cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хүнэй Эрхын Бүгэдэниитын Тунхаглал
Хүнэй Эрхын Бүгэдэниитын Тунхаглал (Universal Declaration of Human Rights), Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын Юрэнхы Ассемблейн 1948 оной 12-дугаар һарын 10-най үдэрэй 217 А (III) тогтоолоор Париста баталагдаһан. Энэ тунхаглалынь Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай туршалгаһаа үүдэжэ «хүн бүхэндэ түрэлхи заяаһан эрхэ бии» гэһэн һанаае түрүүшынхиеэ дэлхэйн нюрууда гаргажа ерэһэн болоно. Ниитэ гушан зүйл ангиһаа бүридэһэн энэ тунхаглал олон уласай болон бүһэ нютагай хэмжээнэй хүнэй эрхын хэрээ, хуулинуудай үндэһэ болоһон.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеээр холбоотонойхид гү, али Ехэ Британи, Франци, Зүблэлтэ Холбоон уласууд хүнэй дүрбэн эрхые хүлеэн зүбшөөржэ хэрэгжүүлхые уряалһан юм. Эдэ
НҮБ-ын тунхаг бэшэгтэ «хүнэй үнэ сэнэ, нэрэ хүндэ, зайлашагүй эрхын түлөө» гэдэгээ НҮБ элирхылэн бүхы гэшүүн оронуудаа яһа, үндэһэ, хүйһэ, хэлэ, соёл болон шажаниие харгалзахагүйгөөр хүнэй эрхэ болон зайлашагүй эрхэ, эрхэ сүлөөе зүбшөөрэн һурталшалхые уряалһан. Гэбэшье дараань болоһон Германиин Нацистуудай үйлэ хэрэгһээ дүгнэхэдэ НҮБ-ын тунхаг бэшэгэй хүнэй эрхын заалтань хангалтатай буса байһан ушар бүхыниитын эрхые тусгаһан дэлгэрэнгы тунхаглал бэшэг шаардалгатай болоһон юм.
Хүнэй Эрхын Бүгэдэниитын Тунхаглалай нэгэдүгээр зүйл:
Холбооһон
Категори:Хүнэй эрхэ
Һүүлтэй одон
Һүүлтэй одон бүдэг гэрэлтэ толбо бүхы гү, али һүүл мэтэ гэрэлтэ зорбос бүхы тэнгэриин эрхэс.
Категори:Одон орон шудалал
Тэнгэриин зүйдэл
Тэнгэриин зүйдэл гэдэгынь Наранай аймагые агуулдаг огторгойдо одоогоор ажаглагдадаг 100 тэрбум (миллиард) оршом галактикануудай нэгэ юм. Мүнөөнэй Тэнгэриин зүйдэл галактикада 100—400 тэрбум (миллиард) оршом одон байна гэжэ үздэг. Тэнгэриин зүйдэл галактикын диаметр 100 000—120 000 гэрэлэй жэлэй хэмжээтэй, огторгойдо 600км/сек хурдатай шэлжэдэг, 13,6 тэрбум (миллиард) жэлэй наһатай болоно. Манай дэлхэй гү, али наранай аймаг Тэнгэриин зүйдэлэй түбһөө 27000 гэрэлэй жэлэй зайтай оршодог ба дэлхэйһээ ажаглахада тэнгэриие хубааһан маягай зурам мэтэ ажаглагдадаг. Тэнгэриин зүйдэл галактикада 10 хэтэ абарга одонуудые одоогоор элриүүлээд байгаа болоод эгээн һүүлдэ 2014 оной 3 һарада астрономнар HR5171 A абарга шара одониие элирүүлээ.
Холбооһон
Категори:Одон орон шудалал
Дублин
Дублин (Baile Átha Cliath, гү, али ) болбол Ирландын ниислэл ба хамагай томо хото юм. Зүүн эрье дээрхи буланда, Лиффи голой адагта байрладаг ба Лейнстер можодо байдаг. Хотонь урда талаараа Уиклоу шэлын хэсэг болохо Дублин хадаар хилэлдэг. Энэнь хотын нютагай 1,173,179 хүн зонтой, болбол Дублин Бүһын хүн зон (ёһо заншалаар Дублин графство) 2016 ондо 1,347,359 байба. 2016 оной бэшэлгээр Ехэ Дублинэй Бүһын хүн зон 1,904,806 байһан.
Дублин эгээл хаана, хэзээ бии болоһон тухай археологиин арсалдаан байдаг ба энэнь МЭҮ 7-р зуунай үмэнэхи Гэлүүдэй байгуулһан һуурин, дараань Викингүүдэй хоёрдохи һуурин юм. Дублинэй жэжэг Хаанта Улас мэтээр хото ургажа, Норманнуудай добтолон оролгын дараа Ирландын гол һуурин болоһон. Энэ хотонь 17-р зуунһаа түргөөр үргэдхэгдэжэ, 1800 оной Холбооной Актын дараа Британиин эзэнтэ гүрэнэй хоёрдохи томо хото байба. 1922 ондо тусгаар тогтоноһоной дараа Дублин хото, дараань Ирланд гэжэ нэрлэгдэһэн, Ирландын Сүлөөтэ Уласай ниислэл болоһон.
Дублин болбол Ирландын болбосорол, урлалга ба соёл, засаг захиргаа, ажаүйлэдбэриин мүнөөнэй ба түүхэн түб юм. 2018 оной байдалаар туһа хотые Глобализаци ба Дэлхэйн хотонуудай шэнжэлэлгын газарнууд (GaWC) дэлхэйн хотонуудай жагсаалтада "Альфа минус" оноогоор, дэлхэйн шэлдэг гушан хотын нэгэ болгоһон.
Этимологи
Дублин нэрэнь Ирланд хэлэнэй Dubhlinn үгэһээ, эртэнэй Классическа Ирланд Dubhlind/Duibhlind, dubh "хара, харанхы" гэһэн удхатай, ба lind  "бассейн" гэһэн үгэһээ гаралтай. Энэ хөөрэлгын бассейн нь Дублинэй Хэрэмэй арын хэсэгтэ байрлаха хэрэмэй сэсэрлигэй газар, Поддл гол Лиффидэ шутхадаг газар байба. Мүнөөнэй Ирланд хэлэндэ энэ нэрые Duibhlinn гэдэг ба Дублин графствын Ирланд рифмууд нь Дублинэй Лейнстер Ирланд хэлэндэ Duílinn гэжэ дуудагдадаг болохые харуулжа байна. Эртын англи хэлэнэй Difelin, Хуушан скандинав Dyflin, мүнөөнэй Исланд Dyflinn ба мүнөөнэй Мэн Divlyn, мүн Уэльс Dulyn ба Бретань Dulenn зэргэ бусад хэлэн дээрхи хотын нэрэндэ анханай хэлэлгэ хадгалагдаһан юм. Ирландын бусад һуурингууд нь Duibhlinn нэрэтэй байдаг ба Devlin, Divlin ба Difflin гэжэ олон янзаар оршуулагдадаг. Түүхэһээ үзэхэдэ, Гэл бэшэг ашаглаһан бэшээшэд bh-эй бэшэхэдэ b дээрэ сэг табижа, Duḃlinn гү, али Duiḃlinn гээшэ буулгаһан байба. Ирланд хэлэн мэдэхэгүй хүнүүд сэгые орхижо нэрые Дублин гэжэ бэшэһэн. Нэрын хубилалтууд нь Шотландын заншашаһан гэл хэлэнээр яридаг нютагуудта (Gàidhealtachd, Ирландын Gaeltacht-тай холбоотой), жэшээнь, Лох-Линнегэй нэгэ хэсэг болохо An Linne Dhubh ("хара уһан сөөрэм") зэрэгтэ байдаг.
Мүнөө үедэ Викингүүдэй үмэнэ Duibhlinn гэгдэдэг Христосой шажанай сүмын һуурин байһан ба Dyflin нэрээ абаһан гэжэ үзэдэг. 9 ба 10-р зуунһаа эхилэн мүнөөнэй хотын оршодог газар хоёр һуурин байба. 841 оной шахуу Викингүүдэй һуурин болохо Дифлин, ба голһоо дээрэ мүнөөнэй Мэтью Эсэгын Хүүргэ (баһа Дублинэй хүүргэ гэжэ нэрлэгдэдэг) Сүмын гудамжын эсэсдэ байрлаха гэл һуурин болохо Áth Cliath ("һаадтай гараса"). Baile Átha Cliath, нь "һаадтай гарасын хот" гэһэн удхатай ба мүнөөнэй Ирланд хэлэн дээрхи хотын жиирэй нэрэ юм. Áth Cliath болбол Мэтью Эсэгын Хүүргын зэргэлээд Лиффи голой гарасын газарай топоними юм. Baile Átha Cliath болбол эртын Христосой шажанай сүмэ байһан ба мүнөө үедэ Уайтфрайар Гудамжын Кармелит Сүмын эзэлжэ буй Онжье гудамжын хэсэгтэ байһан гэжэ үзэдэг. Шотландын Ист-Эршир дэхи Àth Cliath зэргэ адли нэрэтэй бусад хотонууд байдаг ба англи хэлэнээр Хурлфорд гэжэ нэрлэдэг.
