cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хими
Химиин гол нэрэ томьёонууд хадаа химиин урбал ба химиин нэгэдэл юм. Химиин нэгэдэлнүүд химиин урбалнуудай замаар бүтэдэг ба задардаг юм. Энэнэй үрэ дүндэ тэрэ бодосой электроной үүлэндэхи электроной оршон һууха магадлал ба тэрэнэй шанарнууд хубилагдана. Хүн түрэлхитэндэ хэрэгтэй шэнжэ шанарые эзэлдэг бодосуудые бүтээхэ ябадал (синтез) мүнөө химиин гол зорилго мүн.
Хими эрдэм ухаанай ба ажаүйлэдбэриин һалбарай хубида залуу байна (400 жэл шахуу). Хими бусад түрэлэй байгаалиин шэнжэлхэ ухаануудтай, жэшээлбэл, физикэ, одон орон, биологи, материал шудалал, болон геологитой нягта холбогдоно.
Түүхэһээ харахада, химиин хоёр үндэһэн һалбар бии: химиин элементнүүдые ба тэдэнэй болгодог энгын ба түбэгтэй бодос (нүүрһэнтүрэгшэһээ гадна) органик буса хими, ба нүүрһэнтүрэгшын нэгэдэлнүүдые шудалдаг органик хими. XVIII зуун жэлэй хүрэтэр «органик буса хими» ба «органик хими» гэжэ нэрэ томьёонууд миин лэ тэрэ нэгэдэлнүүд ямар «байгаалиин аймагһаа» (минерал, ургамал гү, али амитан) гараһаниие тэмдэглэбэ. XIX зуунһаа эхилэн, тус нэрэ томьёонууд нүүрһэнтүрэгшын байха гү, али үгы байна гэхые тэмдэглэбэ.
Зүүлтэ
Категори:Байгаалиин шэнжэлхэ ухаанууд
2022
2022 он (MMXXII) гү, али Хоёр мянга хорин хоёр он, Хоёр мянган хоринхоёрдугаар он — бямбада эхэлһэн ердын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор Манай эрин-эй 2022 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 22 дахи, 2020-д оной 3 дахи он болоно.
Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга 2022 ониие Уласхоорондын Бүдүүлиг Загаһа барилга ба Уһан соёлой Жэл, Тогтууритай хүгжөөлгын Уласхоорондын Фундаментальна Эрдэм ухаанай Жэл, Уулын Тогтууритай Хүгжөөлгые Дэмжэхэ Уласхоорондын Жэл, ба Уласхоорондын Шэлэй Жэл болгон зарлаһан.
Зүүлтэ
Категори:Онууд
Sonic The Hedgehog (видео тоглоон)
Sonic The Hedgehog (, Sonikku za Hejjihoggu, «Соник заряа») — Sega-һаа болбосоруулжа, эзэмшэжэ видео тоглоонуудай сери. Түрүүшын тоглоониинь 1991 оной 6 һарын 23-да платформ Мега Драйв тоглооноор гараһан. *Sonic The Hedgehog *Sonic The Hedgehog 3 *Sonic & Knuckles *Sonic Adventure *Sonic Adventure 2 *Sonic Heroes *Sonic The Hedgehog(2006) *Sonic Unleashed   *Sonic Colors   *Sonic Generations.                                                                                                                                                                     Категори:Видео тоглоонууд
Зүгы
Зүгы бол сэсэгэй шүүһээр бал болбосоруулдаг ниидэдэг хорхой шумуулай нэгэ түрэл юм.
Балта зүгын амидаралай зохёон байгуулалта
Хүн түрэлхитэн эртэ сагһаа зүгые (балта зүгы) гэрэй амитан болгожо ашаглаһаар ерээ һэн. Балта зүгы ургамалай тооһон, лаб, кристалл дабһаниие наажа сабуудан үүр барижа үндэгэлэн ураг түрэлөө дагажа олон зуугаар һүрэглэн, хэһэг бүлээр амидардаг. Бүлэ бүхэн эрэгшэн, эмэгшэн, ажалшан гэһэн гурбан янзын зүгыһөө бүридэхэ болоод тус тусдаа ажал үүргын нарин хубааритай байна.
Нэгэ бүлэдэ гансахан байдаг (гэхыдээ хүгшэн залуу 2 хатан зүгы байхань бии) хатан зүгы (эхэ зүгы) бусадһаа хэбэлэй арай бүдүүн гонзогор, дали богонихон, хорото булшархайгүй болоод үндэгэлхэ ашагтай хугасаань 2-3 жэл, ниитэдээ 3-5 жэл наһална. Хатан зүгы үүрһөө 3-4 км аласта гаран хэд хэдэн азарганза зүгытэй эбсэлдэнэ. Хоёрдугаар һарын дунда үеһөө эхилэн олон зуун үндэгэ гаргана. Энэ үедэ тэрэниие 18-20 ажалшан зүгы байнга һүнсэрээр тэжээдэг байна. Үндэгэнһөө үтэн, хүүхэлдэйн үе шатые дамжаһаар 16 хоноод залуу эхэ, 21 хоноод ажалшан, 24 хоноод азарганза (эрэ зүгы) гарана.
Бэлгын бойжолго дутуу хүгжэлтэй, эрэ зүгытэй эбсэлдэхэ, үрэ түл гаргаха шадабаряа алдаһан байдаг залуу ажалшан зүгы 8-10 һара амидархадаа һархяаг бариха, үтэн хүүхэлдэй тэжээхын зэргэсээ үүрэй доторхи агаарай шииг дулаан хүйтэниие тогтомол байлгаха, лаб илгаруулха, суглуулха, гаднаһаа абажа ерэһэн балые эбрээжэ үтгэрүүлхэ, бүлеэ хамгаалха зэргэ бүхы ажалые гүйсэдхэнэ. Ажалшан зүгы хорото булшархайтай, хэбэлэй эсэстэ хурса хадхууртай ушар хүн амитанай арһан хүрһэниие нэбтэ хадхаха аюултай. Хадхахадаа хадхуураа алдаха болоод хадхуургүй болмогсоо зүгы үхэдэг байна. Наһа бэе гүйсэһэн ажалшан зүгы балта, тооһото ургамалые хайжа олохо, олоһон сэсэгһээн амтата шүүһэн, тооһон хураан асарха зэргэ ажал хэнэ. Амтата шүүһэн илгаруулха ажалда эд гү, али 18-20 хоногтойдоо дайшалагдана.
Азарган зүгы (эрэ зүгы) бадируун бэе, ниилэмэл томо нюдэн, бүдүүн толгойтой, хадхуур болон хорото булшархайгүй, 2-3 һарын наһатай болоод хатан зүгыдэ нэгэл удаа удамаа үлдэдэг. Намартаа бүлын тэжээл хобордожо эхилхэдэ тэрэниие ажалшан зүгынүүд үүрһээн хөөн зайлуулна.
Балта зүгын ашаг шэм
Зүгы бол бал, лаб, прополис (жэлэй), һүнсэр (молочко), хорон, тооһормог зэргэ хүнэй хоол хүнэһэн, эмшэлгэ һубилгаа, тэрэ үйлэдбэри, хүдөө ажахы, сансарай техникадашье ажа холбогдолтой бүтээгдэхүүн үгэдэг ашагтай хорхой шумуул юм.
Зүгын бал
Зүгын бал олон жэл шанараа алдадаггүй, хүгсэржэ мууддаггүй гайхалтай арюудхажа шэнжэ шанартай. Балда 18 хубиин уһан, 80 хубиин шэхэрлигэй зүйл байдагһаа гадна сардуул, уураг, A, B, C витамин, янза бүриин хорото микромахабадые усадхагша зэргэ ниитэдээ 100 үлүү түрэлэй бодос агуулагдаһан байдаг байна. Тиимэһээ зүгын балые хүнэһэн тэжээлһээ гадна бэеын байдалые һайжаруулха, тайбшаруулха болохо ханяад, хүүгэдэй аманай гэмтэл, халалга, элдэб шараха зэргэ үбшэн анагаахада ашагладаг.
Ажалшан зүгын лаб
Үүр һархяагаа гаднын нүлөөһөө хамгаалха, бэхэжүүлхэ зорилгоор зүбхэн ажалшан зүгы сагаан шаргал илтаһалиг лаб илгаруулдаг. 80 хубиин нүүрһэнтүрэгшэ, 13 хубиин уһантүрэгшэ, 7 хубиин хүшэлтүрэгшэһөө тогтодог энэ лабые радиотехникэ, сахилгаан, хими, ниидэхэ онгосо, уһан онгосо, түмэрлиг, нэхэмэл, мебелиин үйлэдбэридэ сахилгаан тусгаарлагша, уһан бэшэ нэбтэрүүлэгшэ зэргэдэ ашагладаг. Баһа янза бүриин эм болон гоо һайхан үнэртэн тоһон будаг үйлэдбэрилхэдэ хэрэглэнэ.
