cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саха (Яхад) Улас
Саха, мүн Яхад гү, али Якути, (Якутия; Саха Сирэ), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Саха (Яхад) Улас (Республика Саха (Якутия); Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, ) — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Якутск.
Холбооһон
!
Дэлхэйн эгээн хүн зонтой хотонуудай жагсаалта
Холбооһон
Категори:Хотонууд
Джованни Боккаччо
Джованни Боккаччо (Giovanni Boccaccio; — ) Италиин Һэргэн мандалтын үеын түлөөлэгшэ ирагуу найрагша ба уран зохёолшо. Өөрынгөө үльгэр жэшээ болохо Данте ба Петраркатай хамта бүхы Европын соёлые нүлөөлбэ.
Амуници
Зүүлтэ
Категори:Дайн
Аянгалһан үгэ
Категори:Хэлэзүй
Банзарай Доржо
Банзарай Доржо (1822, Сэлэнгын тала нютагай дүүмэ — 1855, Эрхүү хото), Буряадай түрүүшын Европынхи һуралсалтай эрдэмтэн, арбан жэл һуража, Хяагтын ород-монгол һургуули, тиигээд Казаниин гимнази, һүүлээрнь ехэ һургуули дүүргээ; гол зохёолнуудынь: «Монголшуудай харын шажан гү, али бөө мүргэл», «Сагаан һара – монголшуудай шэнэ жэлэй һайндэр», «Чингис хаанай аша Исунке тайжын хүшөө дээрхи монгол бэшэгэй тайлбари» г. м. 33-тайдаа наһа бараа һэн.
Зүүлтэ
Категори:Буряадай эрдэмтэд
Баргажан-Түхэм
Баргажан-Түхэм — болбол Буряад-Монгол арадай элинсэгэй эртэ урда сагта һууһан, Байгал нуурые тойрон шадарлаһан нютаг. Тэндэ хори-түмэд, барганар гэхэ мэтэ угсаатан һуудаг байгаа. Тэдэнэй баруун хүршэнэр ойрадууд, мүн зарим баяд, мэргид, тайчуудтай хамта тэдэнэр «ойн иргэн» (зон) гэжэ нэрлэгдэдэг байһан гэдэг.
Категори:Буряад түүхэ
Убых хэлэн
Убых хэлэн (өөрын нэрэ a-twaxə, twaχəbza) — хэлэнүүдэй ур гарбалай ангилалай ёһоор абхаз-адыг бүлэдэ хамаарһан һүнэһэн хэлэн юм. 1990-ээд он болотор убыхууд хэлэһэн хэлэн байгаа. Һүүлшын түрэл хэлэгшэ Тевфик Эсенч гэжэ хүн 1992 ондо Түрэгтэ Хаджиосман тосхондо наһа бараа.
Ном зүй
Категори:Хэлэнүүд
Эрхүүгэй можо
Эрхүүгэй можо (Иркутская область) — Оросой холбоото уласай болон Сибириин холбооной тойрогой можо. Можын түб - Эрхүү хото.
Эрхүүгэй түүхэ
1652 ондо Иван Похабов хэжэ нэрэтэй хасаг, хасагуудай үбэлжөөнэй модон гэр (Эрхүү голой Ангар гол руу ородог адагта) үндэһэлээд бариһан байна. 1661 ондо Яков Похабов хажуудань модон хэрэм бариба. Энэ хэрэм алта наймаалха, мүн зэрлиг амитадай зөөлэн арһа буряад арадһаа абаха гэжэ хэрэглэн табигдаһан байна. Нэгэ хэды жэл болоод энэ модон хэрэм 1686 онһоо „хото“ гэжэ нэрлэдэг болобо. Сибириин харгы гэжэ нэрлэһэн Москва хүртэр ябадаг түрүүшын харгы 1760 ондо баригданхай. Бараан ехынхинь Хяагтаар гарадаг Ехэ Сайн замаар Хитад Уласһаа Орос руу оруулдаг байна. Энэл сагта Эрхүү хото, худалдаан наймаанай түб хото болоод, өөдөө гараба. Эрхүүгэй худалдаан наймаанай бараа алтанһаа, үнэтэй шулуунһаа, зөөлэн арһанһаа, модонһоо, сайһаа, торгонһоо болон бусад юмэнүүдһээ бүридэбэ.
19-дэхиин зуун жэлэй эхиндэ Эрхүү хото баруун тэһээ декабрист-эльгээһэншүүдэй газар болоод байгаа. Сэрэгшэдэй нойод, уран зохёолшод, уран зурагшад, бусад Ород Эзэлһэн Уласай нойод-дарганууд Эрхүү руу Николай I Хаанаар эльгээдэһэн байна. Тэдээнһэй боложо, Эрхүү хото эрдэм ухаанай, хүүнэй хамтын ажаһууриин түб болобо. Мүнөөшье болотор эдээнһээ (декабристнуудһаа) үлэһэн соёлой түүхэ Эрхүү баряад байна. Тэрэ сагта баригдаһан баян, уран, гоё модон гэрнүүд мүнөө болотор Эрхүүгэй түб соо байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Эрхүүгэй можо Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд
Исланд
Исланд (Ísland; ) болбол Хойто Атлантын далай дахи Хойто зүгэй аралай улас ба Европын хамагай һиирэг хүн зонтой улас юм. Ниислэл ба хамагай томо хотонь Рейкьявик юм. Рейкьявик ба уласай баруун-урда хэсэгтэ оршохо хажуудахи нютагуудта хүн зоной гурбанай хоёрһоо үлүү хубинь амидардаг.
Зүүлтэ
Категори:Европын уласууд
Сыма Цянь
Сыма Цянь ( 145 гү, али 135 он — 86 он) — Хитад түүхэ тухай «Ши цзи» (, «Түүхын бэшэгүүд») гэһэн номые бэшэһэн эртын Хитад түүхэшэн. Хань гүрэнэй ордоной Сыма Тань түүхэшэнэй бүлэдэ Лунмынь хажууда түрэһэн (оршон үеын Шэньси можын Ханьчэн сомон). Эдир наһандаа Сыма Цянь олоор аяншалжа, абадаа Хань гүрэнэй газар нютагуудай түүхэ тухай материал суглуурха туһалаа. Абынгаа үхэһэнэй һүүлдэ, 108 ондо Сымя Цянь ордоной түүхэшэнэй тушаалые залгамжалба. II зуун жэлэй һүүлшын арбаад онуудта Сыма Цянь Хитад түүхын материалнуудые ангилалаад систематизировалба. Сыма Цянь улас ороноор гушаад жэл хэрэн һалирһан болоод хүннүтэй байлдаһан жанжанииешье дахан ябадаг байһан. Хардагдаһан Ли Лин жанжаниие эзэн хаанай урда хамгаалхын тула зэмэлэгдэһэн байгаад, хүнгэлэн тайган болгохо ялые шиидхэн хүлеэбэ. Хожомынь дахин эзэн хаанай албанда дуудагдажа, эзэн хаанай канцеляриин түрүүлэгшэ болобо. Тэрэ үедэ Сыма Цянь «Ши цзи» номоо түгэсэбэ. Домогой Шара хаанһаа эхилэн Хань уласай У хаан болотор түүые 130 бүлэг 526 мянган дүрсэ үзэгөөр эмхилэн бэшэбэ. Тэрэ мүн одон ороншо байһан болон түүхые соёл, эдэй засаг, олон талаһаа бэшэһэниинь хожом Солонгос, Японой түүхэн бэшэгтэ нүлөөлбэ.
Категори:Түүхэшэд Категори:Хитадай түүхэ
Һанаанай эрхэ сүлөө
Һанаанай эрхэ сүлөө — үйлэ ажаллалгые гүйсэдхэхэ хүнэй һанаа бодолтой зорилго мэдрэмжэ юм. Эрхэ сүлөөгэй асуудал гээшэ хүн зон өөрөө тодорхойлхо эрхэтэй гү, али детерминировалагдаһан гү. Эрхэ сүлөө тухай арсалдаан Сокрадай үеһөө хойшо эхилэнхэй. Хүнэй үйлэ бүри уридһаа тогтооһон гэбэл, хүниие шагнажа гү, али зэмэлжэ болохогүй. Хариншье һаа, хүнэй эрхэ сүлөө ёһо суртахуунай үйлын «түрүүшын шалтагаан» гэһэн ойлгомжо эрдэм ухаанай тайлбариин хэрэглэсэдэ арсана.
Тус антономиин хоёр талын зааһанай дахажа, гол түлэб хоёр гүн ухаанай һанамжа бии болоһонː нэгэдэхеэр эрхэ сүлөө шалтагаатай гэдэг детерминизм ба хоёрдохёор тэрэниие буруушаадаг индетерминизм. Зорилго мэдрэмжэтэй үйлэ ажаллалгын шалтагаан болодог хүсэн зүйлые дахажа, детерминис үзэл сурталнуудай дунда «геометриин» гү, али механикын детерминизмые (Спиноза, Һоббс) ба психологиин детерминизмые (Теодор Липпс) гэжэ илгарна. Тараадаг индетерминизмые жэшээлбэл, Иоһанн Готлиб Фихте ба Мен де Биранай сургаал илгаруулжа болоно.
