cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Донецк
1869 ондо Уэльсынхин аралжаантан Джон Хьюз эндэ гангай үйлэдбэри ба нүүрһэнэй уурхай бии болгоһон дээрэһээ, хотые тэрэнэй нэрэмжээр Юзовка гэжэ нэрлэбэ. Зүблэлтэ засагай үедэ хотын гангай үйлэдбэри үлүү хүгжөөһэн болобо. 1924–1931 оной хоорондо тус хотые Иосиф Сталинай нэрэмжээр Сталино гэжэ дахин нэрлэһэншье, десталинизацилгын ябасада хотые Донецк гэжэ нэрлэбэ. 1932 ондо хото Донецкын можын түб болонхой.
2014 оной 4 һарын 7 үдэртэ ород буһалгаашад хотын шухала байшангуудые эзэмдээд Донецкые арадай бүгэдэ найрамдаха уласаар тунхагдаба (Бүгэдэ Найрамдаха Донецк Арадай Улас).
Засаг захиргаанай хубаари
Донецк 9 дүүргэдэ хубаагдана:
Зүүлтэ
Категори:Украинын хотонууд
Аммонал
Аммонал — хада уула эбдэхэдэ ба сэрэг дайнда хэрэглэгдэхэ тэһэ дэлбэ һүрэдэг юумэ, тэһэрхэ бодос. Аммониин нитрат, тротил, нунтаг хүнгэн сагаан ба гексогенэй холимогые шулуунай аммонал гэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Тэһэрхэ бодос
Туркменистан
Туркменистан - Аазийн улас.
Категори:Аази
6 һарын 30
Зургадугаар һарын 30 — Григориин литын жэлэй 181-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 182-дохи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 184 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Судан
Судан, албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Судан Улас (السودان, ас-Судан) нь Африка болон Арабын юртэмсын хамагай томо улас юм. Газар нютагаараа дэлхэйдэ 16-д ороно. Хойто талаараа Египет, зүүн талаараа Эритрей, Этиоп, урда талаараа Урда Судан, баруун урда талаараа Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Улас, Түб Африкын Бүгэдэ Найрамдаха Улас, баруун талаараа Чад, баруун хойто талаараа Ливи уласуудтай хилэлдэг. Зүүн хойто таладань Улаан тэнгис оршоно. Судан гэһэн нэрэнь Араб хэлэнэй Билад-ал-судан буюу «харуудын нютаг» гэдэгһээ гаралтай. Һүйдхэһэн оронуудай индекста Суданые дэлхэйн хамагай тогтоброгүй орон гэжэ жагсааһан байдаг болон энэнь Сэрэгэй засагай газар, Дарфурай мүргэлдөөнһөө шалтагаалжа байна. Хэдыгээр иимэшье гэһэн Суданиинь ДНБ-р тоособол эдэй засагай үдхэлтөөрөө дэлхэйдэ зургаад жагсажа байна.
Холбооһон
Категори:Африка
Нобелиин шагнал
Нобелиин шагнал (Nobelpriset, Nobel Prize) гээшэ швед инженер ба химик Альфред Бернард Нобелиин нэрэмжэтэ шагнал. Тус шагналые физикэ, хими, ангааха ухаан, эдэй засаг, удха зохёол (1969 онһоо), энхэ тайбан гэһэн һалбаринуудта жэл бүри олгодог байна (1901 онһоо хойшо). Нобелиин шагналтадые Стокгольмдохи Швециин Хаанай Эрдэм Ухаанай Академиин (физикэ, хими, эдэй засаг), Хаанай Каролинска ангааха ухаанай ба хирургиин институдай (физиологи ба ангааха ухаан) ба Швециин академиин (удха зохёол) һунгана; Норвегидохи парламентын Нобелиин комитет Нобелиин энхэ тайбанай шагналнуудые үгэнэ. Нобелиин шагналда хоёр дахин гү, али наһа бараһанай һүүлдэ хүртэжэ болоногүй.
Зүүлтэ
Категори:Нобелиин шагнал Категори:Шагнал
Тэрэнги
Тэрэнги (Ledum) зэрлиг жэжэ сэсэг.
Категори:Ургамалнууд Категори:Сэсэгүүд
Араб үзэг
Араб үзэг (أبجدية عربية) — арабуудай болон Баруун Азиин ба Хойто Африкын ондоо арадуудай (Иранай, Афганистанай, Пакистанай, Синьцзянгай уйгурнууд г.м.) хэрэглэдэг үзэг бэшэгэй нэгэ янза. 1929 он хүрэтэр баһа Түрэг Уласта, XX зуунай 20-30-аад хүрэтэр СССР-эй зарим арад түмэнэй (Дунда Ази, Азербайджан, Дагестан г.м.) хэрэглэбэ. IV зуунай урда Аравида арамейн үзэг дээрэ тулгуурилан бии болобо. Хашалган (гиигүүлэгшэ) абяан тэмдэглэдэг хорин найман тэмдэгтэй. Аялган (эгшэг) абяаниинь хашалганай дээдэ таладань нэмэлтэ тэмдэг табижа илгана. Сагаан толгойн үзэгынь үгын эхин, дунда, адагта орохо гурбан хубилбаритай. Баруун гар талаһаа зүүн гар тиишэ бэшэдэг дадабаритай.
Үзэгүүд
Категори:Үзэг бэшэг
Аналоги
Аналоги (ἀναλογία) — ухаан ба юумэнүүдэй элитэ адли тааруу тэмдэгүүд.
Зүүлтэ
Категори:Ушар ухаан
12 һарын 18
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрүүд
Арьяа-Баала
Арьяа-Баала ( - "Дэлхэйн зоболондо харадаг" ) мүн баһа Жанрайсиг - буддын шажантанай шүтэдэг хамагай Будданарай нигүүлэсхы сэдьхэлэй бурхан. Энэ бурханиие ондоогоор үшөө Түгшэн-Чэнбөө, Хоншом гэжэ нэрлэдэг. Энэ бодисада наhа бараhанайнгаа hүүлээр нирваан болоогүй, харин шэнэ турэлдөө богдо болоод, хүнүүдэй юртэмсэдэ үлэжэ, нирваан тээшэ ошохо замдань тэдээндэ туhалдаг.
Тарни
Арьяа-Баала Бурханай зургаан үетэй Ом мани бадмэ хум тарни олониитэдэ зорюулһан, бүдүүзгэй юм. Тиимэһэ энэ бодисада заримдаа Шадакшари («Зургаан Үеын Бурхан») гэжэ нэрэтэй.
Үшөө Хитад, Жибэн, Солонгос орондо олониитэдэ зорюулһан «Маха Каруна Тарни Судар». Энэ тарни дотор 84 үетэй Агуу ехэ нигүүлэсхы сэдьхэлэй тарни байна. Арьяа-Баала Бурхан энэ тарние Будда Бодисаданарһаа уншаа.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан Категори:Буддын шажанай бурханууд
Алгана
Категори:Загаhад
Арадшалал
[[File:Democracy Index 2020.svg|alt=|right|thumb|upright=2.1|Экономист сэдхүүлэй 2020 оной Арадшалалай индекс гэжэ карта
Бүрин арадшалал {{Legend|#006800|9.01–10}} {{legend|#1a9850|8.01–9}}
Дутуу арадшалал {{legend|#66bd63|7.01–8}} {{legend|#a6d96a|6.01–7}}
Гибрид журам {{legend|#fee08b|5.01–6}} {{legend|#fdae61|4.01–5}}
Мэдээсэлгүй {{legend|#c0c0c0|}} ]]
Арадшалал гү, али демократи ( — «арадай засаг»:  — «арад» болон  — «засаг») —
Улас түрын бодолой хубида өөр хоорондоо холбоо хамааралтай засаглалай хэлбэри, улас түрын гүн ухаануудай согсо юм. Арадшалалай нэгэ үндэһэн шэнжэнь сүлөөтэ һунгуули ябагдадаг ябадал. Сүлөөтэ һунгуули ябагдахан тулда үзэл бодолоо сүлөөтэй элирхэйлхэ, хэблэл мэдээлэлэй сүлөөтэй байдал, хуули ёһoop ударидаха зэргэ шадамжууд хэрэгтэй байдаг. Иимэдэ эдэгээрыньшье арадшалалай гол тулгуур шэнжүүд болоно. Дарангуйлал, улас түрын асуудалда хүндэлэнгһээ оролсохо ябадалые сээрлэхын тулда сэрэгэй хүсэнг арад түмэн захирша зохюулха ябадалые мүн шухалшалдаг. Зарим оронуудта арадшалалынь тэнсүү эрхэ гэһэн заршам дээрэ тулгуурладаг.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ
Филиппина
Филиппин - Аазийн улас.
Категори:Аази
Спартак (хүлбүмбэгын баг, Москва)
Спартак Москва (ород «Спартак Москва») - Ородой Москвагай хүл бүмбэгын клуб.