Ажалшан зүгын тооһормог
Балта зүгы сэсэгэй тооһониие суглуулжа хойто хүлэйнгөө сагсанда хэн үүрэндээ асаржа, балтай холижо пюре болгон хадагалдаг. Энэниие тооһормог гэдэг. Тэрэндэ хүнэй шуһанай даралтые багадхажа ходоод гэдэһэнэй ажаллагые хэбэй болгожо хоолондо дуршалтай, ажаллаха хүсэн шадабариие дээшэлүүлхэ үйлэшэлгэтэй бодос бии.
Ажалшан зүгын прополис
Зүгы ургамалһаа тооһон тиимэшье тэрэнэй гадуурха шэл мэтэ гилгар тоһолиг бодосые суглуулжа асараад, үүр һархяагайнгаа нүхэн һүбиие бүглэхэ шэгжэһээ болгон ашагладаг. Угтаа прополис гэдэг бол харгай модонһоо гараха нэгэн зүйл дабирхай, байдал сабуу мэтэ наалдамтхай, үнгэ улбар шарабтар. Зүгын тэрэ хара ногоон, хүрэн, харадуу үнгын наалданги дабархайлиг бодосые прополис (зүгын сабуу) гэдэг байна. Прополисдо 50-55 %, ургамалай дабархай 8-10 %, эфирэй тоһон 30 оршом хубиин лаб байхаһаа гадна түмэр, зэд, марганец, сайр мэтын микромахабад бии. Анагааха ухаанда ашаглажа байгаа зарим антибиотикһоо хэд дахин үлүү хүсэтэй эмшэлгын шанартай фитонцид гэдэг бодосой, прополисһоо гарган абаһан ажа. Прополисые баһа загатнуур, юлдэ, хүлдэнгэ, бэртэнг эмшэлхэдэ хэрэглэдэг байна.
Лиззи Каплан
Элизабета Энни «Лизза» Каплан (июль hарын 30, 1982) Америкын зүжэгшэ. Mean Girls (2004), Cloverfield (2008), Hot Tub Time Machine (2010), Bachelorette (2012), The Interview (2014), and Now You See Me 2 (2016) гэхэ мэтэ кинонуудта буулгагдаад мэдэгдэhэн. Related, The Class, True Blood, Party Down and Masters of Sex гэhэн сериалнуудар баhа буулгагдаhан.
Зүгы
Ажалшан зүгын һүнсэр
Залуу зүгын хоолойн булшархай болон зажалуурай хэһэгһээ илгаран гарадаг сайбар шара үнгэтэй үдхэрһэн уураг маягай зүйлые һүнсэр гэдэг. Тэрээр тэжээһэн хатан зүгы 6 жэл хүрэтэр наһалжа, үдэртэ шэгнүүрһээн үлүү (1000 үлүү тооно) үндэгэ гаргадаг байна. Уураг, өөхэн, аминохүшэл, түрэл бүриин аминдэм агуулһан байдаг ушар мүн һүнсэрые эмшэлгэдэ хэрэглэнэ.
Лиззи Каплан
Карьеэра
1999 киноонудта наадажа эхилhэнь, Freaks and Geeks   гэhэн сериалда Саара гэжэ басаган боложо наадаhан, тэрээнинь туруушын роолинь болоно. Тэрээнэ hүүлдэ элдэб сериалнуудар буулгагдаа Jason Mrazай дуунай киноодо "You and I Both". 2000 ондо From Where I Sit . 2001 ондо, Тиина Гриир  гэжэ хүни Smallvillай  эпизоодто наадаhан.
Зүгы
Ажалшан зүгын хорон
Зүгы өөрһэдөө болон үүрээ хамгаалхын тулада дайраһан, дүтэлһэн хүн амитаниие хадхажа хородуулна. Тэрэнэй хородо нуклеин, шоргоолзоной, дабһанай хүшэлһөө гадна, магни, зэд мэтын махабад, бодос агуулагдаһан байдаг. Зүгын хорониие арадай эмнэлгэдэ үргэн хэрэглэжэ байһан болоод оршон үедэ уушханай багтараа, үе мүсэ, бамбай булшархайн үбшэн зэргые эмшэлнэ.
Лиззи Каплан
Карьеэра
2005 ондо Каплаан Марджа Сореэлли боложо  Relatedдэ буулгагдаhан, энэнь ганса нэгэ сезоон болоод саашань хаагдаhан. 2006 Саара Вээллер болоод Love is the Drug киноодо Variety журнаалда "10 хархаар актеорнууд" гэжэ нэрлэгдээ. Relatedдээ hүүлоор  CBS канаалэ The Class  ситкоомдо худэлоо, энэнь баhал нэгэ сезоон болоод болео. Эндэ Кээт Вэмблеэр боложо, яагаад 20 жэл болоод hургуулиин үүринууд дахин уулзаhын харуула.
Оорын байдал
Каплан Matthew Perrитээ 2006 онhо 2012 он хүртэр уулзадаг  байhан.
Зүгы
Зүгын ажахы
Хэдыгээр XIII зуунай үедэ Хара Хорумай табан тансаг эдеэнэй модоной нэгэ аманһаа зүгын бал бүхы ундан гаража байһан гэхэ домог онтохон Монголой зүгышэдэй дунда байдагшье, мүнөө Сэлэнгэ аймагай Шаамар сомондо тэжээжэ байгаа зүгынүүдынь, 1959 онһоо Шаамарын жэмэс ногооной эрдэм шэнжээлгын туршалгын түбдэ мүнөөнэй Буряадһаа анха 20 бүлэ, Кавказһаа 30 хээлтэй зүгы асаржа нютагшуулһанаар зүгын ажахын эхэ һуури табигдаба. Социализмын үедэ Хангай, Гоби, тала хээрэйн 20 үлүү газар, 2000 үлүү бүлэ зүгытэй болоһон болоод тэрэнһээ жэлдээ 400 үлүү бүлэ зүгы шэнээр гаргажа, 10-18 бал хураан абажа, үрэжүүлжэ байһан байна. Удамшаһан 1000 үлүү бүлэ ажа һэн.
Монгол орон балта ургамалаар баялиг—5-7 сая бүлэ зүгы үрэжүүлхэ бэлшээрэй нөөсэтэй, тэрэнһээ зүбхэн ойто хээрэй бүһэдэ 43 обогой 230 үлүү зүйлэй амтата, шүүһэтэ, тооһото ургамал ургадаг байна.
Зүгы эгээн томо түрэлнүүд
Зүйлэй эгээн олон тоотойнь зүгы түрэлнүүд.
Ёохор
Ёохор — буряад яһатанай дуулан бүжэглэхэ бүжэг; элдэб янзаар гар гараа барилсажа, дүхэриг болоод, дуунай аялгада тааралдуулан түргэн, удаанаар дэбхэрэн, үгышье һаа, юрэ тойролдон ябажа, дуу дуулалдаха. Хүгжэмэй аясынь 2/4.
Зүүлтэ
Категори:Буряад
Сүлөөтэ барилдаан
Сүлөөтэ барилдаан (freestyle wrestling, lutte libre) — спортын нэгэ түрэл болон тодорхой тогтооһон дүрэм журамаар хоёр тамиршадай хоорондо тэмсэл ябагдадаг болоод үрдилдэгшынгөө далые дэбжээндэ хүргэһэнээр илалта байгуулдаг юм. Грек-ромын барилдаан буюу һунгадаг барилдаанһаа илгаатай хүл абажа мэхэ хэдэг болон хүл мэх хэдэг онсолигтой.
Категори:Спорт Категори:Барилдаан
Канарай аралнууд
Канарай Аралнууд (Islas Canarias, ), болбол Атлантын далайн Макаронезияда байрладаг Испаниин архипелаг юм. Африк тибэтэй эгээ ойро сэгиинь 100 км зайда байрладаг Марокко юм. Энэ нь эгээ урдахи Африкын Хабтан дээри байрладаг Испаниин Автономито ниигэмлиг юм. Аралуудиинь эдэй засаг, улас түрын хубида Европынх ба Европын Холбооной нэгэ хэсэг юм.
Холбооһон
Категори:Испаниин Архипелаг Категори:Испаниин Автономито ниигэмлиг Категори:Африкын архипелаг Категори:Хойто Африка
Мүрытэй тоглоон
Мүрытэй тоглоон гү, али хонжооной тоглоон, азардтай тоглоон (аза́ртная игра́ < jeu de hasard), гэмблинг (gambling) гээшэ эд зүйлээр мүры үргөөн табяад мүнгэн зөөри гү, али ондоо эд барааниие шүүжэ абаха зорилгоор наадаха ябадал юм.
