cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Одон
Суранзан орон
Суранзан орониинь одоной дотоододо конвекциин хүдэлөөн үүдэжэ хэһэгтэ бии болоно. Суранзан ороной хэмжээнь одоной масса, найрлагаһаа, харин гадаргуугай суранзан эдэбхижэлтэнь одоной эрьелтын зэргэһээ хамаарна. Энэ гадаргуугай эдэбхижэлтэнь одоной толбые үүдхэнэ. Одоной толбо гэдэгынь бусад гадаргуугай хэһэгтэй харисуулхад харисангы бага температуратай, хүсэтэй суранзан орон бүхы талбайнууд юм.
Залуу, хурдан эрьелдэхэ ододынь ехэхэн суранзан оронтой байха тула гадаргуугай үндэр эдэбхижэлтэтэй байна. Харин удаан эрлгэлтэтэй, хүгшэн одонуудынь гадаргуугай суранзан эдэбхижэлтэ бага байна.
Масса
Одоогоор мэдэгдэжэ хамагай хүндэ, сула одон бол Эта Карини болоод Наранһаа 100-150 дахин хүндэ юм. Иимэ одоной наһаниинь хэдэн сая жэл байна. Номын ордоной ододто хэһэн һүүлшын үеын һудалгаанай үрэ дүнгээр, одоной массын хамагай дээдэ хэмжээгые 150 наранай масса гэжэ тоосоһон байна.
Ехэ тэһэрэлгын дараагаар үүдэһэн анханай одонуудай масса >300 наранай масса байһан байжа болохо юм.
Эрьелтэ
Одоной тэнхэлэгэй эрьелтые спектроскопой туһаламжатайгаар ойролсоогоор, эсэбэл одоной толбын шэлжэлтээр харисангы нарибшалалтайгаар тодорхойлжо болоно. Залуу одоной эрьелтэ хурдан, ойролсоогоор >100 км/сек байна. Жэшээлбэл, B-ангиин одон болохо Ачернарын эрьелтэ 225 км/сек байдаг. Энэ одоной экваторын болон туйлын диаметрын зэрүү >50% байна. Хэрэб одоной эрьелтын хурдан 300 км/секундэһээ ехэ болобол тухайн одон һүнэхэ (задарха) болоно. 300 км/секундэнь одон задралгүйгээр эргэхэ хурданай дээдэ хизгаар юм. Нараниинь тэнхэлгээ 25-35 хоногто нэгэ бүтэн эргэдэг ба хурданиинь 1.994 км/сек байдаг.
Температура
Одоной гадаргуугай температурань одоной радиус, сүмһөө илгаржа энергиин хэмжээнһээ хамаарна. Одоной гадаргуугай температурые одоной үнгын индексээр тодорхойлно.
Сула ододой хубида гадаргуугай температурань 50,000 K байна. Наратай ойролсоо жэжэгэбтэр одоной гадаргуугай температура хэдэн мянган К, харин Абарга улаан одоной температура харисангы бага ойролсоогоор 3,600 K байна.
Холбооһон
* Категори:Одод
Мигель де Сервантес
Мигель де Сервантес (Miguel de Cervantes Saavedra, 1547 оной юһэдүгээр һарын 29-нд Алькала де Энарес хотодо түрэжэ 1616 оной дүрбэдүгээр һарын 23-нда Мадрид хотоноо наһа бараһан) Испаниин үргэлжэлэһэн үгын зохёолшо. «Дон Кихот» гэһэн зохёолоороо алдартай.
Мүн үзэхэ
Категори:Намтар
Лесото
Лесото - Африкийн улас.
Категори:Африка
Либери
Либери - Африкийн улас.
Категори:Африка
Фернан Магеллан
Фернан Магеллан (Fernão de Magalhães 1480 он - 1521 оной 4 һарын 27) Португалай далайшан, эрэлшэн ба түүхэндэ анха удаа Европоһоо баруун тиишэ Номгон далайе гатлан Дэлхэйе бүтэн тойроһон аялалые ударидаһан хүн юм. Тэрээр Португалын Себросад түрһэн ба бага байхадаа ордоной дагуулаар орһон байна. 1505 ондо 25 наһатайдаа анханай уһан онгосоной аялалда гаршээ. 1512 ондо Лисбонда бусажа ерээд дараа жэлэнь Марокко дахи тулаанда оролсоһон ба энэ үедээ баруун хүлдөө шарха абаһанһаа үүдэн хүл муутай боложээ. Магеллан Португалһаа гаршье Испанида ошоһон болоод тэндэ гэрлэһэн байна.
Дэлхэйе тойрон аялһан
1517 ондо Магеллан Испаниин хаан 1-р Карлоста бараалхахдаа Малакка арал уруу баруун зүгээр шиглэн ябаха уһан замай эрлэйн талаар айлдажа, өөрыгөө дэмжүүлжэ шадаһанаар аялалай багаа бүрдүүлжэ чадажээ. Хаан түүнэй яриае ихэдэ таашаан хүлээжэ абаһан болоод аялалай багын ударидагшаар томилһон байна. 1519 оной 9 һарын 20-нд тухайн үеын байладаанай уһан онгос болох Тринидад (110т) Trinidad, Сан Антонио (120т) San Antonio, Консепшон (90т) Concepcion, Викториа (85т) Victoria, Сантьяго (74т)Santiago гэһэн 5 хүлэг, ниитэ 270 багай гишүүдтэйгээр Санлукар дэ Барамэда Sanlucar de Barrameda боомтоһоо хүдэлжээ. Атлантын далайе гаталһанай дараа, Урда Америкын эх газарай урда зүг уруу шиглэн уруудан ябаһан ба 1520 оной 1 һарын 9-нд Рио дэ ла Плата мүрэндэ тулжа ошибэ. Тухайн үедэ энэ мүрэные Номгон далай уруу гараха хоолой гэжэ бодосгоожо байһаншье Магеллан сайтар нягтлан шэнжэлһэнээр хоолой бэшэ болохые тогтооһон ажа. Урам хугарһан багиинхан урдын нэгэн аралда үбэлые үнгэрөөхөөр шыдһэн ба найдбар таһарһан хүлэгын гишүүдэй дундаха бухимдал нь 3 хүлэг хамарһан мүргэлдөөндэ хүргэһэн гэдэг. Мүргэлдөөн 5 үдэрын дотор намдажээ. Бага 1520 оной 8 һарын 24-нд аяллаа дахин үргэлжлүүлжэ улам урагшаа шиглэн ябаһан ба замда Сантьяго хүлэг эбдэршэ сүйржээ. Мүн оной 10 һарын 21-нд хайжа байһан үрнэдын далай уруу гараха замые олобо. Энэнь одоогын Магелланай хоолой юм. Гэбшье энэхүү хоолойе гатлаха хүндэ хэсүү замда багын хамагай томо хүлэг болохо Сан Антонио ихээхэн хоол хүнэһэ ашаһан шигтээ Испани уруу бусажа зугтаһан байна. Иинхүү Магелланай аяллын бүрэлдэхүүн 3 онгостой боложо хосробо.
Номгон далай
1520 оной 11 һарын 28-нд Магеллан болон түүнэй бага хоолойе гатлан томо далайда гаршээ. Энэ уудам далайгаар аялах замда нэгэшье шуурга тааралгүй тайбан дүлгөөн байһанда баярлаһан Магеллан "Номгон далай" нэрые үгэһэн ажээ. Гэбшье үүнһээ сааша дахин тамын зам угтажа байлаа. Далайда гараһанһаа хойшо эсэс түгсэгэлгүй ехэ уһан үргэлжлэн, дундань хүнгүй 2 арал таарһаншье 100 үдэрын турша хоол хүнһэ сэлбэж шадалгүй үлсэжэ зобһон байна. 1521 оной 3 һарын 6-нд арай гэжэ хүн амидардаг арал таарша хоол хүнһэ дээрэмдэһэн болобошье нютагай ергэдэд эргээд дээрэмдүүлжээ. Энэнь одоогой Гуам арал гэжэ үзэдэг. 3 һарын 16-нд Филиппинэй хамагай урда хэһэг болохо Хомонхон аралда хүрэбэ. 3 һарын 28-нд Филиппинэй Сэбү аралда ошибо. Тэндэ буухдаа удаан хугасаанда абшье ябаһан малай зарс болохо Энрикэг элшээр ябуулһан ба тэрээр тэндэхын уугуул хүмүүсын хэлэные ойлгожо байлаа. Энэнь урида зүүн зүг уруу гарһан далайн замда таарһан малай хэлтэй дахин таарһан буюу өөрөөр хэлбэл Магеллан дэлхэйе бүтэн тойрһон гэһэн үгэ юм.