Нютагай
Дублинэй Хотын Зүблэл нь нютагай һунгуулиин бүһэһээ табан жэл бүридэ һунгагдадаг 63 гэшүүдһээ бүридэдэг нэгэ танхимтай суглаан юм. Зүблэлые жэл бүри һунгагдадаг Лорд-мэр толгойлдог ба Дублинэй Харшада ажаһуудаг. Зүблэлэй заседаниуд Дублинэй Хотын Танхимда болодог, харин захиргаанай ехэнхи ажал ябуулгань Вуд-Ки дэхи Эрхэтэнэй оффисуудта суглардаг. Олонхи һуудал абаһан парти, коалици нь комитедэй гэшүүдые, политикые оруулжа, Лорд-мэрые дурадхадаг. Зүблэл нь һууха газар, замай хүдэлөөнэй хүтэлэлгэ, бог шорой, уһа зайлуулха шугам ба элин ниидэлгэ зэргэ һалбарида гаргашалха бюджедые жэл бүри баталдаг. Дублин хотын менежер нь хотын зүблэлэй шиидхэбэриие гүйсэдхэхэ үүргэтэй болобошье гүйсэдхэхэ засагтай.
Үндэһэнэй
Ниислэл хотын хубида Дублин нь Ирландын үндэһэнэй парламент болохо Oireachtas-ай үргөө юм. Энэнь Ирландын Юрэнхылэгшэ, түлөөлэгшын танхим Dáil Éireann, дээдэ танхим Seanad Éireann-һаа бүридэдэг. Юрэнхылэгшэ Феникс-паркдахи Áras an Uachtaráin-да ажаһуудаг, харин Парламентын хоёр танхим Килдэр гудамжада байрлаха хуушан герцогой ажаһуудаг байһан Ленстер-хаусда уулзадаг. Энэнь 1922 ондо Ирландын Сүлөөтэ Улас байгуулагдаһанһаа хойшо Ирландын Парламентын гэр юм. 1801 ондо тараагдаһан Ирландын хаанта уласай парламентын хуушан байшан нь Колледж-гриндэ байрладаг.
Засагай газарай Байшанууд та Taoiseach-ай Департамент, Зүблэлэй Зал, Финансын Департамент ба Юрэнхы прокуророй Оффис байрладаг. Энэнь флигельтэй (1921 ондо гүйсэһэн) үндэһэн бэеһээ (1911 ондо гүйсэһэн) бүридэдэг. Байшангые Томас Манли Дин ба сэр Астон Уэбб нара Хаанай Научна Колледж мэтэ бэлэдхэһэн. Анханай Дайл анха 1919 ондо Харшын байшанда сугларһан.
Зүүлтэ
Категори:841 ондо байгуулагдаhан Категори:Европын ниислэлнүүд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай Хотонууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай Графство-хотонууд Категори:Лейнстер Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай нютагай засаг захиргаанай единицэ Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай хүн зонтой эрье шадарай газарууд Категори:Ирландын тэнгисэй боомтын хото Категори:Складай боомтууд Категори:Викингүүдэй Үеын хүн зонтой газарууд Категори:9-р зуунда байгуулагдаһан хүн зонтой газарууд Категори:Ирландта 9-р зуунда байгуулагдаһан Категори:Ирланд аралай туристнарай нютагууд
Шоргоолзон
Шоргоолзон (Formicidae), үетэ хүлтэн (Arthropoda) хүреэнэй, хорхой шумуул (Insecta) ангиин, һарьһан далитан (Hymenoptera) багай бүлэ. Шоргоолзон бэеын дунда хэһэгээр нарин, газарта нүхэн хэжэ оршодог хорхой шумуул, түрэл зүйл олон. Олон түрэл бүри үүргые (фуражир, сэрэг, г.м.) гүйсэдхэдэг ангитай бүлые байгуулдаг. Ажалша шоргоолзоной утань 0,8—30 мм, эмэ шорголзон эрэһээ ута. 10 мянган түрэлэй. Тропиктохи үлүү элдэб ба олон тоотой, дэлгэрүүлгын хойто хилэ — ойто тундра. Уурхай хүрьһэндэ, модондо, заримдаа газар доорохи байгууламжа (шоргоолзоной бута) баригдана; уурхай байдаггүй зайгуул түрэлнүүд байна. Хорлогшо хорхой шумуул усадхана, хүрьһэн байгуулхада хабаадалсана. Олон уласуудта шоргоолзон ба уурхайнуудынь хамгаалагдана.
Категори:Хорхой шумуул
Сан-Паулу
Сан-Паулу (São Paulo) бол Бразилай зүүн урда хэһэгтэ байрладаг хото, Сан-Паулу можын засаг захиргаанай түб мүн. Бразилай эгээн томо хото ба эдэй засагай түб юм. 11,3 сая хүнтэй (2011); ехэ Сан-Паулу бөөгнэрэлынь (агломераци) 20 сая ажаһуугшадтай. Ондоогоор хэлэбэл Гуарульюс, Сан-Бернарду-ду-Кампу мэтын дүшэн һуурин газарые багтааһан Сан-Паулу хотын бөөгнэрэлдэ 19,889,559 хүн амидаржа байгаа Америкэ түбидэ Мехико хотын дараа, дэлхэйн эхинэй 10-та багтахыса тоо юм.
Тээбэриин уулзабари. Уласхороондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Түмэрлиг ба металл эдлэл үйлэдбэри, янза бүриин машина бүтээлгэ, хүнһэнэй болбосоруулха үйлэдбэри (һүн, мяханай консерв, гурил тээрмэдэлгэ, тоһон), тамхиин, хүнгэн, саарһанай, мебелиин үйлэдбэри г.м. Кофегэй заха зээли. Метрополитентай. 13 дээдэ һургуули оршом. 1554 ондо байгуулһан, XVI-XVIII зуунда кофегэй таряалангуудай түб. 1822 ондо Сан-Паулуда Бразилай тусгаар тогтониһон.
Зүүлтэ
Категори:Бразил
Цзягувэнь
Цзягувэнь (, jiǎgǔwén, цзягувэнь «яһан бэшэг») — хитад хэлэнэй үзэгэй эртын хубилбари.
Хитадай түб хэһэгэй Хэнань можын Аньян хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэн үлэһэн юм.
Эртын һорболжо үгүүлһэнээр 14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай улас түрэ, соёл, эдэй засагай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм.
Яһан бэшэг гэдэг яһата мэлхэйн хуяг гү, али амитанай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа.
Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм.
Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна.
Ном зохёол
Категори:Хитад хэлэн
Пи (тоо)
\pi~ («пи» гэжэ дуудадаг) — ойролсоогоор 3.14159-тэй тэнсүү болон эгээн шухала математикын тогтомолнуудай нэгэ юм. Энэ тоонь Евклидэй геометрида алибаа тойрогой утые тэрэнэй диаметрта хубааһан харисаае элирхылдэг. Мүн тойрогой талмайе тэрэнэй радиусай квадратда хубааһан харисаагааршье элирхылжэ болодог. Пинь математика болон байгаалиин шэнжэлхэ ухаанай бусад олон томьёонуудта хэрэглэгдэдэг. Пи тоонь иррационал тоо болоод энэнь таһалалай арын оронууд 3.1415926535897932-нь дабтагдахагүйгээр түгэсхэлгүй үргэлжэлнэ гэһэн үгэ. Математикын түүхын туршада π-иие үндэр нарин нягтатайгаар тодорхойлжо, тэрэнэй шэнжэ шанарые шудалха гэһэн ехэхэн хүсэн шармайлтанууд зарсуулжа ерэһэн.
Грек үзэг π (ехэбшэлэн пи гэжэ бэшэдэг) периметр гэһэн Грек үгэһөө гаралтай. Магадгүй Уильям Джонс 1706 ондо энэ үзэгээр тэмдэглэһэн болон һүүлдэ хэдэн жэлэй дараа Леонард Эйлер энэниие түгээмэл болгоһон. "π"-иие грекээр пи гэжэ дуудадаг. Энэ тогтомолые мүн хааяа тойрогой тогтомол, Архимедай тогтомол (Архимедай тоотой андууржа болохогүй) гү, али Людольфын тоошье гэжэ дурдадаг.