Мүрытэй тоглоон наадагшадай габшагай бэрхэһээ бэшэ, магадлалһаа, ушар тохёолдолгоһоо дулдыдадаг, наадагшад мүры үргөөнэй ехэ бага хэмжээ зоргоороо һомолдог, мүрытэй тоглоондо гол түлэб нааданай үрэ дүн бэшэ наадаха үйлэ ябадал зугаатай болодог.
Мүрытэй тоглоон шухала уласхоорондын арилжаанай хэлтэс болоод, 2009 ондо хуули ёһоной мүрытэй тоглооной заха зээли ойролсоогоор $335 ехэ наяд байгаа, тэдэнэй тоодо 50 ехэ наяд онлайн мүры табилга мүн.
Олон улас гүрэнэй хуули ёһоор мүнгөөр мүры табихые хориглоһон байна. Жээшэнь, мүрытэй тоглоон ажалай буса оролго үгэдэг шалтагаанһаа СССР-тэ мүры табихые хориглобо. Тиимэшье һаа, СССР-тэ гүрэнэй лотерей зүбшөөрһэн байгаа. СССР-эй задарһанай һүүлдэ Оросто казино ба мүрытэй тоглооной автомадууд хизгааргүй дэлгэржэ эхилбэ. 2009 оной 7 һарын 1-һээ эхилээд, дүрбэн «тоглохо бүһэ нютагуудһаа» гадна мүрытэй тоглоон дахин хориглоһон байгаа. Тиихэдэнь «Лотерей тухай» холбооной хуулиин ёһоор гүрэнэй лотерей гадна бүхы лотерей хориглоно. Харин олон тоогой казино, тоглохо газар, мүры табиха газар хуули бусаар саашань ажаллалгаяа үргэлжэлнэ.
АНУ-да холбооной хуулиин түбшэндэ мүры табихые зүбшөөрдэгшье һаа, диилэнхи можо уласта мүры табихые хориглоно. Невада можо уласта мүрытэй тоглоон зүбшөөрһэн болоод, тус можо уласай Лас-Вегас эгээн томо хотые мүрытэй тоглооной ниислэл гэнэ. Тэрэнэй гадна Атлантик-Ситидэ болон индеецүүдэй резервацида казино зүбшөөрһэн байна.
Зүүлтэ
Категори:Наадан
1902 он
Зүүлтэ
Категори:Онууд
Хельсинкиин политехникын институт
Хельсинкиин политехникын хүреэлэн (фин. Teknillinen korkeakoulu, тобшолһон — TKK, Aalto-universitetets tekniska һögskola, Aalto University Scһool of Science and Tecһnology) — Финландын Хельсинки хотын техникые шудалдаг 19 тэнхимтэй ехэ һургуули. 2010 оной 1 һарада зарим хүреэлэнгүүд (тэдэнэй тоодо Хельсинкиин политехническэ институт) ниилүүлһэнэй һүүлээр Аалто ехэ һургуули бы болоһон.
Маани
Маани — буддын шажанай мүргэлдэ Хутагта Арьяа-Баала Бурханай уншалга. Буряадаар Ом маани бадмэ хум гэнэ.
Ом үзэгэй гэрэлые Тэнгэриин орондо тусгаад шүү, тэһэхэ бэрхын зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай. Ма үзэгэй гэрэлые Асууриин орондо тусгаад шүү, алалдан тэмсэхын зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай. Ни үзэгэй гэрэлые Хүнэй орондо тусгаад шүү, дүрбэн далайн зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай. Бад үзэгэй гэрэлые Адагуусанай орондо тусгаад шүү, хэлэгүй мунхагай зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай. Мэ үзэгэй гэрэлые Бэридэй орондо тусгаад шүү, хэлэгүй мунхагай зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай. Хум үзэгэй гэрэлые Тамын орондо тусгаад шүү, хүйтэн халуунай зоблонгые Арьяа-Бааладаан залирууштай.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан
Хитадууд
Хитадууд (, ханьцзу), Хитад Уласай, Тайваниин ба Сингапурай диилэнхи арад түмэн. Ниитэдээ 1,310 тэрбум үлүү хүн зонтой. Хитад хэлэтэй. Юрэнхыдөө буддын, бомбын, күнзын шажантад.
Зүүлтэ
Категори:Хитад Категори:Хитадай арадууд
Андрей Рублёв
Андрей Рублёвой залуу наһан үлэ мэдэгдэхэ байна. Рублёв Феофан Грегтэй ба Городецэйхи Прохортой сугтаа Москвагай хэрэмэй Благовещениин соборой ханануудые зураглан шэмэһэн гэжэ тэрэниие түрүүшынхиеэ 1405 оной түүхэ бэшэг соо дурдана.
Зүүлтэ
Категори:Оросой зураашад
1904 он
1904 он (MCMIV) гү, али Нэгэ мянга дүрбэн он — баасанда эхэлһэн үндэр жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор Манай эрин-эй 1904 дэхи он болоод 2 дахи мянганай 904 дахи, 20-р зуунай 4 дэхи, 1900-д оной 5 дахи он болоно.
Зүүлтэ
Категори:Онууд
1903 он
1903 он (MCMIII) гү, али Нэгэ мянга юһэн зуун гурбан он — пүрбэдэ эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор Манай эрин-эй 1903 дэхи он болоод 2 дахи мянганай 903 дахи, 20-р зуунай 3 дэхи, 1900-д оной 4 дахи он болоно.
Зүүлтэ
Категори:Онууд
Буряад хэлэн дээрэ гарадаг һонин сэтгүүлнүүд
См. также
ru:Средства массовой информации России
Категори:Буряад хэлэн
Вашингтон (можо улас)
Вашингтон (Washington) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Номгон далайн Баруун-Хойто бүһэдэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Вашингтониие анха Вашингтонай нютаг дэбисхэрэй баруун хэһэгһээ таһадан абажа 1889 ондо Холбоондо 42-дохи можо уласаар нэгэдхэһэн юм. 2006 ондо Хүн зоной тоололгын тобшооһоо тус можо уласай хүн зониие 6,395,798 гэжэ тоосоолһон.
Тус можо улас Америкын Нэгэдэһэн Уласын анханай юрэнхылэгшэ Джордж Вашингтоной нэрээр нэрлэгдэһэн. Вашингтониие АНУ-ай ниислэл Вашингтон хотоһоо илгахын тулада Вашингтон можо улас гэхэнь бии.
Ниислэлнь Олимпи болобошье эдэй засагай түб, эгээн томо хотонь Сиэтл юм.
Майкрософт корпорациин түб байра байралдаг, Старбакс һүлжээ кофейниин үлгы нютаг юм.
Түүхэ
1848 ондо Орегоной нютаг дэбисхэр (Oregon territory) бии болобо. 1853 ондо Орегоной нютаг дэбисхэрһээ тусгаарлажа, Вашингтоной нютаг дэбисхэр гэгдэхэ болоо. 1889 оной 11 һарын 11-нда АНУ-ай 42-дохи можо улас болото.
Газарзүй
Вашингтон можо уласынь баруун талаараа Номгон далай, урда талаараа Орегон, зүүн талаараа Айдахо, хойто талаараа Канада уласай Британиин Колумби можотой хилэлнэ. Шэлбүүһэтэ ойгоор бүрихэгдэһэн үндэр ууланууд элбэгтэй.
Байгаалиин олон янзын бүһэлүүртэй. Олимпик хахад аралынь үдхэн ойгоор бүрихэгдэһэн, бороо элбэгтэй, Хойто Америкэдэ ганса Халуун ороной шииглиг ойн бүһэ юм. Нүгөө талаар Кастгейтэй хадаһаа зүүн талань сүл гобиин бүһэтэ багтаха болоод, ургамал үсөөтэй. Можын хамагай үндэр орьёл болохо Рэйньер уулань Сиэтлэй зүүн урда хэһэгтэ байха болон мүльһэн гол элбэгтэй. Вашингтон можые газарзүйн байдалаарынь Оканоганай үндэрлиг ба Колумби голой ай һаба гэжэ хоёр хубаажа болоно.
Хүн зоной бүридэл
Вашингтон можын хүн зоной бүридэл:
Вашингтон можын оршон һуугшадай угсаа гарабалые абажа үзэбэл, германшууд (18.7%), англишууд (12%), ирландшууд (11.4%), норвегишууд (6.2%), мексикашууд (5.6%) гаралтай хүнүүд олон.
Шажан шүтэлгэ
Вашингтон можын хүн зоной шажан шүтэлгын байдал：
Эдэй засаг
Вашингтон можонь дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ 2004 ондо АНУ-ай можонууд дотор 14-дэ орожо байна. Нэгэ хүндэ ногдохо оролгонь 33,332 америкын доллар.
