cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мьянма
Ехэнхидээ уулархаг орон; түб хэһэгтэнь ба урда хэһэгтэнь — Иравадиин тэгшэ газар. Халуун ороной бороотой уларилтай. 3 һарын ба 4 һарын дундажа температура (эгээн халуун һара) 30-32 °C, 1 һарын температура хойто хэһэгтэ 13 °C, урда хэһэгтэ 20-25 °C. Жэл бүридэ тэгшэ газартань 500 мм шииг нойтонтой, ууладань 3500 мм. Томо гол мүрэн — Иравади, Салуин. Ургамалынь халуун ороной ба борооной ой. Мьянмын газарта Пидаун, Шаэдаун гэхэ мэтэ нөөсэ газарнууд бии.
Газар зүй
Мьянма улас 676 578 км2 газар эзэлжэ, Афганистанһаа томо, дэлхэйн 40-дэхи нютагтай орон юм.
Хойто үргэригэй 9° — 29°, зүүн утаригай 92° — 102° дотор Ази түбиин зүнн-урда хэһэгтэ Энэдхэгэй далайн эрьедэ оршоно. Баруун-хойто талаараа Бангладеш (271 км), Энэдхэг (1468 км), зүнн-хойто талаараа Хитад (2129 км), зүнн-урда талаараа Тайланд (2416 км), Лаос (238 км) уластай хиллэжэ, урда талаараа Бенгалиин булан, Андаманай тэнгистэ тулана. Хилын ута — 6522 км, эрьеын ута — 1930 км.
Хилые дагажа нютагаар уулархаг ба дунда нютагаар голой хүндын, урда эрьеэр тэнгисэй эрьеын нам дооро газартай.
Хойто заха, Гималайн уулын Хкакабо Рази орьел (5881 м) эгээн үндэр сэг бол эрье эгээн нам дооро газар болоно. Аракан, Пегу, Шан, Тенассарим зэргэ уулын шэлэ, тэгшэ үндэрлиг газарнуудтай.
Уулаар зааглагдаха Иравади, Салуин, Ситаун гэһэн гурбан мүрэнэй һаба газар байна. Иравади мүрэн 2170 км урдаха ба хүн арадай ехэнхинь энэ мүрэниие бараадажа, Аракан-Шанай хоорондо нютагладаг.
Нютагай ехэнхи хэһэг тропигой, экваторой уларилтай.
Ургамал амитанаар баян. Нютагай 16,6%-нь газар таряаланда тохирхо газар байха ба шэрэнгэн ойтой. Бар, эрбис зэргэ хобор амитад шэрэнгэнээ байха ба зэрлиг үхэр, зэрлиг гахай, буга, заан зэргэ хүхэтэн амитан байна. Ойн ажахы эрхилнэ. Тоти гэхэ мэтэ 800 гаран зүйлэй шубууд байна.
Хүн зон
Мьянма улас 2014 ондо 51 419 420 хүнтэй (дэлхэйдэ 24-дэхи олон) байгаа. 29 процентынь 0-14 наһанай багашуул, 65%-нь 15-64 наһанай хүдэлмэриин шадабаритан, 6 процентынь 65-һаа дээшэ үндэр наһатан юм. Хүн зоной 30 процент хотодо, 70 % хүдөө оршон һуудаг. Жэлдэ 1,1%-аар ехэдхэжэ байна. Хүн зоной нягта — 76 хүн/км2, дундажа наһалалта — 65.2 жэл, хүйһэнэй харисаа — 0.93 эрэ/эмэ (15-64 наһанда 0.98), бэшэг үзэг тайлагдалта — 90 %.
Мьянма олон үндэһэтэнэй орон юм. 135 нэрээр илган бүридхэдэг. Хүн зоной олонхинь түбэд-бирма угсаанай «бама» гэдэг бирманшууд (68%) юм. Мүн тай-кадай угсаанай шан (10%), түбэд-бирман угсаанай карен (6%), аракан (4%), хитад (3%), мон, качин зэргэ арад түмэн байна.
Мьянмын арад түмэн хэлэнэй түрэлөөр түбэд-бирман, тай-кадай, хмон-мьен, мон-кхмер, хитад гэжэ хэдэн ангилагдана. Уласай албан ёһоной хэлэниинь бирманшууд эхэ хэлэн болоһон түбэд-бирман изагуурай бирман хэлэн байна. Хүнүүд бирман, шан, мон гэһэн үетэ үзэгээр бэшэдэг. Бирман үзэг харисангы дугы хиисэтэй.
Мьянмын арад түмэнэй 90% буддын шажан, Бага хүлгэнэй уламжалалта шүтэлгэтэй. Хүн зоной үсөөнхидэ христосой, лалын, энэдхэгэй шүтэлгэ бии.
Зүүлтэ
Категори:Мьянма Категори:Ази
Зэрлиг энжэгэн
Категори:Амитад
Далай лама
Далай лама (Далай Багша,, Вайли: ta la’i bla ma) Түбэд ороной һэтэгэгшэ Богдо Зонхобын үүдхэһэн Бурханай шажанай буянай ёһой (Шара шажанай) тэргүүн юм.
1578 ондо Түмэдын Алтан хан Түбэдын гэлүгба ёһын гурба дугаар тэргүүн Содномжамсой Хүхэ-Нуурда уулзажа, түүнда "Далай лама" хэмээхэ нэрые анха үргэмжэлбэ. Түүнһээ хойшо Далай лама тэргүүтэй гэлүгбын ёһо бусад урусгалуудһаа элүү зонхилон дэлгэрэһэн болоод Далай ламань Түбэд болон Монголшуудай дундэ амид Бурхан хэмээн дээдлэгдэһээр дүрбэн зуун жэл үлүү боложо бай юм.
Одоое Арбан дүрбэдүгээр Далай Лама 1959 онһоо хойшо Энэдхэг уласай Дарамсала хотодо амидаржа байна.
Холбооһон
Категори:Буддын шажан  Категори:Ламанар
Сатрап
Сатрап ( — хаанлигай сахигша) — эртэ сагай Ирандахи можодо томилогдоһон хаанай дүүрэн эрхэтэй засаглагша.
Зүүлтэ
Категори:Иранай түүхэ
Ниигэм
Ниигэм гэдэгынь үргэн удхаараа хүмүүнэй зохёон байгуулалтатай, шэг зорилготой харилсаа, үйлэ ажаллалгын системэ, тэдэнэрэй үрэ дүндэ бии болоһон үнэтэ зүйлнүүдэй нэгэдэл, өөрынгөө байнга нүхэн һэргээжэ байдаг бэе даанги тогтолсооной ниилэбэри юм.
Уйтан удхаараа ниигэмынь байнгын нютаг дэбисхэртэй, улас түрэ, эдэй засагай бүрин тусгаар тогтонолтой, бэе дааһан соёлтой, ниигэмые бүридүүлэгшэ олон түмэниинь сэдьхэл зүйн хубида нэгэдэмэл шэнжэтэй байха хүнүүдэй томо ниитэлиг юм. Мүн ниигэм гэһэн ойлголтые тайлабарилха маша олон хандалигууд байдаг. Тухайлбал Германиин социолог Макс Веберэйхигээр ниигэм гэдэг бол бусад хүнүүд болон үйлэдэ ябадалда хандаһан ниигэмэй бүтээгдэхүүн болодог хүнүүдэй харилсан үйлэшэлэл юм. Т. Парсонс ниигэмые тодорхойлхо доо холбогжо эхилэлэй сэгынь хэм хэмжээ ба үнэтэ зүйлнүүд байдаг хүнүүдэй хоорондын харилсаанай тогтолоо гэжэ үзэжэ Карл Марксынхигаар бол ниигэм гэдэгынь хамтын үйлэ ажаллагаанай ябасада бүрилдэһэн хүнүүдэй хоорондын харилсаанай түүхын ёһоор хүгжэгшэ согсоо юм.
Ниигэмынь маша нарин ниилэмэл бүтэсэ, зохёон байгуулалта, үргэн агуулгатай, оршон тогтонол,өөршэлэлтэ, хүгжэл бүхы зүйрлэн хэлэбэл, амиды организм лугаа өөрөө хүгжэгшэ, хүниие хүгжүүлэгшэ томо тогтолсоо мүн. Ниигэмэй гаралга хубисал, хүгжэл, түүниин уг мүн шанар, ерээдүйн түлэб, хандалигые философи, түүхэ, социологи, улас түрэ, эрхэ зүй, эдэй засаг, соёл шудалал, антропологи, ёһон зүй, хэлэн шэнжэлэл зэргэ ниигэмэй болон хүмүүнлигэй шэнжэлхэ ухаанууд тала бүриһөөнь абажа үзэжэ тайлбарилдаг.
«Ниигэм» гэһэн ойлголто, түүниин удха, агуулгые элирхылхэ олон талата асуудалые «Монгол ниигэм», «Америкын ниигэм», «Хүнэй ниигэм», «Ниигэм бол хүнүүд», «Ниигэмэй бүлэг», «Ниигэмэй харилсаа», «Ниигэмэй хүгжэл», «Эргэнэй ниигэм» гэхэ мэтэ нэрэ томьёо, ухагдахуунаар тодорхойлон хэлэлсэдэг.