Харилсаанууд
\pi тооной олон томьёонууд байдаг:
Зүүлтэ
Категори:Математикын тогтомолнууд
Гэбшэ
Гэбшэ (, — «буянай нүхэр», кальянамитра) — цаннид дасанай һургуулиин найман шата дүүргэһэн ламада олгогдодог зэргэ.
Габжа — цаннид дасанда юһэн жэлэй туршада һураһанай һүүлээр ламада олгогдодог зэргэ юм.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан
Бавари
Бавари (Bayern, ; мүн Boarn), албан ёһоор Бавариин Сүлөөтэ Улас (Герман: Freistaat Bayern, ; Freistoot Boarn),
Харганата
Харганата хото (Қарағанды; Караганда, «харганатай» гэжэ удхатай) гээшэ Казахстанай хото ба Харганата можын засаг захиргаанай түб. Харганата хото Казахстанай томохон ажаүйлэдбэриин, эрдэм ухаанай ба соёлой түб юм. 1934 оной 2 һарын 10-да хотын зэргэтэй болонхой. Казахстанай түб хэһэгтэ байрлана.
550 км² нютаг дэбисхэртэйгээр, хүн зоной тоогоороо Алимтай, Астана, Шымкентын һүүлээр уласайнгаа дүрбэдэхи томо хото болохоһоо гадна томо нүүрһэнэй уурхай, автомашинай үйлэдбэриин түб гэгдэнэ. Засаг захиргаанай хубида можоһоо доорохи нэгэжэдэ харьяалагданагүй. Засаг захиргаанай талаар Казыбек би нэрэмжэтэ ба Октябриин гэжэ хоёр хороотой. Хотын нютаг захиргаанай эмхи болбол акимат (даргын захиргаан) ба маслихат (хурал) юм.
Зүүлтэ
Категори:Харганата можо Категори:Казахстанай хотонууд
Мүгдэн
Мүгдэн ( манжаар  —, Шэньян, ), Зүүн Хойто Хитадта Хуньхэ голдо байрладаг хото, Ляонин можын засаг захиргаанай түб. Хүн зониинь 8,1 сая хүн оршом (2010). Шухала тээбэриин уулзабари болон гүрэнэйнгөө ажаүйлэдбриин шухала түб. Машина барилга, үнгэтэй түмэрлиг, химиин болон ондоо ажаүйлэдбэри. Ехэ һургуули. II зуунда бии болонхой. 1625—44 оной хоорондо Манжын гүрэнэй ниислэл хото. Манжын Цин (1644—1911) уласай үедэ Хитадай «хоердохи ниислэл хото» гэжэ тоосогдобо.
Засаг захиргаанай хуубари
Мүгдэн хото 9 дүүргэһээ, 1 хотын хороонһоо ба 3 сомонһоо бүридэнэ:
Зүүлтэ
Категори:Хитадай хотонууд
Шэнэ Үдэ
Шэнэ Үдэ (Удинская новь) бол Хоринскийн районы долоо хоног тутмын сонин бөгөөд Хоринск хэлээр орос, буриад хэлээр гардаг. Захиалгаар тараасан. Буриад улсын хамгийн эртний сонинуудын нэг. Үүсгэн байгуулагчид нь дүүргийн захиргаа, депутатуудын зөвлөл, мөн сонины редакци юм.
Түүхэ
1930 оны арванхоёрдугаар сард Хорин аймагт "Улан туяа" дүүргийн сонин байгуулагджээ. Сонины анхны редактор нь 1942 онд Смоленск муж дахь тулалдаанд амь үрэгдсэн Дашидоржи Раднаев байв.
Сонины анхны дугаарууд хуучин монгол хэлээр хэвлэгдэж, дараа нь холимог дугаарууд (буриад, монгол, орос хэлээр) хэвлэгдэж эхэлсэн. 1940 онд тус сонины нэрийг орос хэл дээр бичиж эхэлсэн - "Красная заря" (Улан туяа), сонин нь Большевикуудын Бүх Холбооны Коммунист Намын Хоринскийн Айком, Гүйцэтгэх хорооны байгууллага байв. "Красная заря" нь долоо хоногт 2 удаа нэг эсвэл хоёр хөвөгч давтамжтайгаар 2 хуудсанд А3 форматаар хэвлэгдсэн. 1964 оноос хойш бүс нутгийн сонин "Удинская новь" нэртэй болжээ. Дараа нь "Удинская новь" - орос хэлээр, "Шэнэ Үдэ" - буриад хэлээр хоёр хэвлэгдсэн. 1991 оноос хойш "Шэнэ Үдэ" тусдаа сонин хэвлэгдээгүй, харин "Удинская новь" сонинд хавсралт болон хэвлэгджээ.
1984 оны 1-р сард Хоринск хотын Первомайская гудамжинд модоор халаадаг редакцийн байр шатжээ. Хэсэг хугацааны турш редакц гудамжинд байрлах орон сууцны байранд байрладаг байв. Первомайская, редакц, хэвлэх үйлдвэрт тусгайлан зориулж хоёр давхар тоосгон барилга барих хүртэл. Нэгдүгээр давхарт хэвлэх үйлдвэрүүд байрлаж, хоёрдугаар давхарт нь редакцид өгсөн.
1987 онд сонины эргэлт 3500 хувь байжээ.
1990-ээд оны эхээр сониныг бүс нутгийн төсвөөс санхүүжүүлдэг байсан ч үлдэгдэл зарчмаар[7] редакци зах зээлийн нөхцөлд дасан зохицох ёстой байв. Сонины эргэлт 2020 хувь болж буурч, долоо хоногт 2 удаа хэвлэгдэж эхлэв. 1993 оноос хойш "Удинская новь" сониныг үүсгэн байгуулагчид нь Хоринскийн дүүргийн зөвлөл, дүүргийн захиргаа, редакци юм.
2012 оны сүүлээр "Вся Бурятия" улсын уралдаанд "Удинская новь" "Лучшей муниципальной газетой Бурятии"-оор шалгарсан. Сонины сурвалжлагчдын нийтлэлийг уралдаанд олон удаа тэмдэглэж байсан.
Киевэй Русь
Киевэй Русь (Эртын Ородой ванлиг) — Зүүн Славян аймагуудай нэгэдэлэй үрэ дүндэ байгуулагдаһан улас юм. Энэ уласынь холбооной уласай хэлбэреэр оршон тогтоножо байһан болоод Новгород, Владимир, Киев, Рязань, Галич-Волынь, Переяславль-Залеский гэхэ мэтэ хэд хэдэн гүнлиг уласуудһаа бүридэжэ байба. Эдэгээр гүнлигүүдынь Киевэй ванлигта захирагдадаг байгаа. Киевэй ванлигынь МЭ 880 онһоо XIII зуунай дунда үе хүрэтэр оршон тогтноһон болоод 1237-1241 онуудта болоһон Монголой аян дайнай үедэ эзэлэгдэжэ мүхэһэн юм.
Холбооһон
Категори:Киевэй Русь Категори:Украинын түүхэ Категори:Ородой түүхэ
Хэрээһэтэнэй аян дайн
Хэрээһэтэнэй аян дайн — Римэй Папанууд католицизм нэрын үмэнэһөө Европын Христосой шажантануудые уряалан дуудажа 1095—1291 оной хоорондо ябуулһан 9 удаагай дайн юм.
Хэрээһэтэнэй аян дайнай үндэһэн зорилгонь лалын шажантануудай хиналтада байһан Арюун нангин хото Иерусалимые бусаан абаха ябадал байһан болоод Сельджук түрэгүүд Анатоли руу эзэмдэжэ орожо, Христосой шажанай үнэн алдартай шажантанай урасхалые шүтэдэг Византиин эзэнтэ гүрэндэ туһалхаар анханай аян дайн эхилээ. Уг дайнуудынь гансал Левантиин буруу номтон, шажангүй үзэлтэнүүдые номгодхохо шажанай зорилготой байба. Гэбэшье улас түрэ, эдэй засаг, шажанай үзэл һанаа холилдоһон байһанай элирэлынь шажан шүтэлгын конфликттай байһаншье һаа, табадугаар аян дайнай үеэр лалын шажантай Сельджук Түрэгэй Румын Султанта уласынь хэрээһэтэдтай холбоотон боложо тулалдажа байһанаар элирдэг. Хэрээһэтэд олон удаагай аян дайнай үрэ дүндэ маша холо газарта хүрэжэ шадаһаншье Христосой шажанта уласуудай досоохи улас түрын тэмсэлдээниинь тэдэнэй үндэһэн зорилгые һандаажа байһан байна. Тухайлбал Дүрбэдүгээр аянай үедэ христосой шажанта Константинополь хотые тонон дээрэмдэһэниинь Венециин хэрээһэтэд болон Византиин эзэнтэ гүрэнэй хооронд тэмсэлдээн бии болгожо байба.
