cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дипломати
Дипломати гээшэ улас гүрэнэй гадаада бодолго бэелүүлхэ түрын тэригүүдэй, засагай газарай, тусхай гадаада харилсаанай эмхи зургаануудай болон тэрэнэй түлөөлэгшэдэй үйлэ ажаллалга юм. Тус нэрэ томьёон диилэнхидээ уласхоорондын дипломатиин харилсааниие тэмдэглэнэ. Ондоогоор хэлэбэл, дипломати хадаа энхэ тайбан ба дайн, соёл, эдэй засаг, худалдаан наймаан ба арсалдаан гэхэ мэтэ асуудалнууд тухай засагай газарнуудай хоорондын болон супра-уласай (уласһаа дээдэ уласуудые хинадаг байгуулганууд, жээшэнь ЕХ) харилсаае гүйсэдхэхэ үйлэ ябадал юм.
Хари гүрэнүүдээр хэлсэхэ, зүблэхэ эрхэтэй тус засагай газарай түлөөлэгшые дипломат гэнэ.
Ном зохёол
Категори:Дипломати Категори:Уласхоорондын харилсаа
Цэдэн Дон
Цэдэн-Жаб Дондупович Дондубон (1905—1938, Буряад Улас) Буряадай АССР-эй Бэшүүрэй аймагай Аяга нютагта таряашанай бүлэдэ 1905 ондо түрэһэн юм. Ерээдүйн уран зохёолшо багаһаа хойшо ухаансар һүбэлгэн, һонюушархуу юм һэн. Таба наһатай байхадаа, монгол бэшэг мэдэхэ болоһон, зургаатайдаа хоёр класстай һургуулида (табан жэл соо һурадаг) ороод, тэрэнээ 1922 ондо эрхимээр дүүргэбэ.
Энэ үедэ гэр бүлэеэ хамгаалха ганса хүниинь болоһон дээрэһээ саашаа һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ аргагүй болоһон юм. Ц. Дон шэнэ совет засаг бүхэжүүлхэ хэрэгтэ залуу наһанһаа хойшо эдэбхитэй оролсобо.
1928 онһоо Ц. Дон «Буряад-Монголой үнэн» сониной редакцида хүдэлжэ эхилээд, 1930 онһоо харюусалгата редактор болобо. Сурбалжалагшын ажал һайн зохёол бэшэхэ ехэ һургуулинь боложо үгөө һэн. Уран зохёолшо бодото байдал нюдөөрөө хаража, ниитын ажабайдалай орёо хүшэр үзэгдэлнүүдые гүнзэгыгөөр шэнжэлжэ үзэдэг байгаа.
Хурса бэлигтэй уран зохёолшо Ц. Дон оройдоо гушан гурба хүрөө һэн. Энэ богонихон наһан соогоо прозоор, шүлэгөөршье эрхим һайн зохёолнуудые бүтээжэ үрдеэ. Гадна, публицистическэ, шүүмжэлэлэй статьянуудые бэшэдэг, оршуулга хэдэг, ниитын туйлай ехэ хүдэлмэри ябуулдаг байгаа.
1935 ондо Буряад-Монголой АССР-эй арадай гэгээрэлэй комиссараар томилогдоо, 1936 онһоо 1937 он болотор Буряадай номой хэблэлдэ хүдэлһэн намтартай.
Ц. Доной «Шуһата хюдалга» гэжэ түрүүшын рассказ 1930 ондо «Тэмсэлэй шэмэг» гэжэ сэтгүүлдэ толилогдоһон юм. 1927 ондо буряадай литературын түүхэдэ эгээн тү- рүүшын туужа — «Хиртэһэн һара» гэжэ зохёолынь хэблэлһээ гараа бэлэй. Туужа соогоо автор урдын барга зан заншалай эбдэрэн түригдэжэ, шэнэ байдалда, хамтын ажалда буряад зоной орожо байһые тобойсо зураглажа шадаа бэлэй.
1935 ондо Ц. Дон «Брынзын санха» гэжэ томохон туужа, 1936 ондо «Үбгэн Жэбжээнэй Мэргэн» гэжэ үльгэр-поэмэ хэблэн гаргаа. Бэлигтэ уран зохёолшын гушаад онуудта бэшэһэн зохёолнууд ганса урдын байдал тухай юрэ хөөрөөд үнгэрнэ бэшэ, мүн мүнөөдэрэйнгөө ажабайдал зүбөөр ойлгожо, эгээн һайн һайханаа аршалан тэмсэхээр һургана гээшэ.
1937-1938 онуудай хардалга мүрдэлгын харата муухай сагта буруугаар гэмнэгдэжэ тамалуулһан, алуулһан юм.1958 ондо нэрэнь сагааруулагдаа.
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Англи хэлэн
Англи хэлэн (English language) — гээшэ баруун герман бүлын хэлэн, мүнөө хадаа дэлхэйн эгээ тарааһан хэлэн ба эгээн олон хүүнүүдэй түрэлхи хэлэн юм. Ехэ Британиин, Ирландын (ирланд хэлэтэй хамта), АНУ-гай, Канадын (франци хэлэтэй), Австралиин, Шэнэ Зеландиин, Урда Африкын Уласай, зарим Карибын арал-уласуудай болон бусад уласуудай гүрэнэй хэлэн болоно. Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын зургаан албан ёһоной ажаллалгын хэлэнүүдэй нэгэн.
Англи хэлэн хадаа 335 оршом сая хүнэй (2003 он) түрэлхи хэлэн, хитад ба испани хэлэнэй һүүлдэ дэлхэйн гурбадахи олон түрэлхи хэлэгшэдтэй хэлэн мүн, хэлэгшэдэй ниитын тоо (хоёрдохи хэлэн агуулбал) — 1.3 тэрбум хүнһөө олон (2007).
Мүнөө үеын англи хэлэн эртын англи гү, али англо-саксон хэлэнэй нэгэн аялгуугаар бии боложо, V зуун жэлэй үедэ Британида нэбтэрһэн баруун герман аялгуугаар баяжаһан хэлэн юм. Тэрэшэлэн түүхын хүгжэлэй ябасада лата болон франци хэлэнэй норманд аялгуугаар баяжажа ерэһэн байна. 1362 ондо франци хэлые халажа, англи хэлые Англиин хуули ёһоной хэлэн болгоһоор англи хэлэнэй жэнхэни һэргэлтэ эхилжэ, XIV зуун жэлдэ Англиин удха зохёолой бии бололго, XV зуун жэлэй хэблэлэй бии бололго, XVI—XVII зуун жэлэй Уильям Шекспир, Эдмунд Спенсер, Кристофер Марло гэхэ мэтын Англи удха зохёолой суута түлөөлэгшэдэй эриниие дамжан, хэлэ зүйшэ Сэмюэл Джонсоной зохёоһон англи хэлэнэй стандартшалһан дүрэм гараһаар мүнөө сагай түгэс хэлэн боложо бүрилдэһэн гэжэ үзэдэг байна.
Тараалга
Тус уласууд ба нютагуудта англи хэлэн диилэнхи хэлэн юм: Австрали, Америкын Виргиниин аралнууд, Ангилья, Антигуа ба Барбуда, Барбадос, Баһама, Белиз, Бермуда, Британиин Энэдхэгэй далайн нютаг дэбисхэр, Британиин Виргиниин аралнууд, Гаяна, Гернси, Гибралтар, Гренада, Доминика, Ирланд, Ямайка, Урда Джорджи ба Урда Сандвич аралнууд, Кайманай аралнууд, Канада, Мэн, Монсеррат, Науру, Шэнэ Зеланд, Ехэ Британи, Питкэрн, АНУ, Гэгээн Елена арал, Сент-Люсия, Сент-Винсент ба Гренадина, Сент-Китс ба Невис, Сингапур, Тринидад ба Тобаго, Тёркс ба Кайкос, Фолкландын аралнууд ба Джерси.
Бусад олон улас орондошье англи хэлэн албан ёһоной хэлэн юм. Тус уласууд Ботсвана, Гамби, Гана, Замби, Зимбабве, Энэдхэг, Камерун, Кени, Кирибати, Лесото, Либери, Мадагаскар, Мальта, Маршалл аралнууд, Намиби, Нигери Пакистан, Папуа-Шэнэ Гвиней, Пуэрто-Рико, Руанда, Самоа, Свазиленд, Сьерра-Леоне, Сингапур, Соломон аралнууд, Танзани, Уганда, Микронези, Филиппина, Фиджи, Хонконг Шри-Ланка. Урда Африкын Уласай тэгшэ 11 албан ёһоной хэлэнүүдэй нэгэн.
Англи хэлэн Америкын Нэгэдэһэн Улас болон Нэгдэһэн Хаанта Уласта албан ёһоной хэлэн бэшэ. АНУ-ай холбооной засагай газар ямаршье албан ёһоной хэлэн үгы байдагшье һаа, англи хэлэн 50 можо уласуудһаа 30 можо уласуудта албан ёһоной статустай байна.