Үхэл ба аялалай түгсэгэл
Сэбү арал дээрэ Ударидагша болохо Ража Хумабонтой уулзаж, түүные Христын шажанда итгүүлдэг. Ражаг Хаан гэжэ хүлээн зүбшөөрэхые ойро оршомын аралуудһаа шаардаһан болобошье хүршэ Мактан аралай толгойлогшо Лапу Лапу эсэргүүсэжэ Магеллантай дайтаба. Энэхүү тулаанда Магеллан ялагдажа 4 һарын 27-нд амиа алдажээ. Үлэһэн хүлгын бишыхан маша сөөхүүл байһан болоод нилээдэ эбдэрһэн Консепшон онгосоо Сэбү аралда шатаажа хаяба. Ингээд һүүлшын 2 хүлгын ахмадууд ахлан дахин замдаа гаршье, төөршье будилһаншье 1521 оной 11 һарын 8-нд анха зорижо гарһан баряа болохо Малакка (Молука) аралда хүрлээ. Ехэ хэмжээнэй халуун ногоо ашаһан Тринидад хүлэг эбдэршье томо засбар хэхэһээ аргагүй болоһон байна. Ингээд Викториа хүлэг дүүрэн халуун ногоо ашаад гансаар Үрнэдые шиглэн хариха замда гараһан болоно. 1521 оной 11 һарын 21-нд аралһаа хүдэлһэн Викториа онгос 1522 оной 9 һарын 6-нд Испанида бусажа ерэһэн болоод 3 жэлын аян замһаа эсэн мэндэ бусажа ерэһэн юрдөө 18 хүн байлаа. Магелланай аялал Дэлхэй бөөрэнхэй гэдэгые нотолһон ба Ехэ Нээлтын үедэ маша томо нүлөө үзүүлһэн гэжэ үзэдэг.
Эсперанто
Эсперанто (эс. Esperanto) — хамгай ехэ тархаһан зохёомол хэлэн. Олон уласай харилсаанда үргэн хэрэглэгдэжэ байгаа. Европын гол хэлэнүүд, илангаяа латин, грек хэлэнэй хэлэн зүйн онсолиг, үгын сангай үндэһэн дээрэ тулгуурилажа бүтээһэн хэлэн. Польшын эмшэн Людовик Лазарь Заменхоф гэдэг хүн зохёобо. Үгын санг латин буюу латин гаралтай хэлэнэй үгэһээ бүридүүлдэг. Хэлэн зүйн 16 дүрэмтэй, һурахад хилбари хэлэн юм. Энэ хэлые һайн һураад абабал Европын бусад хэлые һурахад дүхэмтэй болоно. Одоогоор энэ хэлээр хишэнээн хүн ярижа байгаань тодорхойгүй. Албан ёһоной статистика мэдээ хараахан байхагүй болобошье албан буһа мэдээгээр 2,000,000 (хоёр сая) оршом хүн энэ хэлээр хэлэлсэдэг байна. Олон уласай нэлээд олон байгуулалга Эсперанто хэлые үйлэ ажалалгаандаа хэрэглэдэг. Монголдо Эсперанто хэлэн мэдэдэг хүн сөөн болобош Монголын Эсперанто-Ниигэмлиг 2010 оной 6 дугаар һарада Азиин эсперантошодой 6 дугаар Ехэ хуралые Улаанбаатар хотоноо туйлын амжалтатай зохёон байгуулжа хуралдуулба. Элэ хуралда Ази түби газараар үлэ барам Африкаһаа бусад 4 түбиин 200 гары эсперантошо хуран шуулһан байна.
Эсперанто гэжэ улас, үндэһэтэн хоорондын харилсан ойлголсолые нэмэгдүүлхэ, энхэ тайбан, хүн түрэлхитэнэй хаяха дүүдэг ёһон, найрамдал, нүхэрлэлые бүхэжүүлхэ зорилготой бүтээһэн энхын хэлэн юм. Энэ хэлые Польшын эрдэмтэн Л.Л.Заменхоф 1887 ондо зохёобо.
Эсперанто гэдэг үгын ушар
Esper- гэдэгынь эгээрхэ, найдаха, мүрөөдхэ гэһэн удхатай үгын үндэһэн, - ant- бол тухайн үйлые эрхэлэгшэ гэһэн удхые заадаг дагабари, -o һүүлынь жэнхэни нэрын түгэсхэл, эгээрэгшэ, найдан мүрөөдэгшэ гэһэн үгэ. Эрдэмэй зэргэ горилогшые бидэ, аспирант гэдэг байһан бэлэй.
Һурахад орьёо бэшэ хэлэн
Европо зүгын хэлэнэй дүрэмые тунгаан абажа хилбаршалан, мүн тэрэ зүгын олон хэлэнээ ороһон үгые үгын сангайхаа гол нөөсэ болгоһон, һурахад орьёо бэшэ, өөртөө угсаатанай соёл агуулаагүй, түбые һахиһан хэлэн бэлэй. Эрдэмтэн шудалаашад Эсперанто хэлые һурахад үндэһэтэнэй хэлэнүүдһээ арба дахин хилбар гэдэгые нэгэнтэ нотолон тогтообо.
Хүн түрэлхитэнэй соёлой нэгэ ололто, баялиг мүн
Улас түмэнэй найрамдал нүхэрлэлые бүхэжүүлхэ, олон уласай соёлой харилсаае үргэтгэн хүгжүүлхэд оруулжа хубита нэмэриин үнэлжэ НҮБ-ын ЮНЕСКО 1954, 1980 ондо хоёр удаа тогтоол баталан Эсперанто хэлые түгээн дэлгэрүүлхэд анхаарал хандуулхые гишүүн оронуудтаа уряалһанай дээрэ Л.Л.Заменхофые “Хүн түрэлхитэнэй һуутануудай нэгэн” гэжэ зарлаба. Дэлхэйн Эсперанто-холбоонь Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга болон түүнэй болбосорол, соёл, шэнжэлхэ ухаанай байгуулга болохо ЮНЕСКО-той албан харилсаата байгуулаын статустай олон уласай байгуулга болоод улас бүритэ һалбари, түлөөлэгшын газартай.
Зүүлтэ
Категори:Зохёомол хэлэнүүд Категори:Хэлэнүүд‎
Майя соёл
Майя гээшэ манай эринэй I-дүгээр мянган жэлдэ зуун-урда Мексикын, Һондурасай, Гватемалын нютаг дэбисхэртэ бии болоһон хото уласууд юм. Майя соёл дүрсэ үзэг бэшэгтэй, ордоной ба сүмын уран барилгаар алдартай. IX-X зуун жэлдэ тольтекуудай эзэмдэһэн һүүлдэ улас гүрэнэй түб Чичен-Ица хото боложо, 12 зуун жэлэй һүүлдэ ниислэлынь Майяпан хото байгаа. XVI зуун жэлдэ майя соёл Испаниин дээрмэшэ эзэмдэгшэдэй усадхагдаба. 100 үлүү хотонуудай үлэгдэлнүүд үлөө, эдэ дунда эгээн томо - Чичен-Ица, Копан, Майяпан, Ушмаль, Тикаль.
Марксизм
Марксизм — гээшэ XIX зуун жэлдэ Карл Марксын ба бага зэргэ Фридрих Энгельсын бии болоһон һургаал, түүхын хүгжэлэй материалис тайлал дээрэ үндэһэлһэн юртэмсые үзэхэ үзэл ба ниигэм-эдэй засагай дүн шэнжэлгэ хэхэ арга юм. Эхиндээ гурбан үндэһэн үзэл сурталнууд байгаа: философиин антропологи, түүхын онол ба эдэй зэасагай ба улас түрын бодолгын программа юм.
Марксизм эрхэтэнэй дайнай, ниигэмэй хубисхалай болохо, капитализмын унан һалахань зайлашагүй байдалые баталаад, үмсэдөө эдлэжэ байһан бараан гаргадаг үйлэдбэри ба хубиин зөөриие үгы болгожо үйлэдбэриин хэрэгсэлнүүдээр хамтын зөөриин һуури дээрэ коммунис ниигэмые урагшань ябуулдаг юм.
Марксизмын үндэһэн һуури болбол Карл Марксын бэшэһэн олон ботитой нэмэри үнэ сэн тухай «Капитал» ном юм.
Холбооһон
Категори:Коммунизм Категори:Марксизм
{{1000 үгүүлэл}}
Маврики
Маврики - Африкийн улас.
Категори:Африка
Moderna COVID-19 vaccine
<section begin="pfizerauthmap"/>
Ливи
Ливи - Африкийн улас.
Категори:Африка
Мадагаскар
Мадагаскар - Африкийн улас.
Категори:Африка
Бойкот
Бойкот (boycott) — нэгэ хүн гү, али байгуулга, фирмэ гүрэнтэй эбээ таһаржа, хэлсээ барисаа үгы болохо ба зарим нэгэ эд бараа абахаа болихо г. м. улас түрын ба эдэй засагай тэмсэл хэһэнэй нэгэ тэмдэг, жэшээнь, түлөөлэгшэдые һунгахаа тэбшэхэ ябадал.
Мавритани
Мавритан - Африкийн улас.
Категори:Африка
Данте Алигьери
Категори:Италиин зохёолшод
Колониализм
Колониализм гээшэ алибаа улас орон эдэй засагай ноёрхолой түлөө ондоо арад түмэниие, газар нютагые эзэмдэжэ мүлжэхэ уласай түрын бодолго юм. Колонизировалдаг улас орон колонизировалһан газар нютагһаа олзо гаргажа абамаар байна. Энэ үйлэ ябасада колонизаторнууд өөрынгөө шажан мүргэлые, эдэй засагай хэб маягые, технологиие дэлгэрүүлжэ һуулгаба. Тэрэнэй гадна, тус системые зүбтүүлхэ үзэл сурталые баһал колониализм гэнэ.
