cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Харисангын юрэнхы онол
Оршол
Юрэнхы харисангы онолдо орон зай-саг хугасаае харисангы тусхай онолой Минковскийн орон зайһаа сүлөөтэ (Лоренцын метрикэ) псевдориманай элдэб янза байдалаар үргэдхэнэ. Элдэб янза байдал метрик тензороор g_{\mu\nu} орон зай-саг хугасаагай нугалгые тодорхойлжо, энэ нугалгые татаха хүсөөр дахин анализировална. Ньютоной механикада татаха хүсэниие массын нягта һиирэгээр шиидэбэрилнэ. Массын нягта һиирэгынь байгаагаараа харисангы болгобол энерги-импульсын тензор болоно. Айнштайн ба Давид Һильберт Айнштайн-Һильбертын нүлөөгөөр иимэ ута тэгшэдхэлые болгоод, энэ тэгшэдхэл Айнштайнай тэгшэдхэл гэнэ. Эндэ тэмдэглэлгэ иимэː Иигэжэ, татаха зай һула юм гэжэ тухайлбал, Ньютоной гэдэргын дүрбэлжэнэй хуули харисангы бэшэ хизгаараар болоно.
Орон зайн координатань x^1 x^2 x^3-ээр саг хугасаагай координатаньx^4, юртэмсын шугамай элемент ds  гээд тэмдэглэнэ.
\mu \nu бии болгодог индексээр 0-нь саг хугасаа, 1,2,3-нь орон зай бүридэлые тэмдэглэнэ. g_{\mu\nu}-нь орон зай-саг хугасаагай хоорондохи хубилгые бии болгодог метрик тензор юм. Жээшэнь, эгээн тэгшэ орон зай - саг хугасаае бии болгодог Минковскиие метрик тензорой тохёолдолдонь гээшэ. Харисангы юрэнхы онолдо, татаха хүсэнэй гадна ондоо хүсэниие нүлөөлдэггүй аад, тэрэ жэгнүүрые үлэ хайхараа һаа, жэжэ бөөм геодезическэ шугамые дахаад хүдэлнэ. Геодезичексэ шугам саг орон зайда онсогой сагые максимизировалдаг зам мүн. Иигэбэл,.
Һураха бэшэг
Категори:Физикэ
Залари
Залари — хотын түхэлэй тосхон, Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Заларийн аймагай засагай захиргаанай түб. Залари голой Ангар мүрэн руу шудхажа ородог адагта һууна.
Газар зүй
Залари хотын түхэлэй тосхон Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 4026 км, Байгал нуурһаа баруун хойшо 294 км зайда, Ангар мүрэндэ шудхажа ородог Аха мүрэнэй эрьедэ оршдог.
Категори:Эрхүүгэй можо
Краснодар
Краснодар (Краснодар, 1920 он хүрэтэр — Екатеринодар), Оросой холбоото уласай Краснодарай хизаарай засаг захиргаанай түб, Орос гүрэнэй урда хэһэгэй шухала түб. Кубань мүрэнэй зүүн эрьедэ байрлана. Хара ба Азовoй тэнгисһээ 120—150 км зайда, Москва хотоһоо 1340 км зайда оршодог. Түмэр замай узуулбари. 829 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ (станок, радио- ба хэмжэхэ тоног түхеэрэмжэ, компрессор, хүдөө ажахын тоног түхеэрэмжэ г.м.), газар тоһон болбосоруулха, химиин, модо болбосоруулха, хүнгэн (хүбэн саарһанай, һамнаһан нооһон даабуунай, арһанай үйлэдбэри г.м.) ба хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; витамин ба биохимиин эм бүтээлгэ, шаажан-фаянсын үйлэдбэри. 6 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Кубаниин гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Түүхын ба археологиин музей, уран зурагай музей. 1793 ондо бэхилэлтээр байгуулагдаһан, 1867 онһоо хото болобо.
Категори:Краснодарай хизаар Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Һонин
Һонин — тухайн үеын олониитэ, улас түрын байдалда зорюулһан том хуудаһатай тогтомол хэблэл юм.
Холбооһон
Категори:Хэблэл
Уряанхай хэлэн
Уряанхай хэлэн (тыва хэлэн, һоёд хэлэн; тыва дыл) — Тыва (Уряанхай, Һоёд) арадай хэлэлсэдэг бусадһаа үлүү Монгол хэлэтэй найралдаһан Түрэг түрэлэй хэлэн. Одоогоор тус хэлээр хэлэдэг 264 мянга оршом хүн байна.
Тыва хэлэн оршон сагта Росси, Монгол, Хитад гурбан улас, тэгэхэдээ Оросой холбоото уласай холбооной нэгэжэ—Бүгэдэ Найрамдаха Тыва Уласта эгээн олон хүниие хамаржа дэлгэрһэн байдаг.
Онсолиг
Ута эгшэг абяатай. Үгэнүүдэй сандаа Монгол (тэр бүридээ Буряад, Халха, Ойрад) болон Түбэд хэлэн маша ехэ нүлөөтэй.
Зүүлтэ
Категори:Уряанхай Категори:Хэлэнүүд
Үстүү Хүреэ
Үстүү Хүреэ ( уряанхайгаар Үстүү-Хүрээ — «Дээдэ Хүрээ») — 1905 ондо Хайдаб ноёнһоо байгуулһан Тывагай дасан хиид. 1930 ондо хаагдаһан, 1937 ондо Согшон дуган усадхаһан байгаа. 2012 ондо дахин нээгдэһэн байна.
Категори:Дасангууд Категори:Тыва
Лата үзэг
Лата үзэг — грек үзэгһөө гараһан нэгэ түрэлэй үзэг бэшэг юм. Мүнөө үеын герман, роман, г. м. бүлэгэй хэлэнүүдэй олонхи хубиин бэшэг болоһон тус бэшэгэй үндэһэн хубилбари 26 үзэгтэй.
VII зуунда мүнөөнэй Италиин нютагта байһан этрус аймагайхи нэгэн үзэг бэшэгые зохёоһониинь, үлүү хүсэрхэг лата аймагайхид сааша саашад түгээн дэлгэрүүлһэнээр лата үзэг гэгдэбэ. Римэй гүрэн анха уласай бэшэг болгоһон тула, ромын үзэгшье гэгдэдэг. Европодо славян зарим арад түмэн, грекүүдһээ бусадынь; Африкада араб хэлэтэ уласууд, Этиоп, Эритреяһээ бусадынь; Америкэ, Австрали түбиинхи булатаараа лата үзэг хэрэглэжэ байна. Азида Түрк, Туркменистан, Узбекистан, Вьетнам, Индонези, Малайзи, Сингапур, Филиппин, Брунэй, Тимор уласууд, Хитад, Энэдхэгэй бага арад түмэнүүд хэрэглэдэг. Хитад улас 1950-яад онһоо, лата үзэгтэ шэлжэхэ туршалтануудые хэһээр ерэбэ. Япондо XIX зуунда лата үзэгтэ шэлжэхэ оролдолго хэһэншье үл хэрэгжэжэ, ромадзи гэхэ үзэглэл дурасхалынь боложо үлэбэ.
Категори:Үзэг бэшэг
Хара-Мүрэн можо
Хара Мүрэн (,, 黑龙江), Хэйлунцзян — БНХАУ-ай зүүн хойто хизгаарай можо. Амур мүрэнэй урда талада 460,000 км2 (6/33) газар нютаг эзэлһэн 2010 ондо 38.3 сая (15/33) хүнэй нютаг боложо бай газар.
Категори:Хитад
Үнэн
Үнэн — жэнхэни, бодито байдалда тохирхо, худал ташаа бэшэ байдал юм.
Хэды тиимэшье хэлэн болон үгэнь хүнүүдэй мэдээсэлые нүгөөдөө зөөбэрлэхэ хэрэгсэл болодог. Үнэн гэдэгынь хэлэндэ заабал хадгалан үлдэдэг хэрэгтэй үгэ юм. Шадабхи бололсое тодорхойлоходо шэнжэ тэмдэгүүдһээ харагдана. Үнэниие арга барилаарнь танижа мэдэхэдэ үнэнэй шэнжэ тэмдэг гэжэ томьёологдоно. Хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн шалгуур байхагүйл бол тэдэниие онол гэжэ үзэнэ. Олон онолнууд болон үнэнэй һанаанууд һурагшад болон гүн ухааншадта одоо болотор мэдхэлзээн хэбээр байна. Элирһэн болон эзэмшэһэн мэдэлгэ баһа хүсэл эрмэлзэлэл харилсаа холбоо болбол үнэмлэхы дундаһаа али нэгэниинь үнэн.
Категори:Гүн ухаан
Винай
Винай ( < — журам) — Бурханай шажанай гурбан һургаалай нэгэ; лама хубрагуудай сахил санваар, сахилга, ёһо журамай номлол.
