cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азербайджан
Азербайджан (Azərbaycan) — Каспиин тэнгисэй эрьеын, Кавказай гэхэ тодотголтой бүрин эрхэтэ улас Азиин орон. Албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Азербайджан Улас (Azərbaycan Respublikası) гэнэ. Угиинь Баруун Азиинхи, арай өөрөөр бодобол Зүүн Европоынхи гэжэ баһа хэлэжэ болоно. Яг Азербайджан, өөртөө засах Нахчыван гэхэ хоёр салангид газартай. Энэ хоёрыг Армены нутаг зааглаж байдаг. Яг Азербайджаниинь Армени (566 км), Гүрж (322 км), ОХУ (Дагестанаар, 284 км), Иран (432 км) дүрбэн уластай, Нахчиваниинь Иран, Армени, үлэ ялиг зайгаар (9 км) Турктай тус тус хилэ залгана. Яг Азербайджан зүүншэ Каспи (эрьеын утань 713 км) хүрэдэг.
Аренэ
Зүүлтэ
Категори:Тамир
Буряад Улас
Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай
Буряад ороной газар нютагуудта хэдэн мянган жэл соо хүн зоной бүтээһэн дурасхаалта тэмдэгүүд, харгы зам шадарай хабсагай шулуунда зураһан зурагууд олон байдаг. Тэдэ бүхы зурагууд ба хүшөөнүүд ехэ удха шанартай. Үзэг бэшэггүй аяар тэрэ балар барга сагай хүнүүдэй ямар байдалтай байһые, хэды шэнээн адууһа мал, эд зөөри баридаг, ямар ан гүрөөл агнадаг байһые түүхэ домог болгон, тэгшэ хабсагайн шулуунда зураглан дүрсэлэн бэшэһэн байдаг. Зэрлиг шахуу байдалтайшье һаа, хүн түрэлтэн орон нютагтаа, оршон байдалдаа омогтой байһанаа, хойто үеынгөө зондо мэдүүлхэ арга олоһон болоно хаш. Наһа бараһан хүниие хадагалхадаа, тэрэнэй хэргэм зэргын ёһоор хэтын хэтэдэ мартагдахагүй ехэ, бага дурасхаалай тэмдэгүүдые хэдэг байгаа. Тэдэниие хүшөө шулуун гэжэ нэрлэдэг. Хүшөөнүүд гурбан янза байдаг:
Азербайджан
Азербайджанда Кавказай уулархаг газар, Каспиин тэнгисэй нама доро газар, энэ хоёрын дундаха тэгшэ тала газар гэһэн гурбан янза байса ажаглагдадаг. Оростой хилэлхэ зурбаһанаа байха Ехэ Кавказай нюруунай Базардүзү уула (4,466 м) хамагай үндэр, эсэргээр Каспиин тэнгисэй эрьедэ (-28 м) хамагай набтар сэг байна гэжэ тоосоолбо.
Буряад Улас
Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай
«Шулуун дуугай болобошье, түүхэ хөөрэдэг юм» гэһэн эртэ урдын домогой үгэ олондо мэдээжэ байха. Бодос зүйн (фиизикын), тоогой ухаанай (математикын) , газар шудалал (геолоогиин) , кибернеэтикын шэнэ туйлалтануудые хуушанай шудалал (археолоогиин) шэнжэлгэдэ хэрэглэхэ талаар БНЗНЖУХ-(г)ой (СССР-эй) Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй хуушанай шудалалай таһагай эрдэмтэд хэдэн мянгаад жэлдэ хадагалагдажа байһан һонирхолтой нюусануудые элирүүлнэ. Энээнэй ашаар хүн түрэлтэнэй ажабайдалай хүгжэһэн гол шатанууд болон зарим дурасхаалта зүйлнүүдэй наһа жэлые бүришье мэргэнээр тодорхойлно.
Азербайджан
Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхэйдэ 113-р томо) нютагтай Азербайджанда 2011 ондо 9.1 сая (дэлхэйдэ 89-р олон) хүн ажа түрэн һуужа байна. Энэнь нэгэжэ км²-т 105.8 хүн (дэлхэйдэ 103-р шигүү) оногдожо байна гэһэн үгэ. 2009 оной байдалаар хүн зоной олонхи 91.6%-иие Азербайджан үндэһэтэн бүрдүүлжэ байна. Тэдэ Түрэг һалбариин Огуз бүлэгэй хэлэн яряатай болохоор Турк, Туркментэй арай ойро хамаатан болодог.
Буряад Улас
Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай
Дурасхаалта зүйлнүүдые оложо, наһыень тодорхойлһоной һүүлдэ тэдэниие гэмтээнгүй хадагалха, ямар бодосуудһаа бүридэһыень, ямар аргаар бүтээгдэһыень элирүүлдэг байна. Тиимэ мэдээнүүдые үндэһэ болгон, эртэ урдын соёл болбосоролой яагаад дэлгэрһые, тэрэ сагай арад зоной ажабайдалай дэбжэлтэ, харилсаа холбооной ямар байһые мэдэдэг.
Азербайджан
Газарзүй
Азербайжанынь дарааха улсуудтай хил залгана (сагай зүүнэй эсрэгээр, баруун-хойто зүгhөө зүүн-үмэнэдэ зүг рүү): Оросой холбоото улас.
Буряад Улас
Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай
Байгалай үмэнэхи хада ба губи талануудта эртэ урдын буусанууд, түүхэтэ зурагууд, хүшөөнүүд бии байдаг. Тиимэһээ ородой элитэ ехэ эрдэмтэд, тусхай һургуулитан тэдээн тушаа бүри үнинэй анхаралаа табидаг байгаа. 1675 ондо Москваһаа Хитадта һууха элшэн һайдаар эльгээгдэһэн Михооло Спафаарий эртэ сагай буусанууд, эбдэрхэй һандархай ба эзэгүй хотонууд, эртэ урдын таряалангай, һубагай үлэгдэлнүүдые харгыдаа хараһанаа һонирхон бэшэһэн байдаг. Тэрэнэй хойно зуун жэл үнгэрөөд байхада, ородой агууехэ хубисхалша, уран зохёолшо А. Н. Радиищев Ородой зүүн зүгэй олон арадуудай түүхэ зохёон бэшэхэ зорилго урдаа табиха зуураа, Буряад угсаатанай эртэ урдын түүхэ болон бүришье эртэ сагай археологиин дурасхаалта тэмдэгүүд, тэрэ тоодо Алтайн ба Ононой, Үргэнын губи тала, хада уулануудһаа олдоһон урда сагай үнгэтэ түмэрэй уурхайнуудта анхаралаа баһал табилсаһан байдаг. Удаань, арбан юһэдэхи зуун жэлэй турша эрдэмтэд болон нютагай юрын хүнүүд Байгалай үмэнэхи тала губи, хада уулануудһаа олдоһон үни галабай үлэгдэлнүүдые ехээр һонирходог болоһон байгаа.
Азербайджан
Хотонууд
Ниислэл хото — Баку. Нэгэдэмэл түрын байгууламжатай Азербайджан уласай нютаг дэбисхэр үндэһэн 59 аймаг (rayon, «район»), эдэгээр аймагһаа гадуур 10 хото (şəhər) болон салангид оршоһон Нахчыван орон гээд нэрэ бүхы 70 нютагһаа бүрдэнэ. Саашалбал аймагууд дотороо 2698 һуурин газар (bələdiyyə), хотууд дотороо дүүргэ (şəhər rayon) болож хубаагддаг. Харамһалтайнь Уулын-Карабах 12 нютагай абаад тусгаарлашахаһан.
Буряад Улас
Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай
Буряад-Монголой түрүүшын эрдэмтэн Банзарай Доржо (Доржи Банзаров) бүтээлнүүд соогоо Буряад зоной урдын байдал тушаа бэшэһэн байха юм. ⅩⅨ зуунай һүүлдэ, ⅩⅩ зуун жэлэй эхеэр эрдэмтэн К. Д. Талькоо-Грынцеэвич гэгшэ Байгалай урда талаар ехэхэн ажал хэжэ, олон тоото һонирхолтой юумэнүүдые олоһон байха.
Азербайджан
Холбооһон
Категори:Азиин уласууд Категори:Европын уласууд Категори:Далайда гаралгагүй уласууд
Буряад Улас
Шэнэ сагай шэнжэлгын эхиндэ
Эртэ урда сагай элдэб зүйлнүүдээр түүхэ шэнжэлдэг хуушанай шудалал зүблэлтэ (совет) үедэ ехээр хүгжэһэн байна. 1928 онһоо БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй (акадеэмиин) хуушанай шудалалай тусхай экспедиици эндэ анхан малталгануудые хэжэ эхилээ һэн. Тэрэнэй хүдэлмэридэ Буряадай соёлой дээдэ һургуули, БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй эдэй соёлой түүхын хүреэлэн, хизаар ороноо шэнжэлдэг эдэбхитэн хабаадалсаа бэлэй.