Томо компанинууд
Вашингтон можодо түбынь байралдаг компанинууд:
Ажа үйлэдбэриин гол һалбаринууд
Онгосо үйлэдбэрилэл, мэдээлэлэй технологи, сарһанай үйлэдбэрилэл
Зүүлтэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас Категори:Вашингтон можо улас
Тэнгэри (бөө мүргэл)
Тэнгэри (, Тэнгэр) — хойто зүгые сахин хамгаалдаг эд зөөриин һахюуһан тэнгэри, баян зөөриие сахигша бурхан; эрын нэрэ.
Категори:Бөө мүргэл
Минск
Минск ( белорусаар Мінск, Минск) — Беларусь Уласай ниислэл хото, Минскын можын ба Минскын аймагай засаг захиргаанай түб юм. Зүгөөр Минскын можын ба Минскын аймагай бүридэлдэ ородоггүй, тусгаар байдалтай засаг захиргаанай нэгэжэ мүн. Хүн зоной тоонь 1 982 444 болоод, саг үргэлжэ ургана. Талмайнь 348,84 км². Беларусиин хотонуудай дунда үлэмжэ ехэ хото. Тээбэри ба ашаа шэрэлгын, үйлэдбэрилгын, эрдэм ухаанай ба соёлой түб. 1067 ондо байгууланхай. Свислочь гол дээрэ байрладаг.
Сансарын хүрдэ
Сансара (,, saṃsāra) — шажанай ёһоор, хүнэй шэнэ түрэлөө оложо, оло дахин түрэдэгтэ этигэдэг ябадал юм.
Сансарын хүрдэ — амиды амитанай шэнэ түрэлөө оложо болохо зургаан зүйл. Зургаан зүйл хамаг амитанай гэхэ гү, али тамын амитад, бэрид, адагуусан, хүн, асуури, болон тэнгэринэрэй түрөөд үхэжэ, үхөөд түрэжэ байхань тоо томшогүй оло дахин үргэлжэлдэг туладань тэрэниие эрьелдэжэ байһан тэргын мөөрэй дүрсэтэйгөөр зурадаг. Сансарын хурдэһөө мултархын тулада хүн Будда багшын жэшээ дагаха ёһотой.
Сансарын гурбан орон
Сансара гурбан оронһоо бүридэнэ:
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан
Эр-Рияд
Эр-Рияд (Рияд, الرياض‎), Саудай Арабай ниислэл хото, Неджд можын засаг захиргаанай түб мүн. Аравиин хахад аралай түб хэһэгтэ оршоно. Хүн зониинь 3,56 сая ажаһуугшад (2004). Түмэр замаар Даммам боомтотой холбоогдоно. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Газар тоһо болбосоруулха, цементын үйлэдбэринүүд, хүдөө ажахын түүхэй эдые болбосоруулха үйлэдбэри. Лалын шажанай болон шажанай буса ехэ һургуулинууд. XVIII зуун жэлһээ эхилээд ваххабис хүдэлөөнэй түб. 1821 онһоо XIX зуунай һүүлшын хахад хүрэтэр (забһартайгаар) Саудидай эмиртэй уласай ниислэл хото, 1902 онһоо — Неджд уласай, 1927—32 оной хоорондо — Хиджаз, Неджд болон ондоо гүрэнэй ниислэл, 1932 онһоо — Саудай Арабай ниислэл.
Категори:Саудай Араб Категори:Азиин ниислэлнүүд
Бүхэ барилдаан
Бүхэ барилдаан гээшэ буряад-монголшуудай олон зуунай турша байһан, үндэһэнэй спорт юм.
Түүхэ
Х-ХII зуун жэлдэ найр нааданай үедэ бүхэ барилдаанай болоходо, хуураар наадажа, хүгжэм хабсаруулдаг байһан юм ха. Гол голойхид өөр өөрынгөө бүхэнүүдые табидаг байгаа. Зүгөөр холо нютагһаа ерэһэн мэдээжэ суута бүхэнүүд барилдаанда хабаадалсаха эрхэтэй байгаа. Тон түрүүн эгээл эрхим бүхэнүүдээ урда урдаһаань харуулжа, хоорондонь хэдэн метр зайтайгаар һуулгаад, саашанхи бүхэнүүдыень хүсэн болон шадабариинь зэргээр һубарюулан һуулгадаг байгаа. Тиигэжэ тэдэнэрэй бэлэн болоод байхадань, эгээл эрхим бүхэнүүдые бодхожо, хоёр тээһээ уулзуулхадань, тэдэнь барилдажа орогшо бэлэй. Буряад барилдаан гээшэ шуранаа, дүрэеэ, арга мэхэеэ харуулха гэһэн гуримтай юм. Барилдаанай дүримэй ёһоор гарайнгаа хурганай үзүүрээр халта газар һабардабал, хаягдаһанда тоологдодог шуу. Хаягдаһан хүн һууридаа ошожо хубсалдаг, хаяһан хүн хүтэлүүлжэ үбгэдэй урда ошожо, шагнал, мүнгэ, заримдаа бүри хадаг абадаг һэн. Илаһан хүн доошоо доошоо һууһан бүхэнүүдэй барилдажа дүүрэхэдэ, түрүүшын дүхэригтэ илаһан бүхэнүүдэй барилдажа үсөөрхэдэнь, эгээ һүүлдэ хоёр бүхэ үлэжэ, түрүү һууриин түлөө барилдадаг һэн.
Барилдаанай арга дүрэ, гохо мэхэ элдэб янзын гээшэ. Томо бэетэй, багжагар хүдэр, шамбай солбон, гаһар хүсэтэй бүхэ хүлөө барюулхаяа айдаггүй. Хүлдэ оромсоорнь, дээрэһээнь хоёр гараараа бэеыень тэбэреэд, үргэжэ хаяжархидаг. Гар, хүл буляасалдажа барилдахада, эгээл гоё барилдаан болодог. Дотор, гадар дэгээ хэхэ, ташаалха, үбдэглэхэ, толгой, гараараа һуга доогуурнь орожо үргэхэ, хүлыень татажа, гэдэргэнь унагааха гэхэ мэтэ арга мэхэнүүд бии.
Хэдышье хүсэ шадал хэрэгтэй байбашье, олонхи ушарта арга мэхээрээ гэнэдхээжэ диилэдэг. Тиихэдэ дүрэ хүсэн хоёрһоо гадна, толгой һайн хүдэлхэ, нүгөөдынгөө арга дүрые эртээнһээ уридшалан тааха, нүгөөдынгөө дүрэһөө гараха зуураа, өөрынь арга мэхээр бүдэрүүлхэ ушар олоор дайралдадаг. Айжа зэбэрбэл, бирахагүйш.
Хаанашье мэдээжэ барилдаашадаараа омогорходог, суурхадаг, үльгэр домогуудые зохёодог гээшэ. «Арсалан бүхэ», «Заан бүхэ», «Нашан бүхэ», «Абарга бүхэ» гэхэ мэтэ үндэр нэрэ зэргэнүүд, солонууд олгогдодог юм. Иимэ бүхэшүүлые хүлдөө гохо дэгээтэй, гартаа шэртэһэтэй, шүрбэһэтэй, һонор ухаатай, хурса харасатай барилдаашад гэжэ омогорхон нэрлэдэг.
ХХ зуун жэлэй 60-дахи онуудһаа хойшо Сурхарбаанууд дээрэ бүхэ барилдаан илангаяа олоной хабаадалгатай болоо һэн. Урда тээнь 20-дохи, 30-дахи, 40-дэхи, 50-дахи онуудта Даша Очиров, Дамба Гармаев, Георгий Убугунов, Цырен Бадмаев, Тимофей Князев, Нима Хандажапов, Николай Ботхонов болон бусад шалгардаг байгаа. Хойшодоо Николай Лаврентьев, Аполлон Михеев, Борис Бальжинимаев, Михаил Максимов, Владимир Халтанов, Нима Ивахинов, Василий Гармаев, Виктор Баймеев, Геннадий Баймеев, Валерий Иванов, Геннадий Махутов, Фёдор Махутов, Геннадий Манжуев, Владимир Вострецов, Зоригто Буянтуев, Борис Будаев, Владимир Цэдашиев, Мүнхэ Цыдыпов, Михаил Елбаскин, Олег Болонев, Илья Гармаев, Анатолий Лезнов, Анатолий Будунов, Манри Адамов, Юрий Санданов, Олег Алексеев, Вячеслав Мархаев, Гармажаб Цыренов, Баяр Цыренгармаев, Мүнхэ Мункожаргалов, Кирилл Балдаев, Бато Дашинамжилов болон бусад Сурхарбаанай чемпионууд, эдэнэй олонхид «абарга бүхэшүүл» гэһэн үндэр нэрэ солодо хүртэнхэй. Эдэнэй дундаһаа Илья Гармаев — 8 дахин, Геннадий Манжуев — 3 дахин, Борис Будаев, Владимир Вострецов, Олег Болонев, Зоригто Буянтуев тус тустаа 2 дахин абарга чемпионууд болоһон алдартай. Эдэмнай бултадаа СССР-эй спортын мастернууд, уласхоорондын классай спортын мастернууд, спортын габьяата мастернууд гэһэн үндэр нэрэ солонуудтай юм.