Мүн үзэхэ
Категори:Буддын шажан
Тольятти
Тольятти (Тольятти, Togliatti; 1964 он хүрэтэр — Ставрополь), Оросой холбоото уласай Самарын можын Ставрополиин аймагай засаг захиргаанай түб мүн. Эжэл мүрэнэй баруун эрьедэ (Куйбышевэй уһан сан) Жигули үндэрлиг хажууда, Самара хотоһоо дээшэ 70 км зайда оршодог. Түмэр замай станци. 720 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг (шухала үйлэдбэринь «Автоваз» Хуби ниилүүлһэн бүлгэм), трансформатор бүтээлгэ, онгосо заһаха ба механик үйлэдбэри; химиин ажаүйлэдбэри, минерал үтэгжүүлгэ, синтетик каучук, г.м. Тольяттиин гүрэнэй ехэ һургуули ба олон һалбаринууд. 3 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын музей, уран зурагай музей. 1737 ондо бэлхэлэлтээр байгуулагдаһан, 1780 онһоо хото болобо. Эжэл мүрэнэй (Куйбышевэй) Уһан сахилгаан станци барихада үер газарта байһан ушар шэнэ байрлалга руу асарагдаба. Пальмиро Тольяттиин нэрэмжээр нэрлэгдэнхэй.
Категори:Самарын можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Гүмбүм хиид
Гүмбүм Бимба хиид — Хүхэ Нуур можын Синин хотоһоо хологүй Лёнхобо ууланаа 40 тухай га газар эзэлэн оршохо; Гүмбүм хиид бол Түбэдэй уламжалалта Буддын шажанай шарын урасхалые үндэһэлэгшэ Зонхобо Богдын мүндэлһэн газар юм. Манай тоололой 1379 ондо Богдо Зонхобын шабинар тэрэнэй хүсэлтээр түрэһэн газар шулуун субарган босхоһон хожом Гүмбүм хиидые байгуулха һуури болоо. Хиидэй эрьен тойрондо эртэнэй боди модон, эрдэниин саса субарган хэгээд бурханай хүрэг шуумал үлэмжэ нюсалиг үзэмжые бүридүүлхэ агаад Диваажангай орон гэлтэй харагдана. Хиидэй жэл бүриин сагаан һара болон 2, 4, 6, 9, 10-р һарануудта хурадаг ехэ бага юрөөлэй хурал, бурханай шажанай зан үйлэдэ даган баясхаар Түбэд, Монгол, Уйгар, Хитад зэргэ бурханай шажан газар газарай һүзэгтэн олон Гүмбүмые зорижо суглаха ба ламын шажанай онсолиг зан үйлые үзэхээр дэлхэйн орон бүриһөө аялагша туристнар эндэ ошодог юм.
Категори:Түбэд Категори:Дасангууд
6 һарын 1
Зургадугаар һарын 1 — Григориин литын жэлэй 152-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 153-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 213 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Үндэhэнэй
Категори:Үдэрнүүд
Ариана Гранде
Ариана Гранде Бутера — Америкын өсвөр наһанай дуушан, ая зохёогшо, зүжэгшэ юм.
Абидарма
Абидарма ( < — илта ном) — Бурханай шажанай зарлиг номуудай гурбан аймаг һабын нэгэ болохо һаба шэмэ юртэмсын тогтосо, бодито үзэгдэлые танин мэдэхэ асуудалые багтааһан бага хүлгэнэй ном; танин мэдэхын заршам хээд оршолон юртэмсын мүн шанар бү хубирхые номлоһон гүн ухаанай һургаал.
Мүн үзэхэ
Категори:Буддын шажан
Дунда Дурна
Дунда Дурна (Средний Восток, Middle East,, مشرقی وسطٰی, الشرق الأوسط, המזרח התיכון, Rojhilata Navîn, Orta Doğu)  — Баруун Ази, Хойто Африкада оршохо бүһэ нютагай нэрэ. Энэ нэрэ европошуудһаа дурна (зүүн) зүгтэ хамагай ойро оршохо газарда үгэһэн байна. Арабшууд, туркууд, курдууд, азернууд, еврейнүүд, армянууд, гүржинүүд болон ассиришүүд үндэһэн хүн зон байна. Хүн зон ехээр лалын шажантай, харин Ойрохи Дурна мүн Еврейн болон Христосой шажанай үлгы юм. Дунда Дурнаар Европоһоо Ази, Африкада гол замынь оршоно.
Холбооһон
Категори:Ази Категори:Африка
Ижевск
Ижевск ( удмуртаар Иж, Ижкар, Ижевск; 1984—1987 оной хоорондо — Устинов нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Удмурти Уласай ниислэл, Иж мүрэн Кама мүрэндэ шудхажа ородог үзүүрһөө 40 км зайда оршоно. Түмэр замай уулзабари. 642 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэри, энэ тоодо «Ижмаш» үйлэдбэриин холбоо (автомашина, мотоцикл, агнууриин буу, станок гэхэ мэтэ), «Ижнефтемаш» үйлэдбэри, радиоүйлэдбэри, «Ижсталь» үйлэдбэриин холбоо гэхэ мэтэ. Хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуули (энэ тоодо Удмуртиин гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд, музейнууд: уран һайханай, нютаг орон шэнжэлгын музей. 1760 ондо Ижевский Завод нэрэтэй үйлэдбэриин һууряар байгуулагданхай, 1918 ондо хото болонхой. 1921 онһоо хойшо Вотяк автономито тойрогой (1932 онһоо Удмуртын АТ, 1934 онһоо Удмуртын АССР) засаг захиргаанай түб.
Ульяновск
Ульяновск (Ульяновск; 1780 онһоо 1924 он хүрэтэр — Симбирск), Оросой холбоото уласай Ульяновскын можын засаг захиргаанай түб мүн. Эжэл (Куйбышевэй уһан сан) ба Сивяга мүрэнэй эрьедэ, Москва хотоһоо зүүн урда тиишэ 890 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 619 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг (агаарай онгосо ба ажаүйлэдбэриин согсо, «АвтоУАЗ» үйлэдбэриин холбоо; машина бүтээхэ, хүдэлүүр, хүнды ба тусхай станок, «Контактор», г.м. үйлэдбэринүүд), барилгын материал, химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 3 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Ульяновскын гүрэнэй ехэ һургуули), 2 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын, уран зурагай ба И. А. Гончаровой түүхын-дурасхалай музей, «Владимир Ильич Ленинэй тоонто нютаг» түүхын-дурасхалай дархан саазатай газар. 1648 ондо Синбирск нэрэтэй бэлхэлэлтээр байгуулагдаһан, 1648 онһоо хото болобо. Владимир Ильич Ульяновой (Ленин) нэрэмжээр нэрлэгдэнхэй.
Категори:Ульяновскын можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Экологи
Экологи ( — гэр ба  — эрдэм, ухаан) — байгаали болон тэрэнэй хүнүүдтэй харилсаан тухай эрдэм ухаан юм. Баруун эрдэм ухаанда экологи гэһэн «Махабадай юрэнхы морфологи» («Generelle Morphologie der Organismen») гэжэ номдоо герман эрдэмтэн Эрнст Һеккель оруулһан байна. Мүнөө сагта экологи байгаалиин харуултай холбоотой байна, ондогоор хэлэбэл, экологи гансал биологиин нэгэ һалбари эрдэм ухаан бэшэ аад, ниигэмэй асуудалые адли хамаржа нэгэдэмэл эрдэм ухаан болонхой. Тиимэшье һаа, экологи эрдэм ухаан хубида ямаршье зан түлэбэй талаархи зорилгогүй байна.
Экологиин үндэһэ һууринь байгаалиин түүхэ болоно. Хүн түрэлхитэнэй уг яахадаа, хэзээ ангуушад болоһон, таряалангай хубисхалай һүүлдэ яажа мал ба таряа ургаһан гэхэ мэтэ байгаалиин түүхэ тухай мэдээсэлые хэрэгтэй байгаа. Аристотелиин «Амитадай түүхэдэ» (, Historia Animālium) хулгана сагсаа гаймшаг тухай тайлбари үгэжэ туршаба. Хорлогшо амитадые үгы болгохын түлөө арга һанаһан эртын грек ба римэйхидэй һанаһанһаа тоогой ухаан ба байгалиин түүхые хэрэглэжэ мүнөө үеын экологи бии болобо. 1668 ондо Антони ван Левенһук математикын тоололгоор сохо үдэхэ хурданиие гаргажа, хоёр илааһан гурбан һарын хугасаанда 750,000 оршом илааһан гаргажа шадана гэжэ тоосоолбо. 1798 оной эхиндэ демограф Томас Мальтус «Популяци тухай бэшэгээ» (Essay on Population) ниитэлһэн. Тус ном Дарвинай онолые байгаалиин шалгаралай онолдо нүлөөлжэ эволюци онолдо хүгжэбэ. Ургамалай эколог Йоһаннес Эугениус Варминг синэкологидэ маша ехэ нүлөө үзүүлжэ, популяци ба биоценоз тухай үргэжүүлһэн асуудалнуудые хүлеэн зүбшөөрһэн 1900-аад оной үедэ экологи эрдэм ухаанай замналые бии болгобо.
