cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лос-Анджелес
Лос-Анжелес (Los Angleles мүн L.A. гэдэг) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Калифорни можо уласай урда хэһэгтэ оршохо хото юм. Тус хотодо 3,847,400 хүн ажаһуудаг болоод Лос-Анжелесэй бүһэ ниитэ 18 сая үлүү хүн зонтой. Тус хотын нютаг дэбисхэр 1200 ам км. Хүн зоноороо АНУ-да зүбхэн Нью-Йоркын дараал ородог ба Калифорни можо уласай хамагай томо хото юм.
Категори:АНУ Категори:Калифорни Категори:Америкын Нэгэдэһэн Уласай хотонууд
Стокхольм
Стокһольм (Stockholm ) гээшэ Швецииин ниислэл хото болон Скандинавиин хахад аралай эгээн томо хото юм. Стокһольмын нютагай байгууламжа 942 370 ажаһуугшадтай, 1,5 сая хүн оршом Стокһольм хотодо ажаһууна. Меларен нуурые Балтиин тэнгистэй холбодог хоолой дээрэ байрлана.
Стокһольмдо Швециин хаанай гол ордон, Швециин засаглал ба риксдаг байрлана.
Олон аралнуудта байрладаг тулада «Хойто Венци» гэжэ нэрлэнэ. Һоторьетдэ (Hötorget) байрладаг Концертын танхимда (Konserthuset) жэл бүри Нобелиин шагналые хүртэхэ ёһололоор алдаршанхай, 1912 ондо зунай олимпиин наадан, 1958 ондо FIFA дэлхэйн кубок болоһон хото мүн.
Зүүлтэ
Категори:Швециин хотонууд
Цэрэн-Дулма Дондокова
Цырен-Дулма Дондоковна Дондокова (1911-2003) — Буряадай уран зохёолшо, ирагуу найрагша, прозаик, драматург юм.
Тэрэ Хориин аймагай Байсын-Үбэр нютагта түрэһэн юм.
«1942 оной хабар эртүүр „Хүлеэнэб шамаяа“ гэжэ шүлэг бэшээ һэм. Энэмни минии түрүүшын хэблэмэл үгэ бэлэй... Тэрээн соогоо модо бэлэдхэлдэ ябаһан хани эхэнэрнүүдэйнгээ һанаа сэдьхэл харуулха гээ һэмби. Хожомынь энэ шүлэгэйм үгэдэ ямаршьеб дуушан аялга тааруулжа, зон тэрэниием ходо дууладаг болоо һэн.
Буряадай номой хэблэлэй редактор байхадаа, республикын холын нютагуудта командировкоор ябадаг байгааб: хаанашье ябаа һаам, минии үгэдэ бэшэгдэһэн дуун эжэл ханимни шэнгеэр заатагүй намайе угтагша бэлэй. Тиихэдэл поэзиин хүсэ шадал, узуур унгииень бодотоор ойлгодог болоһон байнаб».
Тэрэнэй бэлиг «Хоёр дуран» (1946) гэжэ шүлэгүүдэйнь түрүүшын суглуулбарида ялас гэжэ харагдаад, «Зүрхэнэй сохидол» (1959), «Наран-хада» («Советский писатель», 1967), «Һара, шамайе далланаб» (1967) «Гараа һарбайгыш, хүн» (1970), «Үе сагай гуурһаар» (1971), «Манай басаган» (1972), «Шүрэ бугааг» (1975) гэжэ шүлэгэй номууд болон поэмэнүүд доторнь хүсэндөө орожо задараа һэн. «Залуу гварди» хэблэлээр гараһан «Байгалай басаган», зүблэлтэ засаг тогтоон бэхижүүлхэ хэрэгтэ буряад эхэнэрнүүдэй хабаадалсаһан тухай «Шулуунууд дуулана» (1968), СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй депутат байһан, манай үеын геройнуудай нэгэн болохо Хориин хонишон Зоя Жамсаранова тухай «Манай басаган» гэжэ буряад эхэнэрэй хуби заяан тухай гурбан поэмэ бэшэһэн.
Ф.С. Сахировтай хамта «Дабһанай амтан», «Ехэ хонхо» гэжэ хоёр зүжэг бэшэжэ, X. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын академическэ театрта табигданхай.
Ц-Д. Дондокова — Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат (1975), Буряадай арадай поэт (1981), Ород Уласай соёлой габъяата хүдэлмэрилэгшэ, «Хүндэлэлэй тэмдэг», «Хани барисаанай» орденуудаар шагнагданхай.
ФА Шяуляй
ФА Шяуляй («футбольный клуб ФА Шяуляй») — Литваой Шяуляйгай хүл бүмбэгын клуб.
Цэрэн-Дулма Дондокова
Категори:Буряадай уран зохёолшод Категори:Буряадай ирагуу найрагша
ФА Шяуляй
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Матвей Хангалов
Матвей Николаевич Хангалов — буряад этнограф ба фолклорист.
Матвей Николаевич Хангалов 1858 ондо Олзой обогой баян буряад бүлэдэ Булган хошуунай Үнгын сомондо Зүхэли нютагта түрөө (мүнөө үеын Усть-Ордын тойрогой Нүхэдэй аймаг). 1866 онһоо 1869 он болотор Булган хотын хари угсаатанай һургуулида һураба. 1871 ондо Эрхүүгэй можын гимназида оробо. 1873 ондо гимназиһаа дүүргэжэ үгы аад, багшанарай семинарида орожо 1876 ондо дүүргэбэ. Тэрэнэй һүүлдэ олон жэл турша багшалба.
Зүүлтэ
Категори:Буряад эрдэмтэд
Эйлат
Эйлат (אֵילַת ; إِيلَات) болбол Израилиин хүн зонтой хамагай урда зүгэй хото юм, a busy port and popular resort at the northern tip of the Улаан тэнгисэй хойто үзүүртэ, Израильда Эйлатай Булан ба Йорданида Акабагай Булан гэгдэдэг газарта байдаг забгүй боомто ба алдаршаһан курорт юм. Хотонь Израиль уласые зорижо буй нютагай ба хариин туристуудай алдаршаһан шэглэл юм.
5 һарын 4
Табадугаар һарын 4 — Григориин литын жэлэй 124-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 125-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 241 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Лахор
Газар зүй
Лахор хото Пенджаб можын нютагта, Рави мүрэнэй эрьедэ 404 дүрбэлжэн км газар эзэлэн оршдог. Энэдхэг уласай хилэһээ хэдэн километр зайтай.
Дубай
Дубай (دبيّ‎‎), Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай хото болон Дубай эмиртэ уласай засаг захиргаанай түб. 2 106 мянган ажаһуугшадтай (2013). Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай эгээн шухала наймаанай, санхүүгэй ба банкын түб. Персиин буланда байрладаг Дубайн томо гүнзэгы уһанай боомтые «Персиин буланай Хонконг» гү, али «Персиин буланай Венеци» гэдэг. Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Бага гаалиин ашаар Дубайн боомто импортын (энэ тоодо дахин экспортын худалдаан) бүһэ нютагай түб. Газар тоһоной олдобориин түб. Хүнгэн сагаанай үйлэдбэри ба хуурай док.
Категори:Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас
2018 оной Үбэлэй Олимпиин наадан
2018 оной Үбэлэй Олимпиин наадан (2018 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 2018) гү, али Пхёнчхангай олимпиин наадан гээшэ 2018 ондо зохёогдохо Үбэлэй Олимпиин наадан юм. 2011 оной 7 һарын 6-нда Дурбанда болоһон Олон уласай олимпиин хорооной шуулганаар Пхёнчхан сомониие һунгаба.
Пхёнчхан сомон гурбадахи удаагаа дараалан нэрээ дэбшүүлһэнэй эсэстэ зорилгодоо хүрэһэн болон үмэнэхи хоёр удаада Ванкувер, Сочи хотонуудта илагдажа байгаа. Урда Солонгосто Үбэлэй олимпиада түрүүшынхиеэ болохо юм.
Категори:Олимпиин наадан
Вологдын можо
Вологда можо (Вологодская область) — Оросой холбоото уласай субъект. Ниислэл — Вологда хото.
Хотонууд
Категори:Вологдын можо
Хойто Дакота
Хойто Дакота (North Dakota) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун ба Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Хойто Дакотань нютаг дэбисхэрээр 19-дэ, хүн зоноор 48-да ородог ба 2006 оной байдалаар дүнгэжэ 640 мянган хүн зонтой болоо. Хойто Дакотые түрүү Дакотын нютаг дэбисхэрэй Хойто хахадые таһадан абажа байгуулһан болоод 1889 оной арбаннэгэдүгээр һарын 2-нда Холбоондо 39-дэхи можо уласаар нэгдэбэ.