Эхилэл
Хэрээһэтэнэй анханай аян 1095 ондо эхилһэн юм. 1095 оной 3 һарада Византиин эзэн хаан I Алексей Комнин элшэ Пьяченца хотын епископ Ромада ерэжэ Папатай уулзан Византиин эзэнтэ уласта аюул занал ушаруулжа байгаа Сельджук түрэгүүдһөө хамгаалхые гуйба. Римэй Папа II Урбан энэнииень наашатай хүлеэн абажа жэлэй дараа гэхэдэ бүхыл Христосой шажантануудта хандан Туркуудта эсэргүү дайнда хамтаран тэмсэхые уряалан, Клемонтын зүблэгөөн гэгшые зохёоһон байгуулжа «Арюун дайн» гээн нэрлэжэ дайнда оролсохонь арюун үйлэ хэрэг хээд дайн наһа эсэслэбэһээ хилэнсэ нүгэлынь һаадгүй арилна гээн айлдаһан гэдэг.
Хэрээһэтэд «Лалын шажантануудые Христосто этигүүлнэ, һуларалтыень мэдүүлнэ ухааруулна, Бурхан хэнэйхинь талада байгаае нотолно» гэһэн уряалга гарган ябаа һэн. 1096—1099 оной хоорондо дүрбэн жэлэй хугасаада ябагдаһан энэ аяниинь Түрэгүүдэй нютагта байрлаха Левант, Анатоли хото болон Христосой шажанай үлгы нютаг болохо Израиль үрнэһэн байна. Тэдэниие «Исламшууд» хэрээһэтэд гэжэ нэрлэһэн байна.
Мааррын ба Иерусалимай бүһэлэлтэ
Эхинэй байлдаанда илалта байгуулһан хэрээһэтэд тэрэндээ урамшин урагшалһаар 1098 оной түгэсхэлөөр мүнөөнэй Сириин нютагта Фатимидай Мааррат Аль Нуман хотодо хүрэжэ, түүхэдэ Мааррын бүһэлэлтэ гэжэ тэмдэглэгдэһэн маша хархис хатуу байлдааниие хэбэ. Хотые бүһэлэхэ ябасадаа хэрээһэтэд хүнэһэнэй хангалта байхагүй, үлэсхэлэнэй туйлда хүрэһэн байна.
Хотын эргэд өөһэдын хүсэндөө эрдэн, хэрээһэтэдые үлэ тоомсорлон элэглэн шооложо байһан гэдэг. Хэрээһэтэд добтололгүй хоёр долоо хоног бүһэлэн, энэ хоорондоо хэрэм дабаха багажа бүтээжэ, хэрээһэтэнэй ябган сэрэг хана дабахаар доблохо үедэ хүлэг баатарнуудынь хотын нүгөө талаһаань добтолһон байна. Бүтэн 2 үдэр тулалдаһанай эсэстэ хэрээһэтэд 1098 оной 12 һарын 12-до Маарра хотые буулган абаа һэн. Гэбэшье Маарра хотодо хэрээһэтэдые хангаха хоол хүнэһэн байһангүй. Хэрээһэтэдай ехэнхинь Иерусалим орохо туйлын хүсэлтэй байһан ба хоорондоо бага зэргэ арсаһаншье эсэстээ сааша ябахаар шиидэһэн байна. Хэрээһэтэнэй ударидагшад ехэнхи сэрэгээ абажа, хүнэй хүүрээр дүүрэн Маарра хотоһоо зайдуухан байралһан бол хотодо үлэһэн хэрээһэтэд Мусульманшуудын хүүрээр хооллон ами зогооһон гэдэг. Хүнэй мяхан эдихэ үзэгдэлые каннибализм гэдэг болоод Арабай түүхэшэд хэрээһэтэдай хархисхал, ёһо буса байдалай энэ жэшээе тэмдэглэн үлдээһэн байна.
1099 оной 6 һарын 7-ндо хэрээһэтэд Иерусалимда хүрэжэ юһэ хоног бүһэлһэнэй эсэстэ абаа һэн. Хэрээһэтэд 1500 хүлэг баатар, 12000 ябган сэрэгтэй байһан бол лалын шажанта Иерусалимай хамгаалагшад имагтал 1000 сэрэгтэй байба. Хэрээһэтэд хотые бүһэлэн шэрүүн дайраһанай үрэ дүндэ хотые бүрин эзэлжэ абаһан байна. Галзуу дошхон хэрээһэтэд хотые абамагсаа хотын эргэдые иргалан алаһан байна. Энэ алалгада Лалын шажантанууд, Еврэйнэр ехэхэн алагдаһан болоод Христосой шажантануудшье алагдаһан гэдэг. Ниитэдээ 40000 оршом энгын эргэн алагдаһан гэжэ тэмдэглэгдэн үлөө.
Хэрээһэтэнэй хоёрдугаар аян (1147—1149)
Турк-сельджугуудай хаанта уласууд нэгэдэн нягтаржа 1144 ондо Эдесса хотыг эзэлэн абаһан ушарһаа Хэрээһэтэнэй хоёрдугаар аян эхилбэ. Аяниие толгойлогшонь католик сүмын аббат Бернар Клервоский байба. Франциин хаан VII Людовик, Германиин хаан III Конрадай ударидаһан аян амжалта олоогүй. Германиинхидай хэрээһэтэд Бага Азида турк-сельджугуудта толгой дараалан сохигдожо, франциинхин хэрээһэтэд Дамаскые эзэлхэ гэһэниинь амжалтагүй боложо, эхэ орондоо эргэн ерэһэн. Хэрээһэтэд, Византиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо конфликт хурсадаха болоһон.
Хэрээһэтэнэй гурбадугаар аян (1147—1149)
XII зуунай II хахадта Египет, Сири, Месопотамиин зарим хэһэгые нэгэдхэн шэнэ уласай султан Салах-ад-Дин (Саладин) 1187 ондо Иерусалимые эзэлһэн.
1189 ондо III Александр Папа, I Фридрих Барбаросса хаан, Англиин хаан I Ричард Арсаланай Зүрхэн, Франциин хаан II Филипп ударидалгаар гурбадахи добтолгоо эхилһэн. Гурбадугаар хэрээһэтэнэй аян дайнда Европын гурбан хүсэрхэг хаан ябаһан ябадалынь папада амжалтатай болохо этигэл түрүүлжэ байһан. Гэбэшье энэ үедэ мусульманшууд али хэзээнэй зохёон байгуулалтада орожо нэгдэһэн байгаа. Удаа дараалһан хэрээһэтэнэй добтолгоо тэдэниие хүсэрхэгжүүлһэн юм. Тэдэнэй хаан Саладин сайтар зэбсэглэһэн, туршалгатай, гурбан зуун мянга хүрэтэр хүнтэй армиие ударидажа байгаа. Шуһые адхаруулһан хатуу шэрүүн тулаан гурбан жэл үргэлжэлжэ, Бага Азиин Киликиин жаахан голые гаталха үеэр Фридрих уһанда шэнгэжэ үхээд, Ричард Саладинтай эбэй хэрээ байгуулһанаар дүүргэһэн юм. Англиин I Ричард Палестина хүрэхэ замдаа Сицилиие эзэлхэ гэһэниинь II Филипп, Германиин шэнэ эзэн хаан VI Генрихэй эсэргүүсэлтэй тулгарһан. Англишууд Кипр аралые л эзэлһэн. Ричард бусаха замдаа Германида баригдажа хоригдожо байгаад, хожом гүйжэ бусаһан гэдэг.
Хэрээһэтэд Палестинада ерэжэ, Акра хотые 1191 ондо эзэлэн абаһан. II Филипп энэ үедэ Европодо бусан, I Ричардай эсэргүү Германиин эзэн хаан VI Генрихтэй холбоо байгуулһан. I Ричард Иерусалимые эзэмдэн абажа шадаагүй. Иерусалим хото Египедэй гарта үлэһэн. Иерусалимай хаанта уласай ниислэл Акра хото болоһон.
Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян (1202—1204)
Хэрээһэтэд аяндаа Венециин хүлэг онгосуудые ашаглажа байһаниинь Венецидэ хэрээһэтэдай туһаламжатайгаар худалдаанай гол үрдилдэгшэ Византида сохилто үгэхэ боломжо олгоһон.1204 ондо хэрээһэтэд Константинополь хотые эзэлэн, уламаар тэрэнэй Балканын хахад аралай газар нютагаар булаан эзэлхэ ажаллалгагаа үргэлжэлүүлэн, өөрынгөө Латинай эзэнтэ гүрэнээ (1204—1261) байгуулһан.