Категори:Спорт Категори:Барилдаан
Буряад Республикын түрын һүлдэ
Буряад Республикын түрын һүлдэ, тэрэнэй зураглал, хуулита зэргэ байдал ба албан ёһоной хэрэглэл « Буряад Республикын Гүрэнэй герб тухай» хууляар тогтооно. Буряад Республикын Гүрэнэй герб хадаа гурбан үнгэтэ түхэреэн хүреэ (улас түрын тугай хүхэ-сагаан-шара үнгэнүүд) болодог. Хүреэгэй дээдэ захада – алтан соёмбо – мүнхэ амидаралай заншалта һүлдэ (наран, һара, гуламта). Хүреэгэй дунда – адли үргэнтэй хүхэ сагаан зуруудууд – Байгал далайн долгинууд, мүн нютагай байгаалида ушардаг сайбар ногоон ба хара ногоон үнгэтэй хадын мундарганууд. Хүреэгэй доодо хубиие хүхэ хадаг – Буряад ороной арадуудай хүндэмүүшэ наартай сэдьхэлэй һүлдэ хүреэлнэ, дундахи хубинь гербын табсан болоно. Хадагай нугалаанууд гербые дороһоонь хүреэлнэ. Үзүүрнүүдынь гербын хоёр тээһээ табсан дээрэ һанжан хушана. Гербын бүхы зүйлнүүд дүрбэн углуутай, доошоо үзүүртэһэн һүлдэ тэмдэгүүдэй хуягай зайда оршоно.
Үлгэгдэл
Буряад Республикын Гүрэнэй гербын зураг үлгэгдэдэг гэбэл:
Буряад Республикын Гүрэнэй герб гүрэнэй засагай федеральна зургаануудай Буряад Уласдахи нютагай байгуулгануудай һүлдэ тэмдэгүүдтэ хэрэглэгдэжэ болодог.
Буряад Республикын Гүрэнэй гербын зураг буулгагдахадаа, хэмжээнһээ илгаагүй, һүлдэ тэмдэгэй иимэ зураглалда зохихо ёһотой гэбэл: «мүнгэлһэн таладань – хүхэ сэнхир үнгэ, мүнгэ, алта шэрүүлһэн сахариг, тиихэдээ хүхэ сэнхир үнгэнь нүгөө хоёрһоо хоёр дахин үргэн, сахаригта шүдэтүүлһэн хүхэ сэнхир, мүнгэн үзүүр оруулагдаһан ба тэрэнэй дээрэ гурбан ногоон хаданууд, дундахинь үндэр; сахаригай дээдэ талада – алтан соёмбын хүреэ, дээрэһээнь гурбан хэлэтэ дүлэн, доронь – хахад һара; захадаа сахаригынь хүхэ сэнхир хадагтай, хадагай хушуунуудынь сахаригые хажуу талаһаань хүреэлнэ.»
Аалто Алвар
Алвар Хуго Хенрик Аалто (фин. Hugo Alvar Henrik Aalto, 1898 оной 2 һарын 3, Куортанэ — 1976 оной 4 һарын 11, Хельсинки) — фин уран барилгашан ба дизайнер, шэнэ уран барилгын hургуулин багша. Уран барилга бэшэhээ ягаад мебелиин дизайн һайн болгохоб гэжэ һанаһан. Шэнэ дизайн тухай һанажа байхадань Финландта аһан түргөөр эдэй засагай бодожо байһан, тиихэдэ баян айлнууд тэрээндэ туһалсажа юумэ захидаг байгаа. Тэдэнэй тоодо Альстром-Гуллихсэн (Ahlström-Gullichsen) айлайхи. Удаан ажал хэхэдээ хойто неоклассикада (1920-н) ба модернда. Мебелеэ дизайнда Аалтогой ажалнуудшье скандинави дизайнай нэгэниинь гэдэг.
Балжан гарма
Балжан гарма (Matricaria) — гол нугаар ургадаг сагаан дэльбэтэй сэсэгтэй ургамал юм.
Аалто Алвар
Биография
Алвар Аалто 1898 ондо февраалиин 3 түрэгдэhэн. Түрэhэн газарынь жаахан бүлэг, баруун Финландын газарай. Гэртээ абаниинь фин хэлээр, эхэниин швед хэлээр дуугардаг байһан. Алварай 5 байхадань айлайхидынь дунда Финланд руу зөөhэн. 1916 ондо Политехникын институт ороо Һельсингфорс хотодо байдаг. 1918 ондо финэй дунда болоhон дайнда ябаа. Аалто «сагаан» сэрэгэй талада боложо дайнай дүүртэр ябажа байгаа. Тэрэнэйнгөө дүүргэхэдэ саашан тэрэ hургуули саашан 1921 он хүрэтэр диплом абатраа дүүргэһэн юм. Институдаа дүүргэхэ сагта өөрынгөө түсэлөөр аба эжынгээ гэр баряа. 1922—1923 он болтор фин сэрэгтэ дуудулhан юм.
Балжан гарма
Зүүлтэ
Категори:Ургамалнууд Категори:Сэсэг
Аалто Алвар
Биография
1933 ондо Хельсинки хото зөөжэ өөрын «Артек» гэжэ нэрэтэй фирмэ нээһэн. Париж хотодо (1937) ба Нью-Йорк хотодо (1939) модо бэлэдхэдэг концернуудай түлөө яажа модоор элдэб юумэ архитектурада хэхээр юм гэжэ Бүхэ дэлхэйн үзэсхэлэндэ харуулаа. Хэhэн юумыень Нью-Йоркын шэнэ уралигай музейда 1930-аад онуудта харуулагдаа.
1928 онһоо 1954 он болтор элдэбэй дэлхэйн архитектурын хуралнуудта ябажа байһан.
Фин уран барилгашадай холбооной (1943—1958) ба Фин академиин (1963—1968) дарга байһан.
Вермонт
Вермонт (Vermont) Америкын Нэгэдэһэн Уласай Зүүн Хойто хэһэгэй Шэнэ Англиин бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэ можо улас. Тус можо улас ниитэ нютаг дэбисхэрээр 45-да, хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр 43-да ородог. Хүн зониинь 608,827 болон бүхы табин можо улас дунда 49-дэ ородог (зүбхэн Вайомингһаа үлүү). Атлантын далайтай залгадаггүй Шэнэ Англиин ганса можо улас Вермонтынь хойтоһоо урдые шэглэн сунайх Гриин уула болон Вермонтын баруун хилын тала хубиие бүридүүлхэ Чамплэйн уулаһаа алдартай. Тус можо улас урда талаараа Массачусеттс, зүүн талаараа Нью-Гэмпшир, баруун талаараа Нью-Йорк (можо улас) можо уласууд, хойто талаараа Канадын Квебек можотой тус тус хилэлдэг.
Танисуулга
Анха уугуул америкашуудай Абенаки омог болон Ирокезүүд нютаглажа байһан мүнөөнэй Вермонтын нютаг дэбисхэрые Франци улас эзэмшэһэн болобошье францишууд Франко-индейшуудай дайнда илагдаһанай дараа Британиин эзэмшэлдэ нүүһэн. Олон жэлэй турша эргэн тойроной колонинууд, илангуяа Нью-Гэмпшир ба Нью-Йорк нютаг дэбисхэрэй маргаан дээшэлжэ байгаа. Эдэ колонинуудай олгоһон газар эзэмшэхэ эрхэ бүхы нүүдэллэн һууришагшадые Гриин уулын хүбүүд гэхэ һайн дурын сэрэгжэһэн бүлэглэлнүүд эсэргүүсэжэ байһан болон ябаандаа тусгаар Бүгэдэ Найрамдаха Вермонт Уласые үүсхэбэ. Энэ улас Америкын хубисхалта дайнай ябасада байгуулагдажа 14 жэл оршон тогтониһон. 1791ондо Вермонт АНУ-ай 14-дэхи можо улас болоод нэгдэбэ.
Тус можо улас байгаалиин һайхан, сүүн бүтээгдэхүүнээрээ алдартай. Вермонт АНУ-да агса модоной сиропой үйлэдбэрилэлээр түрүүлдэг. можо уласай ниислэлынь Монтпилиер болон эгээн томо хото болон метрополиин бүһэнь Бөрлингтон юм. Бусад алишье можо уласай эгээн томо хотонь Бөрлингтонһоо томо юм.