Миссури гол можо уласай баруун хэһэгээр урдан үнгэржэ, Гаррисон далангай арада Сакакавеа нуурые үүсхэдэг. Можо уласай баруун хахадынь толгодорхог ба хүрэн нүүрһэн, газарай тоһон агуулна. Зүүн зүгтэ Хойто Ред гол үржэл шэмжэтэй газар таряалангай талмай бүхы Ред голой хүндые бүридүүлдэг. Хойто Дакотын эдэй засаг, соёлдо хүдөө ажахы удаан хугасаагаар зонхилжо байба.
Можо уласай ниислэлынь Бисмарк, эгээн томо хотонь Фарго. Түрүүшын ниитын ехэ һургуулинууд Гранд Форкс болон Фаргодо бии. Америкын Нэгэдэһэн Уласай Агаарай сэрэгэй хүсэн Минот ба Гранд Форкста баазануудтай.
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Джюгас
Джюгас («футбольный клуб Джюгас») — Литваой Тельшяйгай хүл бүмбэгын клуб.
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Хойто Каролина
Хойто Каролина (North Carolina) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда бүһэдэ оршодог Хойто Каролина 1789 оной арбаннэгэдүгээр һарын 21-ндэ Холбоондо нэгэдэһэн. Можо уласай ниислэл 431 746 хүн зонтой Роли хото можо уласай ниислэл болоод можо уласайхи эгээн томо хото юм.
Екатеринбург
Екатеринбург (Екатеринбу́рг) — Оросой холбоото уласай Свердловскын можын засаг захиргаанай түб хото юм. Екатеринбург хото болбол Ураалай холбооной тойрогой түб. ОХУ-ай дүрбэдэхи эгээн хүн олонтой хото; хүн зониинь 2015 оной байдалаар 1 428 042.
Оросой ажаүйлэдбэриин түбүүдэй нэгэ Екатеринбургта түмэрлиг болбосоруулха, багажа, хэблэлэй, хүнһэнэй үйлэдбэринүүд бии.,
Категори:Свердловскын можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Альпа
Альпын шэлэ нюруу (Alpen; Alpi; Alpes; Alpe) — Европо тиб дэхи хамагай томо уулын шэлэ нюруу юм. Зүүнһөө баруун тиишэ Австри, Словаки, Итали, Швейцари, Лихтенштейн, Германи, Франци орнуудые дамнан байрлана.
Альпын шэлын ноён орьёлынь 4,808 м үргэгдэһэн Монблан.
Гадаада холбооһон
Категори:Шэлэ нюруу Категори:Европо
5 һарын 5
Табадугаар һарын 5 — Григориин литын жэлэй 125-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 126-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 240 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Макао
Зүүлтэ
Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас Категори:1557 ондо Азида байгуулагдаhан Категори:Ази дахи хуушан колони Категори:Хуушан Португалай колони Категори:Һубадан Голын Дельтэ Категори:Хитад дахи эрье шадарай һуурин Категори:Хитад дахи боомтын хото Категори:Португал хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Хитадай тусхай захиргаанай бүһэ Категори:1999 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Урда Хитад Категори:Урда Хитадай тэнгис
5 һарын 5
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Афина
Афина (Αθήνα, Athina) — Грециин ниислэл болоод хамагай томо хотонь юм. Аттика перифериин ехэнхиие эзэлдэг. Афинань дэлхэйн хамагай эртын хотонуудай нэгэ болоод 3,000 жэлэй бэшэгдэһэн түүхэтэй.
Афинын захиргаа доорохи 39 км² газар нютагта 2001 оной байдалаар 745,514 хүн амидаржа байна. Афина хотын хүн зониинь 2005 онойхоор 3.37 сая хүн зонтой байгаа. Афина можын газар нютагынь 412 км² болоод 3,192,606 хүн зонтой. Афина Ехэ Хотын Бүһын (Larger Urban Zone, LUZ) хүн зониинь Европын холбоо дахи LUZ-уудһаа наймада жагсадаг. Афинань маша хүдэлөөнтэй, олон ороной эргэд амидардаг газар болоод Грециин эдэй засаг, санхүү, ажа үйлэдбэри, улас түрэ, соёл уралигай түб юм. Одоогоор Европын холбооной тэргүүлэгшэ бизнесэй түбүүдэй нэгэ боложо хүгжэһөөр байна. 2008 оной UBS-ын шудалгаагаар дэлхэйн 32 дахи баян хотоор шалгараа.
Түүхэ
Һунгадаг Афина хотонь ехэ хүсэрхэг хото-улас байба. Соёл уралиг, эрдэм мэдэлгэ, гүн ухаанай түб байһан болоод Платоной академи, Аристотелиин лицей зэргэ байрлажа байгаа. Афина хотодо Сократ, Перикл, Софокл зэргэ философууд, мүн тухайн үеын хамагай алдар нэрэ бүхы зохёолшо, улас түрэшэд түрэһэн байна. 5 болон 4-р зуунай үедэ Европо түбиин бусад газарта үзүүлһэн соёл уралиг, улас түрын нүлөөнүүдһөөнь боложо Афинань баруунай соёл эргэншэлэй ба арадшалалай түрэһэн хүгжэһэн газар гэгдэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Греци Категори:Европын ниислэлнүүд
Ехэ тэһэрэлгэ
Ехэ тэһэрэлгэ (Big Bang) — одон орон шудалалдахи оршолон юртэмсын загбар болоод одоогоор юртэмсын үүсэлэй талаарха, хамагай үргэн хүлеэн зүбшөөрөгдөөд бай үзэл болоод байна. 1929 ондо Эдвин Хаббл огторгойн бэетэ хоорондын зайнь тэдын солонгон задалалдахи улайсалтатай холбоотойе нээһэнэй дараа юртэмсэ тэлэжэ байгаае элирүүлһэн бэлэй. Энэһээ үүдэн юртэмсые урида сагта үлүү жаахан, нягта ехэтэй, халуун байһан гэһэн таамаглал дэбшүүлһэн болоод уг үзэлые баталхаар хэтэ нягташал, хэтэ үндэр температура зэргые шудалан одоогоор бидэнэй ажаглаха боломжотой байгаа юртэмсэтэй эжэл үрэ дүндэ хүрэбэ.
Хол оршохо одоной аймгуудай илгаруулжа бай гэрэлэй тусхалые шудалхада, тусхалынь үлүү ута долгинууд руу туйлашаржа, уг туйлашаралынь галактикын дэлхэйһээ оршохо зайтай шууд пропорцитой хамааралтай байһаниинь юртэмсые таһаралгагүй тэлэжэ байгаае харуулаа. 1964 ондо нээһэн сансарай богони долгиниинь огторгойе маша халуун түлэбһөө одоое хүрэтэр хүрэһэниие баталдаг. Сансарын богони долгиниие нээһэнээр, бараг дэлхэй даяар Ехэ тэһэрэлгые бүрин хэмжээр бэшэшье юрэнхы хэлбэреэрээ юртэмсын үүсэлые тодорхойлжо шадаха загбар гэдэгые хүлеэн зүбшөөрһэн бэлэй.
Категори:Одон орон Категори:Космологи Категори:Астрофизик
5 һарын 6
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Һэргэн мандалтын үе
Һэргэн мандалтын үе, мүн Ренесcа́нс (Renaissance — «һэргэн мандалта») — хүн түрэлхитэнэй үзэлэй гуманис һанаа ба эртын сагай (античностиин) тулгуури дээрэ үндыһэн Дунда зуун һүүл үеын, Шэнэ саг эртэ үеын соёл уралигай ба гүн ухаанай хүдэлөөн.
«Һэргэн мандалта» гэһэн нэрэ томьёое Джордж Вазари гэхэ мэтэ италиинхид хүмүүнлигэй ухаанай шудалаашад ашаглажа байгаа. Уг нэрэ томьёое оршон үеын удхын байлтайгаарынь анха XIX зуунда Жюль Мишле хэрэглээ һэн. Одоо үедэ «һэргэн мандалта» гэһэн нэрэ томьёонь соёл уралигай хүгжэл сэсэглэлтэ гэһэн адлидхал боложо байна.
Бии бололго
Һэргэн мандалтань XIII зуунай һүүл үеын Флоренциһоо гаралтай гэдэгые ехэнхи түүхэшэд хүлеэн зүбшөөрдэг ба Данте Алигьери (1265—1321), Франческо Петрарка (1304—1375) гэхэ мэтын зохёолнууд, Джотто ди Бондонын (1267—1337) уран зурагынь һэргэн мандалтын үеын гол түлөөлэл юм. Зарим эрдэмтэдэй үзэжэ байгаагаар эрдэмтэд, уран баригшад, зураашад, зохёолшод зэргэ хүнүүд хоорондын мэдхэсэлдээнэй үрэ дүндэ һэргэн мандалта гэхэ ойлголто бүхыл салбари бии болоһон гэжэ үзэдэг.
Һэргэн мандалтань яагаад анха Итали уласуудта гараһан, сохом яагаад гараһан талаархи асуудалынь мүнөө хүрэтэр маргаантай асуудалнуудай нэгэ байһаар байгаа бэлэй. Тиимэшье ушарһаа энэниие гарал тухай хэд хэдэн онол бии.