Колониализм эртын грек, римэйхидэй, арабай үедэ байһаншье һаа, юрэнхыдөө колониализмын үе европынхид 1492 ондо Америкые нээһэнһээ дэлхэйн хоёрдугаар дайн хүрэтэр үнгэрөө һэн. Колониалис үзэл суртал ба практика хүгжэжэ империализмын һуурида оробо.
Зүүлтэ
Категори:Соёлой газар зүй Категори:Түүхэ
Монако
Монако -Европын улас.
Категори:Европын ниислэлнүүд Категори:Хото улас Категори:Франци хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг Категори:Итали хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Генуя Уласай газар нютаг Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Газарай дундада тэнгисэй боомтын хото Категори:1297 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Европын уласууд Категори:Христосой шажантай уласууд Категори:Баруун Европын уласууд
Док
Док — онгосо хэхэ, заһабарилха уһанай эрьедэ порт боомтын түхеэрэлгэ.
Зүүлтэ
Категори:Онгосо
Малави
Малави - Африкийн улас.
Категори:Африка
Гэрэлэй хурдан
thumb|upright=1.6|[[Наранай гэрэлынь дэлхэйдэ хүрэхэд 8 минута, 19 секунда зарсуулна. Гэрэлэй хурдан — c үзэгээр тэмдэглэгдэдэг физикын тогтомол. Хэмжээнь яг 299,792,458 метр/секунда болоод 300,000 километр/секунда гэһэн ойролсоо удхые үргэнөөр ашагладаг (баруун талын хүһэнэгтэ ашаглан бусад нэгэжүүд дахи удхые харагты). Энэнь хурдыень һааруулха атом, молекула, бусад түрэлэй матери оршон байхагүй вакуумда сахилгаан суранзан сасаралай (радио долгин, үзэгдэхэ гэрэл, гамма долгин гэхэ мэтэ) тархаха хурдан юм.
Хүн түрэлхитэнэй түүхын ябасада гэрэлынь агшан зуурда тархадаг, болбол юрэдөөл маша хурдан тархадаг эсэхэнь мэдэгдэжэ байһангүй. 17-р зуунда Даниин одон орон шудалааша Оле Рёмэр Пүрбын дахуул Иогой үзэгдэхэ хүдэлөөнэй шудалгаа дээрэ үндэһэлэн гэрэл хизгаартай хурдаар тархадаг болохые баталба. Үүнһээ хойшо олон зуунай туршада улам нарин хэмжэлтүүдые хэһэнээр 1975 ондо гэрэлэй хурдые тэрбүмэй дүрбэ нарибшалалтайгаар 299,792,458 м/с болохые тогтообо. 1983 ондо СИ системэдэ метрые " 1 ⁄ 299,792,458 секундада гэрэлэй тараха хурдан" хэмээн тодорхойлһон, иимэдэ мүнөө үедэ c-ын м/с-ээрхи тоон удхань метрын тодорхойлолто ёһоор тогтоһон.
Харисангын тусхай онолоор c-нь орон зайсаг хугасаанай нэгдэһэн бүтэсэдэ орон зай, саг хугасаае холбожо үгэдэг ба үүнэй квадратынь масс-энергиин тэнсэдхэл дахи пропорцилональ тогтомол юм. (E = mc2). Ямаршье инерциал согсо системэдэ сасарагагша, ажаглагша хоёрой харисангы хурдаһаа үл хамааран c бүхыл массгүй бөөм, холбогдохо оронуудай, үүндэ сүлөөтэ орон зай дахи сахилгаан суранзан сасаралай хурдан; мөн татах хүч, гравитацийн оронгийн хурд хэмээн таамаглагдаж буй. Гэрэлэй хурданиинь энерги, матери, мэдээсэл дамжаха хамагай дээдэ хурдан, яагаад гэбэл "үүнһээ хурдалбал шалтагаан-үрэ дагабариин зайлшагүй холбоое үгы болгоно." Иимэ түрэлэй согсо системэдэ "үрэ дагабари" "шалтагаанай" хаа үмэнэ үзэгдэхэ болоно. Иимэ шалтагаан-үрэ дагабариин хуулиие зүршэһэн тохёолдол байхагүй тула парадокс үүдхэнэ. Гэрэлэй хизгаартай хурданиинь электроникэй түхөөрэмжүүдэй ажаллагаанай хурдые хизгаарладаг хүсэн зүйл.
Шэл, агаар зэрэг тунгалиг материалаар гэрэлэй тархаха жэнхэни хурданиинь c-һээ бага. c ба тухайн материалда гэрэлэй тархаха v хурдын харисаае материалай n хугарлын элидхэгшэ гэнэ (n = c / v). Жэшээнь үзэгдэхэ гэрэлэй хубида шэлэй хугарлын элидхэгшэнь 1.5 болоод энэнь үзэгдэхэ гэрэл c / 1.5 ≈ 200,000 км/с хурдатай тархадаг гэһэн үгэ. Үзэгдэхэ гэрэлэй хубидаха агаарай хугарлын элидхэгшэнь 1.0003, иинхүү агаар дахи гэрэлэй тархаха хурданиинь вакуумынхитай эжэл.
Зүүлтэ
Категори:Одон орон шудалал Категори:Физикэ
Кишинэу
Кишинэу (рум. Chişinău, Кишинёв) — Молдавиин ниислэл, 804,5 мянган хүнтэй хото. Бик мүрэнэй эрьедэ, тус ороной түб хэһэгтэ байрладаг, эдэй засагай, соёлой түб. Кишинэу Молдавиин захиргаанай хэлтэсын тусхай статустай байдаг — энэнь муниципи юм. Кишинэу хотын гадна эжэл нэрэтэй муниципида 13 коммунада нэгэдэжэ 6 хото (Сынжера, Дурлешты, Ватра, Кодру, Вадул-луй-Водэ, Криково), 25 һуурин газар ороно.
Кишинэу анха 1436-һаа баримта бэшэгтэ дурдаһан байна. Ородой эзэнтэ гүрэндэ ниилһэнэй дараа 1818 ондо хотын статусые хүлээн абаа.
Зүүлтэ
Категори:Молдави Категори:Саятан хото Категори:Европын ниислэлнүүд
Бонзо
Бонзо (bonze, < 坊主, бо: дзу, «хамба лама») — Япон ба Хитадта Буддын шажанай ламанарые, гэлэнгые нэрлэжэ европынхидэй үгэһэн нэрэ. Заримда намай ба шэнэшлэхэ профсоюзнуудай албан хойрогуудые, түшэмэдые ёгтолон нэрлэһэн һaрюу нэрэ.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан
Монгол хэлэн
Монгол хэлэн (Монгол: Монгол хэл, ) - Алтайн хэлэнэй бүлын нэгэ хэлэн, монголшуудай хэлэн. Монгол Уласай албан ёһоной хэлэн.
Алтай хэлэнэй изагуурай юрэнхы шэнжэ болохо SOV (субъект-объект-үйлэ үгэ) гэһэн дарааллаар орно. Мүн нэрэ үгын холбооһоо болон үйлэ үгын хубиралынь үгын түгэсхэлынь хубирха заршамтай. Аялганай тааралдалда захирагдана.
Грамматикын байгуулалтын хубида монгол хэлэн залгамал хэлэн болоно. Аялган абяанууд аялганай тааралдалай хуулида захирагдадаг, мүн түргэн, удаан гэжэ илгардаг. Буряад хэлэн өөрын гэhэн онсолигтой, тон баялиг үгын hантай юм. Монголшууд 95 %-нь монгол хэлые.
Монгол хэлэнэй Халх-Буряад-Хальмаг товч толи бэшэг
Монгол хэлэнэй Халх-Буряад-Хальмаг товч толи бэшэг энэ Монгол хэлэнэй Монгол улас дахь Халх, ОХУ-д хэрэглэгдэж буй Буряад, Хальмаг аялгуудын бичиглэлийн зэрэгцүүлэн харьцуулсан жагсаалт юм.
Кирилл Монгол бэшэг
{{Legend|Violet|Кирилл + э/а|border=1px solid #AAAAAA}}
Хэтдээ унших
Категори:Монгол Категори:Хэлэнүүд
Молдави
Молдави (Молдово, мол. Republica Moldova) — албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Молдави Улас баруун талаараа Румыни, бусад талаараа Украинатай хилэлдэг далайда гаралгагүй зүүн Европын улас юм. Парламентын засаглалтай арадшалһан улас 4,5 сая тухай хүн зонтой. Европын хамагай хобор уласай тоондо ородог юм. Мүн хамагай тайбан амгалан, хүгжэл дорой уласай тоондо ороод байгаа.
Ниислэл хото - Кишинэу. Албан ёһоной хэлэн үндэһэн хуулиин ёһoop молдави хэлэн байдаг аад, үндэһэн хуулиин сэсын шиидхэбэрилгээр румыни хэлэн байна.