Зүүлтэ
Категори:Эрдэм ухаан
Данжуур
Данжуур ( — «шастирай оршуулга») — 225 ботиһоо бүридэһэн (3427 зохёол) буддын шажанай номой тайлбари юм. Энээндэ ухаанай табан ороной зохёолнууд оронхой. Бурханай шажанай ном зохёолой агууехэ хоёр соморлигой нэгэн, уран зохёол, толи бэшэг, хэлэзүй, гүн ухаан, газар зүй, уралахы ухаанай ном судар багтааһан бай. Данжуурта ухаанай табан ороной зохёол ороһон. Данжуурые монголоор оршуулха, хэблэхэ ажалые Жанжаа Ролбийдорж (1717-1786) толгойлжо, хоёр зуун оршом гүүшэ оролсобо. Ниитэ 225 ботидо 3427 зохёол багтаһан.
Ганжуур
Ганжуур ( — «зарлигай оршуулга») — 108 ботиһоо бүридэһэн буддын шажанай ном. Ганжуур ламын ёһо горимые тодорхойлһон Винай, Бурхан Багшын һургаал зэргые багтааһан судар дандар гү, али нюуса тарниин ёһон, Бурханай шажанай гүн ухааниие агуулһан Абидарма гү, али суртахуун, бисалгал, оюун бэлигэй шанада хизгаарта хүрэхэ тухай гүн ухаанай зохёолнууд бии. Бүгэдэ 108 боти болоно. Сахарай Лигдэн хаанай зарлигаар 1629 ондо Ганжуурые бүхэлеэр монгоолоор оршуулжа дүүргээд 1720 ондо модон бараар хэблэжэ гаргаба.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан
Агын дасан
Агын дасан (Дэчэн Лхундублинг,  «Ехэ Юрөөлэй Аяндаа Амжалтын Хиид»)  — Агын һууриһаа ойродо Булагтай нютагта 1811 ондо байгуулагдаһан дасанг юм. Олон ламанар арестовагдаһан ушарһаа 1937 ондо 32 ламанар хэбээр байгаа. 1938 ондо бүхэ лама багшанарые Шэтэ хотодо татан буугдаһан. 1946 ондо дасан дахин нээгдэһэн байгаа.
Шэрээтэ ламанар
Категори:Дасангууд
Модон
Модон — олон наһатай модолиг ургамал. Бусад ургамалтай харисуулхаад олон жэлэй наһатай ба заримынь хэдэн мянган жэл наһалжа, 115 метр хүрэтэрхи үндэр ургаһаниинь бии. Модониинь үндэһэн, ехэ бэе, эшэ мүшэр болон набша гэһэн 4 гол зүйлһөө бүридэнэ. Модоной үндэһэниинь газарай хүрьһэнһөө шииг уһан, эрдэс бодос, тэжээл абажа ехэ бэе, набша мүшэр уруугаа дамжуулна. Мүшэрнүүдынь сэсэг набша болон үрэ жэмэс гаргана. Модоной ехэ бэень холтоһоор бүрихэгдэһэн байна. Набшань наранай гэрэлые хүлээн абаха ба голдуу ногоон, уларилһаа шалтагаалан шара, улаан гэхэ мэтэ үнгэтэй болохо болоод мүнхэ ногооншье байна. Олон янзын хэлбэри, хэмжээтэй. Модониинь нүүрһэнтүрэгшые шэнгээн абажа, хүшэлтүрэгшэ илгаруулхаһаа гадна байгаалиин үзэмжэ, экологиин системэ, хүдөө ажахы, байшан барилгын материал гээд олон шухала үүргэтэй юм. Одоогоор 100,000 түрэлэй модон бүридхэгдээд байгаань дэлхэй дээрэхи ниитэ амиды ургамалай 25%-ые эзэлжэ байна.
Модонууд ба хүнүүд
Модые шудалдаг шэнжэлхэ ухааные дендрологи гэнэ. Модоной хүндэлэн огтололоор модоной гол, голой гуурс, модолиг холтосые ажаглажа болоно. Модоной голынь ехэ бэеын дагуу байрлажа байна. Шэлбүүһэтэй түрэлэй модоной голын диаметрынь 2-3 мм байдаг бол набшата түрэлэй модоной голжонь арай бүдүүн байдаг. Модоной макробүтэсэ гэдэгынь энгын нюдээр гү, али томоруулдаг шэлээр хаража болохо хэһэгыень хэлэнэ, микробүтэсэ гэдэгынь энгын нюдээр гү, али томоруулдаг шэлээр хаража болохогүй хэһэгые хэлэнэ.
Холбооһон
Категори:Ургамал
Саратов
Саратов (Саратов, татараар Сарытау), Оросой холбоото уласай хото, Саратовой можын засаг захиргаанай түб. Эжэл мүрэндэхи Волгоградай уһанай сангай зүүн эрье дээрэ, Волгоградһаа 389 км зайда, Самараһаа 442 км зайда, Москваһаа зүүн урда тээ 858 км зайда оршодог боомто мүн.
2017 оной байдалаар, 845 мянган хүнтэй.
Саратов хадаа олон тооной ажаүйлдбэриин, соёлой, болбосоролой байгуулгануудтай олон талата түб юм. Машина бүтээлгэ (станок, дизель хүдэлүүр, эршэм хүсэнэй машина, сахилгаан термик тоног түхеэрэмжэ, подшипнигай бүтээлгэ г.м.), газар тоһон болбосоруулха, химиин, модо болбосоруулха, хүнгэн ба хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; техник шэлын үйлэдбэри.
Саратов хотодо арбан гаруй дээдэ һургуули (энэ тоодо Саратовой гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд бии. Музейнууд: нютаг ороноо шэнжэлгын, А. Н. Радищевэй нэрэмжэтэ уран зурагай музей; К. А. Фединэй, Н. Г. Чернышевскийн гэр-музей. Ондоо суурхаһан юумэнүүдэй дунда Троицын сүмэ (XVII зуун), XIX зуунай эхин хахадай эрхэтэн болон гэрэй байранууд байдаг.
Алтан ордоной хото байһан газарта 1590 ондо I Фёдор Иоанновичэй хааншалгын үедэ Орос уласай зүүн урда хилын бэхилэлтээр байгуулагданхай, 1780 ондо хото болобо.
Зүүлтэ
Категори:Саратовой можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Луубан
Луубан (, luóbo, морхооб) — нэгэ түрэлэй ургамал, хүнэһэнэй ногоо болоод Афганистанһаа гаралтай гэгдэдэг. Улбар шара үнгэтэй, ута гонзгой хэлбэритэй, үндэһэрхэг ургамал ба сагаан сэсэг сэсэглэдэг. Ута нарин хэлбэритэй дурнын зүйл, богони бүдүүн үрнын зүйл гэжэ юрэнхы 2 хубаагдана. Али алинь эртэ дээрэ үеһөө таряалагдажа байба. Луубаниинь 1 ба 2 наһатай ургамал болоод Афганистанһаа дэлхэй даяар тархяаа. Энэ ургамалынь каротин, А витаминаар баялиг ба мүн В, С витамин, түмэр, кальци агуулдаг. Дэлхэйн хамагай томо луубаниинь Аляскада тариһан 8.6 кг жэнтэй луубан байба.
Гадаада холбооһон
Категори:Ургамалнууд Категори:хүнэһэнэй ногоо
Тарбас
Тарбас (citrullus lanatus), мүн арбуз урда Африкаһаа гаралтай ургамал ба тэрэнэй жэмэс юм. Тарбасай бүридэлэй 92% уһан ба 6% шэхэр болон энэ шүүһэлиг, шэхэрлиг амтатай болгобо. Олон янзын түрэл байха ба хара һудалтай ногоон гадаргатай, доторхи гол улаан, олон тооной хара яһан, үрэтэй байхада шара голтой тарбас баһа бии. Мүн дотороо яһагүй түрэлшье байна. А болон С витамин, кали, магни, ликопен зэргээр баялиг юм.
Категори:Жэмэс
Судар
Судар ( < — тобшо) — Энэдхэгэй гүн ухаанай үзэлэй гол удхые элидхэһэн онобшотой үгэ гү, али тэрэниие эмхидхэл гэһэн удхатай. Судар бол буддын шажанай зохёолые Винайн аймаг, Абидармын аймаг, Сударай аймаг гэжэ гурбан хубааһанай гутгаарын нэрэ. Судар Буддын зохёоһон Ехэ хүлгэнэй зохёолые судар, дандар гэжэ хоёр хубааһанай нэгэдүгээрэй нэрэ мүн.
Мүн үзэхэ
Категори:Буддын шажан
Нарһан модон
Нарһан (Pinus ) гээшэ нарһанайхин (Pinaceae) обогой Pinoideae дэд обогто багтаха шэлбэһэтэ модон юм. 115 зүйл оршом нарһан модон байдаг.
