ бусад нютагуудынь хүн зоной нягташал багатай. Хүн зоной 84 хубиинь ниитэ газар нютагай 1.3 хубиие эзэлхэ хото һуурин газарта амидардаг.
Швеци улас оршон үеын үндэр хүгжэлтэй, арадшалһан улас болоод эргэдэй амидаралай түбшэн үндэр. Хубиин хэбшэл ажа үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй 90 хубиие гаргаха болоод үүндэ инженерэй һалбари тэн хахадыень эзэлнэ. Энэнь Икеа, Вольво зэргэ дэлхэйдэ данһатай компанинуудые дурдахад ойлгомжотой. Хүдөө ажахы үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнэй зүбхэн 1 хубиие эзэлдэг онсолготой. Швеци уласынь ута хугасаанай турша түмэр, зэд, модоной гол экспортлогшодой нэгэ байһан. 1890-ээд онһоо эхилэн болбосоролой болон ажа үйлэдбэриин һалбари эршэмтэй хүгжэн 20-р зуунда Швеци уласынь эдэй засаг, ниигэмэй хамгаалалай хубида хүсэрхэг улас болон дэлхэйн табсанда гаража ерэһэн болоод мүнөөдэр НҮБ-ын хүниин хүгжэлэй индексээр топ оронуудай тоондо байнга дээгүүр бэшэгдэхэ түбшэндэ хүрэһэн. Уһанай баялиг нөөсэтэй болобош нүүрһэн, газарай тоһоной нөөсөөр дутамаг.
100-аад жэлэй үмэнэ сая үлүү Шведүүд Америкын Нэгдэһэн Улас руу шэлжэн һуурижаһан гэгдэдэг. Тэдэнэй ехэнхинь газар таряалан эрхэлдэг байгаа. Ажа үлйдэбэржэлтэ хүгжэхын зэргэсээ гадаад уласһаа сагаашадые олоноор хүлээн абаха болоһон.
Зүүлтэ
Категори:Европын уласууд
Оман
Оман - Аазийн орн.
Категори:Аази
Википеэди
Википеэди (Wikipedia, дуугарха, хэлэхэ [ˌwɪkɨˈpiːdiə] гү, али [ˌwɪkiˈpiːdiə]) — нэбтэрхы толи бэшэгынь сүлөөтэ агуулгатай, Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензитэй бидэнэй һайн дүрын оролсоотойгоор баяшадаг нэбтэрхэй толи юм. Вэб сайт — http://www.wikipedia.org/.
Хэнээшье оролсожо энэ сайт баяшуулжа болохо, хамагай баялиг, олон хэлэн дээрэхи нэбтэрхэй толиин түсэл, нэбтэрхэй толи. Тухайн мэдээллые өөршэлхэ, баяшуулха боломжо хүн бүридэ нээлтэтэй байдаг. Энэнь өөрын мэдэлээ бусадтай хубаалсаха үргэн боломжые хүн бүхэндэ олгожо байха юм.
Түүхэ
Википеэди нэбтэрхэй толи бэшэгынь ГНУ cүлөөтэ баримта бэшэгэй лицеэнзитэй, энэнь сүлөөтэ агуулгатай бидэнэй һайн дүрын оролсоотойгоор баяжаха нэбтэрхэй толи юм.
Хэлэнүүд
2011 оной 1 һарын 8-ны байдалаар ниитэдээ 285 хэлэнэй Википеэдидэ 17,607,990 үгүүлэл байгааһаа, 3 сая 500 мянга гаран эгээн түрүүшын Википеэди болохо англи хэлэнэй Википеэдидэ, 1 сая гаран герман хэлэнэй википеэдидэ, 1 сая гаран франци хэлэнэй Википеэдидэ агуулагдажа байна. Энэ түсэл анха англи хэлээр 2001 оной 1 һараһаа эхилһэн болоод одоо 1.5 сая гаран үгэ хэлэлгын тайлбариие агуулжа байна. Халха-Монгол хэлэн дээрэхи хубилбари 2004 оной 2 һарада эхилһэн. Буряад хэлэн дээрэхи хубилбари 2006 оной 2 һарада эхилһэн. 2023 оной September-р hарын 1 Special:Statistics Буряад хэлэнэй үгүүллүүд.
Мүнөөгэй байдалаар хамагай түрүүндэ хэрэгтэй байгаа зүйлнүүд. Нюур хуудаһан болон систеэмын хэлэлгэнүүдые Буряад хэлэн рүү оршуулха үйлэ ябасад хубита нэмэриеэ оруулаарайгты.