Зүүлтэ
Категори:Гүн ухаан
Тамчын дасан
Тамчын дасан (Даша Гандан Даржалинг, ) 1741 ондо байгуулагдаһан түүхэтэй. Энэ түбэд нэрэһээ гадна – Хүлүүн–Нуурай, Хамбын гээд мэдээжэ һэн, үшөө саашадаа Галуута нуурай дасан гээд нэрлэгдэдэг байһан түүхэтэй.
Тамчиин дасанай сахюусан – Балдан Лхама бурхан. Ямар үгэһөө энэ дасанай нэрэ бии болоһон бэ? Энэмнай иимэ удхатай: «буддын шажанай зиндаагай оршодог, ажаһуудаг газар».
Түүхэ
1809 онһоо 1930 болотор энэ дасанда Зүүн Сибириин буддын шажанай Бандида Хамба ламын ордон байһан юм.
Эгээ ехэ болохо Согшин дуганһаа гадна 1889 оной баримтануудаар, Тамчын талада 17 ехэ ба бага дуганууд оршодог байгаа. Иимэ ламанарай гэр байрануудтай, барилгануудтай ехэ бүридэмэл дасанай аймаг байһан юм.
Түүхын хуудаһануудые иража харахада, Тамчын дасан нүүгөө дасануудтаа ороходоо, эгээл аймшагтай гашуудал, зоболон даража гараһан. Юундэб гэхэдэ, энэ дасамнай өөрынгөө байдалаар, һуудалаар сагайнгаа оршондо онсо һуури эзэлдэг байһан гээшэ.
Ямар хайра гамгүйгөөр сагнай иимэ гайхамшагта дасанай барилгануудые, ордонгуудые һандаагаа гээшэб!
Ламанарай хамалганда орожо, дасанай хаагдахада. Бүхы хэрэгсэлнүүдынь, барааниинь хулгайда абтаһан юм. Энэ ушар тухай «Байгалай шадархи ажабайдал» гэһэн сонин иигэжэ дуулгана: «Августын 26-да Лавровай ударидалга доро анархистнар дасан һандааба.Хулгайшад хоёр машинаар ерэжэ, бүабаха юумыень хулгайлаад ябашаһан байгаа. Мүн тэдэнэр ламанарай хубсаһа хунар, дэгэлыень жэрхэнгүйгөөр абаад, үгы болоһон юм. Тиин бүхы хулгайлһан зөөринь хоёр сая түхэриг болобо».
1938 ондо Тамчын дасанай хаагдаһанай һүүлээр, нүгөө бүтэн үлэһэн дасанай байранууд элдэб юумэндэ хэрэглэгдэдэг байһан юм.
Мүнөө дээрээ бүхы түүхын бэрхэшээлнүүдые добан гараһан Согшин ба Шойро гэжэ хоёр дуган үлэһэн байна.
Хамалганай һүүлээр түүхын гашуудалта баримтаар зарим байрануууд соонь ГУЛАГ – БАМЛАГ гэһэн түрмэ байгуулагдаа. Тэрэ сагай байдал тухай наһатай зоной хөөрөөн, түүхын баримтанууд ехэ анхарал татана. Согшин дуганда Наушка хүрэтэр түмэр харгы барижа байһан түрмэдэ һуугшад ажаһуудаг байгаа.
Шойро гэжэ дуган 1861 ондо байгуулагдаһан юм. Түрмэдэ һуугшадай дурсалгануудаар Шойро эмнэлгын газар байһан ха. Yдэр бүри хэды хүн наһа бараха, хэды олон нүгшэһэн хүнүүдэй бэенүүдые энэ эмнэлгын байраһаа гаргадаг байгаа гээшэб…», - гэжэ тэдэнэр һанана. һүүлээрнь эндэ шубуудай байра болгоһон гээшэ. Энээн тухай 1954 оной баримтанууд иигэжэ дуулгана: «Шойро хадаа Галуута Нуурай шубуудай байрын үртөө үйлэдбэриин газар болгогдоһон байна… Тэрэ шубуудай байрлаха, үндэгэлхэ зүб гуримшуулгада тааранагүй, тиимэһээ хоёрдохи дабхарыень абажа, ханыень буулгаха хэрэгтэй…». Зүгөөр иимэ юумэн болоогүй. 2001 ондо энэ дуганай байгуулагдаһаар 140 жэл болохо һэн, тиин 1990 оной ноябриин 26-да дахин шэнээр һүзэлэгшэдтэ Шойрын үүдэн нээгдэһэн байна.
БАМЛАГта һуугшадай дурсалгануудаар нүгөөдэ дуган сонь адуун һүрэгэй байра байгаа. Түрмэдэ һуугшад буддын шажанай номуудые галдахаяа загнадаг һэн, зүгөөр тэдэнь шатажа үгэдэггүй, нуурта хаяхадань шэнгэдэггүй бэлэй. Буддын шажан шанга, тэрэ хадаа «галл соошье шатахагүй, уһансоошье шэнгэхэгүй».
1948 ондо дугануудай нэгыень аймагай ударигшадай мэдэлээр тэндэхи үйлэдбэриин комбинадта түлеэ болгожо үгтөө.
1956 ондо Тамчын дасан Улаан Yдэ хото руу зөөхэ гэһэн асуудал табигдаа. 1070-аад онуудай эхиндэ тус дасан үшөө. Хоёр, Аюуша ба Диваажин, гэжэ дугаануудаа алдана. Диваажан дуганиие Дээрэ Нарһатын музейдэ зөөһэн юм. Энэнь мүнөөшье болотор тус музейдэ байдаг.
1923 ондо Тамчын дасанда А.П. Баранников аяншалхадаа, Аюуша дуган тухай иигэжэ дуулгаһан байна: «1841 ондо Аюуша дуган бодхогдоо. Энээниие бүтэн үлэһэн фото зурагууд гэршэлнэ». 1973 оной мартын 7-до энэ дуган Новосибирск түүхын музейдэ дамжуулагдаһан байна. Абаашагдаһан дуган хорёод жэлэй туршада хэрэглэмжэгүйгөөр хэбтэжэ, тэндээ шэнэлэгдээгүй түүхэтэй. 1992 ондо Тамчын дасанай нээгдэһэнэй һүүлээр, тэрэ Новосибирск хотоһоо бусаагдаһан юм. 1996 оной ноябриин 1-дэ Аюуша дуганай шэнэ байра арамнайлагдаһан байна.
Энээнһээ урда, 1990 ондо «Алтан Сэргэ» гэһэн бугын шулуун бусагдаһан түүхэтэй. Тамчын дасанда ерэһэн һүзэгшэдтэ Согшин дуганай хажууда бахана харагдадаг һэн. Зүгөөр ямар шулуун байһыень нэгэшье хүн мэдэггүй һэн. Шойро дуганай һандаргагдаһан байрын хажууда 1989 оной сетябрь һарада энэмнай ологдоһон гээшэ. «Алтан Сэргэ» хадаа «ЦАМ» һайндэрэй таһаршагүй хубинь болоно. Энэ шулуун 12 хубида хахалагдаһан байна. Тэрэниие шэнэлэн хубилгахын тула Эрмитаж музейһээ мэргэжэлтэд ерэһэн гээшэ.
1990 оной августын 15-да «Алтан Сэргэ» урид байгша газар дээрэнь табилга болоо… Шулуун бахана дээрэ ниидэжэ байһан буганууд зурагданхай. Бугануудай толгойнуудыень 5-6 һалаануудтай эбэр гоёоно. Дээдэ буландань дүхэриг «Бугын шулуун» хадаа манай галабай урда үеын археологиин гайхамшагта хүшөө. Мэргэжэлтэдэй һанамжаар, энээнэй наһан 3300 жэл шахуу болоно. XVII- XVIII зуун жэлдэ «Алтан Сэргэ» Согшин дуганай урда тогтоогдоһон.
Түүхын баримтануудһаа ба наһатай зоной дурсалгануудһаа урда үеын түүхэ мэдэжэ абахадаа, мүнөөдэрэйнгөө ажабайдалтай зэргэсүүлжэ үзэнэбди…
Месопотами
Месопотами (Μεσοποταμία, الجزيرة‎‎, Эль-Джезира), Тигр ба Евфрат мүрэнэй хоорондо байрлаха Ойрохи Дурнын түүхын-газар зүйн нютаг юм. Эртын хоёр мүрэнэй газар нютаг гү, али мүнөөгэй Ирак, Сири уласай нютаг болохо Месопотамида гурбадугаар мянганда соёл эргэншэл бии болоһон ба түрүүшын хүсэрхэг, түүхэдэ тэмдэглэһэн эзэнтэ улас хадаа Акади байһан. Тэрэнэй һүүлдэ Ассири, Вавилоной эзэнт гүрэнүүд ноёлжо байһан ха юм. Ассири, Вавилон хадаа зэргэсэн оршожо түүхын саг хугасаанай үенүүдтэ зарим уласһаа хүсэрхэг болохо үедөө нүгөө уласые мэдэлдээ оруулдаг байба.