Эртын англиин үе
Англи хэлэн V—VI зуун жэлдэ Британи арал руу нүүһэн эртын герман омог аймагуудай (англууд, саксууд ба ютууд) хэлэнһээ эхин абана. Кельт арадуудай (бриттууд ба гэлнүүд) һуурижаһан Британи руу нүүһэн эртын герман омог аймагуудай аялгуунуудай харилсан нүлөөлһэнэй үрэ дүндэ хуушан омог аймагуудай системын һуурида нютаг хэлэнүүд бии болобо.
Кельт гарбалтай зарим үгэнүүд:
Эртын англиин хэлэнэй үедэ (VII—XI зуун жэл), англи хэлэнэй дүрбэн аялгуунууд байгаа: нортумбриин, мерсиин, уэссексын ба кентын нютаг хэлэнүүд. IX—X зуун жэлэй Уэссексын хаанта уласай эдэй засагай ба улас түрын нүлөөгэй уламаар уэссексын нютаг хэлэн Англиин соёлой амидаралда шухала болобо. VI зуун жэлдэ Англида христосой шажанай нэбтэрһээр лата үзэг эртын герман рунануудые һэлгэжэ, лата хэлэн анлиин хэлэнэй лексикэдэ ехэ нүлөө үзүүлбэ. Англосаксуудай эрхэдээ оруулһан Британиин кельт хүн зоной хэлэнһээ гол түлэб газар зүйн нэрэшэл хадагалба.
Лата хэлэнэй гарбалтай зарим үгэнүүд: эдеэн, хубсаһан: соёлтой ургамал: шажан мүргэл:
Скандинавуудай добтолгын (VIII зуунай эсэс) үрэ дүндэ 1016 ондо Даниин хаанай Англиие мэдэлдэ абаһанай һүүлээр, гүрэндэ олон скандинав һууринууд бии болобо. Англи ба скандинав хэлэнүүд харилсаһан дээрэһээ мүнөөнэй англи хэлэндэ олон скандинав үгэнүүд бии боложо, хойто Англиин нютаг хэлэнүүдэй фонетикын онсолигуудые ушаруулба. Скандинав хэлэнүүдтэй холиһониинь англи хэлэндэ байһан олон грамматикын хандалгануудые бэхилэлбэ.
Скандинав хэлэнэй гарбалтай зарим үгэнүүд:
Дунда англиин үе
1066 ондо норманнууд Англиие мэдэлдэ абаһаниинь удаан сагай хоёр хэлэтэй байдалые ушаруулба. Тэрэ сагта англиин хэлэнэй гурбан гол газар нютагай аялгуунууд (хойто, түб ба урда) юрын арад түмэнэй дуугарһан хэлэн байгаашье һаа, франци хэлэн албан ёһоной хэлэн бэлэй. Удаан саг соо франци хэлые хаанай ордондо, уласай хуралда, шүүхын газарта ба һуралсалда хэрэглэһэн ушарһаа XIV зуун жэлдэ англи хэлэн франци хэлые түрижэ шадаһанай һүүлдэ франци хэлэнһээ абтаһан олон үгэнүүд үлэбэ.
Жэнхэни герман king — хаан, queen — хатан үгэнүүдһээ гадна диилэнхи улас түрын үгэнүүд франци хэлэнһээ гарбалтай:
изагууртанай сула:
сэрэгэй үгэнүүд:
шүүхын газар:
сүмын нэрэ томьёо:
Шэнэ англиин үе
Англи үндэһэтэн байгуулгын ябадалда Лондоной аялгуугай һуури дээрэ үндэһэтэнэй англи хэлэн бии болоо. XIII зуун жэлэй һүүл хахад, XIV зүүн жэлэй эхиндэ Лондоной нютаг хэлэнһээ урда аялгуугай онсолигууд үгы боложо, зүүн-түб аялгуугаар һэлгэбэ. Тус үедэ англи хэлэндэ ехэ аялганай һолилто бии болобо.
Англида хэблэл бии болоһоной (1476) ушар Лондоной нормо бэхилээд дэлгэрүүлбэ. Жээшэнь, ехэ зохёолшо Джеффри Чосер (1340—1400) лондон нютаг хэлээр бэшэбэ. XV зуун жэлһээ англи хэлэнэй зүб бэшэлгэ ба дуудалга ондоо болобо.
Зүүлтэ
Категори:Хэлэнүүд
Жэжэ булжамуур
Жэжэ булжамуур (лат. Calandrella)— зэрлиг жэжэ булжамуур шубуун.
Шубуун хэмжээ - 14 см.
Холбооһон
Категори:Шубууд Категори:Амитад
Познань
По́знань (Poznań, Posen) — баруун Польшын түб хэһэгтэ Варта мүрэнэй эрье дээрэ байрладаг хото , Ехэ Польшо можын засаг захиргаанай түб. Хүн зоной талаар Польшын табадахи томо хото мүн (2016 оной байдалаар 542 348 ажаһуугшадтай)
Мүнөө үдэр Познань хадаа Польшын томо наймаанай, ажаүйлэдбэриин болон һуралсалай түб юм. Машина бүтээлэгын, хүнэһэнэй, резинын, үнэртэ уһанай, шэлэй ба хүнгэн ажаүйлэдбэриин һалбарнууд хүгжөөһэн байна. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал, дээдэ һургуули, анагааха ухаанай академи, театрнүүд (энэ тоодо дууриин театр) бии; жэл бүри уласхоорондын яармагууд болоно. Хотын суурхаһан үзэсхэлэнтэ юумэнүүд хадаа — Үндэһэтэнэй ба Археологиин музейнүүд.
Түүхэ
Познань хадаа — Польшын эгээн хуушан хотонуудай нэгэн, Ехэ Польшын эгээн хуушан. Хаанай ордон гээшэ — XIII зуун жэлдэ байгуулһан Польшын хаашуулай эгээн хуушан һууса юм. Гэгээн Пётр ба Павелэй кафедратай собор сүмэ болобол — гүрэнэйнгөө эгээн хуушан сүмэ мүн. Хотодо уран барилгын дурасхалнууд элдэб: готикын костёлнууд, Ренессанс үеын маягай хотын захиргаан (XIII—XVI зуун жэл), XVI—XIX зуун жэлэй байшанууд.
1848 онһоо 1920 он хүрэтэр Ехэ Познань гүнлигэй орондо байгуулһан Пруссиин Познань можын засаг захиргаанай түб байгаа. Тиимэшье тус хото Ехэ Польшо гэһэн түүхын бүһэ нютагай шухала засаг захиргаанай ба түүхын түб хэбээр байна. Харин XIX зуунда (1815—1919) тус хото прусс хаан титимэй Ехэ Познань гүнлигэй ниислэл байгаад, 1870 оной һүүлдэ — Германиин эзэнтэ гүрэнэй Позен можын ниислэл. 1918—1919 ондо болоһон Познаниин буһалгаанай үрэ дүндэ Познань Хоёрдугаар Польшо Уласай бүридэлдэ оролсобо. 1939 оной 9 һарын 10-да герман сэрэгүүд хотые эзэлжэ Райхда нэмэжэ оруулба. 1944 оной 5 һарын 29-дэ англи-америкын авиациин добтолгын үедэ хото ехээр гэмтэбэ.
1945 оной 2 һарын 23-да 8-дахи гвардейн, 69-дэхи ба 1-дэхи гвардейн танкын армиин зүблэлтэ сэрэгүүд Познаниие абаба. Дайнай үедэ хотын байшан барилгануудай 55% ехээр гэмтэн һандаба.
1956 ондо Познаньдо Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Арад Уласай эзэрхүү коммунис засагта эсэргүү польшын арадай буһалгаан (мүн Познаниин зургадугаар һарын үйлэ ябадал, Poznański Czerwiec) болобо.
Вики
Вики - интэрнэт ормин болвсрулх эрдм. Мэдээллийн агуулгыг хэн ш өөрчлөх, баяжуулах болон шинээр сэдэв нээх боломжтой нэгэн төрлийн вэб хуудаһан юм. Ингэж өөрчлөлт хийхэд заавал бүртгүүлсэн байх албагүй харин өөрчлөлт хийсэн хүний нэрэний оронд таны IP хаяг бүртгэгдэнэ. Википеэди - викигийн нэг шишээ юм. Вики гэдэг - Хавай хэлээр "хурдан" гэсэн утгатай. Тер эрдмин тавснас хэлээр хеншн болон болвчн эн ормин өггциг заҺаха шадна. Нэрэ «вики» - тер эрдмөр тоссн интэрнэт юм.
Сүүр
Вики вики болюулха, көдлвр теткүл кергтө. Үлгүрнь, Википеэдидэ теткүл - Mediawiki.
Категори:Википеэди
Тороев Аполлон Андреевич
Тороев Аполлон Андреевич (1893—1981) — Буряад үльгэршэн, уран зохёолшо.