Аяниие эхин үедөө Египет лүү шиглүүлхээр түлэблэһэн болобошье Константинополь хотые эзэлэн, Византиин эзэнтэ гүрэндэ сохилто үгэһэнөөр түгэсхэл болоо һэн. Византиин эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг дээрэ Эпирэй хаанта улас, Никейн эзэнтэ улас, Трапезундай хаанта улас бэе даанги байдалаа хадгалан үлэһэн. Венециинхид маша ехэ ашаг олоһон. Константинополь, Адрианополь хотын хэһэг, Мрамор тэнгисэй эрьеын хэд хэдэн зогсоолнууд, Эгейн тэнгисэй зарим аралнууд, баруун-урда Пелопоннес, Крит аралые тэдэ абаһан. Латинай эзэнтэ гүрэн 1261 он хүрэтэр оршон тогтониһон. 1261 ондо Никейн эзэн хаан Михаил Палеолог мүнгэ, Венециин гол үрдилдэгшэ Генуягай флотой туһаламжатайгаар Византиин эзэнтэ гүрэниие һэргээһэн.
Хэрээһэтэнэй табадугаар аян (1217-1221)
Хэрээһэтэнэй табадугаар аянда Германи, Англи, Голланд, Унгарын хэрээһэтэд оролсоһон. Египедэй гол түшэсэ газар Дамиеттые эзэлэн абаһан.
Аянд оролсогшод хоорондоо конфликттай, шадабаригүй ударидагшадтай байһанай уламһаа илагдал хүлеэн Египетые орхин ябаһан.
Хэрээһэтэнэй зургадугаар аян (1228-1229)
Германиин эзэн хаан II Фридрихэй ударидалга доро германиинхид, франциинхид, англиинхид, италиинхи рыцарьнууд оролсоһон.
II Фридрих Египет Дамасскта эсэргүү дайн хэжэ байһаниие ашаглан, султантай хэрээ хэн, Иерусалим, Палестинын бусад хотые эзэмдэхэ болоһон. Энэнэй харюуда II Фридрих султаниие дурна дайсанта эсэргүү дэмжэхэ ёһотой байһан.
1244 ондо мусульманшууд хэрээһэтэдһаа Иерусалим хотые дахин булаан абаһан.
Хэрээһэтэнэй долодугаар аян (1248-1254)
Папа VII Иннокентий зохёон байгуулжа, гол түлэб Франциин хаан IX Людовикой ударидаһан франциинхи рыцарьнууд оролсоһон.
Урда Франциин хотонуудтай худалдаанай харилсаатай байһан Хойто Африкада Франциин байра һууриие бэхэжүүлхэ зорилготой байһан.
Аян амжалтагүй боложо түгэсһэн.
Хэрээһэтэнэй наймадугаар аян (1248-1254)
Франциин хаан IX Людовик дахин аян дайниие зохёон байгуулһан.
Хэрээһэтэдай флот энэ удаада Тунис руу хүдэлһэн болобош эрье дээрэ тахал үбшэн гаража, хаан өөрөө амяа алдаһан.
Хэрээһэтэд Дурнада ГДТ-дэхи эзэмдээ ээлж дараалан алдаһан. 1268 ондо Египет Антиохиие, 1289 ондо Триполиие, 1291 ондо Акра хотые алдаһан. Иерусалимай хаанта улас мүхэһэн. Родос, Кипр арал дээрэ хэрээһэтэд үлэһэн. XV зуунай үеэр Кипрынь Венециин эзэмшэлдэ нэгэдхэгдэбэ.
Категори:Дунда зуун Категори:Дайнууд
5 һарын 9
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Палестинын Үндэһэнэй Захиргаа
Палестинын Үндэһэнэй Захиргаа (ПЗ гү, али ПҮЗ; السلطة الوطنية الفلسطينية as-Sulṭa al-Waṭanīya al-Filasṭīnīya), албан ёһоор Палестина Улас, 1993-1995 оной Ослогой хэлсээнэй үрэ дүндэ Баруун эрьеын A+B бүһүүдтэ зарим хубиин эрхэтэнэй хиналтые бэелүүлдэг Фатахай хиналтанда байдаг засаг захиргаанай байгуулга юм.
Зүүлтэ
Категори:Палестинын национализм Категори:Палестинын улас түрэ Категори:Газын хэлтэсэй түүхэ Категори:Баруун эрьеын түүхэ Категори:1994 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1994 ондо Палестинын нютагта байгуулагдаhан
Норвеги хэлэн
Норвеги хэлэн бол Германи хэлэнүүдэй Скандинави бүлэгэй хэлэн, норвегишуудай ба Норвегиин албанай хэлэн юм.
1814 он болотор, 400 жэлэй туршада, Норвеги Даниин мэдэлдэ байһан байгаа ушарһаа нэгэ хэлэн хоер маяг янзатай болошоо. Тиимэһээ албанай хэрэгүүдээ, зохиолуудаа дааниин хэлэн дээрэ бэшэдэг байһан юм, өөһэдынгөө дундашье байхадаа, илангаяа улад зоной дээдэшүүл даан хэлэн дээрэ яридагшье болобо.
1814 ондо эрхэ сүлөөгөө олоһонойнгоо хойно, Норвегиин эхэ ороншод арад зоноо өөрын үндэһэнэй хэлэтэй болгохо гэһэн ажалые эршэмтэйгээр ябуулжа эхилбэ. Эрдэм ухаанай зарим мэргэшүүл дааниин хэлые шэнэлжэ туршаба, нүгөөдүүлынь нютагай хэлэнүүд дээрэ үндэһэлһэн, юрын зоной яриан дээрэ үндэһэлһэн бэшэгэй хэлые зохеожо үзэбэ. Эндэһээ эхилэн, норвегиин хэлэ барилгын хүгжэлтэ хоер замаар алхалһан түүхэтэй. 1840 онуудаар даан хэлэтэй норвегиин уран зохеолшод, яруу найрагшад, юрын зоной байдалые, оршон тойрон байгаалиие зураглахадаа, хара ярианай зарим үгэнүүдые хэрэглэдэг болобо. Бэшэлгэ хэлэлгын дүримүүд һэлгэгдэжэ, норвеги хэлэндэ тааруулагдажа, шинээр зохеогдобо. Норвегиин парламент эдэ хубилалтануудые баталжа, 1899 ондо бэшэгэй стандартые тогтообо. Энэнь Riksmål — гүрэнэй хэлэн гэжэ нэрлэгдэбэ. Riksmål-ай хажуугаарнь, хүдөө нютагай хэлэнүүд дээрэ баримталагдаһан, дааниин хэлэнһээ абтагдаһан үгэнүүдгүй landsmol — үндэһэнэй хэлэн гэжэ нэрлэгдэhэн хэлэ бэшэг өөрын замаар хүгжэжэл байгаа.
1929 оной хэлэ бэшэгэй шэнэдхэлээр, Riksmål-нь — bokmål, landsmål-нь — nynorsk гэжэ шинэ нэрэнүүдтэй болобо. 1938, 1959 онуудай шинэдхэлээр бэшэлгэ хэлэлгын янзанууд бэе бэедээ дүтэ болоһон юм. 1950 онуудһаа эхилэн эдэ хоер янза маягуудые нэгэдхүүлжэ, нэгэ хэлые зохеохо гэhэн удхатай ажал ябуулагдаһан юм. Харин энэ ажалань амжалтагүй байба, тиимэһээ 2002 ондо иимэ арга хэмжээнүүд абтагдахаяа болюулагдаба. Bokmål Nynorsk гэдэг хоерые юунтэй сасуулхаар бэ гэхэдэ, англиин англи ба америкын англи хэлэнуудтэй сасуулхаар. Илгаануудынь тиимэшье ехэ бэшэ.
Зүүлтэ
Категори:Хэлэнүүд
Алимта
Алимта (Алматы, Алма-Ата, Алимт ) — Казахстанай эгээн томо хото юм. 2017 оной 12 һарын 1 үдэрэй байдалаар, хотын ажаһуугшадай тоонь 1 797 431 хүн байгаа. Хоёр саятан Алимтын бөөгнэрэлэй түб мүн.