500 000-һаа олон үгүүлэлтэй
500 000-һаа олон үгүүлэлтэй википеэдиууд энэ Англи, Германи, Испани, Франци, Итали, Нидерланд, Япон, Польшо, Португали, Ород, Вьетнам ба Хитад хэлэнүүд.
100 000-һаа олон үгүүлэлтэй
100 000-һаа олон үгүүлэлтэй Википеэдиууд — Араб, Индонез, Чех, Дат, Эсперанто, Солонгос, Венгр, Букмол, Ром, Словак, Серб, Фин, Турк ба Украин хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэнхэй.
Нэрэ
Википедеэди (Wikipedia) хэмээхэ үгэнь «Wiki» — Хавай хэлэнһээ «хурдан», «Encyclopedia» — Аангли хэлэнһээ «нэбтэрхэй толи» гэһэн үгэнһөө бүтэһэн шэнэ ниилэмэл үгэ юм.
Вики
Интэрнэт ормин болвсрулх эрдм. Мэдээллийн агуулгыг хэн ш өөрчлөх, баяжуулах болон шинээр сэдэв нээх боломжтой нэгэн төрлийн вэб хуудаһан юм. Ингэж өөрчлөлт хийхэд заавал бүртгүүлсэн байх албагүй харин өөрчлөлт хийсэн хүний нэрэний оронд таны IP хаяг бүртгэгдэнэ. Википеэди — викигийн нэг шишээ юм. Вики гэдэг — Хавай хэлээр «хурдан» гэсэн утгатай. Тер эрдмин тавснас хэлээр хеншн болон болвчн эн ормин өггциг заҺаха шадна. Нэрэ «вики» — тер эрдмөр тоссн интэрнэт юм.
Буряад Википеэди
Буряад хэлэн дээрэхи хубилбари 2006 оной 2 һарада эхилһэн. Мүнөөгэй байдалаар хамагай түрүүндэ хэрэгтэй байгаа зүйлнүүд. Нюур хуудаһан болон систеэмын хэлэлгэнүүдые Буряад хэлэн рүү оршуулха үйлэ ябасад хубита нэмэриеэ оруулаарайгты. Үүнэй тулада доорохи холбооһонууд дээрэ даража ороод, Өөршэлхэ гэһэн хэһэг дээрэ дарагты. Энэ хадаа буряад Википеэди. Буряадаар бэшэжэ шадаха хүн бүхэн тус нэбтэрхэй толиие зохёолсохо аргатай.
Эргэншэл
Эргэншэл гү, али цивилизаци (civilis — эргэнэй, эрхэтэнэй юумэн) — соёл адли удхатай үгэ; ниигэмэй ниитэ материал, оюун һанаанай хүсэлгэ. Соёл эргэншэл гэдэгэнь шажан, болбосорол, уралиг, гүн ухаан, технологи, материаллаг баялаг болон олон зүйлэй дээдэ түбшэн дэхэ ниилэмжэ юм.
Категори:Ниигэм Категори:Соёл
Галуута хото
Галуута хото - Сэлэнгын аймагай түб. Хүн амын тоо - 24 600 хүн (2010).