Шубуунай ниидээн дундаа хүлдэмэ январиин ханхинама хүйтэнэй үедэ Эрхүүгэй купецүүд Ангарын мүльһэн дээрэ хатарша моридой урилдаа үүдхэбэ. Боохоной нюдарган баян Трубачеев өөртэнь барлаг ябаһан Андрей Тороевой Аполлон гэжэ арбан долоотой шуран солбон залуу хүбүүндэ өөрынгөө хатаршые унуулжа энэ урилдаанда эльгээбэ. Урилдаанай үедэ Аполлон мэеэрхэлдэгшэдэй нэгэндэ морин дээрэһээ халба сохюулан унажа, нюдэнэйнгөө хараа гэмтээжэ, хаража шадахаяа болёо һэн. Энэ хохидолто урагшагүй үе хадаа 1910 ондо тохёолдоо һэн.
Аполлон Андреевич Тороев Эрхүүгэй можын Боохоной аймагай Шүнтэ нютагта 1893 оной декабриин 14-дэ түрэһэн юм. Тороевтоной бүлэ соо арбан гурбан амин хүн байжа, Аполлон хорин гурбан жэл соо нютагайнгаа баяшуулда ото барлаг ябаһан байна. Табахан наһатайдаа нюдарган баян Трубачеевтэ хүүгэдтэйнь хүмүүжүүлэгдэхээр үгтэжэ, долоон наһа хүрэхэдөө газарыень борнойлдог боложо эхилбэ.
Үзэг бэшэг мэдэхэгүй Аполлон Тороевой улас түрын үйлэ хэрэгүүдые ойлгохо, үзэл бодолойнь бүрилдэхэ хэрэгтэ өөрынгөө нютагай хүн, түрүүшын буряад отрядай командир Павел Балтахиновтай, Сибирьтэ болоһон дайнай мэдээжэ герой Нестор Каландаришвилитай танилсаһаниинь ехэхэн үүргэ дүүргэһэн юм.
Дамдинов Николай Гармаевич
Дамдинай Гармын Николай (Николай Гарма́евич Дамди́нов) (1932 январиин 6 — 1999 декабриин 12) — буряад уран бэшэгшэ, шүлэг бэшэгшэ. Буряадай АССР-эй арадай шүлэг бэшэгшэ (1973). Буряад ба ород хэлэнүүдээр бэшэдэг байһан. 1962 ондо КПСС-тэ ороһон юм.
Тороев Аполлон Андреевич
Олонхи үетэн нүхэдтөөл адли, А.Тороев урдань үльгэр, онтохонуудые миил һанаандаа хадуугаад, хожомынь ушарай дайралдахада хөөрэдэг байһан аад, Октябриин хубисхалһаа хойшо уран үгын хүсөөр ажабайдалда оролсожо, түрэл арадайнгаа баяр жаргалай, сүлөөтэ байдалай түлөө тэмсэлдэнь туһалжа үзэхэ оролдолго хэбэ. 1920 ондо «Үгытэйшүүл ба баяшуул» гэжэ зүжэг багша Николай Багаевтай хамта зохёоно. Энэнь зохёохы ажалайнь эхин болоһон юм. Тиигэжэ үльгэршэн Тороев шэнэ ёһоной үльгэршэн, совет үльгэрнүүдые эгээн түрүү зохёоһон хүн болоно.
Дамдинов Николай Гармаевич
Наһанай зам
Гармын Николай Хурумхаанай аймагай Угнасай нютагта түрэгдэһэн юм. М. Горькын нэрэмжэтэ Литературна институт Москва хотодо дүүргэһэн байгаа. 1960—1970-аад онуудта Буряадай АССР-эй уран бэшэгшэнүүдэй холбооной толгойлогшоор хүдэлһэн юм.
Николай Дамдиновай түрүүшын ном 1955 ондо хэблэгдээ. Тэрээнһээ хойшо Н. Дамдинов уран зохёолой хэрэгтэ бэлиг шадабаряа хандуулһан. «Эсэгын нэрэ», «Минии багша — Ленин», «Доржо Банзаров тухай дуун» гэжэ поэмэнүүдынь олондо мэдээжэ болонхой. «Шэнхинээтэ нарһад», «Шэнэ газар», «Талын дуун», «Мүшэтэ харгы» гэхэ мэтэ лирико-философско удха шанартай зохёолнууд хэблэгдэһэн юм. «Шэнхинээтэ нарһадай» үгэдэ тааруулжа, композитор Б. Ямпилов оратори бэшэһэн байдаг. Мүн композитор А. Андреев «Минии багша — Ленин» гэжэ поэмээрнь оратори бэшэжэ дүүргэһэн юм. Поэдэй үгэ дээрэ олон дуунууд бэшэгдэнхэй.
Тороев Аполлон Андреевич
Аполлон Тороев дуунуудаа ехэнхидээ ябууд дундаа зохёодог бэлэй. 1934 ондо А. Тороевойдо Улаан-Үдэһөө уран зохёолшо Хуса Намсараев ерэбэ. Үльгэршэнэй үльгэр, онтохон, дуунуудыень удаан шагнаад, ехэшэг темэнүүдтэ хандахыень Тороевто дурадхаа һэн.
1941 ондо Эрхүүдэ «Үльгэр, онтохонууд ба дуунууд» гэжэ номынь хэблэгдэн гараба. Энэнь А. Тороевой түрүүшын ном бэлэй. Энээнэйнь хойноһоо Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ «Совет баатар», «Партизан», «Москвае хамгаалалга», «Сталинград», «Армаан Дурмаан хоёр», «Баатар Тулаев», «Генерал Балдынов» гэжэ үльгэр поэмэнүүд, «Хорин жэл», «Шэнэ үльгэрнүүд», «Буряад онтохонууд» гэжэ суглуулбаринууд хойно хойноһоонь гараһан юм. Энэ үедэ А. Тороев СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн болоһон байгаа.
Дамдинов Николай Гармаевич
Наһанай зам
Николай Дамдиновай бэшэһэн сценаряар 1958 ондо Свердловско киностудида «Ургын һалбаржа байхада» гэжэ кинофильм табигданхай. 1967 онһоо Н. Дамдинов зүжэг бэшэжэ эхилээ һэн. Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй драмын академическэ театрай тайзан дээрэ: «Үнгэрһэн хэрэг», «Доржо Банзаров», «Илалтын дархашуул», «Декабристын бэһэлиг» гэһэн зүжэгүүдынь табигдаһан байха юм.
Николай Дамдиновай шүлэгүуд, поэмэнүүд ород хэлэн дээрэ оршуулагдажа, «Новый мир», «Дружба народов», «Огонёк», «Октябрь», «Наш современник» сэтгүүлнүүдта толилогдожо, номууд боложо согсологдон Москвада хэблэгдэһэн. Уран зохёолой хүгжэлтын асуудалнуудаар статьянуудые, тэмдэглэлнүүдые бэшэжэ, сонин, сэтгүүлнүүдтэ гаргадаг һэн. Тэдэнь сугларжа ерэхэдээ, хоёр боти ном болоһон юм: «Уран үгын хизаар», «Арадай ажабайдалай түүхэ».
Ородой поэзиин зэндэмэни жасаһаа шэлэжэ оршуулха ябадалые Н. Дамдинов уран мэргэжэлэй үндэр һургуули гэжэ тоолодог байгаа. Тиин, Александр Пушкинай «Бишыхан трагединуудые», Михаил Лермонтовэй шүлэгүүдые, Владимир Маяковскиин «Ехэл һайн» гэжэ поэмын найман бүлэгые оршуулһан байна. Шүлэгүүдынь манай Эхэ ороной олон хэлэн дээрэ оршуулагданхай, тиихэдэ Улаан-Баатарта номынь монгол хэлэн дээрэ хэблэгдээ. Николай Дамдинов 1958 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.
Тороев Аполлон Андреевич
А. Тороев «Хүндэлэлэй тэмдэг» орденоор, «Ажалда шалгарһанай түлөө», «1941-1945 онуудай Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ шэн зоригтойгоор ажаллаһанай түлөө» медальнуудаар шагнагданхай, Буряад-Монголой АССР-эй искусствын габьяата ажал ябуулагша гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй байгаа.
Дамдинов Николай Гармаевич
Наһанай зам
Н.Г. Дамдинов олониитын ажабайдалда эдэбхитэйгээр хабаадажа Буряадайнгаа ажалшадтай уулзажа, шүлэгөө уншаха дуратай, өөрынгөө түрэл уран зохёолой үмэнэһөө Москва, Киев, Волгоград, Грозный, Махачкала, Семипалатинск, Самарканд, Ереван, Псков, Кострома, Горно-Алтайск, Кызыл, Хабаровск, Шэтэ, Эрхүү хотонуудта үнгэргэгдэһэн Россиин болон бухэхолбооной поэзиин үдэшэнүүдтэ хабаадаһан намтартай. 1980 оной апрель һарада Москвагай Политехническэ музей соо Николай Дамдиновай авторска үдэшэ амжалтатайгаар үнгэрөө бэлэй. Гадна, Н. Дамдинов РСФСР-эй болон СССР-эй Уран зохёолшодой съезднүүд дээрэ үгэ хэлэһэн байдаг, мүн уласхоорондын литературна зүблөөнүудтэ (Монголдо) хабаадалсаа. 1976 оной май һарада Ази-Африкын арадуудай һаналаа нэгэдэлгын IV-хи конференцидэ Баку хотодо ошоһон юм. Тэндэ Ази-Африкын конференциин Советскэ комитедэй гэшүүн боложо һунгагдаа. Н. Дамдинов — эб найрамдал хамгаалха Буряадай республиканска комитедэй гэшүүн байһан.
1975 ондо Николай Дамдинов Буряадай АССР-эй Уран зохёолшодой холбооной правлениин түрүүлэгшээр һунгагдаа, тиихэтэй хамта, РСФСР-эй Уран зохёолшодой холбооной правлениин секретарь, СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной правлениин гэшүүн ябаһан байна.
Николай Гармаевич Дамдинов Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат, Буряадай АССР-эй арадай уран зохёолшо, РСФСР-эй Максим Горькиин нэрэмжэтэ Гүрэнэй шангай лауреат болоһон байгаа.
Тороев Аполлон Андреевич
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Дамдинов Николай Гармаевич
Наһанай зам
Тэрэ «Баргажан», «Шэнхинээтэ нарһад», «Эсэгын нэрэ», «Битва за солнце» гэжэ шүлэгүүдэй холбоонууды зохёожо гаргаһан байна. «Эсэгын нэрэ», «Харгын талаан» гэжэ поэмэнууды бэшэһэн байна. 1962 ондо А. Пушкинэй «Маленькие трагедии» гэжэ ном ород хэлэнһээ буряад руу оршуулба.
Дамдиновэй шүлэгөөр нэгэ хэды оратори зохёогдоһон байна: 1965 ондо «Шэнхинээтэ нарһад» гэжэ Б. Б. Ямпилов хүгжэмшэнтэй, ба «Минии багша — Ленин» — А. А. Андреев хүгжэмшэнтэй 1980 ондо.
СССР-эй Верховно Совеэдэй 10-дахи уряалай депутат (1979—1984).
Зүүлтэ
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Краков
Краков, Кракув, албан ёһоной нэрэ — Краков хаанай ниислэл хото (Stołeczne Królewskie Miasto Kraków, Cracovia, Krakau) — Висла мүрэнэй эрье дээрэ байрладаг Польшын хото. Хүн зониинь 761 069 ажаһуугшад (2016), хотын захатай тоолобол — 1,2 сая шахуу хүн.. Варшавын һүүлдэ хоёрдохи томо Польшын хото, Лодзьһоо томо хото. Бага Польшын можын засаг захиргаанай түб.
1038 онһоо 1596 он хүрэтэр Польшын ниислэл, 1734 оной болотор Польшын хашуулай хааншалалай газар. Түүхын дурасхалаар баян, хотын түб ЮНЕСКО-гой дэлхэйн үб. Польшын эрдэм ухаанай, соёлой ба эдэй засагай түб, туризмын алдар суута ошохо газар мүн.
Краковой түүхэ
Краков хото VIII-X зуун жэлдэ вислянуудай һуурин газарта бии болобо. XI-XVI зуун жэлдэ Польшын уласай ниислэл хото байгаа. Дунда зуунда гүрэнэйнгөө дархалалгын ба наймаанай түб. XVIII зуун жэлдэ шведүүдэй добтолго, гал түймэрэй ба тахалай үрэ дүндэ эбдэржэ ерэһэн. 1795—1809, 1846—1918 оной хоорондо Австриин Һабсбургтан обогой мэдэл доро; 1809—15 оной хоорондо Варшавын гүнлигэй, 1815—46 ондо Краковой бүгэдэ найрамдаха уласай бүридэлдэ оробо. Краковдо 1794 оной Тадеуш Костюшкогой буһалгаан эхилбэ; 1846 оной Краковой буһалгаан болобо. XIX — XX зуун жэлэй эхиндэ Галициин хубисхалта хүдэлөөнэй түб байгаа. 1939—44 оной хоорондо Краков нацис «Генерал-губернаторствын» засаг захиргаанай түб. 1945 оной 1 һарын 19-дэ зүблэлтэ сэрэгүүдэй сүлөөлэгдэһэн.
Зүүлтэ
Категори:Польшын хотонууд
Доодо Новгородой можо
Баруун-хойто зүгтэ Костромагай можо, зүүн-хойто зүгтэ Кировой можо, зүүн зүгтэ Марий Эл ба Чуваши уласууд, урда зүгтэ Мордови, баруун-урда зүгтэ Рязаниин можо, баруун зүгтэ Владимирэй ба Ивановын можо хилэ нэгэтэй байна.
Сагай бүһэ
Доодо Новгородой можо Москвагай саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +3:00 шэлжэлтэтэй. Оросто MSK гэжэ тэмдэглэгдэнэ.
Галсанов Цыденжап Галсанович
Галсанов Цыденжап Галсанович (1917 - 1992, Буряад Улас) — Буряадай уран зохёолшо, оршуулагша, публицист, үргэн арадта дэлгэрһэн олон дуунай автор Цэдэн Галсанович Галсанов 1917 оной февралиин 23-да Загарайн аймагай Элхи нютагта малшадай бүлэдэ түрөө юм. Үдэшын рабфагта, М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдай заочно таһагта һуралсаха зуураа, уран зохёолой, хэблэлэй газарнуудта ажаллажа байгаа. «Буряад үнэн» сониной редактор, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной правлениин түрүүлэгшэ, мүн бэшэшье харюусалгатай тушаалнуудта хүдэлһэн юм.
1967 ондо Литературна институдай Дээдэ литературна курс дүүргээ. «Хабар» гэжэ түрүүшынь шүлэг «Тэмсэлэй шэмэг» сэтгүүлдэ 1931 ондо толилогдоо һэн. Тэрэ гэһээр шүлэг, поэмэнүүдэй, арадай аман зохёол найруулһан, оршуулгын болон прозоор бэшэһэн 50-яад гаран номууд, тэрэ тоодо арбаад гараниинь ород хэлэн дээрэ хэблэгдээ. «Дуунууд» гэжэ түрүүшынь суглуулбари 1934 ондо гараа. Удаа дараалан «Хэзээдэ бэлэн» (1936), «Залуу наһан» (1938), «Зүрхэнэй дуунууд», «Шэнэ таряан», «Совет наран», «Байгалай долгинууд», «Ази түби дээгүүрхи толон», «Шэлэгдэмэл зохёолнууд», «Лимбын жэрьеэн», «Байгалһаа намда холо харагдадаг» болон бусад суглуулбаринууд, «Дүрбэн үдэр, гурбан һүни» (1938), «Сэсэ буляалдалга» (1940), «Чудска нуур дээрэхи сууряан» (1940), «Павел Балтахинов» (1945), «Минин дорюун нүхэд юм даа» (1960), «Багша тухай Байгалай домогууд» (1970), «Байгалай шэрэ будагууд» (1972) болон бусад поэмэнүүд хэблэгдэн гараа.
Цэдэн Галсанов буряад зүблэлтэ поэзиин уран аргануудые нилээд үргэдхэһэн юм. Буряад шүлэгтэ һүүлэй рифмэ оруулалсаһан, силлабо-метрическэ гуримаар шүлэг бэшэжэ туршаһан байна. Уянгата шүлэгүүдынь ажабайдалда халуун дураар дурлаһан охитой, бүхы һайн һайхан тээшэ уряалһан байдаг.
Цэдэн Галсанов буряад композиторнуудтай хамта хоёр зуугаад гаран дуунуудые бэшэжэ, олониинь арадай дуунууд болонхой. Ц. Галсанов хариин, ород болон зүблэлтэ классигууд В. Шекспирэй, А. Пушкинай, М. Лермонтовэй, А. Грибоедовэй, Н. Некрасовай, Т. Шевченкын, В. Маяковскиин, Дж. Джамбулай, С. Стальскиин зохёолнуудые, «Жангар», «Давид Сасунский» гэжэ үльгэрнүүдһээ хэһэгүудые оршуулһан юм.
Сонин, сэтгүүлнүүдтэ олон тоото очерк, публицистическэ статьянуудые бэшэһэн байдаг. Хүгжэмэй драматургида хүдэлжэ, «Саяанай хормойдо», «Булагай эхиндэ», «Талын дуран», «Алдарта далай» гэжэ оперонуудай либреттэ бэшэһэн байна. Һүүлэй үедэ «Галуута нуур» гэжэ роман шүлэгөөр бэшэһэн бэлэй.
Категори:Буряадай уран зохёолшод Категори:Буряадай ирагуу найрагшад
Гданьск
Гданьск (, кашубск.GduńskGduńsk, Gedanum, Dantiscum, 1308—1466 ба 1793—1945 оной хоорондо Данциг, Danzig ) — хойто Польшодо байрладаг хүн зоной талаар Польшын зургаадахи томо хото (461 935 ажаһуугшад, 2014 он). Хажуугаархи Сопот ба Гдынятай тоолобол, Труймясто — «Гурбан хото» гэһэн сая хүнтэй бөөгнэрэлые байгуулна.
Гданьск хадаа — Балтын тэнгисэй эрье дээрэ томо боомто, ажаүйлэдбэриин түб, энэ тоодо газар тоһоной химиин ба машина бүтээлгын түб (онгосо заһалга ба барилга хүгжөөһэн байна).
Түүхэ
Гданьск хото 997 ондо Гэгээн Адальберт (Войцех) Пруссида эльгээһэндэ түрүүшынхиеэ дурдагдаба. Харин археологиин малтамалай ёһоор, Гданьскта V зуун жэлһээ хойшо һуурин байрлаа.
997 онһоо 1308 он хүрэтэр Польшын мэдэл доро байгаа. 1308 оной 11 һарын 14-дэ Гданьск Тевтон орденой эзэмдэжэ Пруссида нэмэжэ оруулба. Хотын нэрэ Данциг болобо. 1361 онһоо хойшо Данциг Һанзын холбооной гэшүүн болоно.
1466 ондо Тевтон орден ба Польшын хоорондын Арбан гурбан жэлэй дайнай һүүлдэ Данциг дахин Польшын мэдэл доро орожо хуушан нэрэтэй болобо. Харин хото Польшын IV Казимир хаанһаа үргэн эрхые абажа өөртөө засаха эрхэтэй байгаа.
Дайн хоорондохи үе
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай һүүлдэ Версалиин хэрээгэй (1919) ёһоор Данциг сүлөөтэ хотын зэргэтэй боложо Үндэһэтэнэй лигын мэдэл доро байгаа. Хэрээгэй ёһоор Польшо баһал Данцигай коридор (мүн Польшын коридор) абаба. Хотын хүн зоной диилэнхи хуби германшууд байһаншье һаа, польшууд өөрынгөө һургуули, номой сан гэхэ мэтэ байгуулгатай байгаа. Тэрэһээ гадна, Версалиин хэрээгэй ёһоор Данцигай гадаада хэрэгүүд ба түмэр зам Польшын хиналтада оробо.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
1939 оной 9 һарын 1-дэ герман сэрэгүүл Польшын Шууданиие ба Вестерплатте бэхилэлтые добтолбо. Хойто үдэрөөр Гданьск Зүүн Пруссида оробо.
Потсдам конференциин ёһоор Зүүн Прусси үгы болгожо, тэрэнэй урда хэһэг Гданьсктай Польшодо үгэһэн байгаа. Герман хүн зон сааша зөөгдэһэн байгаа.
Дайнай һүүлдэ
Дайна һүүлдэ хуушан хотые һэргээжэ эхилэнхэй.
1980 ондо Гданьскта онгосо заһахын газарай ажалша электрик Лех Валенса ударидаһан «Солидарнощч» гэһэн бэеэ дааһан мэргэжэлэй холбоо бии болобо. Һүүлдэ Лех Валенса Польшын юрэнхылэгшэ болобо.
Зүүлтэ
Категори:Польшын хотонууд
Квантын механика
Квантын механика гээшэ Планкын тогтомолой хэмжээнэй физикын үзэгдэлые шудалдаг физикын һалбар эрдэм ухаан юм. Квантын механика атом болон дид-атомой хэмжээнэй можодо һунгадаг механикын онолһоо хазайдаг байна. Квантын механика үсөөхэн бага эгэл хэһэгүүд ба сасараг долгинуудай түлэб байдал мүн энерги ба материин харилсан уялдаа холбооной талаархи математика тодорхойлолтые гаргажа ерэнэ. Квантын механика хадаа квантын ороной онолой харисангүйн хизгааргүй хэлбэри юм. Квантын ороной онол квантын механика болон харисангын онол хоёрые нэгэдхээһэнээр бии болон хүгжэбэ.
Квантын механикын шэнэ һанаагаар зарим үйлэ ябаса энгын нюдөөр ажаглажа болохоор ба гэхэдээ зүбхэн энерги болон температурын онсогой (маша үндэр ба маша бага) удхануудта ажаглагдаха юм. Квантын механика гэдэг нэрэ зарим физикэ тоо хэмжээһэнүүд (quanta) зүбхэн дангаараа тогтомол бэшэ байдалаар хамааралгүй хубилагдажа байхые ажаглажа һудалһанаар гаража ерэһэн. Жэшээлбэл, атом болон тоон хэлбэритэ шэлжүүлһэн молекулын электрон хүреэнэй үнсэг хурдан. Квантын механикада долгин энерги болон матери гэһэн хоёрдомол шэнжэтэй байха ба тодорхойгүй байдалай заршам фотон, электрон болон бусад атомой хэмжээнэй объектын түлэб байдалые тодорхойлхо боломжо олгодог.
Квантын динамикын гол ойлголтонууд хадаа квантын ажаглагдагша болон квантын байдал.
Квантын динамикын гол тэгшэдхэлнүүд — Шрёдингерэй тэгшэдхэл, фон Нейманай тэгшэдхэл, Линдбладай тэгшэдхэл, Һайзенбергын тэгшэдхэл ба Паулиин тэгшэдхэл.
Квантын механикын эхинэй загбарнуудые XX зуунай эхинэй арбан жэлнүүдтэ томьёолһон байна. Зэргэ шахуу дэбшүүлһэн атомой онол болон гэрэлэй бөөмлиг шанарай онолнууд эрдэм ухааны баримтаар батлагдажа эхилжэ байһан ба эдэ тус тусдаа квантын онолой матери болон сахилгаан суранзан долгин сасаралтын талаархи дүрэ зурагые гаргажа ерэһэн. Эхин үеын квантын онолые 1920-оод оной дундуур Вернер Һайзенберг, Макс Борн, матрица механикые бүтээһэн Паскуаль Йордан, Луи де Брогли, Эрвин Шрёдингер (механика долгин), Вольфганг Паули, Сатендра Нэт Бозе (дид-атомой тоон үзүүлэлтэ) зэргэ эрдэмтэд дахин тоосоолбо. Мүн Нильс Борой Копенһагенай тайлбари ниитэдэ хүлеэн зүбшөөрэгдэбэ. 1930 ондо Дэвид Һильберт, Пол Дирак, Джон фон Нейман гурбан квантын механикада хэмжэлтые үлүү нарин тэмдэглэхэ, бодито байдалай талаархи бидэнэй статикын мэдэлгэ, ажаглагшын үүргын талаархи гүн ухаанай эрьесүүлэл зэргэ ажалнуудаараа квантын механикые улам нэгэдэмэл тодорхой хэлбэридэ оруулан томьёолһон байна. Квантын механика XX зуунда физикэ болон мэргэжэлэй бүхы һалбарнууд руу һалааалан, квантын хими, квантын электронико, квантын оптико, мүн квантын мэдээлэлэй эрдэм ухаан гэхэ мэтэ дид-һалбарнуудта хубаагдан хүгжэнхэй.
Уолфиш-Бей
Уолфиш-Бей (африкаанс Walvisbaai, англи Walvis Bay, Walfish Bay) — Африкын урда хэһэгтэ байрладаг Намибиин хото. 2001 оной хүн зон 80 мянган хүн.
Холбооһон
Категори:Намиби
Индонези
Индонези али Индонез (энэ халха-монгол хэлэнэй бусад) - Азиин орон болон улас.
Холбооһон
Категори:Ази
Анна Нетребко
Анна Нетребко — Оросой болон Австриин дууриин сопрано дуу хоолойтой дуушан.
Зүүлтэ
Категори:дуушад
Омскын можо
Омскын можо — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Сибириин холбооной тойрог болон Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Омск хото.
Сагай бүһэ
Омскын можо Омскын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +6:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +3 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+3 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.
Иордани
Йордан - Азийн орон ба улас.
Холбооһон
Категори:Ази
Вашингтон
Вашингтон гэһэн үгэ олон утгатай:
Ирак
Ирак - Азиин орон болон улас. Эндэ хоридой буряадуудай 250 жэл ажаhууhан газар наян-наваа байна, муноо болотор Ирак гурэнэй 1 аймагын болоно Наиннава гэжэ нэрэтэй.
Холбооһон
Категори:Ази
Ехэ Хорин
Ехэ Хорин (G-20) гү, али албан ёһоор Хорин гол хүгжөөһэн болон магтадаг эдэй засагуудай бүлгэм (The Group of Twenty, major advanced and emerging economies ) гээшэ дэлхэйн эгээн томо эдэй засагтай 25 оронуудһаа 19 болон Европын Холбооной засагай газарнууд түрүүлэгшэдэй болон түб банкуудай ударидагшадай бүлгэм юм. Ехэ Хориной эдэй засагуудынь ниилээд дэлхэйн дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 85 %, дэлхэйн худалдаанай 75 %-иие (эндэ ЕХ-ой дотоодын худалдаан ороно) өөртөө багтааха ба ниитэ дэлхэйн хүн зоной гурбанай хоёр ажамидарна.
Ехэ Хорин олон уласай санхүүгэй системэдэ холбоотой асуудалнуудые шиидбэрилхэдэ хамтын ажаллалга, зүблэлдөөниие үгэхэ форум юм. Олон уласай санхүүгэй тогтоборитой байдалые ханагахада ажаүйлэдбэрижэһэн ба хүгжэжэ бай уласуудай хоорондохи хэлэлсүүлгые дэмжэн шудалжа, дүгнэлтэ үгэдэг болоод ганса байгуулгын харюусаха асуудалһаа үлүү ехые хэхые оролдодог.