Түүхын шатанууд
Хүниин ниигэмынь хоёр үндэһэн шатые дамжан хүгжөө: Оршон үеын оюун ухаанта хүн 50 мянгаһаа 40 мянган жэлэй тэртээ гараһанаар ниигэм бүрилдэн бии болохо үндэһэн һуури табиһан болоод тэрэ үеын ниигэмынь хүй нэгэдэлэй обог, аймтын байгуулалда үндэһэлһэн, эд хүрэнгэ, анги дабхараанай илгарал гараагүй, түрэ гараагүй «Анха балар сагай ниигэм» байба.
Анха балар сагай ниигэм
Анха балар сагай ниигэм 50-40 мянган жэлэй үмэнэ гараһан
Ниилэмэл ниигэм
Ниилэмэл ниигэм 10-6 мянган жэлэй үмэнэ гараһан
Ниигэмэй амидаралай хүреэн
Ниигэм бүри тодорхой бүтэсэтэй. Ниигэмэй бүтэсые хүнүүдэй ниигэмэй эрхэтэ байдал, ниигэмдэ эзэлхэ байра һуури үүдхэн бүридүүлнэ. Иимэһээ ниигэмэй бүтэсэ гэдэгынь юрэдын механика согсо бэшэ, хүнүүдэй ниигэмэй байра һуури, үйлэ ажаллагаануудай шэнги үүргэ, үйлэдэлнүүдэй харилсан холбогдол, хэлэхээ холбоо юм. Ниигэмэй эд эсын нэгэ хуби хүниин ниигэмдэ эзэлхэ байра һуури, байдалынь зүбхэн түүниин үйлэ ажаллагаа, эрхэ үүргэ хээд харилсаа, харилсамжаар тодорхойлогдоно. Хүнүүдэй ниигэмэй статусынь ниигэмэй харилсаатай шууд холбоотой болоод хуби хүниин статус бол тэдэнэй хоорондын харилсамжаар тодорхойлогдоно. Хүниин ниигэмдэ эзэлхэ байра һуури ба үүргэ ролиинь илгаатай.
Уг хүрээнүүдынь тодорхой илгаатайн сасуу өөр хоорондоо харилсан шүтэлсээтэй, ниигэмэй ниитэлиг хэрэгсээ болон бүхэлилиг, хүгжэмтэйгэй шэнжые хангагша дэд системын шэнги үүргые гүйсэдхэнэ.
Ниигэмэй улас түрын хүрээнь түрэ, засаглалайхирэгсэлнүүдээр дамжуулан арад ниитын хэрэгсээ, ашаг һонирхолые хэрэгжүүлхэ ябаса дахи хүнүүд хоорондын харилсан үйлэдэл ба харилсаае тохируулна. Улас түрын харилсаанай субьект бол ниигэмэй ударидалгын гү, али түрэ, засагай байгуулганууд, мүн нам, хүдэлөөн зэргэ улас түрын байгуулга, ниитэ эргэд юм.
Эдэй засагай амидаралай хүрээндэ хүн арадай хизгааргүй олшорхо хэрэгсээ ба хизгаарлагдамал нөөсын һунгалта дахи болон баялигай үйлэдбэрилэл хубаарилалта хэрэглээ, һолилсооной ябаса дахи хүнүүд хоорондын эдэй засагай харилсаае зохисуулна. Өөрөөр хэлэбэл, ниигэм дэхи илгарал, дабхараажил гаралгын нэгэ шалтагаан, хэмжэгдэхүүниинь баялиг, оролготой холбоотой байдагые ниигэмэй эдэй засагые шудалха ябасад танин мэдэнэ.
Соёл бол ниигэмые түлөөлэхысэ үнэтэ зүйлнүүд болоод түүгээр хүниин оюунай болон материалые үнэтэ зүйл, бүтээлнүүд, тэдэгээрэй шэнги үүргэ, хэлбэринүүд, соёлой зохисуулха хэм хэмжээ, өөршэлэлтэ, хүгжэлтыень абажа үзэнэ.
Даяаршалай нүхэсэл дэхи ниигэмэй амидаралай дотоодо түдыгүй гадаада үйлэшэлэл, нүлөөлэлынь монголой ниигэмэй гадаада харилсаа, тус уласай олон уласай хамтын ниигэмлигтэ эзэлхэ байра һуури, оролсооной асуудалые ниигэмэй амидаралай бусад хүрээнүүдтээ харилсан холбоотойгоор шудалха хэрэгсээе бии болгобо.
Зүүлтэ
Категори:Ниигэм
Арса
Арса (Juniperus)
Категори:Ургамалнууд Категори:Модод
Каспиин хаб загаһан
Каспиин хаб загаhан (Pusa caspica, Phoca caspica )
Категори:Амитад
Хурисал
Хурисал гү, али бэлгын харилсаан  гээшэ бэлгын жохооролгын гү, али үрэжэхын түлөө хуби хүнүүдэй бэлгын эрхэтэдэй хоорондо хэлхеэ холбоон.
Абсентеизм
Абсентеизм (absens, absentis — «үгы байгша», absenteeism) —— һунгуулиһаа тэрьелхэ, суглаанда ошодоггүй ябадал хэлэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ Категори:Һунгуули
Асуури
Асуури, асари — Буддын, бирман шажанда Тэнгэринэртэй тэмсэдэг эхэ зургаан зүйлэй хамаг амитанай нэгэниинь. Хүнүүд асариие тэнгэринэр гэдэг. Гэбэшье асари анхан тэнгэриин байрада байһан аад, тэнгэришүүлдэ түригдөөд, доодо тээнь байдаг болоһон. Теэд хүнэй байдаг юртэмсэһөө дээшээ, ондоо замбида байдаг гэхэ. Асарида хорлогдохогүйн түлөө хүн тэнгэриие тахидаг. Асаринар ходо хэрүүл шууяатай байдаг ха. Тиигэжэ байхадаа, буян үйлэдэхэ сүлөөнь болодоггүй, тиимэһээ асаринар нүгэл ехэтэй боложо, хүн гү, али адгуусан боложо түрэдэг. Асариһаа ерэһэн хүниие аяг аашаарнь элирүүлхэдэ бэлэн: тэрэ архи уухадаа, ехэ дошхон боложо, хэрүүл наншалдаа үүсхэдэг гэхэ.
Категори:Домог үльгэр Категори:Буддын шажанай домог үльгэр Категори:Буддын шажан
Литэ
Литэ ( < ) гү, али cагалбар, хуанли ( < ) — ниигэм, шажан, худалдаан аралжаан, засаг захиргаанай зорюулгаар үдэрнүүдые зохёон байгуулха системэ юм. Тэрэнэй тулада тодорхой саг хугасаануудта нэрэ олгоно: хоног, долоо хоног, һара, жэл гэхэ мэтэ. Үдэрнүүдтэ үгэхэ нэрые огноо гэнэ. Литэдэхи үенүүд (жэл, һара г.м.) ехэнхидээ һара али наранай циклтэй синхронизировалагдаһан байдаг. Олон соёл эргэншэл, ниигэмүүд өөһэдэй хэрэгһээндээ тааруулан, (ехэнхидээ) өөр газарһаа гарал үүсэлтэй литэ дээрэ тулгуурилһан литэнүүд зохёоһон байдаг. Литэ хадаа hарын дүхэригэй хубилалтатай тааруулан зохёогдоhон байна.
Литэнь мүн он тоолол бэшэһэн түхөөрэмжые хэлэнэ. Энэнь саарһан дээрэ хэблэһэн, алишье компьютерэй программа байжа болоно.
Календарь гэдэг үгэнь латин хэлэнэй kalendae гэдэгһээ гаралтай болоод энэнь лата хэлээр һара бүрин эхинэй үдэрэй нэрэ байгаа.
Хуанли (хилбар ханзы: 皇历; уламжалалта ханзы: 皇曆; пиньин: huánglì) гэдэг үгэнь хитадаар «эзэн хаанай литэ» гэһэн үгэ болоод үдэр бүри тохёохо онсо шухала үйлэ ябадал, саг, зүгэ гэхэ мэтые заадаг байна.
Буряад-монголшууд абтаhан литэ 12 жэлтэй (хулгана, үхэр, бар, туулай, луу, могой, морин, хонин, бишэн, тахяа, нохой, гахай).
Холбооһон
Категори:Ниигэм
Бодисада
Бодисада (,, путисадо, пуса) - Буддын шажанда арюун ябадалаараа алдаршаһан дээдэ түрэлтэн. Үндэр Боди сэдьхэл олохын тулада галабай эрьехые анжарангүй, эхэ зургаан зүйл хамаг амитанай аша туһада оршолонто юртэмсэдэ эрьед лэ түрэжэ байдаг. Оршолонто юртэмсын хамаг амитанай (тэрэ тоодо хорхой шумуул, илааһа батаганаан оролсоно) түгэс Нирваанда хүрэхэдэнь, Бурхан болохо тангаригтай.