Доодо Новгород
Доодо Новгород (Нижний Новгород, 1932—1990 оной хоорондо — Горький гэжэ нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Доодо Новгородой можын түб, Ока мүрэн Эжэл мүрэндэ шудхан ородог үзүүртэхи оршоно. Томо мүрэнэй порт, түмэр замай уулзабари. 1 259 мянган ажаһуугшадтай (2010). Машина бүтээлгын ба түмэрлигэй үйлэдбэриин томо түб (ажаүйлэдбэри: автомашина бүтээлгэ «ГАЗ», машина бүтээлгэ, станок бүтээлгэ, «Металлист»; «Красное Сормово», «Двигатель революции» дизелиин үйлэдбэри, агаарай тээбэриин үйлэдбэри, харилсаа холбооной тоног түхеэрэмжын үйлэдбэри, телевизорой үйлэдбэри). Заһажа хэхэ хара ба үнгэтэ түмэрлигэй үйлэдбэри, химиин ба газарай тоһоной химиин, хими-эм зүйн, модон болбосоруулгын, барилгын хэрэгсэлэй, хүнэһэнэй ба хүнгэн ажаүйлэдбэриин үйлэдбэринүүд. Метрополитен (1985 онһоо). 9 дээдэ һургуулитай. 5 театрнууд. Уран һайханай, Максим Горький нэрэмжэтэ, Добролюбов нэрэмжэтэ музейнууд. Түүхэ ба уран барилгын дархан саазатай газар.
2020 он
2020 он (MMXX) гү, али Хоёр мянга хорин он, Хоёр мянган хоридугаар он — һагба гарагта эхэлһэн ердын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор Манай эрин-эй 2020 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 20 дахи, 2020 оной 1 дэхи он болоно.
Алимта
2007 ондо тус хото дэлхэйн эгээн үндэр үнэтэй хотонуудай нэгэ болоһон. 90-ээд онһоо жэнхэни эдэй засагай, инвестициин болон эршэмтэй барилгын ажалай дэбжэлтэ болоно.
2020 он
Зүүлтэ
Категори:Онууд
Доодо Новгород
Доодо Новгород 1221 ондо байгуулагдаһан. 1341-92 ондо Доодо Новгород-Суздалиин гүнлигэй ниислэл. XIX-XX зуунда Доодо Новгород Орос гүрэнэй һанхүү-наймаанай эгээн томо түб (тэрэнэй дотор, дэлхэйн үрэ таряанай наймаанай түб). 1817—1917, 1922-30 ба 1990 онһоо жэл бүриин Доодо Новгородой яармагтай. Кремль ордонтой (XVI-XVII зуун), Печерэй хиид (XVII зуун), Смоленскын (XVII зуунай эсэс) ба Рождествын (XVIII зуун) церковь сүмэнүүд.
Алимта
Алимта хотын хүн зон 1989 ондо 1,07 сая, 1999 ондо 1,13 саягаар тоологдожо байгаа. 2010 оноор таһалан үзэбэл 1,42 сая хүн ажаһуудаг гэһэн тоосоон бии. Хэрбээ бүридхэлгүйшүүдые (ажаллажа хүдэлмэрилхээр ерэһэн) багтаабал 2 саяда дүтэлнэ. 2010 оной тоо бүридхэлээр ажаһуугшадай 51,06% - казах, 33,02% - ород, 5.73% - уйгар, үлэхэ 10% гаран болохоор бусад яһа үндэһэтэ хүн гэжэ мэдэгдэжэ байна.
Доодо Новгород
Категори:Доодо Новгородой можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Алимта
Биллэр дьон
Полина Ледкова-кулинарнай кинигэ автора, фудлогер
Наталья Назарова-театр уонна киинэ артыыһа
Димаш Адилет- бизнесмен, блогер, телеша кыттыылааҕа
Владимир Жириновскай-политическай уонна государственнай деятель
Радионова Светлана Росприроднадзор салайааччыта
Зүүлтэ
Категори:Казахстанай хотонууд
The Doors
Дорс ( англяар The Doors) — Америкынин Лос-Анджелес хотынхид Джим Моррисон, Рэй Манзарек, Робби Кригер, Джон Денсмор дүрбэнһөө 1965 ондо бүрилдэхүүнтэй анха байгуулагдаба.
Категори:Хүгжэмэй хамталигууд
Самара
Самара (Самара, 1935—1991 оной хоорондо — Куйбышев гэжэ нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Самарын можын түб мүн. Эжэл мүрэндэ Самара мүрэн шудхажа ородог сэгтэхи томо боомто порт юм. 1 165 мянган (2010) хүнтэй саятан, уласайнгаа зургаадугаар томо хото. Машина бүтээлгын ба түмэрлиг (агаарай ба сансарын тээбэриин техника, газар тоһоной тоног түхеэрэмжэ, хүдэлүүр бүтээлгэ, радиоэлектроника, багажа хэрэгсэлэй бүтээлгэ); подшипнигай, автотракторой сахим багажа хэрэгсэлэй, ниидэхэ онгосын багажа хэрэгсэлэй, электротехникын үйлэдбэринүүд; газарай тоһон болбосоруулха ба газар тоһон-химиин, химиин, түмэрлигэй, хүнэһэнэй (мяхан ба өөхэнэй комбинадууд, «Россия» шоколадай фабрика, пивын үйлэдбэри), хүнгэн ажаүйлэдбэри. 10 станцитай метрополитен (1987 онһоо). 10 дээдэ һургуулинууд, 4 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр), 5 музейнууд (энэ тоодо уран һайханай ба нютаг зүйн). 1586 ондо бэхилэлтээр байгуулагдаһан. XIX зуунда талханай, өөхэнэй, арһанай наймаанай шухала түб.
Категори:Самарын можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Баншан Богдо
Баншан Богдо (, Вайли: pan chen bla ma) — Гэлүгбын Далай Ламын удаадахи зэргын санаартанай нэрэ зэргэ. Баншан Лама Абида Бурханай хубилгаан гэдэг. «Баншан Лама» санскрит paṇḍit (бандида, эрдэмтэн) болон түбэдэй chen (ехэ) гэһэн хоёр үгэһөө гаралтай, «Ехэ Эрдэмтэн» гэжэ удхатай юм.
Баншан Богдо дараагай Далай Ламын хойто дүрые тодоруулха ёһотой. Тиимэ ушарһаа, Хитадай коммунис засаг X-дугаар Баншан Ламын үхэлые захирба. Баншан Богдо 51 наһандаа 1989 оной нэгэдүгээр һарада наһа бараһан байгаа. Таван жэлэйн дараа Баншан Богдын хойто дүрые тодоруулжа олдоһон байгашье һаа, Хитадай түшэмэд зүб XI-дүгээр Баншан Ламые хулгайлһан, түрмэ соо хаагаад лэ өөрынгөө Баншан Ламые үргэмжэлэгдэбэ.
Зүүлтэ
Категори:Ламанар
5 һарын 10
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Гималайн уула
Һималайн уула ( сам. हिमालय, himālaya, «саһата орон» ) — дэлхэйн эгээн үндэр уулануудай шэлэн юм.
Һималай Түбэдэй үндэрлиг (ара тала), Инд-Гангын нама доро газар (үбэр тал) хоёрой хоорондо байралжа, Түб Азиин уулархаг сүлэрхэг газар, Урда Азиин халуун ороноц сагай уларилта газарые заагалдаг. Тэндэ Балба, Бутан, Пакистан, Хитад (Түбэдэй автомито орон), Энэдхэг гэхэ 5 ороной нютаг һууна.
Һималай Түб болон Урда Азиие бэлшэрлэн 2900 км тухай утатай, 350 км оршом сэмсэгэр нумран тогтоһон. Гималайн уулануудай дундажа үндэр 6 км ба ноён орьёлынь 8848 м үндэр Жомолунгма (Эверест) уула юм. Далайн нюрууһаа дээшэ 8000 метрһээ үндэр найман мянгата 10 орьёлтой.
Һималайһаа баруун тиишэ Каракорум, Хиндукуш, Памир үргэлжэлнэ.
Инд, Ганга, Хүхэ мүрэн Гималайн уулануудһаа эхэ абана.