Категори:Хүлбүмбэгэ
Аннекси
Аннекси (annexio, annexus — «хабсаргаһан») хадаа нэгэ улас нүгөө уласынгаа бухы гү, али зарим газар хүшөөр буляан абаха. Аннексиин жэшээнүүд: 1910 ондо Япон эзэнтэ гүрэн Солонгосые эзэрхэн абаһан, 1936 ондо Итали Абиссиниие, Германи Австриие аншлюс хэһэн ба 1938 ондо мүн Германи, Чехословакиин хэсэг газар буляан абаба.
Зүүлтэ
Категори:Дипломати
Хошимин
Хошимин (, ,1976 он болотор Сайгон), Урда Вьетнамда Сайгон мүрэнэй (Донгнай мүрэндэ шудхана) эрьедэ, Урда-Хитад тэнгисһээ 80 км зайда оршодог 7 955 000 (2012) хүн зонтой хото; Вьетнамай эгээн томо хото болон эдэй засагай түб юм. Меконг мүрэнэй хажууда байрлана. Арад түмэнэй талаар, ехэнхи хуби вьетүүд, Шолон хороондонь олон хитадууд ажаһууна.
Халуун (тропигой), эли хэлбэлзэлгэгүй уларилтай. Жэлэй дундажа температура +26 °C. Жэлдэ 2000 мм үлүү шииг нойтонтой (6-7 һарадань борооной уларил болоно).
Дээдэ һургуулинууд, үндэһэтэнэй номой сан. Театр. Музейнүүд: түүхын музей (1929 онһоо 1956 болотор — Бланшар де ла Босой музей, 1956 онһоо 1975 болотор — Сайгоной үндэһэтэнэй музей), Үндэһэтэнэй уран һайханай галерей, сэрэгэй музей, Хо Ши Минай музей гэхэ мэтэ. Зоопарк болон Ботаникын сэсэрлиг (1865 онһоо хойшо).
Зүүлтэ
Категори:Вьетнамай хотонууд
Шри Ланка
Шри Ланка (синhал ශ්‍රී ලංකාව, śrī laṃkā; тамил இலங்கை, ilaṅkai) - Аазиин улас. Ниислэл - Коломбо, Колумпа (синhал කොළඹ; тамил கொழும்ப)
Категори:Аази
5 һарын 29
Үндэhэнэй
Категори:Үдэрнүүд
Шэнэхээн
Шэнэхээн (Шэнэхэн) - Эвенкын хушуунай газар. Буряад зоной ажа hуудаг нютаг. Шэнэхээнhээ уг гарбалтай олон хун мэдэхэ дууша Бабуу-Доржын Сэсэгмаа ба Бутидэй Дондок болоно.
Тайланд
Тайландай Хаанта Улас (тайгаар ราชอาณาจักรไทย - Ратча аначак Тай), тобшоор Тайланд, Тай улас (тайгаар ประเทศไทย - Пратет Тай - «Тай улас/орон») — Зүүн урда Азиин түб хэһэгтэ дүрбэн уластай хилэлэн, далайда гаралгатай 513 мянган км² газарые эзэлэн оршодог, Бангкок ниислэлтэй, бүрэн эрхэтэй, хэмжээтэ эрхэтэ хаанта засагтай хаанта улас; Тай хэлээр ойлголсохо 67 сая хүнэй эхэ орон.
Нэрэ
Энэ орониие 1939 он хүрэтэр олон уласта Сиам (тай хэлэн бэшэгтэ สยาม - Саяам) гэдэгээр танижа байба. Герман хэлэнэй Thailand («Тай нютаг») гэдэгһээ Ородто 1930-аад ондо Таиланд, дараань Ородһоо Монголдо Таиланд гэжэ оробо. 1982 оной толида Таиланд → Таи улас гэжэ оршуулһаниинь бии. Арадшалһан Монголдо түды анзаарагдахагүйгээр Таиланд-һаа Тайланд боложо хубисажа байгаа (сасуулга: 태국 - "тайгук"). Тиимэһээ манай Буряад хэлэндэ баһа Тайланд гэдэгиинь зүб хубилбари байна.
Газар орон
Тай боло Энэдхэг-Хитадай хахад аралда, хойто захаараа Мьянмар (хилын ута - 1800 км), зүүнда Лаос (1754 км), Камбоджа (803 км), урдаар Малайзи (506 км) дүрбэтэй 4,863 км ута зурбаһаар хилэлжэ, х.ү.5° – 20°, з.у. 97° – 105° хоорондо 513,120 км2 газар эзлэн байгаагаараа дэлхэйн 49-р томо (Йеменһээ жаахан, Испаниһаа томо) орон.
Хүн арад
Тайланд газар нютагаараа дэлхэйдэ 50-да, хүн зоноороо 20-д ородог. Хүн амынхиинь 80% Тай, 10% хитад, 3% малай гаралтай. Үлэһэн 7%-иие мон, кхмер, жаахан үндэһэтэн яһатанууд бүрдүүлнэ. Уласай албан ёһоной яряанай ба бэшэгэй хэлэниинь Тай хэлэн юм.
Янханай ябадал
Мүн Паттайя гэһэн нюуса хангалта secret service гү, али нюусалиг секс туризмын томохон хото байдаг мүн mambo party гү, али эрэгтэй байһан болобош эмэгтэй болоһоноор тэдэнэй жуулшадта үзүүлдэг олон шоу болон амитадай үзүүлбэри гээд юрэнь бол аялал туризмын нээлтэтэй бүһэ юм.
Холбооһон
Категори:Ази
Благовещенск
Благовещенск — Оросой холбоото уласай хото. Амарай можын ба Благовещенскын аймагай засаг захиргаанай түб, «Благовещенск хотын дүүргые» байгуулна. 225 091 хүнтэйгээр Алас Дурнын холбооной тойрогой долодохи томо хото болоно.
Амар мүрэнэй зүүн эрье дээрэ, Зея голой баруун эрьедэ (адагта) оршодог; Орос гүрэнэй хилэ дээрэ байрладаг гансахан можо нютагай захиргаанай түб, нүгөө эрье дээрэ 526 километрын зайда Хитад Хэйхэ гэжэ хото байрлана.
Благовещенск үртөө хадаа Транссибириин түмэр харгын Белогорск үртөөһөө гарадаг шугам харгы дээрэ һүүлшын үртөө юм. Һуралсалай, болбосоролой ба эрдэм ухаанай түб.
1856 ондо Зеяын-Адагай сэрэгэй пост гэһэн нэрэтэйгээр байгуулагданхай; 1858 онһоо Һайн һониной сээрхэбэй нэрэмжээр Благовещенск хото болобо. XIX зуун жэлэй модон уран барилганууд үлдэһэн байна.
Орон нутгийн засаг захиргаа
1876 оноос ЗХУ-ын үед Благовещенск хотын дарга нар м.о. Мокеевский, л. а. Бэнкендорф, в. и. Кухтерин, п. ф. Турчанинов, в. п. Ефимов, А. В. Кириллов, и. д. Пришепенко, п. п. Попов, А. н. Алексеевский, А. В. Черняк.
Захирагч нар (1991-2010)
Ляшко, Юрий Гаврилович, 1985-1996 онд Благовещенскийн хотын дарга (хотын Гүйцэтгэх хорооны дарга).
Колядин Александр Михайлович, 1996-2004 онд Благовещенск хотын дарга.
Мигуля, Александр Анатольевич 2004 оны 11-р сарын 28-нд Благовещенск хотын даргаар сонгогдов. 2009 оны гуравдугаар сарын 1-нд хоер дахь удаагаа дахин сонгогдсон. 2010 оны 4-р сарын 26-нд Александр Анатольевич Мигуля Амур мужийн захирагчийн тогтоолоор Благовещенск хотын даргын албан тушаалаас чөлөөлөгдсөн.
Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын дарга нар
Владимир Кобелев, 2010-2014 оны 7-р сарын 15-ны хооронд Благовещенск хотын захиргааны дарга.
Захиргааны дарга нар
2010-2011-Үл Мэдэгдэх, Николай Алексеевич;
2011-2014 — Березовский, Павел Викторович;
2014 оны 2 — р сарын 21-ээс 2014 оны 9-р сарын 19-ний хооронд ажиллана-Козлов Александр Александрович ;
Захирагч нар (2014 оноос хойш)
2014 оны 9 — р сарын 19-нөөс 2015 оны 3-р сарын 25-ны хооронд-Александр Козлов;
2015 оны 7 — р сарын 25-наас 7-р сарын 25-ны хооронд-Калита Валентина Сергеевна (3-р сарын 25-наас 7-р сарын 25-ны хооронд ажиллана);
2020 оны 7-р сарын 27-нд Олег Гаталлович Имамеев Благовещенск хотын захирагчийн албыг хашиж байв.