Категори:Домог үльгэр Категори:Буддын шажанай домог үльгэр Категори:Буддын шажан
Дүрбэн махаранза
Дүрбэн махаранза, Буддын шажанда дүрбэн зүгые сахидаг дүрбэн сахюусад. Ондоо хэлээр нэрэнь иимэ:
Категори:Буддын шажан
Түрэг Улас
Түрэг ( түрэгөөр Türkiye), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Түрэг Улас тив хоорондой зүүн Европо болон баруун Азиин улас юм. Баруунһаа нара зүб тойруулбал Грек, Болгар, Гүрж, Армен, Азербайжан, Иран, Ирак, Сири гэхэ 8 уластай хилэлэдэг. Мүн урда, баруун, хойто талуудаараа Газарай дундада тэнгис, Эгейн тэнгис, Хара тэнгисээр хүбөөлэгдэнэ. Гантиг тэнгис, Босфорой, Дарданеллын хоолойнуудаар тибүүдые заагладаг. Ниислэл — Анкара, хамагай томо хото — Истанбул. Ниитээрээ шахуу Лалын шажан шүтэлгэтэй, албан ёһоной хэлэн Түрэг, баһа Иран гаралтай өөрһэдын хэлээр ярилсадаг Курд, Зазанар бии.
Зүүлтэ
Категори:Азиин уласууд Категори:Европын уласууд
Намсарай
Бисман тэнгэри, Намсарай (, «Вайшравана», нам.то.срас) — хойто зүгые сахин хамгаалдаг эд зөөриин һахюуһан тэнгэри, баян зөөриие сахигша бурхан; эрын нэрэ.
Категори:Домог үльгэр Категори:Буддын шажанай домог үльгэр
Абсолютизм
Абсолютизм — хизаарлагдаагүй эрхэтэ засаг: иимэ засагай ёһoop дээдэ засаг болбол хэмжээгүй эрхэтэ хаанай гарта байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ Категори:Хаанта засаг
Ехэ хойхо
Ехэ хойхо (Phalacrocorax carbo) – hэлюур хүлтэнэй, хойхо бүлын түлөөлэгшэ. Сөөрэмүүд, нуурнуудай захаар hүрэгөөрөө амидардаг. Уhа руу бухажа, загаhа барижа эдидэг. Урдандаа Байгал дээрэ хойхо ехэ элбэг hэн. Байгалай аяар гурбан олтирогуудые Хойхын (Бакланьи) гээд дэмы нэрлэгүй байhан байха. Мүнөө үедэ эдэ шубуудые үгы болоо шахуу гэхэр. XX зуун жэлэй 1940-дэхи онуудай hүүлээр Байгал дээрэ тэдэнэй тоо гэнтэхэн лэ үсөөрөө. 1959 онhоо хойшо хойхо Байгал дээрэ уурхай түхеэрхэеэ болинхой. Хойхын үгы боложо байhанай гол шалтагаан гэхэдэ хүнэйл ажабайдалай, ажал ябуулгануудай хойшолон гэжэ элирэнхэй. Хойхонуудай олоороо байдаг газарнууд, Эрхүүгэй ГЭС барилгын хойшолон болохо Байгалай уhанай хөөрэхэдэ, уhанда абтана. Хойхо загаhаар хооллодог, тэдэниие олзоборилгын үнэтэ загаhадые хюдана гэжэ загаhашад өөрыень хюдажа захалhан байна.
Категори:Шубууд
Европо
Европо — Дэлхэйн долоон континентнүүдэй нэгэн. Евразиин баруун тала. Азитэй Европын хилэнь Ураал хадануудаар, Ураал голоор, Каспиин далайгаар, Кавказ хадануудаар, Хара далайгаар, Гантиг далайгаар, Босфор ба Дарданеллын хоёр далайн хоолойнуудар болон Эгейн далайгаар гарадаг.
Сахара
Сахара сүл (الصحراء الكبرى‎), газар нютагай хэмжээгээр Антарктидын дараа орохо хоёрдохи томо сүл юм. Уг сүл хадаа Хойто Африкые эзэлэн оршохо ба ниитэ талмайнь 9 сая дүрбэлжэн км.
Газарзүй
Сахара сүлынь Алжир, Чад, Египет, Ливи, Мали, Морокко, Нигер, Сенегал, Судан, Тунис зэргэ орониие дамнан байрлана.
Сахарын сүл хадаа янза бүриин гадаргуугай хэлбэриие агуулна. Энэ тоодо Нил мүрэн, Сенегал мүрэн, Аир уула, Ахаггар уула, Сахарын Атласай уула, Тибести уула, бишыхан сүлнүүд болохо Ливиин сүл, Тенере сүл, Египедэй элһэн тэнгис (Great Sand Sea), Катарын тала, Чад нуур зэргые дуридажа болоно.
Жэлдэ унаха шииг нойтоной хэмжээ:
Сахарын сүлэй 15%-ые элһэн эзэлдэг ба үлэһэн 85%-ые ургамал, шулуу, хайрга, хог хаягдал эзэлдэг.
Байгаалиин баялиг
Сахарын сүлһөө Алжир, Ливи уласууд газарай тоһон, байгаалиин хии, Морокко улас фосфат олборилжо байна.
Зүүлтэ
Категори:Сүлнүүд
Авантюра
Авантюра (aventure) — аюултай забдалга гү, али үнэн шударгын талаар һэжэглэмээр хэрэг.
Авантюрист (aventurier) — аюулта муу хэрэг эрхилэгшэ ба элдэб һэжэгтэй юумэтэй тохёолдохые бэдэрэгшэ хүн.
Зүүлтэ
Категори:Зан түлэб
Итерзен
Итерзен (нем.: Uetersen), Герман.
Зүблэлтэ холбоото улас
Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Улас (Союз Советских Социалистических Республик, СССР) гү, али Зүблэлтэ холбоото улас (мүн Советскэ Союз, Советский Союз, 1930-аад онуудта Совээд Соцалиис Холбоото респүүблигүүд ) болбол 1922 онһоо 1991 он хүрэтэр Евразида оршон тогтониһон социалис орон байгаа.
Зүблэлтэ холбоото улас 15 Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Улас болон хэд хэдэн автономито улас, хизгаарнуудһаа тогтоһон холбооной улас байһан. Энэ холбооной улас дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгэниие хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ империалис гүрэн байгаа. Зүблэлтэ холбоото улас үзэл һурталай хубида дэлхэйн социалис лагериин түрүүлэгшэ, сэрэг улас түрын Варшавын хэлсээнэй оронуудай гол хүсэн байһан юм.
Ородууд Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомой дэлхэйн анханай, эгээн томо социалист орон, «суперхүсэн» болохо Зүблэлтэ холбоото улас эгээн томо, эгээн шухала хэһэг болоо һэн. Энэнь уралиг, шэнжэлхэ ухаанай бүхыл һалбарита амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо ЗСБНУХ задарһанаар Ородой Холбооной Улас байгуулагдаһан болоод энэнь Зүблэлтэ холбоото улас залгамжалагша гэжэ тоосогдодог.
Октябриин хубисхал
СССР Ородой эзэнтэ гүрэнэй шууд залгамжалагша болон тэрэнэй газар нютагай диилэнхи хэһэгтэ оршон тогтониһон юм.
Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай нэгэдхэл (1922—1923)
Росси, Украина, Беларусь, Кавказай холбооной уласуудай (хожом 1936 ондо Азербайджан, Армени, Гүржи болон һалаһан) 1922 оной 12-р һарада байгуулһан хэрээгээр Ород улас Олон үндэһэтэн яһатанай бэе даанги, зүблэлнүүдэй засаглалтай уласуудай холбоо гү, али Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай Холбоо байгуулагдаба.
Эдэ дараань:
Нэгэдхэһэн гэһэнэй ушарынь зарим уласые (эндэ Балтын оршомой оронууд, баруун Украина, баруун Беларусь) Германи-Зүблэлтын 1939 оной хуйбалдаанай утаашань мүн зарим уласай ударидалгыень урбуулха замаар (Бүгэдэ Найрамдаха Тува Арад Улас гэхэ мэтэ улас) хүсөөр бүрилдэхүүндээ оруулһан байна. ЗХУ байгуулагдаһанһаан хойшошье газар нютагаа үргэдхэхэ бодолго баримталһаар ерэһэн болон энэ бодолгонь Урда Сахалин, Курил аралнууд, Кёнигсберг зэргэ газарнуудые нэгэдхэһэнээр элиржэ байгаа.
Сталинай дэглэм (1923—1953)
Владимир Ильич Ленин наһа бараһанай дараа 1920-д оной дундуур засагай эрхын түлөө тэмсэл хурсадан Сталинай гансаар дарангылха дэглэм тогтожо засагай эрхэ нэгэ хүнэй гарта түблэрөө. Энэ үедэ хэрэгжэжэ эхилһэн Шэнэ Эдэй Засагай Бодолго (НЭП) һамууржа хүндэ үйлэдбэрижэхэ, хүсөөр хамтаралжуулха үйлэ ябасаар һолигдобо. Түрын бүтэсэ, үүргые коммунис нам дангаар гүйсэдхэжэ нэгэ намай, нэгэ хүнэй ударидалга ноёрхолоо. Бүхэ орон даяар хэтэ түблэрһэн ударидалгатай сэрэгэй (Дотоодо Хэрэгэй Арадай Комиссариад — НКВД) хиналтатай системэ тогтобо. 1934 онһоо улас түрын хэлмэгдүүлэлтэ эхилһэнээр мянга мянган абьяаслиг сэхээтэнүүд, сэрэг, улас түрэ, уралиг соёлой зүтгэлтэнүүд худалаар хардагдан саазалуулжа бөөнөөр хорихо хүдэлмэриин лагерь ГУЛаг руу зуу зуун мянгаараа эльгээгдэжэ ниигэмэй бүхы дабхарга айдаста абатан социалис үзэл һанаан, коммунизмын гэрэлтэ ерээдүйдэ этигэхэ этигэл алдар эхилбэ.