Бонапартизм
Бонапартизм — Бонапартнууд гэжэ алдартай Франциин хоёр эзэн хашуул нэрээр нэрлүүлдэг болоһoн улас түрын үзэл; энэ улас түрын үзэл хадаа капиталистнууд хүдэлмэришэн хоёр ангиин хоорондохи шанга тэмсэлые ашаглажа, улас түрын нам бэшэ шэнжэ хуурмагаар узуулдэг байгаа. Иимэ засагай газар болбол үнэндөө болоходоо капиталистнуудай ашаг туһые анхаралтайгаар хамгаалан, хүдэлмэришэн арадые элдэбээр махэлэн, багахан үглигэнүүдээр һамааргадаг байһан юм. Бонапартис засагай газар хадаа сэрэгэй хүсэндэ түшэдэг байгаа. Буржуази болбол өөрынгөө засаг алдангуй бариха тула тэрэнээ (засагаа) нэгэ хүнэй гарта үгэжэ, орон соогоо «гурим» байгуулха ба хубисхалай хүдэлөөе усадхаха ябадалые тэрээндээ даалгадаг юм. Жэшээлбэл — Францида генерал Наполеон Бонапартын диктатура. Оросто генерал Корнилов 1917 ондо бонапартис талаангүй эрьесэ хэхэеэ забдаһан байһан аад, большевигүүдээр ударидаһан хүдэлмэришэн ба сол дадуудаар бута сохюулһан юм. Бонапартизм хадаа — Нэгэдүгээр Наполеон унаһанай һүүлдэ Бонапартнараар толгой барин, Францида эзэнтэ гүрэн байгуулха гэһэн һэдэлгэдэ хамаадагшад болоно.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ Категори:Франциин түүхэ
10 һарын 6
Арбадугаар һарын 6 — Григориин литын жэлэй 279-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 280-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 86 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Лао-цзы
Лао-цзы (, зүб дуудлага Лаозы) бол Даоис гү, али Бомбын философиин урасхалай анханай түлөөлэгшэ юм. Хэдэйгээр Лао-цзын намтарын тухай тухай мэдэгдэһэн зүйл ехэ бага тэрэнэй мэргэн оюун ухаан олоной һонирхолые мүнөө хүрэтэр татажа, Даоизмын үндэһэлэгшэ гэжэ үргэмжэлхэ болоһон юм. Тэрэнтэй нэгэн үедэ Хитадай өөр нэгэ томо сэдьхэгшэ болохо Күнзы амидаржа байһан энэ хоёр ухаантан бэе бэеһээн ехэ илгаатай байгаа бэлэй.
Категори:Намтар
Тыва Улас
Тува (Тува́) гү, али Тыва (Тыва), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Тыва Улас (Респу́блика Тыва́; Тыва Республика ), болбол Оросой холбоото уласай нютаг можо. Сибириин холбооной тойрогой зайда оролсоно. Ниислэл хото — Кызыл.
Тыва Улас баруун зүгһөө Алтай Уластай ба Хакаси Уластай, хойто зүгһөө Красноярскын хизаартай, зүүн зүгһөө Эрхүүгэй можотой ба Буряад Уластай хилэлнэ.
1911 ондо Цин гүрэн мүхэжэ Ара Монгол бэеэ даанги боложо, уряанхайшууд Хитадһаа халхалагдаһан Тывае СССР мэдэлдээ оруулба. Тусгаар байһанаа болёод СССР-эй РСФСР-эй бүрилдэхүүндэ 1944 ондо «Тува автономито можо» болон элсэһэн байна. 1961 ондо «Тува АССР» гэжэ хубилагдан байгуулагдажа байгаа. СССР-эй бутаралаар Оросой холбоото уласай тусгаар тогтоноходо байра һуури дээшэлжэ 1992 ондо мүнөөгэй зэргэеэ, нэрэеэ олонхой.
Газар зүй
168,6 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр газар (Буряадай хахад) эзэлэн оршодог Тыва Уласые Орос дотор Зүүн Сибириин урда үзүүртэ байрладаг гэжэ ойлгожо болоно. Мүн газарзүйн байрашалгаар Ази түбиин түбтэ шахуу байха болоод энэниие танюулжа Кызыл хотодо «Азиин түб» (Центр Азии; Азияның төвү) гэхэ хүшөө бодгобо. Тыва нютагай 80%-нь ой тайгата уулархаг газар, үлэхэ хубинь уулануудай забһарай хээр, голнуудйа хүнды байдаг. Нютагай баруун хэһэгтэ Алтайн шэлэ нюруугай 3000 метрһээ үндэр Мүнгэн-Тайга (орос. Монгун-Тайга; тув. Мөңгүн-Тайга; 3976 м), Ак-Оюк (3608 м), Мүнгэлиг (ород Монгулек; 3485 м), Кызыл-Тайга («Улаантайга»; 3121 м) гэхэ мэтэ үндэр орёолтой бол зүүн болон хойто талаарынь д.т.д. 2000-3000 метр Саяан уула (орос. Саяны) һунадаг.
Тыва Улас арбин уһанай нөөсэтэй. Бараг бүхы голынь Енисей мүрэнэй дээдэ һабада багтадаг. Урда талаархи Тагна уулын үбэрэй гол горхон Убса нуурай урасхалгүй ай һабада хамаарна. Тыва хэлэнэй хем гэдэг үгэ «гол» (магадгүй «мүрэн») гэһэн удхатай. Бэе-Хэм («Бие гол» гэһэн удха байжа магадгүй; ород Большой Енисей), Каа-Хем (магадгүй «Хаа гол») хоёр ниилэжэ яг Енисей мүрэниие (тув. Улуг-Хем, «Үлэг гол») үүсхэдэг. Томо нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурбан бэлшээри») аршаан (тув. аржаан), аршаан уудаг газар бии.