Благовещенск хотын Думын дарга нар
2019 оны 9 — р сарын 19-нөөс хойш-Елена Игоревна Евглевская;
Зүүлтэ
Категори:Амарай можо Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Ухаанта хүн
Хүн гэдэгэнь һүн тэжээлтэнэй анги, Приматай баг, Хоминидай обогто багтаха Ухаанта хүн (Латин: «Homo sapiens») зүйлэй амитан юм. Дэлхэй дээрэ оршон бай бусад амиды махабад харисуулхад хүниинь маша үндэр хүгжэһэн тархитай болоод яриха, сэдьхэхэ, өөрыгөө шэнжэхэ шадабаритай болоно. Сэдьхэлгээнэй энэхүү шадабари, хойто хүл дээрээ ябадаг, бэеын боһоо хүгжэлтэй хослон хүниинь бусад зүйл амитадһаа элүүтэйгээр урда мүшөө ашиглан түрэл бүриин багажа хэхэ, хэрэглэхэ боломжотой болобо. ДНХ-гэй һудалгаагаар оршон үеын хүниинь ойролсоогоор 200,000 жэлэй үмэнэ Африка түбида үүдэн, уламаар бусад түбинууд рүү нүүн тархаһан байна. 2012 оной байдалаар Дэлхэйн хүн зон 7 тэрбумһаа дабаад байна.
Гаралга
Хүнэй хубисалай түүхын һудалгаань үндэһэндээ Ухаанта хүн (Homo sapiens) зүйлын хубисалай һудалгаа байдаг. «Оршон үеын хүн» — биологиин хубида дээрэ дурдхаһан зүйлдэ (Homo sapiens) хамаарха Homo sapiens sapiens дэд зүйл юм. Энэ дэд зүйл одоо үедэ оршон байгаа сори ганса дэд зүйл болоно. Homo sapiens зүйлын өөр нэгэ дэд зүйл ойролсоогоор 160,000 жэлэй үмэнэ амидаржа байһан Хуушанай ухаанта хүн (Homo sapiens idaltu) болоод мүхэһэн байна. 130,000 жэлэй үмэнэхи үедэ хамаарха, оршон үеын хүнтэй эжэл анатоми бүхы шулуужаһан үлэгдэл Африкаһаа олдоһон болоно. .
Ухаанта хүнтэй хамагай түһөөтэй, одоо оршон бай зүйл амитад бол Паны түрэлдэ хамаарха 2 зүйл һармагшан: Бонобо (Pan paniscus) ба Шимпанзе (Pan paniscus) юм. Эдэгээр зүйл амитад нэгэ гаралтай болоод гол илгаань «ниигэмэй» (һүргын) зохёон байгуулалта болно. Бонобогой һүргые эмэгшэниинь толгойлдог бол шимпанзегай һүргые эрэгшэниинь толгойлно. Гениин һудалгаанай үр дүнгээр эрдэмтэд «6.5 сая жэлэй хубисалай дараа, бонобо/шимпанзе ба хүнэй илгаань хоорондоо түрэл бэшэ хүмүүнэй илгааһаа 10 дахин ехэ, харин харха ба хулганай илгааһаа 10 дахин бага болоһон» гэһэн дүгнэлтэндэ хүрэһэн ба энэ 2 зүйл һармагшан болон хүнэй ДНХ-эй 95 % эжэл байдагые тогтобо. Хүнэй хүгжэлэй шугам шимпанзегайнхаһаа ойролсоогоор 5 сая жэлэй үмэнэ, гориллагайнхаһаа 8 сая жэлэй үмэнэ һалаһан байна.
1990 онһоо хойшохи һудалгаан дээрэ тулгуурилан дэбжүүлһэн таамаглалаар бол оршон үеын хүниинь Африкада бии болоһон болоод бусад түбинүүд рүү нүүн шэлжэһэн байна.
Физиологи ба генетикэ
Наһанда хүрэһэн хүнэй дундажа үндэр 1.5 — 1.8 метр байна. Хүн бусад приматуудтай харисуулхад бараг үһэгүй мэтэ болобош, толгой, һуга, һүрэл оршомдоо ехэхэн, бусад бэеэрээ богони, зөөлэн, ташар үһэтэй болоно. Хүнэй арһанай үнгэ хара хүрэнһээ, сагаан шарагшан хүрэтэр, үһэнэй үнгэ сайбар шараһаа, хүрэн, улаан хүрэтэр байха болобош ехэнхи тохёолдолдо хара үнгэтэй байна. Арһанай үнгэнь газарзүйн байрлалһаа хамааран өөршэлэгдэхэ ба юрэнхы тохёолдолдо наранай ультраягаан туяанай эршэмжэлтэтэй хамааралтай байдаг байна. Мүн хүнэй арһаниинь наранай ультраягаан туяа ехэдэһэн үедэ үнгээ өөршэлхэ шадбаритай байна. Наһанда хүрэһэн хүн үдэртэ дунджаар 7-8 цаг, харин хүүгэд 9-10 саг унтана.
Хүнэй хубаагдажа бай эс болгон 23 хос хромосомотой байна. Энэнэй дунда 22 хос автосомо, үлэхэ нэгэ хос гээшэ хүйһэн тодорхойлдог хромосомо юм. Һүүлэй үеын һудалгаагаар хүндэ ойролсоогоор 20,000-25,000 ген байдаг гэжэ тоосоод байгаа ба бусад һүн тэжээлтэн амитадтай адли хүниинь хүйһэн тодорхойлхо XY системэтэй байна. Өөрөөр хэлэбэл, эмэгтэй хүн хүйһэн тодорхойлхо ХХ, эрэгтэй хүн XY хромосомотой байна.
Амидаралай цикл
Хүнэй амидаралай циклиинь бусад һүн тэжээлтэнэй амитадынхатай адли. Бэлгын хурисалаар эрэ бэлгын эс, үндэгэн эстэй нэгэдэн үрэ тогтоно. Энэ үрэ тогтоһон үндэгэн эсые зигота гэхэ ба эхэнэр ойролсоогоор 38 долоо хоногой турша жэрэмһэлнэ. Энэ хугасаанда хүнэй үрэ бүрэн торнино. Уламаар шэнэ хүүгэд эхэһээ түрэнэ.
Бусад зүйлэй амитадтай харисуулхад хүнэй түрэлтэнь эрсэдэл үндэртэй, ушарань хүүгэдэй толгой, эхын һүүжын яһанай хэмжээнһээ томо байдаг байна. Шэнэ түрэжэ бай хүүгэд ойролсоогоор 3 — 4 кг, 50 — 60 см уртатай байна. Хүүгэд саашад үдхэнөөр, 12 — 15 наһатайдаа бэлгын хубида болбосорохо ба басагад 18 наһан, хүбүүд 21 наһан хүрэтэрээ үдэнэ. Хүнэй дундажа наһалалта Дэлхэйн орон бүридэ харилсан адлигүй байна. Хон Конгто эмэгтэй хүнэй дундажа наһалалта 84.8, эрэгтэй хүнэйхи 78.9 байдаг бол Свазилендта ДОХ-ын халдбарһаа болоод дүнгэжэ 31.3 байна. Европодо 5 хүн тутмын нэгэнь, харин Африкада 20 хүн тутмын нэгэнь 60-һаа дээшэ наһатай байдаг.
НҮБ-ын 2002 оной һудалгаагаар Дэлхэй дээрэ 100-һаа дээшэ наһатай 210,000 хүн байна. Дэлхэйн хэмжээндэ 60-һаа дээшэ наһатай 100 эмэгтэй тутамда мүн наһанай 81 эрэгтэй ноогдодог байна. Хүн наһа бараһанай дараа өөр амидарал байдаг эсэхэнь маргаантай асуулта болоод оршуулха ёһололонь үхэлэй дарааха амидаралтай холбоотой үүдэһэн зан үйлэ юм.
Хүнэй сэдьхэл зүй
, Оюун ухаан
Хүнэй тархинь хүнэй түб мэдэрэлэй системын түб юм. Тархинь «доодо» гү, али автономито үйлэдэлнүүд болохо амисхалха, хоололхо зэргэ үйлэдэлүүдые ударидахаһаа гадана, мүн «дээдэ» гү, али ухамсарай үйлэдэлнүүд болохо бодохо, хийсбэрлэхэ зэргэ үйлэдэлүүдые ударидана. Эдэгээр ухамсарай гү, али танин мэдэхүйн үйлэдэлүүдэнь оюун ухаантай холбоотой ба үүнһээ урган гараха шэнжэ шанаруудые сэдьхэлзүй һудална.
Хүнэй тархинь дээдэ гү, али ухамсарай үйлэдэлүүдые хэхэ элүү шадамжатайгаараа бүхы зүйл амитадһаа илгарна. Амитад зүбхэн зүн һобингоороо хамагай энгын зүйлсые багажа бологон хэрэглэдэг бол хүн түрэлхитэн саг хугасаанай туршид багажа хэрэгһэлээ улам болбосоронгуй бологон һайжаруулһаар ерэһэн байна. Хамагай эртын хүмүүнэй хэрэглэжэ байһан багажа хүрэтэр бусад зүйл амитадац хэрэглэдгһээ хамаагүй болбосоронгуй байгаа.