Тархалга
Нарһаниинь дэлхэйн бүмбэрсэгэй хойто хахадһаа гаралтай модон юм. Евразида Канарай аралнуудһаа Шотланд, зүүн тээшэ Оросой зүүн хэһэг болон Филиппина, хойто зүгтэ Норвеги, Финланд, зүүн зүгтэ Сибирь, урда зүгтэ Африка, Гималайн нюруу, зүүн урда Ази хүрэтэр ургана. Хойто Америкада Канадаһаа урда зүгтэ Никарагуа хүрэтэр ургана. Эгээн олон янзын түрэлнь Мексикэ болон Калифорнидо бии.
Дэлхэйн бүмбэрсэгэй урда хахадай дулаан болон сэрюун бүһын оронууд Чили, Бразил, Урда Африка, Австрали, Аргентинэ, Шэнэ Зеландта нэбтэрүүлэн тарижа ургуулһан болоод монсогор модон бэлэдхэхэ газар боложо байгаад, нүгөөтэйгүүр зарим зүйл нарһан хэтэрхэй ехээр тархан ургажа бусад ургамал, газарые түрэн эзэлхэ асуудал баһа гаража байна. Нарһаниинь мүнхэ ногоон нюдэн булаам һайхан модон болоод, ехэнхидээ 20-35 м, зарим тохёолдолдо 50 м хүрэтэр үндэр ургадаг. Нарһан ута наһатай, дундажаар 100—1000 жэл наһалдаг ба заримынь бүришье олон жэл наһалдаг ажа. Мүшэрнь ехэ бэеһээн һайтар тусгаарлагдан ургадаг. Залуу нарһанай орой хэлбэринь гоёмсог конус хэлбэритэй байдаг ба харин хүгшэрхэшье һаа, үзүүрынь үргэн түхэреэн шүхэр хэлбэритэй харагдадаг. Нарһанай ехэ бэеын доодо хэһэгэй холтоһон улаан хүрин үнгэтэй, харин дээдэ хэһэг мүшэрнүүдынь алтан шаргал үнгэтэй байдаг. Арбан наһатай нарһанай һуулгасын үндэрынь 3,2-4,3 м хүрэтэр ургадаг.
Бүтэсэ
Нарһан модонуудынь хос хүйһэтэй ба эрэ, эмэ борбоосгойтой байна. Эрэ борбоосгойнь жэжэ 1-5 см болоод голдуу хабар саг богони хугасаанда урган, тооһон хүрэтэлтын һүүлдэ унадаг. Эмэ борбоосгойнь тооһон хүрэтэлтын һүүлдэ зүйлһөө шалтагаалан 1.5-3 жэлэй һүүлдэ болбосоржо гүйсэхэ болоод, 3-60 см хүрэтэрхи хэмжээтэй болодог байна. Тооһон хүрэтэлтэнь һалхи болон зарим шубуугаар дамжан тархадаг байна.
Холбооһон
Категори:Модод
Калифорни
Калифорни (California) — Номгон далайн эрье дагуу, Америкын Нэгэдэһэн Уласай Баруун Эрьедэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Хойто талаараа Орегон, зүүн талаараа Невада, зүүн урда талаараа Аризона можо уластай, урда талаараа Мексикын Баха Калифорни можо уластай тус тус хилэлдэг. Калифорнинь АНУ-ай эгээн олон хүн зонтой можо улас юм. Эгээн томо дүрбэн хотыень дурдабал Лос-Анджелес, Сан-Диего, Сан-Хосе, Сан-Франциско хотонууд болоно. Тус можо уласынь янза бүриин сагай уларил, газарзүйн бүһээрээ болон олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн хүн зоноороо алдартай.
Танисуулга
Alta California гэһэн газар нютагые XVIII зуунай һүүлээр Испаниин эзэнтэ гүрэн колонизацилһан. 1821 ондо энэ газар нютаг Мексикын бусад хэһэгэй хамта тусгаар тогтониһон бүгэдэ найрамдаха улас болоһон. 1846 ондо Калифорни Мексикэһээ бэе даанги болоод Мексика-Америкын дайнай дараа Мексика Калифорниие АНУ-да үгэһэн ажа һэн. 1850 оной юһэдүгээр һарын 9-ндэ Калифорни АНУ-да албан ёһоор нэгэдэһэн.
Калифорнинь хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр АНУ-ай гурбадахи томо можо улас юм. Калифорниин газарзүйн бүһэдэ Номгон далайн эрьеһээ абахуулаад зүүн зүгтэ Сьерра Невада уула, зүүн урда зүгтэ Мохаве сүл, баруун хойто зүгтэ секвойя буюу улаан модог-дугласай жодоон ой модон хүрэтэр ородог. Можо уласай түб хэһэгтэ дэлхэйн эгээн үржэл шимтэй хүдөө ажахын эдэлбэри газар болохо Калифорниин түб хүнды зонхилно.
Калифорниин алтанай халууралай үеэр (1848-1855) маша олон хүн Калифорнида нүүдэллэн ерэжэ, эдэй засаг огсом үдэжэ нэмэгдэһэнээр Калифорни эрэс хубилагдаһан. XX зуунай эхеэр Лос-Анджелес хото зугаа сэнгэлэй һалбариин түб боложо, можо уласай туризмын һалбариин үдэлтэдэ түлхэсэ үгэбэ. Калифорниин хүдөө ажахын һалбари сэсэглэн хүгжэһэнэй зэргэсээ агаар-сансар, газарай тоһон, компьютер, мэдээлэлэй технологиин һалбаринууд маша ехэ хүгжэһэн. Калифорни эдэй засагай хэмжээгээр дэлхэйдэ эхинэй арбанда жагсадаг болон тусдаа улас байһан бол хүн зоноор Кениин арад 35-да жагсаха байһан.
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Абьяас
Абьяас ( < ) — түрэлхын ой бэлиг, алибаа юумые хэжэ бүтээхэ, һуража мэдэхэ гарамгай шадабари; мэдэрхын эрхэтэндэ урида үмэнэ тусхагдаһан юумэн хүндэ дадал боложо, тэрэнээ бүрин гүйсэтхэжэ, хэхэ шадаха шадабари юм; түрэлхын хүсэл дурашал мүн.
Зүүлтэ
Категори:Сэдьхэл шудалал
Амбан
Амбан — эзэн гүрэнһөө колони хараата орон, можо уласта суулгаһан захирагша. Манжын түрэһөө Монголдо суулгажа байһан түлөөнэй сайд, элшэд сайдшье амбан гэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ
Финланд
Финланд Улас (Suomi, Finland) хадаа Хойто Европодо байрладаг парламенттай бүгэдэ найрамдаха улас болон 1995 онһоо Европын холбооной гэшүүн орон юм. Баруун талаараа Швецитэй, зүүн талаараа Оросой холбоото уластай, хойто талаараа Норвегитэй, урда талаараа Финэй булангаар Эстонитой тус тус хилэлнэ. Ниислэл хотонь — Хельсинки.
Буряад Уластай шахуу адли талмайтай Финланд улас 5,5 оршом сая ажаһуугшадтайгаар Европын эгээн һиирэг ажаһуугшадтай оронуудай нэгэ болоно. Хүн зонойнгоо диилэнхи хуби ниислэл хото Хельсинки байрладаг урда зүгтээ түблэрнэ. Уласай хоёр албан ёһоной хэлэнүүдынь фин ба швед хэлэн. Хүн зоной 88,7 % фин яһатан болоод, 5,3 % швед яһатан юм. Швед хэлэтэн Аландын аралнууд өөрын засаха үргэн автономиин статустай байна.
Балар эртэ үеһөө хойшо һиирэг хүн зонтой байһан Финландын орон XII зуун жэлдэ Швециин эзэнтэ гүрэндэ ороһоной һүүлдэ Финландын түүхын үе мандаба. Олон зуун жэлэй туршаа Финланд Швециин шухала хэһэг байгаад, 1809 ондо Оросой эзэнтэ гүрэнэй мэдэлдэ орожо үндэһэтэнээр дэбжэһэн байгаа. 1917 ондо Оросһоо тусгаар амяарлажа бэеэ даанги улас болобо.
Газар зүй
Финланд 338 432 км² талмайтайгаараа Буряад Уласһаа нэгэ жаа бага байна (351 300 км² ). Финланд 60-аад ба 70-оод үргэригэй хоорондо байрлажа дэлхэйн эгээн хойто улас оронуудай нэгэ мүн. Финландын гурбанай нэгэ хуби туйлай сахаригһаа хойто байрлана. Финландын хойтоһоо урда болотор үргэлжэлгэнь 1160 км (Нуоргамһаа Ханко хахад арал), баруунһаа зүүн руу эгээн утань 540 км (Иломантсиһаа Нерпес хүрэтэр). Финландын улас орониие хубаа хадаа Оулуярви нуурай хүрэтэр (Каяани хотын болотор) газар нютагые «Хойто Финланд» нэрлэнэ. Ушар дээрэһээ Финландын шууд дундада байрладаг Оулу хотые хойто Финландын хото гэгдээд, оронойнгоо урда хэһэгтэ байрладаг Йювяскюля хотын һуури байрые «Дунда Финланд» гэнэ.