Засаг захиргаанай хубаари
Хошуунда дотороо 116 сомон (сумон), сомондонь сааша арбадта (арбан) хубаагддааг.
Холбооһон
Категори:Уряанхай
Леонард Эйлер
Леонард Эйлер (Leonhard Euler, 15.04.1707—18.09.1783), математик, механик, физик ба одон орон шудалагша. Уг гарбалаараа швейцариинхин. 1726 ондо Петербургын Эрдэм Ухаанай Академида уригдаад, 1727 ондо Оросой гүрэндэ нүүбэ. Адъюнкт (протестант пасторой туһалагша) байгаа, 1731—41 онуудта ба 1766 онһоо хойшо Петербургын ЭУА-иин академик (1742—66 оной хоорондо хүндэтэ хари гэшүүн). Эйлер хадаа юрын бэшэ үргэн һонирхолтой ба зохёолгын бүтээмжэтэй эрдэмтэн мүн. Эрдэм ухаанай дэбжэлтэдэ ехэ нүлөө үзүүлһэн математикын анализ, дифференциал геометри, тоогой онол, дүтэрхы тоололго, тэнгэриин механика, математикын физикэ, оптико, баллистика, хүлэг онгосо үйлэдбэрилгэ, хүгжэмэй онол тухай 800 үлүү зохёолой зохёогшо,
Категори:Швейцариин эрдэмтэд
Амитан
Амитад (Animalia гү, али Metazoa) гэдэгынь Амитанай аймагта хамаарха махабадай үндэһэн бүлэгые хэлэнэ. Амитаниинь олон эстэй, оршонтойгоо зохёоһон амидарха шадабаритай ба бусад махабад, эсэбэл тэдыгээрэй зарим хэһэгээр хоололно.
Мөөгэ шэнги амитад гетеротроф махабадууд, тодолон хэлэбэл автотроф махабадууд (фотосинтездэ өөрөө органик бодос бүтээдэг) — ургамалһаа ондоо юумэнь гэхэдэ бэлэн органик бодос эдеэдэг.
Жиирэй яряанай хэлэндэ "Амитан" гэдэгтэ хүниие хамааруулдаггүй болобош, биологиин нэрэ томьёоной хубида Амитанай аймагай бүхэ түрэл, зүйл багтаха ушар хүн баһа багтана.
Хүгжэлэй түхэл
Үнэншэмөөр амитад 1—1,5 тэрбүм жэлэй саада тээ юрэ бусын заахан хлорофилгүй амёбоид мушхалаатай (flagellate) эсээр гаралгаһан. Газарай амитад тэнгисэй, сэбэр уһанай амитадһаа эхи табигдаһаншье, зарим зүйлүүд уһанай аймагта бусажа ерээ. Амитад Дэлхэйдэ прокариот (Procaryota), замаг (Algae), мөөгэ (Algae) һүүлдэ бии болоһон. Олон эстэй амитадай шарил (гэдэһэнэй хүндытэн - coelenterata, хорхой - vermes, тулюур хуби бэетэндэ дүтын зүйлүүд) анхан хуушан кембриин эдиакариин үеын тунасада дайралдана (690—570 сая жэлэй саада тээ).
Кембриин үеын эхиндээ (570—490 сая жэлэй саада тээ) тэнгисэй минерализировагдаһан (ёбуунтай гү, али хитинтэй) гадаада яһатай нюргата болон нюргагүй олон бүлгэм — трилобидүүд (Trilobita), брахиоподууд (Brachiopoda), зөөлэн бэетэн (Mollusca), археоциадууд (Archaeocyatha) бии болобо. Кембриин эсэсдээ гадаада яһатай нюргата амитад (Cyclostomata — түхэреэн аматанай уг) мэдээжэ.
Палеозойн силур үедээ (445—400 сая жэлэй саада тээ) газарай ургамал бии бололго нэгэ сагта газарай элдэжэ эхилһэн: орой силур үеын скорпионуудай түрүүшын зүйлүүд мэдээжэ, девон үеын (400— 345 сая жэлэй саада тээ) эсэстэ түрүүшын газарай нюргата амитад — газар уһанай амитад — бии болобо. Карбон үедээ (345—280 сая жэлэй саада тээ) газарда нюргагүй амитадай хорхой шумуул болон нюргата амитадай тулюур мүлхигшэд ба газар уһанай амитад булюу байба.