Түүхэ
3200-500 он хүрэтэрхи үенүүдтэ энэ нютагтахи Шумер, Лагаш, Ур, Аккад, Урук, Ашшур, Вавилон зэргэ хото уласуудаар дамжан эртын соёл эргэншэл оршон тогтоножо байһан байна. Месопотамиин хото уласуудһаа эгээн түрүүшынхиеэ хүсэрхэгжэн гаража ерэһэн хаанта улас хадаа Эртын Шумер 3500-3200 болоно. Шумерэй хаанта улас Месопотамиин доодо хэһэгтэ байрлаһан болоод газар таряалан эрхэлжэ ерэһэн түрүүн нютаг гэдэгые эрдэмтэд тогтооһон байна. Шумерэй оршон тогножо байһан түүхые эд үлгын эхэ һорболжонуудаар тогтооһон болон 2320 ондо Аккадай хаанта уласта эзэлэгдэн мүхэһэн түүхэтэй. Шумерэй хаанта улас хүн түрэлтэнэй түүхэдэ олон эд үлгын юумэнүүд болон оюунай олон үнэтэ зүйлнүүдые үлэгдэһэн. Тухайлбал, Египет, Аккад, Шумерэй дайнай үедэ тэдэ хүлгэн (колесница) торин тэргэтэ армиие анхан үүсхэһэн. Мүн он тоололой һарын литэ Шумерэй хаанта уласай үедэ бии болоһон түүхэтэй. Энэнь сааша Баруун, Зүүн зүгөөр дахинда дэлгэрһэн гэжэ шудалаашад тобшолно. Шумерэй хаанта уласай үедэ мүн бэшэг үзэгэй эгээн эртын хэлбэри дүрсэ үзэг болон үетэ бэшэг бии болобо.
Шумерэй эргэншэлэй һүүлдэ хүсэрхэгжэн гаража ерэһэн һүүлдын улас бол Вавилон улас. Аккадай улас Шумерые мүхэһэнэй һүүлдэ Месопотамида ноёрхолоо бүрин тогтоожо шадаагүй. Тэдэнтэй Ашшур, Ур, Лагаш зэргэ олон хото-уласууд хоорондоо үрдилдэжэ байгаа. Эдэһээ Вавилон улас тодорон гаража ерэһэн. Вавилон уласай түүхые Хуушан Вавилон ( 2000—1600), Шэнэ Вавилон ( VII зуун) гэжэ хоёр үедэ хубаадаг. Хуушан Вавилон улас түрэ засаглалай хамагай түрүүшын хэлбэриие бии болгоһон. Хүн түрэлхитэнэй хамагай түрүүшын бэшэгдэмэл хуулиие Хаммурапи хаан ( 1792—1750) бии болгоһон. 282 зүйл бүхы энэ бэшэгдэмэл хуулида түрэ засаг, ниигэм хүнэй харилсаае бүгэдые зохисуулхые оролдоһон байна. Энэ хуули эртын пиктографи болон дүрсэ бэшэгээр хадагалагдан үлэгдэһэн. Вавилоной энэ үеын түүхые Шумерэй түүхэтэй адли эд үлгын ээх һорболжоор шудалдаг. 1600 оной үеһөө нүүдэлшэ Халдей аймагууд Месопотамида добтолон ерэжэ Вавилоной хаанта улас унагааба. Халдей аймагууд Ашшур хотые түшэглэжэ өөрынгөө хаанта уласые байгуулба. Халдейшууд Месопотамиин нилээд түйбээһэн болон энэ хэһэг хугасаае «Месопотамиин хара үе» гэдэг. Энэнь нүүдэлшэдэй түүхэ зүй тогтол юм. Энэ зүй тогтол ёһоор хэһэг хугасаанай дараа Месопотами урид хожом байгаагүйгөөр үндэр хүгжэһэн. Ассириин хаанта улас II Саргон хаанай үедэ эгээн хүсэрхэг болоһон. Ашшур хото уран барилгын түб болоһон. Удха соёл шэнжэлхэ ухаан үндэр хүгжэһэн улас байгаа.
Эртын Месопотамидахи эгээн һүүлшын хүсэрхэг хаанта уласынь Вавилоной хаанта улас ( 612—400) Шэнэ Вавилон улас Месопотамиин эгээн үндэр хүгжэлтэй байгаа. Барилга архетиктура, һуралсал, эрдэм ухаан, соёлой хубида бусадһаа хамагай агуу улас болобо. Дэлхэйдэ алдартай Иштарай хаалга энэ уласай үедэ бүтээгдэһэн болон 400 ондо Перси угсаатанда эзэлэгдэн унагааһан байна.
Соёл
Хоёр мүрэнэй түрүүшын бэшэг үзэгынь шабар самбар дээрэ бэшээд хатаадаг байһан юм. Тухайн үеын түүхын бэшэбэринүүд маша хүнды, мүн амархан хахаржа гэмтэдэг, он сагай элэгдэл даахадаа муу, зөөбэрилхэдэ хэсүү. 2004 ондо Ирак руу американшууд добтолхо үедэ Ирагай ниислэл Багдад хотын музейһээ эртын Ассири, Вавилоной үеын түүхын дурасхалта үнэтэ бүтээлнүүд олоноор алга боложо хара захын наймаашадаар дамлан худалдагдаһаниинь харамтай зүйл болоһон.
Ном зохёол
Категори:Ойрохи Дунда Категори:Түүхэ
10 һарын 8
Арбадугаар һарын 8 — Григориин литын жэлэй 281-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 282-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 84 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Тураахин Бадар
Тураахин Бадар, Хориин 11 эсэгын галзууд эсэгын зайһан; Хориин 11 эсэгын түлөөлэгшэдые толгойлон, хазаар морёор Москва хото ошожо, Нэгэдүгээр Пётр хааниие бараалхахадань, хаан 1703 оной гурбадахи һарын 22-то зарлиг гаргажа, хори буряаднарай Монгол орон хүрэтэр нютаглажа һууха газарые заажа үгэһэн юм.
Категори:Буряад улас түрын ажаябуулагшад Категори:Буряадай түүхэ
Амнисти
Амнисти (αμνηστια — «марталга», «уушалал») гээшэ ялалуулһан хүнүүдые дээдэ улас түрын засагай уушалалай тогтоол, акт.
Зүүлтэ
Категори:Хуули ёһон Категори:Эрхэ зүй
Ишихара Шинтаро
Ишихара Шинтаро (石原 慎太郎) - Тоокёой хотын дарга.
Категори:Японууд
Шоно
Шоно (Canis lupus) зэрлиг томо амитан.
Холбооһон
Категори:Амитад
Баргажан-гуа
Баргажан-гуа, «Монголой нюуса тобшодо» бэшэгдэһэн ёһоор, Баргажан-гуа Барга-баатарай басаган, Хори-мэргэнэй һамган байгаа, харин тэрээнһээ Алан-гуа түрэһэн гэхэ. Ондоо түүхэнүүдтэ Баргажан-гуа бэдэ зоной басаган байгаа гэдэг.
Категори:Буряад түүхэ
Үхэр
Үхэр бол эбэртэ бодо малай нэгэн. Үнеэн — тэжээмэл бухын (Bos taurus taurus) эмэ амитан, зэрлиг бухын (Bos taurus) дэд зүйл; хүнды эбэртэн (Bovidae) обогтой, буха дэд обогтой. Мяханай, арһанай, һүнэй тулада ургуулагдана. Энэ зүйлэй эрэ амитад буха гэжэ нэрэтэй, залуу мал — тугал, заһаань абаһан эрэ амитад — сар гэжэ нэрэтэй. Энэ зүйл 30 хромосомотой.
Дэд зүйлэй тоолбори
Олон дэд зүйлтэй :
Зүүлтэ
Категори:Гэрэй амитад
2012 он
2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 2012 он (MMXII) гү, али Хоёр мянга арбан хоёр он хадаа нима гарагаар эхилһэн үндэр жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитиин тоолол ёһоор Манай эрин-эй 2012 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 12 дахи, 2010-д оной 3 дахи он болно.
Үхэлнүүд
Категори:Онууд Категори:21-дүгээр зуун жэл
Үйлэдэлэй системэ
Үйлэдэлэй системэ (Operating system, тобшоор ҮС) — гээшэ компьютерэй үндэһэн үйлэ ажаллалгые (үүргэ гүйсэдхэхые түсэблэлгэ, түхөөрэмжэнүүдые хиналга гэхэ мэтэ) дэмжэдэг доодо-түбшэнэй программын хангамжа юм.
Компьютерэй ажаллалгые хоёр дабхаргаһаа тогтоһон һонгинотой зүйрлэжэ болоно. «Һонгинын» эгээн дотор талада компьютерэй техникэ хангамжа (hardware) байрлаад, тэрэнэй гадуур программын хангамжын (software) дабхарга байрлана. Харин эгээн гадна талада хэрэглэгшэ уг «һонгинотой» харилсажа байна. Тиибэл, программа хангамжын дабхарай доторынь дахяад хоёр дабхаргада хубаан үзэжэ болоно:
Ондоогоор хэлэбэл, хэрэглэгшэ программануудай туһаламжатайгаар компьютертэй ажаллана. Харин программануудынь үйлэдэлэй системын туһаламжатайгаар компьютерэй техникэтэй холбогдоно. Тиимэһээ үйлэдэлэй системые компьютерэй техникын программын үргэлжэлэл гэжэ болоно. Үйлэдэлэй системэнь хэрэглэгшые, компьютерэй түхөөрэмжэнүүдтэй ажаллаха процессын талаархи нэгэдэ нэгэнгүй мэдээлэлһээ халхалжа, иигэһэнээр энэ процессые гүйсэлдүүлхэ нүһэр хүндэ ажалһаа тэрэниие сүлөөлжэ үгэдэг.