Зүүлтэ
Категори:Далайда гаралгагүй уласууд Категори:Румын хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Ород хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Тусгаар Уласуудай Хамтын Нүхэрлэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:Зүүн Урда Европын уласууд Категори:1991 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1991 ондо Европодо байгуулагдаhан Категори:Европын уласууд Категори:Зүүн Европын уласууд
Мустафа Кемаль Ататюрк
Мустафа Кемаль Ататюрк, Гази Мустафа Кемаль-паша (1881 оной 5 һарын 19 - 1938 оной 11 һарын 10) - осман болон түрэг шэнэшлэгшэ, улас түрын ажаябуулагша, жанжан; Түрэгэй бүгэдэ найрамдаха арадай намай үндэһэлэгшэ; Түрэг Уласай түрүүшын юрэнхылэгшэ. «Ататюрк» гэжэ нэрэнь түрэг хэлэнһээ буряадшалбал «түрэгүүдэй эсэгэ» гэжэ удхатай.
Зүүлтэ
Категори:Намтар
Альберт Разин
Альберт Алексеевич Разин (1940 оной 6 һарын 12, Кузюмово, Алнаш аймаг, Удмурт АССР, РСФСР, СССР — 2019 оной 9 һарын 10, Ижевск, Удмурти, Орос) — зүблэлтын ба оросой Удмуртиин эрдэмтэн ба ниигэмэй зүдхэлтэн. 2019 оной 9 һарын 10-да Оросой холбоото уласай хэлэнэй улас түрын бодолгодо эсэргүүсэжэ өөрыгөө шатаажа зулын гол болобо. Тэрэ удмурт үндэһэтэнэй талаар, юрэнь үсөөнхи үндэһэтэнэй талаар түрэһөө ябуулжа бай бодолгые эсэргүүсэн, өөр дээрээ шатаха шэнгэн аһаажа, амиды бамбар болон ами алдажа, улас үндэһэтнэйнгөө түлөө тэмсэхые удмурт түмэндөө уряалаа.
Зүүлтэ
Категори:Оросой эрдэмтэд
Алтан улас
Алтан улас — гээшэ мүнөөгэй Зүүн-Хойто Хитадта ажаһууһан зүршэдэй байгуулһан улас гүрэн (1115—1234). Тус улас Хидан уласай харьяатан байһан зүршэдэй хидануудта эсэргүүсэлэй үрэ дүндэ бии болобо. 1125 ондо Алтан улас хидан Ляо уласые усадхажа эзэмдэбэ. 1125—27 оной хоорондо хитад Хойто Сун уласта эсэргүү дайлажа, Кайфынгые багтааһан Хойто Хитадай ехэнхи хубиие эзэлээ. Алтан уласай сэрэгүүд Хүхэ мүрэн хүрөө. 1139 ондо Алтан улас хитад Урда Сун уласые өөрын харьяата болгожо эбтээ оробо. XII зуун жэлдэ Алтан улас Зүүн-Хойто ба Хойто Хитадые, Үбэр Монголые багтааһан Зүүн Азиин эгээн хүсэтэй улас болоо. Хитадһаа (Урда Сун) гадна тангуд Баруун Ся болон Солонгос Корё уласууд Алтан уласай харьяатад байгаа. 1234 ондо Ехэ Монгол Уласай усадхагдаһан байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Монгол түүхэ Категори:Хитадай түүхэ
Кот д'Ивуар
Кот д'Ивуар гү, али Заанай яһан эрье, албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Кот д'Ивуар Улас, болбол Баруун Африкын урда эрье дээрэ байдаг улас юм. Улас түрын ниислэл хотонь уласай түбдэ оршодог Ямусукро; харин хамагай томо хото, эдэй засагай түб портын хотонь Абиджан юм. Энэнь баруун-хойто талаараа Гвиней, баруун талаараа Либери, баруун-хойто талаараа Мали, зүүн-хойто талаараа Буркино-Фасо, зүүн талаараа Гана, ба урда талаараа Гвинейн булантай (Атлантын далай) хилэлдэг.
Зүүлтэ
Категори:Шуһан алмаз Категори:Баруун Африкын уласуудай Эдэй засагай ниигэмлэг Категори:Малтан Абалгын Үйлэдбэрилгын Тунгалаг Байдалай Инициатива Категори:Түб Африкын улас Категори:Хуушан Португалай колони Категори:Франци хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг Категори:Африкын Холбооной гэшүүн улас Категори:Исламай Хамтын Ажаллалгын Байгуулгын гэшүүн улас Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:1960 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Баруун Африкын улас Категори:1960 ондо Кот д'Ивуарда байгуулагдаhан Категори:Африкын улас
Буряад хэлэн
Буряад хэлэн (буряад-монгол хэлэн) Алтайн хэлэнэй изагуурай буряад арад түмэнһөө хэрэглэгдэжэ бай монгол хэлэнэй бүлэгэй xэлэн-аялгуу юм. Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас, Эрхүү можо, Забайкалиин хизаар, Усть-Ордын болон Агын тойрогууд, мүн Монгол Уласай хойто аймагууд, Хитадай зүүн-хойто орондо ажаһуудаг буряадууд хэлэлсэдэг. Орос гүрэндэ (1989 оной тоололгоор) 376 мянга оршом хүн буряадаар дуугардаг. Буряадай 86,6%-нь буряад хэлые, 13,3%-нь ород хэлые эхэ (түрэлхи) хэлэн гэһэн байна. Баруун (эхирэд, булагад), дундада (алайр, түнхэн), зүүн (хори), урда (сонгоол, сартуул) гэхэ мэтэ аялгуутай.
Грамматикын байгуулалтын хубида буряад хэлэн залгамал хэлэн болоно. Аялган абяанууд аялганай тааралдалай хуулида захирагдадаг, мүн түргэн, удаан гэжэ илгардаг. Буряад хэлэн өөрын гэһэн онсолигтой, тон баялиг үгын һантай юм.
«Буряад Республикын арадуудай хэлэнууд тухай» хуули республикын дээдын зургаанда 1992 ондо баталагдажа, буряад хэлэн гүрэнэй хэлэн болгогдоһон байгаа. Энэ туухэтэ хуулиин ундэһөөр буряад хэлэ хэрэглэлгын һалбаринуудай ургэдхэгдэхэдэ, арадай туухэдэ, ундэһэн соёлдо, арадай eһo аншалнуудта һонирхол дээшэлээ.
Монгол бэшэгые зохёогдоһон сагһаань хойшо хэрэглэжэ, эхэ хэлээрээ олон түрэлэй ном зохёол бүтээжэ, Энэдхэг, Түбэд, Хятад гэхэ мэтэ олон хэлэнһээ элдэб жанрын зохёолнуудые оршуулһанаараа дэлхэйн соёлой һанда хуби нэмэриеэ оруулһан түүхэтэй. 1931 ондо монгол бэшэгээ лата үзэглэлөө һэлгэжэ, 1939 ондо «ө», «ү», «һ» гэһэн гурбан үзэгэй нэмэлтэтэй ород үзэглэл (хирилисэ үзэглэл) абтаһан юм. Оршон сагай буряад бэшэгэй хэлэн хори аялгууда үндэһэлэн байгуулагданхай.
Буряад хэлэн ород хэлэтэй адли Буряад Уласай гүрэнэй хэлэн болоно. Тус хэлээр бага һургуулиин хүүгэдые һургахаһаа гадна, дунда болон мэргэжэлэй дунда һургуулин һурагшад, мүн дээдэ, ехэ һургуулиин оюутадта буряад хэлые тусхай хэшээл болгожо заадаг юм. Буряад хэлээр һуралсалай, уран һайханай болон ниитэлэлэй зохёол, һонин һэдхүүл хэблэгдэн, теле- болон радиодамжуулганууд нэбтэрүүлэгдэжэ, театр ажалладаг. Буряад хэлые шэнжэлэн шудалха түбүүдынь ОЭУА-иин Сибириин Таһагай Монгол арадууд, Буддын шажан болон Түбэдые шэнжэлэлгын хүреэлэн, мүн Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин Үндэһэтэнэй хүмүүнлигэй ухаанай дээдэ һургуули болоно.
Буряад-Монгол хэлэнэй түүхэһээ
Буряад удха зохёолой хэлэмнай олон шата дабаһан түүхэтэй. Хубисхалай һүүлээр, Буряад Республикын тогтоод байхада, удха зохёолой хэлэ зохёолго, тэрэнэй үндэһэ һуури, үзэглэл ололго шухалын шухала асуудал болоһон юм. Тиигээд энэ хэсүү асуудал гэнтэ зүб шиидхэгдэжэ шадаагүй, олон дахин суглаанууд дээрэ хэлсэгдэжэ, оло дахин үндэһэниинь, алфавидынь һэлгэгдэһэн байна. Буряад удха зохёолой хэлэн хоёр шата шаталһан юм: хуушан монгол ба мүнөө үеын хэлэн. Хуушан монгол хэлэн бии болоһоор үнинэй, аяар 12-13-дахи зуун жэлдэ бии болоһон байна.