Мезозойда (триас, юра ба шохой; 230—66 сая жэлэй саада тээ) мүлхигшэд булюу байба. Триасай үеын (230— 195 сая жэлэй саада тээ) дунда хэһэгтэ үлэг гүрбэлүүд бии болоһон, эсэстээ — һүн тэжээлтэд бии болобо. Шубууд юрын эсэсэй (195—136 сая жэлэй саада тээ) үеһээ хойшо мэдэдэг. Шохойн үеын (136—66 сая жэлэй саада тээ) эсэстээ нюргагүй амитадай, үлэг гүрбэлүүд оруулалсаад газарай болон тэнгисэй мүлхигшэдэй олон бүлгэмүүд үхэжэ дууһаба.
Биологиин ангилал
Энэ классификацида амитадай 35 түхэлүүд байна.
Ангилалай түүхэ
Аристотель амиды дэлхэйе амитадта ба ургамалда хубаагдаһан ушар Карл Линней (Carl von Linné) тэрэнэй нэгэдэхи ангилалда мүр абаһан. Түүнһээ хойшо биологишад хубиһалай харилсаае онсолон тэмдэглэжэ эхилээд байна, гэхэ эдэгээр бүлэгүүд шэг хизгаарлагдамал байна. Тухайлбал, микроскопична protozoa тэдэ шэлжэхэд ушарынь анха амитан гэжэ үзэдэг байһан, харин одоо тус тустань абажа үзэнэ.
Линнейн анханай хүтэлбэриин хубида мал хорхой (Vermes), хорхой шумуул (Insecta), загаһан (Pisces), газар уһанай амитан (Amphibia), шубуун (Aves), болон хүхэтэн (Һүн тэмжээлтэн, Mammalia) анги хубаагдадаг гурбан аймагуудай нэгэнь байһан юм. Бусад түрэл бүриин хэлбэринь илгажа байна байхад хойшо һүүлын дүрбэн бүхы нэгэ бүлэ, Хүбшэтэн (Chordata) орожо үзэнэ байна. Эхэ һурбалжаһаа эхэ үүдэбэриһээ өөр өөр байдаг хэдышье дээрэ дурдаһан жагсаалта, бүлэгэй одоогой бидэнэй ойлголтые илэрхийлдэг.
Сидней
Британиин Австралидахи эгээн түрүүшын колони юм. Тус хотые 1788 ондо Британиһаа ерэһэн түрүүшын уһан флотын ударидагша Артур Филипп Сиднейн буланда байгуулба. Сиднейһээ ерэһэн хүниие Sydneysider гэдэг. Австралида ерэжэ бай сагаашадай олонхи Сиднейе зоридог ушар олон үндэһэтнһөө бүридэһэн хото болобо.
Сидней Австралиин зүүн-урда эрье дээрэ оршодог. Сидней хото Порт-Джэксон боомтые хүреэлжэ байгуулагдаһан тула "Боомтын хотл" гэһэн нэрэтэй болобо. Сиднейн оперын театр, Булангай хүүргэ (Harbour Bridge), далайн эрьенүүдээрээ алдартай. Хотын нютаг дэбисхэрэй эрьен тойрондо үндэһэнэй паркууд байдаг ба олон булан тохой, гол мүрэнүүдтэй. Лоубороугой ехэ һургуулиин 1999 оной "дэлхэйн хотонуудай" жагсаалтада бүридхэгдэбэ. Сидней хадаа 1938 оной Британиин эзэнтэ гүрэнэй наадан, 2000 оной зунай Олимпиин наадан, 2003 оной регбиин дэлхэйн абарга шалгаруулха тэмсээн зэргэ олон спорт, улас түрэ, соёл уралигай наадан, тэмсээн, арга хэмжээе зохёон байгуулһан байна. 2007 оной юһэдүгээр һарада Ази Номгон далайн эдэй засагай хамтын ажаллалгын байгуулгын 21 гэшүүн ороной түрын тэригүүдые хүлеэн абажа, 2008 оной долодугаар һарада Дэлхэйн залуушуудай үдэрые зохёон байгуулба.