Нэгэ жэшээ дурдая. 1951—1952 онуудта түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадниковай хүтэлбэрилһэн шэнжэлгээнэй анги (экспедиици) Улаан-Үдэ шадарай Толгой гэжэ хадын хормойдо малталга хэхэ зуураа, үни үхэжэ дууһаһан томо, жэжэ амитадай олон тоото яһануудые олоһон байгаа. Эдэ яһанууд хэдэн меэтэр газар доро, гол мүрэнэй үндэр эрье сооһоо олдоо һэн. Энээнһээ харахада, хэдэн арбаад мянган жэлэй урда тээ Сэлэнгэ мүрэнэй уг һабань, мүнөөнэйхиһөө ондоо тээгүүр, нүгөө хүтэлөөр урдадаг байһан шэгтэй байба. Тиин эндэ арсалан заан, хирһэн, зэрлиг буха, элжэгэн, аса туруутай морин, мүн тэрэ үеын ан арьяатан, туйлай томо шоно, томо баабгай, мүнөө сагта халуун орондо ябадаг ута эбэртэй оронго гүрөөһэн гэхэ мэтэ амитадай яһанууд нэгэ газарта орхигдожо, шоройгоор булагдаһан байба.
Толгой хадада олдоһон эдэ амитадай үлэгдэлнүүдые үндэһэлэн, оршон тойронхи нютагуудта урда дээрэ үеын хүнүүд анхан яажа амидардаг байһые, байгаалиин ямар байдалда тэдэнэй ажаһууһые дүүрэн ойлгожо боломоор. Мүн тэрэ шадар Ошуурхаб тосхоной захада, эртэ балар сагай хүнэй буусаһаа малтажа олоһон зүйлнүүд тон һонирхолтой. Эндэһээ олдоһон зүйлнүүд Толгой хадынхитай тон адли байба. Тэрэ шадар шулуугаар хэһэн зэбсэг багажанууд, туйлай томо хайнаг үхэрэй эбэр ба яһан, зэбсэг болодог бугын эбэрэй үлэгдэл, бугын ба томо хилмэ загаһанай яһанууд холисолдон хэбтээ һэн. Эндэ байрлаһан хүнүүд шулуу мүлижэ шадаха болоодүй, харин зэр зэбсэгүүдые гол мүрэнэй эльгэн хара шулуугаар хэмхэлжэ, хурса эри гаргаһан байба. Эндэһээ олдоһон гайхалтай зүйлнүүдэй нэгэн гэхэдэ, яһаар шүдэлжэ хэһэн һэрээ болоно. Энэнь хэлбэреэрээ Зүлхэ мүрэнэй эхиндэ, мүн Баруун Эброоподохи хабсагайн хүмэг сооһоо олдоһон эртэ сагай һэрээнүүдтэй тон адли байна гэжэ А. П. Оклаадников хэлэһэн байдаг. Энээгээр үндэһэлжэ хэлэбэл тэрэ сагай хүнүүдэй ходо загаһа барижа эдидэг байһаниинь тодорно. Түүхэтэ зурагууд, хүшөө шулуунууд, буусанууд Буряад арадай түүхэтэй таһаршагүй холбоотой.
Түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадников хэдэн хабсагайн түүхэтэ зурагуудые буулгажа абанхай. Тиигэбэшье олон газарай зурагууд буулгажа абтаагүй, эбдэржэ баларжа, үгы боложо байдаг. Оронго голой адагтахи нэгэ улаан хабсагайн үбэртэ арбан гурбадахи зуун жэлэй түрүүшын хахадта, Монгол бэшэгээр бэшэһэн ехэ бэшэг байдаг һэн. Тэрэнэй эхиндэ: «Бурхан тэнгэриин үүдэн, эсэгэ үбгын богоһо, бурхан галта уулашни, энхэ тайбан нютагшни» — гээд, саашадаа туйлай олон үгэ бэшээтэй байдаг бэлэй. Теэд Сэлэнгэ мүрэниие үгсэһэн түмэр зам табихадаа, тэрэ бэшэгтэ хабсагайе задалжа абаһан байгаа. Тиимэ ушарнууд али олон үзэгдэнэ.
Хүннүгэй үедэ
Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар хүннүгэй (хунну) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр 1 зуун жэлэй һүүл 3 зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.
Тэдээн соо, түрүүлэн хэлэбэл, олонхинь монгол, зарим тэды түнгүүс, ираан, хути (хид), юкагир, түүрэг, саамояд гарбалай зон байһан гэхэ. Түүхын баримтануудай ёhooр Хүннү хадаа Түб Азиин нүүдэлшэдhээ бүридэhэн хүсэтэ гүрэн түрэ байгуулжа, 300 жэлдэ байгаа.
Монгол эзэнтэ уласай үедэ
Тэрэнэй удаа хэдэн мянгаад жэлэй хугаасаа соо нүүдэлшэдэй гүрэн түрэнүүд хубилжал байдаг һэн ха. Һүүлэй һүүлдэ Чингис хаан 1206 ондо монгол угсаатаниие ехэбшэлэн нэгэдхэжэ, Монголой эзэнтэ гүрэниие байгуулһан гээшэ. Тэрэ гүрэн түрын айхабтар шанга журам доро Байгалай урда бэеын хизаарай олон угсаатан Чингис хаанай мэдэлдэ ороод, тэрэнэй уг удамуудай дайшалхы албанда ябаа юм. Чингис хаанай гүрэн түрын унахада, баян газарай эзэдэй (феодаалнуудай) зүрилдөөтэй, хёмороотой Монгол гүрэн үлөө һэн. Байгал далайн хойто, урда бэе руу нүүжэ ерэһэн олон обог, угсаатан тэрэ Монгол гүрэнэй мэдэлдэ һааб даа.
Ородто
16-дугаар зуун жэлдэ Ородой эзэнтэ гүрэн хилэеэ зүүн зүг руу үргэдхэжэ эхилээ. Тиигэжэ Байгал тээшэ зүдхэһэн хозахануудта (хасагуудта) энэ хизаарай арад зон дайрагдаһан юм. 1666 ондо Үдэ голой үндэр эрье дээрэ ород хозаханууд модон хэрэм бариба. Тэрэ хадаа хожомоо баян наймаашадай Дээдэ-Үдэ хото, мүнөөнэй Буряад ороной ниислэл Улаан-Үдын эхин байгаа. Ород (Росси) гүрэнэй хилэ можоёо шангадхаһанһаа уламжалан, Буряад угсаата зон үлэгшэ Монголһоо амяарлагдаа бэлэй. Хаанта засаг Байгалай урда бэедэ өөрынгөө хүтэлбэриин захиргааниие байгуулба. Гэбэшье Буряад-Монголнууд өөһэдынгөө толгойлогшо хүтэлбэрилэгшэдтэй һэн. Тэдэнь Зүүн Сибириин (Сибиириин) захиргаанай хиналта доро бэлэй. Сибириие һэтэ гараһан түмэр замай барилга, мүн Ородые Зүүн-урда Азиин оронуудтай холбоһон заншалта тэмээн хамбы гэхэ мэтэ 18-19-дүгээр зуун жэлнүүдтэ Байгалай урда бэеын хизаарай эдэй засагай (эконоомикын) хүгжэлтэдэ ехээр нүлөөлөө юм.
Буряадай газар нютаг 17-дугаар зуунай дунда үедэ Ородой Хаанта Уласай бүрилдэхүүндэ орожо, эхилээд Инисе, Яхад хотын захирагшын харьяанда байгаа. Эрхүүгэй воевоодствын бии бололгоһоо (1672) хойшо Байгал хойто Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Булаганай, Идын остроогууд, Бирюүльскэ слободаа, хожом Байгал урда Дээдэ Ангарай, Баргажанай, Бабантын, Үдын, Сэлэнгын, Итансын, Хабаансхын, Яруунын остроогууд тэрэнэй зайда оробо. Дундада газар Нэршүү хотодо хүтэлэгдэбэ.
18-дугаар зуун жэлэй 40-д онуудта буряад зон хүтэлхэ ула «хонтоорнууд» байгуулагдажа эхилнэ. Анаагай хориин арбан нэгэ обогуудай хонтоор түрүүшын болобо. Эдэ хонтоорнууд «Устав об управлении инородцами» (1822)-ин ёһоор тайшаа толгойлһон Степной дүүмэ нэрэтэй байгаа. Эрхүү гүбеэр Алайрай, Булаганай, Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Идын, Ойхоной, Худын, Түнхэнэй долоон дүүмэтэй (1886—1890 онуудта болюулагдаһан).
Байгал урда газарта 1851 ондо Дээдэ Үдын, Нэршүү остроогуудһаа шэтэ түбтэй Забайкалиин (Забайгалиин) можо байгуулагдаба. Тэрэ Баргажан (Баргажанай степной дүүмэ), Дээдэ Үдэ (Хориин степной дүүмэ), Сэлэнгэ (Сэлэнгын, Хүдэриин (Хударын) степной дүүмэнүүд), Шэтэ (Агын, Үрүльгын степной дүүмэнүүд) дүрбэн тойрогтой. 1884 ондо Забайкалиин можо Амуур шадар генераал-губирнааторствын бүрилдэхүүндэ оробо.
Зүблэлтэ засагай үедэ
1917 оной Арбадахи һарын ниигэм журамта хубисхал (Октябриин социалис революци) Байгалай урда бэе, Ород хоёрой харилсаае саашадань үргэлжэлүүлээ. Буряад газарай баруун хуби (Буряад-Монгол өөртөө засаха можо) БНОрЗХЖНУ-ай зайда оробо. Зүүн хубинь Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Уласай бүрилдэхүүндэ багтажа байгаад, 1921 оной дүрбэдэхи һарын 27-до Буряад-Монгол өөртөө засаха можо болобо. АДБНУ 1922 ондо ЗХУ-ай бүрилдэхүүндэ орожо, 1923 ондо табадахи һарын 23-да хоёр өортөө засаха можоһоо Бүгэдэ Найрамдаха Буряад-Монголой Өөртөө засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас (АССР) байгуулагдаба. 1937 ондо Зүүн Сибириин хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай (республикын) мэдэлһээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха (автономито) тойрог болгон таһалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Ордын-Адаг (Усть-Ордын) тойрог болоно.
Зүблэлтэ үе сагай һайншье, муушье үйлэ хэрэгүүдые бүхы гүрэнтэй адли Буряад-Монгол орон амасаха баатай һэн. Зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ уласай хүдөө ажахы ехээр хүгжөө. Арадай ажахын 60 шахуу һалбари, тэдэнэй тоодо ниидэхэ онгосо (самолёт) бүтээлгэ, машиина бүтээлгэ, элшэ хүсэн, шулуу нүүрһэнэй, ашагта малтамалнуудай, модо болбосоруулгын гэхэ мэтэ Буряадай ажаүйлэдбэриин һалбаринууд БНЗНЖУХ-ой (СССР-эй) бүхы эдэй засагай (экономиическа) райоонуудтай нягта харилсаатайгаар хүгжөө һэн. Буряад-Монгол орондо байгуулагдаһан томо үйлэдбэринүүдэй (завоодуудай) олонхинь сэрэгэй (оборонын) бүтээл (продуукци) гаргадаг байжа, улас хаалгатай гуримаар бусад дэлхэйһээ холодуулагданхай байгаа.
Илангаяа зүблэлтэ засагай үедэ Буряад-Монгол ороной һургуули һуралсал, эрдэм ухаан, соёл ехээр хүгжэжэ, түүхэдэ ороо. Ородой Шэнжэлхэ ухаанай акадеэмиин Сибириин таһагай Буряадай Шэнжэлхэ ухаанай түб, уласай дүрбэн дээдэ һургуули, 20 гаран теэхникүм, тусхай дунда һуралсалай газарнууд — эдэ бүгэдэ эрдэм ухаанай, мэргэжэлэй ехэ хүсэн гээшэ, ерээдүйн сагта уласай эдэй засаг (эконоомико) хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ үгэхэ хүсэн мүн.
1958 ондо «Монгол» гэһэн нэрэ зэргэ хуули бусаар болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Өөртөө Засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн.
1990 оной арбадахи һарын 8-да уласай «өөртөө засаха» гэһэн нэрэ зэргэ болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн.
Викториин Газар
Виктори Улас - Антарктидын орн.
Буряад Улас
Хүн зон
Мүнөөнэй байдалаар Буряад Уласда 969,1 мянга үлүү зон амидардаг.
Викториин Газар
Категори:Антарктика
Буряад Улас
Яһатанууд
Энэһээ гадна 21 мянгаһаа үлүү өөр 100 яһатанай түлөөлэгшэд амидаран һуудаг юм (2004 оной нэгэдэхи һарын 1-эй байдалаар)
Бусад яһатанай тоо:
Түрын дуулал
Буряадай засагай толгойлогшо — 4 жэлэй һунгаһан Юрэнхылэгшэ байна. Мүнөөнэй 2007 Юрэнхылэгшэ — Вячеслаав Наговиицын. Урдахи Юрэнхылэгшэ Леониид Потаапов, 1994 оной долоодохи һарын 1-дэ, 1998 ондо (дуунуудай 63,25 %), 2002 оной зургаадахи һарын 23-да (дуунуудай 67 % гаран) һунгаһан. Юрэнхылэгшэ болохо хүрэтэр, Потаапов Уласай Дээдэ Зүблэлэй түрүүлэгшэ байгаа.
Уласай хурал — 4 жэлэй һунгаһан Арадай Хурал байна. Арадай Хуралда 65 дибатхаад оруулна.
Буряад Улас 6 хото, 21 аймаг, 29 хотын түхэлэй тосхон болooд 614 хүдөө һуурин бии юм. Хото гэбэл: уласай ниислэл — Улаан-Yдэ, Галуута, Захайнаман (Захаамин), Хяагта, Хойто-Байгал, Баабуушкин. Буряад уласай ниислэл — Улаан-Үдэ хото (ородоор: Улан-Удэ). 1934 он болотор Дээдэ-Үдэ (ородоор: Верхнеудинск) гэдэг нэрэтэй байһан. 1666 ондо Үдэ голой Байгалда шууд ородог Сэлэнгэ мүрэнтэй ниилэһэн газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг.
Аймагууд (Хүн зон 01.01.2010 )
Эдэй засаг
Буряад орон өөрын хүгжэлэй ябасадаа нүүдэлэй мал ажахы болон гар урлалай ажалһаа агаарай хамжаан, уул уурхайн арга зүйн хүрэтэр шата зам дабажа гараһан гэхэдэ болоно. Мүнөө сагта модо, эсэжэ (целюлоозо), ангай арһа, барилгын эд (материал) гэхэ мэтые үйлэдбэрлэн гадаадын оронуудта эльгээдэг.
Буряадай ниислэл — Улаан-Үдэ — хэдэн томо үйлэдбэриин оронууд байдаг: Улаан-Үдын авиациин үйлэдбэри (завоод), Улаан-Үдын локомотиив, вагоон заһабарилгын үйлэдбэри, ХАБ Улаан-Үдэстальмост болон бусад.
Болбосорол
Дээдэ һургуулинууд:
Мүнөө Москва, Томск, Новосэбирск, Эрхүү хотонуудай 11 дээдэ һургуулиин һалбари һургуулинууд Улаан-Үдэдэ нээгдэнхэй.
Хэлхеэ холбоон, радио, телевидениин нэбтэрүүлгэ
Хубисхалай урда Дээдэ-Үдэ хотодо оройдоол 280 номертой гараар холбогдодог утаһанай хорёо (телефооной стаанци) байһан. 1930-аад онуудаар 800 дугаартай (номертой) хүсэд бэшэ оньһожоруулагдамал хорёо хүдэлжэ эхилээ, 1955 ондо 3 000 дугаартай АУХ (АТС) бии болобо. Мүнөө ямар янзын холбоон үгыб даа, энэ хэрэгэй хурдан түргэнөөр хүгжэһые өөр дээрээ мэдэрнэбди.
1929 ондо түрүүшын радио дамжуулгын хорёо хүдэлжэ захалһан юм. Улаан-Үдэдэ эгээн түрүүшын телевидениин дамжуулга 1961 оной июниин 16-да агаарай долгиндо гараһан байгаа. Буряадай Гүрэнэй телевидениин хамжаан сая болотор радио болон телевидени нэбтэрүүлгээр буряад хэлэн дээрээ удхатай һонин дамжуулгануудые хэжэ байдаг бэлэй. Энэ талаараа ори ганса хамжаан (компаани) юм. Мүнөө үедэ, андалдаа-худалдаанай нүлөөндэ орожо, агаарай долгиндо гаража байдаг сагайнь хэмжүүр түлөөһэтэ, тиихэдээ эли бодо бага болонхой.
Энээнһээ гадна, үшөө хэдэн аралжаанай шэглэлтэй радио болон телевидени хорёнууд Улаан-Үдэдэ ажаллажа байдаг. Жэшээлбэл: телевидени хамжаанууд: «Ариг Ус», «Тивиком», «СТС-Байгал»; радио студинууд: «Пульс-радио», «Русское радио», «Европа+» болон бусад.
Хэблэл
Буряадай номой хэблэл, «Новапринт», «Домино» гэһэн хэблэлэй газарнууд.
Саг үргэлжэ гаража байдаг һонин, һэдхүүлнүүд:
«Буряад үнэн» гэһэн хэблэлэй байшанһаа гаража байдаг «Дүхэриг», «Буряад үнэн», «Бизнес-Олзо», «Спорт-Тамир», «Уран үгэ», «Буряад орон» («Бурятия») һонинууд, «Морин хуур», «Орьёл» («Вершины»), «Одон» һэдхүүлнүүд.
«Информ Полис», «Номер Один», «Москвагай эбхамта залуушуулай эблэлэй гэшүүн» («Московский комсомолец»), үшөө нэгэ «Буряад үнэн» («Правда Бурятии»), «Буряадай залуушуул» («Молодёжь Бурятии») болон бусад сагай эрхээр бии болоһон олон тоото аралжаа наймаанай шэглэлтэй һонинууд болон һэдхүүлнүүд.
Театрнууд
Улаан-Үдэ хотын дэбисхэр дээрэ хэдэн томо театр бии. Тэдэ театрнууднай гансашье улас дотороо бэшэ, мүн бүхы дэлхэй дээрэ мэдээжэ болоһон, үндэр нэрэтэй, суутай, солотой зохёохы ажалтанаараа шалгарһан театрнууд гээшэ. Даб дээрэ мэдээд ябахын тулада нэрлэел даа:
Тамир
Буряад улас илангаяа бүхэ барилдаагаар, һур харбалгаар, нюдаргалан барилдахаар (бооксоор) болон бусад зүйлнүүдээр бэрхэ, дэлхэйдэ мэдээжэ тамиршадтай гэжэ мэдэхэбди. Улаан-Үдэ хотодо тамирай талмайнууд, байшангуудшье байха. Хэдэн тиимэ газар нэрлэбэл: Санашадай бааза, тиихэдэ олон тоото хотын болон үйлэдбэринүүдэй мэдэлэй тамирай байшангууд болон талмайнууд тоологдодог.
Шажан мүргэл
Буряад орондо шажан мүргэлэй хэдэн янзын шэглэл бии юм. Тэдэнэй эгээл дэлгэрэнгы заншалта болоһон бөө мүргэл, түбэд-монголой Буддын болон ород үнэн алдарта шажанууд мүн. Ородой Буддын шажантанай түб Буряадта байгаа, мүн Буддын шажанай эхэнэрнүүдэй (хандамаанарай) түрүүшын хиид эндэ байгуулагданхай.
Холбооһон
Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд
Аньцин
Категори:Аази
Турлааг
Турлааг (Corvus corone ) зэрлиг жэжэ шубуун.
Категори:Шубууд
Аборт
Аборт (үрэ хүндэхэ) гээшэ эхэнэрэй умайн газаа амиды үлэжэ ядаха эмбрион гү, али үрэ гаргажа жэрмэһэн байдалые болюулха үйлэ хэрэг юм. Хэмэлээр бэшэ, өөрөөр болодог абортые дутуу түрэлгэ гэнэ. Һайн дураар үрэ хүндүүлхые хэмэл аборт гү, али хэмэл дутуу түрэхэ гэнэ. Умайн гадаада амиды үлэжэ шадаха үрэ (20 долоо хоногһоо һүүлдэ, хоёрдугаар триместрһээ) гаргаха процедурые хэмэл түрэлгэ гэнэ.
Жэл бүри дэлхэй даяар 56 сая абортые хэжэ, тэрэнһээ дунда 45% аюултайгаар хэнэ. 2003 ба 2008 оной хоорондо абортын тоон ехээр хубилаагүйшье һаа, тэрэнэй урда хорин жэлэй турша соо контрацептивууд дүтэм хүртөөмжэтэй болоһон ушарһаа абортын тоо хуһагдажа байгаа. 2008 оной байдалаар, дэлхэйн эхэнэрэй 40% шалтагаанда хамаагүй хуули ёһоной абортые хэхэ арга боломжотой байгаа. Абортые зүбшөөдэг улас орон ондоо абортын болзортой байна.
Зүүлтэ
Категори:Анагааха ухаан
Зүлхэ мүрэн
Зүлхэ мүрэн (Ле́на, ;, Eljune; Өлүөнэ, Ölüöne; Зүлхэ, Zülkhe; Зүлгэ, Zülge) — Ородой Алас Дурнаар урдажа Хойто мүльһэн далайн Лаптевуудай тэнгистэ шудхадаг мүрэн. Адагтайгаар тоолобол 4400 км ута. Адагта оршодог Быковской һалаагүйгөөр (106 км) тоолобол, 4294 км ута болоно. Һабын нютаг дэбисхэр — 2490 мянган км².
Доодоһоо дээшэ хүлдэнэ.
Мэри Бэрдын Газар
Мэри Бэрд Улас - Антарктидын орн.
Категори:Антарктика
Элсуортын Газар
Элсуорт Улас - Антарктидын орн.
Категори:Антарктика
Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга
Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга (ДЭМБ, World Health Organization) хадаа олон уласай элүүр мэндын асуудал, дэлхэйн хүн зоной элүүр мэндые хамгаалахада үйлэ ажаллалгаяа шэглүүлдэг Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын тусхай һалбари байгуулга. Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга 1948 оной 4 һарын 7 байгуулагдаһан. Швейцари уласай Женевэ хото түблэрэн үйлэ ажаллалгаяа ябуулдаг. 194 гэшүүн орониие эгнээндээ нэгэдхэһэн.
ДЭМБ-ын гадна НҮБ-ын тусхай бүлгэмдэ ЮНЕСКО (НҮБ-ын болбосорол, эрдэм ухаанай ба соёлой байгуулга), Уласхоорондын хүдэлмэриин байгуулга (УХБ), ЮНИСЕФ (НҮБ-ын хүүгэдэй сан) ороно.
Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга байгуулагдаһан сагһаа һалхин сэсэгые бүримүhэн усадхаха үйлэ ябасада шухала үүргэ гүйсэдхэбэ. Мүнөө үедэ түрүүлдэг шэглэлнүүд хадаа халдабарита үбшэнүүд, тухайлбал ХДХВ/ДОХ, Эбола, хумхаа, туберкулёз гэхэ мэтэ; бэлгын элүүр мэндэ, хүгжэл, хүгшэрэлгэ зэргэ халдабарита буса үбшэнүүдэй нүлөө бууруулха; хоол тэжээл, хүнһэнэй аюулгүй байдал, элүүр хооллолто; хүдэлмэриин элүүр мэндэ; наркотигые хэрэглэл гэхэ мэтэ асуудал мүн.
Зүүлтэ
Категори:Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга
Аньян
Аньян - Хитад Уласын хото, Аази.
Категори:Аази
Баодин
Баодин - Хитад Уласын хото, Аази.
Категори:Аази
Һенри Форд
Һенри Форд (Henry Ford, 1863 оной 7 һарын 30 - 1947 оной 4 һарын 7) — дэлхэйдэ алдаршаһан АНУ-ай Форд Мотор компаниин үндэһэлэгшэ болоод анха удаагаа үйлдэбэрлэлдэ угсралтын дамжалагые нэбтэрүүлһэн хүн юм. Түүнэй үйлдэбэрлэһэн Форд Т загбар Америкын ниигэм, ажа үйлдэбэрлэлэй һалбарта хубисхал хэһэн. Тэрээр сусашгүй ажал хэрэгшэ, зохёон бүтээгшэ байһан болоод АНУ-ай патентын албанһаа 161 патент өөрынгөө нэрэ дээрэ абаша байжаа. Форд мотор компаниин эзэн гэдгынхээ хубида тэрээр дэлхэйн хамагай баян, алдартай хүмэсэй нэгэ байба. Форд үйлдэбэрлэлэйнхээ зардалые бууруулжа, али болохо хямда боломжой үнэтэй машина бүтээн, илүү олон хүндэ машинтай болохо боломжо олгохые хэшээжэ байба. Наһа нүгшэхэ үедээ Форд өөрын хүрэнгынгөө нилээн ехэ хубиие Форд санда үлдээһэншье өөрынгөө гэр бүлэдэ Форд Мотор компаниие ударидажа, эзэмшэхэ бүхэ эрхые үлдээһэн ажаа.
Шаазгай
Шаазгай (Pica pica ) зэрлиг шубуун.
Һенри Форд
Зүүлтэ
Категори:Зохёон бүтээгшэд Категори:АНУ
Шаазгай
Категори:Шубууд
Аристократи
Аристократи (ἀριστοκρατία, ἀριστεύς — «изагууртан», κράτος — «засаг»), изагууртанай эзэрхэлгэ,. Энэ нэрэ томьёон «эгээ hайн зоной засаг» гэһэн удхаар Эртын Грециһээ гаралтай.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ
Уларил амисхалай хубилалгын талаар засагай газар хоорондын мэргэжэлтэнэй хороон
Уларил амисхалай хубилалгын талаар засагай газар хоорондын мэргэжэлтэнэй хороон (Межправительственная группа экспертов по изменению климата, МГЭИК, Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC) гээшэ 1988 ондо Дэлхэйн метеорологиин байгуулгын ба НҮБ-эй оршон тойрон байгаалиин талаар программын (ЮНЕП) байгуулагдаһан улас хоорондын байгуулга мүн. Тус байгуулгын зорилго хадаа уларил амисхалай хубилалга тухай эрдэм ухаан ниилэхэ юм. Тус хороон мүнөө зургаан тоосоото элидхэл гаргаба. Эгээн һүүлшын тоосоото элидхэлынь 2021 оной 8 һарада гаранхай. IPCC 2007 ондо Нобелиин энхэ тайбанай шагналда хүртэбэ.
Зүүлтэ
Категори:Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга
Үелхэ системэ
'''Д.И. Менделеев нэрэмжэтэ химиин элементнүүдэй үелхэ системэ''' гэдэгынь мэдэгдэжэ бай химиин элементнүүдэй жагсаалта юм. Үелхэ системэдэ химиин элементүүдынь өөһэдын атомай дугаарай дараалалаар (багаһаа ехэ рүү) байрална.
Химиин элементнүүдэй үелхэ системэдэ Үе болон Бүлэгүүдтэ хубаана.
Үелхэ системын мүрэй дагуу, 7 үе байха ба эхинэй үедэ (үе 1) зүбхэн Уһантүрэгшэ, Гели гэһэн 2 элемент, 2 ба 3-р үе тус бүри 8 элемент агуулна. Бусад үенүүд харисангуй олон химиин элементнүүдые агуулна.
Үелхэ системын баганые бүлэг гэжэ нэрлэхэ ба стандарт үелхэ системэдэ ниитэдээ 18 бүлэг илгана. Нэгэ бүлэгтэ багтаха химиин элементнүүдэй электрон байгуулалтань түһэтэй байха ушар химиин шинжэ шанариинь ойролсоо байна. Жэшээлбэл, 18-р бүлэгэй элементнүүдые инерт хиинүүд гэжэ нэрлэхэ ба эдэгээриинь өөр элементнүүдтэй урабалда ордоггүй.
Үелхэ системые Ород химик Д.И. Менделеев (1834-1907) 1869 ондо нээбэ.
Стандарт Үелхэ системэ
Жирийн нөхцөл (стандарт температур, даралт) дэх төлвийг атомын дугаарын өнгөөр илэрхийлэв:
Цацраг идэвхит шинж
Зүүлтэ
Категори:Хими
Ниислэл
Ниислэл гэдэгэнь улас түрын ойлголтоор тухайн уласын түрэ засаг захиргаатай холбогдоһон гол хотонь юм. Өөрээр хэлбэл түрэ, засагай байгууллагууд уг хотодо бодитоор байрлаха болоод хуулиар уг хотые ниислэл хото хэмээн тогтооһон байдаг.
Хамагай томо ниислэлнууд
Дэлхэйн хамагай томо хотонуудэнь заримдаа уласын ниислэл бэшэ байдаг.:
Категори:Газар зүй
Үнэн алдарта шажан
Үнэн алдарта шажан (ὀρθοδοξία — «зүб этигэл») гээшэ христосой шажанай хоёрдохи томо урасхал юм. Христосой шажан I зуун жэлдэ бии болоһон.Үндэһэлэгшэнь Иисус Христос юм. Үнэн алдарта шажан соо хоёр томо һалбарнууд бии. Зүүн үнэн алдарта шажан болон зүүн зүгтэ үнэн алдарта шажан юм. Православи (православие) гэһэн үгэнь «зүб этигэгшэд» гэһэн удхатай ба «үнэн алдартан» гэжэ нэрлэдэг.
Мүнөө үедэ үнэн алдарта шажан олон уласуудта диилэнхи шажан мүргэл юм. Эдэ дунда: Орос, Балканай хахад аралай уласууд (Греци, Серби, Болгари, Румыни, Хойто Македони, Черногори), Украина, Беларусь, Молдово, Гүржи, Кипр.
Түүхэ
330 ондо Константин эзэн хаан Римэй эзэнтэ гүрэнэй ниислэлые Византий руу шэлжүүлбэ. Шэнэ ниислэл Константинополь зүүн христосой шажанай болон соёл эргэншэлэй түб гуламта болоһон. Эзэн хааниинь сүмын ажа амидаралые (патриарх, тэригүүнүүдэй томилхо, соёл, этигэл гэхэ мэтэ) бүхы зүйлые харюусадаг байһан. Хэды нэгэ этигэлтэй байһаншье зүүн сүмыхин бүхы зүйлээ хуушан грек соёл дээрэ тулгуурилан үргэлжэлхэ болоһон. Харин баруунайхи улам папын систэмэ руу шэлжэжэ байгаа һэн.
Иигээд ехэнхи славянууд үнэн алдартан этигэлтэй боложо эхилһэн. Үнэн алдарта шажан Оросто нэбтэрэн дэлгэршэ Афон уулын грек хиидэй зан үйлээр дахалдуулжа эхилһэн байна. X зуун жэлдэ Владимир Святославич гүн Оросые христосой шажанда шэглүүлһэн. Һорболжонь шэнэ шажанай баталха он жэлые асаталгатайгаар үгэнэ. Ёһо заншалаар, эртын түүхэшэдые дахажа 988 ондо болоһон гэжэ үзэнэ
Һүүлдэ 1453 ондо Константинополь хото туркуудта эзлэгдэһэнээр үнэн алдартан бараг бүхы зүүн Европодо тархаһан. Ушарынь Грецидэ байһан үнэн алдартан сүмэнүүдые тогтоборигүй болгожо байгаа. Оростохи сүмэ үлүү шухала байра һууринда ерэһэн байгаа. Тэрэшэлэн 1589 ондо Москвагай митрополит патриархаар томилогдожо, юртэмсын патриархһаа бэе даанги болобо. XVIII зуунай үедэ Греци Орос хоёр сүмэ хоорондоо холбоотой болоһон. Ехэ Екатеринын ударидалга доро Оросой сүмэ ба улас хоёр хоорондоо маша һайн харилсаатай байһаншье, аажамаар 1990 онһоо эхилэн үнэн алдартан бууража уналтада орожо эхилһэн.
Үнэн алдарта шажан ба буряадууд
Түүхын баримтаһаа үзэхэдэ, Чингис хааниие залгамжалагша Алтан Ордоной уласай хаад бусад шажаниие эбээхэ бодолгые Оросто үргэлжэлүүлжэ, үнэн алдартанай шажаниие дэмжэн хүлеэн абаа. 1270 ондо Мүнхэ-Тэмүр хаан «Оросто сүмэ хиидые гутаажа, үнэн алдарта шажанай хамба лама болон тэдэнэй санбаартануудые гомдоожо болохогүй. Тэдэнэй хото тосхон, газар нютаг, ан амитан, ой модо, ногооной талмай, сэсэрлиг, тээрмэн, һүнэй ажахы бүхы түрэлэй албан журам, татабариһаа сүлөөлэгдэхэ болоно. Энэ бүхэн бурханайхи болоод тэдэ өөһэдөөшье бурханайхи юм. Тэдэ бидэнэй түлөөшье залбирха болоно» гээд зарлиглажа байгаа.
Үнэн алдарта шажан XVII зуун жэлһээ хойшо Буряадта тааража эхилбэ. Мүнөө үеын Буряад орон олон үндэһэ яһатанай улас, эндэ элдэб шажан мүргэл эбтэй багтажа байдаг. Эгээл дэлгэрһэн ба заншалта болоһониинь буддын ба үнэн алдарта шажанууд, тэрэ тоодо үнэн алдарта шажанай нэгэ һалаань – эртын үнэн алдарта шажан.
Холбооһон
Категори:Христосой шажан
Удха зохёол
Удха зохёол гү, али литература (lit(t)eratura, — бэшэһэн, lit(t)era — үзэг) гэдэгэнь ямар нэгэ хэлээр бэшэгдэһэн бэшэмэл бүтээлэй уралиг юм. Удха зохёолонь түгээмэл хоёр гол хэлбэритэй: уран зохёол болон уран зохёол буса; хоёр гол арга техникатай: ирагуу найраг болон үргэлжэлһэн зохёол гэжэ ангиладаг.
Удха зохёол бодито мэдээсэл дээрэ үндэһэлэн (сэтгүүл зүйн болон уран зохёол буса) жэшээнь полемикагай ажал, намтарые, туршлагатай эссе орожо болоно. Эсэбэл түһөөлэл дээрэ үндэһэлэһэн бэшэбэри (жэшээнь, уран зохёол, ирагуу найраг, эсэбэл зүжэг гэхэ мэтэ) бүрдэжэ болоно.
Эртэнэй удха зохёол
Гильгамешай баатарай домог хамагай эртын мэдэгдэн удха зохёолой бүтээлэй нэгэ юм. Энэ Вавилоной баатарай домог Шумер хэлэнэй түүхэһээ үүдэһэн. Шумер түүхэнүүд (магадгүй хамагай багаар бодоход 2100 болозожо) хуушын хэдыш, энэнь хамагай ехэ магадлалтай  1900 он оршом бэшэһэн байна. Баатарлаг, найрамдал, гарза хохирол, мүнхэ амидаралай эрэлэнь сэдэбэ баатарлаг хүндэнэ.
Эртэнэй Энэдхэгдэ, удха зохёолынь анха амаар дамжадаг байһан домогуудһоо гаралтай байна. Эртын зохёолой түлэбдэ зүжэг, заабари, судар болон баатарай домог оруулагдаһан. Санскрит удха зохёол бусажа 1500-1000 болзожо Ведын эхилдэг болоод Түмэр зэбсэгэй Энэдхэгэй санскрит туулиса үргэлжэлүүлжэ байна. Ведануудта эртэнэй арюун нангин эхэ бэшэбэриие дунда байна. Самхитанууд (Ведын сугуулбари) ойролсоогоор 1500-1000 огоноо. Дунда 1-р зуунай, эсэбэл хожуу Хүрэл зэбсэгэй болон Түмэр зэбсэгэй дунда үе гэхэд 2 дугаар дэлгэгдэжэнь Ведын хугасаанда 1000-500. Ойролсоогоор 6-р — 1-р зуунай хүртэлхэ хугасаанда хамагай нүлөөтэй хоёр Энэдхэгэй баатарай домогууд Махабхарата болон Рамаяна бэшэһэн байна.
Эртэнэй Хитадта эртын удха зохёолой гол түлэбүүд гүн ухаан, түүхэ, сэрэгэй шэнжэлхэ ухаан, хүдөө ажахы, ирагуу найраг сугларуулһан байгаа. Хитадай оршон үеын саарһанай, ном хэблэлгын гаралгань дэлхэйн хамагай анханай хэблэмэл соёлуудай нэгэ болобо. Хитадай удха зохёол ехэнхинь Зүүн Жоу уласай үеын (769-269 ) Үзэлэй Зуун Һургуули үедэ байгуулһан юм. Эдгээрһээ хамагай шухалтайнь Дао шажанай, Моизмой, Легализмай, Күнзыгэй һунгамал тиихэдэнь сэрэгэй шэнжэлхэ ухаанай (Сунь Цзыгэй Дайнай мэргэжэл), Хитадай түүхын (жэшээнь, Сыма Цяниин «Ехэ түүхэшын угай бэшэг») ажалнууд юм.
Эртэнэй Грекда, Хомерай Иллиада болон Одиссей баатарай домогууд мүн Хесиодой Теогони Эртэнэй Грекай удха зохёолойнь хамагай нүлөөтэй байба. Платон, Аристотель хоёр баруун гүн ухаанай һуури байгаань гүн ухаанай сударуудые бэшэһэн; Сапфо болон Пиндар нүлөө бүхы уянгын ирагуу найрагшад байһан болоод Херодот болон Фукидид эхээр Грекай түүхэшэд байба. Эртэнэй Грекда зүжэг түгээмэл байһан хэдыш гурбан зохёогшодой тоглолтонь зүбхэн хизгаарлагдмал тоо хэбээр байдаг: Эсхил, Софокл болон Эврипид. Аристофанай зүжэгүүд анханай Хуушан Зүжэг хэлбэриин ганса зүбхэн жэшээе үзүүлнэ.
Римэй Бүгэдэ Найрамдаха ба Римэй эзэнтэ уласай латин бэшэгшэд агуу ехэ Грек зохёолшые дууряаба. Виргилиин Энеид олон талаараа Хомерай Иллиада даган дууряана, хошон зүжэгэй зохёолшо Плаут Аристофанай мүрыень дагажа, Тацитай «Анналууд» болон «Германиа» Фукидид бодожо олоһон үндэһэндээ адли түүхэн хандалагые дагана.
Дундада зуунай удха зохёол
Энэ хугасаанда эрхэтэнэй ном шажанай удха зохёолой адлигүй хэмжээгээр үйлэдбэрлэжэ байһан, гэхыдээ ехэ хадгалагдан үлэһэн болоод бидэ мүнөөдэр баян сугуулбариие эзэмшэжэ байна. "Ордоной дуран"ай хэшээл, 11-р зуунай үедэ шухал аша холбогдолтой болоһон юм. Илангаяа Романс хэлэнуудай (Франци, Испан, Галисян-Португал, Каталан, Прованс хэлэн) оронуудта ябуулын дуушад (трубадурууд) тэдэнэй дуун дээрэ амидарһан.
Герман арадай аман зохёол (жэшээнь: «Беовульф» болон «Нибелунгууд тухай дуун») уламжалалаа нэмлэлтэ болгон chanson de geste (жэшээнь: «Роланд тухай дуун») уламжалал, тиигээд roman courtois уламжалалда ордоной адал ябадалта агуу, урта удаан хугасаанай түгээмэл бии болобо.
Аянай зохёол маша алдартай байһан: жэшээнь Джеффри Чосерой «Кентербериин хөөрөөнууд».
Шажанай эрдэмтэд, жэшээнь Кентербериин Анселм, Томас Аквинат, мүн Пьер Абелар, урта теологиин, гүн ухаанай зохёол бэшэһэн.
Холбооһон
Категори:Соёл
Игорь Стравинский
Игорь Федорович Стравинский (5(17).6.1882, Ораниенбаум, мүнөөгэй Ломоносов, ‒ 6.4.1971, Нью-Йорк; Венецидэ хүдөөлэгдэһэн), ород хүгжэмэй зохёолшо ба дирижёр. Тэрэниие XX зуунай хүгжэмэй уралигай нэгэ томо түлөөлэгшэ гэжэ үзэдэг.
Эсэгэнь дуушан Федор Стравинский. Эртын наһандаа ород удха зохёолтой, уран зурагтай, театртай, хүгжэмтэй танилсаба. 9 наһанһаа фортепиано тоглобо, 18 наһанһаа өөрөө найрлалгын теориие һураба. Гансата Петербургын дээдэ һургуулиин хуулиин тэнхимдэ һураа (1900‒05). 1902 онһоо Римский-Корсаковһоо хэшээл абаа һэн, тэрэниие һүнэһэнэй аба гэжэ нэрлэбэ. 1908 ондо «Гайхалтай скерцо» ба оркестрдэ зорюулһан «Фейерверк» гэһэн фантази бэшээ, тус бүтээлнүүдөөр анхандаа анхарал татаба. Париста «Ород уларилай» байгуулагша Сергей Павлович Дягилев тэндэ Стравинскийдэ алдаршаһан «Хан шубуун» (1910), «Петрушка» (1911), «Арюун хабар» (1913) гэһэн баледүүдэй премьерые байгуулжа, тэрэниие ехээр дэмжэбэ. 1910 онһоо Париста, Швейцарида, Орос гүрэндэ (һамганай тугдамда) ажаһууба. 1914 онһоо Швейцарида һуурижажа, 1920 онһо Францида амидараад, 1939 ондо АНУ-да нүүбэ (1945 ондо Америкын харьяатан болоо). Хари орондо концертүүдые хэжэ (өөрынгөө зохёол, заримдаа М. И. Глинкын, П. И. Чайковскийн зохёолнуудые тоглоо), дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлдэ концертүүдынь маша үргэн хэмжээтэй болоо. 1962 ондо СССР-дэ концертүүдые харуулба.
Категори:Ород хүгжэмэй зохёолшод
Кызыл
Кызыл («улаан» гэһэн удхатай уряанхай үгээр 1926 онһоо нэрлэһэн, [кезийл] гэжэ дуудана, энэһээ гадна Кизил [кизийл]) гээшэ Оросой холбоото уласай Тыва Уласай ниислэл, Тыва Уласай дотор ямар нэгэн хошуунда харьяалагдадаггүй арбан нэгэн түмэн хүнэтэй хото юм.
Түүхэ, нэрэ
Хаанта Орос 1914 ондо Таганын Уряанхайе эбээн эзэрхэжэ Белоцарск («сагаан хаанай хото» гэһэн удхатай ород үгэ) нэрээрээ тулгуури һуурин үүсхэһэн. Оросто хаанта засаг унаһанай дараа 1918 ондо Хем-Бэлдэр («голой бэлшээри» гэхэ удхатай уряанхай үгэ) нэрэтэй болобо. Дараань сагаан армиие улаан арми илаһанай дараа 1922 оной нэгэн хуралда ородууд «Красный городок» гэжэ байгаа. Эсэстээ 1926 ондо «улаан» гү, али Кызыл гэхэ уряанхай түрэг үгээр нэрлэһэниинь ерээд жэлэе туулажа ябана. 1921 онһоо энэ хото Тыва ороной гол хото, ниислэл болонхой. Монгол уласта «Кызыл», «Кизил» гэжэ хоёр янзаар бэшэжэ болоно.
Категори:Уряанхай Категори:Тыва Улас Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Гуанчжоу
Гуанчжоу (Кантон, ), Хитад Уласай хото, Сицзян мүрэнэй зүүн һалаа болохо Чжуцзян (Субад) мүрэнэй адагта, Урда-Хитад тэнгисһээ 110 км зайда байрладаг уһанай боомто. Гуандун можын засаг захиргаанай түб мүн. Арбан сая үлүү хүн зонтой, энэ тоодо ехэнхи хуби хитадууд (хань); үсөөнхи үндэһэтэнэй түлөөлэгшэд баһа амидардаг (хуэй, манжанууд).
Гуанчжоу хадаа Урда Хитадай эгээн шухала эдэй засагай түб, бүхы Хитадай эгээн шухала тээбэриин улзабаринуудай болон үйлэдбэриин түбүүдэй нэгэн. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Эртын сагһаа хойшо Гуанчжоу хото шухала гадаада наймаанай боомтоор ажаллаба (1842 ондо баруунхи наймаанда нээһэн). Уһанай боомтын жэлэй ашаанай эрьесэ 15 сая тонно үлүү.
Нэхэмэлэй (джут), рами, хүбэнгэй, торгоной, хүнэһэнэй (саахарай, жэмэсэй консервын гэхэ мэтэ), химиин, резинын, арһан-гуталай, целлюлозо-саарһанай, хэблэлэй, барилгын (цемент, хирпиис, вааран дээбэр) үйлэдбэрилгэ; машина бүтээлгэ (хүнды машина, онгосо, сахилгаанай машина, нэхэмэл болон хүнэһэнэй үйлэдбэридэ зорюулһан тоног түхеэрэмжэ), түмэрлиг. Уламжалалта уралигай дархалалга (будаһан болон хахархай эмаль, будагтай бүтээлнүүд, заанай һоёогоор хэһэн һиилэлгэ, дэбюурнүүд, шүхэрнүүд). Гуанчжоу хотын захадань — тропигой ороной таряалга (сэсэрлиг ажахын болон агнуури); загаһа барилга болон хэмэл загаһа ажахы.
Сунь Ятсен нэрэмжэтэ ехэ һургуули. Түүхын музей гэхэ мэтэ. Ботаникын сэсэрлиг.
Түүхын бэшэлгэ
Гуанчжоу хото 3 зуун жэлэй оршомдо бии болонхой. Дунда зуунай үедэ томо наймаанай уһанай боомто байгаа, тус хотодо далайн торгоной зам эхилээ. 1516 ондо Гуанчжоудо португалшууд нэбтэржэ, 1684 ондо өөрынгөө Зүүн Энэдхэгэй хампааниин факториие байгуулба. 18 зуун жэлһээ хойшо харин зонтой гадаада наймаанай гансахан боомто болоһон, эндэ Гунхан хитад наймааша корпораци ажаллаба. 1840—42 оной нэгэдүгээр опиумой дайнай үедэ — англиин эзэрхэг империалис засагта арадай эсэргүүсэлэй түб болоһон байна. 1842 оной Нанжингай хэрээнэй еһоор табан ондо боомтотой хамта Гуанчжоу харин наймаанда нэгдэһэн байгаа. Хоердугаар опиумой дайнай һүүлдэ Гуанчжоудо Шамянь аралда хари гүрэнэй (англи-франциин) концесси бии бололбо. 1890-ээд онуудта Гуанчжоудо буржуа-арадшалһан хубисхалта хүдэлөөн бии болобо; эндэ Сунь Ятсен өөрынгөө ажаллалгые эхилһэн байна, тэрэнэй Синчжунхой нэрэтэй байгуулга 1895 оной 10 һарада зэбсэгтэй улас түрын гаралгые хэһэн байгаа. Синьхай хубисхалай үмэнэ Гуанчжоудо Тунмэнхой нам ударидаһан хоер буһалгаанууд болоо (1910 оной 2 һара болон 1911 оной һара). 1920 ондо Гуанчжоу ажалшадай болон профсоюзой хүдэлгөөнэй томохон становится түб болоод байгаа. 1923—26 ондо Гуанчжоу — Хитадай үндэһэтэнэй хубисхалай хүсэнгэй түб болоо. Эндэ үндэһэтэнэй хубисхалай засагай газар, үндэһэтэнэй хубисхалай армиин ударидалга, Хуанпу һургуули байгаа. Чан Кайши ганса нюуртай ударидагша болоһоной һүүлдэ 1927 оной Гуанчжоугой буһалгаан болобо. 1938—45 ондо япон сэрэгүүдэй эзэмдэһэн.
Зүүлтэ
Категори:Хитадай хотонууд
Абаахай хэлбэритэн
Абаахай хэлбэритэн (, Аалза хэлбэритэн, Arachnida) гээшэ үетэ хүлтэн (Arthropoda) хүреэнэй анги. 100,000 нэрлэһэн зүйлнүүдые багтана, энэ тоодо абаахайнууд, хилэнсэ хорхойнууд, хашагууд ба загай шара аалза. Хэмжээнь 0,1 мм-һээ 17 см хүрэнэ. Бэеынь гол түлэб ганса бүхэли толгой-сээжэ ба хэбэл гэһэн хоёр хэһэгтэй. Толгой-сээжэнь 6 хос мүсэтэй: аман хэһэгтэ хазууртай (хабшуур хэлбэритэй), тэмтэрүүлтэй (педипальпа) болон 4 хос үе хүлтэй. Олон абаахай хэлбэритэдэй (хилэнсэ хорхой, загай шара аалза, һүүлгүй хилэнсэ хорхой, зарим абаахай) хэбэлынь үетэйшье һаа, абаахайн ба хашагай диилэнхи хуби хэбэлынь һаланги. Хэбэлэйнь бөөрэнхэй болон тэрэнэй түгэсхэлдэ оршомдо шүлһэнэй булшархай гэһэн жэжэ барзагар түбгэр бии. Трахейн гү, али уушханай амисхаалтай (миин лэ хоёр уушхатан абаахай хэлбэритэд уушхан трахейтэй), зарим абаахайнууд арһаар амисхална. Илгаруулдаг эрхэтэниинь Коксаль булшархай гү, али Мальпигиевэй һудалнууд. Диилэнхи абаахай хэлбэритэдэй мэдэрэмжын системэ бахалуур дээрэхи зангилаатай (ganglion supraoesophagiale). Мэдэрэмжын эрхэтэн дунда нюдэн ба барижа мэдэрхэ үһэн бии. Олон абаахай хэлбэритэд (абаахайнууд, хилэнсэ хорхойнууд) хорото булшархай бии. Абаахай хэлбэритэн эрэ эмэ илгаатай, эмэгтэй абаахай хэлбэритэд үндэгэлнэ.
Зүүлтэ
Категори:Абаахай хэлбэритэн
Энэдхэг
Бүгэдэ Найрамдаха Энэдхэг Улас (БНЭУ) (भारत गणराज्य, Bhārat Gaṇarājya, Бхарат Ганараажйа), Энэдхэг болбол Үмнэдэ Азиин Энэдхэгэй бага түбидэ оршохо бүрин эрхэтэ улас юм. Мүн дэлхэйн долодугаар томо газар нютагтай орон, хоёрдугаар олон хүн зонтой, дүрбэдүгээр ехэ эдэй засагтай гүрэн гэгдэнэ. Пакистан, Хитад, Балба, Бутан, Бангладеш, Мьянмар зургаан улас оронтой газраар хилэ залгажа, Энэдхэгэй далайгаар хүреэлэгдэн оршодог. Баһа Энэдхэгэй далайда Мальдива, Шри Ланка, Индонези гурбан уластай уһаар хилэлдэг бол Пакистанай хинажа бай нютагые Жамму-Кашмир можойнхо гэжэ зүтгэдэгээр болбол Афганистантай баһа хилэлнэ.
Энэдхэгэй бага түби, Энэдхэг орон бол Энэдхэг соёл эргэншэл болон бусад эртын соёл эргэншэл бии боложо сэсэглэһэн үлгы нютаг болоод түүхын ехэнхэ үедэ худалдааны замай зангилаа боложо, һуурин эргэншэл, соёл, шажан сэсэглэн хүгжэжэ байгаа .Энэдхэгтэ Хиндү, агуу ехэ манай Будда, Сикхи, Джайн дүрбэн шажан үүсхэжэ хүгжэжэ байба.
XIX зуунай эхинһээ XX зуунай дунда үе хүрэтэр алхам алхамаар Британиин колони орон болоһоор лэ байһан. 1947 ондо тусгаар тогтониһоной дараа эдэй засаг, сэрэгэй хүсэн маша ахистайгаар хүгжэһэн, одоо нэрлэһэн юумээр дэлхэйн 12-р, худалдан абаха шадбаряар тэгшэдхэһэнээр дэлхэйн 4-р ехэ жэлэй дотоодо ниитэ бүтээгдэхүүнтэй улас болоо һэн. Гэхыдээ тэрбум үлүү хүнтэйн хубида ядуурал, бэшэг мэдэсын хуби доогуур зэргэ һула талануудтай байһаар байгаа.
Нэрын гаралга
Эртын перс хэлэнэй хинду («Индын орон», үеэр задалбал «инд мүрэн + орон») гэдэгһээ согд yntk’k, уйгур enatkak замаар дамжан монгол хэлэндэ Энэдхэг гэжэ нэрлэгдэбэ. Баруунда дэлгэрһэн Индиа, Индия гэдэг мүн адли хинду гэдэгһээ бии болоһон. Монголшууд баһа Жагарай орон гэжэ нэрлэдэг.
Түүхэ
Манай эрын үмэнэхи 500 ондо Энэдхэгэй нютаг дэбисхэр дээрэ олон һаланги хаанта уласууд байһан ба буддын хаан Ашокын ударидажа байһан Маурья улас Энэдхэгэй соёлой хүгжэлдэ ехэ хуби нэмэри оруулһан гэдэг. 180 онһоо Энэдхэг улас түб Азиин зүгһөө үүдэлтэй халдалгада үрэтэжэ Инд-Грек, Инд-Скиф, Инд-Парфян, Кушанай хаанта улас гэһэн уласуудые өөрын нютаг дэбисхэр дээрэ байгуулхаһаа өөр аргагүйдэ хүрөө. III зуунай үеһээ Гуптын улас ноёрхожо эхилһэн ба энэ үеэ түүхэдэ эртын Энэдхэгэй Алтан үе гэжэ нэрлэдэг.
Нютагай урда хэһэгые мүн Чалукья, Чера, Чола, Кадамба, Паллава, Пандья гэһэн уласууд эзэгнэжэ байһан ба эдэ уласуудай ашаар Энэдхэг орондо шэнжэлхэ ухаан, соёл уралиг, удха зохёол, математика, одон орон шудалал, шажан, гүн ухаан хүгжэжэ эхилһэн гэдэг.
1857 ондо Британиин Ост-Индиин сэрэг дайшадта эсэргүү тусгаар тогтонолойнгоо түлөө анха удаа энэдхэгшүүд бодоо. Энэ бодолгые түүхэдээ тусгаар тогтонолой түлөөхи түрүүшын дайн гэжэ нэрлэдэг. Гэһэншье Британиин эзэнтэ гүрэн бодолгые таһалан зогсооһон болоод Энэдхэгэй бүхы нютаг дэбисхэр дээрэхи колониин хиналтаа шангадхаһан байна.
Улас түрэ
Улас түрэ тухай Энэдхэгэй Үндэһэнэй Конгрессай нам голлохо үүргые гүйсэдхэхэ болон энэ намай лидернүүд Энэдхэг улас тусгаар тогтонолоо оложо абаһан үеһээ эхилээд мүнөө хүрэтэр улас орониие ударидан залажа ябаа юм. Энэдхэг уласта үйлэ ажаллалгаа ябуулжа бай намуудые жагсаабал:
1991 онһоо эхилһэн хубилалта шэнэшэлэлтын ашаар Энэдхэг улас хүгжэжэ бай оронуудай нэгэ болоо. Хубилалта шэнэшэлэлтые 1996 ондо Атала Бихари Ваджпаигай ударидаһан засагай газар, 2004 ондо Соня Гандиин ударидаһан Энэдхэгэй Үндэһэнэй Конгресс һунгуулида илажа засагай газарай тэргүүнээр нэрэтэ эдэй засагша Манмохан Сингх томилогдон үргэлжэлүүлжэ байна.
Зүүлтэ
Категори:Энэдхэг
Бодосой түлэб
Бодосой түлэб гү, али агрегат түлэб — тодорхой зарим нэгэ температурын болон даралтын интервалда өөршэлэгдөөгүй иимэ шэнжэ шанараар тодорхойлогдоһон түлэб:
Молекулануудай хоорондо таталсаха түлхэлсэхэ хүсэнүүдэй али алинь үйлэшэлдэг. Молекулануудай харилсан үйлэшэлэлэй эдэгээр хүсэнүүдые молекула хүсэн гэнэ. Молекулануудай харилсан таталсадаггүй бол бүхы бодос хиин түлэбтэ байха байһан. Таталсаха хүсэнэй үйлэшэлээр молекуланууд барисалдажа шэнгэн, хатуу бэеэ үүдхэдэг. Хатуу бэеэ һунгажа таһалхада хүсэн үйлэшэлдэг, шэнгэнэй 2 дуһал хоорондо ниилэдэг, шэнгэн хатуу бэеэ норгодог зэрэгынь молекулануудай таталсаха хүсэнэй үрэ дүн юмаа. Молекуланууд бэе бэедээ маша ехэ дүтэлэлгэ тэдэгээрэй хоорондо түлхэлсэхэ хүсэн үйлэшэлнэ. Хатуу шэнгэн бэе бараг шахагдадагггүй, хиин эзэлхүүные түгэсхэлгүй багадхан шахажа болодоггүй шалтагааниинь түлхэлсэхэ хүсэнэй нүлөө юм.
Молекулануудай хоорондохо таталсаха түлхэлсэхэ хүсэнүүдые нэгэдхэн молекулануудай харилсан үйлэшэлэлэй хүсэн гэнэ. Нэгэ молекулын электронуудай ба өөр молекулануудай атомуудай сүм эсэргүү сэнэгтэй ушарһаа таталсана. Гэтэл нэгэ молекулын эжэл сэнэгтэй элекронууд түлхэлсэнэ. Сүмүүдэй хоорондошье түлхэлсэхэ хүсэн үйлэшэлнэ.
Бодос хии, шэнгэн, хатуу түлэбтэ оршоно. Энэ түлэбые агрегат түлэб гэнэ.
Шэнгэн
Шэнгэн дэхи молекуланууд бэе бэедээ бараг хүрэлсэжэ нягта байрлана. Иимэдэ молекула бүхэн зэргэлдээ молекулануудайхаа хүрээлэлдэ оршоно. Молекуланууд тэнсэбэриин байранда хэлбэлзэжэ хүдэлнэ. Гэбэшье шэнгэнэй молекула топорхой хугасаанай дараа тэнсэбэриин байраа орхон нүүнэ. Тэнсэбэриин байранда байха хугасаае һуурин амидарха хугасаа гэнэ. Температурые нэмэгдүүлхэд һуурин амидарха хугасаа багадна. Шэнгэные шахахад молекуланууд деформацилагдана. Үүндэ шэнгэн бараг шахагдадаггүйн ушар оршоно. Шэнгэн урдамдхай өөрөөр хэлэбэл хэлбэри дүрсээ хадгалдаггүй ушарынь шэнгэнэй молекуланууд гаднын хүсэнэй дагуу шэлжэдэгтэ оршоно.
Хатуу бэе
Хатуу бэе дэхи атом молекуланууд тэнсэбэриин байранайхаа оршом бүхы шэглэлдэ хэлэбэлзэжэ байдаг. Тэнсэбэриин байраа орходоггүй ушарынь эзэлхүүн хэлбэри дүрсээ хадгална. Хатуу бэеын атом ба ионуудай хэлбэлзэхэ хүдэлөөнэй тэнсэбэриин байрын түбые холбобол зүб хэлбэритэй огторгойн тор үүдэнэ. Үүные кристалл тор гэнэ.
Плазма
Плазма дүрбэдэхи агрегат түлэб гэжэ. Энэ түлэб саармаг атом (гү, али молекулануудай) болон түлэбэри тоосонсор (ион, электронууд) бүридэһэн бүрэн гү, али хэһэгшэлэн ионизацилагдаһан хии юм.
Холбооһон
Категори:Термодинамика
Галилео Галилей
Категори:Физикууд Категори:Одон орон һудлаашад Категори:Тооной ухааншад Категори:Гүн ухааншад
Субъект
Субъект
Галуун
Галуун (Anser ) зэрлиг ба гэрэй томо шубуун.
Категори:Шубууд
Арсенал
Арсенал — арми ба флодой зэбсэг, хэрэгсэл хадагалха газар, цейхгауз.
Зүүлтэ
Категори:Дайн
Футбол
Хүлбүмбэгэ (football, Хөлбөмбөг) — тус бүри арбан нэгэн тоглогшотой хоёр багай хоорондо ябагдадаг, бөөрынхы бүмбэгэ хэрэглэдэг дэлхэйдэ хамагай үргэн тархаһан багай спорт юм. Тус спортиинь дэлхэйн хамагай түгээмэл спорт юм.
Зүүлтэ
Категори:Хүлбүмбэгэ Категори:Спорт
Артиллери
Артиллери (artillerie, atillier — «бэлдэхэ», «түхеэрхэ») — дайсаниие холоһоо сохихо, гэмтэйхэ сэрэгэй бүхы зэбсэг, галта зэбсэгээр дайлалдадаг тусхай сэрэг, мүн артиллериин зэбсэгэй ушар ухааниие шудалха һургаал.
Зүүлтэ
Категори:Дайн
Боди сэдьхэл
Буддын шажанда, боди сэдьхэл (, putixin; bodaishin;, Вайли: byang chub kyi sems; бодь сэтгэл) амитан бүгэдын зоболонгые арилгай хүсэл юм.
Аливаа зоболондо амитан бүгэдын зоболонгые би арилгая «гэһэн сэдьхэл хэгээд „амитан бүгэдые зоболонгоһоо абарахын тулд би өөрөө бурханай хутгэг ольё“» гэхэ энэ хоёр сэдьхэлэнь өөрын болон бусдын тусыг шухалшэлһан сэдьхэл бөгөөд иимэ сэдьхэл түрбэл боди сэдьхэл түрэжэ байна гэһэн үгэ. Улмаар ехэ хөлгөнтөн болж байгаа юм. Боди сэдьхэлнь Бурханай хутгийг олохо аргын тала болодог боло хооһон шанарыг оножо мэдэһэн бэлгүүннь бэлигэй тала болоно.
Архаизм
Архаизм (ἀρχαϊσμός «хуушарһан үгэ») — хэрэглэгдэхэеэ болиһон үгэ, хуушарһан үзэгдэл, эртэнэй үлэгдэл мүн.
Зүүлтэ
Категори:Хэлэ шэнжэлэл
Санкт-Петербург
Ехэ тээбэриин уулзабари (түмэр зам, шоссе харгы). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал (Пулково). Далайн (Балтиин тэнгисэй Финландын буландахи) болон мүрэнэй (Нева мүрэнэй адагтахи) боомто; Эжэл-Балтиин уһан замай эсэсэй сэг.