Холбооһон
Категори:Уулын шэлэнүүд Категори:Ази
Ташкент
Ташкент (Toshkent), 1930 онһоо хойшо Узбекистанай ниислэл хото, Ташкент можын түб. Түмэр замай уулзабари. Хүн зониинь 2 371,3 мянган ажаһуугшад (2015). Ажаүйлэдбэриин гол һалбари хадаа машина бүтээлгэ («Узбексельмаш», «Узбектекстильмаш», авиациин гэхэ мэтэ үйлэдбэриин холбоонууд; үйлэдбэринүүд: «Узбекхлопкомаш», экскаваторой, электромашина бүтээлгын, сахим тоног түхеэрэмжын гэхэ мэтэ). Хүнгэн (хүбэн дабуунай, трикотажная, гуталай болон др.), химиин, газар тоһоной химиин болон эм зүйн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Метрополитен (1977 онһоо хойшо). Узбекистанай Эрдэм ухаанай академи, 21 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо ехэ һургуули, консерватори), 11 театрнууд (энэ тоодо Узбек оперо болон баледэй театр). 22 музейнүүд (энэ тоодо Узбекистанай уралигай, Узбекистанай угсаатанай түүхын, Узбекистанай гар уралигай, Алишер Навои нэрэмжэтэ удха зохеолой музей). IV-V зуун жэлһээ мэдээжэ байгаад, XI зуунһаа Ташкент нэрэтэй, 1865 онһоо — Оросой эзэнтэ гүрэнэй мэдэл доро оробо. 1918—24 оной хоорондо Туркестан АЗСУ-гай ниислэл хото. Уран барилгын дурасхалнууд: Шейхантаур мавзолей бунхан (XV зуун) болон Каффаль Шаши, Барак-ханай болон Кукельташа медресе (XVI зуун). 1966 ондо газар хүдэлэлгын үрэ дүндэ Ташкентын хуушан барилганууд ехээр һандааһаншье һаа, 1960-аад һүүл хахад - 70-оодай эхиндэ хото дахин һэргэн баригдаба.
Зүүлтэ
Категори:Узбекистан Категори:Азиин ниислэлнүүд
Лонхо
Лонхо (, nuǎnhú — «термос») — шэнгэн юумэн агуулха шабар гү, али шэл һабын зүйл.
Категори:Шэл
5 һарын 11
Табадугаар һарын 11 — Григориин литын жэлэй 131-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 132-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 234 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Юпигүүд
Юпигүүд ( юпикээр югыт; восточно-чукотские эскимосы, юиты)— Хойто Америкын Аляскада болон Зүүн Хойто Азиин үсөөн тоотой унаган зон юм.
Категори:Оросой арадууд Категори:Америкын арадууд
Яаман
Яаман (,, yámen ) — нэгэ үйлэдбэриие хинаха засаглалай зургаан. Өөр улас оронууд янза бүриин яаматайшье, харин ехэнхи улас оронуудта байха яаманууд адли (хамгаалалга, гадаада харилсаан, санхүү, эрүүл мэндэ, гэхэ мэтэ).
Яаманай даргые сайд гэнэ.
Зүүлтэ
Категори:Засаглал
Лариса Петровна Сахьянова
Лариса Петровна Сахьянова (1930 оной 2 һарын 13 түрэһэн, Хэрэн, Түнхэнэй аймаг, Буряад-Монгол АССР — 2001 оной 8 һарын 7, Улаан-Үдэ) — буряад зүблэлтэ баледэй зүжэгшэн, СССР-эй арадай зүжэгшэн (1963). 1937 - 1942 оной хоорондо ба  1945 - 1946 оной хоорондо Москвагай хореографиин һургуулида һураба. 1946 ондо Буряад оперо ба баледэй театрта (Улаан-Үдэ) соло-хатаршан. Одетта - Одиллия (Чайковскийн «Хун шубуута нуур»), Мария (Асафьевэй «Бахчисарай уһан орьёлуур»), Суюмбэхи (Яруллинай «Шүрэле»), Ангар (Книппер ба Ямпилов «Ангар дангина») гэхэ мэтэ парти баледта. Гастрольда гадаада гүрэндэ аялжа (Болгари, Иран, Афганистан гэхэ мэтэ) уралиг гүйсэдхэбэ. 1964 ондо Казахстанда Оросой соёл уралигай арбан хоногой үзэсхэлэндэ хабаадасаба. 1966 онһоо багшалха үйлэ ажаллана. VII-дохи СССР-эй Дээдэ зүблэлэй гэшүүн болобо. РСФСР Гүрэнэй шагналтан (1972). Улаан тугай одоор шагнагдаба.
Бандан
Бандан (, bǎndèng) — байра дотор болон газаада ашаглажа болохо ута шэрээ гү, али һандали. Категори:Табилга
Тайбэй
Тайбэй (хит. улам.  臺北, хил.  台北 , пиньинь : Táiběi, урда минь  Tâi-pak-chhī) — Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Уласай ниислэл (БН Хитад уласай засагай «коммунис буһалгаанай саг зуурын Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Уласай засагай газарай байрлалга» гэнэ). Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай үзэл һанааниие дахабал, Тайвань можын засаг захиргаанай түб юм.
2003 ондо Тайбэйдэ эгээн үндэр тэнгэри тулаһан барилгануудай нэгэ болохо Тайбэй 101 баригдаһан байна. Тайбэй хадаа — Тайваниин болбосоролой шухала түб, дээдэ һургуулинуудай дунда эгээн алдартай болбол Тайваниин үндэһэтэнэй ехэ һургуули.
Түүхэ
XVIII зуун жэлэй болотор мүнөөгэй Тайбэйн газар нютагта кетагалан яһатад ажаһууба. Хитадууд (диилэнхидээ Фуцзянь можынхид) 1709 онһоо һуурижажа эхилбэ. XIX зуунай эсэсээр Тайбэй хойто Тайваньтахи эгээн томо хүн зоной түб болобо; сайн худалдаанай ашаар Тайвань хоолойн эрьедэхи Тамсуй порт шухала болобо. 1875 ондо аралай хойто хэһэг Тайвань аймагһаа амяаржа, шэнэ Тайбэй аймаг болоо. 1886 ондо Тайвань Хитадай можо болоходо, Тайбэй тус можын ниислэл болобо. Манжын Цин гүрэнэй үеһөө гансал хойто хаалга үлэнхэй. Баруун хаалга ба хотын хэрэм Японой засагай усадхажа, урда ба зүүн хаалгань — Гоминьданай үедэ хубилагдаба.
Омск
Омск (Омск), Оросой холбоото уласай хото, Омскын можын засаг захиргаанай түб, Эрчис мүрэндэ Омь мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи томохон боомто (порт) юм. Түмэр замай узуулбари. 1 154 мянган ажаһуугшадтай (2010). Машина бүтээлгэ (хүдөө ажахын машина, сахилгаан хэрэгсэл, г.м.), хүнгэн, хүнэһэнэй, модо болбосоруулха ажаүйлэдбэритэй. 10 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо Омскын гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театртай, түүхын ба удха зохеолой, уран һайханай музей. 1716 ондо байгуулагдаһан; 1782 он хүрэтэр — Омскын бэхилэлтэ (Омский острог), 1782-97 ба 1804 онһоо хото болоһон.
Тайбэй
Түүхэ
1895 оной Симоносекиин хэлсээнэй ёһоор Тайвань Японой эзэмдэбэ. Японоор Тайхоку гэжэ нэрэтэйгээр, Японой колониин засаг захиргаанай түб болобо. Японой захиралтын сагта тус хото засаг захиргаанай түбэй олон тэмдэгтэй болоо, энэ дунда ниигэмэй барилганууд бии болоо. 1945 ондо Японой илагдаһанай дараа Гоминьдан засаг захиралтые абаа.
Омск
Категори:Омскын можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Тайбэй
Түүхэ
1949 оной 12 һарын 7-да Чан Кайшиин ударидаһан Гоминьдангай засагай газар эрхэтэнэй дайнай үргэсэдэ Тайбэй саг зуурын ниислэл тунхагдаба.
Хүн зон
Хотын хүн зон 2 700 000 ажаһуугшад боложо, бөөгнэрэлэй (Тайбэй-Цзилун) хүн зониинь — 6 776 264 хүн. 2008 оной байдалаар түрэлтын түбшэн 7,88 ‰ байгаад, наһа баралтын түбшэн — 5,94 ‰ байгаа. Томо асуудалнуудай эгээн шухала хадаа хүн зоной наһажалта байгаад, 2009 оной байдалаар 10 % шахуу 65 дээшэ наһатайшуул байгаа. Хотынхидой 43,48 % дээдэ болбосоролтой байгаад, 99,18 % бэшэг мэдэсэтэй. Тайваниин ондоо хотонууд шэнги хүн зон дунда хокло, хакка, хитад (хань) ба Тайваниин угуул яһатад бии.