Категори:Австрали
Ихэтуань буһалгаан
Ихэтуань буһалгаан — нэгэ үзүүрээрээ хариин империалистнууд, нүгөөдөөрөө өөрынгөө даралагшад тээшэ шэглүүлһэн 1899—1901 оной хоорондо Хитадай таряашан ба хотын зоной алдарта буһалгаан; Хитадта ехэ хүндэ хажар яла түлбэри даалгаһан империалистнуудай нэгэдэмэл зэбсэгтэ хүсэндэ буһалгаае хүтэлэгшэ хитадай Ихэцюань («Ехэ нюдарга») гэдэг нюуса байгуулга болбол хайра гамгүй сохигдоһон байна.
Зүүлтэ
Категори:Хитадай түүхэ
Германи
Германи (Deutschland), албан ёһоор Холбоото Бүгэдэ Найрамдаха Германи Улас (Bundesrepublik Deutschland) түб Европын улас юм. Хойто талаараа Дани, зүүн талаараа Польшо, Чехи, урда талаараа Австри, Швейцари, баруун талаараа Франци, Люксембург, Бельги, Нидерланд уласуудтай хиллэдэг. Мүн баруун хойто талада Хойто тэнгис, зүүн хойто талада Балтиин тэнгис оршодог. Германи 357,021 км² нютаг дэбисхэртэй болоод шэрүүн уларилтай. Хүн зонойнгоо тооноор Европын Холбооной гэшүүд дотор түрүүлдэг, мүн гадаада оршон һуугшадаараа дэлхэйдэ гурбан ороно.
Германиин гүйсэдхэхэ дээдэ байгуулга болбол Холбооной Засагай газар (Bundesregierung) юм. Тэрэнэй үндэһэн үүргэнь уласайнгаа улас түрын ударидалгые хэрэгжүүлхэдэ оршоно. Засагай газарай Канцлер (Bundeskanzler) ударидана. Германиин шүүхын тогтолсонь бусад уласуудай шүүхын тогтолсоһоо илгарха тусхай онсолигтой. Ехэнхи уласуудта шүүхын тогтолсо дангаараа түрүүлдэг аад, Германида дээдэ шүүхын үүргые холбооной шүүхын танхим, захиргаанай хэрэгэй шүүхэ газар, хүдэлмэриин шүүхэ газар, ниигэмэй шүүхэ газар гэжэ 5 дээдэ шүүхэ газарнууд тус тусайнгаа хүреэндэ хэрэгжүүлдэг, эдэ дээдэ шүүхэ газарнуудай ниилбэрииень шүүхын сенат гэжэ нэрлэдэг.
Германи хадаа Европын Холбооной үндэһэлэгшэ гэшүүн болоод, НАТО сэрэгэй альянсын, «Ехэ долооной» гэшүүн мүн.
Газар зүй
Германи Европын зүрхэн хэһэгтэ байрлана. Юһэн хүршэ улас хилэ нэгэтэй: хойто зүгтээ Данитай, баруун зүгтээ Нидерланд, Бельги, Люксембург, Францитай, урда зүгтээ Швейцари ба Австритай болон зүүн зүгтээ Польшо ба Чехитэй хилэлдэг. 1990 оной 10 һарын 3-да дахин нэгэдэһэн үдэрэй һүүлдэ Германиин түб байрлалга үлүү элирүүлэгдэнэ. Германиин талмайнь 357 000 км² тухай. Хойто зүгһөө урда зүг тээшэ эгээн утань 876 км, баруун зүгһөө зүүн зүг тээшэ 640 км юм. Эгээн гадаада хилын сэгынь хойто зүгтэ Зильт арал, зүүн зүгтэ Саксониин Найсеауэ, урда зүгтэ Бавариин Оберстдорф болон баруун зүгтэ Зельфкант (Хойто Райн-Вестфали) юм.
Германиин хилэнь ниитэдэ 3758 км утатай. Германида 81,8 сая шахуу ажаһуугшадтай. Германи хадаа Оросой һүүлдэ Европын олон хүн зонтой улас.
Газарай хэлбэри
Германиин хойто хэһэгынь мүльһэн галабта бии болоһон набтар тэгшэ газар юм (Хойто-Германиин набтар газар, эгээн набтар сэгынь — Вильстермаршынхи Нойендорф-Саксенбанде, далайн түбшэнһөө доошо 3,54 м). Гүрэнэй түб хэһэгтэ урда талаһаа ойтой уулархаг газар аад, урдада Альпа шэлэ нюруу үргэлжэлнэ (Германиин нютаг дэбисхэр соо эгээн үндэр сэг — Цугшпитце уула, 2 962 метр үндэр).