1941 ондо Нацис Германи этигэл эбдэн добтолжо «Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн» эхилһэн бэлэй. Дайнай үедэ Сталин үндэһэнэй үсөөнхи болохо татар, хальмаг, герман, түрэгүүдые газар нютагһаань хүсөөр нүүлгэн шэлжүүлжэ байгаа. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда илалта байгуулһанаар СССР олон уласай табсанда үндэр нэрэ олоһон болобошье коммунис үзэл һурталые хүсөөр экспортировалан арадшалалые нухашан даража (1956 ондо Унгарта, 1968 ондо Чехословакида сэрэгээ оруулһан) байһан ба өөрынгөө орондошье олон ургалша үзэл, тодо бэшэ байдалые хаан боогдуулжа «Эмшэнэрэй хэрэг» ба «Ленинградай хэрэг» зэргэ зохёомол хэрэгүүд үүсхэн тэргүүнэй сэхээтэнүүдээ хэлмэгдүүлэн даража байба. Энэ дайнда СССР 25 сая хүн, үндэһэнэйнгээ баялигай 28,7%-иие алдажа 1172,3 тэрбум доллар зарсуулаа. Дайнай дараа ажаүйлэдбэрилгэ, дэд бүтэсэеэ һэргээхэ, хүдөө ажахые хүгжүүлхэдэ илангаяа Зүблэлтэ холбоото уласай европынхи хэһэгтэ маша ехэ хүрэнгэ оруулалта хэхэ шаардалга гараһан. Гэбэшье Гитлердэ эсэргүү дайнда холбоотон байһан оронууд эдэй засагай хубида СССР-ые гансаардуулжа улас түрэ, үзэл һурталай хубида эсэргүүсэлые зогсохо болоо һэн.
Сталинай дараахи Зүблэлтэ холбоото улас: «Хрущёвэй дулааралга» (1953—1964)
1956 ондо Зүблэлтэ холбоото уласай Коммунис Намай (КПСС-эй) алдарта 20-р ехэ хурал дээрэ Никита Хрущев нэгэ хүниие тахин шүтэхын хоро холбогдолые элишэлэн хурса элидхэл табяаа һэн. Хрущев засагай эрхэдэ байха үедээ хэлмэгдүүлэлтые зогсоон улас арадай ажахын хүгжэлые эршэмжүүлжэ, эрхэтэдэй орон һуусын нүхэсэлые һайжаруулан, хүнгэн үйлэдбэриие хүгжүүлһэнээр улас ороной эдэй засаг, арад түмэнэй ажабайдал мэдэгдэхысэ дээшэлжэ ерэбэ. Оюунай болон материалай нөөсые зүб зохистой залһанаар олон амжалтада хүрэбэ.
Тоошобол,
Улас түрын хубида
Нэгэ нам (Брежнев, тэрэниие тойрон хүреэлэгшэд) түрын эрхэдэ гаража ниитын тусай тулада нэрэтэйшье нэгэ хэһэг бүлэг хүнүүдэй тус тулада арад түмэн хүдэлмэрилжэ байба. Арадшалал хэлбэриин харагдалга байһанһаа агуулга тоталитар дэглэм байгаа.
Үзэл һурталай дайн гү, али хүйтэн дайн
Дэлхэй ниитэһээ хаалтатай, зохёомол социализм коммунизмын үзэл һурталда баригдаһан, олон ургалша үзэл, тодо бэшэ байдал хорёотой. 20-р зуунда үрнэһэн дайнай гол шалтагааниинь үзэл һурталһаа ехэхэн хамаарһан байдаг. Нацис Германиин хүсэрхэг армиие СССР илаһаниинь тэдэнэй нэрэ хүндые маша ехэ үсхэжэ дэлхэйдэ гол тоглогшонь СССР болоһон байба. Дараань дэлхэйн II-р дайн дүүргэһэнэй дараагаар дэлхэй үндэһэндээ 2 лагерьта хубаагдажа энэ хоёр үзэл һурталай алинь зүб болохые баталах гэһэн үйлэдэлые АНУ, СССР хоёр хэжэ байһан юм. Жэшээлбэл Юрий Гагарин сансарта анха ниидэхэдэ ниитэ америкынхид СССР-һээ ехэд эмээжэ байһан гэдэг яагаад гэбэл дэлхэйдэ эгээн түрүүшын коммунис хүн сансарта ниидэһэн ушарһаа тэдэ энэ удаада АНУ тэдэнһээ үлүү гэдэгээ баталжа шадаһангүй. Тэрэнэй дараашаһаа АНУ Һара руу ниидэһэн. 1950-яад оной үедэ СССР эдэй засаг, улас түрэ, эрдэм шэнжэлэл, болбосорол, сэрэг арми зэргээрээ АНУ-һаа холо хойнодожо байһан юм. Дэлхэй ниитээр Коммунис засаг бүрилдэжэ эхилхэ һуури табигдаба.
Зүүлтэ
Категори:Усадхаһан бүгэдэ найрамдаха уласууд Категори:Ородой түүхэ
Токио
Токио (, «зүүн ниислэл»), албан ёһоор Токио ниислэл хото ( Tōkyō-to) — Японой 47 можын нэгэ юм. Токио бол уласай ниислэл, дэлхэйн хамагай олон хүнтэй хотын тоондо ороно. 2013 оной 4 һарын 1-эй байдалаар хүн зоной тоо 13,230,000 хүнтэй байна.
Засаг захиргаанай хубаариин буса, уламжлалта Японой 8 бүс нютагай нэгэ болохо Канто бүһын зүүн урда талада байрладаг. Хотонь 23 дүүргэ болон баруун талын Тама бүһын 30 дүүргэ, Изү болон Огасавара аралнуудай 9 бага хото тосхонуудһаа бүридэдэг болоод 1943 ондо 23 дүүргэ болон баруун талын Тама бүһые нэгэдхэһэнээр одоогой Токио хотын һуури бүтэсэ табигдаһан.
Токио 1.479 ехэ наяд америкын доллараар хэмжэгдэһэн 2008 оной ХАШ-аар тэгшэгдхэһэн ДНБ-ын хэмжээгээрээ Нью-Йорк хотын дараа дэлхэйдэ хоёрто эрэмбэлэгдэхэ том эдэй засагтай хото ба Fortune сэтгүүлһөө зарладаг дэлхэйн 500 томо компаниин дүшэн долоониинь түблэрдэг хото болоно.
Нэрэ
Уридань Эдо (, «булангай үүдэн») гэхэ нэрэтэй байһанаа, 1868 оной Мэйджигэй шэнэшэлэлээр Киото хотоһоо зүүн зүгтэ оршодог, эзэн хаанай ордон байрладаг тула «Зүүн ниислэл» гэхэ удхатай Токио (то (зүүн) + кио (ниислэл)) гэжэ нэрлэгдэбэ.
Засаг захиргаанай нэгэжэ
Токио хотонь 23 дүүргэ (, ku, «дүүргэ»), баруун талын Тама бүһын 30 дахуул хото (, shi, «хот»), Изү, Огасавара аралай 9 бага хото болон тосхонуудһаа бүридэнэ.
Зүүлтэ
Категори:Азиин ниислэлнүүд Категори:Японой хотонууд
Оһол
Оһол — аюултай үйлэдбэриин объект дээрэ барилгын ба техникын түхөөрэмжын hандарал, хиналтагүй тэһэрэлгэ ба аюултай бодосой хоролто. Авари гээшэ тээбэриин хэрэгсэл гэмтэлгэ, аюул, тодхор.
Зүүлтэ
Категори:Аюулгүй байдал
Улас түрын нам
Улас түрын нам гээшэ үзэл бодолоороо эблэлдэн нэгэдэһэн болон засагай эрхые абаха эсэсэй зорилготой хэһэг бүлэг хүнүүдэй нэгэдэл, улас түрын байгуулга юм.
Улас түрын намай үндэһэн үүргэнүүд:
Категори:Улас түрэ
Удаа дараалһан хүсэнэгтэ
Мүнөөнэй бүгэдэ ниитын сахидаг ойлгомжо тааруугаар, Юртэмсын наһан 13,5 тэрбум жэл доошоогүй сэгнэгдэдэг байна, Газар дэлхэйн наһан – 4,5 тэрбум тухай жэл. Он жэл тоололго хадаа олонхи оронуудта Христос эринэй (“манай эрин”) үндэһэн дээрэ он жэл тоололго мүн (Иисус Христосай тухайлһан түрэлгэ үеһөө эхилээд). Бэшэһэн эшэ үндэһэнэй мэдээгээр үлэмжэ лабтай (жэл хүрэтэр нарин) 900 жэл хүрэтэр һара онуудые тодорхойлхо болохо, хэдэн арбан жэл хүрэтэр нарин –  3 мянган жэл хүрэтэр. Үлэмжэ эртэ урдын болоһон ушар (саада тээ 50 мянган жэл хүрэтэр) юрэ нүүрһэнтүрэгшын радио эдэбхи изотоп шэнжэлгэ үндэһэн дээр ябадалын он саг ологдодог байна, анха түрүүшын үедэхи – ондоо бодос зүй онол аргаар. Нүүрһэнтүрэгшын радио эдэбхи изотоп шэнжэлгэ хэрэглэхэдээ, урда тээ ХХХ жэл гэһэн томьёо хэрэглэгдэдэг (тиихэдээ манай эринэй 1950 он хадаа эхилхэ сэг болоно), тиигэбэшье һара он зүб тодолхоёо нарин хэмжүүр хүсэнэгтэ хэрэглэхэ хэрэгтэй.