Һэргэн мандалтын үеийн турша мүнгэ болон уралигынь гарһаа гарта дамжан ябадаг байһан ушарынь уран бүтээлшэд амидаралаа залгуулха болон уран бүтээлээ туурбихада хэрэгсээтэ мүнгөө үйлэшэлүүлэгшэдээһээ олодог байсан. Энэнь уран бүтээлшэд үйлэшэлүүлэгшэдээһээ бүрин хамаарна гэһэн үгэ.
XIV—XVI дугаар зуунай үедэ Италинь Ази болон Европо руу наймаанаа үргэжүүлһэнэй уламһаа эдэ баялиг тэндэ сугларха болоо һэн. Тироль дахи мүнгэнэй уурхайнь мүнгэнэй урасхалые нэмэгдүүлһэн. Дурнаһаа хэрээһэтэнэй армиин абажа ерэһэн гоё байдал хэб маягынь Генуя болон Венециин хүгжэл сэсэглэлтые нэмэгдүүлбэ.
Латин болон грекын үе
Дээдэ дунда зуунай үедэ латин эрдэмтэд грек болон арабай байгалиин шэнжэлхэ ухаан, философи, математикын шудалгаанай ажалнуудта түблэржэ байһан бол Һэргэн мандалтын үеын эрдэмтэд латин ба грекын удха зохёол, түүхын бүтээлнүүдые һэргээхэдэ гол анхааралаа хандуулжа байба.
Италиин ниигэм улас түрын байдал
Дунда зуунай түгэсхэлэй Итали орон улас түрын үбэрмэсэ системэтэй байһан. Италинь нэгэдэһэн түрэтэй уласгүй, жэжэ хото-уласууд болон газар нютагуудта хубаагдаһан байдалтай байгаа: Италиин урда хэһэгтэ Неаполиин хаанта улас, түб хэһэгтэ Бүгэдэ Найрамдаха Флоренци Улас болон Папын уласууд, хойто болон баруун бүһэ нютагта Милан болон Генуя, зүүн хэһэгтэ Венеци оршон байба. XV зуунай Италинь Европын хамагай урбанизацилһан бүһэ нютагуудай нэгэ байгаа. Олон хото Эртын Римэй үеын барилгануудай һуури дунда байрлажа байһаниинь һэргэн мандалтын һунгадаг мүн шанарынь Римэй эзэнтэ гүрэнэй зүрхэн хэһэгтэ оршожо байһантай холбоотой гэн бодогдуулна.
Венецинь Дурнатай худалдаа хэхэ Европын гол хаалга, һайн шанарай шэл үйлэдбэрилэгшэ хото байһан бол харин Флоренци нэхэмэл эдэлэлэй түб байһан байна.
Онсолиг
Соёл уралигай шэнэ парадигма (али тэрэнэй системэ) Европын ниигэмэй харилсаанай нэн шухала хубилалгануудтай холбоотойгоор гараһан. Бүгэдэ найрамдаха улас болон хотонуудай үдэлтэнь феодалай харилсаанда оролсодоггүй гү, али гар уралалшад, мастернууд, худаалдаашад, банкын эзэд гэхэ мэтын үйлэ эрхэлдэггүй анги дабхарга үдэхэдэ нүлөөлбэ. Дунда зуунда бии болоһон иерархиин (шаталан захирха ёһон) үнэ сэнын тогтолсоо, илангаяа сүмын соёл, тэрэнэй догшон болон энгын хандалга тэдэндэ бүгэдэдэнь харин, үлэ мэдэхэ тотолсоо байгаа. Энэнь хамагай дээдэ баялиг бол хүн болон хуби хүнэй шанар, эрхэ сүлөө, тэрэнэй эдэбхитэй үйлэ ажаллалгые шудалдаг ниигэм-гүн ухаанай шэнжэлхэ ухаан болохо хүмүүнлиг ёһые (гуманизм) бии болгобо. Хотонуудта сүмын хиналтаһаа гадуур шажанай буса үйлэ ажаллалга эрхэлдэг юртэмсые үзэхэ шэнэ үзэлтэй болоһон шэнжэлхэ ухаан, уралигай түбүүд бии болохо боложо юртэмсые үзэхэ эртын үзэлһээ хүмүүнлиг ёһоной хизгааргүй олон жэшээе оложо хаража байба. XV зуунай дунда үедэ ном хэблэн гаргаха болоһониинь юртэмсые үзэхэ эртын үзэлһээ үбэлэгдэһэн зүйлнүүд болон шэнэ үзэлнүүд Европо даяар тархахада шухала үүргэ гүйсэдхээ һэн.
Һэргэн мандалта анха Италида XIII—XIV зуунда Пизано, Джото, Орканья зэргэ удам оршон байхада гараһан болоод зүбхэн XV зуунай 20-иод онһоол жэнхэни удхаар бии боложо Франци, Германида болон бусад оронуудта энэнь харисангүй һүүлдэ бии болоо һэн. XV зуунай һүүлдэ дээдэ хүгжэл сэсэглэлтэндээ хүрэжэ XVI зуунда барокко ба маньеризмын гараһантай холбоотой. Һэргэн мандалтын һанаанай химаралые дабажа гараа һэн.
Уралиг
Италида һэргэн мандалтын үедэ уралиг, тэрэнэй дотор уран зураг теэ хүгжэһэн. Уран зураашад гэрэл, һүүдэрые шудалжа, тэрэшье бүү хэл Леонардо да Винчи хүнэй бэеын бүтэсые шудалжа, уран зурагай шэнэ аргые бии болгожо байгаа. Тиин гуа зүйн тогтоһон ойлголтонууд бии болоһон юм.
Уран барилгын хубида, Филиппо Брунеллески эртын һунгадаг барилгануудай туурые шудалан хэб маягыень дахин һэргээхэдэ нилээд хуби нэмэреэ оруулһан уран баригша юм. Тэрэнэй гол бүтээлынь Флоренциин соборой бүмбэгэр оройто байгууламжа юм. Иимэ заршамаар баригдаһан анханай барилгань Мантуяда Альбертын бариһан Гэгээн Андрейн церковь байгаа.
Эрдэм ухаан
Эртын шудалгаанай ажалнууд олдожо, мүн хэблэл бии болоһониинь һураха үйлэ ябасые арадшалжа, һанаагаа ниитэдэ хүртээмжэтэй болгоходо дүхэм болгоо һэн.
1492 ондо Христофор Колумб Шэнэ юртэмсые нээһэниинь Птолмей, Гален зэргэ эртын эрдэмтэдэй юртэмсые үзэхэ һунгадаг онол амидаралда үлэ ниисэжэ байе тодорхой болгохо эхилэл болоо һэн. Тиимэшье ушарһаа энэ үеэ шэнжэлхэ ухаанай хубисхалай үе гү, али оршон үеын эрдэм ухаанай эхилэл гэдэг. Галилео Галилей, Тихо Брахе, Иоханнэс Кеплер зэргэ шэнжэлхэ ухаанда дэбжэлтэ абшарһан нээлтэнүүдые сохом энэл үедэ хэһэн. Шэнэ шэнжэлхэ ухаанай арганууд одон орон, физикэ, биологи, анатомиин һалбариин хүгжэлдэ ехэхэн хуби нэмэри оруулһан бэлэй.
Шажан
Һэргэн мандалтань хүн ба Бурханай хоорондын харилсаае хүнүүдтэ ойлгуулха замаар оршон үеын шажан шудалалда хүсэтэй нүлөө үзүүлһэн.
Уран зохёол
Һэргэн мандалтын үеын уран зохёолой эхилэлэй ганхалан табиһан зохёолшо болохо Данте Алигьери (1265—1321) тэрэ үеын хүнүүдэй байдалые «Комедиин зүжэг» (һүүлдэ «Тэнгэрлиг комедиин зүжэг» гэжэ нэрлэгдэхэ болоһон) гэхэ зүжэгдээ тодорхой үгүүлһэн байдаг. Һүр жабхаланта Дантые бүтээһэн уг нэрээр үрэ хойшонь хүндэдхэл бэшэрэлээ элирхылээ.
Һэргэн мандалтын үеын уран зохёолдо уг бүхы талаараа хүгжэһэн гү, али сүлөөтэй, уран, бүтээлшэ мүн тэрэ үеын хүмүүнлиг шэнжэнүүд элиржэ байгаа. Франческо Петраркын (1304—1374) хайрын сонетууд хүнэй досоохи юртэмсын гүниие нээжэ, хүнэй сэдьхэлэй элирэлэй баялигые нээжэ үгэбэ. XIV—XVI зуунуудта Италиин уран зохёол хүгжэн сэсэглэжэ Петраркын шүлэгүүд, Джованни Боккаччогой (1313—1375) үгүүлэлигүүд, Никколо Макиавеллиин (1469—1527) ниигэм тухай эрдэм шэнжэлгээнэй бүтээл, Лудовико Ариостогой (1474—1533) мүн Торквато Тассогой (1544—1595) зохёолнууд бусад оронуудта түгэн таража эртын грекэй ба эртын ромын уран зохёолнууд гү, али һунгадаг уран зохёолой тоондо багтаа юм.