Уһан зүй
Германиин дэбисхэр нютагаар олон гол мүрэнүүд урдана, эдэ дунда эгээн томонь Райн, Дунай, Эльба, Везер ба Одер. Гол мүрэнүүд һубагаар холбоогдоно, хамагай алдартайнь — Балтын ба Хойто тэнгисые нэгэдүүлдэг Килиин һубаг. Килиин һубаг Килиин буланда эхилээд Эльба мүрэнэй адагта шудхана. Германиин эгээн томо нуур озеро — 540 км² талмайтай 250 метр гүнзэгы Боден нуур.
Дунда зуун
IV зуун жэлһээ хойшо герман угсаатан Германиин нютаг дэбисхэртэ ажаһууна. VI–VIII зуун жэлдэ алеманнуудай, баварнуудай, тюрингүүдэй, саксуудай гэхэ мэтэ герман угсаанууд Франкын уласай бүридэлдэ оробо. IX зуун жэлдэ Каролингын гүрэнэй унаһаар герман орон нютагууд уласай талаар амяарлажа, олон тооной гүнлигүүд бии болобо. Франкын гүрэнэй хубаалгын үрэ дүндэ (843 он) Зүүн-Франкын улас бии болоод, энэнэй тулгуури дээрэ X зуунда Германи хаанта улас бии болобо. 962 ондо I Оттон хаан Хойто ба Түб Италиие туйлажа эзэлһээр Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн байгуулагдаба (1806 ондо Наполеоной усадхагдаһан). X-XV зуун жэлдэ балтын ба славян угсаатан ажаһууһан газарнууд Германиин бүридэлдэ оробо. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ сүлөөтэ хотонууд шухала үүргэ гүйсэдхэбэ (XV зуунай һүүлээр 80 үлүү байгаа).
Шэнэ үе
1530 ондо Австри ехэ гүнлиг, Богеми, Испани, Унгар хаанта уласууд, Нидерланд, Миланай ба Бургунди гүнлиг Арюун Римэй эзэн хаан болоһон V Карлай мэдэл доро оробо. Һабсбургтан обог Европын хахадые ноёрхобо.
Францида эсэргүү дайнда Германиин гүнлигүүд I Наполеоной буталагдаһан, Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн усадхажа тэрэнэй орондоо Райнай холбоое байгуулба. 1814-1815 оной Венын ехэ хуралай шиидхэбэриин ёһоор, 1815 ондо 38 герман уласууд Германиин холбоо (Deutscher Bund) байгуулба. Германиин холбоое Австриин эзэнтэ гүрэнэй кайзер байһан Холбооной юрэнхылэгшэ ударидагша байгаад, Бундестаг (Bundestag, Холбооной хурал) газар нютагуудые түлөөгдэбэ. 1848-49 ондо нэгэдэлгын түлөө буржуазиин-арадшалһан хубисхал болоһоншье һаа, илагдаһан байгаа. Тэрэнэй һүүлээр Австри ба Прусси хоорондо Германиин нэгэдэхын түлөө тэмсэл түрөө.
Бисмарк Пруссин эзэрхэг түримхэй тулгуури дээрэ Австригүйгөөр Бага Германиие (Kleindeutschland) нэгэдхэбэ. Тэрэнэй шатанууд: 1864 оной Дани-Пруссиин дайн илажа гараһанай һүүлээр 1866 оной Австри-Пруссиин дайнай үрэ дүндэ Хойто-Германиин холбоо (Norddeutscher Bund) бии болоод (1867 он), 1870-1871 оной Франци-Пруссиин дайнай һүүлдэ Эльзас ба Лотаринги эзэлжэ абаад Версаль ордондо Германиин эзэнтэ гүрэниие тунхаглагдаба (Deutsches Reich, 1871 он). 1884–1885 оной хоорондо Германи Африка болон Океанида харьяатан оронуудые тогтобо.