Категори:Компьютер
Акционер
Акционер — гэшүүдэй хуби дээрэ тогтоһон ажаүйлэдбэриин наймаанай г. м. хампааниин (хубисаата бүлгэмэй) хубисаагай эзэн. Хуби хүншье, хуулиин этэгээдшье акционер боложо болохо.
Узбекистан
Узбекистан (Oʻzbekiston), албан ёһоор Бүгэдэ найрамдаха Узбекистан улас (Oʻzbekiston Respublikasi), Дунда Азиин далайда гаралгагүй улас, Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Афганистан, Туркменистан табан уласаар хүреэлүүлжэ оршоно.
Акционер
Зүүлтэ
Категори:Капитализм
Узбекистан
Нютаг дэбисхэрынь 47,4 мянган км², хүн зониинь 31 573 мянган хүн (2014), энэ дунда 51%-нь хотодо ажаһуугшад (2014); узбегүүд (24 858 мянган хүн, 83 %), каракалпагууд, ородууд, татарнууд, казахууд, таджигууд, солонгос гэхэ мэтэ. Албан ёһоной хэлэн болбол узбек хэлэн. Диилэнхи хуби суннит-лалын шажантад.
Узбекистан Каракалпак автономито улас, Ташкент хото болон 12 можонуудые (viloyat) агуулна. Түрын тэригүүн — юрэнхылэгшэ. Хуули тогтоохо зургаан — меджлис. Улас ороной ехэнхи хуби Туранай набтар газар дотор оршоно, тус хотогорой ехэ хубиие Кызылкум сүл эзэлнэ. Зүүн-хойто болон урда талаар Тянь-Шань ба Гиссаро-Алайн энгэрнүүд (үндэрынь 4643 м хүрэнэ) нэмжынэ; эдэ хоорондо уулын хоорондо хонхорнууд байрлана: Ферганагай, Зеравшанай, Чирчик-Ангренай гэхэ мэтэ хонхорнууд.
Узбекистан эхэ газарай эрид таһа, хуурай сагай уларилтай. 7 һарын дундажа температура хойто хэһэгтэнь 26 °C-һаа урдада 32 °C хүрэжэ, 1 һаоада баруун-хойто хэһэгтэнь — 10 °C-һаа зүүн-урдадань 3 °C хүрэнэ. Тэгшэ газартань 80-90 мм, ууладань 1000 мм шииг нойтонтой. Гол мүрэнүүд — оролготой Амударья, Сырдарья мүрэнүүд; Арал тэнгис. Хэмэл сүнхэрэг-уһанай сангууд олон байна. Диилэнхидээ боро ба боро-хүрин хүрьһэтэй. Тэгшэ газартань сүлэй ургамалтай, уулада — талын газар, ой, уулын нуга байна. Узбекистанда 10 нөөсэ газар байна, эдэ дунда эгээн томо нөөсэ газарынь Чаткал юм. Заамин үндэһэтэнэй парктай.
Барга-баатар
Барга-баатар, энэ хадаа түмэдэй хаанай нэгэ ноёниинь байһанаа, тэрэ хаанай доторой дай үүсхэхэдэнь, Бүртэ-Шоно гэжэ хүбүүень абаад тэрьедэжэ, Байгал шадар ерэжэ, тэрэ хүбүүниинь хаан, харин Барга-баатар тэрэнэй ноёниинь болоо гэһэн түүхэтэй. Зарим ном бэшэгтэ хэлэгдэһээр, хориин арбан нэгэн эсэгын эхи табигша Хори-мэргэн Барга-Баатарай хүбүүн байжа, тэндэхи бэдэ зоной басаган Баргажан-гуа гээшые һамга абажа, тэрээнһээ Алан-гуа гараһан, харин Шаралдай, Нагатай гэжэ хоёрдохи, гурбадахи хатадһаань хориин 11 эсэгэдэ нэрэ үгэһэн хүбүүд түрэһэн байгаа.
Узбекистан
VIII зуунһаа Узбекистанай газар нютагта хойшо Бактри, Хорезм, Согд, Парфи улас гүрэнүүд байгаа. VI—IV зуунда иранай Ахеменид уласай, Македониин Александрын сэрэгүүд добтолон оробо. III—II зуунда Узбекистан Селевкид уласай, Грек-Бактриин уласай нэгэ хэһэг байгаа. II — VIII зуунда эндэ государства Кангюй, Фергана, Тохар, Эфталит, Кушан уласууд, Түрэгэй каганат байгаа. VIII зуунда Арабай халифадай эзлэгдэһэн; арабуудта эсэргүү буһалгаанууд бодобо. XIX—XIII зуунай хоорондо эндэ Саманид, Караханид, Хорезм уласууд оршобо. XIII зуунда Ехэ Монгол Уласай эзлэгдэһэн байна. XIII—XV зуунда Тэмүрэй уласай байлдан дагуулһан. XV зуунда Шейбанид узбек улас бии болобо. XVI зуунһаа Бухарын ба Хивиин, XVIII зуунай Кокандын ханлигууд оршобо. XIX зуунай 60-70-оод ондо Узбекистанай нэгэ хэһэг (Самаркандын, Ферганагай, Долоон мүрэн ба Сырдарьягай можонууд) Оросой гүрэндэ ниилүүлбэ. 1917 оной 11 һара — 1918 оной 3 һарада зүблэлтэ засагай илаһан хойно, орон нютагай ехэнхи хуби Зүблэлтэ Туркестан Автономимто Социалис Уласта оробо. 27.10.1924 Зүблэлтэ Узбек Социалис Улас бии болобо; 1925 онһоо хойшо СССР-эй холбооной улас болоһон. 1991 ондо Түрын бэе даанги байдал тухай хуулиин ёһоор тусгаар амяарлан тогтобо.
Барга-баатар
Категори:Буряад түүхэ Категори:Буряадууд
Узбекистан
Газар зүй
Узбекистан эхэ газарай саг уларилтай. Үбэлэй хүйтэн −40 °C, зунай халуун 40 °C хүрэнэ. Жэлдэ дундажаар 100 — 200 мм шииг нойтон, ууланаа 900 м хүрэтэр унадаг. Узбекистан ороной 80% сүл, 10% үрэжэл шэмэтэй. Нютагай баруун болон түб бэеэр алдарта Кызылкум (Улаан элһэн), баруун урда талаар Каракумай заха байна. Зүүн талада үрэжэл шэмэтэ Ферганагай хотогор байна. Узбекистан юрэнхыдөө набтар газар, зүүн хойто талаар харин Тэнгэри уула (Тянь-Шань), зүүн урда талаар Памирай хушуу үргэнэ. Эндэхи Гиссаро-Алайда эгээн үндэр Хазрет-Султан (хуушарһан КПСС-эй XXII ехэ хуралай нэрэмжэтэ орьел, 4,643 м) уула сүндэрлэнэ. Сырдарья мүрэн һунашан дайраад гарадаг бол Амударья баруун урда хилээр урсаад Аралда шудхадаг. Туркменистан хилэ дээрэ эгээн набтар сэг Сарыкамыш (12 м) гэжэ томо нуур тогтоһон. Мүн Устюртын үндэрлиг, Мирзачулиин тала, Айдаркуль нуурые илгаран гарана.
3000 зүйлэй үбһэн ургамал, 80 зүйлэй модон ургадаг. 5 хуби хүрэхэгүй ойтой. Каракуль хонин, сагаан зээрэн, бүхэн, хүрин баабгай, шоно, үнэгэн, дорго, зэрлиг гахай зэргэ 40 зүйлэй хүхэтэн, тагтаа, бүргэд, шонхор гээд 400 зүйл шубуун байна.
Ашагта малтамалай талаар, газарай тоһон, шатадаг хии, нүүрһэн, алтан, уран, мүнгэн, зэд, түмэрэй хүдэр, молибденэй нөөсэтэй.
Гүрэнэй түрын бодолго
Узбекистан — болбол юрэнхылэгшын эрхэ мэдэл добуу бүгэдэ найрамдаха засагтай, нэгэдэмэл түрын байгууламжа бүхы улас юм. 1989 онһоо Ислам Каримов түрэ засагай тэригүүн, уласай юрэнхылэгшээр ажаллажа байна. Уласай юрэнхылэгшые 7 жэл бүри бүхы арадай һаналаар һунгадаг. 2000, 2007 ондо улиран һунгагдаһан. Юрэнхылэгшэ юрэнхы сайдые томилдог. 2003 онһоо Шавкат Мирзиёев юрэнхы сайдаар хүдэлжэ байна.