Дүрсэлхэ уралиг
Һэргэн мандалтын үеын уран зурагта мэргэжэлэй зураашад байгаали, хүнэй анатоми, амидаралай мүн шанар, гэрэлэй болон бусад үзэгдэлнүүдэй тусхалда анхаарһан байдаг. Һэргэн мандалтын үеын уран зураашад уламжалалта шажанай һэдэбтэй бүтээл туурбидаг байһанаа дүрсэлхэ уралигай шэнэ арга барил хэрэглэхэ боложо эзэлхүүнэй нарин бүридэл, байгаалиин уран зурагые (пейзаж) арын фон болгон ашаглаха болоо. Энэнь тэдэнэй бүтээлые үлүү бодото, амиды болгожо үмэнэ туурбидаг байһан шажанай бүтээлһөө огто өөр болгоо һэн.
Хүгжэм
Һэргэн мандалтын үедэ мэргэжэлэй дуу хүгжэмынь сүмын соёл уралигай шэнжээ хүсэдөөр гээжэ арадай хүгжэмдэ үлүү нүлөөлжэ байгаа. XIV зуунда «Ars nova» («Шэнэ уралиг») бүтээлнүүд болохо хоолойн ба хоолойн-хүгжэмэй олон түрэлэй дуунай уралиг дээдэ түбшэндэ хүрэтэрээ англиин (XV зуунда), голландын (XV—XVI зуунда), ромын, венецииин, франциин, германиин, польшын, чехиин (XVI зуунда) болон бусад һургуулинуудта шудлагдан хүгжөө һэн.
Леопард
Леопард гү, али соохор эрбэс мяхаша амитан юм. Энэ бол эрбэсһээ бага аад. тэрээндэ ороходоо холо солбон ба мүн тэрээнь шэнги хүсэтэй амитан. Модондо гаража хэбтээд, тэндэһээ амитаниие дээрэһээ үсэржэ буудаг.
Һэргэн мандалтын үе
Хүгжэм
Шажанай буса маша олон түрэлэй хүгжэмэй уралигай түрэлнүүд бии боложо байгаа: Италида — фроттол ба вилланелл, Испанида - вильянсико, Англида - баллада, гэхэ мэтэ.
Леопард
Категори:Миисгэйхин
Һэргэн мандалтын үе
Проторенессанс
Һэргэн мандалтаһаа үмэнэхи үе (Проторенессанс) дунда зуунай романескын, готик уламжалалтай гүн гүнзэгы холбоотой ба Һэргэн мандалтын бэлэдхэл шата юм. Энэ үень хоёр дэд үенүүдтэ хубаагдана: Джотто ди Бондонын үхэлэй үмэнэхи үе, болон дараахи үе (1337 он). Хамагай шухала нээлтэнүүд болон гайхалтай уран бүтээлшэд нэгэдүгээр дэд үедэ амидаржа ажаллажа байһан бол хоёрдугаар дэд үедэ Италида тархаһан тахалтай холбоотой. Бүхы нээлтүүдые зүн һобингоороо хэжэ байһан үе юм. XIII зуунай һүүлдэ Флоренцида Арнольфо ди Камбиогой бүтээл болохо гол сүмын барилга — Санта-Мария-дель-Фьоре собор баригдажа, дараань тэрэнэй ажалые Флоренциин кампанилые (Джоттын Кампанила) уралаһан Джотто үргэлжлүүлээ һэн. Һэргэн мандалтаһаа үмэнэхи үеын уралигынь хамагай түрүүндэ Никколо болон Джованни Пизано, Арнольфоди Камбио, Андреа Пизано зэргэ баримал дээрэ элэржэ байгаа.
Эхинэй Һэргэн мандалта
«Эхин үеын Һэргэн мандалтын» үе Италида 1420 онһоо 1500 он хүрэтэр үргэлжэлһэн. Энэ 80 оной турша эртын уралигһаа ехэ өөршэлэгдөөгүй болобош тэрэ дээрэ нэмэжэ хүгжүүлхые оролдожо байба. Хэды бага багаар хүгжэжэ байһаншье амидаралай нүхэсэл болон соёл эршэмтэй өөршэлэгдэхэ зураашад дунда зуунай һууриие мүнхөөр халажа өөрһэдын бүтээлэй юрэнхы үзэл һанаандаа эртын уралигай хэб маягые шиидэнгеэр хэрэглэжэ байба. Энэ үедэ Италиин уралиг эртын һунгадаг хэб маягаар хүгжэн дэбжэжэ байхада бусад оронуудта удаан хугасаанай туршада уламжалалта готик хэб маягтай хэбээр байһан. Альпын уулаһаа хойто зүг рүү, мүн Испанида Һэргэн мандалта дүнгэжэ XV зуунай һүүл хэһэгтэ эхилжэ тэрэнэй эхин үень дараагай зуунай дунда үе хүрэтэр үргэлжэлһэн байна.
Дээдэ Һэргэн мандалта
Һэргэн мандалтын гурбадугаар үедэ хүгжэл сэсэглэлтэ дээдэ хэмжээдээ хүрэһэн тула «Дээдэ Һэргэн мандалта» гэжэ нэрлээ һэн. Энэ үе Италида ойролсоогоор 1500—1527 онуудта үргэлжэлһэн. Энэ үедэ италиин соёл уралигай нүлөө Флоренциһоо гаража II Юлий Римэй папа болоһоноор Рома рүү шэлжээ һэн. II Юлий папа энэрэнгүй сэдьхэлтэй, зоригтой, һанаашалгатай байһан болоод өөрын ордондоо Италиин шэлэдэг зураашадые суглуулан маша шухала олон бүтээлнүүдые туурбюулжа, уран зурагые хайралха сэдьхэлые арад олондо өөрын бэеэр үлгэрлэн түгээжэ байгаа. Энэ папын болон тэрэнэй дүтын албатан түшэмэдэй хүсөөр Рома хото Периклын үеын шэнэхэн Афина шэнги болон хүгжэһэн юм. Ромада олон тооной дурасхалтай барилганууд баригдажа, гайхалтай барималнууд бүтээгдэжэ, одоо хүрэтэр үнэ сэнээ алдаагүй хүрэг зурагууд (портретнууд) зурагдажа байһан болоод эдэ уралигай түрэлнүүд бэе бэетэйгээ харилсан үйлэшэлжэ нэгэ нэгэнээ дэмжэхэ замаар хүгжөө һэн. Эртын уралигые үлүү нарин шудалһанаар уралигай бүтээл бүридэ һунгадаг хэб маяг һуужа дундада зууниие һанагдуулам шэнжэнүүд хүсэдөөр арилаа. Хэды эртын уралигай шэнжэ байдалые өөршэлэлгүйгээр дабтажа байһаншье зураашанарай өөрһэдын бүтээлжэ сэдьхэлээ хизгаарлажа шадаһангүй. Тэдэ абхаалжа самбаа мүн түсөөлэн бодохо шадабаряа ашаглан эртын грек-ромын һунгадаг уралигһаа өөртэ хэрэгтэй шэнжые һунгажа сүлөөтэй бүтээлээ туурбижа байһан.
Хожомой Һэргэн мандалта
Хожом үеын Һэргэн мандалта Италида 1530 онһоо 1590—1620 он хүрэтэр үнгэрөө һэн. Зарим шудалаашад Хожом үеын Һэргэн мандалтада 1630-аад ониие хамаруулдаг. Энэнь уралиг шудалаашад, түүхэшэдэй дунда арсалдаанай асуудал юм. Энэ үеын соёл болон уралигые нэгдэһэн нэрэшэлээр нэрлэхэдэ түбэгтэй байһан. Ушарынь тэдэнэй элирэлынь хоорондоо маша ехэ илгаатай байгаа. Жэшээлбэл, Британиин нэбтэрхы толидо: «Һэргэн мандалтань түүхэн нэгдэмэл үе байһан ба 1527 ондо Римэй уналтаар түгэсхэл болоһон» гэжэ тэмдэглэһэн байна. Юртэмсые үзэхэ үзэлэй зүршэлнүүд мүн химаралай үеын уналтаһаа үүдэн Флоренцидо янза бүриин ниилэмэл үнгэ болон тахир хүлилһөө бүридэһэн «тогтоборигүй» уралиг — маньеризм газар абаа. Корреджо ажаллажа байһан Пармада маньеризм уралигые 1534 ондо зураашые өөд болоһонһоо хойшо дэлгэрүүлээ һэн. Венециин уралигай уламжлалта хүгжэлэй өөрын ушар ухаан байгаа: 1570 оной һүүл хүрэтэр тэндэ Паллиадо Тициан ажаллажа байһан болоод тэдэнэй бүтээл Флоренци, Римэй химаралай үеын үйлэ ябадалнуудтай холбоогүй байгаа һэн.
