cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Словени
Словени (Slovenija ), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Словени Улас (Словен:, ) — болбол Түб Европын улас. Энэнь баруун зүгтэ Итали, хойто зүгтэ Австри, зүүн хойно зүгтэ Унгар, зүүн урда зүгтэ Хорвати, баруун урда зүгтэ Адриатикын тэнгистэй хилэлдэг. Словениин газар нютагай ехэнхиинь уулархаг, ой модотой ба 20,271 хабтагай дүрбэлжэн километр газар нютагые эзэлдэг ба 2,1 сая хүн зонтойһоо 500,000-нь ниислэл ба хамагай томо хото Люблянада амидардаг. Словеншууд тус уласай хүн зоной олонхиие бүридүүлдэг ба сербүүд хамагай томо хүн зоной бага юм. Урда Славян хэлэн болохо словени хэлэниинь албан ёһоной хэлэн юм. Газарай дундада тэнгисэй уур амисхалтай Словениин эрье шадар болон Альпын уур амисхалтай баруун хойто хэһэгтэ оршихо Юлиин Альпые эсэ тоособол Словениинь гол түлэб эхэ газарай уур амисхалтай. Люблянань уласай ниислэл ба томоохон хото юм.
Холбоо
но
Категори:Балканай уласууд Категори:Түб Европын уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:Урда Европын уласууд Категори:Зүүн Урда Европын уласууд Категори:1991 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1415 ондо Европодо байгуулагдаhан Категори:Европын уласууд
Уфа гол
Уфа гол (Өфө), (мүн ород Уфимка, Караидель) (Ҡариҙел — «Хара гол») — Ураалда ба Ураал шадар нютагта, Челябинскын, Свердловскын можодо ба Башкортостанда урдадаг гол, Белой мүрэнэй зүүн, хамагай томо шудхал (Эжэлэй ай һаба).
Утань 918 км, ай һабын талмай 53 100 км². Уралтау нюруугай Уфа нуурһаа эхилнэ. Дээдэ урадхалда уулын гол мэтэ богоһотой, уйтан хүндыгөөр урдана; дунда ба доодо урадхалда нугалаатай. Ай һабада карст хүгжөөһэн байна. Ехэбшэлэн саһаар холлодог.
Ажахын хэрэглэл
Уфа гол дээрэ Павловскын УСС байрлана. Тэрэнэй гадна томо Долгобродскын, Нязепетровскын ба Дээдэ-Арасланай ай һабанууд бии. Тус голые уһан хангамжада хэрэглэнэ, Нязепетровсын уһан санһаа Екатеринбургые хангаад, Долгобродскын уһан санһаа — Челябинскые, Копейскые, Кыштымые хангана.
Уфа голоор онгосо ябана. Усть-Аяз һууринһаа адаг хүрэтэр (Белой мүрэн) онгосо ябана. ОХУ-ай уһан харгын жагсаалтада ороно.
Голой хүбөөндэ Нязепетровск, Белянка, Шемаха, Арасланово, Красноуфимск, Сарана, Саргая, Новомуллакаево, Караидель, Павловка, Чандар гэһэн һуурин газарнууд байрлана. Голой адагта Башкортостан уласай ниислэл хото болохо Уфа хото байрлана.
Эхэ һорболжо
Категори:Гол мүрэн Категори:Челябинскын можо Категори:Свердловскын можо Категори:Башкортостан
Стерлитамак
Стерлитамак (Стәрлетамаҡ, Стерлитамак), Оросой Башкортостан Уласай Стерлитамак аймагай засаг захиргаанай түб. Белой мүрэнэй баруун эрье дээрэ Ашкадар ба Стерля голнууд шудхан ородог сэгтэ байрладаг. Уфа хотоһоо урда зүг тиишэ 130 км зайда байрладаг түмэр замай үртөө. 2016 ондо 279 мянган хүн зонтой. Стерлитамак 1766 ондо Илецкая Защитаһаа Белой мүрэнээр Кама ба Эжэл мүрэн руу тээбэрилхын түлөө агуулха газар ба тээбэриин сэгээр байгуулһан байна. Дэлхэйн хоёрдугаар дайн һүүлдэ химиин ба машина бүтээхэ ажаүйлэдбэриин түб болобо.
Зүүлтэ
Категори:Башкортостан Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд
Парфенон
Парфенон (Παρθενών — хүүхэн), Афинада байрладаг Афина Парфенос (Ἀθηνᾶ Παρθένος) дангинын сүмэ, Эртын үеын Грециин уран барилгын дурасхал. Парфенон сүмэ Акрополь хада дээрэ 447—438 ондо Иктинэй ба Калликратын баригдаһан байгаа. Фидийн ударидалга доро уран баримал бүтэһэн, 432 ондо түгэсэбэ. Парфенон гээшэ мраморой дориин периптер (30,89 м Х 69,54 м; баганын тоонь 8 Х 17, баганын үндэрнь 10,43 м); гурбан зүгһөө дабхарта багануудаар хүреэлэгдэһэн танхим соонь Фидийн бариһан Афина дангинын алтадмал заанай яһанай хүшөө байгаа. Танхимһаа үрнэ зүгтэ Афинын далайн холбооной (Делиин лигын) түрын сан байрлаа. Фасадын фриз кентавромахи, амазономахи ба гигантомахи дүрсын метопоор шэмэглэгдэһэн, фронтонууд хүшөөгэй композицинуудаар шэмэглэгдэһэн (зуун фронтоной сэдэбынь — Афинын түрэхын тухай домог, баруун фронтоной сэдэбынь — Афина ба Посейдоной хоорондохи Аттика ноёрхохо эрхын түлөө арсалдаан), танхимай тойрон Панафиней нааданай жагсаалта дүрсэлдэг зофор байгаа. Парфенон хубиингаа тусхай пропорциальна шанараараа, дориин ба иониин ордернуудай синтезээр, уран барилгын ба уран барималай сэлмэг һүpөө ба гүнзэгы хүмүүнлиг дүрсөөрөө илгарна. 1687 ондо венеци-түрэг дайнай үедэ Акрополь мүхэһэн байгаа. 1801—03 оной хоорондо Парфеноной уран барималай ехэнхи хуби Ехэ Британи руу зөөгдэжэ 1816 ондо Лондоной Британиин музей соо хадагалагдан табигдаһан байгаа.
2017 он
2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019
Зүүлтэ
Категори:Онууд
Шипраге
Шипраге (босн. ба хорв. Šiprage, BiH, серб. Шипраге) Босни ба Герцеговинадахи Баня-Лука аймагта байрладаг тосхон.
Интернет
Категори:Босни ба Герцеговина
Феминизм
Феминизм (femina – эхэнэр), эхэнэрнүүд эрэ хүнтэй тэгшэ эрхые, сексизмые дабахаяа зорилдог ниигэмэй хүдэлөөн. Түрүүшынхиеэ XVIII зуун жэлдэ 1775–1783 оной Тусгаар тогтонолой түлөөхи дайнай үедэ Хойто Америкэдэ ба Франциин хубисхалай үедэ бии болоһон байна. XIX зуун жэлэй 2-хи хахад – XX зуун жэлэй эхиндэ хэдэ хэдэн улас оронуудта феминис бүлгэмүүд байгуулагдана; 1888 ондо Уласхоорондын эхэнэрнүүдэй зүблэл, 1904 ондо Эхэнэрнүүдэй һунгаха эрхын түлөөхи уласхоорондын холбоон (мүнөө үеын нэрэнь – Тэгшэ эрхэ ба уялга дэмжэгшэ эхэнэрнүүдэй уласхоорондын холбоон), 1905 ондо Бүхэорос эхэнэрнүүдэй тэгшэ эрхын холбоон байгуулагдаба. 1914–18 оной Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ феминистүүд ажаллалгаяа болижо, дайнай һүүлдэ ажаллалгые дахин эхилбэ. 1925 ондо Уласхоорондын эхэнэр байгуулгануудай нэгэдэһэн үргэлжын комитет бии болобо (1934 онһоо – Уласхоорондын эхэнэр байгуулгануудай харилсаанай комитет). 1920-ёод онуудта хэдэ хэдэн Азиин гүрэнүүдтэшье (Түрэг, Хитад гэхэ мэтэ) феменис хүдэлөөнгүүд дэлгэрбэ. 1939–45 онуудай Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ олон феминис байгуулганууд үгы боложо миин лэ 1946 оной һүүлдэ дахин бии болобо. Дайнай һүүлдэ үндэһэтэнэй феменис байгуулганууд Африкадашье бии болобо.
Манжа
Манжа (монгол бэшэг:, Манжу) — Тунгус нэгэ үндэһэтэн юм.
Хоёр далитан
Хоёр далитан (Diptera) — бүрин хубиралтай хорхой шумуулай баг. Тус багта багтадаг бүхы зүйлнүүд гансал урда далитай, хойно хоёр далинууд бэреэ хэлбэреэр хубиланхай. Оршон үедэ хоёр далитанай 160 591 зүйлнүүд мэдээжэ байгаад, энэ тоодо 3 817 малтамал зүйлнүүд (ондоо мэдээгээр хоёр далитан 154 000 зүйлнүүд бии ). Аляаһан, шумуул, хэдэгэнэ, боргооһон тус багта багтана. Антарктидые багтаан хаанашье байна (Belgica antarctica боргооһон). Эгээн жэжэ (мирмекофил бүхэтэр-аляаһан Euryplatea nanaknihali, Phoridae) 0,4 мм утатай, эгээн томонь 6 см хүрэнэ (Gauromydas heros).
Зүүлтэ
Категори:Хорхой шумуул
Гэндзи тухай туули
«Гэндзи тухай туули» ( Гэндзи-моногатари) гээшэ Японой Хэйан үеын (IX-XII зуун жэл) ордоной ба изагууртанай һунгадаг удха зохёолой эгээ үнэтэ баялиг, мүн лэ хүн түрэлхитэнэй түрүүшын үргэлжэлһэн үгын роман юм. Зох̈ёолшонь — Мурасаки Сикибу, Хэйан үедэ амидаржа байһан изагууртан эхэнэр ба Сёси хатанай фрейлина.
Гэрлэлгэ
Мүнөө үеын диилэнхи улас оронуудта гэрлэлгэеэ албан ёһоор тусхай эмхинүүдтэ бүридхүүлхэ хэрэгтэй байна. Зарим уласуудта гэрлэхэдээ үсөөн бэшэ хүнүүд гэрлэлгын хэрээ батална. Оросой холбоото уласта гансал Эрхэтэнэй байдалай үйлые бэшэхэ эмхи зургаанда (ЗАГС-та) бүридхэһэн гэрлэлгэ хуулиин эрхэтэй юм.
Гэндзи тухай туули
Туулиин гол удха һанаан хадаа доодо шатын Гэндзи хаан хүбүүнэй дуран амидарал юм. Тус туулиин сэдэбынь (ашаггүй байдалһаа шаладаг баатарай дуранай ушаралта ябадал) ба дэбисхэр фониинь (Х зуун жэлэй һүүл үеын ордоной дэлхэй) гэнэн онтохон удхатай «моногатариһоо» хашарһан ордоной изагууртанай «ниигэмэй захяалгые» хангана. Тус роман гээшэ Гэндзиин дуран тухай туужануудай гэнжэ.
Гэрлэлгэ
Дэлхэйн олон уласуудай хуулиин ёһоор, гэрлэлгэеэ нэгэ эрэ ба эмэ хүн бүридхүүлжэ болоно. Харин зарим улас оронуудта нэгэ эрэ хүн хэдэ хэдэн һамга абаха ёһо (полигини), нэгэ эмэ хүн хэдэ хэдэн үбгэн абаха ёһоншье бии (полиандри). Зарим уласуудта эжэл хүйһэтэн хүнүүдшье гэр бүлэ болоһоноо албан ёһоор бүридхүүлжэ болоно.
Категори:Гэр бүлэ
Гэндзи тухай туули
Бүридэл
Тус бүтээл 54 бүлэгһөө бүридэнэ. «Түрүүшын ногоон» бүлэг хоёр хэһэгтэй байгаад, «Үүлэн соо хоргодоһон» бүлэгынь хооһон үлэнхэй байна. Роман гурбан хэһэгтэ хубаагдана:
Гол дид бүлэгүүд бии. .
Эбэрлиг модон
Эбэрлиг модон (Fagaceae) гээшэ Эбэрлигэйхин обогто багтадаг үргэн набшатай модоной түрэл. Үндэрнь 50 м хүрэнэ. 10-12 оршом зүйлнүүд, халуун ороной уларилтай гадна Хойто хахад бүмбэрсэгтэ ургана. Крым хахад аралда 2-3 зүйлнүүд, Кавказдахи ба Баруун Украинада ургана. Ехэбшэлэн уулын ой соо ургана.
Зүүлтэ
Категори:Модод
Жак Картье
Жак Картье (Jacques Cartier, 1491 оной 12 һарын 31 – 1557 оной 9 һарын 1) — бретон гаралтай Франциин аялагша, далайгаар ябагша хүн. Тэрэ Америкэ руу хэдэ хэдэн удаа аялал хэһэн байгаад Канадые Франциин эзэмшэлдэ абахада шиидбэрилхэ үүргые гүйсэдхэһэн байна. Канададахи түрүүшын Франциин колониин үндэһэлэгшэ. 1534-1541 оной хоорондо Хойто Америкын эрье руу аялал хээд, Гэгээн Лаврентиин булан ба Канадын дотор газар нютагые шэнжэлһэн. Гэгээн Лаврентиин булангай ойрохи Лабрадор хахад аралые, Антикости аралые ба Ньюфаундленд аралые шэнжэлбэ. Гэгээн Лаврентиин мүрэниие хүрэжэ, Квебек үндэһэлбэ. Тэрэнэй нэрэмжээр Антикости аралай тойрондо байрладаг хоолой, Лабрадорой эрье дээрэ байрладаг Пор-Картье тосхон нэрлэһэн байна.
Кинкаку-дзи
Кинкаку-дзи (金閣寺) — гээшэ Рокуон-дзи (鹿苑寺) согсоборидо байрладаг дасан хиид. «Сяридэн» (Шарил танхим) танхим түрүүшынхиеэ 1397 ондо Асикага Ёсимицу сёгуной тугдамаар баригдаһан байна.
Дасан хиидэй гол шүтөөн хадаа Арьяа-Баала бурханай хүшөө. Ондоо үнэ сэнэтэй зүйлнүүдэй дунда Асикага Ёсимицу сёгуной хүрэг, Дайсё кабинедэй фресканууд, хиидэй сэсэрлиг. Муромати үеын Китаяма соёлой дурасхал. 1994 ондо Японой Дэлхэйн үбэ баялигай жагсаалтада ороно.
Бүхы (доодо дабхарһаа гадна) сэбэр алтанай хуудаһаар хушагдана. Бурхан багшын эрдэниин шарил хадагалагдажа байдаг сяридэнгээр хэрэглэгдэнэ. Хушалта дээрэнь галта шубуун байна.
Сарса модон
Сарса (Quércus) гээшэ Эбэрлигэйхин обогто багтадаг набшатай гү, али мүнхэ ногоон модоной түрэл. Үрэнь - борбоосгой. Хойто хахад бүмбэрсэгэй сэрюун, халуун ороной уларилда 600 зүйлнүүдтэй. Оросто — Европын талада, Алас Дурнада ба Кавказта 20 шахуу зэрлиг зүйлнүүд бии; 43 соёлтой зүйлнүүд. Ехэ үндэр модон, дүшэн — табин метр дээшээ ургадаг, бүдүүниинь метрhээ үлүү.
Зүүлтэ
Категори:Модод
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн (ДД I) — 1939 ондо болоһон cагһаа хойшо Дэлхэйн дайн, гү, али Ехэ Дайн гэжэ нэрлэгдэжэ байһаншье түүнһээ хойшо Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн гү, али Нэгэдүгээр дэлхэйн дайн гэжэ нэрлэгдэһэн. Энэ дайн 1914 оной 07 һарын 24-һөө 1918 оной 11 һарын 11 хүрэтэр Европодо түблэрһэн томохон дайн юм.
Энэнь дэлхэйн хамагай томо хүcэнүүдые Холбоонойхид (гурбалһан Антанта Entende эрьен тойрондо түблэрһэн) болон Түб хүcэн (гурбалһан нэгэдэлэй эрьен тойрондо бии болоһон) гэһэн 2 хүcэндэ хубааһан юм. 70—аад саяһаа багагүй сэрэгэй хүн, 60-аад саянь Европо энэ дайнда оролсоһон түүхэдэхи хамагай томо дайнуудай нэгэ юм. 9 саяһаа багагүй хүн үрэгдэһэн болоод, энэнэй шалтагаан галта зэбсэгэй хүгжэл болон тэрэнэй эсэргүүсэхэ хүгжөөгүйтэй холбоотой юм. Энэнь дэлхэйн түүхэдэхи 6-дахи томо хүнөөлтэй дайн юм.
5 һарын 30
Табадугаар һарын 30 — Григориин литын жэлэй 150-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 151-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 215 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн
Байлдагшад
Түб хүcэн: Германиин эзэнтэ гүрэн, Австри-Унгарай эзэнтэ гүрэн, Османай эзэнтэ гүрэн, Гурбадугаар Болгариин Хаанта Улас.
Антанта: Ородой эзэнтэ гүрэн, Гурбадугаар Франциин Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Британиин эзэнтэ гүрэн
5 һарын 30
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн
Уридшалһан нүхэсэл
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай холо урда Германи, Австри-Унгар, Франци, Ехэ Британи, Ород хороондо асаталгууд урга боложо байгаа.
XIX-р зуунда Европын томо хүсэнүүд Европын хүсэ шадалай тэмсэбэриие хадагалха гэжэ оролсожо байһан болоод энэнь 1900 он гэхэдэ улас түрэ болон сэрэгэй согсо холбоотонуудые түби даяар үүдхэһэн юм. Энэнь 1815 ондо Прусси, Ород, Австриин Гэгээн нэгэдэлээр («Священный союз») эхилһэн юм. Үүнэй дараа 1873 ондо Германиин канцлер Отто фон Бисмарк Австри-Унгар, Ород, Германиие оролсуулан Гурбан хаанай холбоо (герман: Dreikaiserbund) гэһэн хэрээе байгуулһан. Энэ хэлэлсээр Австри-Унгар болон Ородой таланууд Балканай талаархи бодолгон дээрэ тохиролсоондо хүрэжэ шадаагүйһөө шалтагаалан һалажа Германи Австри-Унгарын хос нэгэдэл 1879 ондо бии болоо. Энэ холбоо Оттоманай эзэнтэ гүрэн һуларжа байгаа болон Ородой Балкандахи нүлөөлэлые эсэргүүсэхэ зорилготой байгуулагдаһан юм. 1882 ондо Холбоо дэлгэрүүлжэ Италие оролсуулан Гурбалһан Холбоо («Тройственный союз») болоһон.
1870 оной дараа Европын мүргэлдөөн маша нарин тоосоолһон Канцлер Бисмаркын зохёон байгуулһан Германи болон Европын бусад оронууд хоорондын хэрээгээр нилээд хугасаанда зогсоһон юм. Тэрэ Ородой армиие али болохо Германиин талада бариха болоһон Франци болон Ородтой хоёр фронтын дайн хэхые хүсөөгүйдэ байһан юм. Хоёрдугаар Вильгельм хаан шэрээе үбэлэн абажа Германиин эзэн хаан (Кайзер) болоһоноор Бисмаркын хамсаатанууд шухала бэшэ мэтэ болоһон. Жэшээнь Кайзер Ородтой 1890 ондо нүхэн олголтын хэрээе шэншэлхэеэ татгалзаһан. 2 жэлэй дараа Франци Ородой нэгэдэл Гурбалһан Холбооной хүсэниие эсэргүүсэхын тулада байгуулагдаһан юм. 1904 ондо Холбоотой Хаанта Улас Францитай холбоо болохо Зүрхын зүбшөөлэй (франц. Entente Cordiale) хэрээе хэһэн мүн 1907 ондо Ехэ Британи Ород хоорондын Англи-Ородой хоорондын хэрээндэ гарай үзэг зураһан. Энэ хоёр талада хэрээнь Гурбалһан Антанта үүзэх хэрээнь боложо үгэһэн юм.
Германиин үйлэдбэрилэл болон эдэй засагай хүсэн Ехэ гүрэнэй нэгэдэлэй дараа маша хурдасатайгаар үһэһэн. 1890-ээд оной дунда үеһөө II Вильгельм энэ баазада ехэ хэмжээнэй хүрэнгэ гаргашалһан Германи эзэн хаанай уһан сэрэгые (Kaiserliche Marine) Адмирал Альфред фон Тирпитц байгуулһан болоод энэнь дэлхэйдэ уһан сэрэгээр ноёрхохоор Британитай үрдилдэһэн юм. Энэнэй үрэ дүндэ хоёр улас хоорондоо ехэ хүлэг онгосын дүримээр бэе бэеынгээ дабажа байгуулхаар тэмүүлһэн юм. HMS "Dreadnought"ые 1906 ондо гаргаһанаар Британиин хаанта улас Германи мүрысэлдэгшэһөө томо хэмжээнэй дабуу талые оложо абаһан юм. Германи Британи хоёрой хоорндохи мүрысэлдөөн удалтагүй Европо даяар болон тархаһан юм. 1908-һаа 1913 он хүрэтэр Европын сэрэгэй һалбарида зарсуулагдаха хүрэнгэ 50 хубяар ехэдхэһэн байдаг.
1914 оной долоодугаар һарын химарал
Босни-Сербиин оюутан, Гаврило Принцип Австриин Ехэ Гүн Франц Фердинандые алаһанай дараа шууд баригдаһан юм. Австри-Унгар 1908—1909 ондо Босниин химаралые далимдуулан 1878 онһоо хойшо Оттоманиие газар нютаг байһан Босни ба Герцеговинагай нютагые албан ёһоор өөртөө нэгэдхэһэн. Энэнь Сербиин хаанта улас болон тэрэнэй дагуур Панслав болон православна Ородой Эзэнтэ уласые ехээр сухалдуулһан. Ородой улас түрын манёвр үмэнэнь ганхажа байһан эб найрамдалые бүри үгы болгоһон. Russian political manoeuvring in the region destabilised peace accords that were already fracturing in what was known as «the powder keg of Europe».
1912 болон 1913 ондо Балканай Холбоо болон ганхажа гү, али Оттоманай эзэнтэ гүрэндэ эсэргүү Нэгэдүгээр Балканай дайн болоһон юм. Үрэ дүндэнь Лондоной тулгаха бэшэг хүргэгдэһэн болоод үүнэй үрэ дүндэ Оттоманай Эзэнтэ гүрэн улам бага бололхын зэргэсээ Болгар, Серби, Черногори, Грек зэргэ уласуудай газар нютаг ехэдхэжэ Албаниин можо бэе даанги шэнжэтэй боложо эхилһэн юм. Болгар Серби болон Грек рүү 1913 оной 6-р һарын 16-да добтолоходоо Македоной ехэнхи хэһэгэй Сербида, Грек болон Урда Добруджа («Южна Добруджа») Румынида 33 үдэр үргэлжэлһэн хоёрдугаар Балканай дайнда алдаһанаар усдаха аюулда улам ехээр ойртоһон юм.
1914 оной 6-р һарын 28-да Босни-Серби оюутан Залуу Босниин гэшүүн Гаврило Принцип Австри-Унгарай хаан шэрээнэй залгамжалагша Австриин Ехэ Гүн Франц Фердинандые Босниин Сараеводо хүнөөһэн. Энэнь хэһэг зуурын Австри-Унгар, Германи, Ород, Франци болон Британи хоорондын улас түрын манёвр хэжэ байһан болоод энэниие 7-р һарын химарал гээн нэрлэдэг. Сербиин Боснидахи нүлөөе бага болохо үүдэнһээ Австри-Унгар Серби рүү 7-р һарын тулгаха бэшэгые дайн үдөөхэ зорилгоор боломжогүй 10 шаардалагын хамта табиһан. Серби 10-һаа 8-ые бэелүүлэхээр зүбшөөрэхэдэ Австри-Унгар 1914 оной 7-р һарын 28-иин үдэр дайн зарлаһан. Старшан: «Серби ямаршье харюу, хэзээ үгэһэн хамаагүй Австри-Унгар даладуур бодологотой байһан. Франц Фердинанд олон ниитые ударидан захирдаг хүн бэшэ мүн тэрэнэй үхэл эзэнтэ гүрэниие гүн эмгэнэлдэ абтуулаагүй» гээн маргаба.
Ородууд өөһэдын Балкандахи нүлөөгөө Австри-Унгарта алдахагүйн тулада нэгэ үдэрэй дараа Серби рүү сэрэг хүдэлгэһэн. Германиин эзэнтэ гүрэн 1914 оной 7-р һарын 30-дэ хүдэлгэжэ эхилхэ үеэр Франци-Пруссын дайнай үеэр Эльзасс-Лотарингие (герм. Elsaß-Lothringen) Герман эзэлжэ абаһанда сухалдаһан францишууд 8-р һарын 1-дэ сэрэг хүдэлэгһэн. Мүн тэрэ үдэр Германи Ородтой дайн зарлаһан. Холбоото Хаанта улас Германтай 1914 оной 8-р һарын 4-дэ дайн зарлаһан болоод энэ нь Белгие дайнда оролсуулхагүй талаар тулгаха бэшэгтэ «сэдьхэлдэ ниисээгүй харюулта» абаһанай дараа болоһон юм.
Түб хүсэнүүд дундахи үймэн
Түб хүсэнүүдэй стратеги холбоо һайн байгаагүй уламһаа нураһан. Германи Австри-Унгарта Сербиин дайралтада эсэргүү туһална гэһэн болобошье оршуулгань арай өөр удха агуулашихаһан юм. Үмэнэнь туршагдаһан түсэбнүүд 1914 оной эхеэр һолигдоһоншье тэдэниие хүсэдөөр дадалагда шалгаагүй юм. Австри-Унгарын ударидагшанар Германиие Россида эсэргүү тулалдана гэжэ таамаглажа байтал харин Германиин хубида Австри-Унгарые сэрэгын хүшээ Ород руу ябуулан өөһэдөө Францитай тулалдана гэжэ таамаглаһан юм. Энэ төөрэгдэл Австри-Унгарын армие Ород болон Сербиин фронтуудта хубааха байдалда хүргэһэн юм.
1914 оной 9-р һарын 9 Германиин канцлер Теобальд фон Бетманн-Хольвегые гаргаһан Юһэндүгээр программда (Septemberprogram) Германиин зорилго болон Германиин талаһаа Холбоотоной хүсэнэй дүрслэл зэргэ зүйлһэнь тусгагдаһан байһаншье хэзээшье хүндэ хүршэ шадаагүй юм.
Сербиин дайн
Дайнай зарлалта. Австри-Унгарай засагай газарһаа Сербиин засагай газарта ерэһэн 1914 оной 7-р һарын 28-ний телеграм Сербиин арми Австри-Унгарда эсэргүү Сербиин тулааниие 8-р һарын 12-до Дрина болон Сава голой хойто һабаар хамгаалалтай байрлалга эзэлэн тулалдаһан юм. 2 долоо хоногой дараа гэхэдэл Австри-Унгарын хүшэ бут сохигдон бусаһан Холбоотоной эхэнэй илалта байһан болоод Австри-Унгарын хилбари илана гэжэ бодожо байһан бодолые үгы бологоһон юм. Үүнэй үрэ дүндэ Австри Сербиин фронтдо эсэргүү тодорхой сэрэг табин харин Россидо эсэргүү хүсэнээ һулруулһан юм.
1914 он дохо Германиин сэрэгүүд түмэр зам дээрэ, бараанай машина фронт руу ниглэн ябажа байгаа болон машина дээрэхи бэшэг Парисай аялал гэжэ бэшэһэниие харбал али али талань мүргэлдөөниие түр хугасааныха байна гэжэ бодоһон юм.
Ази болон Номгон далайн дайн
Шэнэ Зеланд Герман Самоае (хожомоо Баруун Самоа) 8-р һарын 30-да эзэлжэ абаһан. 9-р һарын 11-дэ Австралиин нээлтын ябаган болон уһан сэрэгэй хүсэн Шэнэ Помераниин (хожомоо Шэнэ Британи) арал дээрэ бууһан болоод энэнь Герман Шэнэ Гвинейн нэгэн хэһэг байһан юм. Японшууд Германиин Микронезиин колонинуудые, Циндаогай бүһэлэлтын дараа Хитадай Шандуниин хахад аралдахи Германиин нүүрһэнэй портые эзэлэн абаһан. Хэдхэндэ һарын дотор Холбоотонойхон Германиин Номгон далайн эргэн тойрондохи бүхэй лэ газаруудые эзэлжэ абаһан юм.
Африкадахи дайн
Зарим 1 Британи, Франци Германиин колонинууд оролсоһон анханай байдалаанууд Африкада болоһон юм. 8-р һарын 7-до Британи болон Франциин сэрэгүүд Тоголэндэ даха Германиин бэхилэлтэ рүү добтолһон. 8-р һарын 10-да Баруун Урда Африкадахи Германиин сэрэгүүд Урда Африка руу добтолһон болоод энэ шэрүүн тулаан дайн түгэстэл үргэлжэлһэн юм. Хурандаа Паул Эмил Вон Леттов-Ворбекээр ударидуулһан Зүүн Африкадахи Германиин колонигой сэрэгын хүшэнь партизанай дайн хэһэн болоод Дэлхэйн дайн дууһажа Европодо нүлөөлжэ эхилһэнһээ 2 долоо хоногой үмэнэ буужа үгэһэн юм.
Баруун фронт
Харин Дурнадада 1 лэ тулаанай арми Пруссиин Барууниие хамгаалажа байһан болоод ородууд энэ бүһэ рүү добтолходо баруунай сэрэгүүдые энэ тулаанда абширахада хүрһэн юм. Герман анханай Танненбергын тулаан болохо хэдэ хэдэн тулаанда илан Ородой хүсэниие буулган абаһан юм. Гэхэдээ сэрэгүүдээ зөөһэн Германиин генералай тоосоолоогүй хугасаа ехэхэн алдаһан юм. Түб фронтдо түргэн илагдал хүлеэһэн ушир 2 фронт дээрэ тулаан үргэлжэһэн юм. Германиин арми һайн хамгаалан тулалдаһан болоод Францида өөһэдын сэрэгһээн үлүү 230 мянган сэрэгые жагсаалтаһаа гарагаһан юм. Үүнһээ гадна холбоо харилсаа хүгжөөгүй болон эрьелзэмээр тушаалнууд Германиин эртэ илалта абаха боломжые үгы хэһэн юм.
Эхинэй үе шатанууд
Гэхэдээ энэ үе шэнэ добтолгооной зэбсэгнүүдые туйлажа эхилһэн болоод үүнэй нэгэ жэшээнь танк юм. Британи Францинь гол ашаглагшад байһан болоод Германшууд Холбоотонһоо эзэлһэн танкуудһаа гадна өөһэдын загбарай үсөөн хэдэн танкые ашаглажа байһан юм. Марнегийн эхинэй тулаанай дараа Антанта болон Германиин хчсэнүүд араһаа дайраха аргуудые ашаглаһан болоод энэниие «Тэнгис хүрэтэрхэ уралдаан» гээн нэрлэдэг. Британи, Франци удалтай Лотарингиинһоо Бельгиин эрье хүрэтэр тогтоһон Германиин хүсэнтэй тулалдажа байгаагаа мэдэһэн юм. Британи, Франци дайршье, Герман хамгаалһаар байгаад Герман мүрысэлдэгшэдөөһөө хамаагүй үлүү дабуу талые оложо абаһан байһан юм. Харин Англи-Франциин хүсэнүүд Германиин хамгаалалтые задлаха гэжэ түблэрдэг хэһэг зуурынха лэ байба. Али али талань шэнжэлхэ ухаанай ололто амжалтануудые ашаглан асан шалаанһаа гарахын оролсожо байба. 1915 оной 4-р һарын 22-да Ипрдэхи хоёрдохи тулаанда, Германи (Гаагын хэрээе зүршэн) хлорын хиие баруун фронтдо анха удаагаа ашаглаһан. Алгершууд хорто хиинд хордон 6 км газар ухран энэниие Германчууд ашаглан Холбоотонуудой хамгаалалтые сүмэ сохиһон. Канадын сэрэгүүд Ипр хоёрдохи байлдааные зогсоосон юм. Иприин гурбадахи тулаан Канада болон АНЗАК-ийн сэрэгүүд Пасчендаелийн тосгонго эзлэн абаһан. 191 оной 7-р һарын 1-дэ Британиин армииин хубида хамагай ехэ шуһан урасхаһан үдэр болоһон. Энэ үдэр 57470 хүн гэмтэжэ үүнһээ 19420 хүн наһа нүхэжэһэн болоод энэнь Сомме голой тулалдаанай эхэнэй үдэр байһан юм. Ихэнх гэмтэһэн хүнүүд дайралтын эхинэй сагта гэмтэһэн байдаг. Сомме голой тулалдаан бараг лэ хахад сая хүнэй үнэтэй байһан юм.
Алишье талань эсэргүү талаа дараагай 2 жэлын турша бут сохижо шадахгүй байһан хэдышье 1916 оной Вердендэхи Германиин үйлэдэл, Соммедохи шуһа урасхалтань сүхэрһэн Францишуудые мүхэлэлэй эрмэг дээрэ байрлуулһан юм. Үр дүнгүй фронтын дайралтууд Британи, Франциин али алинда гарза үндэртэй байһан болоод энэнь эсэстээ боһологоор дууһашье байһаншье удаатай юм, илангаяа Нивелиин добтолго үеэр ехэхэн боһологууд гаршье байһан юм.
1915—1917 оной хоорондо Британи, Франци хоёр Германһаа үлүү хохирол амһаһан болоод энэнь стратеги болон тактикын сонголтһоо шалтгаалһан юм. Стратегиин хубида, Германшууд зүбхэн Верденда түблэрэн добтоложо байһан бол Холбоотонууд хэдэ хэдэн Германиин шугамые сүмэ сохилхые оролсожо байба. Тактикын хубида, Германиин командовалагша Эрих Людендорффын уян хатан хамгаалалтань жалганай байлдаанда яга тохиршо байба. Энэнь урда талада тааруухан хамгаалалта хэжэ, ехэхэн хэмжээнэй зайнай арад гол хүсэнээ байрлуулан шууд болон хүсэрхэг дайралтада эсэргүү хүсэниие илгээж боложо байһан юм.
Людендорфф 1917 ондо хэһэн тулалдаан тухай бэшэһэн:
Балкандахи дайн
Ород, Австри-Унгар армиингаа 3-най 1 хүсөөр Серби руу добтолһон. Австришууд Сербиин ниислэл Белградые богони хугасаанда эзэлжэ абаһан. Сербишууд Колубарын тулалдаанда маша хүсэнтэй дайралта хэжэ 1914 оной эсэс гэхэдэ тэдэниие эхэ оронһоон хөөхэ гаргажа шадаһан. 1915 оной эхэнэй 10 һарада Австри-Унгаршууд сэрэгэй ехэнхи нөөсөө Италитай тулалдахада ашаглаһан. Герман Австри-Унгарын дипломатууд Болгарие Серби руу хамтран добтлоход ухуйлһан. Словани Хорват Боосни газар нютагта Австри-Унгарын cэрэгые байлдуулжа Серби руу добтолһон болоод мүн Ород Италитай байлдаһан. Черногори Сербитэй өөрын ашаг сонирхолой үүдэнһээ нэгэдэһэн.
Серби 1 һара гаран хугасаанда нэгэдэһэн. Энэ тулаан 10-р һарада эхилһэн болоод түб хүсэнэйхэн дайралтаяа хойто хэсэгһээ эхилһэн. 4-н үдэрэй дараа Болгаршууд зүүн зүгһээ дайрша тулаанд нэгэдэһэн. Сербиин арми 2 фронттой байлдаанда илагдаһан ушарһаа Албани руу бусажа ухарһан. Тэдэ зүбхэн Болгаршуудта эсэргүү багахан хугасаанда дайралтые хэжэ шадаһан. Сербишууд Косовын тулаанда одоогой нэрээр Гнилане ойрол соо буужа үгэһэн. 1916 оной 1 һарын 6-һаа 7-ний хоорондо Черногори Сербишуудые Мойковаце тулалдаанда Адриатикын эрье рүү ухраажа шадсымаа гэбшье Австришууд Черногорие барибашалһан. Сербиин хүсэнэйхиие Грек руу хүлэг онгосоор нүүлгэн шэлжүүлһэн.
1915 оной һүүлээр Франци Англиин арми Грециин Фесалоникуудта ошоһон. Тэдэнэй зорилгонь түбын хүсэндэ эсэргүү дайн заралхые тус уласай засагай газарта шахалта үзүүлэхэ тэдэндэ туһаламжа һанал бологохо зорилготой байһан. Харамсалтайнь Германиин хаан I Константин тэдэниие хөөн зайлуулахые хүссэн болоод гаднай армие хүсэниие ерэхэһээ үмэнэ Элипетрос Винизелос засагай газартай үзэл бодолой зүршилдөөнтэй байһан. Энэ зүршилдөөнэй уламһаа үндэһэнэй схизмын хүдэлгөөн бии болоһон. Энэ хүдэлгөөн Фесалоникууд Винизэлосиин шэнэ засагай газар болон бүһэ Грециин бүһэ нютагуудые хэдэ хэдэн хэсэгтэ хубааһан. Маша хүсэнтэй дипломат хэлэлсээрын дараа Афина гадаадын сэрэгэй хүсэн болон хаанай сэрэгэй хүсэнэй хоорондо зэбсэгтэ мүргэлдөөн боложо Грециин хаан, хаан шэрээнһээ буужа тэрэнэй 2-р хүү Александр хаан шэрээндэ һууһан. Винизэлос 1917 оной 5 һарын 29-дэ Афинада ерээд грек Афина хоёр нэгэдэһэн. Грециин арми Македониин фронт дээрэ түбын хүсэнэй эсрэг сэрэгэй тулаанда ороһон.
Тулаанай дараа Серби Австри-Унгар Болгари гэһэн 3 газарта хубаагдаһан. Болгаршууд өөһэдынгөө эзэмшэлын бүһэд ороһон Сербиин хүн зониие Болгари үндэһэтэн бологожо эхилһэн. Тэдэ Серби хэлэн, Серби сүмүүдые устагажа эхилһэн. Сербиин хүн зониие 1917 ондо Болгариин армида хүсөөр ябуулжа эхилһэн. Энэ үеһөө Сербиин бодолго хүсэнтэй эхилһэн. Сербиин бодолго гаргагшад богони хугасаанай дотор Копаоник уула болон урда Марава голой эргые эзлэн абашье шадаһан. Энэ бодолго бүри саашлаад болгар болон Австриин армитай 1917 оной 3-р һарын эсэс гэхэд тулалдажа эхилһэн. Македониин фронт нэгэ хэбэндээ байһаар ерэһэн. 1916 оной 11 һарын 19-дэ Сербиин хүсэнэйхэн Битолагайе эзэлэн абаһанаар Македониин хэсэгые бусаан абашье шадаһан. Энэ бодолгын түгэсхэлдэ Антантагай хүсэниие бута сохижо Герман Австри-Унгарай сэрэгүүд эхэ орон руугаа бусаһан. Болгаршууд Добра Паулын тулаанда илагдалаа хүлеэһэн, баһа хэдэн үдэрэй дараа тэдэ Дойранагай тулаанда Англи Грециин армида бута сохигдоһон. Болгаршууд 1918 оной 9 һарын 29-дэ тулаанаа зогсоохо хэрээндэ гарын үзэг зураһан. Хинденбург ба Людендорфф хоёр түбын хүсэнэйхиндэ эсэргүү стратеги болон үйлэ ажаллалгаяа дүүргэбэри болгоһон. Болгариин һүйрэлэй нэгэ үдэрэй дараа засагай газарай Албаниин арадай хурал зохёон байгуулжа энхэ тайбаниие хүсэмжэлһэн. Македониин фронт устгагдаһанаар Будапешт, Венэ руу ябаха шэнэ зам нээгэдэжэ Франше д’Эспере генералай 670000 сэрэгүүдтэ энэ зам зорюулагдаһан. Түбын хүсэнэйхэнэй 278 батальон, 1500 бууе Болгаршууд хураан абаһан. Германшууд зүбхэн 7 ябаган сэрэгэй хэһэг, нэгэ морин сэрэгэй салааг өөһэдын болгоһон. Арменида болоһон Австрали-Канадаар ударидуулһан тулаан Германиин армиин мүхэлэлэй эхилэл болоһон түдэйгүй Британиин Армие хойто, Франциин армие Урда зүг рүү дабшалтаяа оруулхада туһаламжа болоһон юм.
1918: Холбоотойхидой илалта
Англиин 4-р фронт Арменида Германиин добтолгоое хүсэнтэй эсэргүүсэжэ 14 миль дабшалтаяа ахюулһанаар Франциин 1-р арми баруун талаһаань добтолжо 8-р һарын 10-да 3-р арминь Амьенда нэбтрэн орожо 8 һарын 16 гэхэдэ дабшалтаяа 4 миль урагшлуулжа Лассиньие бүрэн сүлөөлэбэ. Францын 3-р армиин зүүн хэсэгэй Генерал Шарль Манжен 8-р һарын 20-да 10-р армие ударидаһан 200 гаруй зэбсэгтэй 8000 оршом хоригдолые барибшалһан Вель голой баруун хойто зүгтэ байрлаха Германиин фронтые айдаста абтахада хүргэһэн байна. Энэ үдэрые Эрих Людендорффын хэлэһэнээр «хара үдэр» гэжэ нэрлэдэг. Ехэ Британиин 3-р армиин Генерал Бинг маша үсөөхэн сэрэгээр дайсанаа арай ядан барижа байһан Ехэ Британиин 3-р армиин Генерал Бинг Вараите руу шэглэһэн дайсанай байлдажа байгаа фронтые хуурахын тулада дайсанай фронтые нэбтэлжэ гараха 200 танктайгаар добтолхоор үүрэе абаһан болоод энэнь Альбертай тулаанай эхилэл болоһон юм. Энэ дабшалтын гол зорилгонь хууран мэхэлэлтээ амжалттай гүйсэтгэхэһээ гадна хамагай шухала дайсанай гол хүдэлгэгшэ хүсэниие сарнюулаха ябадал байһан билээ.
9-р һарын 2-да Хинденбург зурлаае Канадын корпус хууршье Вотан Позицие эбдэһэнээрээ 3-р армие дабшалтаяа ахюулахада туһалжа, баруун фронтдо асар ехэ хорон хохирол ушаруулаа һэн. Мүн энэ үдэр Үндэр Командын Газарда (герм. Oberste Heeresleitung, OHL) Канадын 1-р армиин фронтын байрлажа буй Хойтын Һубагай (франц. Canal du Nord) арад Кунденбург зурбаста буй өөрын 6 армиа тулалдаанһаа гаргахаһаа өөр аргагүй болоһон болоод хойто зүгтэ Лис голой зүүн зурбасруу ухаршье 4-р һарын эхээр ямаршье эсэргүүсэлгүй буужа үгэшээ. «Скарпһаа Весль хүрэтэрхэ бүхэ фронтые бусаан абахын тулада шаардалагатай бологониие бидэ хэхэ болоно» гэдэгые Людендорффын тулаанһаа ойлгоо һэн.
8-р һарын 8най тулаанһаа хойшо ойролсоогоор 4 долоо хоногой дараа 100000 Германиие хорижо 751000 BEF франци һулалагдаба. Германиин армие тэрэ хара үдэрһөө хойшо Германиин ударидаха бүрэлдэхүүн дайнда илагдаһанаа хүлеэн зүбшөөржэ дайнай түгэсхэлөөр өөһэдынгөө сэ0дьхэлые барихые оролсожо байлаа. Людендорффда болоһон тулалдаанай үглөөүдэрэнь хурандаа Хертц «Бидэ дахяада хэзээшье дайнда илагдажа, юушьн дахин алдажа болохогүй» гэжэ хэлэбэ. 8-р һарын 11-да «Бидэ шэдбэрлэхэ үедэ тулаанда орохо ёһотой» гэжэ. Харин бидэ хүсэнээ нөөсэлжэ байжа дайниие дүүргэхэ болоно гэжэ харюулжа хурандаа Мертцын хэлэһэн үгые эсэргүүсэжэ хэлэһэн Кайзерые албан тушаалһаань түтгэлзүүлэбэ.
8-р һарын 13-да Спа хотодо, Хинденбург, Людендорфф, Канцлер, Гадаад хэрэгэй һайд Хинтц дүрбэн «Энэ дайн бол сэрэгэйнхэнэй хубида бол дууһаагүй болоод Германиин засагай газарай эрхэ баригшад дайнай талбардахи энэ илалтые хүлеэн зүбшөөрһэн нь хүн үнэмшмээргүй зүйл боллоо» гэжэ мэдэгдэһэн байна. Австри, Унгар уласууд энэ дайниие зүбхэн 12 һара хүрэтэр тэсбэрлэжэ шадахаяа һануулһан болоод Людендорфф дээрэ нэн дарюу энэхэй хэлэлсээр хэхэг хүсэһэн байна. Хунтайжа Руппрехьт, хунтайжв Максда «Манай сэрэгэйхэнэй Бадендахи байдал хурдан доройтожо байна. Бидэ үбэл хүрэтэр тэсшьн шадна гэжэ бодохгүй байна. Аюул бидэний бодожо байһанһаа эртэ нүүрлэхэ бололтой байна» гэжэ һануулһан байна. 9-р сарын 26-да эхэлсэн Хинденбургын зурбасые нэгэдэһэн тулаалдаанд АНУ-н сэрэгүүд оролсожо байба. Америкэ сэрэгүүд газар нютаг, байгаалиин хүндэ хэсүүе дабан туулахада бэрхэ байлаа. Дараагай 7 хоногтонь Франци, Америкын сэрэгыхэн хамтран Бланмон уула тулалдаанда Шампаньда сүмэ сохёо һэн. Белгран тосгон Шотые дайнай галые зогсохоһоо үмэн сүлөөлбэ.
Эблэрэлнүүд
Грек уласта табиха хиналтаяа эбсэлэйнхэн шангатгаба. Людендорф хэдэн һарын турша маша ехэ дарамтанда байһан болоод бараг лэ буужа үгэхэдэ бэлэн болоод байба. Энэнь Герман хамгаалалтаяа удаан тогтоожо барижа шадахаяа болоһониие харуулжа байгаа. 10-р һарын 24-да Италишууд Каролеттодо болоһон тулалдаанһаа хойшо газар нютагаа бусаан абаха шиидэбэрлэхэ сохилто хэлээ. Витторио Венеттон тулаан дээдэ сэгтээ хүршьн һайн тулалдаһанайа эсэстэ Австри-Унгарын арми бут сохижо түгэсхэл болгобо. 10-р һарын һүүлын 7 хоногто Будапешт, Прага, Загребай тусгаар тогтонолоо зарлаһан эрхэ мэдэлтэнүүд Италие дайнһаа шахан гаргахые 10-р һарын 29-да хүсэһэн болобошье Итали улам дабшалтаяа үргэлжлүүлэн Тренто, Удине, Тристе руу хүргэһэн байна. 11-р һарын 3-да Австри-Унгар Италида түр эблэрэхэ найрамдалай туг илгээһэн байна. Мүн энэ үдэр Падуагай ойро хажууда Вилла Жустида (итал. Villa Giusti) Австритай дайнай галые зогсоохо хэрээндэ гарын үзэг зураһан байна.
Холбооһон
Категори:Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн Категори:Дайнууд
Оюун
Оюун — хэрэг ябадалые танин мэдэхэ, ухааржа ойлгохо шадабари юм.
Категори:Сэдьхэл шудалал
Украина
Украина (Україна) — Зүүн Европодо байрладаг улас юм. Зүүн талаараа Ород, хойто талаараа Беларусь, баруун талаараа Польшо, Словаки, Унгар, баруун урда талаараа Румыни, Молдово (мүн маргаантай газар нютаг болохо Приднестрови) оронуудтай хилэлдэг. Мүн урда таладань Хара тэнгис, Азовой тэнгис оршодог. Ниислэл хото Киев юм.
Фотосинтез
Фотосинтез (φῶς — гэрэл ба σύνθεσις — нэгэдэл) гээшэ ургамал гү,али бусад махабад, гэрэлэй энергиие (ехэбшэлэн наранай гэрэлые) химиин энерги болгон хубиргаха процесс юм. Фотосинтезээр болгоһон химиин энерги хожом тухайн махабадта тэжээл болон ашаглагдадаг. Химиин энергинь нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл ба уһа хоёрһоо синтезировалһан нүүрһэн уһанай молекулэнүүдтэ (глюкозо гэхэ мэтэ) агуулагдадаг. Фотосинтезэй диилэнхи тохёолдолдо хүшэлтүрэгшэ дайбари бүтээгдэхүүн юм. Ехэнхи ургамал, ехэнхи уһанай ургамалнууд (замаг) ба цианобактеринүүд фотосинтезые ябуулна. Эдэ махабадые ниитэдэнь фотоавтотропууд гэжэ нэрлэдэг. Фотосинтез агаар мандалдахи хүшэлтүрэгшын хэмжээндэ шухала үүргэ гүйсэдхэжэ байгаад бүхыл органик нэгэдэл ба дэлхэй дээрэхи амидаралда хэрэгтэй диилэнхи энергиин эхэ һорболжо болоно.
Украина
Түүхэ
Украина уласай түүхэ Зүүн Славянуудһаа эхилээ. 9-р зуунай үедэ Украинын газар нютаг Викингүүдээр ударидуулһан Зүүн Славуудай эргэншил болохо Киевэй Русиин түб байһан 12-р зуунда хубаагдажа задарһан бэлэй. 14-р зуунһаа хойшо Украинын газар нютаг бүһэ нютагай хүсэрхэг гүрэнүүдэй хоорондо хубаагдажа, 19-р зуун гэхэдэ ехэнхи хэһэг Ородой эзэнтэ гүрэндэ шингэжэ, бусад Австри-Унгарай эрхэ мэдэл дооро байба. Ородой Октябриин хубисхал, Иргэнэй дайнай дараа 1917—1921 оной хоорондо тусгаар тогтонолой түлөөхи үргэлжэлһэн тэмсэл боложо, уламаар Украина 1922 ондо Зүблэлтэ Холбооной анханай бүгэдэ найрамдаха уласуудай нэгэ боложээ. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үмэнэхэн ба дараахан болон 1954 ондошье Крымые шилжүүлһэнэй дараа ЗСБН Украина уласай газар нютаг баруун тиишэ тэлжээ. 1945 ондо ЗСБН Украина улас НҮБ-ын анханай гэшүүн оронуудай нэгэ болоһон түүхэтэй. 1991 ондо ЗХУ задарһанаар Украинадахин тусгаар тогтноһон улас болһон байна. Энэнэй үрэ дүндэ заха зээлиин эдэй засагта шэлжэхэ боложо, найман жэл дараалан эдэй засагай уналтада оробо. Гэбэшье шэнэ зуун эхилһэнһээ хойшо эдэй засаг тогтоборитой хүгжэжэ, ҮНБ-нь жэл бүридөө 7 хубяар нэмэгдэжэ байна.
Үндэһэнэй сүлөөлэлгын хүдэлөөн
Украинай үндэһэнэй сүлөөлэлгын хүдэлөөн 20-р зуун эхинһээ эхилээ. Зүблөөлтэ Холбоо Польшын Баруун Украина аннекси һүүлдэ УПА ба ОУН байгуулдадаг. ОПУ-ын гэшүүнүүд — Украинын үндэһэнэй баатарнууд.
Фотосинтез
Холбооһон
Категори:Органик хими Категори:Биологи
Гомосексуализм
Гомосексуализм (Homosexuality) гээшэ биологиин ба социологиин талаар эжэл хүйһэтэн хүнүүдэй хоорондо мэдэрэмжын, бэлгын шэг хандалга юм. Юрэдөө гей гээшэ эрэ гомосексуалист болоод, лесбиян гээшэ эхэнэр гомосексуалист. Гомосексуализм гансал хүн бэшэ, 1,500 үлүү зүйлнүүдтэ харагдажа болоно.
Амритсар
Ахмадабад, Хойто Энэдхэгэй Пенджаб можо уластахи хото юм. 1 183 705 ажаһуугшадтай (2011 оной тоололой мэдээ). Түмэр замай уулзабари, шухала худалдаанай ба даабуун үйлэдбэрилгын түб. Нооһоной, хүбэн саарһанай ба торгоной бүдэй, хибэсэй, металл ба яһанай, арһанай эдлэлэй үйлэдбэреэр алдартай. Амритсар хото 1577 ондо Үхэшэгүй (, amṛta saras) нангин нуурай тойрондо сикх шажанай Рам Дас дүрбэдүгээр багшын байгуулһан байгаад, сикх һүзэгтэдэй гол нангин хото, шажанай ба соёлой түб болобо. Амритсар хотын түбтэ Хармандир-Сахиб (Алтан сүмэ) сидх шажанай гол гурдвара сүмэ байрлана.
XIX зуун хүрэтэр Ранджит Сингхын гүрэнэй мэдэл доро байгаа. 1849 ондо Хоёрдугаар Англи-сикх дайнай үрэ дүндэ Зүүн-Энэдхэгэй хампааниин эзэмдэһэн. Энэдхэгэй үндэһэтэнэй сүлөөлгын тэмсээлэй үедэ (1918—22) Амритсар гол түбүүдэйнь нэгэ болобо. 1919 оной 4 һарын 13-да эндэ колониин захиргаанда эсэргүү митинг болобо. Колониин засаг захиргаанай энэ митингые буудаһаниинь (379 алаһан, 1 100 шархатаһан) «Амритсарай алалга» гэжэ нэрэтэй байна. 1947 ондо Энэдхэгэй хубаалгын үедэ Амритсар энэдхэг-лалын-сикх хюдалгануудай үрэ дүндэ ехээр мүхэһэн байна. 1984 оной 6 һарын 3-6 хоорондо Энэдхэгэй юрэнхы сайд Индира Гандиин зарлигаар, Амритсар хотодо «Хүхэ одон» гэһэн террористуудта эсэргүү операци бэелүүэгдэбэ. Операци амжалтатайгаар дүүргэһэншье һаа, энэдхэг сэрэгүүдэй ба юрын эрхэтэдэй дунда хохидогшо олон байгаа.
Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Унгар
Унгар Улас (Magyarország) болбол Карпатын доро газарта байрладаг далайда гаралгагүй түб Европын улас юм. Австри, Словаки, Украина, Румыни, Серби, Хорвати, Словени уласуудтай хиллэнэ. Ниислэл болон эгээн томо хотонь Будапешт. Унгар Улас ЭЗХАХБ, НАТО, Европын Холбооной гэшүүн, Шенгенэй хэлэлсээртэ нэгэдэһэн. Албан ёһоной хэлэниинь Ураал хэлэнэй бүлэгэй унгар хэлэн юм. Тус хэлэн энэдхэг-европо хэлэнэй изагуурта багтадаггүй Европын Холбооной дүрбэн албан ёһоной хэлэнэй нэгэн юм.
Түүхэ
Унгарнууд манай эринэй VIII-IX дүгээр зуун жэлдэ Альпа, Карпата, Татра шэлэ нюруугай хүнды Панониин ехэ талада нүүдэллэн ошожо һуурижаба. Унгарнуудай ударидагша Арпад Унгар хаанта уласые үндэһэлэн байгуулһан болон тэрэнэй гуша I Иштван 1000 ондо Римһээ эльгээһэн титимые зүүн хаан шэрээндэ һуугаа. Унгар үндэһэтэн IX зуунда бүрин түлэбшэжэ, бэе даанги үндэһэтэн боложо бүрилдэһэн ба 1001 онһоо түрэтэ ёһо тогтоһон гэжэ үзэдэг. Унгарнууд түүхын туршада Римэй эзэнтэ гүрэн, Ехэ Монгол Улас добтолгоон, Осман, Һабсбургын ноёрхол доро байһан болон хожом XVII-дугаар зуунда Австри-Унгарай эзэнтэ улас болон тогтоһон. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай һүүлээр Австри-Унгарай эзэнт гүрэн задаржа, 1918 ондо Унгар бэе даанги улас болобо.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлдэ Унгар Зүблэлтэ мэдэлдэ абтажа, Унгарта коммунис дэглэм тогтоһон. Унгар Улас 1956 ондо Варшавын хэрээһээ гаража, олон намай тогтолсоотой арадшалал, заха зээлиин эдэй засагай замда шэлжэхэ оролдолго хэһэн болобошье, тэрэниие зүблэлтын оролсоотойгоор сэрэг, зэбсэгэй хүсөөр дараһан түүхэтэй.
1990 оной эхеэр социалис системэ задарһанаар Унгар Уласта арадшалал, шэнэшлэлэй үйлэ ябаса тайбан замаар ябажа, арадшалһан ниигэмэй тогтолсоондо шэлжэһэн. 1999 ондо НАТО-до, 2004 ондо Европын Холбоондо тус тус ороһон ба 2007 оной 12 һарада Шенгенэй хэрээндэ нэгэдэн ороһон юм.
Уласай түрын бодолго
Унгар болбол парламентын засаглалтай, арадшалһан улас юм.
Хуули тогтоохо байгуулга
Уласай Хурал (Országgyűlés) 199 һуудалтай. Уласай Хуралай һуудалай 106-иие намуудһаа нэрэ дэбшүүлэн, тойрогой һунгагшадай һаналаар, 4 жэлэй хугасаатай шууд һунгажа, үлэһэн 93 һуудлые намуудай абаһан һаналай хубяар бүридүүлдэг холимог системэтэй. Уласай Хуралые һунгаха һунгуули 2013 оной 4 һарын 6-нда ябагдаһан.
Гүйсэдхэхэ засаг
Юрэнхылэгшэ Янош Адер (ФИДЕС) 2012 оной 5 һарада һунгагдаһан. Юрэнхылэгшэ 5 жэлэй хугасаатайгаар Уласай Хуралһаа һунгагдадаг.
Юрэнхы сайд Орбан Виктор (ФИДЕС) 2010 оной 5 һарын 29-һөө томилогдон ажаллажа байна. Юрэнхы сайдые Юрэнхылэгшын һанал болгоһоноор Уласай Хурал томилдог. Засагай газарай танхимай гэшүүдые эрхэ баригша нам болон Юрэнхы сайд Юрэнхылэгшэтэй зүбшэлсэһэниие дахажа Уласай Хурал батална.
2014 оной 5 һарын 10-нда шэнэ Засагай газарые эмхилэн байгуулһан. 8 яаман, 11 засагай газарай гэшүүнтэй. Засагай газар Юрэнхы сайдай нэгэ орлогшотой ба Засагай газарай Хэрэг эрхэлхэ газарай даргань Засагай газарай гэшүүн, түрын сайдай эрхэ мэдэл хэрэгжүүлдэг.
Үндэһэн хуули
1949, 1972, 1989, 1997 ондо нэмэлтэ хубилалта хэһэн ба мүнөөнэй эрхэ баригшад Шэнэ үндэһэн хуули болбосоруулан 2011 оной 4 һарын 25-нда баталжа, 2012 оной 1 һарын 1-һээ хүсэн түгэлдэр үйлэшэлжэ байгаа.
Шэнэ үндэһэн хуулида 5 удаа хубилалта оруулаад байна.
Хуули эрхэ зүйн системэнь Германи маягай загбартай.
Зүүлтэ
Категори:896 ондо байгуулагдаhан Категори:Түб Европын уласууд Категори:Европын уласууд Категори:Унгар хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Далайда гаралгагүй уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд Категори:1000 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1920 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Христосой шажантай уласууд Категори:Түрэгэй Зүблэлэй ажаглагша уласууд
5 һарын 31
Табадугаар һарын 31 — Григориин литын жэлэй 151-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 152-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 214 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр
Категори:Үдэрнүүд
Александр Керенский
Александр Фёдорович Керенский (1881 он — 1970 оной 6 һарын 11), гээшэ Оросой улас түрын зүдхэлтэн, сайд, Оросой юрэнхы сайд (1917), Оросой хубисхалай үедэ трудовигүүд гэһэн намай ударидагша байгаа. Большевигүүдэй Октябриин хубисхалай һүүлдэ Финланд болон Ехэ Британиие аялаад Францида зугадажа, 1939 ондо Дэлхэйн хоёрдугаар дайн гаража Наци Германиһаа тэрьелэн Атлантын далайгаар аялаад АНУ-да һуурижаба. 89 наһатайдаа Нью-Йорк хотодо наһа бараба.
Хорхе Луис Борхес
Хорхе Луис Борхес — (Jorge Luis Borges ( audio), 1898 оной юһэдүгээр һарын 24-нд Буэнос-Айрес хотодо түрэжэ 1986 оной дүрбэдүгээр һарын 12-нд Женева хотоноо наһа бараһан) Аргентинын үргэлжэлһэн үгын зохёолшо.
Мүн үзэхэ
Категори:Аргентинын зохёолшод
Нүгэл
Нүгэл — шажан мүргэлэй ёһо гуримые, номнолые эбдэлгэ. Бурханай шажанай ёһоор, хүн арбан хара нүгэлһөө хододоо зайсажа ябаха ёһотой: амитаниие алаха; хулгай хэхэ; буруу хурисал үйлэдэхэ; худалаар хэлэхэ; хоб зөөхэ; шэрүүн үгэ хэлэхэ; зальхайгаар дуугарха; шалиг шууяа үүсхэхэ; хорото хомхолзохо сэдьхэлтэй ябаха; буруу үзэл баримталха гэдэгһээ.