Монгол хэлэнэй шатанууд
Монгол шудалалда хуушанай монгол хэлэн иимэ гурбан үе гараһан: нэгэдэхинь — 13-дахи зуун жэлэй һүүл болотор; энэ үедэ, тус хэлэн гүрэнэй хэрэгсэлдэ хэрэглэгдэдэг байгаа, хоёрдохи үень — 15-16-дахи зуун жэлэй үе. Энэ үедэ тус хэлэн дээрэ буддын шажанай зохёолнуудые оршуулдаг байгаа; гурбадахи үень — 16-дахи зуун жэлһээ эхилнэ. Энэ үедэ хуушан монгол хэлэн горитойхон хубилалтада ороо (үгэнүүдэй дүрсэ хубилаа, шэнэ үгэнүүд ороо, үзэглэлэй үзэгүүд хубилаа). Энэ үедэ классическа монгол хэлэн тогтоһон юм. Хуушан монгол хэлэн хуушан, номой хэлэн байһан юм. Тиимэһээ аман, яряанай буряад хэлэндэ таарадаггүй, ойлгосогүй байгаа. Тус хэлые буряад удха зохёолой хэлэнэйнгээ үндэһэ һуури болгожо абаһан байгаабди. Энэ үедэ хуушан монгол хэлэн дүүргэдэг үүргэеэ үргэн ехэ болгоо. Тус хэлэн дээрэ уран зохёолнууд, номууд бэшэгдээ, барлагдаа, һургуулида үзэгдэжэ эхилээ. Энэ үедэ X. Намсараевай, Б. Абидуевай, Ц. Дондубоной болон бусадай уран зохёолнууд, үзэглэлнүүд, һургуулиин номууд хэблэгдэжэ, һургуулида заагдажа эхилээ. Тус хэлэнэй олонхи үгэнүүд, тэдэнэй дүрсэнүүд хуушан буряад хэлэнэй үгэнүүдтэ таарадаггүй байна гэжэ дээрэ хэлэгдээ. Жэшээлхэдэ, улаган (улаан), агуула (уула), чилагуун (шулуун). Тус хэлэнэй үзэглэл мүн баһа дутуу дундануудтай байһан. Жэшээлхэдэ, аялган абяануудые тэмдэглэһэн үзэгүүд гурбан янзаар бэшэгдэдэг (үгын эхиндэ, дунда, һүүлдэ): а-э, о-у, ө-ү; хашалган абяанууд (ц-ч, дж-дз гэхэ мэтэ) нэгэ адли үзэгүүдээр бэшэгдэдэг байһан юм. 1926 ондо республикадамнай соёлой асуудалаар үндэһэтэнэй суглаан болоо. Энэ суглаан иимэ тогтоол гаргаа: 1). хуушан монгол хэлэнһээ арсажа болохогүй, тус хэлэн бүгэдэ монголшуудай хэлэн; 2) буряад удха зохёолой хэлэнэй үндэһэн болгожо, халха-монгол хэлэ абаха; лата бэшэгтэ оролгые эрдэмэй талаһаа шэнжэлжэ һайнаар үзэхэ; 3) буряад хэлэн бэеэ дааһан амяараа монгол хэлэн бэшэ, нэгэл нютаг хэлэниинь болохо.
Хубисхалай һүүл үе
1926 ондо Баку хотодо тюркологуудай съезд болоһон юм. Тус съезд лата бэшэгые Оросой олон үндэһэтэнүүдтэ абаха гэжэ дурадхаһан байна. 1930-ондо орфографическа (үзэг бэшэгэй) суглаан болоо. Энэ суглаан буряад хэлэнэйнгээ үзэглэл болгожо, лата бэшэг абаха гэһэн тогтоол гаргаа. Тус тогтоол дээрэ үндэһэлэн, «Буряад-Монголой үнэн» газетэеэ, һургуулиин номуудые, уран зохёолнуудаа лата бэшэг дээрэ бэшэжэ эхилээбди. Лата бэшэг хуушан монгол бэшэгтэ орходоо, иимэ һайн талатай байһан юм: тус үзэглэл буряад хэлэнэй фонетикэдэ дүтэрхыгөөр зохёогдоо, хуушан монгол үгэнүүдэй хуушан дүрсэнүүд хубилгагдаа (улаган — улаан). Энэ суглаанда хабаадагшад буряад хэлэнэй үзэглэлые лата байха, зүгөөр грамматикань халха-монгол хэлэнэй, лексикэдэнь бүхы монгол хэлэнүүдэй үгэнүүд орохо, шэнэ буряад удха зохёолой хэлэн бүхы монголшуудта ойлгосотой байха гэһэн тогтоол гаргаа. Энэ һанамжые дэмжэгшэд хожомынь «панмонголистнууд» боложо, 1937 ондо хюдуулһан юм. Иимэ хэмэл «шэнэ бүхэ ниитын буряад удха зохёолой хэлые» бодото байдалдаа зохёожо боломоор бэшэ байгаа. Тиимэһээ дэлгэржэ, нэбтэрүүлэгдэжэ шадаагүй. Иимэ ушарһаа 1931 ондо суглаан боложо, үгэ буляалдаан болоо юм. Тус суглаан дээрэ "шэнэ универсальна буряад удха зохёолой хэлэ баримталагшад, дэмжэгшэд шүүмжэлдэ ороо. Профессор Т. А. Бертагаев «Буряад ба халха-монгол хэлэнүүдэй илгаанууд» гэһэн темэдэ элидхэл хээ. Буряад хэлэн тусхай бэеэ дааһан хэлэн, өөрын халха-монгол хэлэнһээ ондоо онсо фонетическэ, грамматическа, лексическэ онсо илгаатай хэлэн гэжэ элидхэлшэ тайлбарилжа үгэһэн юм. Тиигэбэшье энэ сутлаанда хабаадагшад халха-монгол хэлэнһээ хүсэд һалажа шадаагүй. Буряад удха зохёолой хэлэнэй үндэһэ һуури болгожо цонгоол-сартуул нютаг хэлые абаха гэһэн дурадхал ороһон юм. Юундэб гэхэдэ, энэ нютаг хэлэн халха-монгол хэлэндэ онсо илгаагаараа дүтэрхы ха юм. Энэ нютаг хэлэн бодото байдалда дэлгэржэ, нэбтэржэ шадаагүй. 1933 ондо буряад хэлэ бэшэгэй асуудалаар баһа суглаан болоо. Суглаан дээрэ «Буряад-Монгол хэлэнэй үзэглэлэй бэшэгэй дүримүүдэй арсалдаата. Асуудалнууд» гэһэн темээр хэлсээн болоо. Энэ асуудалые миин лэ хэлсээн болгожо, арсалдаата асуудалнууд элирүүлэгдэһэн юм.
Лата үзэг
Лата үзэглэл дутуу дундануудтай байһан юм. Абяануудые нэрлэхэ үзэгүүд дуталдана (һ, өө гэхэ мэтэ). Бэшэгэй дүримүүд хүсэд бэшэ байгаа. Жэшээлхэдэ, гурбан «и» үзэг сургуулииин гэһэн үгэдэ бэшэдэг, зөөлэн тэмдэг үзэг үгы байһан. Лата бэшэгэй үзэгүүдые һургуулида һурагшад ород хэлэнэй үзэгүүдтэй худхажа эхилээ (п-н). 1938 ондо «Лата алфавидһаа ород алфавидта оролго» гэһэн темээр лингвистическэ сутлаан болоо. Ород үзэглэл лата алфавидта орходоо, һураггүй таарамжатай, үзэгүүдээр олон, орфографинь орёо бэшэ,һургуулида һурагшадые һургахада бэлэн гэжэ тэмдэглэгдээ. Хожомынь буряад хэлэ бэшэгэй асуудалаар олон суглаанууд боложо, дүримүүдынь һайжарһан, мүлигдэһэн юм. Манай һанахада, мүн баһа кириллицэдэ ороһон халха-монгол, хальмаг хэлэнүүдтэ орходоо, буряад хэлэнэймнай хэлэ бэшэгэй үзэглэл, бэшэгэй дүримүүд тодорхойгоор, һайнаар зохёогдоһон гэхэдэ болохо.