Хойто зүгэй Һэргэн мандалта
Италиин Һэргэн мандалта 1450 он хүрэтэр бусад оронуудта бараг нүлөөлдэггүй байба. 1500 онһоо хойшо уг хэб маягынь түби даяар тархаба. Гэхыдээ Бароккогой үеын эхилтэл ехэнхи хожом үеын готик нүлөө байра һууряа алдаагүй байһаар байба. Голланд, Германи, Франциин нютаг дэбисхэртэ Италиин Һэргэн мандалтаһаа хэд хэдэн шэнжээр илгаатай өөр хэб маягай урасхал бии болоһон ба тэрэниие «Хойто зүгэй оронуудай Һэргэн мандалта» гэжэ нэрлээ һэн. Илангаяа уран зурагай хэб маяг Италиинхиһаа илгагдажа байгаа: уран зурагуудта готик уралигай уламжалал ба ур шадабариие голшолон анхаарша, эртын уламжалал мүн хүнэй бэеын бүтэсын мэдэлгэдэ анхаарал бага хандуулжа байгаа һэн. Энэ үеын алдартай уран бүтээлшэд — Альберт Дюрер, Бага Ганс Гольбейн, Ехэ Лукас Кранах, Ехэ Питер Брейгель байгаа. Хожом үеын готик хэб маягаар уран бүтээл туурбидаг Ян ван Эйк, Ганс Мемлинг зарим бүтээлдэ мүн Һэргэн мандалтын үмэнэхи үеын хэб маяг элиржэ байба.
Һэргэн мандалтын эрдэм ухаан
XIV—XVI зуунда юртэмсэ болон юртэмсэдэ хүнэй эзэлхэ байра һууриие ойлгон бодохо хүнэй ойлгомжодо болбосоролой хүгжэлтэдэ ехээр нүлөөлөө юм. Агуу газарзүйн нээлтэнүүд, Николай Копернигай юртэмсын наран түбтэй системэ (гелиоцентризм) зэргэнь хүнүүдэй Дэлхэйн хэмжээнэй болон Галактикада оршохо Дэлхэйн байрлалга тухай хүнүүдэй ойлгомжые хубилгаа һэн. Харин Парацельс болон Везалий хоёр анха удаа хүнэй бэеын бүридэл, үйлэ ажаллалга, бэеын дотор боложо бай үйлэ ябасануудые шудалжа анагааха ухаан, анатомиин шэнжэлхэ ухааные шудалха эхилэлые табяа.
Ниигэмэй ухаанай шэнжэлхэ ухаанда томохон хубилалтые гарааба. Жан Боден болон Никколо Макиавеллиин шудалһан түүхын ба ниигэмэй үйлэ ябасануудынь анха янза бүриин бүлэгэй хүнүүдэй хоорондоо болон тэдэнэй һонирхолнуудай хоорондоо харилсан үйлэшэлжэ бай хүсэн үрэ дүн гэжэ шудалагдаха болоһон байна. Энэ үедэ “түгэс” ниигэмэй харилсаае бии болгохо оролдолгые хэжэ байһан: Томас Морой «Утопи», Томмазо Кампанеллын «Наранай хото». Эртын соёл уралигые шудалха болоһоной ашаар эртын олон судар номууд дахин бэшэгдэжэ, бараг бүхы хүмүүнлиг ёһые шудалагшад һунгадаг латин болон эртын грек хэлые шудалдаг болоһон.
Юрэнхыдөө, энэ үеын бурханда этигүүлэн мэхэлэн төөрэгдүүлхэ зан үйлэ шэнжэлхэ ухаанай ололто болон хүгжэлдэ муу нүлөө үзүүлжэ байгаа. Эрдэм ухаанай ололто амжалта, XVII зуунай шэнжэлхэ ухаанай хубисхал Һэргэн мандалтын нүгөөдэ Реформацитай холбоотой.
Зүүлтэ
Категори:Һэргэн мандалта
Невежис (хүл бүмбэгын баг)
Невежис («футбольный клуб Невежис») — Литваой Кедайняйгай хүл бүмбэгын клуб.
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Джордж Вашингтон
Джордж Вашингтон (George Washington, 1732 оной 2 һарын 22 — 1799 оной 12 һарын 14), Америкын Нэгэдэһэн Уласай улас түрын ажал ябуулагша, жанжан; Америкын тусгаар тогтонолой түлөөхи дайнай (1775-83) үеын колонистуудай сэрэгэй командалагша түрүүшын юрэнхылэгшэ юм. АНУ-ай Үндэһэн Хуулиие бэшэһэн конвендэй (1787) түрүүлэгшэ гэшүүн. Европын гүрэнүүдэй хоорондохи үрдилдөөндэ Америкын нейтралитет байдалые дэмжэбэ. Гурбадахяа АНУ-ай юрэнхылэгшэ гурбадахяа ажалуулхаяа арсаба.
Намтар
Вашингтон 1732 оной 2 һарын 22-до АНУ-ай Вирджини можодо түрөө һэн. Тэдэнэйхи Вирджинида богоолой таряалангай ажахы эрхэлэн, һүүлдэ баһа уурхайн ажалда оролсожо байгаа. Вашингтонойхи дунда зэргын һорболжото айл байба. Тэрэнэй эсэгэ Августин Вашингтон болон эхэ Мэри Болл Вашингтон бүлэ Англиһаа гаралтай ажа.
Вашингтон бага наһанай ехэнхи сагаа Стаффордтахи Ферри фермада үнгэрһэн болоо. Эсэгэ Августин тэрэниие 11 наһатайда наһа баража, 14 наһатай томо аха Лоурэнс абынгаа ажалые хүлеэн абаа. Лоурэнс эсэгынгээ үб хүрэнгын ехэнхиие залгамжалан абаһан ба таряалангай газараа Маунт Вернон гэжэ нэрлэһэн байна. Вашингтон Фэрри фермаяа үб залгамжалаа һэн. Вашингтон, Лоурэнс хоёр нэгэ эсэгэтэйшье өөр өөр эхын хүүгэдүүд байгаа. Томо ахань гэрлэһэн болон хадам аба болохо Гүн Фэйрфакс Вашингтоной зан түлэб бүрдэхэдэ нүлөө үзүүлһэн гэдэг.
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Тоти
Тотинууд бол үрэ эдедэг шубууд юм. Хүсэтэй баримгай хүлнүүд ба дэгээ шэнги хотирһон хушуугаа аша туһаар ехэ солбоноор модоной мүшэр салаада асалдан абирдаг. Хошуугаараа бэлэхэнээр һамарнуудые, хатуу үрэһэнүүдые бала хазажархидаг.
Категори:Шубууд
Тамир
Тамир (спорт, sport, desport үгэһээ бууралта ) — байнгын хүсэн шармайлта, шударга тоглолтые шаардадаг зохёон байгуулалтатай, мүрысэлдөөнтэй, зугаатай, ур шадабаритай, ямар нэгэ зорилготойгоор илагша тодордог, бэеын тамирай хүдэлөөнтэ үйлэ юм. Тодорхой дүрэм гү, али заншалаар спортын ябаса захирагдана. Спортдо тоосогдохо хамагай гол хүмэн зүйлсэнь үрэ дүнг гаргахын (илаха, илагдаха) тулада шаардагдаха тамиршанай бэеын тамирай шадал, шадабари юм.
Британиин эзэнтэ гүрэн
Британиин эзэнтэ гүрэн (British Empire), хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ эгээн томо гүрэнүүдэй нэгэн болон дэлхэйн бүхы эхэ газарнуудта өөрын эзэмшэлтэй түүхын ганса улас байна. Нэгэдэһэн Хаанта Уласынь XX зуунай 30-аад ондо нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээрээ дэлхэйн хуурай эхэ газарай дүрбэнэй нэгые гү, али 41,2 сая км² талмайтай байгаа. Эзэнтэ гүрэнэй хүн зониинь 480 сая гү, али дэлхэйн хүн зоной мүн дүрбэнэй нэгэ боложо байгаа.
Антон Чехов
Антон Павлович Чехов — Ород богони үгүүлэлгэ болон зүжэгэй зохёолшо байба.