Хүн түрэлхитэн
Хүнэй түүхын эхин үедэ хүмүүниинь уһан болон бусад түрэлэй байгаалиин баялаг (газар тарилан эрхилжэ болохуйса тала, ангаар баялаг ой гэхэ мэтэ), уурал амисхалай нүхэсэлһөө ехэхэн хамааржа байба. Оршон үеын технологиин дэбжэл хүмүүнтэ бүхы түрэлэй уурал амисхалай нүхэсэлдэ амидарал боломжые олгожо, һүүлын хэдхэн арбан жэлэй дотор хүмүүн Антарктида, далайн ёроол, сансарые һудалжа, тэндэ богони хугасаагаар амидаржа байна. Дэлхэйн хүн зоной тоо 6 тэрбумһаа дабаһан ба 61%-нь Ази, 14%-нь Америкэ, 13%-нь Африка, 12%-нь Европо, 0,5 % нь Номгон далайн оронуудта амидаржа байна.
Антарктида ба задгай сансарта амидархань маша үнэтэй, удаан хугасаагаар байха боломжогүй болоод одоогой байдалаар тун сөөхэн хүн задгай сансарта гараһан байна. 1969, 1972 ондо 2 хүн Һара дээрэ ошоһон болоод бусад гараг дээрэ зүбхэн хүнэй гараар бүтээгдэһэн роботууд хүрэһэн болоно.
1800—2000 оной хоорондо Дэлхэйн хүн зон 1 тэрбумһаа 6 тэрбум боложо нэмэгдэбэ. 2004 оной байдалаар 2.5 тэрбум хүн хото һууринда амидаржа байгаа болоод энэ тоо саашад үдэнэ гэжэ тоосожо байна. Һуурин газарай хүн зон нэмэгдэһэнээр түрэл бүриин бохирдол, гэмтэ хэрэг ехэдхэхэ хандалагтай байна.
Хүмүүн хүрээлэн бай байгаали оршондоо ехэхэн хэмжээгээр нүлөөлжэ байна. Һүүлын үедэ хурсаар табигдажа бай асуудал бол дэлхэйн саг уларил өөршэлэлтэ юм. Эрдэмтэд одоогой байгаа хурдаар саг уларилай өөршэлэлтэ ябагдабал, 21-р зуунда Дэлхэйн амитанай зүйлэй бүридэлэй талаһаа элүүнь мүхэхэ болоно гэжэ тоосожо байна.
Демилитаризаци
Демилитаризаци — зэбсэг хуряалган, ямар нэгэ гүрэндэ магадлаһан дэбисхэр газар дээрэ бэхилэлтэ барихагүй ба сэрэг байлгахагуй гэжэ хорихо ябадал. Ямар нэгэ гүрэндэ бэхижүүлгэ түхеэрхэ, сэрэгэй ажаүйлэбэритэй байха ба сэрэг бариха хориһон демилитаризировалһан дэбисхэр сэрэггүй бүһэ гэнэ. Иимэрхүү сэрэггүй бүһэнүүдые саг зуурын демаркаци хэһэн хилэ хоорондо тогтоогдодог.
Ухаанта хүн
Эргэншэл
Оршон үеын антропологиин шэнжэлхэ ухаанай баримталалаар бол Ухаантан хүн (Homo sapiens) — Африкын саваннада, 200,000 жэлэй үмэнэ Сэхээр ябадаг хүн Homo erectus-һээ гаралһан болоод, 40,000 жэлэй үмэнэ Еврази ба Номгон далайн оронууд уруу, 10,000 жэлэй үмэнэ Америкэ тиб рүү нүүдэллэн һууришэбэ. Энэ Ухаантан хүнүүд Сэхээр ябадаг хүнһээ үүдэһэн бусад зүйлүүдынхээ (жэшээлбэл Неандерталиин хүн (Homo neanderthalensis) — энэ зүйлиинь Евразида 2 саяһаа элүү жэлэй үмэнэ нүүн ерэжэ һуурижаһан) байрые эзэлһэн байна.
Демилитаризаци
Зүүлтэ
Категори:Зэбсэгтэй хүсэн
Ухаанта хүн
Эргэншэл
Ойролсоогоор 10,000 жэлэй үмэнэ хүрэтэр хүмүүниинь жэжэг отгын хэлбэеэр (одоо хүрэтэр амидаралай энэ хэлбэри байгаа), ан агнажа амидаржа байһан байна. Шэнэ шулуун зэбсэгэй үеһээ газар таряалан эрхилхэ болоһоноор һуурин амидаралай эхэ табигдажа, амитан гаршуулан, зарим металлуудые ашаглажа эхилбэ. Уламаар худалдаа, ниигэмэй харилсаа үүдэжэ, тосогон байгуулагдан, Дүтын Зүүн зэргэ бүһэ нютагта анханай эргэншэл бии болобо.
Дундада зуунай һүүлээр технологиин болон оюунай ехэ һүрэлгэ гаража, ниигэм, эдэй засаг, болбосорол, шэнжэлхэ ухаан зэргэ бүхы һалбаринууд эршэмтэй хүгжэбэ. Үүнэй дараагаар газарзүйн, 17-р зуунда шэнжэлхэ ухаанай ехэ нээлтүүд хэгдэжэ, 18 ба 19-р зуун ажаүйлэдбэриин хубисхал гэжэ нэрлэгдэһэн дэбжэл гараба. Энэ үедэ түмэр зам, автомашина зэргэ тээбэриин хэрэгсэл зохёогдожо, нүүрһэн ашаглан сахилгаан эршэм хүсэн гаргажа абаба. Түрын байгуулалтын олон янзын хэлбэринүүд энэ үедэ үүдэһэн болоно.
Соёл
Соёл гэдэгтэ ниигэмэй социалист бүлэгэй оюун, сэдьхэлгээ, этигэл бэшэрэлтэй холбоотой бүлэг зүйлые хамруулан ойлгохо ба үүндэ, уралиг, уран зохёол, амидаралай хэб маяг, уламжалал, зан заншал, этигэл бэшэрэл зэргэ багатана. Хүний биологи ба хүнэй шэнжэ шанар, соёлонь хоорондоо нягта холбоотой байна.
Хэлэн
Үзэл бодол, сэдьхэгдэлээ хүниинь хэлэн яряан, бэшэгээр дамжуулан элирхэйлнэ. Энэ бол хүнэй нэгэн онсогой шадабари болоод хэлэн яряаниинь хүмүүнэй харилсаанай сүм болоно.
Анханай бэшэгэй системые ойролсоогоор 5000 жэлэй үмэнэ зохёоһон болоод энэ бол соёлой хубисхалай үндэһэн шата байба. Хэлэн шэнжэлэлэнь хэлэнэй бүтэсэ, өөр хэлэнүүдэй харилсан уялдадаг һудалдаг ухаан юм. Дэлхэй дээрэ ойролсоогоор 6000 оршом хэлэн хэрэглэгдэжэ байна гэһэн тоосоо байдаг.
Уралиг, хүгжэм, уран зохёол
, Хүгжэм, Уран зохёол
Уралигай бүтээлэнь хүнэй түүхын эхинһээ эхилэн одоог хүрэтэр оршон байгаа ба уралиг хүниие бусад зүйл амитадһаа илгадаг нэгэ гол түлхюур шэнжэ юм.
Хүгжэмиинь хүндэ заяаһан байгаалиин зүн болоод ритм, зохимжо, аялгуу гэһэн хорондоо холбоотой 3 зүйлһээ бүрдэнэ. Хүгжэмэй олон түрэлэй урсагал байна.
Уран зохёол ехэнхи тохёолдолдо хэн нэгэнэй зохёоһон бэшэгэй болон аман хэлбэриин бүтээл ба үгүүлэлгэ туужа, шүлэг, ирагуу найраг, драма, магтаал зэргэ багтана. Уран зохёолой түрэлдэ туули, домог, үлигэр зэргэ мүн багтана.
Шэнжэлхэ ухаан ба технологи
, Технологи
Хүн түрэлхитэнэй соёлуудай ниитлэг болон илгаатай талуудань тэдыгээр хүмүүнэй бүтээһэн бол хэрэглэжэ бай зүйлһээр элирнэ. Археологинь үнгэрһэн түүхын хугасаанда оршон байһан соёлуудые һудална. эртын хүмүүн шулуун зэбсэг, шабар эдлэл, гоёл шэмэглэлэй зүйлсүүдые бүтээжэ, хэрэглэжэ байһан ба эдэгээрэнь саг хугасаа болон тодорхой бүһэ нютагуудай хубида өөр хоорондоо илгаатай байдаг байна.