Он жэл тоололго
Категори:Литэ Категори:Он жэл тоололгонууд
Сибирь
Сибирь (мүн заримдаа Шэбэр) — Орос уласай Зүүн зүгэй агууехэ газар. Орос уласай талмайн гурбанай хоёр. Азиин хойто зүгэй тала абаад байһан газар. 16-17-дохи зуун жэлнүүдһээ Ород гүрэнэй эзэнтэ соо.
Газар зүйн (географиин) Шэбэрэй талмай (баруунтээһээ зүүлжээ) Ураал дабаанһаа эхилээд Номгон тэнгисэй эрьедэ дууһадаг.
Тоодог
Тоодог (Otis tarda) – манай ороной эгээл томо, үнэтэ шубуудай нэгэн. Тэрэнэй шэгнүүр 16 кг хүрэдэг. Тэрэниие бусад шубуудhаа томо бэеэрнь, шамбай хүлнүүдээрнь, эреэн үдөөрнь илгаруулдаг. Тоодог ойто талаар ба талаар амидардаг. Үбэлжөөнhөө апрель-май соогуур ерээд, hөөргөө сентябрь-октябрь соогуур ниидэжэ ошодог. Ниидэжэ ябахадаа хүнгэнөөр, хурданаар ниидэдэг, харин газарhаа ниидэхэдээ хүндөөр, гүйжэ газарhаа таhардаг. Ехэ hэргэг шубуун. Хараа hайтай. Газар дээрэ хонхосог малтажа, уурхайгаа түхеэрдэг, 2-3 үндэгэ гаргадаг. Тоодог hая бултайhан ногоогоор, таримал ургамалнуудай залаагаар, жэжэ шумуулнуудаар, мэрээшэдээр, гүрбэлнүүдээр, бахануудаар хооллодог. Тоодогой үсөөрhэн ушарта мүн лэ таряалан дээгүүр хорото бодосуудые хаялга, хулгайгаар агнуури, уларилай муудажа байhан ушарнууд нүлөөлhэн байдаг.
Категори:Шубууд
Сагаан hүүлтэ бүргэд
Сагаан hүүлтэ бүргэд - Haliaeetus albicilla захын тундра, Хойто мүльhэн далайн эрьеhээ бэшэ тээгүүр Россин дэбисхэр дээрэ хаа яагүй ушардаг. Кольско хахад арал ба Анадырь багаар үсөөхэн тэды дайралдадаг. Уурхайлдаг газарнуудынь далайн, ехэ мүрэнүүдэй, нуур сөөрэмүүдэй эрьенүүдээр, олтирогууд дээгүүр, уурхай түхеэржэ боломоор бүдүүн томо модонуудтай газараар. Амидардаг газарайнь арга нүхэсэлнүүдэй хоёрдохи заатагүй эрилтэ гэхэдэ тэдээнэй тэжээл, хоол элбэгтэй ехэ уhанууд. Ойгүй газарнуудта уурхайгаа хабсагайнуудаар түхеэрдэг. 5-6 наhатайhаа үндэгэлжэ захалдаг, хоёр бүргэд нэгэтэ бүлэ байгуулбал, тэрэнь хори гаран жэлнүүдэй туршада hаладаггүй юм. Агнууриин тогтонижонги газартай.
Категори:Бүргэдүүд
Ехэ Карл
Ехэ Карл (Karolus Magnus, Karl der Große) (742—814), 768 онһоо хойшо франкуудай хаан, 800 онһоо хойшо эзэн хаан, Каролинг обог удамайхи. Тэрэнэй туйлалтанууд (773—777 онуудта Италиин Лангобардын хаанта улас, 772—804 саксоншуудай аймаг гэхэ мэтэ) ехэ гүрэнэй байгуулгые ушаруулба. Засагай түблэрэлэй гүрэнэй түрын бодолгые дүүргэбэ; католик сүмые дэмжэбэ; шүүхын, сэрэгэй гэхэ мэтэ шэнэшлэл хэбэ. Тэрэнэй гүрэн Карлын наһа бараһанай дараа һандарба (843 оной Верденэй хэрээ).
Тобшо намтар
Тэрэ Франкын хаанта уласые үргэжүүлжэ, Баруун болон Түб Европын ехэ хэһэгые нэгэдхэһэн Каролингуудай эзэнтэ уласые байгуулһан юм. Тэрэ хааншалха хугасаандаа Италиие дайлһан болон 800 оной 12-р һарын 25-нда Римэй Папа III Лео тэрэниие Константинопольдо түблэрһэн Византиин эзэн хаантай эн зэргэсүүлэн Император Август (Imperator Augustus) гэжэ үргэмжэлээ. Тэрэнэй хааншалал Каролингуудай һэргэн мандалтатай холбоотой болоод энэ үедэ Католик сүмэ хиидээр дамжан уралиг, шажан, соёл һэргэн хүгжэн юм. Гадаада аян дайн хэжэ, дотоодо шэнэдхэл ябуулһанаар Баруун Европо, Дунда Зүүниие тодорхойлходо хуби нэмэрээ оруулаа. Тэрэниие Франци, Германи, Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй хаашуулай жагсаалтада I Карл гэжэ тэмдэглэдэг.
Богони Пипин хаан, Лаоной Бертрада хоёрой хүбүүн болон түрэһэн Карл эсэгэйнгээ хаан шэрээниие залгамжалан абажа, дүү I Карломанай хамта түрын эрхые баряа. Карломан Ехэ Карлтай муудалсаһан болобошье 771 ондо Карломан гэнтэ наһа бараһанаар дайн дэгдээгүй үнгэрһэн. Ехэ Карл Римэй Папын талаар эсэгэйнгээ баримталжа байһан бодолгые үргэлжэлүүлжэ, Италида лангобардуудые түрын эрхэһээ зайлуулжа, Испаниһаа хаанта улас руу нэхэжэ байһан сарациншуудтай тулалдажа, Римэй Папын хамгаалагша болобо. Эдэ аян дайнай үеэр Роланд баатарай дуулалда бэшэгдэн үлэһэн Ронсесвальес дабаанай тулалдаанда (778) наһандаа үзөөгүй муухай илагдал хүлеэһэн юм. Зүүнтээ байха аймагуудта эсэргүү, илангаяа саксоншуудта эсэргүү аян дайн хэһэн болон һунаажархиһан удаан дайнай эсэстэ тэдэниие өөрынгөө харьяанда оруулаа. Тэдэниие хүсөөр христосой шажанда оруулһанаар өөрынгөө эзэнтэ гүрэндэ нэгэдхэжэ, хожомой Оттын династи бии болохо замые табяа һэн.
Зүүлтэ
Категори:Германиин түүхэ Категори:Франциин түүхэ
Байгалай оомоли
Байгалай оомоли (латин: Coregonus migratorius) Зүүн Сибириин Загаhанай Түбэй дурадхалаар, Байгалай загаhа үсхэбэрилгын хүтэлбэритэй хамтын захиралтаар, Байгал нуур соо омолиин баялиг гамтайгаар ашаглахын түлөө, тэрэниие олзоборилго жэл бүри хиналта доро байдаг. Тиихэдээ омолиин тоо толгой тодорхойлогдожо, олзоборилжо болохо хэмжээн (ОДУ – общий допустимый улов), ерэхэ жэлэй олзоборилго хараалагдадаг. Нуурай эрьеhээ сааша омолиин наhан дунда зэргээр 7,56 жэл, тиихэдэ эрье шадарай омоли 6,03 жэл наhатай гээд элирэнхэй. Энэнь үнэндөө тус тустаа 6-hаа ба 5-hаа дээшэ байха ёhотой юм. Нуурай оёорой омоли бэшэ жэжэ загаhадтай үсөөхэнөөр баригдадаг, тэдэнэй наhан 9-11 жэл байдаг.
Категори:Загаhад
Каспиин тэнгис
Каспиин тэнгис (Xəzər dənizi, Каспий теңізі, ) — Дэлхэй дээрэхи эхэ газар дундын хамагай томо нуур юм. Гадаргуугай талбайнь 371,000 кв. км болоод эзэлхүүниинь 78,200 куб. км болоно. Хамагай ехэ гүниинь 1025 метр. Уһанай дабһажалтань ойролсоогоор 1.2% болоно. Каспиин тэнгисэй хойто, зүүн хойто талада Казахстан, зүүн талада Туркменистан, урда талада Иран, баруун урда талада Азербайджан, баруун, баруун хойто талада ОХУ байралана. Каспиин тэнгисиинь эртэ сагта Хара тэнгис, тэрэ дундаа гадаад далайтай холбоотой байһаниинь геологи, палентеологиин олдоборууд, энэнэй һудалгаагаар нотлогдодог хэгээд энэнэй уһан дахи дабһанай агууламжа үндэр байдагань үүнтэй холбоотой болоод хуусэн нэрээр ЗХУ Каспий-Хара тэнгисые холбоһон һубаг татаһан ажа.