Финландын эгээн ута хилэнь 1 269 км Оростой хилэ мүн. Хойтодоо Норвеги 716 км хилэ, баруун хойтодоо 536 км ута Швеци хилэ нэгэтэй.
Баруун тээ ба урда тээ Финланд Балтиин тэнгис, баруун зүгтэ Ботниин булан, урда зүгтэ Финэй булан байрлана. Финландын бүхы шахуу гол мүрэд ба нуурнууд Балтиин тэнгисэй һабада хамаатай байхашье һаа, гансал Маанселькя оршомой эгээн гадаада хойто хэһэг Хойто мүльһэн далайн һуба уһална. Бага зэргын шэргэлгэ ба эдэбхи сэнгэг уһанай нэмэлгын шалтагаанһаа Финландын тэнгисэй уһан дэлхэйн уһанһаа бага дабһатай байна.
Газар зүйн онсо нуурнуудай баялигтай байдаг ушарһаа Финландые «мянган нууртай орон» гэнэ. Албан ёһоной тоосоогоор минимум 5 ар талмайтай сүнхэригые нуур гээд, Финландта 187 888 оршом нуурнуудые тоолоно; эдэнһээ нэгэ гектарһаа томо 56 000 шахуу нуурнууд байдаг. Финландын нуурнуудай эрьеын утань нэн бага 186 700 км, дотоодо аралнуудай тоо 98 050 аралнууд юм.
Уларил
Уларилынь дунда зэргэ, Далайн уларилһаа эхэ газарай уларилаар шилжэдэг, хойто талануудаар эхэ газарай уларилтай юм. Хойто һуури байратай хэдышье Финланд Атлантын далайһаа халуунай нүлөөтэй байна.
Жэлэй дундуур орондоо ходо циклонтой баруун һалхин диилэнэ. Зүүн Финландын ехэ һургуулиин ба Метеорологиин хүреэлэнэй шэнжэлгын ёһоор, һүүлшын 166 ондо Финландта дундажа температурын нэмэлгэ 2,3 градус болобо.
Байгаали
Финландта амитадай, ургамалай ба һархяаг байдаг ушарһаа 42.000 зүйлнүүд байна. Финландын зүйлнүүдэй элдэб урда зүгэй оронуудһаа бага байдагшье, харин Финландын нютаг Европын бусад оронуудта үгы боложо байдаг олон янзын амитадта амидаралай оршом болоно.
Финланд болбол Европын эгээн ойгоор баян орон мүн: нютаг дэбисхэрэй 86% ойгоор бүрхөөһэн байна. Энэ гадна хойто зүгһөө урда руу гурбан ургамалай бүһэнүүд бии. Финландын диилэнхи хуби тайга болоно. Онсогой шэнжэнь богони ургаха үе, модон удаан ургадаг хүнэһэн тээжэлээр ядуу хүрьһэн, голдуу шэлбэһэтэ модод ба модон зүйлнүүдэй бага тоо юм. Нарһан (50 %) ба хасуури (30 %) диилэнхи байгаад, набшатай мододой дунда эгээн таархаһан зүйл хадаа хуһан модон юм (16,5 %). Хүрьһэн нэрһээр ба хүбхээр хушаатай, хойто зүгтэ баһал хаг үбһэн бии.
Эдэбхи агнуури байбашье Финландын бүхэндэ хандагай маша олон байна. Жэл бүри хандагайн гурбанай нэгэ хуби аладагшье һаа, агнууриин үе дүүргэһэнэй һүүлдэ популяцинь бата 100 000 үлүү байна. 2013 ондо цаа бугын тоо унаба.
Сагай бүһэ
1921 онһоо хойшо Финланд бүһын сагые хэрэглэнэ. Мүнөө үедэ уласайнгаа бүхы нютаг дэбисхэр UTC+2 (EET) гэжэ тэмдэглэһэн Зүүн Европын сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +2:00 (юрын саг) ба +3:00 (зунай саг) шэлжэлтэтэй. Улас гүрэндэ нажарта сагые шэлжэлнэ. Финландын саг үбэлдөө Москвагай сагһаа −1 сагай илгаатай байгаад зундаа адли байна. Финландтай адлихан сагай бүһэдэ Балтиин оронууд Латви, Литва, Эстони байрлана.
Эртэ үе
Археологиин шэнжэлэгын ёһоор, түрүүшын һуурин газарнууд мүльһэн галабай эсэстэ Финландын нютаг дэбисхэртэ бии болобо. Финландын хүн зон шулуун зэбсэгые хэрэглэһэн аншан суглуулагшад байгаа. Һам ваарай соёл зүүнһээ ерэһээр түрүүшын шабар ваарай эдлэлнүүд бии болобо. Байлдаанай һүхын соёл Финландын урда эрьедэ ерэһээр газар таряалалга бии болобо. Хариншье һаа, хойто ба зүүн хэһэгэй хүн зоной ажамидаралда ан ба загаһа агнуури шухала һуури эзэлбэ.
Манай эринэй эхиндэ зүүнһээ нүүжэ ерэһэн фин яһатан мүнөө үеын Финландын урда нютагта һуурижажа уугуул зонтой холибо. Эртэ үеын фин-угор нүүдэлшэдэй аша гуша болохо саами яһатан хойто зүг руу нүүдэбэ. Мүнөөгэй финуудай уг бөө мүргэлтэн нүүдэлшэ ан ба загаһан ангуушад байгаа. Баруун-урдада суоми омог, түбдэ хяме омог, зүүндэ карьяла омогууд һууба. Һүүлдэ «суоми» гэһэн нэрэ хамаг финуудай нэрэ болобо. Финууд Скандинави хахад аралай зүүн хэһэгтэ ажаһууһан швед омогуудтай холбоо барижа, тэдэнэй газар нютагуудые добтолбо.
Швециин ноерхол
XI-XII зуун жэлдэ Финландта швед, новгородойхид, герман ба дани зон орожо финуудые хүсөөр хэрээснэг болгоно. Эрьегээр шведүүд һуурижажа аажам аажамаар Финланд Швеци хаанта уласай нэгэ хуби болобо. 1323 ондо Швеци ба Новгородой хоорондо Нотебургын хэрээ бэшэжэ, Финланд болон Орос хоорондо хилэ хизаар табиба.
Зүүлтэ
Категори:Финланд
Канзас
Канзас (Kansas) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай "зүрхэн" гэгдэдэг Түб бүһэдэ оршодог АНУ-ай Дундада Үрэнэ бүһын можо улас юм. Тус можо уласай дундуур урсадаг Канзас голой нэрээр нэрлэгдэһэн ба энэ голой нэрэнь тус нютагта оршон һуудаг байһан Канза омогойхидай нэрээр нэрлэгдэбэ. Тус омогой нэрэ (тухайн хэлээр kką:ze) "һалхинай хүнүүд" буюу "урдын һалхинай хүнүүд" гэһэн удхатай гэдэг болобошье энэнь тус нэрын түрүүшын удха бэшэ бэлэй.
Түүхэ
Түүхын үүдэнһээ абажа үзэбэл тус нютагта бизон агнажа амидардаг нүүдэлшэн унаган америкынхид олоноороо ажа түрэдэг байгаа. 1830-аад ондо европо гаралтай америкынхид анха һуурижаһан болобош 1850-яад ондо богоолшолгын асуудалаар улас түрын дайн эд ябагдажа байха үедэ ерэжэ һуурижагшадай тооной үдэлтэ түргэдхэбэ. 1854 ондо АНУ-а засагай газар тус нютагта нүүдэллэн һуурижаха ябадалые албан ёһоор нээлтэтэй болгоһоноор Шэнэ Англиһаа богоолшолгодо эсэргүүсэгшэ сүлөөтэ можо уласайхи, хүршэ Миссуриһээ богоолшолгые дэмжэгшэ һуурижагшад Канзасые сүлөөтэ можо улас болохо гү, али богоолой можо улас болохо гү, гэдэгые шиидбэрилхын тулада тус нютаг дэбисхэр рүү бөөн бөөнөөрөө ерэсгээжэ байба. Эдэ хүсэнүүд хоорондоо мүргэлдэжэ, зүршэлдэжэ байһан тула тус можо уласынь байгуулагдаһан эхинэй үедээ хүсэрхылэл, эмхэ замбараагүй байдалай үүр уурхай боложо байһан болон Шуһата Канзас гэгдэдэг байба. Богоолшолгые эсэргүүсэгшэд ябаандаа диилэжэ, 1861 оной нэгэдүгээр һарын 29-ндэ Канзас Холбоондо сүлөөтэ можо уласай хубяар нэгдэбэ. Америкын эрхэтэнэй дайнай дараа сагаашадай дабалгаа тала газарые үржэл шэмтэй газар таряалангын талмай болгоходо Канзасын хүн зон огсом үдэбэ. Мүнөөдэр Канзас эгээн үржэл шэмтэй хүдөө ажахын можо уласуудай нэгэ болоһон ба олон үрэ таряаны түрэн таридгаһаа улаан буудай, нарансэсэгэй үйлэдбэрилэлээр ехэнхи жэл уласдаа тэргүүлдэг.