Технологиин дэбжэлтээр соёлой нэгэ түбшэнһээ нүгөө түбшэн рүү шэлжэнэ. Жэшээлбэл газар таряаланиинь анха салангид, сөөн хэдэн газарта үүдэһэн болобош маша богони хугасаанда тархажа, хүн түрэлхитэнэй амидаралай үндэһэн хэлбэри болоһон. Зэр зэбсэг, уран барилга, түмэрлэгэй үйлэдбэрилэлдэ гараһан дэбжэлтэ мүн адли богони хугасаанда хурдасатай дэлгэрһэн байдаг.
Эдэгээр технологинь аман хэлбэеэр тархаһан ба технологиин нэгэн түрэл болохо үзэг бэшэгиинь бүһэ нютагуудай хоорондо мэдээсэл дамжаха боломжые асар ехээр нэмэгдүүлбэ.
Дээрэ дуридаһан дэбжэлтэнүүдынь эргэншэл, хотожэлтэ үүдэхэ боломжые бүридүүлжэ, ажамаар энэнь шэнэ технологи бии болгохо, дэлгэрүүлхэ, болбосоронгуй болгохо тодорхой бүтэсүүдые үүдэхэд нүлөөлбэ. Одоо шэнжэлхэ ухааниинь хүн түрэлхитэнэй соёлой үндэһэн сүм болоод байна.
Ниигэм, засагай газар ба улас түрэ
, Засаглал', Улас түрэ
Ниигэм гэдэгэнь хүмүүнэй харилсаанһаа урган гараһан зохёон байгуулалта бүхы ниилмэл системые хэлэнэ.
Түрэнь тодорхой газар нютагай хүрээн дэхэ, зохёон байгуулалтатай улас түрын нэгэдэлые хэлэнэ. Түрэнь засагай газартай, өөрын газар нютагай хүрээндэ хэмжээлшэгүй эрхэтэй байна. Засагай газарые улас түрын удхаарань хуули тогтоохо, тэрэниие мүрдүүлхэ зорилготой, шаталан захирха бүтэсэ бүхы байгуулалга гэжэ тодорхойлжо болоно.
Улас түрын бодолгонь ниигэмэй бүлэгтэхи шиидэбэреэр дамжан ябагдаха процесс юм. Юрэнхы тохёолдолдо энэниие засагай газарай шэнжэ шанарые тодорхойлоходо хэрэглэхэ болобош, мүн хамтын ажалалгаа, акедемик, байгуулалай хүрээндэ хэрэглэжэ болоно.
Дээрхи дурадаһан зүйлс нь эдэй засагтай нягта холбогдоно.
Дайн
Дайниинь бүлэг хүмүүн, улас, тодорхой бүтэсүүдэй хоорондын томо хэмжээнэй зүршэл болоод зүршэлдэгшэ талууд, хоорондоо галта зэбсэг хэрэглэн хүшэрхылэл үйлэдэхэ ябадалаар элирнэ. 20-р зуунда 167—188 сая хүн дайнда зон үрэгдэһэн байна.
Дайниинь хэды асар ехэ хэмжээнэй сүйрэл, гамшаг дагуулдаг болобош, нүгөө талаһаа технологиин дэбжэлтые түргэтгэдэг байна. Эм зүй, байршал тогтоохо, металлурги, бөөнөөр үйлэдбэрлэхэ, сүмэй технологи, пуужин, компьютер зэргын хүгжэлдэ дайн тодорхой нүлөө үзүүлһэн байна.
Эдэй засаг ба худалдаан
, Наймаан
Худалдаа гэдэгэнь бараа бүтээгдэхүүн, үйлэшэлгээг солилсохо үйлэ ябаса гү, али эдэй засагай нэгэ түрэл юм. Үндэһэн механизмыень заха зээл гэжэ нэрлэнэ. Худалдаанай анханай хэлбэриинь бараа солилсоо байһан байна. Оршон үеын худалдаа бол хэлэсэл, мүнгэн солилсоон дээрэ тулгуурилна. Сааһан мүнгэ, хожом зээлые нэбтэрүүлһэнээр худалдааг хилбархан хэхэ боломжотой болобо.
Фашизм
Фашизм (fascismo: fascio «холбоон, уялаа») — туйлай баруун улас түрын хүдэлөөнүүдэй, үзэл сурталай согсологдоһон нэрэ болон энэ хүдэлөөнүүдэй эзэрхэг засаглалай шэнжэ. Фашизм националист, ами нюурай шүтэлгэ, милитаризм, тоталитаризм онсо тэмдэгтэй.
Ухаанта хүн
Эдэй засаг ба худалдаан
Эдэй засагань ниигэмэй шэнжэлхэ ухаанай нэгэ һалбари болоод бараа, үйлэшэлгээнэй үйлэдбэрилэл, түгээлтэ, худалдаа, хэрэглээ зэргые һудална.
Зүүлтэ
Категори:Амитад Категори:Хүн түрэлхитэн
Фашизм
Фашизмын гол түлэб
Фашист улас оронуудай онсо тэмдэгүүд — эдэй засагда, үзэл сурталда уласай удха шанар шангадхалга: олониитын эмхи болон ниигэмэй холбоон байгуулга, урбагшуудай болон эб эегүйн даралга, эдэй засагай ба улас түрын либерализмай туһаар засагай газарай корпоративизацилга. Фашизмын гол түлэбүүд :
Холбооһон
Категори:Улас түрэ
Жак Оффенбах
Жак Оффенбах (Jacques Offenbach; 1819 оной 6 һарын 20, Кёльн — 1880 оной 10 һарын 5, Париж) — Германиин гаралтай Франциин хүгжэм зохёолшо, театрын дирижёр ба виолончелист, Франциин опперета үндэһэлэгшэ. 1833 онһоо хойшо Париста байгаа. Театрын хүгжэмэй зохёолшоор түрүүшынхеэр тоглобо (1839). Ж. Ф. Галевиһаа һураба. 1849 ондо «Комеди Франсез» театрын хүгжэмэй зохёолшоор ба дирижёроор ажаллаба. 1855 ондо өөрынгөө театр «Буфф-Паризьен» үндэһэлбэ (1861 он хүрэтэр өөрөө хүтэлбэрилээ). «Орфей тама орондо» (1858 он, 1874 оной 2-дохи хэблэл) гэһэн пародиин опереттын ашаар алдартай болобо. «Һайхан Елена» (1864), «Хүхэ һахал» (1866), «Парисай амидарал» (1866), «Перикола» (1868), «Тонуулшад» (1869) гэһэн оперетта бэшэбэ.
Зүүлтэ
Категори:Франциин хүгжэмэй зохёолшод
14-р Далай Лама
Дээрэхиин гэгээн арбан дүрбэдүгээр Далай Лама Данзан Жамсо (1935 оной 7 һарын 6-ны үдэр түрэһэн) — Түбэд, Монгол, Буряад, Хальмаг, Тува дахи буддын шажанта шарын шажанай сүсэгтэнүүдэй этигэл бэшэрэлэй манлайлагша. 1989 оной Нобелиин энхэ тайбанай шагналтан.
Намтар
Дээрэхиин гэгээн Далай лама Данзан Жамсо Түбэдэй түрэ, шажаниие хамтарна баригша мүн. Данзан Жамсо Зүүн хойто Түбэдэй Амдо нютагай Такцэрдэ оршохо жаахан һууринда 1935 оной 7-р һарын 6-ны үдэр лагшан мэндэлэлэй. Һама Дондуб гэжэ нэрэтэй хоёр ойтой бишыхан хүбүүн байхадаа тэрэ XIII Далай лама Түбдэн Жамсын хойто дүрээр тодорһон байдаг. Үе үеын Далай Ламанарые түг түмэн шабинар энэрэл нигүүлэсэлэй бодисада болоод Түбэдэй дээрэхиин гэгээн ба Арьяа-Баала (Жанрайсиг) бурханай хубилгаан хэмээн сүсэглэдэг юм. Бодисада гэхэ шажан амитанай тусые бүтээхын тулада нирваан бололгүйгээр оршолондо түрэл абахаар һунгаһан түрэлхитэнүүд мүн.
Далай ламын Түбэдтэ ахы үе сагай шажан номой болбосорол
Дээрэхиин гэгээн зургаан наһатайгааһаа шажан номдо һуралсажа эхиллэй. Түүниин һургалтын хүтэлбэри ехэ, бага табан ухаан байба. Ехэ ухаанда ушар шалтаганай ухаан (логика), Түбэдэй уралиг соёл, санскрит хэлэн, тэжээхы ухаан ба Буддын гүн ухаан (дотоодо ухаан) юм. Үүнһээ Буддын гүн ухаан мүн дотороо табан аймагһаа бүрилдэнэ. Тэдээр пражнапарамита гү, али бэлигэй шиндада хүрэхы, мадхъяамака гү, али түб үзэл, винай гү, али сахил санваарын ёһон, абидарма гү, али метафизикэ, прамана гү, али логика ба танин мэдэхы болоно. Табан бага ухаан — ирагуу найраг, хүгжэм зүжэг, одон зурхай, үгэ зүй, йоганүүд зэргэ болоно. 1959 ондо гү, али 23 наһандаа тэрэ Һасын Жохан сүмэдэ жэл тутамай юрөөл хуралай үеэр дамжаа бариһан байдаг. Иигээд тэрэ дамжаагаа онсогой һайн барижа Буддын гүн ухаанай хамагай дээдэ шухамдаа докторын зэргэтэй дүйсэхысэ Лхаарамба гэбшэ мяндаг хүртэлэй.