Холбооһон
Категори:Тэнгисүүд
Ирланд
Ирланд (Éire ) албан ёhоор Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Улас (Poblacht na hÉireann), баруун-хойто Европын Ирланд аралдахи 32-ой 26 графствоһоо бүридэдэг улас юм. Нийслэл болон эгээн том хотоинь аралай зүүн зүгтэ байрладаг Дублин хото юм. 4.9 сая хүн зонтой тус уласай хүн зоной 40 шахуу хубиинь Ехэ Дублин Бүһэдэ оршон һуудаг. Ирландиинь Нэгэдэһэн Хаанта Уласай нэгэ хэсэг Хойто Ирландтай нэгэнэй хуурай газарай хилээ хубаалсадаг. Энэ хилые эһэн тоособол Ирландиинь Атлантай далай, урда зүгээр Кельтэй тэнгис, зүүн-урда зүгээр Гэгээн Георгиин хоолой, зүүн зүгээр Ирландын тэнгисээр хүреэлэгдэнэ. Энэнь нэгэдэмэл парламентын бүгэдэ найрамдаха улас. Хуули тогтоохо байгуулга, Oireachtas, нь доодо танхим, Dáil Éireann, дээдэ танхим, Seanad Éireann,-һаа ба һунгагдаhан Юрэнхылэгшэһээ бүрэдидэг. Засагай газарай даргань Taoiseach (Юрэнхы Сайд, буквальна. 'Ударидагша') Дайлаар һунгагдадаг ба Юрэнхылэгшээр томилогдодог; Taoiseach өөрын ээлжээндэ засагай газарай бусад министрүүдые томилдог.
Ирландын Сүлөөтэ Улас нь 1922 ондо Англи-Ирландын хэрээнэй дагуу доминион статустай байгуулагдаһан. 1937 ондо, шэнэ үндэһэн хуулиие абажа, туһа можые "Ирланд" гээшэ нэрлэжэ, һунгагдаһан гүйсэдхэгшэ бэшэ юрэнхылэгшэтэй бүгэдэ найрамдаха улас болоһон. 1948 оной Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай Актын дагуу 1949 ондо албан ёһоор бүгэдэ найрамдаха уласаар тунхаглаһан. Ирланд 1955 оной 12 һарада НҮБ-ын гэшүүн болоһон. Энэ нь 1973 ондо Европын Холбооной урдахи байгуулга болохо Европын Ниигэмлэгүүдтэ (ЕН) нэгэдэһэн. Гүрэн 20-р зуунай ехэнхи хугасаанда Хойто Ирландтай албан ёһоной харилсаагүй байһаншье, 1980-д, 1990-д оной үедэ Ехэ Британи, Ирландын засаг газар Хойто Ирландын намуудтай "проблемууд"-ые шиидхэлгын түлөө ажаллаһан. 1998 ондо Белфастын Зүбшөөрэлэй баталалгын дараа Ирландын засагай газар ба Хойто Ирландын гүйсэдхэгшэ засаг Зүбшөөрэлэй дагуу байгуулагдаһан Хойто/Урдын министрүүдэй зүблэлэй хизаарда хэдэ хэдэн улас түрын талада хүдэлмэрилжэ байна.
Европын томоохон финансова түбүүдиинь нэгэнь Дублин хотодо суглардаг. Ирланд нь нэгэ хүндэ ноогдохо ДНБ-эй хэмжээгээр дэлхэйн хамагай баян арбан гүрэнэй тоондо ородогшье, энэнь Ирландта ажаллажа буй транснациональна компаниудай налогой инверситэй практикаһаа үүдэлтэй хазайлгалттай холбоотой юм. Стандарт хазагайралгань Ирландын эдэй засагай нарин нягта хэмжэлгэдэ гү, али дэбжүүлгэдэ хэтэрхэй ехэ хазайһан тула Ирландын Түб Банк 2017 онһоо эхилэн хубилгаһан үндэһэнэй ниитэ доходые (ҮНД*) баталһан. ЕХ-до нэгэдэһэнэй дараа засагай газар 1995-2007 оной хоорондо эдэй засагай ургалтые бии болгоһон либерал эдэй засагай политикые бэелүүлһэн ба мүнөө үедэ Кельтын Барай үе гээшэ нэрлэгдэдэг ба дараань Ехэ Рецессиин үеэр болиһон.
Хүгжэһэн улас болохо Ирланд нь элүүрые хамгаалга, эдэй засагай эрхэ сүлөө, хэблэлэй эрхэ сүлөө зэргэ харуулһан баримтаар һайн дүн харуулдаг. Ирланд болбол Европын Холбооной гэшүүн ба Европын Зүблэл ба ЭЗХАХБ-ын байгуулагша гэшүүн мүн. Ирландын засагай газар Дэлхэйн 2-р дайнай үмэнэ сэрэгэй нейтралитетые баримталжа ерэһэн ба НАТО-гой гэшүүн бэшэ, болобошье Эб найрамдалай түлөө Партнёрство, PESCO-ын гэшүүн юм.
Категори:Европын уласууд
Агаарай тээбэри
Агаарай тээбэри хадаа хүн гү, али ашаанай бараан дэлхэйн агаар мандалаар Карманай шугамһаа доошо дэлхэйн гадаргуутай ямар нэгэн хатуу холбооһогүйгөөр тээбэрилхые хэлэнэ. Агаарай тээбэри гэһэн ухагдахуунда ниидэхэ хүлэгэй үйлэшэлгые болон тээбэрилтэдэ харьяалагдаха бүхы хүн, арадай ажахын нэгэжэ, ажал хүдэлмэри болон харьяа һалбаринуудые (газарта байдагшье баһа) хамаруулдаг.
Зүүлтэ
Категори:Тээбэри
Авиетка
Авиетка — хүнгэхэн (1-2 хүнэй һyyxa) багахан хүсэтэй ниидэхэ онгосо.
Зүүлтэ
Категори:Ниидэхэ онгосо
Санкт-Петербургын дасан
Санкт-Петербургын дасан (Гүнзэчойнэй, ) 1909 ондо Санкт-Петербург хотодо байгуулһан дасан юм. Энэ сүмые Агваан Доржиев гэдэг хүн барюулһан болоод Монголын наймадугаар богдо мүнгэ хүрэнгэ гаргажа, ехэхэн сэдьхэл зорюулһан юм байна. Мүн 1914 ондо чин ван Хандадоржо ерэжэ дэмжэлгэ үзүүлбэ. Гэбэш хожом хэлмэгдэлдэ үртэжэ юушье үгы болоһон ажа. 1993 ондо сэргээн Бурхан багша бүтээжэ буян номын ажалаа эхилүүлбэ. Эндэ баһа монголшууд ерэжэ туһалһан ажа. Буряад, хальмаг ламанар ном уншадаг Монголын түүхэтэй ехэ холбоотой иимэ нэгэн сүмэ Санкт-Петербургта буддын шажантан олондо үйлэшэлдэг юм байна.
Категори:Дасангууд Категори:Санкт-Петербург
Агнес Мо
Агнес Мо (Agnez Mo), 1986 оны 7 сарын 1-нд төрсөн) хэмээх тайзны нэрээрээ алдаршсан Агнес Моника Mулдото, (Agnes Monica Muljoto)
Хонин
Хонин (Ovis aries) гэрэй амитан.
Категори:Гэрэй амитад
Алас Дурнын холбооной тойрог
Алас Дурнын холбооной тойрог (ДФО) — Оросой Алас Дурнада ба Зүүн Сибирьтэ оршодог Оросой холбоото уласай холбооной тойрог. Оросой холбоото уласай юрэнхылэгшын зарлигаар 2000 оной 5 һарын 13 байгуулһан.
Алас Дурнын холбооной тойрогой талмайнь 6 952 555 км² боложо, гүрэнэйнгөө 40,6 % болоно (талмайгаараа аһан ехэ холбооной тойрог).
Япон Улас
Япон (, Ниппон, Ниһон), албан ёһоор Япон Улас ( али Ниһон кокү) — Ази (Евразиин) дурна хэһэгтэ Номгон далайн зүүн хэһэгтэ Япон ольтирогто оршохо аралай улас юм.
Алас Дурнын холбооной тойрог
Алас Дурнын холбооной тойрогой можо нютагуудай ехэнхи хуби (Буряад Уласай, Үбэр Байгалай хизаарай, Амур можын ба Еврей автономито можын гадна) далайда гаралгатай байгаад, нэгэ можо нютагынь (Сахалинай можо) Оросой ондоо можо нютагуудтай ба эхэ газартай хуурай газарай хилэгүй байна. Тус холбооной тойрог Монгол Уластай, Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уластай ба Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арадай Уластай хилэлжэ, далайгаар Японтой ба АНУ-тай хилэлнэ.
Япон Улас
Орошол
Япон Дэлхэйн 2-дугаар дайнай дараа зохёоһон Японой Үндэһэн Хуулида үндэһэлэн шүүхэ, гүйсэдхэхэ, хуули тогтоохо эрхэ мэдэлые хэрэгжүүлдэг Үндэһэн Хуулита Хаанта Засагта Улас байгаад Үндэһэн Хуулидань Түрын тэргүүн гэжэ хэн болохые заагаагүй болобошье Япон Уласай арад түмэнэй эб нэгэдэлэй бэлгэ тэмдэг болохо эзэн хааниинь түрын тэргүүн гэжэ хэлэжэ болохо юм.
Япон Улас эдэй засагай шадабхаараа дэлхэйдэ АНУ ба БНХАУ дараа 3-рто ородог, Ехэ Найманай нэгэ гэшүүн улас юм. Азиин сор ганса үндэр хүгжэлтэй орон хэдышье түүхэй эд, хүнэһэн, эршэм хүсэнэй 80-һаа үлүү хубиие хилын саанаһаа асардаг, гадаада худалдаанһаа хамааралтай улас болоно.
Японой хүн зониинь Һонсюү аралаар түбэлэрэн һуудаг япон, Окинава аралда оршон һууха Рюүкюү болон Һоккайдоо (Айнү Мосир), Сахалинһаа гаралтай айнү, орок (уйльта), нивх зэргэ жэжэг үндэһэтэнүүдһээ бүридэнэ. Албан ёһоной хэлэниинь япон хэлэн байгаад рюүкюү хэлэн, айнү хэлэн зэргэ үсөөн ярилсагша бүхы хэлэнүүд оршодог.
Газарзүйн байрлалай хубида газараар хиллэдэг орон байхагүй болоод Япон тэнгисээр Солонгосой хахад арал (БНСУ, БНАСАУ), ОХУ (ОХУнь хадаа Япон тэнгисһээ гадна Агнууриин тэнгисээр хилэ ниилэнхэй байна), Дурнада Хитадай тэнгисээр БНХАУ, Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас (Тайвань) зэргэ уласуудтай хиллэнэ. Тэрэшэлэн үмэнэ этэгээдэдэ байха Огасавара олтирогоор Микронэзи (Умарада Марианай аралнууд) уластай хиллэдэг.
Уласай нэрэ
Албан ёһоной нэрэнь Япон Улас (Дэлхэйн 2-р дайнһаа үмэнэ нэрэнь Японой эзэнтэ гүрэн). Мүн эртэ сагта Ямато гэхэ зэргээр нэрлэгдэжэ байгаа.
Японоор 日本 (албан ёһоор, аман яряанай хэлээр гэжэ дуудагдана, «Наранай үндэһэн/үзүүр/гарбал» гэхэ удхатай) гэжэ нэрлэгдэдэг. Гэхэдээ түүхэн уламжалалһаа үзэбэл Ниппон гэдэг нэрэнь арай эртэ бии болоо. Япон хүнүүд өөр тухайгаа ниһондзин гэжэ хэлэдэг, өөрынгөө хэлэеэ — ниһонго.
Энэхүү нэрэнь анха 645 оной 7-р һарада Солонгосой хахад аралда оршон байһан Когурё болон Пэкче уласуудай элшэдэ хандаһан бэшэгтэ «Бурханай һорболжото Наранай үндэһэн уласай эзэн хаан» гэжэ хэрэглэгдэһэн гэжэ үзэдэг.
Албан ёһоной англи нэршэлынь Japan байгаад JPN гэжэ тобшолно.
Джэпэн (Japan), Жапон (Japon), Япан (Japan), Джапонэ (Giappone), Хапон (Japón), Япония (Япония), Ипүн зэргэ нэрэнүүдынь эртын хитад хэлэн У бүлэгэй үгэһээ үндэһэтэй, Марко Полоор Cipangu гээд бэшэгдэһэн, Европодо түгэгдэһэн байгаа. Мүнөөнэй Шанхай аялгууда Zeppen [zəʔpən] гэжэ дуудагдана. Малай хэлэнэй үгэ Jepang хадаа Хитадай урда зүг эрье шадарай аялгуунуудһаа зээлигдэһэн байгаа, миньнань али нинбо магад, энэ үгэеэ 16-р зуунай Малаккада ошоһон Португалиин далайшад Европода асаржа, Англи хэлэнэй һорболжо бэшэгсоо 1565 ондо Giapan гэжэ бэшэгдэһэн. Харин ханзы үзэг хэрэглэдэг байһан уласуудта тухайн ханз үзэгэй уг хэлэн дэхэ дуудалга болохо Ильбон (일본; 日本), Жибэн (, Rìběn), Нят Бан (日本) зэргээр дуудадаг байна. Монголшуудшье мүн адли нэрэнэйнь удхаар «Наранай Улас, Мандажа байһан наранай орон» гэжэ нэрлэхэнь бии.
Ниислэл
Ниислэл хотонь Тоокёо (Дуудалгадынь ойртуулха үүдэнһээ Токио гэжэ бэшэхэһээ зайлаба)-нь Дэлхэйн хамагай томо хотонуудай нэгэ юм. Эзэн хаанай ордонһоо гадна Уласай Хурал (Парламент), Засагай газар, Дээдэ Шүүхэ зэргэ газарнууд байрлаха туд ороной улас түрэ, эдэй засагай гол түб гэдэг удхаараа яаха аргагүй ниислэл хото мүн болобошье ниислэлынь Тоокёо хото мүн гэхэ хуулиин заалта үгы.
Томохон хотонууд
Япон Уласта ниислэл Тоокёоһоо гадна 2 саяһаа дээшэ хүн зонтой дарааха хотонууд бии.
Түүхэ
Японой нютаг дээрэ оршожо байһан анханай уласынь түүхын һорболжо бэшэгүүдтэ дуридһанаар 701 ондо үндэһэлэгдэһэн Гэнкоо ёоси болобошье эртын уласууд Кинай  (мүнөө Кинки  (Кёото, Оосака, Нара) түбтэй байһан болоод Кантооһоо умара (хойто), Кюүсюү гээд үмэнэдэ (урда) хэһэг Яматода багтадаггүй байгаа.
Түүхын ябасада ойро хүршэ Эмиси, Һаято зэргэ үндэһэтэнүүдые нэгэдхэн газар нютагаа тэлэһээр байһан болоод энэ хугасаада гадаада оронтой хэһэн дайн гэбэл Солонгосой хахад арал болон Юан гүрэнтэй хэһэн хэдэн удаагай дайнһаа хэтэрхэгүй байгаа. Иимээр 1872 ондо мүнөөнэй газар нютагаа нэгэдхэбэ. Дээрэһээнь 20-р зуунай эхин гэхэдэ Тайвань, Солонгосой хахад аралые нэгэдхэжэ, Номгон далайн аралнуудые колонишолжо, тоглооной улас болохо Манжа гүрэн уласаар дамжуулан Хитадай нэгэ хэһэгые захирша эзэрхэг түримхэй (империалис) уласай түрэхые олоһон болоод 1936 ондо уласайнгаа албан ёһоной нэрые Японой эзэнтэ гүрэн болгоһон түүхэтэй. Япон 1945 ондо Дэлхэйн 2-дугаар дайн (Номгон далайн дайн)-да ялагдаһанаар тэрхүү эзэмшэл нютагуудаа ехэнхииень алдажа, АНУ тэргүүтэй Холбоотонуудай удирлагад ороһон юм.
Дайнай дарааха Япон Улас сэргэжүүлхэ үзэлтэн (милитарист) үзэлээһээ татхалзан, 1947 оной 5-дугаар һарын 3-нда хүсэнтэй болоһон Японой Үндэһэн Хуулидаа түрын дээдэ эрхые арад түмэн эдэлнэ гэжэ заажа, Үндэһэн хуулита хаанта засагта арадшалһан улас болоһон билээ. Иимээр 1952 оной 4-дүгээр һарын 28-нда Япон Уластай байгуулха энхэтайбанай гэрээ (Сан-Францискын гэрээ) батлагдаһанаар дахин тусгаар тогтонолоо олоһон юм.
Газарзүй
Япон Улас Һоккайдоо, Һонсюү, Сикокү, Кюүсюү гэһэн 4 томо арал болон Огасавара олтирог, Рюүкюү аралнууд зэргэ жэжэг аралнуудһаа тогтоно. Газар нютагай хэмжээнь ойролсоогоор 378 мянган дүрбэлжэн модо.
Оросой холбоото уластай Курилын аралнууд (үмэнэ хэһэгэй аралнууд), БНХАУ болон Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас Тайваньтай Сенкаку олтирог, БНСУ-тай Такэсима арал зэргэ маргаантай газар нютаг бии. Үмэнэ талаараа Филиппиниин тэнгис, дурна (зүүн) талаараа Номгон далай, үрнэ умара талаараа Япон тэнгис, үрнэ (баруун) талаараа Дурнада Хитадай тэнгис, умара талаараа Агнууриин тэнгисээр хүреэлэгдэнэ.
Японой аралнуудынь Евразиин табсан, Номгон далайн табсан, Филиппиниин тэнгисэй табсан, Умарада Америкын табсангуудай заагта оршохо тула газар хүдлэлтэ ойро ойрохон болохо байгаад дэлхэй дээрэ болодог газар хүдлэлтын хүсэнэй (энергиин) 10-20 хубинь түблэрдэг гэжэ үзэдэг.
Тэрэшэлэн галта уулын эдэбхитэй бүһэ ушарһаа халуун аршаан ехэтэй.
Уур амисхал
Ехэнхи нютагынь дулаан бүһэдэ хамаараха байгаад үмэнэдэ хэһэгэй аралнуудынь халуун, умарада хэһэгынь сэрүүн бүһэдэ хамаардаг.
Үбэлэй уларилда Сибириин ехэ даралтын нүлөөгөөр үрнэ умараһаа ерэхэ һалхин Япон тэнгисэй шииглэг агаарые абшарха тула Япон тэнгис таладаа саһа ехэ унана. Харин Номгон далай таладаа сэлмэг үдэр олошордог.