Холбооһон
Засгийн газар
Газрын зураг, хүн амзүй
Аялал жуулчлал
Соёл, түүх
Зүүлтэ
Категори:Америкэн Нэгэдэһэн Улас Категори:Вермонт
Уулалга
Зүүлтэ
Категори:Спорт Категори:Байгаали
Ураал уула
Ураалай шэлэ нюруу (орос.  Ура́льские го́ры ) Оросой холбоото улас, Казахстанай дэбисхэр нютагта хойтоһоо урда тиишэ нэмжын тогтоһон шэлэ нюруу юм. Евразиин эхэ газарые Европо, Ази түбиие хубаадаг хилын хойто хэһэгынь тус шэлэ нюруугай дахан оршоно.
Ураалай шэлэ нюруу палеозойн шулуун нүүрһэнэй галабай һүүл үедэ бии болоһон, мүнөө дэлхэй дээрэ үлэһэн уулануудһаа эгээн эртын шэлэ нюруу юм.
Ураал уулын хажуугаархи бүһэ нютаг, илангаяа Урда Ураалые, заримдаа Ураал нютаг гэжэ хэлэнэ.
Газар зүй
Ураалай шэлэ нюруу зэргэсэн оршохо хэдэ хэдэн шэлэ нюрууһаа тогтоһон уулын системэ болоод дурна утаригай 60 градусай шугамай дахан оршоно. Казахстанай хойто хэһэгэй тала нютагһаа Хойто мүльһэн далайн эрьеын тундра хүрэтэр 2 498 км шахуу нютагта нэмжын тогтоһон байдаг. Дундажа үндэрынь далайн түбшэнһээ дээшэ 900-1200 м болно. Эгээн үндэр сэгынь далайн түбшэнһээ дээшэ 1 895 м үргэгдэһэн Народной орьёл юм. Вайгач арал, Шэнэ Газар Ураалай нюруугай үргэлжэлгэ болоно.
Газар эдигдэжэ эхилһэн тула хүрьһэн дорохи байгаалиин дан ехэ баялигынь эли гаража байна. Илангаяа берилл, молор зэргэ  «гэрэлтэдэг», үнэтэ, хахад үнэтэ ба гоёл шэмэглэлэй эрдэниин шулуу элбэгтэй. Мүн Ураалай шэлэ нюруугай баруун хойто хэһэгтэ оршохо Комиин эртын ой ургамал амитанаар баялиг ушар Дэлхэйн үбэй жагсаалтада бүридхэгдэһэн байдагшье тус нютагһаа алта олзоборилго онгон зэрлиг байгалиие усадхажа байна.
Уһанай системэ
Уралай нюруугай баруун талаар Эжэл мүрэнэй ай һабада багтаха Кама, Белой зэргэ томохон гол мүрэнүүд урдажа, эхэ газарай уларил бүхы ой үргэлжэлнэ.
Харин зүүн талань Обь, Эрчис мүрэнэй ай һабада багтаха болоод урда талада тала хээрэ, түб хэһэгээр Баруун Сибириин тэгшэ газарай тайга, намагтай нютаг нэмжын хэбтэнэ.
Ураалай нюруугай урда хэһэгһээ Ураал мүрэн Каспиин тэнгисые шэглэн урдажа, Ази-Европын хилын шугам болно.
Бүлэглэн хубаарилга
Ураалай нюруугай 68% Оросой холбоото улас, 32% Казахстан уласай нютагта оршоно. Геологнар Ураалай нюрууе Урда Ураал, Дунда Ураал, Хойто Ураал, Туйл шадар Ураал, Туйлай Ураал гэжэ табан бүһэ нютаг хубаажа үзэдэг. Хойто, Урда Ураал 1 500 метрһээ үндэртэй харисангы үндэр ууланууд олонтойшье, Дунда Ураал 600-800 м үндэртэй, харисангы намхан уулаһаа бүрилдэнэ.
Түүхэ
Ураал гэдэгынь тюрк хэлэнүүдтэ Бүһэ гэһэн удха агуулна. Сул шулуунууд бүхы тус нюруу бүһэ шэнги ута үргэлжэлһэн байдагһаа иимэ нэрэтэй болоһон гэжэ үзэдэг.
Уралай нюруунь эртын грек Геродотын үедэ мэдэгдэжэ байһан болоод Евразяар аялһан араб аялагшад Ураалай нюруугай тухай тэмдэглэжэ үлэһэн байдаг. Ородууд Ураалай нюрууе шудалжа эхилһэниинь Новгородой ханлигай худалдаашад ангай арһанай түлөө Ураалай нюрууе дабһан XI зуунһаа эхэтэй болон тэдэ Ураалай нюруугай баруун хойто хэһэгһээ эхэ абаг урдаха Вычегда гол зэргые өөдэлжэ угро-финн угсаанай үндэһэтэнүүдтэй наймаа хэжэ байгаа.
Дунда Ураалай баруун талада оршожо байһан Казаниин ханлиг, зүүн талада оршожо байһан Сибириин ханлиг хоёр түрэг, монгол угсаанай уласуудые XV зуун жэлэй үеһөө ородууд эзэлжэ, эрхэшээлдээ оруулаа.
Зүүлтэ
Категори:Оросой холбоото уласай газар зүй Категори:Казахстан Категори:Шэлэ нюруунууд
Сана
Сана (صنعاء‎) — Йеменэй ниислэл хото. Хүн зониинь 1,471 сая ажаһуугшад (2004). Ходейда боомто хүрэтэр автозам. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Нэхэмэлэй ажаүйлэдбэри, буу зэбсэгэй үйлэдбэрилгэ. Томо алтан, мүнгэн, зэд бүтээлэй, бүдэй дархалалгын үйлэдбэрилгэ. Ехэ һургуули. 1 зуун жэлһээ мэдэгдэнхэй. XX зуунһаа — 1962 он хүрэтэр зейдит имамуудай һуудал. 1918—1962 оной хоорондо Йемен хаанта уласай ниислэл хото, 1962 оной 9 һараһаа — Йемен Араб Уласай ниислэл. Аль-Джами болон аль-Кабир лалын сүмэнүүд (VII—XII зуун), Бакилидже (XVII зуун); бани, караван-сарай, хэрэм гэхэ мэтэ.
Категори:Йемен Категори:Азиин ниислэлнүүд
Арабууд
Арабууд (عرب‎), арад түмэдэй бүлэг, Хойто Африкын ба Ойрохи Дурнын араб уласуудай диилэнхи хүн зон. Ниитэдээ 450 сая тухай хүнтэй. Араб хэлэтэй. Диилэнхи хубинь лалын шажанда шүтэдэг. Арабууд эртын уг гарал, шажан шүтэлгэ, түүхын уг һорболжо, уламжалал болон удамшалаараа илгаатай өөр өөр гаралай хүнүүдэй суглуулга болоһон нэгэдэл юм. Арабууд тоогоороо дэлхэйн хэмжээдэ хитадууд угсаатанай дараа хоёрдугаарда ородог.
Зүүлтэ
Категори:Арадууд
Пермиин хизаар
Пермиин хизаар — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Урда Ураалда, Эжэл шадар холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Пермь хото. Хойто зүгтэ Коми Улас, баруун хойто зүгтэ Кировын можо, баруун зүгтэ Удмурт Улас, урда зүгтэ Башкортостан, зүүн зүгтэ Свердловскын можо хилэ нэгэтэй байна. Пермиин можо ба Коми-Пермяк автономито тойрогые нэгэдүүлһэнэй дүндэ 2005 оной 12 һарын 1-дэ байгуулагдаһан байна.
Газар зүй
Пермиин хизаар Оросой Европын хэһэгтэ (Ураал шадар) болон Дунда ба Хойто Ураалай баруун ташаланда байрлана. Хизаарай талмайн 99,8 % Европодо, 0,2 % — Азида байрлана.
Эгээн үндэр сэг хадаа далайн нюруугай дээшэ 1496 м үндэртэй Тулымский Камень орьёл. Хойноһоо урагша эгээн утадаа 645 км, Зүүнһээ баруун тээшэ эгээн утадаа 417,5 км юм.
Уларил
Пермиин хизаар һэрюун уларилай бүһэдэ байрлана. Пермиин хизаарта Коми-Пермяк автономито тойрогой Гайнын, Косын, Кочёвын аймагууд Алас Хойто адлидхаһан байна.
Үбэлынь удаан, саһатай. Хизаарай зүүн хойто зүгтэ 1 һарын дундажа температура −18,5 °C, баруун урдада −15 °C. Эгээн хэтэ температура (хизаарай хойто хэһэгтэ) −56 °C, зунда +42 °C хүрэнэ.
Уһан зүй
Пермиин хизаар гол мүрэн Эжэл мүрэнэй зүүн шудхал болохо Кама мүрэнэй ай һабада хамаарна. Пермиин хизаарта 29 үлүү мянган гол горхон ниитэдэ 90 мянган километр үлүү ута.