Намтар
Тэрэ урда Россиин Таганрог хотодо 1860 оной 1 һарын 29-ндэ түрэһэн. Тэрэнэй хүгшэн аба Егорынь газарай эзэн тайжын хамжалга байһан болобошье газарай хүлһэнөө түлэжэ сүлөөтэ арад болоһон байна. Аба Павелынь Таганрогто худалдаанай мухалаг ажаллуулжа байба. Эхэһээ 4-үүлээ ба айлай гурбадахи хүбүүн юм. 1876 ондо худалдаанай мухалагынь дампууржа, гэр бүлээрээ һүнеэр зугтан Москва ороһон байна. 1879 ондо дунда һургууляа түгэсэжэ, Москвагай Ехэ Һургуулиин Анагааха ухаанай ангида элсээд оробо. Энэ үеһөөл Антоша Чехонте гэхэ нюуса нэрэ ашаглан богони хошин үгүүлэлнүүд бэшэжэ сэтгүүлдэ хэблүүлжэ эхилбэ. 1884 ондо һургууляа дүүргэжэ эмшын эрхэеэ абаба. Чехов хошон үгүүлэл бэшэжэ эхилһэниинь амидархын эрхэдэ хэжэ байһан зүйл байба. 1886 ондо тэрэнэй удха зохёолой амидаралдаа хубилалта хэхэ шалтагаан болоһон хүгшэн зохёолшо Дмитрий Грегоровичтой ушарба. Грегорович тэрэнэй удха зохёолой абьяасыень үнэлхын зэргэсээ, хошон зохёолдо зарсуулхада харамсалтай юм гэжэ байгаа. Энэһээ хойшо Чехов бүрин хэмжээнэй үгүүлэлгэ, зохёол бэшэхэ ажалдв шамдан оробо. «Аз жаргал» (Счастье, 1887), «Зэгсэн бишгүүр», «Сүл» (Степь, 1887), «Дэнлүү», зэргэ нэрэдэ гараһан бүтээлнүүдынь түрэн гараба. Мүн энэ үедэ бэшэһэн зохёолнуудтань Лев Толстойн һүүлшын үеын бүтээлнүүдһөө нүлөө абаһан зүйлнүүд ехэ байдаг.
1887 онд бэшэһэн түрүүшын зүжэгэй зохёол болохо «Иванов» 1888 ондо тайзанаа тоглогдожо, 1889 ондо Санкт-Петербургын Александрын драмын театрта дахин тогложо, тэрэндэ алдар хүндые асарба. Үргэлжэлнүүлэн тэтгэбэридэ гараһан хүгшэн профессор тухай бэшэһэн «Нуршуу яряа» зохёолдоо Чехов өөрынгөө амидаралай зорилго алдаһан үеын айдас, эргэлзээгээ тусган бэшэһэн гэдэг. 1890 ондо тэрэ тухайн үеын сүлэлгын газар байһан Сахалин арал руу аялжа, байгаалиин хатуу ширүүн, сүлэлгынхидэй амидаралые нюдээрээ үзэһэнээ «Сахалин арал» гэхэ аялалай тэмдэглэл болгон хэблүүлбэ. Энэ аялалаар тэрэнэй ниигэмые хараха үзэл бодолынь өөршэлэгдэжэ ехэдхэһэншье гэдэг. Дараа жэлынь Баруун Европо руу аялһан байна.
Һунгадаг зохёолнууд
1892 ондо Москваһаа 40 милиин зайда оршихо Мелихов гэхэ газарые худалдан абажа 1899 он хүрэтэр тэндээ амидаржа байгаа. 1896 ондо «Сахали» гэһэн зүжэг зохёолоо бэшэжэ Санкт-Петербургын Александрын драмын театрта тоглоһон болобошье амжалтагүй болоһоноороо Ородой драмын зүжэгэй түүхэдэ бэшэгдэбэ. Гэбэшье 2 жэлын дараа Москвагай драмын театрта дахин тогложо тэрэндэ дахин нэрэ алдарые баталжа үгэбэ.
1899 ондо Ялтада нүүгээд һуурижажа эндэ богони хэмжээнэй зохёол «Нохой дагуулһан эзэгтэй» (Дама с собачкой, 1899), мүн 1899 ондо Москвагай драмын театрта тоглоһон «Ваня нагаса» (Дядя Ваня, 1896), 1901 ондо анхалан үзэгшэдэй хүрэтэр болоһон «Эгэшэ дүү гурбан» (Три сестры, 1900) зэргэ зүжэг зохёолнуудаа туурбяа. Тэрэ «Эгэшэ дүү гурбан» зүжэгэй Машын дүрдэ тоглоһон Ольга Книппертэй 1901 оной 5 һарын 25-най үдэр хуримаа хэһэн. 1904 ондо хамагай һүүлшын зүжэг зохёол «Вишниин сэсэрлиг» (Вишнёвый сад, 1903) олоной хүрэтэр болоо. Тэрэ 1904 оной 7 һарын 15-нда Германиин Баденвайлерай эмнэхэ аршаанда уушханай сүрьеэгэй уламһаа наһа бараа. Зүжэгэй зохёолшын богонихон амидаралдаа дүрбэн һунгадаг зохёол болон зохёолшо, шүүмжэлгшэдэй үндэр хүндэдхэлые хүлеэдэг олон олон богони үгүүлэлгые бэшэбэ. Чехов мүн эмшээр ажалладаг байба. Тэрэ нэгэнтээ: «Анагааха ухаан бол минии хуули ёһоной эхэнэр, харин удха зохёол бол нюуса амрагмни» гэжэ хэлээ.
Категори:Ородой зохёолшод
5 һарын 7
Табадугаар һарын 7 — Григориин литын жэлэй 127-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 128-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 238 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Вьетнамай дайн
Вьетнамай дайн (Vietnam War, Chiến tranh Việt Nam) Вьетнам, Лаос, Камбоджын нютагта 1959 онһоо 1975 оной 4 һарын 30 хүрэтэр үргэлжэлһэн дайн юм. Коммунис лагеряар дэмжүүлһэн Хойто Вьетнам, АНУ болон Зүүн Урда Азиин Хэрээнэй Байгуулалгын гэшүүн оронуудаар дэмжүүлһэн Урда Вьетнамай таланууд байлдаһан.
Нью-Йорк (можо улас)
Нью-Йорк (New York) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Атлантикын можо уласууд болон Зүүн Хойто бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас болон хүн зоноор АНУ-ай можо уласууд дунда гурбада ородог. Тус можо уласынь урда талаараа Нью-Джерси, Пенсильвани, зүүн талаараа Коннектикут, Массачусеттс, Вермонт можо уласуудтай хилэлдэг. Энэ можо далайгаар Лонг-Айлендһаа зүүн тиишэ Род-Айленд можо уластай хилэлдэгһээ гадна баруун хойто зүгтэ Канадын Квебек, Онтарио можонуудтай хилэлдэг. Нью-Йоркые Нью-Йорк хотоһоо илгахын тулада байнга Нью-Йорк можо улас гэжэ хэлэдэг.
Нью-Йорк можо уласшье Америкын Нэгэдэһэн Уласай хамагай томо хото болохо Нью-Йорк хотонь АНУ руу сагаашалха үүдэн боложо байһан түүхэ болон санхүү, соёл, тээбэри, үйлэдбэрилэлэй түбэй байр һууряараа алдартай юм. Можо улас болон хото хоюулаа XVII зуунда амидаржа байһан, хожом Англи болон Шотландын II ба VII Джеймс болоһон Йоркын гүн Джеймс Стюартын нэрээр нэрлэгдэбэ.
Нью-Йоркдо XVII зуунай эхеэр голландшууд болон францишууд анха нүүдэллэн ерэхэ үедэ энэ бүһэ нютагта Алгонкин, Ирокез, Ленапе аймагай унаган америкынхид һуудаг бэлэй. 1609 ондо анха Генри Хадсоной нээһэн тус бүһэ нютагта голландшууд 1614 ондо одоогой Олбани хотын ойролсоо Форт Оранж гэхэ бэхилэлтэ бариһан болон 1624 ондо Олбани ба Манхэттэниие хоюуланиинь колонизацилһан. Тус бүһэ нютаг хожом 1664 ондо Ехэ Британиин Хаанта Уласта нэгэдхэгдэһэн. Энэ Нью-Йорк можо гэхэ Британиин колониин хилэ хизгаар мүнөөнэй Нью-Йорк можо уласай хилэ хизгаартай юрэнхыдөө адли. Америкын хубисхалта дайнай бүхэ тулалдаанай гурбанай нэгэ оршомынь Нью-Йоркто болоһон. Нью-Йорк 1776 оной долодугаар һарын 9-нд тусгаар тогтониһон можо улас боложо, өөрын үндэһэн хуулиие 1777 ондо баталһан. Тус можо улас 1788 оной долодугаар һарын 26-нда АНУ-ай Үндэһэн хуулиие соёрхон баталжа, АНУ-ай 11-дэхи можо улас болоһон. АНУ-ай Худалдаанай департаментын мэдээлһэнээр Нью-Йоркынь гадаа туристнарай зошолдог гол газар болон туризмаар Флорида, Калифорни хоёрые арадаа орхино.
Зүүлтэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Джакарта
Джакарта (Jakarta), Ява аралда оршодог Индонезиин ниислэл. 10 075 мянган ажаһуугшадтай (2014). Тээбэриин уулзабари; Явын хушуудахи Танджунгприок далайн аванпорт (жэлдэ 15 сая тонно үлүү ашаанай эрьесэтэй). Ниидэхэ онгосын буудал. Каучугай сэбэршүүлгэ, хүнэһэнэй, бүдэй, гуталай ажаүйлэдбэри, металл эдлэл үйлэдбэрилгэ ба машина бүтээлгэ. Дээдэ һургуули. Уран зурагай галерей, Джакартын музей. XVI зуунда Сундакелапа гэжэ нэрэтэй, 1527 онһоо — Джаякерта; XVII зуунай эхиндэ голландшуудай усадхагдаһан. 1619 голландшуудай Батави бэхилэлтэ байгуулагдаһан. 1621 ондо бэхилэлтын тойрон оршодог хото эжэл нэрэтэй байгаа. XVII зуунда эндэ Индонези тусгаар тогтононхой. 1949 ондо Батави дахин Джакарта гэжэ нэрлэһэн. Түүхын сүмын дэбисхэртэнь — һубагууд, XVII—XVIII зуунай байшанууд, Пенангай хаалга, Португалай церковь сүмэ (XVII зуун).
Зүүлтэ
Категори:Индонезиин хотонууд Категори:Азиин ниислэлнүүд
Анда
Андын шэлэ (Andes; Cordillera de los Andes) — Урда Америкэ түбиин баруун эрьеын дахуу байрлаха, тус тибиин хамагай ута уулын шэлэ нюруу юм. Ниитэ 7,000 км ута, 500 км үргэн, дундажаар 4,000 метр үндэртэй.
Андын шэлэнь ниитэ долоон орон - Аргентинэ, Боливи, Чили, Колумби, Эквадор, Перу болон Венесуэлые дамнан байрлана.
Андын шэлын ноён орьёлынь далайн түбшэнһөө дээшэ 6,962 метр үргэгдэһэн Аконкагуа юм.
Зүүлтэ
Категори:Шэлэ нюруу
Рио-де-Жанейро
Рио-де-Жанейро (Rio de Janeiro) — Сан-Паолын дараа ородог Бразилиин хоёрдохи томо хото, Рио-де-Жанейро можын түб юм. Хотын нэрэнь "Нэгэдүгээр һарын гол" гэһэн удхатай. Бразили улас Португалиин колони байха үедэ 1763 онһоо 1822 он хүрэтэр бараг хоёр зуунай туршада, тусгаар тоготноһоной дараа 1822 онһоо 1960 он хүрэтэр тус уласай ниислэл байгаа. 1808 онһоо 1821 он хүрэтэр Португалиин эзэнтэ гүрэнэй де факто ниислэл байгаа. Рио-де-Жанейронь ехэнхдээ "Рио" хэмээгдэдэг болоод энэһээ гадна A Cidade Maravilhosa гү, али "Гайхалтай хото" нэрэтэй ажа.
Рио-де-Жанейро байгаалиин үзэмжэ, Карнавал баяр, самба болон бусад хүгжэм, зошод буудал олонтой туристуудай далайн эрье зэргээрээ дэлхэйдэ алдартай. Далайн эрьенүүдһээ гадна Корковадо уула дээрэ оршохо, Шэнэ Дэлхэйн долоон гайхамшагай нэгэ "Нүгэл арилгагша Христос" (O Cristo Redentor) гэһэн Иисус Христосой абарга хүшөө, Шэхэрэй обооной уула, Самбидромо жэл бүри Карнавалай үедэ хэрэглэгдэдэг бүһэ, дэлхэйн хүлбүмбэгэй хамагай томо сэнгэлдэхэ хүрээлэнгүүдэй нэгэ Маракана сэнгэлдэхэ хүрээлэн зэргээрээ баһа алдартай. Рио-де-Жанейродо мүн Parque Estadual da Pedra Branca буюу Сагаан шулуунай можын парк, Floresta da Tijuca гү, али "Тижука ой" гэһэн хото доторхи эгээн томо ойнууд оршодог.
Галеао - Антонио Карлос Жобим олон уласай ниидэхэ буудалынь Рио-де-Жанейро хотые Бразилиин болон олон уласай хотонуудтай холбодог. Рио-де-Жанейронь хэдыгээр ехэ үзэсхэлэнтэйдэ тоосогдодог болобош дэлхэйн эгээн догшон хотонуудай нэгэн юм.
Зүүлтэ
Категори:Бразил
Хегельманн (хүл бүмбэгын баг)
Хегельманн («футбольный клуб Хегельманн») — Литвагай Каунасай хүл бүмбэгын клуб.
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
5 һарын 8
Табадугаар һарын 8 — Григориин литын жэлэй 128-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 129-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 237 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Шарил
Мүнөөдэрэй буряад, монгол хэлээр шарил баһал ерөнхидөө хүүр гэсэн үг юм.
Категори:Буддын шажан
Мүнхэ сэбдэг
Мүнхэ сэбдэг (вечная мерзлота, permafrost) гээшэ хоёр жэлэй үлүү саг хугасаагай дотор газар хүрьһэнэй температурань 0°C (уһанай хүлдэхын сэг, 32°F) доошо байдаг юм. Диилэнхи мүнхэ сэбдэг Хойто туйл гү али Урда туйл хажуу үргэриг үндэр нютагта байрладагшье һаа, үндэр сэгтэ үндэр уулын мүнхэ сэбдэг набтар үргэригтэшье байна. Мүнхэ сэбдэг Дэлхэй дээрэ уһанай 0,022%-ые эзэлээд, хойто хахад бүмбэлигэй эли гараһан хүрьһэнэй 24%-да байна.
Холбооһон
Категори:Газар зүй
Синан
Коджа Синан (1489 гү, али 1490, Кайсери, — 1588, Стамбул), түрэг уран баригша ба инженер. 1538 онһоо I Сулейманай доошо барилгын ажаллалга хүтэлбэрилжэ олон мечеть, бэхилэлтэ, хүүргэ ба ондоо барилгые бариба. Синанай эгээн һайн бүтээлнүүд орон зайн бүтэсын талаар бүхэли, угаа ехэ интерьертай гайхалтай барилга боложо византиин куполтой базилика шэнги үнэхөөр түбтэй. Мечеть сүмэнүүд: Стамбулда Шахзаде (1548) ба Сулеймание (1550—57) сүмэнүүд; Эдирнедэ Селимие сүмэ (1569—75).
Зурагууд
Категори:Түрэгэй уран баригшад
Лакхнау
Лакхнау (लखनऊ), Энэдхэгэй хойто зүгтэ, баруун зүгһөө Гангада шудхадаг Гомати мүрэнэй эрье дээрэ байрладаг хото, Уттар-Прадеш можо уласай засаг захиргаанай түб. Хотын захатай тоолобол, хүн зониинь 4,8 сая ажаһуугшад (2011).
Шухала тээбэриин уулзабариː ниидэхэ онгосын буудалтай. Ганга хонхорой эгээн шухала ажаүйлэдбэриин түбүүдһөө нэгэн. Нэхэмэлэй (хүбэн дабуунай), металл эдлэл болбосоруулха, арһанай ба гуталай, хүнэһэнэй, саарһанай, хэблэлэй ажаүйлэдбэри. Уламжалалта уран һайхан дархалалгын үйлэдбэрилгэ (уран хадхамал, бүдэй болон керамикын бүтээлэй үйлэдбэрилгэ, модоор болон заанай һоёогоор һиилэлгэ).
Томо эрдэм ухаанай болон соёлой түб. Ехэ һургуули (1921 онһоо хойшо). Түб эрдэм шэнжэлгын эм зүйн хүреэлэн (институт). Хуушан дархалалгын уран һайханай һургуули (мүнгэн, зэд, нэхэмэл дархалалга). Зурагай галерей. Уттар-Прадеш можо уласай музей. Ботаникын сэсэрлиг.
Түүхын бэшэг
Домогой ёһоор, Лакхнау «Рамаяна» үльгэрэй Рама баатарай дүү хүбүүн болохо Лакшмана баатарай нэрээр нэрлэгдэһэн байна. XIII зуун жэлдэ эндэнь бэхилэлтын баригдаһанай һүүлдэ жаахан хотохон бии болобо. 1528 ондо Лакхнау Бабурай эзэлһэн байгаа. Акбарай засаг доро Лакхнау Ауд можын эгээн томо хото байгаад, XVIII зуунда лалын Энэдхэгэй хотонуудай дунда тоосогдобо. 1775 ондо Ауд гүнлигэй эгээн алдартай наваб болохо Асаф-уд-Даул (1775—97) Лакхнауда өөрынгөө һууриие зөөбэ. 1775—1856 оной хоорондо Лакхнау — болбол Ауд гүнлигэй ниислэл хото байгаа. 1857—59 оной Энэдхэгэй буһалгаанай гол түбүүдэй нэгэн. 1857 оной 6-10 һарын хоорондо сипайнуудай хотые бүһэлжэ абаашье һаа, зургаан үдэрэй байлдаанай үрэ дүндэ 1858 ондо дахин англиин сэрэгүүдэй абаһан. 1942—1947 оной хоорондо, Лакхнау бэе дааһан Пакистаниие байгуулхын түлөө хүдэлөөнэй түб байгаа.