1962 ондо буряад хэлэнэй бэшэгэй дүрим шэнэдхэгдэн гаргагдаһан гээшэ. Шэнэдхэгдэн гараһан дүримүүд бүхыдөө таарамжатайшье һаа, нэгэ зарим дутуу дундануудтай байшоо. Жэшээлхэдэ, ород хэлэнһээ абтаһан оройдоол 2-3 үгэнүүдтэ сохилтото аялгануудай орондо удаан аялгануудые бэшэнэ: база-бааза, эрэ-ээрэ, хор-хоор. Энэ гурбан үгэдэ тусхай дүрим үгэһэнэй хэрэггүй байгаа. Энэ дүримдэ һургуулинуудта ехэ олон алдуунуудые һурагшад гаргадаг. Абтаһан үгэ соо түргэн гү, али удаан аялганиие бэшэхын тула үндэһэн хэлэндэмнай иимэ омоним (дүрсөөрөө адли үгэ) байха гү, али үгы гү гэжэ мэдэхэ ёһотой. Хайшан гээд энээниие һуража мэдэхэб? Энэ дүрим дахажа, абтаһан ондоо үгэнүүдтэ удаан аялгануудые һурагшад бэшэжэ эхилээ (поочто, тоочко, стуул, стоол). Гадна баһа нэгэ абтаһан нэгэн-хоёр үгэдэ үлүү дүрим зохёогдоно: Россин, таксин (эндэ нэгэ «и»- гээр бэшэнэ). Баһа үшөө нэгэ дүрим тухай һанамжа байна. Буряад хэлэндэ хэлэнэй хойгуурхи «у» аялган бии: унаган, уһан. Абтаһан үгэнүүдтэ аман хэлэндэ дуулдаһан соонь энээнэй дунда «ү» абяа үзэг үгүүлхэ, бэшэхэ гэжэ һанагдана: клүүб (клүүбэй, клубай, клубһаа бэшэ), үтюг (үтюгэй, утюгай, утюгһаа бэшэ), минүүтэ (минута бэшэ). Мүнөө үедэ бэшэгэйнгээ нэгэ зарим дүримүүдые дахин шэнэдхэхээр болоо гэжэ һанагдана.
Мүнөө үе
Дээрэ хэлэгдэһэнэй ёһоор, буряад литсратурна хэлэмнай яһала ехэ амжалта туйлаа, хүгжэлтын баян түүхэтэй. Мүнөө үеын удха зохёолой хэлэнэймнай үндэһэн һуури гэхэдэ: Тус хэлэн иимэ хүгжэлтэдэ ороо: 1) лексикэнь баян, үгэнүүдээр олон болоо (үндэһэн буряад шэнэ үгэнүүд бии болоо, нютаг хэлэнүүдһээ, ород хэлэнһээ үгэнүүд абтана); 2) фонетическэ байгуулалта ба грамматическа байгуулгань саашадаа тодороо; 3). ород хэлэнһээ томьёо үгэнүүд (терминүүд) абтаа; 4) дүүргэдэг үүргэнь ехэ болоо; 5) шэнэ стильнүүд бии болоо.
Буряад удха зохёолой хэлэн мүнөө үедэ иимэ үүргэнүүдые дүүргэнэ:
Холбооһон
Категори:Хэлэнүүд
Монрогой доктрина
Монрогой доктрина — «Америка болбол америкынхидай байха ёһотой юм»— гэдэг хадаа 1823 ондо юрэнхылэгшэ Джеймс Монрогоор гаргагдаһан АНУ-гай гадаадын улас түрын бодолгын үзэл гээшэ, энэ үзэлэй ёһоор Дунда ба Урда Америкада Европын бэшэ, гансал Америкын империализм нэбтэрүүлэгдэжэ байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Уласхоорондын харилсаа Категори:АНУ-ай түүхэ
Йоһанн Вольфганг фон Гёте
Иоһанн Вольфганг фон Гёте (Johann Wolfgang von Goethe ; 1749 оной 8 һарын 28, Майн дахи Франкфурт — 1832 оной 3 һарын 22, Ваймар) боло Германиин ехэ зохёолшо, эрдэмтэн, улас түрын зүтэгэлтэн хүн байба. Түүнэй Фауст зүжэгые дэлхэйн уран зохёолой оргилуудын нэгэ хэмээн үзэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Германиин зохёолшод
Энхэ тайбан
Энхэ тайбан (, tàipíng — «тайбан») — зарим нэгэ уласай буюу уласуудай холбооной гадаада ба дотоодо дайнгүй байдал. Энхэ тайбан бол ямаршье дайнай зорилго байна.
Ехэнхи тохёолдолдо энхэ тайбан дайнаар таһалдана. Энхэ тайбан үгы бол, ямаршье олон ниитын болон хуби хүнэй ​​аюулгүй байдаггүй.
Һомер
Һомер (грек: Ὅμηρος; лата: Hómēros), хадаа дэлхэйдэхи олониитэдэ зорюулһан Илионой дуулал, Одиссейн үльгэр гэһэн гайхамшагта хоёр үльгэрнүүдые зохёогшо гэжэ эртэ сагһаа үзэһөөр ерэһэн, Эртын Грециин домогто ирагуу найрагша. Энэ cуута найрагшын намтар юрэдөө мэдэгэдээгүй балархай тула, юрэһөө Һомер гэгшэ түүхын хүн мүн гү, бэшэ гү гэдэг асуудал гаража, эрдэмтэн шудалаашад маргалдаһаар ерэһэн юм.
Зүүлтэ
Категори:Намтар
Беслан
Беслан — Оросой холбоото уласай Баруун эрьеын аймагай Хойто Осети-Алани Уласта хото. Беслан Терек голой баруун эрьедэ, Владикавказһаа хойто тээ 15 км зайда, Ингушетитэй хилэһээ 8 км зайда байрладаг. Беслан хадаа Дондохи Ростов — Баку зарим хубида шухала түмэр замай узуулбари, Владикавказай хүрэтэр түмэр замай хубиин эхин мүн.
1847 ондо Осетиин ондоо нютагһаа ерээд һуурижагшадай Бесланикау (осетинээр Бесланыхъæу «Бесланай һуурин») гэжэ нэрэтэйгээр Беслан Тулатов гэжэ ноёной нэрэмжээр байгуулагдаһан. Албан ёһоор «Тулатово» гү, али «Тулатовское» нэрэтэй байгаа. 1941 ондо Иристон («Осети») гэжэ нэрэтэй боложо, 1950 ондо Беслан нэрэтэй болоһон байна.
Зүүлтэ
Категори:Ростовой можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Эминем
Маршалл Брюс Мэтерс III (Marshall Bruce Mathers III; 1972 оной 10 һарын 17), үлүү мэдээжэ под нэрэм Эминем (Eminem) — америкын рэпер, дуушан, кино зүжэгшэн.
Зүүлтэ
Категори:Америкын дуушад
Тели
Тели - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Цзяинь
Цзяинь - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Россиин хотонууд
Оросой холбоото уласай хотонүүд. Хотонуудай хүн зон - «Оросой статистик ежегодник» 1897—2002 жэлнүүд — 2011 он, 2010 жэл - «Всероссийская перепись населения 2010 жэл, т.1» , 2012 жэл - «Федеральная служба государственной статистики»
Зүүлтэ
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Дохолон Тэмүр
Тэмүр (Монгол бэшэг: ), мүн Дохолон Тэмүр (Перс: تيمور لنگ Тимүр-э-ланг) гү, али Түмэр — боло Монголшуудай Барулас обогой хүн бэлэй. Тэрээр Мавереннахрда өөрын уласые байгуулжа, Үгэдэй хаанай угсаанай Сюрьгатмишь, Махмуд нарые хаанаар үргэмжилжэ байгаа. Тэмүр эмир солтойгоор түрын эрхиие барижа байба. Тэмүр Иран, Сири, Кавказай уласуудые байлдан дагуулаа. Мүн Алтан Ордон, Ойрхи Дорнод, Моголистан, Энэдхэг, Шэбэр рүү добтолгоон үйлдэжэ байба. 1405 ондо Тэмүр Минь уласые дайлахаар ябажа байхадаа наһа бараа. Нэгэн удаагиин тулалдаан хүлөө гэмтээн дохолон болоһоһоо Дохолон Тэмүр гэжэ түүхэндэ мүнхэрээ. Хүүгэд байхааһаа сэрэгэй хэрэгтэ амидаралаа зорюулахаар шиидэжэ даһагал һургуулилда хэжэ 12 наһатайһаа эсэгээ даган дайн байлдаанда оролсожо эхилээ. Лалын шажаные шүтэдэг байһан узбекүүдтэй тэмсэхэд багагүй үүрэг гүйсэтгэжээ.
Зүүлтэ
Категори:Иранай түүхэ Категори:Казахстанай түүхэ Категори:Узбекистанай түүхэ
Дайн
Дайн — хоёр гү, али дээшэ тооной бүлэг хүмүүн ута хугасаанай турша дайтажа байлдаха ябадал юм. Эзэрхэн диилэнхи уласуудай стратегиин бодолгоһоо үүдэн гараһан зэбсэгтэ тэмсэлые дайн хэмээн албан ёһоор үзэдэг бэлэй. Хүн түрэлхитэн түүхэндээ 2000 үлүү дайн тулалдаан хэжэ ерэбэ.
Хүн түрэлхитэн үүдэһэн сагһаа эхилээд өөр хоорондоо дайсаар ерэһэн түүхэтэй. Энэ дайн тулаан анхандаа нэгэ обог омогой хоорондо болдог байһанаа ябаандаа хоёр ба түүнһээ олон тооной уласые хамарха боложо, саашалаад дэлхэйн хэмжээндэ 100 үлүү улас, тэрбүм үлүү оршон һуугша, хэдэн арбан мянган хабтагай дүрбэлжэн км бүһэ нютагые хамран ябагдадаг болоһон бэлэй. Үүнэй жэшээнь хамагай хохирол ушаруулһан гэжэ үзэдэг Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн ба Дэлхэйн хоёрдугаар дайн юм.
Карл фон Клаузевиц хэлэһэнээр дайн бол «хэтэрэл болотор хүргэһэн хүсэрхэлэлэй ябуулга».