Пермиин хизаарта 100 кмһаа ута 40 мүрэн байна. Эгээн томонь:
Бага гол горхон (100 км-һаа бага) хизаарай диилэнхи хуби. Жээшэнь, Пермь Егошиха мүрэнэй хүбөөндэ байрладаг.
Сагай бүһэ
Пермиин хизаар Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.
Висконсин
Висконсин (Wisconsin) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай түб хойто хэһэгтэ оршохо нэгэ можо улас юм. Тус можо уласынь табан Ехэ нуурнуудай хоёроор хүреэлэгдэһэн болоод АНУ-ай Иллинойс, Айова, Мичиган, Миннесота можо уласуудтай хилэлдэг. Висконсиной ниислэлынь Мэдисон хото болоод эгээн томо хотонь Милуоки юм.
Зүүлтэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Германшууд
Германшууд (Deutsche), арад түмэн, Германиин хүн зоной диилэнхи хэһэг (80,586 сая хүн зонтой). Ниитэдээ 100 сая үлүү хүнтэй, энэ тоодо 394 мянган хүн (2010), Казахстанда 178 мянган хүн (2009). Германи хэлэтэй. Шажантай германшуудай диилэнхи хуби - протестантууд (лютеранууд) ба католигууд.
Зүүлтэ
Категори:Германи
Вирджини
Вирджиниин Хамтын Нүхэрлэл (Commonwealth of Virginia) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда хэһэгэй Атлантын далайн эрье дээрэ байрлаха АНУ-ай нэгэ можо улас. Тус можо уласынь хэзээшье хүнтэй һуугаагүй тула "Онгон хатан хаан" (Virgin Queen) гэгдэдэг байһан Англиин хатан хаан I Елизаветын нэрээр нэрлэгдэһэн юм. Тус можо уласта АНУ-ай найман юрэнхылэгшэ мэндэлһэн тула Юрэнхылэгшэдэй эхэ гэжэ нэрлэгдэхэнь бии. Тэрэ Хуушан доминионшье гэдэг. Можо уласай газарзүйе Блу-Ридж уула болон Чесапик булан тодорхойлно. Ниислэл хотонь Ричмонд, эгээн томо хотонь Вирджини Бич болоно.
Танисуулга
Бүри 1607 ондо Лондон компани Шэнэ Юртэмсэ дэхи Англиин түрүүшын байнгын колони болохо Вирджиниин колониие байгуулһанаар оршон үеын Вирджиниин үндэһэн һуури табигдаба. Вирджиниин эхин үеын эдэй засаг, улас түрэдэ богоолшолго томохон үүргэ гүйсэдхэжэ байба. Вирджини Америкын хубисхалта дайнда оролсоһон арбан гурбан колониин нэгэ болоһон болон Америкын эрхэтэнэй дайнай үеэр Америкын Холбооной Уласта нэгэдэжэ байгаа. Уламжалал ёһоор консерватив болон Урдада багтажа байһан түүхэтэй болобошье оршон үеын Вирджининь үндэһэнэй хэмжээнэй хоёр томо намай мүрысөөнэй талбари болоһон можо улас юм.
Вирджининь хэд хэдэн һалбари бүхы эдэй засагтай. Тухайлбал хүдөө ажахы хүгжэһэн. Тэрэ тус можо уласай Хэмптон-Роудс сэрэгэй ангинууд байрладаг болон хойто хэһэгтэнь Пентагон зэргэ холбооной засагай газарай байгуулганууд байрладаг. Түүхын гурбалжан хэмжээхэ аялал туризмын түгээмэл маршрутда Джеймстаун, Йорктаун болон Колониин үеын Вилльямсбургын амиды музей ородог. Технологиин һалбари үдэжэ хүгжэһэнөө тус можо уласай экспортын түрүүлхэ бүтээгдхүүниинь компьютерын чип болоһон болон энэ һалбаринь Вирджиниин уласай һургуулинууд болон ехэ һургуулинуудай хүсэн дээрэ тулгуурилһан.
Холбооһон
Аялал жуулчлал
Соёл, түүх
Газрын зураг ба хүн амзүй
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Мухаммед Али
Мухаммед Али (Muhammad Ali, хуушан нэрэнь Бага Кассиус Марселлус Клэй Cassius Marcellus Clay, Jr.; * 1942 оной 1 һарын 17-нда түрэһэн, † 2016 оной 6 hарын 3) Америкын Нэгэдэһэн Уласай боксёр. .
Намтар
Кассиус Клэй гэжэ нэрэтэй байһан аад тэрэнэй 1964 ондо исламай шажанай нэрээр Мухаммед Али болгоһон. 1967 ондо Али америкын армида дуудуулһан, тэрэ сагта Вьетнамай дайн боложо байһан дээрэһээ тэрээндэ ошохогүйб гээд байшаһан юм. Америкын арми албан боложо ошохогүйдэнь боксёрнуудай холбоонууд (ассоциаци) 4 жэл ринг дээшэ гаража шадахагүйш гэжэ хэлэһэн. Тэрэ сагтаа Мухаммед Али ехэ һургуули юумээр ябажа олон лекци элидхэһэн.
1971 ондо Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дээдэ шүүхын газар Мухаммед Алиеэ ринг руу табиһанай һүүлээр дахин шашалдажа эхилһэн. 1980 ондо Ларри Холмс тээ һүүлшын дахин ринг руу гараһан.
1984 ондо Али эмнэлгын газарта ороһон нюудэ юумэниинь муу болоходонь, тиихэдэнь эмшэнэр Паркинсонай үбшөөр үбдэнэ гэжэ ойлгоһон.
2016 оной 6 һарын 3-да наһа бараһан.
Зүүлтэ
*
Франсиско Франко
Франсиско Паулино Эрменехильдо Теодуло Франко Баамонде (Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco Bahamonde), Испаниин жанжан болон 1936 оной 10 һараһаа (1939 онһоо бүхы гүрэнэй тэригүүн) Испаниин түрын тэригүүн ба 1947 онһоо 1975 оной 11 һара хүрэтэр Испани хаанта уласай де-факто регент. Түрын тэригүүнэй хубида, Франко өөрөө Caudillo de España, por la gracia de Dios (Бурханай ашаар Испаниин ударидагша) гэжэ нэрлэбэ. Республиканшууд (бүгэдэ найрамдаха үзэлтэд) болон националистуудай хоорондо эрхэтэнэй дайниие ушаруулһан 1936 оной түрын эрьелтэ дүүргэбэ. Бүгэдэ найрамдаха уласта эсэргүү хүсэниие ударидажа, дайнай һүүлдэ Франкис Испани гэжэ хүсэрхэг дэглэмые байгуулба. Испани улас Франкогой ударидуулһан дүшэн оршом жэлэй үедэ, Испаниин засаглал хүсэтэй национализм, гүрэнэйнгөө газар нютагай талаар бүрин бүтэн байдалые хамгаалха, католик шажаниие ба уламжалалта үнэтэ зүйлнүүдые дэмжэхэ, антикоммунис, анти-масон гүрэнэй түрын бодолготой байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Испаниин юрэнхы сайд
Мекленбургын VI Иоганн
Мекленбургын VI Иоганн (Johann VI., Herzog zu Mecklenburg; 1439—1474) — Мекленбургын герцог.
Ногоон гутал
Ногоон гутал — ялагар ногоон гуталаар хүнэй-уулашын хүүр, 8500 м үндэрдэ Жомолунгма уулада байна.
Түүхэ
Уулаша 1996 оной таба һарын 16 үдэртөө хосороо. Аабза, энэ Энэдхэг уулаша, Энэдхэг ябуулгай гэшүүн Цэванг Палжор, зүгөөр энэ, магадгүй, ондоо энэ ябуулгай гэшүүн — Доржо Моруп. Соо шуурга баригдһан бүлэг зургаа хүнүүд болоо. Гурбан уулашад бусаха шиидээ, зүгөөр ондоо гурбан гаралга үргэлжэлүүлээ. Хожомынь тэдэ оройдо гаралгаар дуулгаа, зүгөөр хожом утаһаар ярьяа холбоо байгуулхагүй.
2001 оной таба һарын 21 үдэртөө франциин уулаша «ногоон гутал» хүүрг бэдэрээ. Шэрпэд энэ хятадын уулашан зургаа һарад һөөргөө хосорһон хэлэд.
2006 оной ондоо ногоон гуталтай уулашан Дэвид Шарп Жомолунгмада хосороо. Уулашад алад үшөө амиды ябаа, хаям энэ «ногоон гутал» бодоо.
2014 оной «ногоон гутал» үгы болоо. Ирландын уулаша Ноэль Ханна хэмхэрэлгэ «ногоон гутал»ыые ба ондоо уулашын хүүрүүдыые абаашаа гү, али хүдөөлээ бодоно.