Япон тэнгис таладаа үбэл саһа ехэ унадаг, 6, 7-р һарада (Окинавада 5, 6-р һара) агаарай ехэ даралтын шугамай нүлөөгөөр борооной уларил боложо, зун, намарай заагаар үмэнэ талаһаа ерэхэ Тайфун зэргын нүлөөгөөр харисангы хура тунадаһа ехэтэй бүһэ нютагай тоодо ороно.
Түрын байгуулал
Түрын дээдэ эрхэ арад түмэнэй гарта байха болоод эзэн хааниинь улас түрын эрхэгүй, зүбхэн арад түмэнэй бэлгэ тэмдэг болоно. Уласай Хуралынь үлүү эрхэ эдлэхэ байгаад түлөөлэгшэдэй танхим болон зүблэхүүдын танхим гэһэн 2 танхимтай. Хуули тогтоохо засаглалһаа гадна Гүйсэдхэхэ засаглал болон Шүүхэнь тусдаа оршохо болобошье шүүхэ засаглалынь харисангы сула байгаад гүйсэдхэхэ засаглалынь хүсэтэй байдагаараа Германитай түһэтэй.
Япон улас 2005 оной 6-дугаар һарын 1-нэй байдалаар 2,374 дүүргэ тосхон (740 дүүргэ, 1,303 хотохон, 331 тосхон) -hоо бүрилдэхэ болоод һүүлэй жэлнүүдтэ хото тосход нэгэдэхэнь олшоржо байна. Тэрэшэлэн ниислэл Тоокёо хотодо тусхай дүүргэүүд (23) бии.
Тэрэшэлэн Япон улас засаг захиргаанай өөрөө ударидаха ёһо бүхы 47 аймагта (, кэн) хубаагдана.
Японой Уласай Хуралда 1955 онһоо хойшо ехэнхидээ Японой Либерал Арадшалһан Нам олонхи боложо засагай газараа бүридүүлжэ байһан болоод энэ хугасаа соо ганса удаа 1993 оной һунгууляар һүрэг хүсэн боложо байна. Мүнөө Коомэйтоо нам (Шударга ёһо нам)-тай эбсэжэ засагай эрхые барижа байгаа болобошье Японой Арадшалһан Нам жэлһээ жэлдэ хүсэрхэгжэжэ, аажамаар 2 намын журамда (систеэмэдэ) шэлжэжэ байна.
Эдэй засаг, ажа үйлэдбэри
Дэлгэрэнгы Японой эдэй засаг сэдэбые үзэгты
Япон улас Дотоодын Ниитэ Бүтээгдэхүүнэй хэмжээгээрээ дэлхэйдэ 2-рто ородог. Мүнгэнэй нэгэжэнь иена (¥, эн, en, ) (юань).
Юрэнхыдээ Байгаалиин баялиг хомоһо болобошье гахюурай (цемеэнтын) түүхэй эд, шэл зэргээр баялиг. Эртэ сагта алтан, мүнгэн, зэд, шулуун нүүрэһэн ехэ хэмжээгээр олборлодог байһан түүхэтэй.
Газарай тоһон, ашагта малтамал зэргые хилын саанаһаа асарлан автомашина, сахилгаан бараан, хубилхы ухаанай бүтээгдэхүүн зэргые үйлдэбэрлэн хилын саана гаргадаг.
Һуурин зон
Оршон үедэ түрэлтэ үсөөржэ, хүн зонниинь хүгшэржэ байгаа үндэһэтэн юм. Ниитэ хүн зонниинь 2007 онһоо багадажа эхилнэ гэжэ үзэжэ байһаншье, али хэдынгээ 2005 онһоо багадажа эхилһэн байна. Энэнь улас даяар 5-н жэл тутамда нэгэ удаа ябагдадаг хүн зоной тоололго һудалгаа -гаар маша тодорхой болоно.
Тэрэшэлэн Саппоро, Сэндай, Тоокёо, Сайтама, Тиба, Кавасаки, Ёкоһама, Нагоя, Кёото, Оосака, Кообэ, Хиросима, Китакюүсюү, Фүкүока зэргэ саяһаа дээшэ хүн зон бүхы хотонуудта хүн зоной түблэрэлтэ ябагдажа байна. Газар нютагайнь 10 хубидань хүн зоной 90 хубинь амидардаг гэһэн тоо баримта байдаг юм байна. Үүнэй нүгөө талада хүдөө орон нютагта хүн зоной һиирэгшэл, хүгшэрэлтэ газар абажа байна.
Дэлхэйн Элүүр Мэндын Байгуулалга (ВОЗ, WHO)-ын һудалгаанһаа үзэбэл жибэншүүдэй дундажа наһалалта эрэгтэйшүүд: 78.4, эмэгтэйшүүд 85.3 (2001 он) гү, али дэлхэйдэ хамагай ута наһалдаг үндэһэтэн юм. Тэрэшэлэн дундажа «элүүр амидарал» гэһэн эрэгтэйшүүд 72.3, эмэгтэйшүүд 77.7 (2001 он) байдагынь мүн лэ дэлхэйдэ тэргүүлэхэ үзүүлэлтэ байна.
Хэлэн яряан
Албан ёһоной болбосоролые япон хэлээр олгодог болобошье Уласай Хуралда айну хэлэн болон окинава аялгуу (рюүкюү хэлэн) хэрэглэхые зүбшөөрһэн байдаг.
Англи хэлые дунда һургуулиһаа эхилжэ заадаг болобошье хүн зоной англи хэлэнэй мэдэлиг юрэнхыдөө һайн бэшэ.
Ямаан
Ямаан (Capra aegagrus hircus) гэрэй амитан.
Япон Улас
Шажан шүтэлгэ
Синтоо, Хитад, Солонгос, Энэдхэгһээ ерэһэн Буддын шажанда дабхар шүтэлэгтэй гэжэ өөһэдөө тодорхойлхо хүн олон тула энэ хоёр шажанай һүзэгтэнүүдэй тоое нэмэбэл 200 сая болодог байна. Тэрэшэлэн католик, протестант зэргэ Христосай шажантанууд байха болобошье хүн зоной 1%-дашье хүрэхэгүй болобошье зула һарын баяр зэргэ Христосай шажанай зан үйлэ үргэн тархаба. Ислам шажан, Жүүдэй шажан шүтэдэг хүн бараг үгы гэхэдэ болоно.
Ямаан
Категори:Гэрэй амитад
Япон Улас
Дэлхэйн үб
Японой нютаг дэбһэгэр дээрэ ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн уг баялигэй жагсаалтада бүрэтхэгдэһэн соёлой дурасхаал 10, байгаалиин дурасхаал 3 бии. Дэлгэрэнгые Японой Дэлхэйн уг баялиг һэдэбһээ үзэнэ үү.
Гадаада холбоос
Категори:Япон Категори:Ехэ Найманай оронууд Категори:Дурна Азиин оронууд Категори:Аралай оронууд Категори:Газар зүй
Усть-Ордын Буряадай Автономито Тойрог
Усть-Ордагай Буряадай тойрог (Усть-Орды́нский Буря́тский автоно́мный о́круг (УОБАО); Усть-Ордын (Усть-Ордагай) Буряадай автономито тойрог), болбол Оросой холбоото уласай тойрог. Ниислэл — Усть-Орда.
Тосхон болон hууринууд
Аса — Асын аймагай түб. Баяндай — Баяндайн аймагай түб. Боохон (Бөө хуһан) — Боохоной аймагай түб. Усть-Орда — Эхирэд-Булагадай аймагай түб.
Еврази
Евраази — дэлхэйн тибэ. Аази болон Эвроп.
Лүндэн
Лүндэн ( < ) гээшэ шажанай дээдэ лама, богдонуудай зарлиг, урид мэдэжэ хэлэлгэ, захиралта.
Категори:Шажан мүргэл
10 һарын 7
Арбадугаар һарын 7 — Григориин литын жэлэй 280-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 281-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 85 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Авторитаризм
Авторитаризм (autoritas — засаг) — засагай гарта гүйсэд орожо, ямаршье эрхэ мэдэлгүйгөөр захирагдаха арадшалһан буса улас түрын дэглэм.
Зүүлтэ
Категори:Улас түрэ
Авроро (крейсер)
Авроро (Аврора) — Балтиин флодой «Диана» янзын крейсер, 1917 ондо октябриин 25 үдэр Үбэлэй ордон хаанай ордон буляан абахада тон ехэ хубисхалай туһа хүргэһэн сэрэгэй пароходой-крейсер
Зүүлтэ
Категори:Октябриин хубисхал
Конго мүрэн
Конго мүрэн — Африка түби газарда оршодог, дэлхэйн хамагай гүн мүрэн болоод 230 метр дабадаг гэжэ хэмжэгдэһэн. Ниитэ уһанай агууламжаараа дэлхэйдэ гурбадугаарта ородог. Конго мүрэнэй ниитэ утань 4700 километр болоод утаараа найманда ородог. Ниитэ шудхалгань 4014500 шоо км болоод секунда бүридэ 23000 шоо метрһээ 75000 шоо метр гү, али дундажаар 41000 шоо метр уһан урдажа ородог. Дэлхэйдэ хэмжээгээрээ хоёрто ородог халуун ороной ой болохо Конгын бүтүү шэрэнги ойн дундаар дайража үнгэрдэг.
Зүүлтэ
Категори:Гол мүрэн