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
6 һарын 2
Зургадугаар һарын 2 — Григориин литын жэлэй 153-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 154-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 212 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Арбай
Арбай — һүрэл түрүүтэ амуу таряа, үрээрээ гурил хэхэ, шара айраг эһэгэхэ, охм нэрэхэ, мал тэжээхэ зэргэ олон зүйлээр ашаглана, таримал арбайе зуһаха, үбэлжэхэ гэһэн хоёр янзаар таряална.
Категори:Таряан Категори:Ургамалнууд
Барнаул
Барнаул (Барнаул), Оросой холбоото уласай хото, Алтайн хизаарай засаг захиргаанай түб, Обь мүрэндэ хүлэг онгосын зогсоол. Түмэр замай уулзабари. 635 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгэ (хүдэлүүр, тогоон, механик хэблэл, тээбэриин машина бүтээлгын үйлэдбэри), химиин, хүнгэн (хүбэн саарһанай, меланжын комбинадууд), хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 6 дээдэ һургуули (энэ тоодо Алтайн гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд. Уран зурагай ба хэрэглээнэй уралигай музей. 1730 ондо байгуулагданхай, 1771 ондо хото болонхой.
Холбооһон
Категори:Алтайн хизаар Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
6 һарын 3
Зургадугаар һарын 3 — Григориин литын жэлэй 154-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 155-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 211 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Олон уласай
Категори:Үдэрнүүд
Айраг
Айраг — малай һүниие хүрэнгэлэн бүлэжэ эһэлһэн сагаан эдеэн болоод ундан. Гашуубтар эһэлһэн амтатай, сагаан үнгэтэй. Гүүнэй һүн, үнеэнэй һүгөөр хэдэг. Халха Монголшууд гүүнэй һүгөөр, Баруун Монголшууд гүүн, үнеэнэй һүгөөр айраг эһэлдэг. Үнеэнэй айрагые нэрэжэ шимын архи болон аарса гаргажа абадаг. Аарсые хатаан ааруул, хурууд хэдэг. Мүн үнеэнэй айрагые тодорхой хоримын дагуу бүлэжэ гаргажа абадаг нэгэн эдеэн бол шара тоһон юм.
Айраг — амһарта соо зорюута суглуулжа байлгаһан һүнэй ээдэмэгыень, бүриһэн тараг болон түүхэй һү һаба соо суглуулан эһээһэн гашуун бодос. Һабада hү гү, али тараг нэмэхэ бүреэ ойро зуура бүлэдэг байгаа. Гурба-дүрбэн хоногой үнгэрхэдэ, һабынгаа дүүрэхэдэнь, айрагаа бүлэдэг һэн.
Зүүлтэ
Категори:Буряад Категори:Сагаан эдеэн
Һамар
Һамар юрэнхыдөө эдимэл голтой, хатуу хальһатай зарим ургамалай (ехэбшэлэн модон, шугы) жэмэс юм.
Хараса арад ботаникын үнэн һамар бэшэ олон үрые мэтэ хамаагүйгөөр хоолой һамар гэдэг. Алибаа хальһанай дотор оложо, томо, тоһолиг, эдимэл үрыень түгээмэл һамар гэжэ нэрлэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Жэмэс
Тяньаньмэнь талмай
Тяньаньмэнь талмай (, Тэнгэриин Энхын Үүдэнэй талмай) — XX зуун хүрэтэр дэлхэйн хамагай ехэ талмай байһан БНХАУ-ай Бээжин ниислэл хотын түб талмай юм. Энэ талмайн дэбисхэр газарынь 440 мян. кв. м. (880 х 500 метр). Тяньаньмэнь талмайда 1989 ондо болоһон алалга уламһаа бүхы дэлхэйдэ алдартай.
Тюмень
Тюмень (Тюмень), Оросой холбоото уласай Тюмениин можын засаг захиргаанай түб, Тура мүрэндэхи боомто. Москва хотоһоо зүүн тиишэ 2163 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 697 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг (онгосо бүтээхэ, тоног түгөөрэмжэ бүтээхэ, станок бүтээхэ, «Нефтемаш» г.м. үйлэдбэринүүд) модо болбосоруулха, химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Тюмень хотодо газар тоһоной хоолойнууд хүндэлэн гарана. 5 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Тюмениин гүрэнэй ехэ һургуули), 2 театрнууд. 1586 ондо Сибирьтэ ородуудай байгуулагдаһан эгээн түрүүшын хото. 1581 ондо Ермагай абажа усадхаһан Цымғы-тора нэрэтэй татар хотын (XIV зуунһаа мэдэгдэнхэй) байрада оршоно. Сибирьтэ ородой колонизациин түб.
Кентукки
Кентуккиин Хамтын Нүхэрлэл (Commonwealth of Kentucky) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Зүүн хэһэгтэ оршодог АНУ-ай можо улас. Кентуккиие Урдын бүрилдэхүүндэ оруулдаг болобошье, заримдаа газарзүй, соёлын хубида Дундада Үрнэдэ оруулжа тоосодог. Кентуккинь албан ёһоор хамтын нүхэрлэл гэгдэдэг дүрбэн можо уласай нэгэн юм. Анха Вирджиниин бүрилдэхүүндэ байһан тус можо уласынь 1792 ондо Нэгэдэһэн уласта нэгэдэһэн 15-дахи можо улас болоо. Кентукки нютаг дэбисхэрээр 37-да, хүн зоноор 26-да ородог.
Кентукки даяар хээрэ, зүлгэдэ ургаха хүхэ үбһэнэй нэрээр тус можо уласые "Хүхэ үбһэтэ можо улас" гэдэг. Байгаали оршоной янза бүриин бүһэтэй болоод байгаалиин баялиг элбэг. Дэлхэйн эгээн ута агын системэ, доодо 48 можо уласдаа эгээн утада тоосогдохо уһан замда ашаглажа болохо гол мүрэн баянтайһаа гадна Миссисипи голһоо зүүн тиишэ эгээн томо хоёр хэмэл нууртай. Тэрэ АНУ-да хамагай олон сагаан һүүлтэ буга, зэрлиг сасагта хируултай болоод уласдаа хамагай ехэ нүүрһэн гаргадаг орд газарнуудтай. Кентуккинь мүн сэбэр үүлдэрэй адуу, мориной уралдаан, бурбон виски нэрэхэ үйлэдбэри, дуу хүгжэм, автомашинай үйлэдбэрилэл, тамхи, колледжын сагсан бүмбэгээрээ (баскетболоороо) алдартай бэлэй.
Сүл
Сүл гэдэгынь үндэһэндээ жэлдэ 250 миллиметрһээ үлүүгүй шииг унадаг, тиимэһээ маш һиирэг ургамалай бүрхэбшэтэй бүһэ нютагые хэлэнэ. Дэлхэйн хуурай газарай 30% тухайнь сүл. Сүлдэ үдэр, һүниин агаарай температурын илгаа маша ехэ байна. Зунай уларилда үдэрэй агаарай температура 45 °C хүрэхэ болоод үбэл, һүни температура 0 °C хүрэхэнь бии. Энэнь агаарай шиигшэлтэ маша багатай холбоотой болоно.
Ургамал бүрин ургаха нүхэсэлгүй, байнгын хуурай уларил амисхалтай, хулан, алагдаахай, могой, гүрбэл, хилэнсэтэ хорхой, аалза зэргэ үсөөн амитан амидардаг байгаалиин бүһэ.
Һубаг
Категори:Уран баримал
Уинстон Черчилль
Ноён Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль (1874 оной 11 һарын 30, Бленим, Вудсток хажууда, Оксфордшир, - 1965 оной 1 һарын 24, Лондон), Ехэ Британиин гүрэнэй ба улас түрын ажаябуулагша, консерватив намай ударидагша, Ехэ Британиин юрэнхы сайд (1940—1945) ба (1951—1955); сэрэгэй (колонел), сэтгүүлшэ, зохёолшо, Британиин академиин хүндытэ гэшүүн (1952), Нобелиин удха зохёолой шагнал хүртэгшэ (1953) юм.
Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд Категори:Британиин юрэнхы сайднар
Байгаали
Байгаали гэдэгынь, хүнүүд, амитад, уула, гол мүрэн, ургамал гэхэ мэтэ хүнэй бүтээгээгүй зүйлнүүдые тодорхойлһон ойлголтые хэлэнэ. Байгаали бол амитай амигүй бэенүүдэй һууса юм. Байгаали гэдэг зүйл хүнэй оюун һанааные үбэрмэсэ шэнжээрээ ударидажа шададаг.