Жолоодогшын ехэ үүргэ
1950 ондо гү, али Хитадай армиин 1949 ондо Түбэд рүү хэһэн түримхэйлэлэй дараа улас түрын эрхэ мэдэлые бүрин гартаа абаха тухайда шамдаһан байдаг. Иигээд тэрэ 1954 ондо Мао Зэдон тэригүүтэн Дэн Сяопин, Чжоу Эньлай зэргэ хитадай ударидагшанартай энхын хэрээ хэлэлсээр хэхээр Бээжэндэ морилжо байлай. Зүгөөр 1959 ондо Һаса хотоноо дэгдэһэн Түбэдэй арад түмэнэй бодолго хитадай сэрэгтэ хайр найргүй дарагдаһанай дараа Дээрэхиин гэгээн эхэ оронһоо дүрбэн гарахаһаа өөр аргагүй болоһон юм. Тэрэ сагһаа хойшо тэрэ Хойто Энэдхэгын Дхармасала хотоноо ажаршье, Түбэдэй Дүрбэгһэдэй Засагай Газарай тэригүүнэй шэрээнээ заларһаар үдые хүрэһэн болоно.
Хитадай түримхэйлэлһээ хойшо Дээрэхиин гэгээн НҮБ-да Түбэдэй асуудалаар хүсэлтэ гаргажа, уламаар НҮБ-ын Юрэнхы Асамблейһаа 1959, 1961 болон 1965 онуудта гурбаншье удаа тодорхой шиидэбэринүүдые гаргажа байһан юм.
Дэлхэй ниитын алдартан
Дээрэхиин гэгээн Далай лама бол энхын түлөөхи зүтгэлтэн мүн. 1989 ондо тэрэ Түбэдэй эрхэ сүлөөгэй түлөөхи хүширхэлэлгүй тэмсэлэйнхээ түлөө Нобелиин Энхэ тайбанай шагналые хүртэжэ байба. Тэрэхэзээ ямагта, тэрэ бүү хэлэн, туйлын ехэ дайсагнал лугаа нюур тулаһан үедэшье харгислал хүширхэлэлгүй бодолгые баримталан хэрэгжүүлһээр ерэһэн бэлэй. Мүн тэрэ дэлхэй ниитын байгаали оршоной асуудалнуудые хүндэн үзэдэе хамагай анханай Нобелиин шагналтан гэһэн алдаршалһан юм.
Дээрэхиин гэгээн энэ дэлхэйн зургаан түбиин 62 улас орондо айлшилһан байдаг. Тэрэ ехэнхи ехэ гүрэнүүдэй юрэнхылэгшэд, юрэнхы сайднар, титэм залгаһан удирдагшанартай уулзаһан байдаг юм. Мүн тэршэлэн, тэрэөөр бусад олон шажанай олоншье тэргүүд хэгээд алдартай шэнжэлхэ ухааншадтай уулзажа, оюун ухаанаараа уралдуулһан байдаг бэлэй.
1959 онһоо хойшо Дээрэхиин гэгээн энхэ тайбан, хүширхэлэлгүй байдал, шажан хоорондын харилсан ойлголсол, бүхэ ниитын үүргэ харюусалга ба энэрэл нигүүлэсэлэй һургаал номлолоороо дэлхэй ниитэдэ үнэлэгдэжэ элдэбэ нэрэ хүндэтэй шагнал, хүндэтэй доктор зэргые 84 гараниие хүртэһэн байдаг байна. Мүн тэрэ 72 үлүү номой зохёолшо юм.
Гэһэн хэдышье, Дээрэхиин гэгээн өөрыгөө Бурханай шажанай эгэл нэгэ хубараг гэжэ тодорхойлно.
Зүүлтэ
Категори:Түбэд Категори:Далай ламанар Категори:1935 ондо түрэгэһэд Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд
Хори
Хори — буряадуудай яhатанай нэгэн, 11 угуудай холбоон. Буряад Уласта болон Забайкалиин хизаарай Агын Буряадай тойрогто тон олоороо ажаhуудаг юм. Энэ угуудай холбоон Буряад Уласай Хориин аймагта нэрээ үгэһэн байна.
Түүхэ
Этноним хори значимо появляется в Сокровенном Сказании в имени Хорилардай-мэргэн (Меткий стрелок, обладающий хоринцами; в бурятских летописях также Хоридой). В родословной Чингис-хана прослеживается линия, связанная с этнонимом хори: Алан-гоа (супруга Добу-Мэргэна, 12 колено от Бортэ-Чино) происходила из народа хори-туматов, который исторически ассоциируется с современным населением Забайкалья. Туматы обычно рассматриваются как воинская структура хори, или как племя, находившееся в союзе с хори.
Хоридой, предок хоринцев, однажды бродил по острову Ольхон и увидел трех лебедей, спустившихся на берег озера и превратившихся в трех девиц. Хоридой похитил одежду одной из них, она, не сумев улететь вместе с подругами, осталась на земле, вышла замуж за Хоридоя и родила ему одиннадцать сыновей, от которых пошли одиннадцать хоринских родов. Когда оба они состарились, жена попросила у Хоридоя для примерки свою одежду, надела ее, превратилась в лебедя и улетела через дымовое отверстие юрты. Обычай хоринцев брызгать вверх чай или молоко, когда пролетают лебеди, восходит к этому мифу.
НАСКАЛЬНЫЕ РИСУНКИ НА ГОРЕ САХЮУРТА (Датируется примерно 4-1 веками до н.э.). В 5 км от пос. Еланцы Ольхонского района Иркутской области, на левом берегу р. Анга на безлесной горе Сахюурта (Кремнёвая гора) сохранились древние наскальные рисунки и городище. Рядом расположено небольшое озеро Хурай-Нур, по преданию в нем обитали священные лебеди, считающиеся прародителями всех хори-бурят. На острове Ольхон имеется наскальный рисунок изображающий 11 лебедей и 2 невылупившихся яйца (как известно у Хоридой мэргэна родилось 13 сыновей, из которых двое умерли в раннем детстве). Ссылка на фото http://lesnyanskiy.livejournal.com/64349.html или проще http://atv-baikal.ru/wp-content/uploads/2012/05/aya-ris.jpg
Таким образом данный этноним восходит к значительной древности до разделения монголов — сыновей Алан-гоа — на 5 племен и предполагает как близкое родство с монголами, так и значительный тюркский элемент (в имени Хорилардай используется тюркский суффикс множественного числа -лар).
При очевидной ранней фиксации этнонима, в контексте монгольского и бурятского языка он предположительно может опознаваться как указание численности входивших в него некогда родов или других единиц: корень хори на монгольском языке значит двадцать.
Версии бурятских летописей
Вандан Юмсунов в «Истории происхождения одиннадцати бурятских родов» возводит происхождение хоринцев к Баргу-батору, который согласно его версии является бежавшим из Тибета министром при Бортэ-Чино. По его версии, Бортэ-Чино был сыном тибетского царя, бежавшим из страны и поселившимся у озера Байкал. Согласно Юмсунову, Бортэ-Чино был на Байкале возведён в ханы местным племенем Бэдэ (для сравнения по-бурятски Бидэ это "Мы", а Гунны "Хунууд"- "Люди") в 304 году, и одновременно Баргу-батор стал его сановником.
Баргу-батор обзавёлся семьёй, и младший из его трёх сыновей Хоридой-мэргэн женился на трёх женщинах, принесших потомство. Его первая жена Баргуджин-гоа из племени бэдэ родила дочь Алан-гоа. Имена сыновей от второй и третьей жены — это эпонимы, известные как названия одиннадцати хоринских родов: вторая жена по имени Шаралдай родила пять сыновей: Галзут, Хуацай, Хубдут, Гучит и Шарайт; третья жена Нагатай родила шестерых сыновей: Харгана, Бодонгут, Худай, Батанай, Саган и Хальбин (этот же состав семьи Хоридая повторяет Тугулдэр Тобын в летописи «Прошлая история хоринских и агинских бурят» ). После смерти деда и отца они кочевали на юг по территории Монголии и Внутренней Монголии вплоть до Пекина и значительно размножились.