Жомолунгмын хүүрүүд
Соо XXI зуун жэл үлэмжэ хоёр зуун уулагшын хүүрүүд Жомолунгма уулада байна. Хүнүүд тэдэниие нүүлгэн гаргаха шадахагүй. Хүйтэн ба кислородхон агаар тэдэниие хадагалагдаха туһалаа.
Категори:Уулашад Категори:Жомолунгма
Оршолон
Оршолон гэдэгынь амиды болон амигүй бодос, гараг, одон, одоной аймагуудые гү, али оршон байгаа бүхы юумэные багтааха нэрэ юм. Энэ үгэ ехэбшэлэн сансар, огторгой, юртэмсэ, дэлхэй гэдэгтэй һолбожи хэрэглэгдэхэнь түгээмэл юм. Эрдэмтэд ута удаан хугасаанай түүхэдэ оршолонгой зүй тогтолой талаар ажаглаха аргаһаа эхилээд бүхыл шэнжэлэлнүүдые хэһээр ерэһэн байдаг. Оршолониинь үндэһэндээ таталсал, түлихэлсэл, оршохо гэхэ мэтэ физикын хуулинууд захирагдан оршон байдаг гэжэ үзэдэг. Манай оршолон хүнэй нэгэ наһанай амидаралаар үзэжэ диилэхээргүй маша уудам болобошье бусад олон оршолонгой нэгэнь байха магадгүй юм хэмээн одон ороншодо үзэдэг юм.
Зүүлтэ
Категори:Одон орон шудалал
Һавай
Һавай можо улас (State of Hawaii; Һавай Moku'āina o Hawai'i) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай эхэ газарһаа баруун урда зүгтэ, Японһоо зүүн урда зүгтэ, Австралиһаа зүүн хойто зүгтэ Номгон далайн түб хэһэгтэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Тус можо уласынь 1959 оной наймадугаар һарын 21-ндэ Холбоондо нэгэдэн ороһоноор АНУ-ай табидахи можо улас болоһон. Ниислэлынь Оаху арал дээрэ байрладаг Гонолулу хото юм. Хүн зоной эгээн һүүлшын тоололгоор можын хүн зон 1,283,388 байба.
Энэ можо уласынь уртаашаа 2400 үлүү км талмайда тархаһан олон зуун аралһаа бүридэхэ, галта ууланууд бүхы Һавайн аралнуудые бараг тэрэ шэгтэнь хамардаг. Ольтирогой зүүн урда үзүүртэ найман "гол арал" байдаг ба баруун хойноһоо, зүүн үмэнэшөөнь нэрлэбэл Ниихау, Кауай, Оаху, Молокай, Ланай, Кахоолаве, Мауй, Һавай болоно. Эдэһээ Һавай арал эгээн томо болоод можо уласай нэрэтэй бусайдуулхагүйн тулада "Томо арал" гэжэ дуудахань элбэг байдаг. Энэ ольтирогынь физик газарзүй болон угсаатан шудалалай хубида Далайн оронуудай Полинезиин дэд бүһэдэ багтана.
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
8 һарын 12
Наймадугаар һарын 12 — Григориин литын жэлэй 224-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 225-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 141 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8 һарын 11
Наймадугаар һарын 11 — Григориин литын жэлэй 223-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 224-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 142 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8 һарын 13
Наймадугаар һарын 13 — Григориин литын жэлэй 225-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 226-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 140 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8 һарын 14
Наймадугаар һарын 14 — Григориин литын жэлэй 226-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 227-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 139 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Эдуард Элгар
Нэгэдүгээр баронет Бродхит Эдуард Элгар (Sir Edward Elgar, 1st Baronet of Broadheath, OM, GCVO, 1857 оной 6 һарын 2 - 1934 оной 2 һарын 23), Англиин романтис хүгжэм зохёогшо, Габьяагай Орденай гэшүүн, Агуу Хэрээһэнэй Рыцарь.
8 һарын 14
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Эдуард Элгар
Намтар
Англиин Вустер хотын захада түрэһэн Элгар пианино тааруулагша байһан абаһаа түрэжэ, бэе даажа хүгжэмые һураба. Тэрэ түрүүшынхиеэ хүгжэмшээр алдаршаһаниинь 1899 ондо гаргаһан «Энигма-вариациһаа» эхилһэн. Тэрэнэй һүүлдэ «Геронтиин зүүдэн» (The Dream of Gerontius), «Урда орондо» (In the South), «Оршол ба аллегро» (Introduction and Allegro), «Урда орондо» (Introduction and Allegro), «Хиилэй соната», «Виолончелиин концерт» гэхэ мэтын бүтээлые үлөө.
Тэрэнэй хүгжэмэй дунда эгээн үргэн олон ниитэдэ мэдэгдэһэн 1901 ондо бүтээгдэһэн «Һүр жабхалантай маршууд» (Pomp and Circumstance Marches).
Зүүлтэ
Категори:Британиин хүгжэмэй зохёолшод
Компьютер
thumb|[[PC-гэй тогтолсоо:
1. Монитор
2. Эхэ хабтан
3. Процессор
4. ATA порт
5. RAM
6. Үргэдхэлэй карта
7. Эршэм хүсэнэй хангамжа блок
8. Дисковод
9. Хатуу диск
10. Компьютерэй гар
11. Компьютерэй хулгана]] Сахим тоосолуур (Электро́нная вычисли́тельная маши́на, ЭВМ), мүн баһа компьютер (, computer) гэдэгынь нэгэн түб процессор гү, али хэд хэдэн түб процессорнууд үгэгдэһэн заабариин ёһoop өөрын системын түхеэрэмжэнүүдтэй мэдээсэл дамжуулха шугамуудаар харилсажа, мэдээсэлые һолилсохо ба болбосоруулан, тэдэгээрэй үйлэ ашаглалгые ударидаха согсо байгууламжа юм.
Компьютерынь маша олон дүрсэ, хэлбэреэр байдаг. Оршон үеын компьютертой түһөөтэй түхеэрэмжэнүүдынь 20-р зуунай дунда үедэ (1940—1941 оной үе) гараһан болобошье компьютер гэдэг ухагдахуун ба компьютертой түһөөтэй машинанууд уридынь байһан. Анханай сахилгаан компьютернуудынь бүтэн дугаарые дүүргэхээр хэмжээтэй байһан ба энэнь хэдэн зуун персонал компьютерэй эдидэг хүсөөр ашагладаг байгаа. Оршон үеын компьютернуудынь үмэнэхи үеынхитэй харисуулхад маша бишыхан түхеэрэмжэнүүдтэй ба үүнһөө сая, тэрбум хин үлүү хүсэн шадалтай. Мүнөө үедэ бол энгын компьютернуудынь бугуйн сагда таарахаар бишыхан хэмжээтэй байжа болохо болоод сагай зайһаа хүсөө абаха боломжотой болоһон.
Персонал компьютернуудынь мэдээсэлэй эрэ үеын бэлгэ тэмдэг болоһон ба ехэнхи хүнүүдэй «компьютер» гэхээр һанаада ородог зүйл болоһон. Харин мүнөө үедэ хамагай үргэн тархаһан компьютерэй түрэлынь тусхай зорюулалтын компьютерууд юм. Эдэгээрынь бусад түхеэрэмжые ударидадаг маша бишыхан түхеэрэмжэнүүд юм. Жэшээнь, тусхай зорюулалтын компьютернуудынь үйлэдбэриин машинанууд, дигитал аппаратууд, хүүгэдэй тоглоомуудта байдаг.
Компьютерэй программанууд гэдэг нэрэтэй заабаринуудык хадгалха ба үйлэдэжэ шадаха ябадалынь тэдгээрые маша олон шадабаритай болгодог ба тооной машинануудһаа илгадаг. Чёрч-Тьюрингэй онолынь энэ шадабариие тодорхойлһон математикын баримта юм:
Энэнь, персонал дигитал туһалагшаһаа абахуулаад суперкомпьютер хүрэтэрхи хүсэн шадал ба багтаамжатай компьютернууд бол нэгэн адли үүргэ даалгабариие хэрэгсээтэ багтаамжа, саг хугасаатайгаар бэелүүлжэ шадана гэһэн үгэ юм.
Компьютерэй хүгжэлэй үе шатанууд
Компьютерэй хүгжэлэй үе шата (computer generation) гэдэгынь тоосоолхо сахим техникын хүгжэлэй түүхые элидхэдэг ойлголто юм. Мүнөөнэй байдалаар компьютерэй хүгжэлэй 4 үе шата үнгэрөөд байна. Үе һолигдохо болгондо компьютерэй обор хэмжээ багадхажа, харин хүсэн шадалынь нэмэгдэжэ байгаа.