Зүүлтэ
Категори:Гүн ухаан Категори:Буддын шажан
Буян
Буян ( <, puṇya) — нүгэлдэ эсэргүү удха; Буддын шажанай һүзэгтэнэй ойлгомжоор, эхэ болоһон зургаан зүйл хамаг амитаниие үрын үрэдэ амгалан байлгахын түлөө бүтээһэн һайн үйлэнүүд юм. Өөрөөр хэлэбэл, хүн зондо туһатай, һайн юумэ хэһэнэй аша, бүхы сэдьхэл бодолой дура хүсэлэй арюун сэбэр амидаралда шэглүүлэгдэнхэй байһые тэмдэглэһэн ойлгосо.
Мүн тусхай ёһоор тайлбарилагдадаг шажанай бүридэмэл нэрэнүүдтэ арбан сагаан буян ородог. Эдэнь ямар бэ гэбэл:
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан
Дара Эхэ
Дара Эхэ (, tārā) гү, али Дулма болбол Бурхан шажанай эхэнэр бодисаданарай нэгэн.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан
Мүрэй гурбан эрхим
Мүрэй гурбан эрхим гээшэ Богдо Зонхобын зохёоһон 14 шүлэгтэй ном юм. Эдэ мүрэй гурбан эрхимүүд болбол магад гараха сэдьхэл, боди сэдьхэл болон хооһон шанарай үзэл юм
Нунавут
Нунавут — Канадын эгээн томо болон эгээн шэнэ нютаг дэбисхэр юм. 1999 оной дүрбэдүгээр һарын нэгэндэ Нунавутай Акт болон Нунавутай Газар Эзэмшэхэ Эрхын Хэлэлсээрэй һүүлдэ Баруун Хойто нютаг дэбисхэрһээ һалажа байгуулагдаһан болобошье мүнөөнэй хилэ бүри 1993 ондо тогтоогдоһон байгаа. Нунавут байгуулагдаһан 1949 ондо Ньюфаундленд можо шэнээр байгуулагдаһанһаа хойшо Канадын газарай зурагта ороһон түрүүшын томо хубилалта болоһон юм.
Зүүн зүгтэ Баффин арал дээрэ оршохо ниислэл Икалуитые (хуушан "Фробишер-Бей") 1995 оной Нунавутай ниислэлэй талаархи олониитын һанал асуулгаар һунгаһан юм. Бусад томо һууринуудые нэрлэбэл Ранкин-Инлет, Кембридж-Бейн бүһын түбүүдэй нэрлэжэ болоно. Нунавутай хойто зүгтэ Элсмир арал байдаг ба баруун зүгтэ Викториа аралай зүүн ба урда хэһэгые хамардаг. Нунавут Канадын эгээн үсөөн хүн зонтой болон эгээн томо нютаг дэбисхэртэй засаг захиргаанай нэгэжэ юм. Тус нютаг дэбисхэртэ шахуу 29 474 хүн зон Баруун Европын шэнээ нютаг дэбисхэртэ тархан һуудаг. Хэрбэ Нунавут бүрин эрхэтэ тусгаар улас байһан бол дэлхэй дээрэ хүн зоной эгээн бага нягташалтай улас байха байһан. Эгээн ойро ошохо Гренланд гэхэдэл нютаг дэбисхэрээр бараг үетэн мүртэлөө хүн зон хоёр дахин ехэ бэлэй.
Нунавут гэжэ инуитуудай хэлэн болохо инуктитутаар «манай газар» гэһэн удхатай. Ажаһуугшадыень Nunavummiut гү, али ганса тоон дээрэ Nunavummiuq гэжэ нэрлэдэг.
Холбооһон
Tourism Journalism
Категори:Канада
Сэдхүүл
Сэдхүүл, мүн журнал (журнал < journal — «үдэрэй тэмдэглэл») болбол ямар нэгэн тусхай мэргэжэлэй тухай юм гү, али ямар нэгэн асуудалай удха ушар, шанар, байдал зэргые олониитэдэ танисуулха зорилготой тогтомол хэблэл юм.
Хас
Категори:Тамга Категори:Буддын шажан
Буянта һара
Сага дабаа, Дончод Хурал , Бурхан Багшын Ехэ Дүйсэн Үдэр, Буянта һара, гү, али Весак (, vaiśākha) гээшэ Буддын шажанай ехэ дүйсэн хуралнуудай нэгэн юм. Түбэд-Монгол литээр зунай эхин һарын 15-ай үдэр Будда Шигэмүни (Бурхан багша) энэ юртэмсэдэ мүндэлһэн, энэ үдэр бурхан болоһон, мүн энэл үдэр тагаалал болоһон юм. Бурхан багшада зорюулһан гурбан дүйсэн үдэр: түрэһыень, гэгээрһыень, тагаалал болоһыень тэмдэглэжэ, жэлһээ жэлдэ ёһотойл һайндэр үнгэргэгдэдэг. Энэ һарада хэгдэһэн буян болон нүгэлтэй ябадалнууд хэдэн мянгаар олошордог.
Тиимэһээ Буянта һарада дасан дугангуудаар зон олоор сугларжа, бурхан багшадаа мүргэжэ, маани мэгзэмээ уншадаг, гороо хэдэг, һунажа мүргэдэг заншалтай, монгол һарын 8, 15, 30-ай үдэрнүүдтэ 24 сагай туршада таһалдуулангүй зулаяа бадараан, маанияа уншажа байбалнай, ехэ эрхим. Энэ үдэрнүүдтэ мал гаргажа болохогүй. Мяханай, архиин зүйлнүүдые хэрэглэнгүй, сэдьхэлээ арюудхан зальбаржа байха ёһотой. Нүгэлтэ үйлэ тэбшээд, ядаһан тулиһан зондо туһалаад, буянта үйлэ сэдьхэжэ ябабал, һайн байха.
Дэлхэй даяар Буддын шажантад энэ ехэ баярые тэмдэглэнэ:
Категори:Буддын шажан
Малтамал түлишэ
Малтамал түлишэ гээшэ тодорхой хэмжээндэ нүүрһануһантүрэгшэ (гидрокарбон) агуулһан шулуун нүүрһэн, газарай тоһон, байгаалиин хии болон шатадаг занар гэһэн ашагта малтамалнууд юм. Зарим тохёолдолдо нүүрһэлиг занар, асфальт, озокеритые эндэ багтааха бии. Шатаха ашагта малтамалнууд Дэлхэйн гадаргуугай дээдэ хэһэгтэ хуримталагдана. Хии (байгаалиин хии), шэнгэн (газарай тоһон), хатуу (нүүрһэн, шатадаг занар гэхэ мэтэ) түлэбтэ оршоно. Малтамал түлишэ органик гаралтай, өөрөөр хэлэбэл амитан, ургамал мүхэһэнэй һүүлдэ үлэгдэл хэдэн зуун сая жэлэй хугасаанда газарай хэбэлдэ даралта, температурын нүлөөгөөр хубиржа шатаха ашагта малтамал бии болодог гэжэ үзэдэг байна. Энэ онолые «шатаха ашагта малтамалай бии бололгын органик онол» гэжэ нэрлэхэ ба анха энэ һанаае 1556 ондо Георг Агрикола дэбжүүлжэ, 1757 ондо Михаил Ломоносов дэлгэрүүлһэн байна. Энэһээ гадна дэгдэмхы, хүнгэн нүүрһануһантүрэгшэд (ехэбшэлэн байгаалиин хии) химиин нэгэдэхэ урбалаар бии боложо болохо тухай «органик буса онол» байна.
Зүүлтэ
Категори:Ашагта малтамал Категори:Түлишэ
Алас Дурна
Алас Дурна (оросоор Да́льний Восто́к,, 극동, 極東, ตะวันออกไกล, Viễn Đông, Timur Jauh, Far East) — Азиин түбиһөө зүүн хэһэгэй газар орон гү, али Зүүн Ази (Россиин Алас Дурна зүгые оролсуулаад) болон Зүүн Урда Азиие хамтадхан зааһан Баруунай нэрэдэл. Мүн зарим тохёолдолдо эдэй засаг, соёлой ушар шалтагаанай уламһаа Хойто Азиие оролсуулхань бии. Харин Монголшууд энэ нютагта багтажа байгаагай хубида "Алас Дурнада" гэбэл Россиин Алас Дурна гэжэ ойлгоно.
"Алас Дурна" хэмээхэ ойлголто Европын газар зүйн улас түрын ухаанда 19-р зуунай үеһөө нэбтэрһэн болоод Ойрохи Дурна, Дунда Дурна гэдэг ойлголтуудые мүн хэрэглэхэ болоо. Яг үүнэтэй эжэл шалтагаанаар эртэнэй Хитадууд баруунай оронууд гү, али Энэдхэгһээ саашахиие "Тайши (泰西)" гэжэ нэрлэжэ байгаа.
Зүүлтэ
Категори:Ази
Харисангын юрэнхы онол
Харисангын юрэнхы онол (allgemeine Relativitätstheorie, theory of general relativity) гээшэ Альберт Айнштайнай 1915 ондо танилсуулһан, татаха хүсэниие харисангыгаар хандадаг физикын онол юм. Мүнөө хүрэтэр мэдээжэ татаха хүсэн тухай онолнуудай дунда туршалтын үрэ дүндэ эгээн тодорхой гэжэ баталһан байна.