XX зуун жэл
1914 ондо Германи Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда орожо, Германи ба Австриин сэрэгэй блок илагдаба. 1918 оной Ноябриин хубисхалай дүндэ хаанта засаг унажа бүгэдэ найрамдаха засаг мандаба (Ваймарай бүгэдэ найрамдаха улас). Версалиин хэрээгэй ёһоор Германиин тала дайнай бүхы харюусалгые хүлеэжэ, зэбсэггүй орон болохо, тодорхой оронуудта репараци үгэхэ зэргэ заалтанууд ороһон болон Германи уласай түлэхэ ёһотой репарациин ниитэ хэмжээ 1921 ондо 132 тэрбум марка (31,5 тэрбум ам. доллар) байгаа. Гэхыдээ Германи уласые һуларуулжа, сэрэг зэбсэгэй хубида аюулгүй болгохо оролдолгонь бүтээгүй. 1930-аад ондо Германи улас Версалиин хэрээнһээ гараа.
1933 ондо Адольф Һитлерэй ударидаһан нацистууд эрхые абажа, дахин дэлхэйн хэмжээнэй дайн эхилүүлһэн бэлэй. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлдэ Германи зүблэлтын, америкын, англиин ба франциин дүрбэн эзэмдэлгын бүһэ нютагуудта хубаагдаба. 1949 оной 5 һарын 23-да америкын, англиин ба франциин эзэмдэлгын бүһэ нютагуудһаа Бонн ниислэлтэйгээр Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Германи Улас (Bundesrepublik Deutschland) байгуулагдаба. 1949 оной 10 һарын 7-до зүблэлтын бүһэ нютаг Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Германи Улас (Deutsche Demokratische Republik) бии болобо.
1989 ондо Берлинэй хана унаба. Хоёр улас 1990 оной 10 һарын 3-да нэгэдээ. Нэгэдэһэн Германиин ниислэлые Берлин руу нүүбэ. 1957 ондо Баруун Германи Европын эблэлые байгуулһан оронуудай нэгэ болоод, энэ байгуулга 1993 ондо Европын Холбоо болоһон байна. Германи Шенгенэй бүһэдэ ороһон болон 1999 ондо Еврое мүнгэн тэмдэгтээ болгоһон.
Улас оронууд
Германи улас «газар нютаг» гэжэ удхатай германяар Länder гэжэ нэрэтэй холбооной 16 можоһоо бүридэнэ. Тус бүридөө үндэһэн хуулита, өөртөө засаха эрхэтэй тула заримдаа можо улас гэжэ баһа нэрлэдэг. Эдэһээ Бавари, Саксони, Тюринги гурбаниинь албан ёһоор "сүлөөтэ улас" гэгдэдэг аад, Берлин, Бремен, Һамбург гурбан хотонь можын зэргэлэлтэй болоһон тула хото улас гэжэ хэлэгдэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Түб Европын уласууд Категори:Европын уласууд Категори:Холбооной бүгэдэ найрамдаха улас Категори:Ехэ Долооной уласууд Категори:Ехэ Хориной уласууд Категори:Германи хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:1871 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1949 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1990 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Баруун Европын уласууд
Эбилгэ
Эбилгэ - Эбилгын аймагай түб.
Ехэ Найман
Ехэ Найман (англ.: Group of eight, G8, ород: Большая восьмёрка) - дэлхэйн эдэй засагай хубида тэргүүлдэг уласуудһаа бүридэхэ бүлэг юм. Дэлхэйн (Хитадһаа бэшэ) эгээ ехэ экономиконууд юм.
Намаагай ургамал
Намаагай ургамал (Typha angustifolia)
Категори:Ургамалнууд
Ургамал
Ургамал (Plantae) гээшэ хүбхэн, тангалай үбһэн, шэбэл, шэбэрһэн, хальһангүй үрэтэй болон сэсэгтэй ургамалнуудые багтаадаг эукариот олон эстэ организмуудай томо биологиин ангилалай аймаг юм. Ургамалнуудай ехэнхи хуби фотосинтезые хэрэглэнэ. Ехэнхи замагууд ургамалда багтадаг. Ургамалнууд олон амидаралай хэлбэритэйː модод, шугы, үбһэн гэхэ мэтэ.
Ботаника эрдэм ухаан ургамалнуудые шудална.
Карибын тэнгис
Кариб тэнгис — Мексикын буланда байрлаха тропикын тэнгис болоод Атлантик далайн нэгэн тэнгис юм.
Кариб тэнгисиинь 2,754,000 км² талбайтай, томохон тэнгисүүдэй нэгэн гэжэ тоосогддог байна. Уг тэнгисэй хамагай гүн сэгэнь Куба ба Ямайкын хоорондо байрлаха Кайманай хотхор болоод гүниинь 7,686 метр юм.
Холбооһон
Категори:Тэнгисүүд