Хэжэг
Ном зохёол
Категори:Үбшэнүүд
Брайбун
Брайбун хиид — Гэлүгбын хамагай шухала гурбан хиидүүдэй нэгэ. Лоселинг ба Гоман дасангтай. 1416 ондо Богдо Зонхобын шаби Жамьян Шойжиһоо байгуулагдаһан, Ботала ордоной нээгдэһэнэй үмэнэ эндэ Далай Ламанарай оршон һууха газар байгаа. Соёлой хубисхалай хүрээндэ 1959 ондо хитад коммунистуудһаа хаагдаһанай үмэнэ энэ ехэ дасангда 15 мянган ламанар һуужа байгаа. 250 ламанар зугадаһан ашаар Брайбун хиид Жавахарлал Неруһаа үгэһэн газарта дахин Энэдхэгэй Карнатака можодо байгуулһан байна. Мүнөөдэр Энэдхэгэй Брайбунда 3000 тухай ламанар ажа һуудаг.
Урда Энэдхэгтэ Брайбун
Буддын гүн ухаанай һургаал номлолоо мүнөөнэй бидэндэ үлдээн ерэһэн Монголой үе үеын эрдэмтэн мэргэд һуралсан түгэсэжэ, шажан номой эрдэмдэ һуралсажа байһан Брайбун хиидэй Гоман дасанда мүнөөнэй байдалаар 130 тухай лама хубарагууд һуралсажа байна. Гоман дасанда һуража байгаа лама хубарагууд дээрэ Мүн Урда Энэдхэгэй Сэра хиидтэ һуужа байгаа монгол лама хубарагууд нэмэгдэн ерэһэн байгаа. Ниитэдээ 200 оршом Монгол лама хубарагууд ниилэн Монголһоо ошоһон сүсэгтэнүүд, тэдэнээр дамжуулан ниитэ Монголшууудайхаа түлөө ном хураһан юм. Брайбун хиидэй Гоман дасанда Түбэд, Энэдхэг, Халха, Буряад, Хальмаг, Тува, Ород, Хитад, Солонгос, Индонези зэрэг оронһоо ерэһэн 1800 үлүү хубарагууд 16 аймаг, 22 мицанд хамаардаг болоод манай ламанар нэрэ алдарынь эртэһээ алдаршаһан Монгол мицандаа нэгдэн байна.
Категори:Дасангууд Категори:Түбэд
Уухтай һуурин
Ухтай (Ухтуй) — Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын Зэмэ аймагай Ухтай сельсоведай засагай захиргаанай түб.
Категори:Эрхүүгэй можо Категори:Зэмэ аймаг
Шэхэн
Шэхэн  — соносолой (шагнахын) эрхэтэн. Хүн болоод һүн тэжээлтэдэй шэхэн байралалаар гадаада, дунда, дотоодо гэжэ гурбан шэхэн хубаагдана. Дотоодо шэхэниинь шагнаха һэрэлые хамаархиһаа гадна бэеын тэнсүүрые хамаарна.
Зүүлтэ
Категори:Мэдэрэлэй эрхэтэнүүд
Колорадо
Колорадо можо улас (State of Colorado) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Хабсагайта уулануудай бүһэдэ оршохо АНУ-ай можо улас. Колорадонь АНУ-ай Баруун болон Баруун Урда бүһэнүүдэй нэгэ хэһэг гэжэ тоосогдожо болоно. АНУ-ай Хүн зоной тоололгын тобшооной гаргаһан тоосоогоор тус можо уласай хүн зон 2007 ондо 4,861,515 байһаниинь 2000 оной АНУ-ай Хүн зоной тоололгоһоо хойшо 13.03% үдэһэн дүн юм. Денвер хотонь Колорадогой ниислэл ба эгээн олон хүн зонтой хот ажа һэн.
Холбооһон
Муж улсын засгийн газар Холбооны засгийн газар Бусад
Владивосток
Владивосток (Владивосток), Оросой холбоото уласай Далай шадар хизаарай засаг захиргаанай түб. Номгон далайн Алтан Эбэр буланда байрладаг. Түмэр замаар Москва хотоһоо зүүн тиишэ 9288 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 605 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ, энэ тоодо онгосо бүтээлгэ ба заһалга, загаһа барилгын, модо болбосоруулха ажаүйлэдбэриин тоног түгөөрэмжэ бүтээлгэ. Хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри. Владивосток бол загаһа ба ондоо далай тэнгисһээ абаһан хүнэһэнэй зүйл барилгын бааза. Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин Алас Дурнын таһаг, 8 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Алас Дурнын холбооной ехэ һургуули), 3 театрнууд. 3 музейнууд, энэ тоодо уран зурагай галерей. 1860 ондо байгуулагданхай, 1880 онһоо хойшо хото болоһон.
Категори:Далай шадар хизаар Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
3 һарын 7
Гурбадугаар һарын 7 — Григориин литын жэлэй 66-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 67-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 299 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Тарни
Тарни (<, dhāraṇī; ) гээшэ cамгарди хэлээр урижа уншаха ехэ бага хэмжээнэй алибаа хүсэлые бүтээхэдэ зорюулһан номын нэрэ. Арбис тарни, тогтоол тарни. нюуса тарни гэжэ гурбан хубаана.
Эрхи
Эрхи ( — «баглаа сэсэг», ) — хүн бүхэнэй тарни уншахадаа хэрэглэдэг, ооһорто үлхөөтэй монсогор модон, шүрэ, яһан, зандан модон гэхэ мэтэ юумээр бүтээгдэһэн тоолуур; бурханда һүзэглэжэ, маани уншаһанаа тоолодог, утаһанда үлхөөтэй бишыхан монсогор модонууд. Буряад зон эрхиеэ ехэ гоёдог байна юм. Зандан модон хара эрхи ехэ гоёдо тоологдодог байһан юм.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан
Сагаан будаа
Барайгар, тодорго гү, али сагаан будаа  — хоол хүнһэндэ хэрэглэгдэдэг ургамалай үрэ таряанай нэгэ түрэл юм. Дулаан газар ургаха ба голшолон Ази, Африка, мүн Италиин хойто хэһэг, Хойто Америкын баруун эргээр ургана. Тодоргонь олон орондо голлохо хүнһэндэ хэрэглэгдэжэ байна. Түүхэйгээр эдихэгүй, шанаха, агшааха зэргээр болгожо хэрэглэдэг. Зарим газар, Испани зэргэтэ тодоргоёо эхилээд оливой тоһон гү, али сүсэгын тоһондо хуураад дараань уһан юумэн гү шүлэн хэжэ болгодог.
Сагаан будаае Японой сакэ архи гэхэ мэтэ согтууруулха ундаа хэхэд ашаглана. Хамагай анха эртэнэй Хитад, Энэдхэгтэ ургаһан гэжэ тоосогдодог. Япондо анха барайгар нэбтэрһэниинь 1 зуун гэгдэхэ болоод  2, 3 зуунһаа үргэн хэрэглэхэ болобо. Энэдхэгһээ урда Европо болон Африка уруу тархаһан байна. Барайгарые тэгшэ үргэн, уһаар дүүргэһэн талмайда тарижа ургуулдаг. Ургасаа хурааха дүхүүлээд талмайһаа уһаа шабхана.
Барайгарай тарилга
Жэлдэ дэлхэй даяар 610 сая тонно тухай сагаан будаа таригдадаг. Улаан буудай 605.9 сая тонно, кукуруза 695 сая тонно тус бүри xуряаxа болоод энэ гурбаниинь xуряалта болон хэрэглэлгээр эгээл эхинэй гурбада ородог үрэ таряа юм. Тодоргые 90 оршом процент Азида таригдана. Түрүү һуурида орохо уласуудынь Хитад, Энэдхэг, Индонези гэхэ мэтэ. Эгээ томо экспортлогшо орониинь Тайланд, тэрээнэй саанань АНУ, Энэдхэг, Пакистан зэргэ болоно.
Холбооһон
Категори:Таряан Категори:Ургамалнууд
Авраам Линкольн
Абрахам Линкольн (Abraham Lincoln, 1809 оной 2 һарын 12, Ходженвилл, Кентукки можо улас - 1865 оной 4 һарын 15, Вашингтон), АНУ-ай 16-дахи юрэнхылэгшын албан тушаалые 1861 оной 3 һараһаа 1865 ондо алагдаха хүрэтэрээ хашаһан түрын ажаябуулагша юм.