Гэшүүд
2008 ондо Ехэ Хориной хорин гэшүүд байна. Эдэнһээ 19 оронуудай сангын сайд, түб банкуудай ударидагшад орожо, хоридохи гэшүүниинь Европын холбооной түб банк байна.
Зүүлтэ
Категори:Ехэ Хорин
Вальпараисо
Вальпараисо - Чилиин хото.
Сантьяго
Сантьяго - Чилиин хото.
Зурагууд
Категори:Чили
Эрхүү хото
Эрхүү (Иркутск), Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын засагай захиргаанай түб, Сибириин шухала томо хотонуудай нэгэн. Эрхүү голой Ангар мүрэн руу шудхажа ородог адагта һууна.
Газар зүй
Эрхүү хото Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 5185 км, Байгал нуурһаа баруун хойшо 72 км зайда, Енисей мүрэндэ шудхажа ородог Ангар мүрэнэй эрьедэ оршдог. Эрхүүгэй Уһан сахилгаанай станциин хэһэгтэ мүрэн 580 м үргэн болодог. Хотын нэрын анхадагша удха болоһон Эрхүү гол хотын баруун урдаһаа ерэжэ Ангарта шудхадаг. Ангар хотые зүүн эрье, баруун эрье гэжэ хоёр хубаана.
Эрхүү зундаа халуун, үбэлдөө хүйтэн. 7 һарада дундажаар +18 °C, ехэдээ +37.2 °C, 1 һарада дундажаар −18 °C, туйлдаа −49.7 °C хүрэнэ.
Түүхэ
19-дэхиин зуун жэлэй эхиндэ Эрхүү хото баруун тэһээ декабрист-эльгээһэншүүдэй газар болоод байгаа. Сэрэгшэдэй нойод, уран зохёолшод, уран зурагшад, бусад Ород Эзэлһэн Уласай нойод-дарганууд Эрхүү руу Николай I Хаанаар эльгээдэһэн байна. Тэдээнһэй боложо, Эрхүү хото эрдэм ухаанай, хүүнэй хамтын ажаһууриин түб болобо. Мүнөөшье болотор эдээнһээ (декабристнуудһаа) үлэһэн соёлой түүхэ Эрхүү баряад байна. Тэрэ сагта баригдаһан баян, уран, гоё модон гэрнүүд мүнөө болотор Эрхүүгэй түб соо байдаг.
Хүн зон
Эрхүү хотодо 2013 ондо 620 мянган хүн ажа һуужа байна. 2010 оной тоололгоһоо үндэһэлбэл 91.8 процентынь ородууд, 2.3 процент буряадууд, 1,1 % украиншууд, 0,8 % татарнууд.
Холбооһон
Категори:Эрхүүгэй можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Словаки
Словаки (Slovensko ), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Словаки Улас (Slovenská republika), — болбол Түб Европдо байрладаг далайда гаралгагүй улас. Словакиинь хойто зүгөөрөө Польшо, зүүн зүгөөрөө Украина, урда зүгөөрөө Унгар, баруун урда зүгөөрөө Австри, баруун хойто зүгөөрөө Чехи уластай хилэлдэг. Ниислэл ба томоохон хотонь Братислава, хоёрдохи томо хотонь Кошице юм.
Словаки болбол үндэр хүгжэлтэй, Хүнэй хүгжөөлгын индексээр маша үндэр байра эзэлһэн улас юм. Тус уласиинь заха зээлиин эдэй засагые олониитын хамгаалалай согсо системэтэй тааруулан хэрэгжүүлжэ, эрхэтэндэ элүүр мэндын туһаламжа үйлэшэлгэеэ, үнэ түлбэригүй болбосорол, ЭЗХАХБ-да хамагай удаан салинтай эсэгэ эхын сүлөө олгохо боломжые олгодог. Словаки улас НАТО, ЕССБ, Европын Холбоо, Евробүһэ, Шенгенэй бүһэ, НҮБ, ЭЗХАХБ, ДХБ, Европын Зүблэл, Вишеградай бүлэг, ЕАБХАБ-ын гэшүүн юм. Энэнь нэгэ хүндэ ноогдохо автомашинай үйлэдбэрилэлээр дэлхэйд тэргүүлдэг; 2019 ондо ниитэ 1,1 сая үйлэдбэрилһэниинь ажаүйлэдбэриин 43%-иие эзэлжэ байна.
Засаг захиргаанай хубаалга
Словакиинь 8 аймагта хубаагдадаг ба туһа бүрие ниислэл хотоной нэрээр нэрлэһэн байдаг.
Холбооһон
Категори:Түб Европын уласууд Категори:Европын уласууд Категори:Далайда гаралгагүй уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:1993 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Христосой шажантай уласууд
Гүн хамтаралга
Гүн хамтаралга, даяаршалал буюу глобализацилга (globalizatio) гээшэ дэлхэйн улас оронууд, институдууд, байгуулганууд ба хуби хүнүүд олон һалбариин хүреэндэ (эдэй засаг, санхүү, улас түрын бодолго, хэлэн, соёл, техникэ, технологи гэхэ мэтэ) нэгэдэн нягтарха үйлэ ябаса юм. Тус нэрэ томьёо 1960-аад онуудта бии болонхой.
Гүн хамтаралгын гол шалтагаан дунда
Гүн хамтаралгын эхин үень хадаа олон Европын уласуудай колониализм юм. Тус үе далайн зам ба шэнэ газарнуудай нээгдэхэһээ эхилбэ. Олон зуун жэлэй турша Португал ба Испани гол үйлэдэгшэд байгаа. Илагдашагүй армадын уналга һүүлдэ Англи дэлхэйн түрүүлэгшэ далайн хүсэтэ гүрэн болобо. 1880 онһоо 1914 он хүрэтэр олон Европын гүрэнүүд колони бии болгожо өөрынгөө мэдэл доро оруулхые туршаба (империализмын үндэр сэг). Японой эзэнтэ гүрэн 1945 оной хүрэтэр үүниие баһа туршаба.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлдэ деколонизаци эхилэнхэй. «Африкын жэл» болоһон 1960 ондо 18 Африкын оронууд тусгаар амяарлан тогтобо. Энэ һүүлдэ экс-колонинууд ондоо оронуудтай наймаан харилсаанда орожо болобо. Хүйтэн дайнай түгэсэһэнэй һүүлдэ түмэр хүшэгэ унажа, газар зүйн улас түрэ хубилаад гүн хамтаралгада томо нүлөө үзэлбэ.
Зүүлтэ
Категори:Эдэй засаг
Коммунис гурим
Коммунис гурим гээшэ коммунизм тогтоохын түлөө пролетаринарые түлөөлдэг ганса намһаа захирагдажа засаглагдадаг улас түрэ юм. Коммунис гуримуудта намай гадна засаглаха үйлэ ябасада хабаадасадаг байгуулганууд бии, жээшэнь мэргэжэлтэнэй холбоонууд, үйлэдбэриин хороон гэхэ мэтэ.
Зүүлтэ
Категори:Коммунизм
Бремен
Бремен (Bremen ) — Германиин хото. Бремерһафентай хамта Сүлөөтэ һанзын Бремен хото гэһэн можо уласта ороно. 551 767 ажаһуугшадтайгаар Бремен Германиин арбадахи томо хото юм.
Газар зүй
Бремен хото Везер голой хоёр хүбөөгээр Хойто тэнгистэй адагһаа 60 км тухай зайда байрлана. Хуушан хотын тойрондо Дунда Везер (Mittelweser) Доодо Везер (Unterweser) боложо, үргэдээд Бременэй боомто болоно. Доодо Везерһээ баруун талын газар Везермарш гэжэ нэрлэнэ. Зүүн талада Эльбэ мүрэн ба Везер голой дундада «Нойтон гурбалжан» (Nasses Dreieck) гэһэн намаг тала байрлана.
Хотын нютаг дэбисхэр 38 км ута ба 16 км үргэн. Хотын хилын утань — 136,5 километр.
Байршалга
Бремен хото бүхы талада Доодо Саксонигаар тойроно. Баруун талаар Дельменһорст (75 672 aжаһуугшад) хотын тойрогтой ба Везермарш аймагтай (93 725 ажаһуугшад), хойто талаар Остерһольц аймагтай (112 587 ажаһуугшад) Дипһольцтой (215 648 ажаһуугшад) хилэлнэ. Тэрэнһээ гадна баруун зүг тиишэ Ольденбург хото (158 600 ажаһуугшад) ба хойто зүг тиишэ Бремерһафен (116 672 ажаһуугшад) байрлана. 1 511 198 хүн зонтой энэ хотонуудай бөөгнэрэлдэ 115 мянган хүн үдэр бүри Бремен руу ажалдаа ябажа, Бременэй ажалай заха зээлиин 48% болгоно.
Большевигүүд
Зүүлтэ
Категори:Ородой түүхэ
Лодзь
Лодзь (Łódź [wut͡ɕ] — «онгосо») — Польшын эгээн томо хотонуудай нэгэн. Гүрэнэйнгөө түб хэһэгтэ, Варшаваһаа баруун-урда зүг тиишэ 120 км зайда байрлажа, сахим ажаүйлэдбэриин томо түб юм. XIII зуун жэлдэ байгуулагдаһан, 1423 онһоо хотын зэргэтэй юм.
1999 онһоо хойшо Лодзь хадаа — Лодзиин можын засаг захиргаанай түб ба эгээн томо хото. Хотын ажаһуугшадай тоо 698 мянган хүн байгаад аажамаар хороогдожо байна (1988 ондо — 854 мянган хүн). 1990-ээд онуудта Лодзь Варшавын һүүлдэ Польшын хоёрдохи томо хото байһаншье һаа, 2000-аад онуудта Краковой һүүлдэ жагсана.
1940—1944 оной хоорондо Германиин эзэмдэлгын үеэр тус хото Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай герман жанжан Карл Лицманай нэрэмжээр Лицманштадт гэжэ нэрлэһэн байгаа. Тэрэ үедэ Лодзьто томо еврейн гетто байгаа. 1945-1948 онуудта Варшава һүйрэһэн ушарһаа Лодзь Польшын ниислэл хотын үүргые дүүргэһэн байгаа.
Түүхэ
1332 он — Lodzia гэһэн һуурин түрүүшынхиеэ дурдаһан байна.
1820 он — Константин Павловичай зарлигаар фабрикын хото боложо, 1821 ондо Нове-Място дабуунай ажаүйлэдбэри байгуулһан.
1865 он — Лодзьһоо Колюшки хүрэтэр түмэр зам барижа эхилһэн, 1865 ондо үйлэ ажаллалгада оруулба.
Мюнхен
Мюнхен (München, Minga, Monacum, Monachium) — Изар голой эрье дээрэ байрладаг урда Германиин хото, Бавари сүлөөтэ уласай ниислэл хото ба Дээдэ Бавари засаг захиргаанай тойрогой түб ба аймаг гадна хото (kreisfreie Stadt).
Лодзь
Түүхэ
1888 он — түрүүшын театр бии болобо.
Мюнхен
Хотын нэрэ хуушан дээдэ германи хэлэнэй Munichen — «ламанар» гэһэн үгэһөө гаралтай.
Лодзь
Түүхэ
1914 он — Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай түрүүшын һарануудта герман ба ород сэрэгүүдэй хоорондо Лодзиин байлдаан.
Мюнхен
Мюнхенэй ажаһуугшадай тоо — 1 542 886 хүн (2016 оной 10 һарын 31-эй байдалаар). Мюнхен хадаа Бавариин эгээн томо хото болон Берлинэй ба Һамбургын һүүлдэ Германиин гурбадахи томо хото. Мюнхендэ Бавариин засагай газар, Дээдэ Бавари засагай газар ба Мюнхенэй хотын тойрогой засагай газар байрлана.
Лодзь
Түүхэ
1919 он — Антоний Каменский ударидаһан Лодзиин можо бии болобо.
Мюнхен
Засаг захиргаанай хубаари
1992/96 оной засаг захиргаанай шэнэшлэлэй үрэ дүндэ тойрогуудай тоо 41-һээ 25 болотор хороогдоһон байгаа. Мүнөө үедэ Мюнхен засаг захиргаанай талаар 25 тойрогуудта (Bezirk) хубаана.
Лодзь
Түүхэ
1939 год — Лодзь нацистуудай эзэмдэжэ Лицманштадт дахин нэрлэгдэбэ.
1945 оной 1 һарын 18 — Улаан Армиин эзэмдэһэн.
Эхэ һорболжо
Категори:Польшын хотонууд
Мюнхен
Зүүлтэ
Категори:Германиин хотонууд Категори:Бавари
Солбоной Туяа
Дамбинов Пётр Никифорович (1892 — 1938, Буряад Улас) XX зуун жэлэй эхинэй буряад үндэhэн хүдэлөөнэй мэдээжэ ниитын ажал ябуулагша, Буряад автономиин түрүүшын хүтэлбэрилэгшэ, ирагуу найрагша, уран зохёолшо, Буряад үндэhэн уран зохёол, уран һайханай зураг, хүгжэм, үндэһэ яһатанай театр эмхидхэгшэдэй нэгэн, энэ талаар мэргэжэлтэдые бэлдэхэ хэрэгтэ хубитаяа оруулhан. Буряад үндэhэн соёл хүгжөөхэ болон дэлгэрүүлхэ талаар бэлэдхэлэй ехэхэн ажал ябуулһан габьяатай. 1937 ондо хамалганда тушаагдаад, «нармай монгол» ба «эсер» гэжэ гэмнэгдээд, 1938 ондо буудуулһан, 1957 ондо хүсэд сагааруулагдаһан байна.
Дамбинов П.Н. 1892 оной февралиин 20-до Эрхүүгэй губерниин Заглик улуста олон хүүгэдтэй үгытэй буряад айлай бүлэдэ түрэһэн юм. 8 наһатай байхадань, эжынь наһа бараа, жэл үнгэрхэдэнь эсэгэнь мордоо. Петя хүнгэн бэшэ бэрхэшээлнүүдтэй бага наһандаа дайралдаа, 8 наһатайһаа аха хүнүүдтэй поли дээрэ хүдэлжэ захалаа. Үдэр бүри хүндэ ажал хээшье һаа, тэрэ сэдьхэлээрээ доройтоогүй, харин оршон тойронхи байгаали, эсэгынгээ найман ханатай hэеы гэрэй оройдо хараасгайн жэргэхые һайхашааhаар үндыгөө. Петр Эрхүүгэй хүдөө ажахын училищи Харганын (Усть-Ордагай буряад нэрэ) хажуудахи Жердовка гэhэн hууринда дүүргэжэ, тэрэ сагта шухала хэрэгтэй багшын болон агрономой хоёр мэргэжэл шудалжа гараа. Тэрэ сагта хүндэ хэрэгтэй ямар мэргэжэл шэлэхые һайн ойлгодог байгаа. Түүхэшэдые ба хэлэ бэшэгэй мэргэжэлтэдые мүнөөнэйхидэл адли аминдань заадаггүй, харин сугтань нэгэ суг факультедтэ заадаг һэн, юундэб гэхэдэ хэлэ бэшэг мэдэхэгүй ямар түүхэшэн гарахаб гэжэ ойлгодог hэн.
Һонирхолтойнь гэхэдэ, училищида һуража байха үедөө Петр шүлэгүүдые бэшэжэ, тэндэхи ханын сониндо тэдэнээ уншагшадай hонорто дурадхадаг hэн. Эдэ зохёоhон шүлэгүүдээ ород хэлэн дээрэ бэшэдэг байгаа. Тэндэ һуража байхадаа, Петр 12 километр ябагаар Харганын буряад уран зохёолдо дуратай залуушуултай хамта Эхирэд Булагадай аймагай удха зохёолой бүлгэмдэ ябажа эхилээ. Тиихэ үедэ арадай дундаhаа гараhан эдэбхитэдэй Т. Зандановай, А. Халмашкеевэй эмхидхэһэн бүлгэмдэ залуу буряад хүбүүд бэе бэетэеэ зохеохы бэлигээрээ хубаалдажа, һаналаараа андалдажа, бэлигээ хурсадхадаг hэн. Хэнэйшье мэдэхээр, нэгэ һанал бодолтой хүнүүдэй харилсаан ерээдүйдэ бэлигтэй ударидагшадые, урагшатай хүтэлбэрилэгшэдые, элитэ зохёохы ажалшадые hурган хүмүүжүүлдэг hэн. Нүхэдынь эхилэн бэшэгшэ нүхэртөө ехэ удхатайхан «Солбонэ Туя» гэһэн далда нэрэ үгэhэн юм. Петр Дамбинов энэ Харганаагай «арадай ехэ hургуулида» алишье талаараа ургаа, хүгжөө гэхэдэ алдуу болохогүй, олоной урда үгэ хэлэхэ, хэрэг эмхидхэхэ, зохёол бэшэхэ шадабаритай болоо гэжэ тэмдэглэхэ шухала.
Энэ Харганаагай бүлгэмһөө нютагаархидай дэмжэлгэтэй Солбонэ Туя дэлхэйе эзэмдэхэ хүсэлтэй Эрхүү хото зөөжэ ерэнэ. Тэрэнэй шүлэгүүд гар бэшэмэл «Ошон» сэтгүүлэй, «Нүхэр» болон Эрхүүгэй нютагаархидай бүлгэмүүдэй гаргаһан сэтгүүлнүүдтэ хэблэгдэнэ.