Олий мажлис (Дээдэ хурал) 1995 ондо байгуулагдаһан. 100 гэшүүнтэй Сенат, 150 гэшүүнтэй Хуулиин танхим гэжэ хубаагдана. Хуулиин танхимай 150 һуудалай 15-ые байгаали оршоной газарһаа томилдог. 2010 оной һунгууляар Узбекистанай либерал-арадшалһан нам, Узбекистанай арадай арадшалһан нам, Узбекистанай үндэһэнэй һэргэл арадшалһан нам, Шударга ниигэм арадшалһан нам 135 һуудалые хубаан һууна.
Засаг захиргаанай хуубари
Узбекистан эхилээд 12 можо (viloyat), 1 автономито бүгэдэ найрамдаха улас (respublika), 1 хото (shahar), бүгэдэ 14 нютагта хубаагдажа байна.
Холбооһон
Категори:Ази Категори:Узбекистан
Цагадай
Цагадай хан (Сагадай,, 1185—1242), Чингис хаанай хоёрдохи хүбүүн болон Цагадайн улас, Цагадайн хэлэн, Цагадайн Түрэгые байгуулагша гээд үзэдэг. Тэрэ эсэгынгээ өөдэ болоһонһоо хойшо Түб Азиие наһан эсэс болотороо захирһан. Тэрэ Чингис хаанай зарлигаар Ехэ засагта хиналта табижа, гаргаһан зарлигай бэшээжэ байһаншье эсэстээ тэрэ зүбхэн Монголой эзэнтэ гүрэнэй хан сулатан зүбхэн болоһон. Харин Монголой эзэнтэ гүрэнэй хойшо үедэ тэрэнэй эзэнтэ гүрэн нилээд алдартай боложо ерэһэн.
Категори:Монголой түүхэ Категори:Монгол хаашуул
Дунай мүрэн
Дунай мүрэн — Эжэл мүрэнэй дараахи Европын хоёр дахи урта мүрэн юм. Дунай мүрэниинь Альпуудай нюруунай арын баруун урда Германи дахи голуудһаа эхэ абажа дурнада Европо руу Германи, Австри, Унгар, Словаки, Хорвати, Серби, Унгар, Австри, Унгар, Болгари, Румыни уласуудые дамжан урдажа, Хара тэнгистэ шудхадаг. Ниитэ урта 2,860 км, һаба газара талбай 817 мянган км² байдаг.
Холбооһон
Категори:Гол мүрэн
Үнэгэн
Үнэгэн (Vulpes etc spp.) зэрлиг амитан.
Категори:Амитад
Курил олтирог
Курил ольтирог (Курильские острова) гээшэ Агнууриин тэнгисэй ба Номгон далайн хилэ хизаарта, Хоккайдо аралай ба Камчатка хахад аралай хоорондо байрладаг галта уулын бүтэсэтэй аралнуудай бүлэг юм. Ехэ ба Бага Курил нюрууһаа бүридэнэ. Засаг захиргаанай талаар, Оросой Сахалинай можодо багтана. Курилай аралнуудые Оросой холбоото уласай бүхэли хиналтадаа байлгадагшье, урда үзүүриин дүрбэн аралнуудынь Японтой бүхэлидэнь байна.
Болбосорол
Һуралсал гү, али болбосорол - эрдэм, уран шадабари эзэмдэшэһэн байха удха.
Курил олтирог
Уларилынь һэрюун, муссонтой. 8 һарын дундажа температурань хойто зүгтээ 10 °С-һаа урда зүгтээ 17 °С хүрэтэр илгараад, 2 һарада дундажа температурань −7 °С. Жэлэй дундажа шииг нойтон 1000 мм, намардаа тайфун болоно. Нуураар (энэ тоодо кратер соо) ба лагунаар элдэб. Хойто аралнуудта нюурһэн ба мүшэ модон, Сибириин дабжаа нарһан ба хонин арса ургажа, дунда аралнуудта һиирэг ой (хуһан модон ба курил хулһан), урда аралнуудта ой (курил шэнэһэн модон, хулһан, сарса, агша модон) ургана. Баабгай, үен, үнэгэн, тарбаган амидарна. Орьёл дээрэ шубуудай базаарнууд бии. Загаһан (хулата загаһан, сагамхай).
Болбосорол
Болбосоролые шухам ямар түбшэндэ асуудалые абажа үзэжэ байгааһаа хамааршье өөр өөрөөр тодорхойлхо боломжотой. Хэрбээ хуби хүнэй түбшэндэ гү, али ябасуу удхаар абажа үзэбэл болбосоролонь "хүнэй өөрыгөө болбосоруулжа хүгжүүлхын тулда ухамсартайгаар хэжэ байгаа танин мэдэхэ үйлэ ажалалгаа, түүнэй үрэ дүн" гэжэ тодорхойлжо болоно. Харин ниигэмэй түвшэндэ гү, али үргэн удхаарань абажа үзэжэ байгаа тохёолдолдо болбосоролые "эргэдэй һуража болбосорхо, хүгжэхэ эрхээ эдлэхэдэнь түрэ, ниигэмэй зүгһөө дэмжэлгэ үзүүлжэ байгаа үйлэшэлгээ, түүнэй үрэ дүн" гэжэ тодорхойлжо болоно.
Курил олтирог
Кунашир аралда Курил нөөсэ газар. Гол хотонууд: Курильск, Северо-Курильск.
Болбосорол
Болбосорол олгохо орошон бүрдүүлхэнь һурган хүмүүжүүлэгшын гол ажал юм. Олон түрэлэй болбосорол байдаг:
Курил олтирог
Нэрэ
Курилай аралнуудые японшууд Цисима ольтирог (千島列島) гү, али мянган аралай ольтирог гэжэ нэрлэнэ. Курил гэһэн нэрэ айну хэлэнэй кур гү, али хүн гэһэн үгэһөө гаралтай. Юрэнь айну үндэһэтэнэй һуурижажа байһан аралнуудые иимэ эжэл адлитайгаар нэрлэжэ байба. Жэшээлбэл, Сахалиниие Куе гү, али Куйи, Хоккайдо Кай гэжэ нэрлэдэг байһан.
Болбосорол
Болбосоролой тодорхойлолтууд
Боловсролыг хүнд "олгож", "эзэмшүүлж" болдог эд зүйл мэт ойлгож ярих нь тун гэнэн зүйл. Боловсрох, сурах нь үнэндээ хувь хүн өөрөө өөрийгөө боловсруулж хөгжүүлэхийн тулд хичээж, оюун ухаанаа дайчилж ажилласны үр дүн болохоос идэвхгүй сонсож, харснаар бүтдэг үйл биш. Хэдийгээр хэн нэгэнд "боловсрол олголоо" гээд гэрчилгээ, диплом олгосон ч тэр хүн өөрөө л хичээж суралцаагүй бол боловсроогүй хэвээрээ үлдэнэ. Иймээс ингэж хэлж, ярьж, ойлголцох нь боловсрох үйлийн эзний үүргийг үгүйсгэж боловсрол эзэмшихэд нь тусалж, дэмжих хүнийх нь хандлагыг буруу тийш нь эргүүлж, шавьдаа өөрийн хүссэнээр хандаж ажиллаж болох мэт ойлголт, итгэл төрүүлдэг болох нь өнөөдрийн багш, сурган хүмүүжүүлэгчид, боловсролын удирдах ажилтнууд болон төрийн удирдлагуудын ярианаас харагдаж байдаг.
Курил олтирог
Түүхэ
Айну зон хадаа аралай жэнхэни ажаһуугшад юм. Японой булаан эзэлэлтын үрэ дүндэ тэдэ хүн зоной үсөөнхи хэһэг болоһон байна. Курилай аралнуудынь Эдо үедэ Мацумаэ обогтон ударидалгада 370 үлүү жэл оршон байгаа. Токүгава сёгунай үедэ «Гэнроку Куниэдзу» (元禄国絵図) гэһэн газарай зураг дээрэ тэмдэглэгдэжэ байгаа.
Болбосорол
Ном зохёол
Категори:Ниигэм
Курил олтирог
Түүхэ
Ородууд Курилай аралнууд руу XVIII зуун жэлдэ түрүүшынхиеэ хүрэһэн. Тэдэ олон удаа шудалгаа шэнжэлгын баг ябуулжа байһан болоод, харин хэзээшье Уруп аралай урда хэһэгтэ ошожо байгаагүй. XVIII зуун жэлдэ ородууд Итуруп арал дээрэ ерэхэдэ Токүгава сёгунай захиргаан эрьеын хамгаалалтые шангадхаха шиидбэри гаргажа байгаа. 1811 ондо Оросой ахамад Василий Головниной экипаж Кунаширта гидрографикын шудалгаа шэнжэлгэ хэхэ үедээ Намбу обогтондо баригдажа, Мацумаэ обогой захирагшанарта хүргэгдэһэн байна. Мүн Японой худалдаашан Такадаяа Кахэй Кунаширта худалдаан хэжэ байгаад ородуудта баригдаһаниинь Япон-Оросой тала хилэ тогтоохо хэлсээнээр хэхэ эхилэл болобо.
1904—1905 оной Орос–Японы дайнай үеэр Японой сүлөөндэ гараһан сэрэгэй хүн болохо Шүмшү өөрын бүлэг хүнүүдэй хамта Камчаткын эрьедэ халдаһан байна. Орос улас өөрын тусхай сэрэгэй эльгээн тэдэ бүлэг хүнүүдые бариһан байна. Уг дайнай үрэ дүндэ Японой тала Оросой мэдэлэй уһанда загаһа агнуури хэхэ эрхэтэй болоһониинь 1945 он хүрэтэр хүсэтэй байба.
1918—1925 он хүрэтэр Япон уласынь Сибириин интервенциие ябуулһан АНУ ба Европын зэбсэгтэ хүсэндэ багтажа байһан Японой арми урда Камчаткада Курилиин аралнуудай хойто хэһэг болон урда Камчаткые эзэлэн, бүри Петропавловск-Камчатскийда сохилто үгэжэ байһан байна.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда Япон буужа үгэһэнһөө гурбан хоногой һүүлдэ Улаан армаи Итуруп, Кунашир, Шикотан, Хабомай аралнуудые эзэлжэ абаһан ба 17000 үлүү нютагайхид дүрбэн гараһан байна. Эдэ аралынь одоо хүрэтэр ОХУ-ай мэдэлдэ байна.
Категори:Оросой холбоото уласай газар зүй
Эстони
Эстони (Eesti) Зүүн хойто Европодо оршодог Балтиин гурбан уласуудай хойто талынхи улас юм. Албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Эстони Улас (Eesti Vabariik) гэнэ.
Эстони 45 227 км² (дэлхэйд 132-р томо) газар нютагтай, 2010 оной үедэ 1.3 сая хүн зонтой (дэлхэйдэ 151-р олон) байһан юм. Нэгэжэ км²-дэ 29 хүн (дэлхэйдэ 181-р шэгүү) оногдожо байна. Газар нютаг, хүн зоной тоогоор харисангы жаахан уласта тоосогдоно.
Һүүлшын зуун жэлэй түүхые үзэбэл Эстони Эзэнтэ Ородые мүхэһэнэй дараа 1918 ондо дараа тусгаар тогтонолоо зарлажа, хүршэ уласуудтаа эзэлэгдэхэ шахажа, хорёод жэл тусгаар байһанай дараа Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа СССР-ээр эзэмдэгдэжэ арбан табан Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай нэгэ болоһон. Удаан сагта зоблоһоной дараа 1991 ондо СССР бутархада дахин бэе даанги улас болоһон юм.
Хүн зон
2011 оной тоололгоор хүн зоной 68,7 % (889,770)-ые эстонишууд, 24.8-ые ородууд, 6,5%-ые бусад яһа үндэһэтэ хүнүүд эзэлжэ байна. Эстонишуудай түрэлхи эстони хэлэн уласай ганса албан ёһоной хэлэн болоно. Эстони орон хэды газар нютагай байраар Балтын гэхэ болобошье эстони хэлэниинь балт түрэлэй хэлэн бэшэ харин Ураал изагуурай фин түрэлэй хэлэн болохын хубида эстонишууд финшүүдтэй үлүү хамаатай арад түмэн юм.
Эстони уласай нютаг дэбисхэр эхилээд 15 нэгэжэдэ хубаагдадаг. Эстонёор «maakond» (аймаг, уезд; county) гэхэ энэ нэгэжэ дундажаар 4 742 км² нютаг, 90 мянган хүниие харьяалдагһаа үзэбэл монголоор «аймаг» гэжэ нэрлэжэ болохо юм. Үгы гү, нарин тоосохогүйгөөр «можо» гэжэ ойлгожо болоно. Эстонидо ниислэл Таллин (2010 ондо 411 980 ажаһуугшатай байба), Тарту (103,284) гэхэ зуун мянганһаа олон хүнтэй хоёр хото байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Балтиин уласууд Категори:Хойто Европын уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:1918 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1991 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Европын уласууд
10 һарын 9
Арбадугаар һарын 9 — Григориин литын жэлэй 282-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 283-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 83 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Бадмасамбава
Бадмасамбава, лобон Бадмажуунай (,, Гуру Римбүүшэ), Буддын шажанай Түбэдтэ дэлгэржэ эхилээд байхада, Энэдхэгһээ тэндэ ошожо, шойжон сахюусаниие, мүн сам бии болгоһон. «Бадмахатан» гэжэ намтарынь, «Табан сэсэн үгэ» гэжэ номынь хуушан монгол хэлэндэ оршуулагдажа, түрүүшынхинь модон бараар хэблэгдэнхэй.
Категори:Буддын шажан Категори:Ламанар
Автодром
Автодром (авто… ба dromos — урилдаанай газар) — автомашинануудые туршажа үзэхэ, туршалдуулха газар.
Барга
Барга, мянга гаран жэлэй урда Байгал шадар байһан, мүн бүрилдэжэ эхилһэн буряад арадай ехэхэн хубинь болоһон гэдэг; табан зуугаад жэлэй саана зарим барганар Үбэр-Монгол нүүһэн байгаа. Хэлэндэнь буряадта дүтэрхы зүйл олон дээрэһээнь зарим эрдэмтэд тэрэниие барга-буряадай нютаг хэлэн гэдэг байгаа. Мүнөө олонхид тэрэниие монгол хэлэнэй диалект гэжэ тоолодог.
Категори:Монгол
Мүнгэн (металл)
Мүнгэн (Argentum үгэһээ 'Ag' гэжэ тэмдэглэгдэдэг) — гилагар сагаан үнэтэ металл юм. Атомай дугаар 47. Байгаалиин мүнгэн алтан болон бусад металлуудай шудхамал буюу минераллуудта (жэшээнь аргентит ба хлораргирит) оршодог.
Түүхэ
Хүн түрэлхитэн эртын үеһээ мүнгые хэрэглэнэ. Мүнгэн гоёл шэмэглэлдэ, амһарта, аяга шанага, худалдаанай хубида мянга мянган жэлэй турша ашаглажа, мүнгэн олон системуудай хубида һуури бологон байна. Мүнгэнэй үнэтэ металлай шанарууд уртань зүбхэн алтанай хоёрдахи абажа үзэһэн юм. Ассири болон Вавилонда мүнгэн гэжэ арюун нангин металл мүн һарын бэлиг тэмдэг боложо байһан юм. Дундада зуунай үедэ, мүнгэн, алхимикууд хороондо олондо алдаршаһан байба. Дэлхэйн II дайнай үедэ зэдэй, сагаан туулганай богони ниилүүлэлтэ ушарһаа олон үйлэдбэрилэлэй хэрэглээндэ мүнгые һолихо хүргэһэн. АНУ-ай засаглал Уэст Поинтда байһан өөрын ехэ нөөсэһээ үйлэдбэрилэлэй хэрэглэгшэдта мүнгые гаража зээлһэн.
Бодос зүйн шанар
Энэ зөөлэн, ялагар сагаан, дабтагдасатай металл металлуудай дунда хамагай ехэ сахилгаанай дамжуулха шадбартай (20 °C температурада 1,59·10−8 Ом·м хубита сахилгаанай эсэргүүсэлтэй) болон хамагай ехэ дулаан дамжуулха шадбартай (300 K температурада 429 Вт/(м·К)). Нэбтэ гэрэлдэ нимгэн мүнгэнэй ялтас нил ягаан үнгэтэй байна. Нилээд хайласагүй металл, 962 ° C хайлаха температуратай.
Химиин шанарууд
Мүнгэн гэдэг үнэтэ металл, тиихэдэнь нилээд набтар нүлөөлэлсэлгын шадабаритай, дабһанай ба уһа холиһон хүхэрэй хүшэлнуудта хайланагүй. Гэбэшье мүнгэн эһэлэй оршондо (азотой, халуун сугларуулагдаһан хүхэрэй хүшэлдэ, мүн сүлөөтэ хүшэлтүрэгшэтэй дабһанай хүшэлдэ) хайладаг:
Түмэрэй (III) хлоридта хайладаг:
Мүнгэн хүшэлтүрэгшэһээ эһэнэгүй. Нойтон агаарда мүнгэнэй сульфидые байгуулна:
Хүшэлтүрэгшэ үгы байгаад:
Сүлөөтэ галогенууд мүнгые эһэгдэнэ:
Хүхэрые болон мүнгые хамтараа халаад сульфид байгуулна.
Мүнгэн хаанай уһада (Aqua regis) хайланагүй.
Мүнгэнэй хамагай тогтууритай эһэлдэлтын зэрэг +1 юм. Аммиак байхада мүнгэн (I) уһада хайладаг [Ag(NH3)2]+ байгуулна. Мүн мүнгэн цианидууд, тиосульфатууд хамтар һуурие байгуулна. Мүнгэнэй үндэр эһэлдэлтын зэрэгууд (+2, +3) ганса хүшэлтүрэгшын нэгэдэл (AgO, Ag2O3) болон фторой нэгэдэл (AgF2, AgF3) байгуулна.
Нитрат, перхлорат, фторидһаа ондоо мүнгэнэй (I) дабһанууд уһада хайладаггүй.
Гарадаг газарууд
Мүнгэнэй ехэ гарадаг газарууд удаахи улас орондо байна:
Германи, Испани, Перу, Чили, Мексика, БНХАУ, Канада, АНУ, Австрали, Польш, ОХУ, Казахстан, Румын, Швед, Чехи, Словаки, Австри, Унгар, Норвеги. Мүн Арменида, Кипр аралда болон Сардинида мүнгэтэй газарууд байна.
2008 ондо хамтар мүнгэнэй 20 900 тонно малтажа абаһан. Малтажа абалгын ударидагшууд:
Холбооһон
Категори:Химиин элемент Категори:Металл
Яхад хэлэн
Яхад хэлэн (саха тыла) — Алтайн хэлэнэй изагуурай түрэг хэлэнэй бүлэгэй аялгуу юм.
Холбооһон
Хэлэн Категори:Хэлэнүүд
Пакистан
Мүнөөгэй Пакистан уласай оршохо газар нютагта эртын Инд хүндын эргэншил, Энэдхэг-Грекын хаанта улас тогтоножо байһан байна. Энэ газар нютаг персүүд, грекүүд, арабууд, түрэгүүд, афганууд, монголшууд зэргэ үндэһэтэнүүдтэ уридын түүхэдэ эзэлэгдэжэ байба. Пакистан 1947 он хүрэтэр Британиин ударидалга доорохи Энэдхэгэй хэһэг байгаа. Харин 1947 ондо Мухаммад Али Жиннах ба Лалашуудай суулганай ударидаһан, лалашуудта зорюулһан орон байгуулха хүдэлөөнэй үрэ дүндэ Синд, Баруун хойто заагай можо, Баруун Пенджаб, Балучистан, Зүүн Бенгал можонууд нэгэдэжэ Пакистан улас бүрилдэн тогтохо болоо. 1956 оной Үндэһэн Хууляар Пакистан лалын бүгэдэ найрамдаха улас болсон. 1971 ондо зүүн Пакистанда һалан тусгаарлахаар тэмсэһэнээр Бангладеш улас бэе даанги байдалаа олобо. Пакистанай түүхэ эдэй засагай үһэлтэ болон сэрэгэй ударидалга, улас түрын тогтоборигүй байдалай үенүүдээр тодорхойлогдоно.
Пакистан улас хүн зоноороо дэлхэйдэ зургаад жагсадаг болон лалын шажантан хүн зоноороо зүбхэн Индонезиин дараа хоёрто ородог. Энэ улас "Дараагай 11" гэгдэхэ эдэй засагтай оронуудта багтадаг. Пакистан Лалын зүблөөн байгуулга (Organization of the Islamic Conference), Урда Азиин бүһын хамтын ажаллалгын нэгэдэл (South Asian Association for Regional Cooperation), Хүгжэжэ бай 8 орон (Developing 8 Countries), Эдэй засагай хамтын ажаллалгын байгуулга (Economic Cooperation Organization) зэргэ байгуулгануудые анха байгуулһан оронуудай тоондо ороно. Мүн НҮБ, Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэл (Commonwealth of Nations), Дэлхэйн худалдаанай байгуулга, G33 хүгжэжэ бай оронууд (G33), G77 хүгжэжэ бай оронууд (Group of 77) зэргын гэшүүн болон, НАТО-гай гэшүүн бэшэ АНУ-ай шухала холбоотон болон атомай зэбсэгтэй юм.
Зүүлтэ
Категори:Ази
Хяагта
Хяагта хото - Хяагтын аймагай түб. Хүн амын тоо - 19 530 хүн (2010).
Категори:Хяагтын аймаг
Баабгай
Баабгайхид (Ursidae) гээшэ ута үһэтэй, бүдүүн хүлтэй, мяхашан томо амитад аймагай һүн тэжээлтэн амитадые хэлэнэ.
Категори:Хүхэтэн амитад
Автожир
Автожир (αὐτός «өөрөө» + γῦρος «тойрог») — агаарһаа хүндэ аад, ниидэдэг аппарат (вертолёт); мотороо зогсоошье һаа дэрээһээ сэхэ шахуу бууха шадалтай юм.
Зүүлтэ
Категори:Ниидэхэ онгосо
Лезгин Википеэди
Лезгин Википеэди (лезг: Лезги Википедия) — лезгин хэлэнэй нэбтэрхы толи бэшэгынь сүлөөтэ агуулгатай, Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензитэй бидэнэй сайн дүрын оролсоотойгоор баяшадаг нэбтэрхэй толи юм.
Холбооһон
Категори:Лезгинүүд
Хото
Хото ( — koṭṭa «бэхилэлтэ») — олон ажаһуугшадтай газар, хүн олоноор хуран сугларжа, барилга байшан согсолоон һуурижаһан томохон хэмжээнэй һуурин газар юм. Хүн зон ехэтэй һуурин газарые юрэнхыдөөнь гасаа, тосхонһоо илган хото гэхэ болобошье захирха, хуули зүйн тусхай эрхэ, түүхэн тохёолдолнуудһаа хамааран хото хэмээгдэжэ болодог.
Хотын ажаһуугшад хүдөөажахын ажал хэдэггүй. Хото гээшэ олон үндэр шабар болон шулуун барилгатай байха ёһотой. Ажаһуугшадынь худалдаа найманай, уран дархашанай, эрдэм ухаанай, сэрэгшэдэй, гүрэнэй албанай болон бусад ажал хүдэлмэри хэдэг юм.
Холбооһон
Категори:Газар зүй
10 һарын 10
Арбадугаар һарын 10 — Григориин литын жэлэй 283-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 284-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 82 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Үгэдэй
Үгэдэй хаан (, 1184—1227), Чингис хаанай болон Бүртэ-үжинэй гурбадахи хүбүүн болон Ехэ Монгол Уласай Ехэ Хаан. Үгэдэй 1229—1241 ондо хаан һууба. Тэрэ «Хаанай санда хуряаха уласай нэгэдэһэн албан татабариин хуулиие» гаргажа, Гоби сүлдэ худаг гарган, «Үншэдые тэдхэхэ сан» байгуулба.
Категори:Монголой түүхэ Категори:Монгол хаашуул
Мухар Шэбэр
Мухар Шэбэр — Мухар Шэбэрэй аймагай түб.
Дэлхэй
Дэлхэй (тэмдэг: ) — наранай аймагай гурбадахи гараг, соро ганса амидаралтай юртэмсэ юм. Дэлхэйнь 4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ бии болоһон, нэгэ дахуултай (Һара), 365.26 үдэрдэ Нараниие бүтэн тойродог). . Дэлхэйн эрьелтын тэнхэлиг 23,5° хазайһан байдаг, дэлхэй дээрэхи уларилай хубилалтын шалтагаан болоно.
Дэлхэйнь агаар мандалтай, гадаргуунь 71 % далай (уһан), үлэһэн 29 % — хуурай газар (түбинүүд, аралнууд). Дэлхэйн гадаргуунь тектоник плитануудта хубаагдаха ба тэдэгээрэнь таһаралтагүй нүүжэ (хүбжэ) байдаг. Дэлхэйнь гүн рүүгээ бүсэлүүрлэг тогтостой болоод сүм, манти, холтоһонһоо тогтоно.
Дэлхэйн бойжоролго
4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ Дэлхэй болон Hаранай аймагай бусад гарагууд, хиин манарһаа (Solar Nebula) үүдэһэн гэжэ таамаглажа байгаа болоод Дэлхэйнь эхилээд халуун хайламаг байгаад аажамаар хүрэжэ, хатуу холтоһотой болоһон байна. Дэлхэйн дахуул Һарань, Дэлхэйе Мягмар гарагтай ойролсоо хэмжээтэй бэетэ («Тейя» гэжэ нэрэлдэг) мүргэхэ үедэ үүдэһэн гэжэ таамагладаг.
Аажамаар Дэлхэйн температура 100 °C (212 °F) оршом болоход эртын агаар мандал дахи уһанай уурал конденсат болоһон, далай үүдэжэ эхилһэн байна. Агаар мандалда хүшэлтүрэгшэ, уламаар агаар мандалай дээд дабхаргад озон (O3) үүдэһэнээр, наранһаа ерэхэ ультраягаан туяа багадхажа, анханай ниилэмэл эстэй амитад, улмаар жинхэнэ олон эстэй амитад үүдэжэ эхилбэ.
Дэлхэйн гадаргуу байнга, таһаралтагүй өөршэлэгдэжэ байһан гэжэ үзэдэг. Өөрөөр хэлэбэл эхэ газарнууд нүүжэ, хоорондоо нэгэдэн супертүби үүдэгэн, дараань задаржа байһанһаа нилээд шухала супертүбинь 600—540 сая жэлэй үмэнэ бии боложо, 180 сая жэлэй үмэнэ задарһан (Гондвана, Лаврази 2 супертүби үүдхэһэн) Пангея юм. Дэлхэй дээрэ хэд хэдэн томохон мүльһэтэлгүүд ябагдаһан гэжэ таамагладаг ба эхинэйхэнь 750—580 сая жэлэй үмэнэ (Неопротерозой), һүүлынхэнь 10,000 жэлэй үмэнэ дууһаһан байна.
Дэлхэйн хүгжөөлэй түүхэдэ амида махабадай томохон задаралганууд тохёолдожо байһанһаа һүүлынхэнь 65 сая жэлэй үмэнэ болоһон үлэг гүрбэлнүүдэй мүхэл юм (Шалтагааныень дэлхэй дээр солир унаһантай холбон таамагладаг). Уг задаралгын дараагаар жажаг амитад жэшээлбэл һүн тэжээлтэн амитад эршэмтэй тархажа эхилһэн ба хэдэн сая жэлэй үмэнэ Африкын мэшэтэй түһөөтэй амитадые хоёр хүлэ дээрээ ябадаг болоһон гэжэ таамагладаг.
Дэлхэйн бүтэсэ
Наранай аймагай 4 гараг (Наранда ойрхон 4 гараг) хатуу, шулуурхаг гадаргуутай («Хүрьһэтэ гараг») болоод тэдгээрһээ Дэлхэйнь хамагай томо, ехэ нягтатай, хүсэтэй суранзан оронтой, газарай татадаг хүсэн хамагай ехэтэй гараг юм. Дэлхэйнь юрэнхыдөө үндэгэлиг бүмбэлэг хэлбэритэй болобош, үнэндээ гадаргуунь тэгшэ бэшэ ушар Дэлхэйн хэлбэриие Геоид гэжэ нэрэлнэ.
Химиин найралга
Дэлхэйн масса ойролсоогоор 5,98 ×1024 кг. Гол бүрдүүлэгшэ элементүүд түмэр (32.1 %), хүшэлтүрэгшэ (30.1 %), сахюур (15.1 %), магни (13.9 %), хүхэр (2.9 %), никель (1.8 %), кальци (1.5 %), хүнгэнсагаан (1.4 %) ба үлэхэ 1,2 % бусад химиин элементууд юм.
АНУ-ай геохимик Франк Кларкай тоосоогоор, Дэлхэйн холтоһоной 47 % хүшэлтүрэгшэ болоод ниитэ шулуулагай 99,22 % сахюур, хүнгэнсагаан, түмэр, кальци зэргэ ниитэ 11 эһэлһээ тогтодог байна.
Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ
Дэлхэйнь гүн рүүгээ үелэһэн бүтэсэтэй болоод химиин найралгынхаа хубида:
Харин Геологиин хубида литосферэ, астеносферэ, дээдэ манти, доодо манти, гадаада болон дотоодо сүм гэһэн үе дабхрагуудтай .
Сүм
Дэлхэйн дундажа нягта 5515 кг/м3, харин гадаргуугай дундажа нягта 3017 кг/м3 тула Дэлхэйн сүмые харисангуй дэлюу нягтатай гэжэ үзэдэг ба энэнь сейсмиин судалгаагаар баталагдадаг байна. Сейсмиин (шэшэргэлэлэй) S долгиной хурданай һааралтаар гадаада сүмые шэнгэн зуурмаг хэмээн баталаа. Ушарань S долгиниинь шэнгэн бэеэ нэбтэрдэггүй байна. Дэлхэйн үүдэлэй эхинэй үедэ, ойролсоогоор 4.52 тэрбум жэлэй оршом, хүндэ химиин нэгэдэлүүд дэлхэйн түбрүү һуужа гү, али бөөгнэрэн, хүнгэниинь дэлхэйн холтоһон гү, али гадаргуу руу шэлжэнэ, илгаралта ябагдаһанай үр дүндэ сүмынь үүдэһэн гэжж үзэдэг. Сүмынь үндэһэндээ түмэр (80 %), никель, мүн багахан хэмжээнэй бусад химиин элементһээ тогтоно. Эдэгээр бусад элементүүдые хүхэр, карбон, уһантүрэгшэ байха магадлалтай хэмээн үзэдэг.
Холтоһон
Геологиин үүдэнһээ, Дэлхэйн холтоһониинь Дэлхэйн хамагай гадана талын хатуу бүрхөөл (литосфериин дээдэ хэһэг) болоод базальтлаг болон боржинлиг шулуунһаа тогтоно. Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй < 1 % эзэлнэ.
Тектоникын плита
Литосферэнь тектоникын плитанууд гэжэ нэрэлэгдэхэ хэһэгүүдтэ хубаагдаһан (эбдэрһэн) байдаг болоод астеносферэ дээгүүр нүүжэ (хүбэжэ) байдаг байна. Ниитэдээ 7 томо плита, олон тооной жэжэг плитанууд байна.
Дэлхэйн гадаргуу
Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 70,8 % уһаар (Далайгаар) бүрхэгдэнэ. Далайн ёроолын гадаргуунь тэгшэ бус болоод уула нюрганууд (Далайн голшо нюруу), галта уула, хабсал, дэбисэг зэргэтэй байна. Үлдэх 29,2 % нь хуурай газар болоод сүл, тэгшэ тала, үндэр уулас зэргэ геоморфологиин олон элементүүдһээ бүрдэнэ. Хуурай газарай гадаргуугай 75 % тунамал шулуулгаар хушагдана. үлэхэ хэһэгтэнь магмын болон хубирмал шулуулаг тархана. Дэлхэйн газарай гадаргуу дээрэ хамагай үргэн тархалтатай эрдэсүүд бол кварц, хээрын жоншо, амфибол, гялтгануур, пироксен, оливин, кальцит, доломит зэргэ юм. Дэлхэйн гадаргуунь тектоник хүдэлгөөн болон элэгдэл, үгэршһээ хамааран тасаралтагүй өөршэлэгдэдэг байна.
Дэлхэйн хуурай газарай хамагай нам дор сэгэнь далайн түбшэнһөө доошо 418 м-т оршохо Һүнэһэн тэнгис, хамагай үргэгдэһэн сэгэнь 8,848 м үргэгдэһэн Эверест орьёл юм. Эхэ газар дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 686 м үргэгдэһэн байдаг.
Уһан мандал
Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай ехэнхинь уһаар бүрхэгдэһэн байдагаараа Наранай аймагайн бусад гарагуудһаа илгаатай болоод «Сэнхир Гараг» гэжэ нэрэлэгдэдэг. Дэлхэйн уһан мандал үндэһэндээ Дэлхэйн далайнуудһаа бүрдэхэ болобош, үүндэ баһа эхэ газарай тэнгис, нуур, гол мүрэн, газарай гадаргууһаа 2000 м хүрэтэр гүндэ оршохо гүнэй уһаные оруулдаг байна. Дэлхэйн хамагай гүн уһатай газар бол Номгон далайда оршохо Марианай хотигор (10,911 м гүн). Далайн дундажа гүн 3,794 м байдаг.
Далайн ниитэ масса 1.35 х 1018 тонно гү, али Дэлхэйн ниитэ массын 1/4400, эзэлхүүниинь 1,386 × 109 км³. Дэлхэй дээрхи ниитэ уһанай 97,5 % дабһатай уһан болоод үлэхэ 2,5 % сэбэр уһан юм. Сэбэр уһанай 68,7 % мүльһэн хэлбэрээр оршоно.
Далайн уһаниинь наранай энергиие ехэ хэмжээгээр шэнгээдэг ушар далайн уһанай температурын тархалтаар дэлхэйн саг уурал тодорхойлогдоно. Үүнэй тод жэшээ бол ЭНСО (El Niño-Southern Oscillation) юм.
Агаар мандал
Дэлхэйн агаар мандал гэжэ Дэлхэйн татаха хүсэндэ захирагдан, Дэлхэйн гадна талаар хүрээлэн байгаа хиин дабхргые хэлэнэ. Агаар мандалай 78 % азот, 20,95 % хүшэлтүрэгшэ, 0,93 % аргон, 0,038 % нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл, 1 % уһанай уурал болон маша бага хэмжээтэй бусад хиинүүд байна. Эдэгээр хиинүүдые ниүлүүлээд бидэ агаар гэжэ нэрэлдэг. Агаар мандалиинь Наранһаа ерэхэ ультраягаан туяае шэнгээжэ, үдэр, һүниин температурын илгаае тогтоборжуулан, Дэлхэй дээрэ амидарал байха нүхэсэлые бүрдүүлнэ.
Гaзарай гадаргуу оршомын агаар мандалай дундажа температура 15 °C байдаг.
Дэлхэйн агаар мандал бол олон дабхартай:
Һара
Һара — дэлхэйн ганса байгаалиин дахуул юм.
Дэлхэйн эрьелтэ ба орбита
Дэлхэйн тэнхэлэгэнь Наран-Дэлхэйе дайрһан хабтагайтай харисуулхада 23.5 градусаар хазайһан байха ба энэнь Дэлхэй дээрэхи үбэл зунай уларил һолигдохо шалтагаан болоно.
Ниигэмэй газарзүй
Дэлхэйн хүн амань 2006 оной 2 һарын байдалаар 6,600,000,000 байгаа болоод 2013 ондо 7 тэрбум, 2050 ондо 9.2 тэрбум хүрнэ гэһэн тоосоо байдаг. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь далай, үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь цөл (14 %), өндөр уулс (27 %) зэргэ).
2007 оной байдалаар тусгаар статустай 201 бэеэ даанхай орон, НҮБ-ын гишүүн 192 улас байна.
Гадаада холбооһон
Категори:Шэнжэлхэ ухаан Категори:Гарагууд Категори:Одон орон шудалал Категори:Наранай аймаг