Намтар
Ажалша фермерэй гэр бүлэдэ түрэһэн, Америкын түрүүшын колонистуудай удамтай. Залуудаа фермерэй ажахыда барлаг, модо отологшо, газар хэмжэгшэ мэргэжэлтэн, шуудангай ажалтан ябаһан хүн байгаа. Тэрэ гансата өөрынгөө һуралсал болобсоролые эрхэлээ. 1836 ондо Линкольн гүрэнэй шалгалтада үгэжэ, хуулиша (адвокат) болоһон. Үнэн сэхэ, оюун, һайн хэлэгшэ ушар тэрэнэй нэрэ хүндэ түргөөр ехэдхэһэн. 1834-41 он хоорондо Иллинойс можо уласай хуули тогтоохо хуралай гэшүүн, 1847-49 ондо АНУ-ай түлөөлэгшэдэй танхимай гэшүүн. 1846-48 оной Мексикэдэ эсэргүү булимтархы дайнай үедэ дайнда түгэсхэхэ шэглэһэн тогтоол гаргаа бэлэй. 1854 ондо Бүгэдэ найрамдаха намһаа зохёон байгуулагшадай нэгэ юм. Линкольнын үйлэ ажаллалга хойто можо уласуудай буржуазиин дэбжэлтын тойрогууд, тус уласай бага хүрэнгэтэдэй элементнүүдэй эрхэ ашагые тусхаһан. Тэрэ олон түмэнэй эргэнэй болон улас түрын эрхые үргэжүүлхэ, эхэнэр зоной һанал үгэхэ эрхые дэмжэгшэ байһан юм.
Хүсэтэй богоолшолгын болон богоолой ангижаралда дэмжэгшэ Линкольн Америкын Нэгэдэһэн Уласай бүхы нютаг дэбисхэр дээрэ богоолой системые дэлгэрүүлхэдэ эсэргүү байһаншье һаа, тэрэ богоолшолго тухай асуудал холбооной засагай газар шалгалта хэхэ эрхэгүй бэе даанги улас можонуудай үүргэ гэжэ үзэһэн. 1860 ондо Линкольн АНУ-ай юрэнхылэгшэ һунгагдаһан. Линкольнын богоолшолгын асуудал тухай хүтэлбэри дунда зэргэ байгаашье, тэрэнэй һунгуули холбооной урда богоолтон улас можонуудай амяарлалга болон 1861-65 оной Америкын эрхэтэнэй дайнай эхеэр дохёо болобо.
Дайны эхинэй шатада Линкольн үймөөндэ хабаадагша богоолтодой даралга ба улас ороной эб нэгэдэлые һэргээхэ илагдал зорилгоор гэжэ үзөө. Дайны ябасада, бүгэдэ найрамдаха намай даралта доро Линкольн өөрын байра һууряа болёо, дайнай хубисхалта арга шэлжэлтын үйлэ ажаллалга хэд хэдэн зарсуулһан байна. 1862 оной табадугаар һарада «Тугдам тухай хуули» (Һомстед-акт, Homestead Act) баталагдаһан. 1863 оной 1 һарын 1-ндэ «Богоолнуудай сүлөөлгэ тухай тунхаг» (Emancipation Proclamation). Энэ тунхаг Линкольнын улас түрын үзэл бодолой хубисалай түгэсхэл болоһон юм. Богоолшолгын хизгаарлаха бодологоһоо тэрэ богоолшолгын усадхалгада шэлжэбэ. 1864 ондо Линкольн хоёрдохи хугасаа АНУ-ай юрэнхылэгшээр дахин һунгагдаһан байна. Линкольнын засагай газарай хубисхалта дайнай шэлжэлгэ богоол эзэмшэгшэдэй сэрэгэй илагдал, даяар уласай богоолшолгын усадхалгада хүргэбэ. 1865 оной дүрбэдүгээр һарын 14-ндэ зүжэгшэ Дж. Бутс Линкольниие буудажа алаа. Линкольнын алалга урбалай дүндэ үһөө бэшэ байгаа. Дайсанай илгаран гараһан ударидагша үгы болгохо зорилготой бэлэй.
Линкольн АНУ-ай арад түмэнэй үндэһэнэй баатараар, хубисхалта уламжалалай эзэмшэгшээр, урбалда эсэргүү тэмсэлдэ АНУ-ай бүхыл дэбжэлтэтэ хүнүүд болон олон түмэнэй ашаг һонирхолдо ашаглажа байна.
Ярославль
Ярославль (Ярославль), Оросой холбоото уласай Ярославлиин можын засаг захиргаанай түб, Эжэл мүрэндэхи боомто. Москва хотоһоо зүүн хойто тиишэ 282 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 604 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ («Автодизель», станок бүтээхэ, «Дизельаппаратура» үйлэдбэриин холбоонууд; сахилгаан машина бүтээхэ, барилгын, полимер машина бүтээхэ үйлэдбэринүүд, модо болбосоруулха тоног түгөөрэмжэ бүтээхэ үйлэдбэриин холбоонууд, «Машприбор», онгосо бүтээхэ, радио бүтээхэ г.м. үйлэдбэринүүд) химиин ба газар тоһоной химиин («Лакокраска», «Ярославльнефтеоргсинтез» үйлэдбэриин холбоонууд; шина, синтетик каучук, техник нүүрһэнтүрэгшын үйлэдбэри), газар тоһо болбосоруулха, хүнгэн («Красный Перекоп» техник бүдэй комбинат, гуталай фабрика, г.м.), хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри. 5 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Ярославлиин гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Домогой ёһоор, 1010 ондо байгуулагдаһан. Түүхын ба уран барилгын дархан саазатай газар (Спасо-Преображениин хиид, XVI зуун), уран зурагай музей. XVII зуунай Ярославлиин һургуулиин архитектурын дурасхалнууд: Илья Пророгой, Коровникидахи Иоанн Златоустын, Никола Мокрыйн, Толчковтохи Иоанн Предтечын сүмэнүүд.
Категори:Ярославлиин можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Зүблэлтэ холбоото уласай Баатар
Зүблэлтэ холбоото уласай Баатар (Герой Советского Союза) — 1991 он болотор Советскэ Союзай Геройн нэрэ зэргэ болбол эрхим зэргын габьяагай тэмдэг байһан. Иимэ нэрэ зэргэ анхан 1934 оной 4 һарын 16-да тогтоогдоһон байна. Нэгэ гү, али олоороо баатар ябадал үйлэдэжэ, гүрэндөө габьяата хэрэг хэһэнэйнгээ түлөө СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Президиумээр олгогдоһон нэрэ зэргэ. Зүблэлтэ холбоото уласай Баатарнуудта СССР-эй дээдэ шагнал Ленинэй орден, «Алтан одон» ба СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй Президиумэй тусхай грамота үгтэһэн байгаа. Зүблэлтэ холбоото уласай орденуудай тухай юрэнхы дүрим ёһоор Зүблэлтэ холбоото уласай Баатарнууд тусхай эрхэ зэргэ эдлэһэн байгаа. Хэрбээ Зүблэлтэ холбоото уласай Герой түрүүшынхиһээ бага бэшэ баатар ябадал дахяад үйлэд6эл хоёрдохёо геройн нэрэ абажа, «Алтан медаль» ба дээдэ органһоо баһа тусхай грамота a6axaһaa гадна хүрэлөөр бэеынь бюст хэжэ, түрэһэн нютагтань табиһан. Хэрбээ гурбадахяа мүн баатар ябадал хабэл 6aһa тэрэ зэргын шагнал абажа, гурбадахин геройн нэрэ зэргэ абаһан. Гадна, хүрэлөөр бэеынь бюст хэжэ, Москвада Зүблэлнүүдэй Ордоной дэргэдэ Кремль соо табигдаһан байгаа юм.
Зүүлтэ
Категори:Ородой түүхэ Категори:Сэрэгэй нэрэ зэргэ Категори:Зүблэлтэ холбоото уласай Баатар
Хоолой дабһан
Хоолой дабһан, натриин хлорид (NaCl) — хүнэһэнэй амта нэмэгдүүлхэ бусад бүхы амталагшаһаа ехэ хэмжээтэй хэрэглэгдэдэг. Амтлагшын дотор юрэдын хоолой дабһан онсогой байра эзэлнэ. Мүн зарим хүнэһэниие консервировалжа хадагалхын тулада ехэ хэмжээнэй дабһаар дабһалдаг. Хүнэй плазмэ ба эсэй гаднахи шэнгэндээ натриин болон хлорой ионуудай амин шухала шаардалгатай концентрациие барижа байхын тулада тэдые тодорхой хэмжээнэй хоолой дабһан хэлбэреэр гаднаһаа абажа байдаг.
Танилсуулга
Эртэ урда сагһаа дабһан гээшэ ехэ үнэтэй зүйлнүүдэй нэгэниинь байһан юм. Зарим газарнуудта дабһанай түлөө шуһата тулалдаанууд болодог байгаа.1648 ондо Москвада болоһон бодолго «дабһанай буһалгаан» гэжэ түүхэдэ бэшээтэй. Үгытэй хүнүүд дабһа худалдажа абаха аргагүй байхадаа, баяшуулай ажалынь хэжэ, хүлһыень дабһаар абадаг һэн.«Дабһан алтанһаа үнэтэй» гэжэ хүнүүд хэлсэдэг байгаа.
Далайн уһан соо удаан хэбтэһэн модо, зомгоол суглуулаад, галда дүргөөхэдэ, үнэһэн болоо юм аабдаа. Тиимэ үнэһые папуасууд эгээл амтатай, эгээл хүндэтэй эдеэн гэжэ тоолодог гээд, Миклухо-Маклай гэжэ бэшэһэн байдаг.