Мехико хото
Мехико (Ciudad de México, México, D.F. гү, али México) — Мексикын ниислэл юм. Уласайнгаа эдэй засаг, ажа үйлэдбэри, соёл уралигай түб болоод 2005 оной байдалаар 8,720,916 хүн зонтойгоороо эгээн ехэ хүн зонтой хото юм. Ехэ Мехико хото (Zona Metropolitana del Valle de México) холбооной болон уласай засагай газарнуудай үгэһэн тодорхойлолтоор Мексика можын хүршэ зэргэлдээ 58 хото болон Идальго можын нэгэ хотые өөртөө багтаадаг. 2006 оной байдалаар Ехэ Мехико хото 19.2 сая хүн зонтой байһан болоод энэ дэлхэйн баруун тала бүмбэрсэгэй нэгэдэхи, дэлхэйдэ хоёрдохи томо метрополи газар нютаг болоно. 2005 оной байдалаар дэлхэйн хотонууд дотор ҮНБ-ээрээ найманда жагсагдаба. Мехико Сан Паулотай хамта Латин Америкын хоёр Бета дэлхэйн хотын нэгэниинь юм.
Мехико хото мүн Мексикын Холбооной тойрог (Distrito Federal, D.F.) юм. Холбооной тойрог болон Мехико нэгэ эжэл байгуулалаар ударидуулдаг болоод Үндэһэн хуулидань нэгэ эжэл болохые зааһан байдаг. Гэбэшье анха Холбооной тойрог 1824 ондо байгуулагдахада иимэ байгаагүй байһан болон Мехиконь тойрогые бүридүүлэгшэ хотонуудай нэгэ байгаа. Мехико хүгжэжэ бусад хотонуудаа залгижа, 1928 ондо албан ёһоор бусад хотонуудые үгы болгоһоной дараа 1993 ондо албан ёһоор Мехико болон Холбооной тойрогые нэгэ гэжэ заажа Үндэһэн хуулиинхи 44-р зүйлдэ өөршэлэлтэ оруулба. Энэ зүйлдэ, Мехико Холбооной тойрог болоод Холбооной хүсэнүүдэй түб, Мексика уласай ниислэл гэһэн заагдаха болоо.
Мехико Мексика уласай түбдэ байрлаха, Мексикын хүндыдэ (мүн Анахуакай хүнды гэгдэдэг) д.т.д. 2,240 метр үндэртэ оршодог. Түрүү 1325 ондо Ацтегуудаар Текскоко нуурай арал дээрэ байгуулагдажа байгаа. 1521 оной дайралтаар бараг бүтэнээрээ усадхагдаһан болоод дараань Испаниин хотын стандартуудай ёһoop дахин баригдаба. 1524 ондо Мехико хото гэжэ байгуулагдажа (México Tenustitlán), 1585 ондо Ciudad de México нэрэтэй болоо.
Тайбэй
Түүхэ
2003 ондо Тайбэйдэ эгээн үндэр тэнгэри тулаһан барилгануудай нэгэ болохо Тайбэй 101 баригдаһан байна. Тайбэй хадаа — Тайваниин болбосоролой шухала түб, дээдэ һургуулинуудай дунда эгээн алдартай болбол Тайваниин үндэһэтэнэй ехэ һургуули.
Засаг захиргаанай дүүргэнүүд
Тайбэй 12 дүүргэнүүдтэ хубаагдана. Хамагай томо хүн зонтойнь: Даань, Суншань ба Датун.
Зүүлтэ
Категори:Азиин ниислэлнүүд Категори:Хитадай хотонууд
5 һарын 12
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Ван
Ван (пиньинь: wáng) — гэхэнь Хитадаар Хан гэһэн удхатай үгэ болоод Эртын Хитадай уласуудта ехэ хаашуулые хуанди, бага хаадые ван гэжэ нэрэлдэг байгаа. Монголой нюуса тобшоодо Хэрэйдэй Ван Ханда Алтан уласай хаан Ван сула олгоһоноор Ван Хан гэжэ алдаршаһан гэжэ үгүүлдэг бэлэй. Энэ сула бол Хитадай түрын улас түрын бодолгын нэгэ хэһэг байһан болоод хуанди бол тэнгэриин хүбүүн, тэнгэриин доорохи бүхэн түүниин эзэмшил гэдэг үзэлые элирхылэн хүршэ оронуудай хаадта ван сулые олгодог байһан байна.
Чин уласай үеһөө Манзын түрын тэргүүн зэрэгэй хэргэм болон Манзын түрэ уласые байгуулхад габьяа байгуулһан хүмүүндэ олгодог хэргэм болоһон байна. Манзын Чин уласай үе болон Олоноо Үргэгдэһэн Монгол уласын үенүүдтэ хэрэглэжэ байһан түрын ноёдой тэргүүн зэрэгэй сула юм. Манзын Чин уласай үеын вангай хэргэм дээрэ чин ван, жүн ван тэргүүтэн зэргые нэмэжэ олгодог байгаа. Ван хүн гурбан нюдэтэй тогоһын отго малгайдаа зүүдэг байһан байна.
Морихиро Ивата
Морихиро Ивата (岩田 守弘, いわた もりひろ) — Япон ба Оросой хатарша-балерон, хореограф. Оросой Ехэ театрын соло-хатаршан (1996—2012). Гомбо Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй оперо болон баледэй театрын баледэй бүлэгэй захирал (2012 онһоо). Олон тоогой баледэй мүрысөөнүүдэй илагша. Оросой, Японой засагай газарай шагналаар шардуулба.
Намтар
Японой Канагава можын Йокоһама хотодо түрэбэ. 1979 онһоо Ивата баледэй һургуулида һураба. 1988 ондо Бүхыяпон баледэй мүрысөөндэ түрүүшын һуури эзэлбэ. 1988 онһоо 2 жэлэй турша Зүблэлтэ баледэй академида һураба. 1990 онһоо Москвагай гүрэнэй баледэй академида Александр Бондаренкогой ударидалга доро һураба. 1991 ондо Джексоной уласхоорондын мүрысөөндэ 3-дахи һуури эзэлбэ (Jackson International Ballet Competition). 1991 ондо Оросой гүрэнэй баледэй труппада элсэбэ. 1992 ондо Пермиин балеронуудай мүрысөөндэ гран-при абаба. 1995 ондо соло-хатаршанай хубида Москвагай уласхоорондын баледэй мүрысөөндэ алтан медаль абаба. 1995 ондо Ехэ театрын стажер болоод, 1996 онһоо соло-хатаршан, 2003 онһоо — ахамад соло-хатаршан (энэ зэргэтэй болоһон түрүүшын хари эрхэтэн). 2001 ондо Джорджа Баланчинай нэрэмжэтэ мүрысөөндэ гран при абаба. 2011 ондо Ехэ театрта 17-жэлэй карьерэеэ дүүргэжэ ; 2012 оной 7 һарада тэндэ һүүлшын концертые үгэбэ. 2012 оной 9 һарада Гомбо Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй оперо болон баледэй театрын баледэй бүлэгэй захирал болобо. Утань — 166 см.
Зүүлтэ
Категори:10 һарын 6 түрэһэн
Салин
Салин (, qiánliáng) — ажал, албан гүйсэдхэһэнэй түлөө тогтомол олгохо мүнгэн хүнэһэн; хуушан сагта ноёд түшэмэдтэ олгожо байһан амуу, пүнлүү.
Зүүлтэ
Категори:Эдэй засаг
Адаг
Адаг — гол мүрэн сүнхэрэгтэ, нуурда, далайда, али мүрэндэ шудхадаг байра. Адаг — шубтарха һүүл этигээд, эсэс, түгэсхэл, голой адаг; адаг һүүлдэнь.
Зарим голнууд адаггүй. Жэшээнь, Окванго гол Калахари сүлэй намагуудта алдагдадаг.
Категори:Гол мүрэн
Туйлай туулай
Туйлай туулай (Lepus arcticus) гээшэ туйлай болон уулархаг бүһэдэ амидархада зохисоһон нэгэ зүйл туулай юм. Урид уулын туулайн дэд зүйл гэгдэжэ байһаншье, тусдаа зүйл болохонь тогтоогдоһон. Тэд зузаан арһан үһэтэй болоод газар, саһанда нүхэн ухан орожо унтан дулаасадаг. Голдуу гансаар амидархашье заримдаа хэдэн арбаараа байна. Тэдэнэй гол дайсаниинь туйлай шоно ажа һэн.
Хэмжээ
Тэдэ дундажаар 55-70 см ута, 4-5.5 кг шэгнүүртэй байна.
Хоол тэжээл
Туйлай туулай голдуу модолиг ургамал, зэрлиг жэмэс жэмэсгэнэ, набша болон үбһөөр хооллоно. Зунай эхин үедэ ягаан шулуу хагалагша гэхэ нэгэ зүйл туйлай сэсэгтэ ургамал эдидэг.
Дэд зүйлнүүд
Энэ туулайн 4 дэд зүйл бии.
Категори:Хүхэтэн амитан
5 һарын 13
Табадугаар һарын 13 — Григориин литын жэлэй 133-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 134-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 232 үдэрнүүд үлэжэ байна.