Мале
Мале ( мальдиваар މާލެ), Мале аралда байрладаг Мальдивын ниислэл хото болон ганса нэгэ уһанай боомто. Ольтирогойнгоо эгээн томо һуурин газар, Дэлхэйн эгээн нягта һуурижаһан газар мүн. 2014 оной тоосоогой еһоор, 133 019 хүн зонтой.
Тус уласай улас түрэ, эдэй засагай түб, гадаада худалдаанай боомто. Һүүлшын жэлнүүдтэ эрид хүгжэжэ байдаг туризм болон загаһа ангууриин һалбари ехэд хүгжэһэн.
Зүүлтэ
Категори:Мальдива Категори:Азиин ниислэлнүүд
Якутск
Якутск (Яку́тск, Дьокуускай [жукуускайя]) — Орос холбоото уласай Яхад Уласай ниислэл, 286 мянган хүнтэй хото.
Алас Дурнын холбооной тойрогой хүн зоноороо гурбадахи томо хото (Владивосток ба Хабаровскын һүүлдэ). Мүнхэ сэбдэгэй бүһэ нютагта байрладаг эгээн томо хото мүн.
Туймаада нютагта Зүлхэ мүрэнэй баруун хүбөөндэ оршодог хото юм. 62 градусай үргэригһээ хойто тээ байрладаг һаа, зундаа «сагаан һүни» богони хугасаатай, үбэлдөө (12 һарада) хоногой наратай саг миин лэ 3-4 саг болоно. Нютаг дэбисхэрынь — 122 км².
Зүүлтэ
Категори:Саха (Яхад) Улас Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Баден-Вюртемберг
Баден-Вюртемберг (Герман: Baden-Württemberg; ), БВ гү, али БаВю, болбол Германиин баруун-урда хэсэгтэ оршохо Германиин можо (Бундесланд) ба Райнай зүүн хэсэгтэ, Германиин баруун хилын урда хэсэгые Францитай холбодог.
Хабсагайта уула
Хабсагайта уула (Rocky Mountains) — Хойто Америкын баруун хэһэгтэ байрлаха, Канадын Британиин Колумби можоһоо АНУ-ай Нью-Мексико можо хүрэтэр ниитэ 4,800 км үргэлжэлхэ уулануудай системэ (нюрга) юм. Ноён орьёлынь далайн нюрууһаа дээшэ 4,401 метр үргэгдэһэн Эльберт уула (АНУ-ай Колорадо можо) болоно.
Холбооһон
Категори:Уулын шэлэнүүд Категори:Хойто Америкэ
Орос-Япон дайн
Орос-Япон дайн (日露戦争, にちろせんそう, Русско-японская война, 1904 оной 2 һарын 8 – 1905 оной 9 һарын 5) — Оросой эзэнтэ гүрэн, Японой эзэнтэ гүрэнэй Манжуур, Солонгостохи империалис ашаг һонирхолой зүршэлдөөнһөө боложо гараһан дайн юм. Дайнай гол үйлэ ажалалга Урда Манжуур, илангаяа Ляодунгай хахад арал, Мүгдэнгэй оршом, мүн Солонгос, Японой оршом, Шара тэнгисэй уһанда ябагдаба.
Ородууд тэнгисэй сэрэг, худалдаан наймаанай зорилгоёо хангахын тулада Номгон далайда гараха, үбэл хүлдэдэггүй порттой болохые үргэлжэ хүсэһээр ерэһэн. Тэдэнэй Номгон далайда гараха гол гараса Владивосток миин лэ зунда ашаглаха боломжотой байһан ушар, Порт-Артур жэлэй турша ашаглагдадаг боомто абаба. Япон-Цин дайнай һүүлдэ 1903 онһоо Оросой хаанта засаг, Японой таланууд үрэ дүнгүй хэлэлсээрнүүд хэжэ байгаа. Японшууд өөһэдын Солонгостохи нүлөөгөө хадагалхын тулада дайниие һунгаһан. Ородуудшье дотоодо хэдэ хэдэн удаа томо хэмжээнэй ажал хаялта гараад байһан тула дайн засагай газарта эсэргүү хандалгые джингоис патриотис үзэл рүү шэглүүлжэ шадана гээд бодожо байгаа.
Дэлхэй дахинай таамаглаагүй ябадал боложо, үндыжэ байһан японшууд мангад хүсэндэ эсэргүү дараалһан илалтанууд байгуулһан юм. Тэдэ илалтань Зүүн Азидахи хүсэнэй харисааниие эрид хубилагдажа, Япониие дэлхэйн табсанда мүр зэргэсэн алхаха болоһониие элидхэһэн ябадал байгаа. Дайнда илагдаһан ябадалынь Орос эзэнтэ гүрэниие илзарһан засагай газарта эсэргүү үргэн олониие хамарһан тэмсэл хүргэжэ, Оросой 1905 оной хубисхал гараһан бэлэй.
Тус дайн 1905 оной 9 һарын 5-да Портсмутай хэрээгээр дүүргэбэ. Дайнай үрэ дүндэ Солонгосой хахад аралда Японой хиналта тогтоһон ба Сахалин аралай урда хэһэг, Урда Манжуурай түмэр замые Япон мэдэлдээ абаһан байгаа.
Микронезиин Холбооной Улас
Микронезиин Холбооной Улас (Federated States of Micronesia; МХУ), гү, али Микронези, болбол Океани дахи аралай улас.
Зүүлтэ
Категори:1986 ондо Океанида байгуулагдаhан Категори:АНУ-тай ассоциацитай улас *Микронезиин Холбооной Улас Микронезиин Холбооной Улас Категори:Океаниин улас Категори:Англи хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Хуушан Германиин колони Категори:Хуушан Японой колони Категори:Хуушан Испаниин колони Категори:Аралай уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Испаниин Баруун Энэдхэг Категори:1986 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
Юта
Юта (Utah) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун хэһэгтэ оршохо можо улас юм. АНУ-ай бүрилдэхүүндэ 1896 оной 1 һарын 4-ндэ нэгэдэн орожо, тус уласай 45-дахи можо улас болоо һэн. Ютагай ниитэ 2,784,572 хүн зоной 80% оршом Солт-Лейк Сити оршомой Васач Фронтдо түблэржэ оршон һуудаг тула можо уласай нютагай ехэнхи хэһэгтэнь хүн амидардаггүй хэдышье АНУ-даа 6-д орохо томо хүн зоной түблэрэл бии болоо һэн. "Юта" гэһэн нэрэ Ют хэлээр "уулын хүн зон" гэһэн удхатай, Ют обогойхид нэрэһээ гаралтай. Юта можо улас урда талаараа Аризона, зүүн талаараа Колорадо, зүүн хойто талаараа Вайоминг, хойто талаараа Айдахо, баруун талаараа Невада можо уластай хилэлнэ. Мүн Нью-Мексико можо уластай нэгэ сэгээр шүргэлсэдэг.
Юта Нэгэдэһэн уласай эгээн ехэ шүтэлгтэй можонуудай нэгэ бэлэй. Юташуудай 41%-60% Иисус Христосой Хожомой Үеын Гэгээнтэнүүдэй Церковиин (Мормоной сектэ) гэшүүн байдаг болоод Ютагай соёл, үдэр тутамай амидаралда ехэхэн нүлөө үзүүлдэг.
Тус можонь тээбэри, мэдээлэлэй технологи, шудалга, түрын үйлэшэлгэ, уул уурхай, аялал туризмын түб бэлэй. АНУ-ай Хүн Зоной Тоололгын Тобшооной дуридаһанаар Ютань 2008 оной байдалаар АНУ-ай эгээн хурдан ехэдхэжэ бай можо юм. 2000 - 2005 ондо Юта можо уласай Сент-Джорж хотонь эгээн хурдан тэлэжэ бай метрополитан бүһэ нютаг болоно.
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Субарга
Субарга — буддын шажантанай байгуулһан шабар барилга юм.
Чукоткын автономито тойрог
Чукоткын автономито тойрог ( чукчаар Чукоткакэн автономныкэн тойрог) — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Ниислэл — Анадырь хото.
Газар зүй
Баруун талаараа Саха Яхад Уласта, баруун урда талаараа Магаданай можодо ба урда талаараа Камчаткын хизаарта хилэлнэ. Зүүн зүгтэ далайгаар АНУ хилэ нэгэтэй.
Чукоткын автономито тойрогой нютаг дэбисхэр дээрэ Оросой эгээн зүүн сэгүүд байрладаг: эгээн зүүн сэг — Ратмановой арал, эхэ газарай эгээн зүүн сэг — Дежнёвэй хушуун.
Сагай бүһэ
Хизгаар Камчаткын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 12 (UTC+12), Москвагийнхаас (MSK+9) юһэн сагаар түрүүлдэг.
Зүүлтэ
Категори:Алас Дурнын холбооной тойрог