Известно, что в XVII веке хоринские роды бурятами ещё себя не называли. По легенде родоначальник хоринцев Хоридой-мэргэн был младшим братом Буряадая, поэтому хоринцы быстро восприняли пришедший с запада этноним "буряад". В начале XVIII века, согласно Тугулдэру и Юмсунову, из состава хоринцев выделились 7 родов агинских бурят: харгана, хуацай, галзут, саган, шарайт, хубдут и бодонгут, кочующие по рекам Ингода и Чита в Нерчинском округе, а также по рекам Ага и Онон и их притокам на недемаркированных землях. К хоринским родам относятся баргуты (осоенно Шэнэ-барга) из Хулун-буира АРВМ КНР. Предпологаеся, что жители хоринских сёл в Якутии и Алтая также относятся к хоринским родам. -->
Зүүлтэ
Категори:Буряадууд Категори:Хоридой-мэргэнэй омогтон
4-р Далай Лама
Ёндон Жамсо Дүрбэдүгээр Далай лама байһан болоод билэгиин тоололой шороон үхэр жэлэй 12-р һарын 30-ндо Монголдо түрэһэн. . Зарим эх сурвалжид түүниие үхэр жэлэй нэгэ һарада түрэһэн гэдэг.
Түмэдын Алтан хаан болон 2-р эхэнэр Пакен Нулагын дундаһаа түрэһэн Чокур омогой удирдагша Сүлтэмсоожын хүүбүүн тэрээр Алтан хаанай томо аша хүүбүүн юм. Ёндон Жамсо 6-р Далай ламые эсэ тоосбол ганса нэгэн Түбэд үндэһэтэн бэшэ Далай лама юм (6-р Далай лама Монпа хүн байһан болоод Монпа нарые Түбэдын нэгэ яһатан, эсэбэл ойро түрэлэй үндэһэтэн гэжэ үзэдэг).
Түбэдэй зүншэ Нэчунг, Цангпа ламо нара Далай ламын хойто дүрэ Монголдо түрэнэ гэжэ таамаглаһан. Тэрэ үедэ 3-р Далай ламын ахлаха дагалдагша Түбэдэй эрх баригшадта тэрэ тухай, Далай ламын хойто дүрэ тодорһон хэмээн иин захяа ябуулһан гэдэг :
1599 ондо 10 наһатай Ёндон Жамсын аба болон Түбэдэй лама нара, албанай хүмүүс болон 1000 монгол сэрэгэй хамтаар Түбэдые зорин хүдэлжэ, зам дагуух бүхэ томохон сүмэ Түбэдэдэ морилжээ.
Тэрээр Лхасада хүрэлсэн ерээд, Далай ламада үргэмжэлэгдэжэ, Гадэн хиидын хамба асан, Зонховын удмын Сангэн Ринченээр шажанай хэрэг заалгуулжээ.
11 һарын 14
Арбан нэгэдүгээр һарын 14 — Григориин литын жэлэй 318-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 319-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 47 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Франк Швальба-Хот
Франк Швальба-Хот (Frank Scһwalba-Hotһ; 1952 оной декабриин 12 түрэһэн, Германиин Һамбург хотодо) гүрэн түрын ябуулагша, «Холбон 90/Ногоонууд» гэһэн эмхиин һуури табигшадай нэгэн. Европын Хуралай гэшүүнээр ажаллаһан. Мүнөө сагта гүрэн түрын бодолгын шэнжэлэгшэ ба стратег мүн. Бельгиин Брюссель хотодо ажаһууна. Тэрээндэ нэгэ басагатай.
Гүрэн түрын ябадал
Франк хадаа бүри оюутан ябахадаа гүрэн түрын бодолго һонирхожо эхилһэн байна. 1978 ондо оюутан ябахадаа Германиин Дээдэ һургуулиин оюутадай «Ногоон холбоон» үндэһэлүүлһэн байна, гэшүүн байгаа, һүүлээрнь Марбургын Дээдэ һургуулида оюутадай парламентын юрэнхылэгшэнь (президент) болоо (1978—1980). Германиин холбоото уласай хүнэй эрхын байдалай асуудалаар Расселэй 3-дахи уласхоорондын трибуналай үүсхэл дээрэ ажал ябуулһан байна. Тэрэ «Ногоонуудай холбоон/90» гэһэн Германиин намай түрүүшын гэшүүн ба байгуулагша болоһон байна. 1982—1983 онуудта Франк Һессендэ (Майндахи Франкфурт гэһэн хотодо 6 сая ажаһуугшад) ландтагай (можо уласай суглаан) гэшүүн ба эрхэтэн эргэнэй алба хаагшадай парламентын хорооной түрүүлэгшэ байгаа. Тэрэнэй багшанарые бэлэдэхэ талаар хуулин мэдүүлэлгэ Германиин парламентда Ногооной намай эгээн түрүүшын хуули болоо.
Европын Хурал
Франк 1984 онһоо 1987 он болотор Европын Хуралай түлөөлэгшэ байгаа, мүн баһа элдэб хандалгын талаар хорооной түрүүлэгшын орлогшо байгаа. 1986—1987 онуудта тэрэ Европын Хурал соо гүрэн түрын бодолгын бүлэгэй хоёр түрүүлэгшэдэй нэгэниинь байһан. Тэрэ хамагай түрүүн хүнэй эрхын талын асуудалаар, оршон тойроной, элшэ хүсэнэй ба уласхоорондын асудалнуудаар ажаллаа. Тэрэ алба хаагшадые һэлгэхэ гуримай ёһөөр албанһаа болёо.
Консалтингын ба сүлжээгэй байгуулга
Франк 1987 ондо Европын Хуралые орхиһоной хойно түрын бодолгын шэнжэлэгшэ ба стратег, зүблэгшэ мүн баһа Брюссельдэ неторкер (сүлжээ болбосорогшо) болоо. Европын Холбоондо тэрэ «Гринпис» офисой захирал байһан. Тэрэ Сильви Меринтэй «Conseillé + Partners» консалтинг компани байгуулаа.
Тэрэ Европын комиссиин (TACIS, СНГ-гэй гүүрэнүүдтэ оньһон түхёоромжөөр туһалха программа) мүн баһа Монгол ба Зүблэлтэ холбоото уласай байһан гүүрэнүүдтэ ажаллаа. (Барандань нэгэ хэды дахин ошоһон).
Энэнь тэрээндэ эндэ дурдагдаһан оронуудай ехиньхэдэнь Орхусой конвенциие баталха хэрэгтэ ехэ үүргэ дүүргээ. 2002 онһоо тэрэ дүүлдыдынги бэшэ гүрэн түрын бодолгын шэнжэлэгшэ, стратег мүн баһа сетевой бүлгэмүүдые байгуулха талаар эксперт юм.
1989 онһоо Франк «Soirée Internationale» гэжэ нэрэтэй элдэб янзын мэргэжэлтэдэй, соелтоной, үндэһэтэнэй ба ниитын 40-һоо 60 он болотор түлөөлэгшэдэй һара бүриин хэмжээ ябуулгануудые эмхидхэнэ.
2006 ондо Якоб Икскюлэй 1980 ондо бии болгоһон жэл бүри үгтэжэ байдаг заримдаа ондоо «Нобелиин шагнал» нэрэтэй «Амидаралай зүб онсо арга» гэһэн шагналай экпертын зүблэлэй гэшүүн болоо.
Мэдээсэл абаха арга хүнгэдхэхын тула тэрэ Европын Холбооной һонирхогшо талануудай каталог 2011 ба 2012 онуудта хэблэн гаргаа.
2013 онһоо тэрэ Европын Холбооной соелой ба олониитын амидаралда улам дэшэлхэ зорилготойгоор «Conseil d’Administration», (EQuAMA) гэһэн байгуулалгын захиралнуудай зүблөөнэй гэшүүн мүн.
2014 онһоо Европын Холбооной зүблэхэ зүблөөнэй гэшүүн.
2015 онһоо Кеттелер, Хейди Хаутала, Витаутас Ландсбергистэй хамта «Förderverein» гэһэн Кавказай танхимай оркестрын ассоциациин нэгэдэлэй гэшүүн.
Жанна д’Арк
Жанна д’Арк, Орлеанай охин (Jeanne d'Arc, La Pucelle d'Orléans; 1412 оной 1 һарын 6 — 1431 оной 5 һарын 30), Франциин үндэһэтэнэй баатар, Зуун жэлэй дайнай үеын сэрэгэй ударидагшадай нэгэн. Бургундиинхид олзологдоһонииень англишуудта үгэһэн. Хара домын шэдитэнэй нэгэн адли түүдэг гал дээрэ шатааһан. Хожом нэрэ алдарыень һэргээжэ католик сүмын хананда гэгээнтэнээр дүрыень мүнхэлһэн.