П. Дамбинов Жердовск hууринай агропедучилищи дүүргэһэнэй удаа 3 жэл хүдөөдэ багшалаад, Эрхүү хото 1917 ондо нүүһэн байна. Эрхүү хотодо эршэтэй 25-тай буряад хүбүүн арад зоной дунда суутай болоһон эссернүүдэй партида ороно. Социалис-хубисхалшад Ород уласай 90% хүн зоной һонирхол элирхэйлдэг байгаа, адли тэгшэ эрхэ, сүлөөтэ байдал, һунгалта, ажалшан арадта газар хубаалга гэхэ мэтэ асуудалнуудые табидаг һэн. Тэдээндэ эсэргүү социал-хубисхалшад байгаа (РСДРП). Большевигүүд эдэбхи ехэтэйгээр өөһэдынгөө үзэл бодол арад зоной дунда дэлгэрүүлхэ гэжэ оролдодог hэн.
П. Дамбинов 1917 ондо Эрхүүгэй Бурнацкомой таhагай түрүүлэгшын орлогшоор hунгагдана. Тиихэ үедэ Бурнацком буряад үндэhэ яhатанай байдалаа өөhэдөө тодорхойлхо эрхэ олгохын тула ябадал эрхилhэн юм. Тэрэниие буряад-монгол фракциин Эмхидхэн байгуулха Суглаанай түрүүлэгшээр, Алас Дурна Уласай Арадай Суглаанай түрүүлэгшын орлогшоор hунгагдаhан юм.
1920 оной октябриин эхиндэ Петр Дамбинов Буряад-Монгол арадай хубисхалай хорооной түрүүлэгшээр, тэрэнэй hүүлдэ Шэтэ хотын Буряад-Монголой бэеэ дааhан захиргаанай түрүүлэгшээр hунгагдаhан байгаа. Шэтэдэ «Буряад-монголой эрхэ» гэhэн эгээ түрүүшын сонин хэблэжэ эхилhэн, «Буряадуудай байдалаа өөhэдөө хүтэлбэрилхэ тухай (аймагууд юундэ хэрэгтэйб?)» брошюра хэблэжэ гаргаhан юм. Тиихын хажуугаар буряад хэлэнэй hуралсалай номуудые зохёохо ажал эмхидхэhэн байгаа.
1922 оной октябриин 21-нэй hүни Петр Дамбинов бэшэшье социалис-хубисхалшадтай хамта Алас Дурна Уласай Госполитохранада тушаагдажа, Ярославль, hүүлдэнь Москва руу сүлэлгэдэ эльгээгдэhэн юм.
Эсернүүдтэй хабаатай байhандаа сүлэлгөөр ябаhанаа ойлгожо, тэрэ 1923 оной апрелиин 5-да «Правда» газетэдэ эсерэй партиhаа арсажа, Совет засагые зүбшөөhэн нээмэл бэшэг толилно. П. Дамбинов тэрэ үеын бодото байдалhаа дулдыдан, үндэhэн арадайнгаа нэгэдэлэй түлөө хүсэ шадалаа зорюулжа, hургуули, уран зохеол, театр болон үндэhэн соелоо дэлгэрүүлхэ талаар ажал ябуулха гэжэ бодоhон байгаа.
1924 ондо П. Дамбинов Буряад- Монголой АССР-эй Верхнеудинск хотын Эрдэмэй Хороондо уригдажа, улас ороноо тогтоон бүридэлдэ хубитаяа оруулжа эхилhэн юм. Тэрэ үндэhэн соел, уран зохеол, театр байгуулха талаар аргагүй ехэ хүдэлмэри эмхидхэжэ, олон hанаhан бодолнуудаа бэелүүлхые оролдодог hэн. П. Дамбинов 1930-аад онуудта эмхидхэхы болон зохеохы ажалайнгаа эгээ үндэр амжалтануудые туйлаhан, «Балта Мэргэн хүбүүн» гэhэн поэмэ, «Цырен» гэhэн туужануудые хэблэhэн юм. 1935 ондо роман бэшэжэ эхилээд, харин тэрэнээ дүүргээгүй. 1937 оной нэгэ hүни П. Дамбиновые дахин түрмэдэ хаажа, жэл хахад үнгэрhэн хойно буудуулhан юм. П. Дамбинов Эрхүү хотодо 1938 оной октябриин 14-дэ «нармай монгол», «эсер» гэжэ гэмнүүлэгдээд, наhанhаа хахасаhан юм.
П. Дамбинов түрүүшын зохёолнуудаа ородоор, hүүлдэнь буряадаар бэшэдэг болоо hэн. Тэрэнэй зохеолнууд «Буряад-Монголой үнэн» сониндо, «Соёлой хубисхал» гэhэн сэтгүүлдэ толилологдодог hэн. Тэрэнэй «Сэсэг», «Амгалан адуушан» гэhэн рассказууд олондо мэдээжэ юм.
Петр Дамбинов урданай буряадай hуудал байдал, ажахы, заншалаа алдангүй, саашань үргэлжэлүүлхэ, арад түмэнөө өөрын эрхэ байдалтай болгохо гэхэ мэтын гүнзэгы hанал бодолнуудаа бэелүүлхэеэ эрмэлзэдэг hэн.
Зүүлтэ
Категори:Буряадай уран зохёолшод
Эртэ балар үе
Эртэ балар үе (мүн түүхэһээ урда үе) гээшэ эртын түүхэ археологиин шудалдаг бэшэжэ тэмдэглэһэн түүхэһээ урдахи хүн түрэлхитэнэй эгээл хуушан саг үе юм. Эртэ балар үе 2,5 сая жэл урда түрүүшын шулуун зэбсэгые бариһанһаа бэшэгэй дурасхалнуудай бии болоһоной хүрэтэр үргэлжэлнэ. Тэрэнэй һүүлдэхи эртын үеын түүхые шудалаа һаа, ехэбшэлэн шууд буса бэшэгэй эхэ һорболжо болон археологиин эшэ үндэһэниие хэрэглэнэ.
Археолог Поль Турналь өөрын хойто Франциин агыһаа олоһон олдоборинуудые тайлбарилһанаар тус ойлголтые түрүүшын бии болгобо. Гэхэдээ тус ойлголтонь Францида 1830-аад ондо хэрэглээндэ ороһоншье һаа, англи хэлэндэ археолог Дэниэл Уилсон 1851 ондо тус ойлголтые оруулба.
Зүүлтэ
Категори:Түүхэ
Түрын эрьелтэ
Түрын эрьелтэ (coup d’état [ˌkuː deɪˈtɑː]) — улас түрэдэ эрхэ мэдэлэй хубилалта юм. Түрын эрьелтэ үндэһэн хуули болон эрхэ зүйн нормодо зүршэжэ, юрэдөө засаглалай түбүүдые хүсөөр эзэмдэжэ, түрын тэригүүн ба бусад хүтэлбэрилэгшэдые зайлуулаад (алалга гү, али тушаалгын аргаар) үргэлжэнэ.
Этимологиин ёһоор, «эрьелтэ» болон хубисхал тон адли байна: revolutio, революция — эрьелгэ, эрьюулгэ. Тиибэшье һаа, улас түрын түүхэдэ «хубисхал» гэбэл томо хэмжээнэй, удаан үргэлжэдэг үйлэ ябаса («ямар нэгэ байгаалиин, ниигэмэй гү, али танин мэдэхын үзэгдэлэй дэбжэлтэнь болоһон гүн шанарай хубилалта» ) аад, «түрын эрьелтэ» гээшэ алибаа хэмжээнэй эрхэ мэдэлэй шэлжэлгын үйлэ хэрэг юм.
Түрын эрьелтын тусхай түрэлнүүд:
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ Категори:Түүхэ
1922 он
Холбооһон
Категори:XX зуун
Үндэһэн хуулиин арадшалһан нам
Үндэһэн хуулиин арадшалһан нам (Арадай эрхэ сүлөөгэй нам, кадедүүд), 1905 - 1917 оной хоорондо байһан Оросой улас түрын нам. Программа: арадшалһан ба парламентын хаанай засаг, арадшалһан эрхэ сүлөө, Оросой эзэнтэ гүрэнэй угсаа үндэһэтэнүүдэй соёлой бэеэ даанги байдал, зарим газарай национализаци, хуули ёһоной замаар ажалшадай асуудалай шиидхэбэри. Ударидагшань — Павел Николаевич Милюков. Хэблэл — «Речь» сонин, «Арадай сүлөөгэй намай һонин мэдээн» сэтгүүл. Нэгэдүгээр ба хоёрдугаар Гүрэнэй дүмэдэ кадедүүд үлүү байгаа. Саг зуурын засагай газарай бүридэлдэшье үлүү байгаа. Октябриин хубисхалай һүүлдэ зүблэлтэ засагай газар Үндэһэн хуулиин арадшалһан намые «арадай дайсадай нам» гэжэ гүжэрдээд хорибо.
XX зуун
XX зуун жэл (хоридугаар зуун жэл) — 1901 оной 1 һарын 1-һээ эхилэн 2000 оной 12 сарын 31-ниие дууһатархи зуун жэлтэй тэнсэхэ саг хугасаа. Хоёрдохи мянганда хамаарха һүүлын 1 зуун, 100 жэл эндэ хамаатай.
1900 оной 1 һарын 1-һээ 1999 оной 12 һарын 31-ниие дууһатархи хугасаае XX зуун гэжэ андуурхань элбэг тохеолдодог.
Гол үйлэ ябадал, үзэл һанаа:
Категори:Зуун жэл