Дайнай түрэлнүүд
Гадаада (улас хороондо) дайн болон дотоодо (эрхэтэнэй дайн) дайные таһалжа үгэлнэ. Улас хороондын дайнда, илангаяа дэлхэйн дайнда, хүн түрэлхитэнэй соёл эргэншэлэй тухай эмгэнэлтэ боложо сая сая хүн наһа бараба. Усадхаха, амидаралай алдагдахань зүбхэн тэргүүлэгжэ, гэхэдээ баһа адли түһэтэй хүмүүнэй гишүүдэй хоорондын түүхэ, соёл болон оюун һанаанай хэлхээ холбоонь усадхахааршье үгы ​​дутуушье аймшагтай эрхэтэнэй дайн байдаг.
Дайнай аргаар партизанай дайн, фронттой дайн, ниитэ дайн таһалжа үгэлнэ. Дэлхэйн дайн (Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн, Дэлхэйн хоёрдугаар дайн) гэжэ нэрэтэй дайн гадаада дайнай тусхай зүйл юм. Жиирэй буса дайнай нэгэ зүйлынь хүйтэн дайн юм.
Мали
1,240,000 км² (дэлхэйн 24-р томо орон) талмайда уудам нютагтай энэ орондо 14.5 сая хүн амидардаг. Ниислэлынь Бамако. Нютагай зүүн хойто хэһэгээр Сахарын сүлэ, баруун урда хэһэгээр хээр тала үргэлжэлнэ. Диилэнхи хүн арад нютагай урда бэеээр Нигер, Сенегал хоёр мүрэнэй һаба газараар һууришадаг. Малиинхидай 35% Бамана яһатан бусад хубинь өөр олон яһатан, омогһоо бүридэнэ. Хүн зоной 90% лалын шажантад.
Зүүлтэ
Категори:Африка
Сэрэг
Сэрэг — ниигэмһээ хууляар, албан ёһоор үхэлэй хүсые хэрэглэхэ эрхэтэй, ехэбшэлэн буу зэбсэгые ашаглаха, аюулһаа уласые баталан ​​хамгаалха байгуулга юм. Сэрэг өөрын ниигэмдэ бусад үүргэтэй байжа болохо. Жээшэнь, улас түрын үзэл сурталые дүүтэлүүлхэ (сэрэгэй хунта), империалис замаар эдэй засагай дэмжэхэ гү, али ниигэмэй дотоодо хиналгын нэгэ хэлбэри байха үүргэ.
Cэрэгэй мэргэжэл ба түүхэ адли эртэ байна. Эртэ хамагай эртэнэй зураг зарим ударидагшадай гэһэн номыень эрхэ мэдэл, хүсэн шадалые харуулжа байна. 1274 ондо Кадешэй тулаанда II Рамзес засаглалай гол мүсэнүүдэй нэгэ байһан, эртэнэй Египетэй барельефынь магтажа байһан. Ази дахи мянган жэл Хитадай анханай эзэн хаан Цинь Ши Хуан тула тэрэнэй сэрэгэй болобо сохихо зорилготой бурхад тэрэнэй терракота сэрэгэйхээ хамта оршуулагдаһан бэлэй. Хамагай үнэншэ сэрэгэй хэрэгэй нэгэниинь олон хэрээлнүүд, удха зохёолой ном судар, түүншэлэн триумфай арка багана зэргэ дурсагалта үбые үлдээһэн Рома байһан.
Түүхэ
Сэрэгүүд хүн түрэлхитэнэй изагуур ашаг һонирхолые нүлөөлхэ хүн түрэлхитэнэй түүхые танилсуулжа байна. 3600 онһоо хугасаада 1980 он болотор үедэ ойролсоогоор 1455 дайн гараһан (энэ тоондо нэгэдүгээр ба хоёрдугаар дэлхэйн дайнууд оруулна), энэ үедэ 3.6 тэрбүм хүн үлүү алагдаһан гү, али үбшэнһээ, үлэсхэлэнһээ наһа бараһан байна. Николай Петрович Михневичэй тоосоолһоноор энэ үедэ хүн түрэлхитэнэй түүхэ дэхи энхэ тайбанай нэгэ жэлдэ хүн түрэлхитэнэй бүхы дайнай 13 жэл дундажаар байна. Ниигэм (уласай) дотоодын ба хороондын зүришэл хүнэй ​​ниигэмэй хүгжэлэй бүхы үе шатанда байһан, хүгжэлэй зарим нүлөө үзүүлһэн байна.
Сэрэгэй технологи
Ямар нэгэ мэргэжэл адли эртэнэй онһоо хойшо сэрэгэй тэдэнэй багажа хэрэгсэл, сэрэгэй зэбсэг, тэмсэхэ ашаглажа сэрэгэй тоног түхеэрэмжын хамта ниигэмэй бусад гишүүдэй илгаж байна. Шулуун зэбсэгэй үеын хүн түрэлхитэн хамагай анха жада оройнь сахюур шулуунь хаагдаһан болоһон үедэ зэбсэг сайжаруулха технологиие хэрэглэхэ эхинэй жэшээ байһан юм.
Энэ үеын хойшо, хүнэй ​​ниигэм болон зэбсэг гаргаһан уридшалгаа холбоотой байна. Шулуун зэбсэгүүд хүрэл зэбсэгэй үеын зэбсэг замые үгэһэн, дараань түмэр зэбсэгэй үеын зэбсэг. Тус бүриин технологиин хубилалтын хамта сэрэгэй боломжодо зарим бэетэ нэмэгдэһэн ойлгоһон байһан, жээшэнь арһан ширэн хуяг гү, али зэбсэг үйлэдбэрилхэд ашаглаһан материал, һайжаруулһан нягтарал илаһаниинь хурса ирмэгынь үлүү үрэ дүнтэй.
Газар дээрэ дайнай эхинэй үнэхээр шухала ажа холбогдолтой технологиин дээдэ хэлбэлзэжэ зэбсэг, илангаяа дүүгүүртэ хүгжүүлхэ юм. Дараагай томохон уридшалгаа адуу, мориной гэршүүлгэ болон морито сэрэг юм. Зэбсэгэй хүреэн болон хуяг дуулга нэбтэрхэ үйлэ ажалалгаае хоёулангынь нэмэгдүүлхэ зорилгоор номонь улам үлүү томо, үлүү хүсэтэй хубилбаринуудта үйлэдбэрилһэн байна. Эдэгээр хүсэрхэг ниилмэл номо болгон болбосоруулжа, Эртэнэй Хитадай һаали.
Холбооһон
Категори:Дайн
Тадж-Махал
Тадж-Махал (ताज महल, تاج محل, Taj Mahal) гээшэ Энэдхэг уласай Агра хотодо оршодог бунхан-сүмэ болон Ехэ Могол эзэнтэ гүрэнэй хаан Шах-Джахан өөрын хайрата хатан Мумтаз-Махалда зорюулан барюулаа.
Тадж-Махал болбол Моголой архитектурын эгээн тодо жэшээ гэжэ нэрлэгдэдэг болоод Перси, Османай, Энэдхэг болон Исламай архитектурын хэб маяг шэнгэһэн байдаг. 1983 ондо Тадж-Махал ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн үбэ баялигта бүридхэгдэһэн болоод «Лалын уралигай шэгэдхээн Тадж-Махал дэлхэйн соёлой үбэ баялигай баясан гайхагдаха содо бүтээлэй нэгэ бэлэй» гээд тэмдэглэгдэһэн байдаг.
Саһан сагаан гантигаар бүтээгдэһэн бүмбэгэр оройнь Тадж-Махалай согсолбори байгууламжын эгээл алдартай юм. Мянга мянган уран дархан, гар урлалшадай хүсэн хүдэлмэри шэнгэһэн Тадж-Махал 1632 оной оршомдо баригдан эхилжэ, 1653 оной оршомдо дууһаба. Персиин уран барилагша Устад Ахмад Лахаури Тадж-Махалай юрэнхы дизайнераар ажиллаһан гэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Дэлхэйн үбэ баялиг Категори:Энэдхэг
Шанганьлин
Шанганьлин - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Хунсин
Хунсин - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Уилин
Уилин - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Буряадууд
Буряад зон али Буряад арад (буряты) -
Мүнөө сагай буряад Ара, Үбэр Байгалаар нютагтай изагуурай буряад хэлэтэй зонууд. Оросой холбоото уласай Буряад Уласта, Эрхүү можодо (Усть-Ордагай Буряадай тойрог) болон Забайкалиин хизаарта (Агын Буряадай тойрог) оршон һуужа байдаг. Мүн дээрэхи можонуудай зарим дүүргүүдэдэ амидардаг. ОХУ-һаа гадна Хасаг, Тусгаар уласуудай Хамтын Нүхэрлэлэй оронуудай зэргэсээ Монгол уласай хойто хэһэг болон БНХАУ-ай зүүн хойто нютагта үсөөн тоогоор оршон һуужа байдаг.
Нэрэ
Буряад гэһэн нэрэнь анхалан «Монголой Нюуса Тобшо» һорболжо бэшэгтэ дурдагдаһан гэжэ үзэдэг. Гэбэшье энэхүү нэрэнь оршон сагай буряад монголшуудта хамаатай эсэхэнь этигэшэгүй. Дээрэхи нэрын гарал үүсэлэй талаар янза бүриин хубилбари байгааһаа хамагай боломжотойень абажа үзэбэл:
Бури + а(р?, к?) + д — ар/эр/ир (‘эрэ’ гэһэн түрэг үгэ) гү, али -ак/-эк/-ык/-ик/-ук (түрэг хэлэнэй үгэ бүридүүлдэг аафикс) + д (олоной тоогой аафикс).
Бури + ата ‘эсэгэ’ гэһэн түрэг үгэ.
Бури + йа (тайрамал Айа – хуушан буряад, тэрэнэй түрэг угай байгуулагша, сахилгаан эзэлшэ тэнгэри). (Дугаров Д. С. О происхождении этнонима “бурят” // Аборигены Сибири: проблемы изучения исчезающих языков и культур. Новосибирск, 1995. Т. 1 С. 94-96)
Иигэжэ олон янзын хубилбари байгааһаа үзэхэдэ буряад нэрын жэнхэни удха оршон сагай монгол хэлэндээ гээгдэһэн бололтой.
Буряадуудай тоо
Ород гурэнэй 2010 оной тоогоор Буряад яhатан 461389 хун зон болоно. Теэд 2010 оной тоогоор Монголой буряадууд 100000 тоо болотор байхын багсаагдана. Хитадта 10000 болотор буряадууд ажа hууна. Тиихэдээ Бухы дэлхэйдээрэ буряяадууд 600000 хун аман зон болохынь харагдана. 1989 оной мэдээгээр Ородто 417400 хүн байгааһаа Буряадта 249500, Эрхүү можодо 77300, үүнэһээ Ордын-Адаг Буряад өөртөө засаха тойрогто 49300, Шэтэ можодо 66600, үүнэһээ Ага Буряад өөртөө засаха тойрогто 42300, ОХУ-ай бусад нютагуудта 24000, үүнэдэ Москва хотоноо 1 500, Питэр хотоноо 1000 хүн оршон һуужа байна. 2002 оной тооллогоор 445 000 гэжэ ОХУ-ай Шэнжэлхэ ухаанай Акадеэмиин Улас арадай ажахын багсаалга һудалгаанай Хүреэлэнэй Хүнэй демограафи, эколоогиин түбэй "Население и общество" гэжэ мэдээсэлдэ дүриджээ.
Хаһагта 1989 оной байдалаар 1 200 хүн.
Бусад уласуудта 1989 оной мэдээгээр 2 500 хүн.
1989 оной байдалаар Монгол уласта 34 700 хүн.
БНХАУ-та 25 000.
Шажан шүтэлгэ
1741 ондо Буддын шажан Ородой тоогдоһон шажануудай нэгэ болоһон болоод Буряадай анханай Буддын һүмэ Тамчын (Хүлүүн-Нуурай, Галуута-Нуурай) дасан тэрэ үедэ байгуулагдаһан байна. Буддын шажан Буряад орондо дэлгэрхэдээ Зүүн зүгэй оронуудай (Энэдхэг, Түбэд, Монгол, Хитад) заншалнуудай, соёлой, эрдэмэй, удха зохёолой, эмнэлгын, хэлэ бэшэгэй дэлгэрхэ ябадалда горитой нүлөө үзүүлһэн байха юм. 1914 оной байдалаар Буряадта 48 дасанда 16000 лама шабилан һуужа байһан гэдэг баримта бии. 1930-аад ондо Буряадай Буддын һүмэ хиидүүд бараг бүгэдэ хаагдажа, сүйдхэгдэһэн байгаа. 1946 ондо Эбилгын Агын хоёр дасан шэнээр баригдаһан байгаа. 1980 гаран онуудһаа Буряадай Буддын шажан, бөө мүргэл һэргээжэ эхилбэ.
Түүхэ
Буряадууд Чингисэй байлдан дахуулалтада үритэн эзэлэгдээд монголой феодалнарай дарлал доромжололые амтажа байһанаа ород арад түмэнэй ашаар эрхэ сүлөөгөө олон 1727 ондо Оросой хаанта уласай һайн дураараа дахан ороһоноор мүхэлэй аюулһаа зайлаһан мэтээр түүхын үнэниие хуурмаглажа түүхэлнэ.
Мүнөөнэй буряадууд Алтан хаанай уласай ара захада монгол хэлэтэй обогтонһоо бии болоо (ⅩⅥ-дугаар зуун жэлэй һүүл — ⅩⅦ-дугаар зуун жэлэй эхин). ⅩⅦ-дугаар зуун жэлэй дундада Буряад орон Ород уласта оробо. ⅩⅨ-дүгээр зуун жэлэй һүүл болотор буряад-монгол (монгол-буряад) зон тогтоо. Тэрэнэй зайда кэрэмүчин (икирэс), булгад, хори-түмэд, халха, ойрод-монгол, түрэг, түнгүүс, саамояд, хути (хид), арьяа уг гарбалтай арад зон оробо. Хаанай үедэ Буряад газар нютаг Эрхүү гүбеэр, Забайкалиин можодо зайда ородог. 1917-дохи оной Ниигэм журамта хубисхал хойно хоёр Буряад-Монгол автономито можо (1921), Буряад-Монголой Автономито Зүблэлтэ Социалис Улас байгуулагдаба (1923). 1937 ондо Зүүн Сибириин хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай мэдэлһээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха тойрог болгон таһалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Ордын-Адаг тойрог болоно. Хоёр аймаг (Ойхон, Онон) эдэ тойрогой зайда ороогүй.
Тэрэ үедэ панмонголиизм хүсэтэй дэлгэршэ байһанһаа боложо Иосиф Сталинай дэглэм 10 гаран мянган буряадууд хэлмэгдэжэ, уласай нэрэ Буряад-Монголые Буряад болгон өөршэлһэн гэдэг.
Холбооhон
Категори:Монгол Категори:Оросой арадууд Категори:Хитадай арадууд
Судува
Судува («футбольный клуб Судува») — Литвагай Мариямполиин хүл бүмбэгын клуб.
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Дайлин
Дациншань - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Наполеон Бонапарт
Хожом Эзэн хаан Нэгэдүгээр Наполеон гэгдэхэ болоһон Наполеон Бонапарт (Napoléon Bonaparte; 1769 оной 8-р һарын 15 — 1821 оной 5-р һарын 5) Европын түүхэндэ хамагай ехэ нүлөөлһэн, Франциин сэрэг, улас түрын зүтгэлтэн юм.
1812 ондо Оросые дайлаһан Наполеоной хуби табиланда эрьелтэ гаргаба. Тэрэнэй Ехэ Арми (Grande Armée) дайнай ябасад һүйрэшэ, дахин хэзээшье бүрэн сэргээгүй юм. 1813 ондо Зургадугаар эбсэл Наполеоной сэрэгые Лайпцигда бутсохижо, дараа жэл Эбсэл Франци руу добтолжо, Наполеониие хаан шэрээнээһээ буухад хүрэгэһэн болоод түүниие Эльба аралда сүлэгдэһэн. Нэгэ жэл хүрэхэгүй хугасаанай дараа Наполеон Эльбаһаа оргожо, эргэжэ эрхэ мэдэлээ оложо абаһан болобошье 1815 оной 6-р һарада Долоодугаар эбсэл эхилжэ Англи Пруссын хамтарһан сэрэгые тосожо Ватерлоогой тулалдаанда илагдажа бэлэй. Наполеон амидаралынхаа һүүлын зургаан жэлые Гэгээн Еленагай арал дээрэ Британиин хяналта доро үнгэрөөжэ, тэндээ наһэ нүгэсэжээ. Задлан шэнжэлгээгээр түүниие ходоодоной хорто хабдараар үнгэрһэн гэжэ дүгнэһэн болобошье Стен Форсхуфвуд болон бусад эрдэмтэд түүниие хүнслээр хордуулжа алһан гэжэ үзэдэг.
Наполеон шэнэшлэн байгуулһан Франциин армяар томохон илалтанууд байгуулжа, инза бүрын эхэ һурбалжаһаа тактикаа болобоһруулдаг бэлэй. Тэрэнэй сэрэгэй ажалалгаае дэлхэй даяар сэрэгэй академинуудта һудалдаг болоод түүхэндэ тодорһон хамагай агуу ехэ занжануудай нэгэ гэжэ тоосогдодог. Үрһэлдэгшэ, дайһануудта дарангуйлагша гэжэ үзэгдэдэг байһан болобошье Наполеон Баруун Европын ехэнхэ улас ороной гү, али Рома-Германай захиргаа-эрхэзүйн тогтолсоое болобоһоронгуй болгоһон, шүүхэ засаглалай үндэһэ болоһон Наполеоной кодекс гү, али Франциин анханай эрхэтэнэй хуулиие болобоһоруулһан гаргаһанаараа дурсагдадаг болоод одоо хүрэтэр хуулинуудай үзэл һанаа амида, хүсэн түгэлдэр мүрдэгдэжэ байдаг юм.