Засаглал
Засаглал гэдэг бол улас түрэ, эрхэ зүйн нэрэ томьёо юм. Агуулгын тодорхойлолто дээрэ олон шудлаашад зүрэдэг. Буряад-монгол, Монгол хэлэнэй үүдэнһээ үзэбэл, "засаг" гэдэг зүйлэй үйлдэжэ буй ябасые "засаглал" гэжэ ойлгожо байгаа юм. Харин оршуулгын үүдэнһээ "power", "governance" гэдэг огт өөр хоёр үгые "засаглал" гэжэ оршуулжа байна.
Үргэн ассоциатив тодорхойлолтын хубида,засаглал нь жииртээ хуули тогтоохо, гүйсэдхэхэ, ба сүүдэй засагһаа бүридэдэг. Засагай газар болбол эмхидхэлэй политикые хүргэхэ арга хурга, мүн политика тодорхойлхо механизм юм. Олон уласда, засагай газар нь үндэһэн хуулитай, өөрын ударидахы заршам, философитай байдаг.
Бүхы түхэлэй байгуулганууд засаглалтай байдагшье засагай газар гэдэг нэрэ томьёо нь 200 оршон тусгаар үндэһэнэй засагай газар ба туһалха байгуулгануудта үлүү тодорхой хэрэглэгдэдэг.
Түүхэндэ үргэн тараһан засаглалай хэлбэрүүдтэ монархи, аристократи, тимократи, олигархи, арадшалал, теократи ба тирани ороно. Алибаа засагай газарай философиин гол үзэл нь улас түрын эрхэ мэдэлые хэрхэн абаха ябадал ба һунгуулиин арсалдаан ба уг залгамжалал гэһэн хоёр үндэһэн хэлбэр байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ
Антагонизм
Антагонизм (ἀνταγώνισµα «тэмсэл») — ниигэмдэ удхаараа харша юумэнуудай туйлай эблэршэгүй шанга зүрэлдөөн.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ
Үзэг бэшэг
Үзэг бэшэг (Алфавит) буюу сагаан толгой (цагаан толгой) гэжэ аман хэлэнэй абяаные түлөөлэн дүрсэлхэ тулда тэмдэг, зурлаа маягаар бэшэхэ үзэгүүдые хамтадхаһан ижи бүридэл ха юм.
Дэлхэй дээрэ олон янзын үзэг бэшэг байдаг.
Хэб янза
Категори:Үзэг бэшэг
11 һарын 15
Арбан нэгэдүгээр һарын 15 — Григориин литын жэлэй 319-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 320-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 46 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Stromae
Поль Ван Авер (Paul Van Haver) гү, али Stromae [stromaj] өсвөр наһанай дуушан, ая зохёогшо, зүжэгшэ юм.
Южно-Сахалинск
Южно-Сахалинск — Оросой холбоото уласай Сахалинай можын засаг захиргаанай түб, нютаг захиргаанай талаар «Южно-Сахалинск хотын дүүргые» байгуулдаг можын удха шанартай хото.
Тыуғандары
Александр Годунов (1949-1995) совет һәм америка балет артисы һәм киноактеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.
Антиимпериализм
Антиимпериализм гээшэ империализмда эсэргүү, империализмын дарлалтатай тэмсэгшэ үзэл суртал. Владимир Ленинэй «Империализм, капитализмын эгээн дээдэ сэг» нүлөө абтажа бүридэһэн байна.
Шиизм
Шиизм (شيعة‎ [шӣ‘а] — һүзэгтэн), суннизмтай сугтаа лалын шажанай хоёр үндэһэн урасхалай нэгэн. VII зуунда имамнарай тоо болон бэе хүн тухай арсалдаанай үедэ бии болоһон түүхэтэй. Шиизм олон янза һургуулинуудта хахарһан. Шиит һүзэгтэн суннис халифай засагые хүлеэн зүбшөөрнэгүй, имагтал Алид имамнар Муххамедай залгамжалагшад гэжэ үзэнэ. Шиизм хадаа Иранай гүрэнэй шажан болон энэ гадна Азербайжан, Йемен, Ирак, Ливан, Бахрейндэ тараһан байна.
Южно-Сахалинск
Анатолий Анисимов (тыуған. 1948) кибернетик, физика-математика фәндәре докторы, профессор, Украина юғары мәктәбе фәндәр Академияһы академигы.
Шиизм
Категори:Лалын шажан
Южно-Сахалинск
Михаил Литвин (тыуған. 1999) видеоблогер һәм стример.
РюОта (19302009) сәйәси активист, яңы һул экстремист, яҙыусы һәм эколог.
Марьяна Рожкова (тыуған. 1999) видеоблогер һәм йырсы.
Александр козлов (тыуған. 1981) рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының тәбиғәт ресурстары һәм экология министры. "Берҙәм Рәсәй"партияһының Генераль советы ағзаһы
Шарга балша
Шарга балша (, Merops apiaster) гээшэ балшынхин обог юм. Шарга балша Европын урда хэһэг, баруун Ази, Африкын хойто хэһэгээр амидарна. Оросой Кавказдахи, Ураалда амидардаг. Үбэлэй уларилда Африкын халуун дулаан бүһэ болон Энэдхэг, Шри Ланкада үбэлжэдэг.
Энэ шубуу тодо үнгэ алаглаһан, нарин бэетэй шубуу юм. Ара нюрган хэһэгынь боро, улбар шаргал, ногоон дали, хара хушуутай. Бэеын утань 27-29 см ба эрэ, эмэ гадаада түрэхээр адли.
Шарга балша гол түлэб шумуул, тэрэ дундаа зүгы эдинэ. Үдэртэ 250 зүгы эдидэг гэһэн тоосоо бии. Шарга балша 5 һарын эхеэр голой эрье хүбөөнэй элһэрхэг газар хонгил мэтэ үүр заһан 5-8 сагаан үндэгэ гаргадаг. Хосууд хоюула үндэгэеэ ээлжэлэн даража тордоно.
Зүүлтэ
Категори:Шубууд
Бакзянг
Бакзянг - Вьетнамын хото, Аази.
Даадхагша
Даадхагша  гээшэ хуулиин ёһоор даадхуулагшатай даадхалай хэрээ багалһан хуулиин этэгээд гү, али шадабаритай нюур (хуби хүн) юм.
Категори:Даадхал
Ханой
Ханой (, 河內), Вьетнамай ниислэл хото. 2009 оной байдалаар 6,448,837 оршон һуугшадтай байна. Тус хото Хошимин хотын дараахи уласайнгаа хоёрдохи ехэ хото болоно. Хонгха мүрэндэхи байрлана. Түб харьялалтай засаг захиргаанай нэгэжын зэргэтэй.
Нойбай уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Хайфон далайн аванпорт. Машина бүтээлгэ болон металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, нэхэмэлэй, модо болбосоруулха, арһанай, хүнэһэнэй, химиин үйлэдбэрилгэ. Дээдэ һургуули. Хо Ши Минай мавзолей бунхан (1975). Түүхын музей, Вьетнамай уран һайханай музей. Ботаникын сэсэрлиг.
V зуун жэлдэ (ондоо мэдээгээр, VIII зуун жэлдэ). XI зуун жэлһээ хойшо вьетнам гүрэнэй ниислэл, XIX зуун жэл эхинһээ хойшо Вьетнамай хойто хэһэгэй гол хото. 1902—45 ондо Франциин Энэдхэг-Хитадай ниислэл. 1945 онһоо хойшо 1976 оной 7 һара болотор Бүгэдэ Найрамдаха Вьетнам Арадшалһан Уласай ниислэл, 1976 оной 7 һараһаа Социалис Вьетнамай ниислэл. Мот-Кот субарга (1049), Күнзыдэ зорюулһан «Удха зохёолой » сүмэ (XI зуунда байгуулһан).
Зураг
Категори:Вьетнамай хотонууд Категори:Азиин ниислэлнүүд
Нэгэдэһэн гүрэнэй шалгалта
Зүүлтэ
Категори:Болбосорол
Уран шүлэг
Шүлэг (,, śloka) гү, али найраг  — үгые айзамда тохируулжа, бадаглан бэшэһэн уран зохёолой нэгэ хэлбэри юм.
Шүлэг найраг ба уран зохёол — уран үгэ зохёон байгуулха арга замаар ба бадагланаар илгаатай удха зохёолой үндэһэн хоёр түрэл юм. Шүлэг найраг хэлэнэй дээдэ зэргээр ашаглаха болон шэнэ шүлэг найрагай дүрсэ бии болгохо хангадаг хэлэнэй уралиг мүн.
ЮНЕСКО-гой гушадахи хуралдаан 1999 оной гурбадугаар һарын 21 шиидбэри дээрэ (2000 онһоо хойшо) жэл бүри тэмдэглэжэ Дэлхэйн найрагай үдэр байгуулһан.
Зүүлтэ
Категори:Уралиг Категори:Удха зохёол
11 һарын 16
Арбан нэгэдүгээр һарын 16 — Григориин литын жэлэй 320-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 321-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 45 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд