cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Компьютер
I үе (1946—1958) — сахим лаампа
Энэ үеын компьютернууд нүсэр томо хэмжээтэй, удаан, баһа үндэр үртэгтэй байба. Тэдгээрэй гол түлөөлэгшэнь 1946 ондо Преспер Экерт (Presper Eckert), Джон Мохли (John Mauchly) хоёр суглуулһан ENIAC (Electronic Numerical Integrator And Computer) гэһэн анханай электрон тоосоолхо түхеэрэмжэ юм. Энэнь 10-тын тоололой системэдэ ажалладаг компьютер байба. Түүниин сахилгаан хэлхээндэ электрон лаампа (vacuum tube) гэһэн элементые ашаглаһан байгаа. Энэнь агаарыень һоруулжа, вакуумжуулһан шэлэн хорго болоод дотороо электродууд агуулна. Электродууд эсэргүү сэнэглэгдэһэн тохёолдолдо эндэ электроной урасхал үүдэнэ. Энэ урасхалые ударидан гүйдэл хүсэдэлэй үдхэгшэ (amplifier) гү, али логик түлхюурэй (switch) горимдо ажаллажа болодог байна. Ү.х. сул сахилгаан дохёое хүлээн абаад үдхэжэ гаргаха, сахилгаан дохёоной урасхалые агшан зуур хааха/нээхэ боломжотой юм. ENIAC компьютер ойролсоогоор 18 мянган электрон лаампа агуулһан байгаа. Тухайн үеын электрон лаампа хүнэй бамбаалай хуруун шэнээ хэмжээтэй байһан тула ENIAC обор хэмжээ маша томо хэмжээтэй болоһонһоо гадна маша ехэ сахилгаан хэрэглэжэ, маша ехэ халадаг байба. Тиимэһээ абарга томо компьютерые хүргэхын тулада мүн абарга томо хүргүүрүүдые ашагладаг байгаа.
ENIAC-ай дараагаар EDVAC (Electronic Discrete Variable Automatic Computer), UNIVAC (UNIVersal Automatic Computer) гэхэ мэтэ электрон лаампа бүхы компьютернууд бүтээгдэһэн бэлэй. Харин ENIAC-һаа илгаатайнь эдэгээр компьютернууд Фон Нейманай заршамуудые хэрэгжүүлһэн байгаа (2-тын тоололд ажалладаг, програмаа өөртөө хадгалдаг г.м.). Энэ үеын компьютернуудай мэдээсэл болбосоруулха хурдан ойролсоогоор 10-20 килохерц.
II үе (1959—1964) — транзистор
Энэ үеын компьютернуудта транзистор гэһэн хахад дамжуулагша элемент ашаглагдаһан байба. Транзисторынь мүн лэ сахилгаан гүйдэлые үдхэжэ юм уу логик түлхюур мэтээр ажалладаг байна. Гэхыдээ электрон лаампые бодобол үлүү хурдан, үлүү найдабаритай, обор хэмжээ багатай баһа үйлэдбэрилэлэй үртэг хямда байба. Нэгэ транзистор ойролсоогоор 40 электрон лаампые орлохо ажа байгаа.
Транзисторые сахюур г.м. хатуу материалаар хэдэг. Сахюур бол газарай гадаргын ¼ -ые бүридүүлдэг, маша элбэг байдаг элемент юм. Тиимэһээ транзисторые үйлэдбэрилхэ зарадал маша хямда ажа байгаа. Транзисторынь электрон лаампые бодобол сахилгааные үлүү хурдан баһа һайн дамжуулдаг байна. Транзисторынь обор хэмжээгээршье гэһэн электрон лаампаһаа хамаагүй бишыхан болоод түүнтэй харисуулхад бараг лэ халдаггүй гэжэ хэлэжэ болоно.
Иимэ компьютерэй техникын үйлэдбэрилэлдэ транзистор нэбтэрһэнээр тоосоолхо электрон техникын хүгжэлэй шэнэ үе табигдаба.
III үе (1965—1970) — интеграл схемэ
Транзистор хэрэглэхэ болоһониинь компьютерэй техникын хүгжэлдэ гараһан томо дэбжэлтэ байба. Али болохо олон транзистор агуулһан бол компьютерэй хурдан хүсэниинь түды нэмэгдэжэ байба. Гэхыдээ баһа өөрын гэһэн бэрхэшээлые бии болгоһон.
Транзисторой тоо олшорхо туһам сахилгаан хэлхээнэй бүтэсэ улам нарин, хабсарһан боложо байба. Ушарынь маша олон тооной тусдаа транзисторуудые өөр хоорондонь болон бусад электрон эд ангинуудтай холбожо гагнан хэлэхээндэ байралуулха хэрэгтэй болоно. Энэнь зарадал ехэтэй, баһа схемэ алдаатай хэгдэхэ эрһэдэлые нэмэгдүүлжэ байба.
Интеграл схемэ (Integrated Circuit — IC) гү, али микросхемэ хэрэглэхэ болоһоноор дээрэхи бэрхэшээлые дабан туулһан түдыгүй компьютерэй техникын хүгжэлэй шэнэ үеэ эхилүүлһэн гэжэ үзэдэг байна.
Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг
Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг гэжэ олон уласай ниитын хуулида зааһанаар тодорхой хүн арадай бүлэг руу заналхэһэн хабшалта гү, али томо хэмжээнэй хархислал болоод хамагай дээдэ хэмжээнэй гэмтэ хэрэг юм.
Олон уласай гэмтэ хэрэгэй жагсаалтые анха 1945 оной Олон уласай сэрэгэй шүүхын дүрэм болон үүнтэй эжэл Алас дурнын асуудалаархи дүрэмдэ томьёолон тусгаһан болоод ОУСШ-н дүрэмэй 6-р зүйлдэ
Компьютер
III үе (1965—1970) — интеграл схемэ
Иигэжэ маша бага орон зайда маша олон логик элементые суглуулжа шадаһанаар нэгэ элементһээ нүгөө рүү сахилгаан дохёо дамжахад зарсуулха хугасаа эрэс багадхана. Үрэ дүндэнь мэдээжэ компьютерэй тоосоо хэхэ хурдан ехэдхэжэ, нэгэ секундтэ гүйсэдхэхэ үйлэдэлэй тоо нэмэгдэнэ. Мүн шаардагдаха тэжээлэй хэмжээ багадхажа, энергиин алдагдал багадхажа, зардал буурһан байна.
Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг
Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэгтэ доорохи гэмтэ хэрэгүүдые багтааһан байна. Иимэ:
Компьютер
III үе (1965—1970) — интеграл схемэ
Компьютерэй обор хэмжээ эрэс багадхажа жаахан шүүгээнэй эрэмбэтэй болоһон байна.
Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг
Зүүлтэ
Категори:Хүнэй эрхэ
Компьютер
III үе (1965—1970) — интеграл схемэ
ИС анха компьютерэй техникэдэ ашаглагдажа эхилһэнһээ хойшо мүнөөдэрые хүрэтэрхи болон саашадай түүниин хүгжэлэй түлэбые Мурай хуули үзүүлдэг.
Газар зүйн һольбосол
Газар зүйн һольбосол гү, али географиин координадууд  гээшэ шэгнүүрэй линиин уруудам анхаралда абтангүй хадаа геодезиин ба астрономиин һольбосолой тухай юрэнхы ойлгосо юм. Ондоогоор хэлэбэл, газар зүйн һольбосолые тайлбарилха хадаа Дэлхэй бүмбэрсэг юм шэнги гэжэ һанагдадаг. Газар зүйн һольбосол Дэлхэйн гадаргуу дээрэ ямар нэгэ сэгэй байрлалые харуулна. Газар зүйн һольбосол бүмбэрсэг һольбосолой системын гуримай ёһоор баридаг. Ондоо гарагуудташье, тэнгэри огторгой дээрэшье адли һольбосолые хэрэглэдэг.
Челябинскын можо
Челябинскын можо — Оросой холбоото уласай Урда Ураалда байрладаг нютаг можо. Ураалай холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Челябинск хото.
1736 ондо Челябинскта бэхилэлтэ баригдаһан болоод XIX зуунда Транссибириин түмэр зам дайран үнгэрхэ болоһоноор хүн зониинь эрид нэмэгдэһэн байна. 1934 оной 1 һарын 17-нд можын статустай болон зохёон байгуулагдаба.
Газар зүй
Автомашинын үйлэдбэрилгэ, метталургиин үйлэдбэрилгэ хүгжэһэн. Түмэрэй хүдэр, сайр зэргэ ашагта малтамалтай.
Сагай бүһэ
Челябинскын можо Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.
Крымэй татарнуудай сүлэлгэ
Крымэй татарнуудай сүлэлгэ (крымтат. Qırımtatar sürgünligi) — Крым хахад аралай улсын Крымэй татар түмэнэй Узбекистан, Казахстан, ба Таджикистанаар албадан нүүлгэхэ, геноцид шэнги янзатай хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг. 1944 оной 4 һарын 11-да Сталинай зарлигаар татарнуудые нютаг заажа сүлэхэд Зүблэлтэ Холбооной Дунда Азида Крымэй татар хүн зоной 46% үлэсхэлэнгөөр гү, али үбшэнөөр үхэбэ.
Крымэй татарнууд 1944 ондо сүлэгдэжэ, сүлэлгэ 1956 он хүрэтэр үргэлжэлһэн. Крымэй татарнууд апартеид маягай, хуули ёһоной эрхээ хамгаалха боломжогүй нүхэсэлдэ амидарһан. 1979-1989 ондо Крымэй татарнуудые Крымдэ бусажа ошохые хоригложо байгаа. Гэбэшье тэдэ тэмсэһээр, 1980-аад оной эсэсээр Зүблэлтэ Холбоо задархад зориһондоо хүрэжэ шадаһан. Одоо Крымэй татарнууд 300 мянгаар тоологдохо болоһон. Хариншье һаа, 150 мянгань Крымэй гадна амидаржа байна.
Зүүлтэ
Категори:Ородой түүхэ Категори:Хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг
Нагаржунай
Нагаржунай гү, али Лүдүб — II зуун жэлдэ эдэбхитэй байһан Энэдхэгэй Наланда хиидэй бандида, Буддын шажанай гүн ухаантан, 84 махасиддханарай нэгэн мүн. Нагаржунай «хооһон шанар» (шуньята, донбаанид) үзэлые һэргээжэ, мадхьямика («Дунда үзэл») һургуулиие үндэһэлбэ. Зүүн Азиин буддын шажантан Нагаржунайе арбан дүрбэдэхи ехэ багша гэжэ һанадаг.
Намтар
Нагаржунайн амидарал тухай тодорхой намтар үгы байна. Кумараживагай бэшэһэн «Нагаржунай бодисадын намтарта» (龍樹菩薩傳) Нагаржунай Урда Энэдхэгтэ Видарбха гэжэ уласта  брахман бүлэдэ мэндэлһэн байна. Юһэн наһанһаа эхилэн энгын амидаралые орхижо, хиидтэ Буддын һургаалые һураба.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан
Испанишууд
Испанишууд угсаатан, Испани болон тэрэ харьяатай Балеарай, Питиузай ба Канарай аралнуудай диилэнхи арад түмэн. Испании болон аралнуудта — 40 сая хүн үлүү (2013). Баһал Африкада (Испаниин хуушан колони, Марокко, Алжир г.м. — 350 мянган хүн оршом), Латин Америкын уласуудта (500 мянган хүн тухай), Францида (20, мянган хүн тухай) ба Германида (116 мянган хүн тухай) ажаһуудаг. Испани хэлэтэй. Ниитэдэ католик шажантад.
Испаниин эртын хүн зоной байгуулгада Ибериин хахад аралай зүүн-урда хэһэгтэ альмер соёлые ( 3 мянган) үүсхэгшэ ибернүүд шухала үүргые гүйсэдхэгдэбэ. 1-дэхи мянган жэлэй эхин хахадта хахад аралда кельтүүд нүүбэ; урда хэһэгтэ финикиин ( 8 зуун), грек ( 7—6 зуун) ба карфаген (6 зуунһаа хойшо) колонистууд ерэбэ. Карфагенүүдые ромынхидэй түрижэ, уугуул арадта ( 2 зуун — 5 зуун) ехэ нүлөө үзүүлбэ, энэ тоодо, лата хэлые тарааба. 5—6 зуунда свевүүд, вандалнууд, аланууд ба вестготууд хахад аралые эзэмдэжэ, испанишуудай бии бололгодо ехэ үүргые гүйсэдхэгдэбэ. Мавр нэрэтэй арабууд ба бербернүүд 711—718 ондо добтолжо нүлөө үзүүлбэ. Реконкистын (8 — 15 зуунай эсэс) үрэ дүнгөөр Испаниин дэбисхэр газарые нэгэдхэжэ испанишуудай үндэһэтэн бии болобо.
Категори:Испани Категори:Арадууд
Делавэр
Делавэр (Delaware) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дундада Атлантын бүһэдэ Атлантын далайн эрьедэ байрладаг АНУ-ай нэгэ можо улас. Тус можо уласай нэрэ Британиин тайжа, Вирджиниин түрүүшын колониин захирагша Томас Вэст, 3-р барон Де Ла Варрай нэрээр мүнөөнэй Хэнлопен хошууниие анха нэрлэһэнһээ үүдэлтэй.
Танисуулга
Делавэрынь Делмарва хахад аралай зүүн хэһэгтэ, Делавэр булан, Чесапик булангай хоорондо оршохо болон нютаг дэбисхэрээр Род-Айлендын лэ урда һүүлһээ хоёрто ородог. 2007 оной тоосоогоор Делавэрэй хүн зон уласдаа 45-да орожо байһан бол, хүн зоной нягташалаар 6-да орожо байба. Хүн зоной 60 үлүү хубинь Нью-Касл тойрогто амидардаг. Делавэрынь гурбан тойрогто хубаагдана. Тухайлбал: Нью-Касл, Кент, Сассекс,, Урда хоёр тойрогынь хүдөө ажахын тойрогууд бол, хойто хэһэгынь тус можо уласые эрхэтэнэй эрдэмтэд, инженерэй ажаллаха хүсэндэ эзэлхэ хуби болон 1000 хүндэ ногдохо компани, хуби хүндэ олгогдоһон патентын тоогоор хоёрто ороходо нэмэри болоһон. Можо уласай эдэй засаг, үйлэдбэриин хүгжэлэй түүхэнь дэлхэйн хамагай томо химиин үйлэдбэринүүдэй нэгэ болохо Дюпоной гэр бүлын нүлөөлэлтэй ойро холбоотой.
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Брандербург-Прусси
Брандербург-Прусси (Brandenburg-Preußen; Brannenborg-Preußen) болбол 1618 ба 1701 оной хооронд Бранденбургын Гогенцоллернуудай эртын мүнөөнэй хаанта уласай түүх зүйн нэрлэлгэ. Брандебургын Маркграфство дээр байгуулагдаһан, Гогенцоллернуудай гол һалбари нь Пруссиин гүнтэ уласые ударидажа байһан һалбаритай гэрлэжэ, ба түүнэй эрэгтэй лини 1618 ондо үгы бололгын дараа залгамжалаха эрхые хангаһан. Холимог гэрлэлгын ондоо үрэ нь 1614 оной Ксантенэй хэрээнэй дагуу Райнай доодо Клеве, Марк ба Равенсберг гүнлигүүдые ниилүүлгэ байба.
Гушан жэлэй дайн (1618–1648) илангаяа һүйд ехэтэй байба. Һунгагша гурбан удаа тала һолиһон, ба үрэ дүндэ Протестант ба Католик шажантануудай арми газар нютагые хойшоо урагшаа гүйлгэн үнгэржэ, хүнүүдые алажа, шатаажа, эзэлһэн ба эдеэ хоолой нөөсые абаба. Хүн зоной хахадһаа үлүү хубинь алагдажа гү, али шэлжэн һуурижаба. Берлин ба бусад томо хотонууд һандархай юумэндэ хэбтэһэн, ба тэдэнэй һэргээн бодхоолгодо олон арбан жэл үнгэрбэ. 1648 ондо Гушан жэлэй дайниие дууһагаһан Вестфалиин хэрээгээр, Бранденбург Минден ба Хальберштадтые абажа, мүн Холын Померани (1653 ондо ороһон) ба Магдебургын гүнтэ уласда (1680 ондо ороһон) үе залгамжалха эрхые абаһан. Хоёрдохи Хойтын Дайнай үеэр байгуулагдаһан Бромбергын хэрээгээр (1657), һунгагшад Пруссиин гүнтэ уласые Польшын вассалитетһээ сүлөөлэгдэһэн ба ауэнбург-Бытув ба Драхеймые эзэлбэ. Сен-Жермен-ан-Легэй Хэрээ (1679) Бранденбургын Помераниие доодо Одер хүрэтэр үргэдхэһэн.
17-р зуунай хоёрдугаар хахадта Прусси улас Европын улас түрэдэ агуу наадагшадай нэгэ болохо һуури табигдаһан юм. 1653 ондо байнгын арми нэбтэрүүлһэнэй үндэһэн дээр шэнээр бии боложо буй Бранденбург-Пруссиин сэрэгэй потенциал нь Варшава (1656) ба Фербеллин (1675) ба Ехэ Мүльһэнэй Манёвр (1678) зэргэ үргэн мэдээжэ илалтаар тэмдэглэгдэһэн байба. Бранденбург-Прусси мүн флот ба Бранденбургын Алтан Эрье ба Аргендэ Германиин колониудые байгуулһан. "Ехэ Һунгагша" гэгдэдэг Фридрих Вильгельм, нь Брандербург-Пруссиие бүхы Европоһоо Протестант тэрьедэгшэдые ("Exulanten") томо хэмжээнэй нүүн ерэлгэдэ ("Peuplierung") нээһэн, ба илангаяа эхиндэ Потсдамай Зарлигай дагуу Гугенотой нүүн ерэлгые нээһэн. Фридрих Вильгельм мүн Брандербург-Пруссиин засагые централизовалжа, поместиин нүлөөлэлгые бууруулжа эхилһэн.
Түмһэн
Түмһэн гү, али хартаабха гээшэ хүнэһэнэй ногооной нэгэ түрэл болон олон наһата ургамал юм. Хүнүүд эдидэг түмһэниинь түмһэнэй ургамалай газарай хүрьһэн доро ургадаг түмһэн үндэһэн юм. Энэ голдуу боро гү, али ягаабтар хальһатай, доторхи хэһэгынь сагаан, шара үнгэтэй байна. Түмһэн Андын нюрганай, Перу гэһэн үндэрлиг, һэрюун газарһаа гаралтай. Хүн түрэлхитэн 7000 жэлэй үмэнэһөө хүнэһэндэ хэрэглэхээр тарижа ургуулжа байгаа. 1500 оной үедэ Урда Америкэдэ ерэһэн европынхид бусахадаа түмһые абажа ябан Европодо дэлгэрүүлһэн байна. Хүнүүдэй үргэн хэрэглээнэй хүнэһэнэй ногоон болохо хүрэтэр 200 жэл зарсуулһан байна. 1780 онһоо Ирландын фермернүүд түмһые үржэл шэмэ муутай хүрьһэндэшье һайн ургадаг ушарһаа таряалха болобо. Түмһые шанаха, шараха зэргээр болгожо эдинэ.
Түрэлнүүд
Эдэһээ эгээн түгээмэл хэрэглэдэг хүнэһэнэй зорюулалтатай бөөрэнхы хэлбэритэй түмһэн. Энэ сортын түмһэнэй 12 – 16 хуби крахмал гү, али сардуул, С витаминиие агуулдаг. Харин техникын зорюулалтатай түмһэнэй крахмал харисангы ехэ 18 хубиһаа дээшэ агууламжатай байдаг юм.
Хүнэһэнэй зорюулалта бүхы түмһэниинь хүнэй бэедэ онсогой ажа холбогдолтой. Шуһанай даралта бууруулха, ходоодоной шарха үрэбсэл, гэдэһэнэй хүшэлтэ, түлэгдэлэй шарха болон арһанай намар буюу экземые эмшэлхэдэ уламжалалта арадай эмнэлгэдэ үргэн хэрэглэжэ ерэһэн. Энэһээ гадна хартаабха бөөрэнхы хапууста, шара луубанһаа хоёрһоо гурбадахи үлүү калори шанартай байдаг юм.
Таряалга
НҮБ-ын Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгууллага (FAO)-ын мэдэгдэлээр 2011 онд таряалһан ниитэ түмһэнэй хэмжээ 315 сая тонно байна.
Сеута
Сеута (Испани: Ceuta, ; Бербер: Sebta; Араб: سَبْتَة) болбол Африкын эрье шадар байрладаг Испаниин Автономито хото юм.
Түмһэн
Ном зохёол
Категори:Хүнэһэнэй ногоон
Сеута
Испани хэлиинь албан ёһоной хэлэн юм. Дарижа Араб хэлээр хүн зоной 40–50% харилсадаг.
Холбооһон
Категори:Испаниин Автономито хотонууд Категори:Газарай дундада тэнгисэй Испаниин хото ба һуурин Категори:Марокко–Испаниин хилын боомто Категори:Византиин эзэнтэ гүрэнэй һуурин Категори:Африкын боомтын хото Категори:Европын Холбооной тусхай газар нютаг Категори:1995 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:Мароккогиин хилын арсалдаан Категори:Испаниин хилын арсалдаан Категори:Хойто Африка Категори:1415 ондо Португалиин эзэнтэ гүрэндэ байгуулагдаhан Категори:1668 ондо Португалиин эзэнтэ гүрэндэ үгы болоhон Категори:1668 ондо Испаниин эзэнтэ гүрэндэ байгуулагдаhан Категори:1995 ондо Испаниин эзэнтэ гүрэндэ үгы болоhон Категори:Испани дахи Финикиин колони
8 һарын 15
Наймадугаар һарын 15 — Григориин литын жэлэй 227-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 228-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 138 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Свердловскын можо
Свердловскын можо — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Урда Ураалда, Ураалай холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэдэ багтана. Засаг захиргаанай түб — Пермь хото.
Хойто зүгтэ Коми Улас ба Ханты-Манси автономито тойрог, баруун зүгтэ Пермиин хизаар, зүүн зүгтэ Тюмениин можо, урда зүгтэ Курганай, Челябинскын можо ба Башкортостан хилэ нэгэтэй байна.
Газар зүй
Зүүн Европын эгээн захада байрлажа байгад, Дунда ба Хойто Ураал ба Баруун Сибириин тэгшэ газарта байрлана. Баруун захань Ураал нюрууда таарана.
Эгээн үндэр орьёлынь Хойто Ураалай Конжаковский Камень уула (1569 м) ба Денежкин Камень уула (1492 м). Дунда Ураалай ехэнхи хуби уулархаг аад, 300-500 метрын үндэртэй хадын орьёлнууд элдэб байна. Эгээн хойто сэгынь — Яныгхачечахль уула (1023,8 м).
Гол мүрэниинь Тавда ба Тура мүрэн, Чусовой, Уфа, Кама мүрэн. Эгээн томо нуурнуудынь — Пелымский Туман (32,2 км²), Вагильский Туман (31,2 км²). Эгээн томо уһанай хагалбари нуурнуудынь  — Исетское (24 км²), Таватуй (21,2 км²).
Пермиин хизаар, Коми Улас, Ханты-Манси автономито тойрог, Тюмень, Курган, Челябинскын можо болон Башкортостантай хилэлдэг.
Ургамал: шэлбэһэтэ, холимог ой, хэтэ зүүн урда зүгтэ ойто хээрэ бии.
Уларил
Тус нютаг можо үбэлдөө −15-һаа −20 °C хүрэтэр доошо ороно. Зуниинь богонихоншье һаа, жаахан бороо ерэнэ. Зундаа уларилынь 19 °C. Шииг нойтониинь — жэлдэ 500 шахуу мм.
Хүн зон
2010 оной хүн зоной тоололгын дүнгөөр, Свердловскын можын үндэһэтэнэй бүридэл иимэ :
Хүнэһэнэй ногоон
Хүнэһэнэй ногоон гү, али огородой эдеэн гээшэ эдижэ болохо ургамал ба ургамалай хэһэг, мүн жэмэс болон үрые хэлэнэ. Хүнэһэнэй ногоон хүн түрэлхитэн үдэр бүри хэрэглэдэг шухала хоол тэжээл болон олон түрэлэй витамин (аминдэм), минерал бодос агуулдаг тула элүүр мэндэдэ маша һайн нүлөөтэй юм.
Зарим хүнэһэнэй ногоонууд
Категори:Хүнэһэнэй ногоон
Японууд
Дунда зуунһаа ерэһэн нютагуудай илганууд мүнөө тэшэдхэжэ үгы болоно. Гансал Люучюу ольтирогой хүн зон (люучюу яһатан) угсаатанай онсолигые хадагалжа байна. Зэд үеын соёлто Яёй угсаатан Солонгосһоо айну ба малай-полинези яһатадай һуурижаһан Япон ольтирогто нүүжэ ерэһэн дүндэ японууд манай эринэй үмэнэ 1 мянган жэлэй дунда үедэ обогой бүлэгөөр бии болобо. Шэнээр ерэһэн зон уугуул зонтой холихо ябасада уридын хэлэн диилээшье һаа, малай-полинезиин субстратай нүлөө агуулна. IV зуун болотор түрүүшын бүхэяпон улас (Ямато) бии боложо, түби газарай эртын соёлой (Хитад, Солонгос, Энэдхэг) нүлөө абтаһан арад түмэн болобо. Саашада, аласлагдаһан байдал ушар япон үндэһэтэн бусад Азиһаа тусхай Европын феодализмдэ дүтэ замаар хүгжэбэ. XIX зуунда буржуа харилсаа үүсхэбэ. 1867-68 оной Мэйдзи буржуа хубисхалай дараа японууд буржуа үндэһэтэн болобо.
Зүүлтэ
Категори:Япон Категори:Японууд Категори:Арадууд
8 һарын 16
Наймадугаар һарын 16 — Григориин литын жэлэй 228-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 229-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 137 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8 һарын 17
Наймадугаар һарын 17 — Григориин литын жэлэй 229-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 230-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 136 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Алан Тюринг
Алан Мэтисон Тюринг (англ.: Alan Mathison Turing, OBE , FRS , 1912 оной 6 һарын 23 — 1954 оной 6 һарын 7), Британиин математик, криптолог, логик, компьютерэй шэнжэлхэ ухаанай анхадагша. Алгоритм ба тоололго үзэлые Тюрингэй машина гэһэн абстрактна загбараар хэлбэришүүлһэнээр информатикын хүгжэлдэ ехэ хубита нэмэриеэ оруулба. Тюрингын туршалтын болбосоруулгаар алдартай. Информатикын шухала амжалтые үлөөһэн хүнүүдтэ жэл бүри Тоосолхо машинын ассоциациин гардуулдаг Тюрингын шагнал тэрэнэй нэрэмжэтэй байна. Теориин информатика болон хэмэл оюунай һалбарда ехэхэн хубита нэмэр оруулһан ушар тэрэниие «информатикын баабай» гэжэ нэрлэнэ.
Дэлхэйн II дайнай үедэ Алан Тюринг Блетчли-паркта байрлаха криптоанализэй шэглэлээр засагай газарай код болон шифрын һургуулида ажаллажа байгаа. Тэрэ Hut 8 гэхэ бүлэгые ударидажа байһан болон Германиин уһан сэрэгэй флотой мэдээдэ криптоанализ хэхэдэ шэглэгдэжэ байгаа. Тюринг захяанай нюусалалые эбдэхэ хэдэ хэдэн арга зохёоһон болоод энэ дотор Германиин «Энигма» шифраторой нюусые тайлахада ашаглагдажа байһан «Бомба крыптологична» машинада зорюулһан онолой һуури бүтээлшье гэһэн орожо байгаа. 1945 ондо тэрэнэй зохёон бүтээгдэһэн Тюрингын машинань эхин шатын компьютераар, хэсүү тоолохо ба логикын асуудалые шиидбэрилхэ шадаба.
Дайнай һүүлдэ Тюринг Ехэ Британиин физикын үндэһэнэй лабораторида ажаллажа байгаа. Эндэ тэрэ өөрын түһэлые дахажа дэлхэйдэ түрүүшынхиеэ һанаха ойдо хадаглагдаха программатай компьютер ACE бүтээгдэбэ. 1948 ондо эрдэмтэн маань Манчестерэй ехэ һургуулиин дэргэдэхэ Макс Ньюманай тоосоолон бодохо лабораторида нэгдэһэн болоод тэндэ Манчестерэй компьютернүүд бүтээхэдэ туһалхаар оролсоһон ба дараагаар математик биологиин талаар һонирхожо эхилээ.
Тиимэшье, Тюринг 1952 ондо тэрэ үедэ гэмтэ хэрэг байһан гомосексуализмаар англиин сагдаагай баригдажа, ялалагдаһан байгаа. Харин түрмэ шорондо хаагдахын орондо тэрэ кастрировалагдаһан байгаад, хоер оной һүүлдэ цианидтай алимые эдеэд амяа хорлобо.
Наһа бараһанай һүүлдэ 59 ой болохо 2013 оной 12 һарын 24-дэ II Елизавета хатан Крис Грейлинг хуули зүйн сайдай мэдүүлэлээр Тюрингын гомосексуализмын гэмые амнистировалба. Һүүлдэнь гэмгүй гэһэн шиидхэбэри гараад, тэрэнэй нэрые һэргээбэ.
Зүүлтэ
Категори:Британиин эрдэмтэд
Хооһон шанар
Хооһон шанар (шуньята, śūnyatā; пали sunnata; донбаанид ; ; 空; хоосон чанар) гээшэ Бурханай ёһоной Түб үзэлдэхи (мадхьямика) оршолонгой юумэн үзэгдэл , һаба шэмын юртэмсын амидаралай хубисаха ёһон. Хамаг юумэн үнэхөөр бүтээгүй хооһон шанартай болобошье, юртэмсын томьёололоор бүтэдэг гэнэ. Хооһон шанар хадаа огто байхагүй хооһон гэжэ үгэ бэшэ, юумэн бүхэн һаланги буса харилсан шүтэлсэһэн харисангы шанартай оршоно гэһэн һанаае элидхэнэ. Харисангы шанар гэхээр ухабал юумэн үзэгдэл байнга хубисаһан оршоно гэдэгые хүлеэн зүбшөөрһэн удхатай болоно.
Зүүлтэ
Категори:Түб үзэл Категори:Буддын шажан
Белой мүрэн (Камын шудхал)
Белой мүрэн (Ород: Белая, Башкир: Ағиҙел , Татар: Ağıydel , Удмурт: Тӧдьы Кам ) хадаа Оросой Башкортостан Уласта урдадаг мүрэн.
Кама мүрэнэй шудхал болоод, утань 1 430 км.
Уфада урдадаг Уфа голтой шудхан нэгэдэнэ.
Категори:Гол мүрэн Категори:Башкортостан Категори:Татарстан
8 һарын 18
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Поезд
Поезд гү, али галта тэргэ — гээшэ нэгэнһээ олон вагонуудһаа бүридэһэн түмэр замай зүдхүүртэй тээбэриин хэрэгсэл юм. Юрэнхыдөө поездые бүри толгой ба һүүл гэжэ хэһэгтэй. Тэрэнэй гадна, олон түмэр харгынууд дээрэ (тэрэнэй тоодо Оросой түмэр зам дээрэ) поезд бүри ондоо поезднуудһаа илгаахын тула тусхай дугаартай. Тусхай сигналтай вагонгүй зүдхүүрнүүдшье, хүдэлүүр вагонуудшье, тусхай өөрөө хүдэлгэхэ бүрилдэхүүн хэһэгүүдшье (жээшэнь, автомоториса ба дрезинэ) баһа галта тэргэ гэгдэнэ.
Хорото хабдар
Хорото хабдар — ами наһанда аюул ушаруулха хабдар юм. Бүхы эд эрхэтэндэ хабдар бии боложо болоно. Хүнэй бэе махабад маша олон түрэлэй эдһээ тогтохо болоод ямар эдһээ бии болоһонһоо шалтагаалаад хабдар янза бүри байдаг. Хүнэй бэеын али нэгэн хэһэгэй эс хиналтагүй үсэжэ, олшорһоноор хабдар бии болоно. Хорото хабдарые үмэн гэдэг. Хабдарай үедэ эс ямаршье хиналтагүй үржэжэ, хубаагдан хэбэй эсэй орондо гажа эсүүд бии болоно. Эдэ гажа эсүүд хэбэй эсэй үсэлтэ хүгжэлтэдэ шаардалгатай шуһан хангамжа, тэжээлэй бодосые булаалдан тэжээгдэжэ байдаг тула хүн шэгнүүр хурдан алдажа эхилнэ. Хабдарай эс бэеын бусад хэһэгүүдээр тархан, хэбэй эсүүдые гэмтээжэ, шэнэ гажа эсэй ургалтые бии болгодог. Энэ үйлэ ябасые хабдарай үсэрхылэл (метастаза) гэнэ. Хабдарай эс шуһан ба лимфа гү, али тунгалагай урасхалаар дамжан бэеын бусад хэһэгүүдтэ тархадаг.
Категори:Үбшэнүүд
Еврей үндэһэтэн
Еврейшүүд (יְהוּדִים, ISO 259-2: Yehudim, Израиль хэлэлгэ: ) гү, али Еврей арад болбол этношажанай бүлгэм үндэһэтэн, ба түүхэн Израиль ба Иудеягай Израилитууд   ба Ивритуудһаа  гаралтай. Еврейн үндэһэтэнэй хамаа, национальность, ба шажан нь хоорондоо нягта холбоотой, ушариинь Иудаизм нь Еврей арадай үндэһэнэй шажан, болобошье түүнэй сахилга шангаһаа үгы хүрэтэр хубилгадаг.
8 һарын 19
Наймадугаар һарын 19 — Григориин литын жэлэй 231-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 232-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 134 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Мапучёшууд
Мапучёшууд (Mapuche), арад түмэн, Чили хүн зоной диилэнхи хэһэг.
8 һарын 20
Наймадугаар һарын 20 — Григориин литын жэлэй 232-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 233-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 133 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8 һарын 21
Наймадугаар һарын 21 — Григориин литын жэлэй 233-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 234-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 132 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Саскачеван
Саскачеван  — Канадын тала нютагай можонуудай нэгэ болон ниитэ 651 036 км² нютаг дэбисхэртэй, 1 079 958 хүн зонтой (2008 оной тоосоогоор). Хүн зоной ехэнхи можын урда хахадта һуудаг. Эдэ 233 923 можын эгээн томо хото болохо Саскатунда оршон һуудаг бол 194 971 ниислэл Реджайнада оршон һуудаг ажа һэн. Можын нэрэ Саскачеван голой нэрэһээ гаралтай болон энэ голой нэрэ кри хэлэнэй kisiskāciwani-sīpiy гү, али «түргэн урасхалта гол» гэһэн нэрэһээ гаралтай бэлэй.
Холбооһон
Категори:Канада
Люучюу олтирог
Категори:Япон Категори:Номгон далай
Шатадаг занар
Шатадаг занар — органик бодосой (кероген) үндэр агуулга бүхы нарин шэрхэгтэй тунамал шулуулиг юм. Шатадаг занарһаа түүхэй газарай тоһотой адли найрлага бүхы шэнгэн нүүрһэнуһантүрэгшэ гарган абажа болоно. Шатадаг занарынь геологиин нэрэ томьёогой хубида занарһаа өөр шулуулиг болоод, шатадаг занарһаа гарган абаһан тоһониинь газарай тоһонһоо бага зэргэ илгаатай байна. Шатадаг занарынь харисангы үргэн тархалтатай ашагта малтамал богоод томохон ордонууд АНУ, Бразили, БНХАУ, Эстонидэ байдаг. Дэлхэйн шатадаг занарай нөөсэ (газарай тоһондо шэлжүүлһэн нөөсэ) 2.8–3.3 ехэ наяд (2.8–3.3 x 1012) баррель байна.
Шатадаг занарые нэрэжэ (химиин аргаар болбосоруулан) синтетик газарай тоһон, хии гарган абажа болоно. Энэ шэнгэн бүтээгдэхүүниие "шатадаг занарай тоһон", "хии" гэжэ нэрэлнэ. Мүн шатадаг занарые шууд түлишэ болгон хэрэглэжэ (шатаажа) болохоһоо гадна химиин болон барилгын материалай түүхэй эд болгон хэрэглэжэ болоно.
Газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа, үнэ ехээр нэмэгдэжэ бай мүнөө үедэ шатадаг занарынь газарай тоһые оролхо эршэм хүсэнэй эхэ үүдэбэри гэжэ тоосогдожо байгаа болоно.
Холбооһон
Категори:Түлишэ
8 һарын 22
Наймадугаар һарын 22 — Григориин литын жэлэй 234-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 235-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 131 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Люучюу улас
Люучюу Улас, XV—XIX зуун жэлэй хоорондо Люучюу болон Окинава аралда түблэрһэн хаанта засагтай улас юм. Бүрин эрхэтэ улас бэшэ байгаа: Манжын гүрэндэ албан түлөөшье, 1609 онһоо Сацума аймага харьяата байгаа. 1879 ондо Япон эзэнтэ уласай булимтаран нэгэдүүлэгдэжэ Окинава можо болобо.
8 һарын 22
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Люучюу улас
Зүүлтэ
Категори:Японой түүхэ
8 һарын 23
Наймадугаар һарын 23 — Григориин литын жэлэй 235-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 236-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 130 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8 һарын 24
Наймадугаар һарын 24 — Григориин литын жэлэй 236-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 237-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 129 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Баргажан мүрэн
Баргажан гол (Ород: Баргузин ) — Буряад Уласта урдадаг мүрэн, утань 480 км. Тус мүрэниинь Байгал нуурай эгээн гүнзэгы булан болохо Баргажанай буланда шудхажа ороно.
Баргажан мүрэн Дээдэ Ангар мүрэн, Сэлэнгэ мүрэн хоерой һүүлдэ Байгал нуурта шудхан ородог гурбадахи ехэ мүрэн мүн.
Баргажанай хүнды
Категори:Буряад Улас Категори:Гол мүрэн
8 һарын 25
Наймадугаар һарын 25 — Григориин литын жэлэй 237-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 238-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 128 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Дээдэ Ангар мүрэн
Ара Хинган нюрууһаа эхилжэ, Байгал нуурта шудхан ороно.
Ай һабынгаа утань 438 км, талмайнь 21 400 км².
Категори:Буряад Улас Категори:Гол мүрэн
8 һарын 26
Наймадугаар һарын 26 — Григориин литын жэлэй 238-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 239-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 127 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8 һарын 27
Наймадугаар һарын 27 — Григориин литын жэлэй 239-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 240-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 126 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8 һарын 28
Наймадугаар һарын 28 — Григориин литын жэлэй 240-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 241-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 125 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Джорджи
Джорджи (Georgia) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай нэгэ можо улас болоод Америкын хубисхалта дайнаар Британиин ноёрхолдо эсэргүү бодоһон түрүүшын арбан гурбан колониин нэгэ бэлэй. Джорджи эдэ 13 колониһоо эгээн һүүлдэ гү, али 1733 ондол можо улас болон байгуулагдажа байба. 1788 оной 1-р һарын 2-до АНУ-ай Үндэһэн хуулиие баталһан дүрбэдэхи можо улас болоһон. 1861 оной 1-р һарын 21-ндэ Нэгэдэһэн Уласһаа һалан тусгаарлажа, Америкын Холбооной Уласые байгуулалсаһан түрүүшын 7 можо уласай нэгэ болоо. Джорджи 1870 оной 7-р һарын 15-нда гү, али эгээн һүүлдэ Нэгэдэһэн Уласта дахин оробо. Джорджи хүн зоноор уласдаа юһэдүгээртэ ородог ба 2007 оной 7-р һарын 1-нэй байдалаар 9,544,750 оршон һуугшадтай байгаа. Тэрэнэй хүн зоной тооной үдэлтээр 4-тэ, үдэлтын хубяар 9-дэ ородог болоод һүүлшын жэлдэ 1.7 хубяар гү, али 162,447 хүнээр ехэдхэбэ. Джорджиин ниислэл болон эгээн олон хүн зонтой хотонь Атланта хаа юм.
Газарзүйн байра
Ниитэ 153,909 км² нютаг дэбисхэртэй Джорджи АНУ-ай 50 можо улас дотороо 24-дэ ородог. Джорджи хуурай газарай талмайгаар Миссисипи мүрэнһөө зүүн тиишэ оршохо можо уласууд дотороо эгээн томонь болон ниитэ нютаг дэбисхэрээрээ Мичиган, Флорида, Висконсинай дараа 4-дэ ородог.
Холбооһон
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
8 һарын 29
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Анзаhан
Анзаhан — морин мал, трактор зэргээр бархаглажа, газар хахалхада зорюулһан түмэр хошуу бүхы таряалангай хэрэгсэл юм.
Категори:Хүдөө ажахы
Ураал
Ураал — Зүүн Европын ба Баруун Сибириин тэгшэ газарай хоорондо нэмжыдэг Орос уласта байрладаг географиин бүһэ нютаг. Энэ бүһэ нютагай гол хубинь болбол Ураалай уула. Бүһэ нютагай урда хэһэгтэ Каспиин тэнгистэ шудхажа ородог Ураал мүрэнэй һаба газарай нэгэ хэһэг байрлана.
Газар зүй
Ураал Европын ба Азиин уулзабарида байрлаад, эдэ хоёр дэлхэйн түби газарнуудай хилэ мүн. Ураалай «Шулуунай бүһэ» болон хажуугаархи Ураалай шадар нютаг хойто зүгтэ Хойто мүльһэн далайһаа урда зүгтэ Казахстанай хахад сүл газар хүрэтэр үргэлжэлээд, 2500 км зайдай Зүүн Европын ба Баруун Сибириин тэгшэ газарые хубаана.
Уламжалалай ёһоор, Ураалай уулын системэ иигэжэ хубаагдажа байна:
Хубаари
Түүхын ба эдэй засагаай талаар, баруун ба зүүн талада байдаг Ураал саадахи ба Ураал шадархи нютагууд Ураалтай холбоотой байна. Баруун зүгтэ байдаг нютагуудые баһа Ураал шадар нютаг гэжэ нэрэтэй байна (ута Ураал шадар аймаг Ямал-Ненец автономито тойрогто хамаарна). Ураалда, Ураал саадада ба Ураал шадарда Ураалай экономикын бүһэ нютаг бүридэг Башкортостан Улас, Свердловскын, Челябинскын, Курганай, Оренбургын можо, Удмурт Улас ба Пермиин хизаар, Хойто экономикын бүһэ нютаг ородог Коми Уласай ба Архангельскын можын (Ненец автономито тойрог) зүүн аймагууд, болон Баруун Сибириин экономикын бүһэ нютагта ородог Тюмениин можо хамаарна. Газар зүйн талаар, Казахстанай Актюбинскын ба Костанайн можонууд Ураалда тоологдожо болоно. Заримдаа ямаршье аргаар Ураалда хамаатай Оросой холбоото уласай засаг захиргаанай нэгэжые тэмдэглэхын тулада Ехэ Ураалые илгаруулна. Оросой холбоото уласай Ураалай холбооной тойрог (УрФО) Курганай, Свердловскын, Тюмениин ба Челябинскын можонуудһаа, Ханты-Манси ба Ямал-Ненец автономито тойрогһоо бүридэнэ. УрХТ-ой болон Свердловскын можын түб Екатеринбург хотые «Ураалай ниислэл» болон «Дунда Ураалай ниислэл» гэжэ нэрлэнэ.
Нэршэлэй һорболжо
Ород һууришагшадай түрүүшын контактые шэнжэлбэл, «Ураал» гэһэн нэрэ башкир хэлэнһээ гаралтай гэжэ харагдажа байна. Башкир хэлэнэй «Ураал» гэһэн топоним эртын тюрк хэлэнһээ үндэһэтэй, эрт.-тюрк *ör «үндэр, хада» холбоотой магадгүй.
Байгаали
Ураал уула хэдэн үндэр бэшэ шэлэ нюрууһаа бүридэнэ. Эдэ дунда эгээн үндэр болохо 1200—1500 метрһээ үндэр хаданууд Туйл шадар (Народная уула — 1895 м), Хойто (Тельпосиз уула — 1617 м) ба Урда (Ямантау уула — 1640 м) Ураалда байна. Дунда Ураалай шэлэ нюруу маша бага, ехэбшэлэн 600—650 метрһээ үндэр бэшэ байна. Баруун ба зүүн шадар уулархаг газар ба хүбөөнөй таланууд ехэбшэлэн гүн голой хүндыгээр һэтэлэгдэнэ. Ураалай ба шадарай нютагта нуур мүрэн элдэб, Печора ба Ураал мүрэнэй эхин һорболжо байрлана. Мүрэндэ хэдэн зуун хэмэл сүнхэрэг, уһан сангууд байна. Ураалай шэлэ нюруу хуушан (һүүлшын палеозойдо бии болонхой) ба герцинэй эбхүүргэдэ байрлана.
Уларил
Ураалай уларил хадаа юрын уулархаг газарай уларил, шииг нойтон нютаг бүри тэгшэ бэшээр унадаг юм. Баруун Сибириин тэгшэ газар хадаа — эрид таһа түби газарай (континентальна) уларилтай газар; утаригай шэглэлдэ уларилай континентальна шанарынь Баруун Сибириин тэгшэ газарһаа маша бага огсом ехэдэнэ. Баруун Сибириин уулын бүһэ нютагай уларил Баруун Сибириин тэгшэ газарай бага эрид таһа байна.
Ураал саада, шадарай нэгэ бүһэ нютагай дотор байгаалиин нүхэсэл эрид илгаатай байна. Ушар юуб гэхэдэ, Ураал шэлэ нюруу саг уларилай тодхор шэнгеэр байна. Тэдэнэй баруун талада шииг нойтон үлүүгөөр унаад, уларилынь шииглиг, зөөлэн; зүүн талада, ондоогоор хэлэбэл, Ураал саадахи талада шииг нойтон багаар унажа, уларилынь хуурай, түби газарай онсолигтой.
Ара Хинган
Ара Хинган (Станово́й хребе́т, 外興安嶺), Оросой Алас Дурнын зүүн урда хэһэгтэ байрладаг шэлэ нюруу юм. Зүүнһээ баруун тиишэ нэмжыгшэ, 725 км утатай. Агнууриин тэнгис ба Зүлхэ, Амар мүрэндэ хилэлдэг. Эгээн үндэр орьёлынь Скалистый Голец (2 482m) юм.
Ураал
Ургамал
Ургамалай илгаа өөдэ ябахадаа харагдана. Урда Ураалда, жээшэнь, Зигальга шэлэ нюруугай хүбөөн һөөг үбһэндэ хушагдаһан гүбээ жалгатай байгаад, дээшэнь үбһэлиг талмайтай, нарһанай, хуһанай, уляаһанай ойтой. Урда хэһэгтэ, илангаяа зүүн урдада Ураалай хээрэ тала газар байрлана. Хадын ташалан дээгүүр тала нугада 60-80 см үндэрые хүрэдэг гэрэй хошоонгор, балжан гарма сэсэг, табилгана, бэелиг үбһэн, могар будаа ургана. Гол хүнды газар бургаһан, уляаһан болон харгана һөөгтэй.
Ара Хинган
Тус шэлэ нюруу Манжын гүрэн ба Оросой эзэнтэ гүрэнэй хоорондо 1689 ондо баталагдаһан Нэршүүгэй хэрээнэй ёһоор хоёр гүрэнэй хоорондо байгаалиин хилэ болоо һэн. Харин, Оросой эзэнтэ гүрэн Манжын гүрэн Хара тамхинай хоёрдугаар дайн (1856 - 1860 он) байһаниие хэрэглэжэ, 1858 ондо хүсээр Айгунай хэрээе баталажа, Манжын Цинһээ Амар мүрэнһөө хойто газарые буултаар абаад, Ара Хинган манай газар болоһон байна.
Ураал
Малтамал зүйлнүүд
Ураал хадаа элдэб янзын ашагтай малтамалнуудай эрдэни сан юм. Оросой эгээл шухала ашагта малтамалай 55 түрэлһөө 48 түрэлнүүд Ураалда байна. Зүүн Ураалда зэд колчедан хүдэрнүүд (Гайн, Сибайн, Дегтярскын, Кировградай ба Красноуральскын гарадаг газарнууд), скарн-суранзан гүрэй (Гороблагодатскын, Высокогорскын, Магнитогорскын гарадаг газарнууд), титан-суранзан гүрэй (Качканарай, Первоуральскын), оксид никелиин хүдэрнүүд (Орск-Халиловскын гарадаг газарнууд) ба хромидой хүдэрнүүд (Кемпирсайн нюруу), нүүрһэн (Челябинскын нүүрһэнэй бассейн), алтанай (Кочкарай, Берёзовскийн) ба платинын (Исэй) шороон ба үндэһэн ордон. Эндэ эгээн томо боксит (Североуральск) ба асбестын (Баженовское) гарадаг газарнууд байрлана.
Ара Хинган
Зүүлтэ
Категори:Шэлэ нюруу
Ураал
Малтамал зүйлнүүд
Ураалай баруун ташалан ба Ураал шадарай шулуун нүүрһэнэй (Печорын, Кизеловскын нүүрһэнэй бассейн), газар тоһоной ба байгаалиин хиин (Эжэл-Ураалай газар тоһон-хиин аймаг, Оренбургын хии-конденсадай гарадаг газар), калиин дабһан (Дээдэ Камын бассейн). Илангаяа Ураалай «гэрэлтэдэг», үнэтэ, хахад үнэтэ ба гоёл шэмэглэлэй шулуугаараа (маргад, ягаан болор, аквамарин, хаша, родонит, малахит гэхэ мэтэ) алдартай байна.
Уһан зүй
Гол мүрэн Хойто мүльһэн далайн (баруун талада Печоро юа Уса мүрэн, зүүн талада Обь мүрэнэй системын Тобол, Исеть, Тура, Лозьва, Хойто Сосьва) ба Каспиин тэнгисэй (Кама, Чусовой ба Белой; Ураал мүрэн) ай һабада хамаарна. Гол мүрэн ехэбшэлэн саһанай, борооной тээжэлгэтэй.
Эгээн томо нуурнууд Дунда ба Урда Ураалай зүүн ташаланаар байрлана. (Таватуй, Аргази, Увильды, Тургояк гэхэ мэтэ; 136 м хүрэдэг эгээн гүнзэгы нуур хадаа Большое-Щучье нуур). Туйлай Ураалда заахан мүльһэтэлгын нуурнууд, Дунда Ураалда карстын нуурнууд байна.
Зүүлтэ
Категори:Оросой холбоото уласай газар зүй
Кама мүрэн
Кама мүрэн (Ород: река́ Ка́ма, Коми: Ком , Татар: Чулман/Çulman ) - 2,030 км утатай,  507 000 км² ай һабын дэбисхэртэй Оросто урдадаг мүрэн. Ураал нюруугай Дээдэ Камын үндэрлигһөө эхилжэ, урда зүг руу урдажа Пермиие ороод, дунда Эжэл мүрэнэй зүүн зүгһөө шудхана. Дээдэ урадхалда Кама нуур байна. 11 һарын эсэсһээ 4 һара болотор хүлдэдэг.
Камын һабада 73 718 гол горхон байдаг, эдэһээ 94,5 % 10 кмһаа бага гол горход. Шухала зүүн шудхалнууд — Урда Кельтма, Вишера ба Колвой, Чусовой ба Сылва, Белой ба Уфа, Ик, Зай, Шешма, Мензеля; баруун талаһаа — Коса, Обва, Вятка, Тойма, Мёша. Баруун Камын шудхалнууд бүхэ (Коса, Уролка, Кондас, Иньва, Лысьва, Обва) ба зарим зүүн шудхалнууд (Весляна, Лунья, Леман, Урда Кельтма) хадаа хойтоһоо урдадаг талын гол мүрэнүүд. Уулын, хүйтэн ба түргэн гол горход Ураал уулада эхин абаад, зүүн талаһаа Камада шудхан ороно (Вишера, Яйва, Косьва, Чусовой мүрэн ба зарим тэрэнэй шудхалнууд).
Шухала уһанай боомтонууд: Соликамск, Березники, Пермь, Краснокамск, Сарапул, Камбарка, Елабуга, Набережные Челны, Чистополь.
Уһанай хаалтанууд ба уһан сангууд
Кама мүрэндэ уһанай хаалтанууд бии :
Зүүлтэ
Категори:Гол мүрэн Категори:Коми Улас Категори:Пермиин хизаар Категори:Башкортостан Категори:Удмурти Категори:Татарстан
8 һарын 31
Наймадугаар һарын 31 — Григориин литын жэлэй 243-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 244-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 122 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
8 һарын 30
Наймадугаар һарын 30 — Григориин литын жэлэй 242-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 243-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 123 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Каталони
Каталони (Catalunya), (Catalonia) — Испаниин можо. Испани уласай зүүн-хойто захада байдаг можо.
Каталониин оронууд
Каталони 4 орон болодог (Барселона, Таррагона, Льейда, Жирона), тэдэнь 41 тойрогоор даhардаг.
Холбооһон
Категори:Испани
9 һарын 2
Юһэдүгээр һарын 2 — Григориин литын жэлэй 245-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 246-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 120 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Хаан уула
Хаан уула (Хан-Ула) - Хамар дабаанай эгээн шухала орьёлнуудай нэгэ. Захааминай аймагта байрлана. Тус уулын ташаланһаа Үлэнхэ ба Хара мүрэнэй шудхалнууд эхилнэ. 2371,9 м үндэр.
Категори:Уула Категори:Буряад Улас
9 һарын 3
Юһэдүгээр һарын 3 — Григориин литын жэлэй 246-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 247-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 119 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 1
Юһэдүгээр һарын 1 — Григориин литын жэлэй 244-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 245-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 121 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Иллинойс
Иллинойc (Illinois) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай 21-дэхи можо улас юм. Иллинойc хүн зоной хубида эгээн олон тоотой можо уласуудай нэгэ болоод хүн зониинь олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн Дунда баруунай можо улас. АНУ-да хүн зоной тоогоор 5-да ородог. Зүүн хойто хэһэгтэнь Чикаго хото оршохо болоод түб болон баруун хэһэгээрээ жаахан үйлэдбэриин хотонууд болон хүдөө ажахын һалбари хүгжэһэн, урда хэһэгээрынь нүүрһэн, модон, газарай тоһон зэргэ байгаалиин баялигай һалбари хүгжэһэн Иллинойc можо уласай эдэй засаг олон һалбари дээрэ тогтодог. Иллинойcынь тээбэриин шухала түб юм. Тухайлбал Чикагогой боомтонь Иллинойc голоор дамжан Ехэ Нуурнуудай Миссисипи голтой холбожо үгэдэг. Иллинойсые АНУ-ай бэшэл загбар гэжэ үзэхэнь олон. Ассоушиэйтэд Пресс агентлигай тоосоолһоноор хүн зонзүйн 21 хүсэн зүйлээр Иллинойcынь АНУ-ай эгээн дундажа можо улас болохонь тогтоогдобо.
Түүхэ
МЭ 1300-1400 оной үедэ мүнөөнэй урда Иллинойc можо уласта оршожо байһан, 40,000 оршом хүн зонтой байһан Миссисипиин Кахокиа хотонь ерээдүэйн АНУ-ай хэмжээндэ эгээн олон хүн зонтой хото байһан ба 1790-1800 оной үедэл Нью-Йорк хотодо гүйсэгдэбэ. Америкын хубисхалта дайн гараха үедэ Иллинойc хабяар 2,000 үлүү уугуул америка аншад болон үсөөн тооной франциинхи һууришагшад нютаглажа байба.
Америкын һууришагшад 1810-аад оной үедэ Кентукки можо уласһаа хүрэлсэн ерэжэ эхилһэн болоод 1818 ондо можо уласай эрхэтэй болһон. Ерээдүйн метрополис Чикаго 1830-аад оной үедэ Чикаго голой эрье дээрэ байгуулагдаба. Тус хотонь урда Мичиган нуурай эрьеын байгаалиин ганса боомто юм. Түмэр зам гаража ерэжэ, Джон Дир өөрөө хагалагша ган анжис зохёон бүтээһэнээр түб Иллинойсын үржэл шэмтэй тала нютаг дэлхэйн эгээн үрэ үгөөжэтэй, үнэ сэнтэй фермын газар боложо, Германи, Шведэй сагааша фермернүүдэй һонирхолые татаха болоо.
Хойто Иллинойcынь Америкын эрхэтэнэй дайнай үеэр нютагайхи Авраам Линкольн болон Улиссес С. Грант хоёрто томохон дэмжэлгэ үзүүлбэ. 1900 он гэхэдэ хойто хотонууд дахи үйлэдбэриин үдэлтэ болон түб ба урда хэһэгэй нүүрһэний уурхай зэргэнь Зүүн болон Урда Европоһоо сагаашадые татажа, тус можо улас дэлхэйн хоёр дайнай үеэр зэ зэбсэгэй үйлэдбэрилэлэй томохон түб болоо. Урдын хүдөө нютагһаа Чикаго руу сагаашалагша африкын американшууд тус хотын алдартай джаз болон блюз хүгжэмые үүсхэһэн томохон угсаатанай бүлэгые бүридүүлнэ.
Мүн үзэхэ
Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас
Гушан жэлэй дайн
Гушан жэлэй дайн (1618-1648), һабсбургынхи блок (испаниин ба австриин Һабсбургууд, Германиин католик гүнүүд, папын ба Речь Посполитойн дэмжэгдэһэн) ба һабсбургта эсэргүү холбоон (Германиин протестант гүнүүд, Франци, Швеци, Дани; теэд Англи, Һолланд ба Орос уласуудай дэмжэгдэһэн). Һабсбургынхи блок католицизмын туг доро урилдан ажалладаг байһан ба һабсбургта эсэргүү холбоон (илангаяа эхиндээ) — протестантизмын түлөө тулалдаба. Гушан жэлэй дайн олон үедэ хубаагдадаг: чехиин (1618-23) үе - Һабсбургуудта эсэргүү 1618-20 оной Чехиин буһалгаан болон Сагаан Уулын байлдаанда чехүүдэй диилдэлгэ (1620); даниин (1625-29) үедэ һабсбургынхи блогой сэрэг (А. Валленштейнэй, И. Тиллиин тушаал доро) Даниие илажа, данишуудые Германиһаа хөөн гаргаба; швециин (1630-35) үе, швед арми Германида (Густав II Адольфын тушаал доро) булимтаран орожо, Брейтенфельд (1631), Лютцен (1632) илаашье һаа, Нёрдлингендэ (1634) илагдаба; франци-швециин (1635-48) үедэ, Франци дайнда орожо һабсбургта эсэргүү холбооной үлүү байлга тодорхой болобо. Дайнай үрэ дүндэ Һабсбургуудай түсэб үйрэһэн, улас түрын бодолгын ноёрхол Францида ябаһан. 1648 ондо Вестфалиин энхын хэрээгээр дүүргэбэ.
Категори:Дайнууд Категори:Европын түүхэ
9 һарын 4
Юһэдүгээр һарын 4 — Григориин литын жэлэй 247-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 248-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 118 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 5
Юһэдүгээр һарын 5 — Григориин литын жэлэй 248-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 249-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 117 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
9 һарын 6
Юһэдүгээр һарын 6 — Григориин литын жэлэй 249-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 250-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 116 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Яабланай шэлэ нуруу
Яавлины шэлэ нуруу (Яблоновый хребет) хадаа Оросой зүүн хэһэгээр, Үбэр Байгалай хизаараар нэмжыдэг, Монгол Уласай зүүн хойто зүгһөө Байгал нуур хүрэтэр үргэлжэлдэг шэлэ нуруу юм. Сагаан тугалгын ордон баятай уулархаг газарай ойро үсөөн хүн ажаһууна. Ара Хинган нюруугай баруун урда үргэдхэһэн район гэжэ үзэжэ болоно.
Категори:Шэлэ нюруу
Сиань
Сиань (, xī'ān) — Хитад Уласай Шэньси можын засаг захиргаанай түб, 3.9 сая (2010 оной мэдээлэлээр) хүнтэй хото. Шара мүрэнэй шудхал Вэйхэ голой хүндыдэ байрлана.
Баруун-Хойто Хитадай томо ажаүйлэдбэриин түб, шухала тээбэриин уулзабари (Лунхай түмэр замай үртөө, автохаргын уулзабари). Ажаүйлэдбэриин гол һалаанууд: машина бүтээлгэ (станок, хүдөө ажахын болон нэхэмэлэй машина, хүнды тоног түхеэрэмжэ, электротоног түхеэрэмжэ болон тоног түхеэрэмжын детальнууд, автомашина болон тракторнууд), хара түмэрлиг, химиин (үтэгжүүлгэ, пестицид, угаагша бодос, пластмасса гэхэ мэтэ) болон нэхэмэлэй (хүбэн утаһа ээрэхэ, хүбэн ба нооһо нэхэхэ, нэхэмэл, будаха ажаүйлэдбэри; Сианьда Хитадай эгээн томо «Сибэй» нэхэмэлэй үйлэдбэри байрлана) ажаүйлэдбэри. Арһанай, шаажанай бүтээлэй үйлэдбэрилгэ; хүнэһэнэй үйлэдбэринүүд. Хэдэн дулаанай сахилгаан станци.
Түүхэ
Эдэй засагай ба соёлой түбүүд зүүн зүг тиишэ шэлжэһэн ушар дээрэһээ X зуунһаа хойшо хото аажамаар хуушан удхаяа алдаһан байна. XIV тус хото Сиань тойрогой (西安府) засаг захиргаанай түб боложо, тэрэ үеһөө хойшо мүнөөгэй нэрэеэ абтаба. XVII зуун жэлэй һүүл хахадһаа Сиань Шэньси можын засаг захиргаанай түб болонхой. 1936 оной 12 һарын 12-до эндэ Сианиин үйлэ ябадал (西安事變) болобо.
Хитадай арадай сүлөөлхэ арми 1949 оной 5 һарын 20-до Гоминьдангын засагай газарай сэрэгүүдые илажа хотые эзэлбэ.
Хотын архитектура
Сианиин хото түлэблэлтын һууридаа Тангын хотын тогтомол зохёон байгуулалта байна. Уран барилгын дурасхалнууд: Чжунлоу (钟楼, «Хонхын самхаг») болон Гулоу (鼓楼, «Хэнгэргын самхаг») XIV зуунай 3-дабхартай самхагууд. Шэньси можын музей (зоос, керамикын, хүрэлэй, бэшэгтэй хүшөө ба пянзануудай суглуулга). Сианиин хотын захадань Хань уласай Чанъань ниислэл хотын хэрэмэй үлэгдэл, Даяньта (大雁塔, «Ехэ зэрлиг галуунай субрага») болон Сяояньта (小雁塔, «Бага зэрлиг галуунай субрага») субарганууд (707—709), Шуньлин (顺陵) гэһэн Тангын бунхан байна.
Зүүлтэ
Категори:Хитадай хотонууд
Саяан уула
Саяан уула хадаа Монгол Уласай баруун хойто хэһэг болон Урда Сибириин дундуур үргэлжэдэг шэлэ нюруу юм. Зүүн Саяан ба Баруун Саяан гэһэн хоёр хэһэгһээ бүридэнэ. Баруун Саяан зонхилон Тыва Уласт, Зүүн Саяан зонхилон Ахын, Түнхэнэй Хүбсэгэл аймагта оршоно. Эгээн үндэр сэгынь Хүбсэгэл ба Ахын аймагай хилэ дээрэ байдаг Мүнхэ Һарьдаг уула болоод 3491 м үндэртэй. Саяан уулын баруун хэһэгынь Алтай уулын зүүн хэһэгынь эхилдэг сэг болоод, Саяан уулын зүүн хэһэгтэнь Горлог мүрэн ба Байгал нуурай баруун урда үзүүр хүрэтэр 1,000 тухай нэмжынэ.
Зүүлтэ
Категори:Шэлэ нюруу Категори:Буряад Улас Категори:Тыва Улас Категори:Монгол Улас
Аврелий Августин
Амгалан Аврелий Августин (Aurelius Augustinus Hipponensis, 13.11.354, Тагаст, Хойто Африка, Нумиди, — 28.8.430, Һиппон, Хойто Африка), Һиппоной епископ, христосой шажанай теолог, баруун патристикын эгээн шухала түлөөлөгшэ. Манихейство болон скептицизм шүтэхэ үеэр ябаһаншье һаа, 387 ондо хэрээснэг болобо. 395 онһоо Һиппоной епискобой тушаалые абаба. Хэдэхэн асаталганууд Августинай һүнэһэн юртэмсые тодорхойлно: сэдьхэл һанаанай һонор болон догмодо эрмэлзэлгэ, хүгжөөһэн өөрын ухаамсар ба хэтэрһэн шармайлта хүсэлтэй мистицизм. Августинай онтологи, тэрэнэй үнэмлэхы оршодог бурхан тухай һургаал неоплатонизмые дахаашье һаа, Августин хуушан үзэл һанаае шэнээр субъект бэшэ объектһээ, хүнэй ухаан бодолгын элирхы байдалһаа (Декартын үзэл һанаанай һэрэмжэлээд) хаража бодохо туршаба. Августинай һургаалай ёһоор, бурханай оршон байдалые хүмүнэй өөрын ухамсарһаа тодоруулжа болоод, зүйлнүүдэй оршон байдалые иимээр тодоруулжа болохогүй (Кентербериин Ансельмэй бодол шэнги, Томас Аквинатда эсэргүү). Саг гэжэ дурсаха, һанаха, хүлеэхэ һүнэһэнэй кореелят гэһэниинь Августинай психологизмые элирхылнэ. Эртын гүн ухаан нэбтэ гаргаһан хоёр асуудал тухай анхарал Августинай үзэл һанаанай шэнэ зурлаа болоно: хуби хүнэй динамика болон хүн түрэлхитэнэй түүхын динамика. Түрүүшын асуудалда тэрэ «Наманшалал» гэһэн нарай наһанһаан ортодокс христосой шажанда ерэһэн болотор үе тухай лирикын өөрын намтарые зорюулба.
Категори:Латын гүн ухаантад
Эргэнэ гол
Эргэнэ гол (, Аргу́нь), Орос ба Хитад хилэ хүндэлэн урдадаг мүрэн юм. Дээдэ хэһэгынь Хайлар гол (海拉尔河) гэжэ нэрэтэй. Мүрэнэй утань 1,620 км.
Ехэ Хинганай баруун зүгһөө эхин абажа, Үбэр Монголой автономито ороноор урдаһан һүүлдэ, Шилкэ голтой нэгэдэжэ Амар мүрэниие болгоно.
Зүүлтэ
Категори:Гол мүрэн
Хамар дабаан
Хамар дабаан (Хамар-Дабан) хадаа Байгал нуурай урда, зүүн-баруун тиишэ үргэлжэлдэг шэлэ нюруу юм.
Тойм
Эрхүү можо, Буряад Уласай хоорондо хилэ юм. Байгал нуурай эрье болон Хамар дабаанай хоорондо Транссибириин түмэр зам (Зүүн Сибириин түмэр зам, ВСЖД) үргэлжэлдэг мүн.
Хамар дабаан уулын хойто хэһэгынь баян ургамалтай Ара Байгалай эгээн шииглиг бүһэ (шииг нойтониинь 1200 мм тухай), урда хэһэгынь тундрын ургамалтай. Эртын үеһөө хадагалһан шэлбэһэтэ ой модондо уляаһан, хуһан, үндэр уулын хээрэ, тагтар нарһан ба тагтар хуһан харагдажа болоно.
Уулын түб хэһэгтэ 1968 ондо Байгал нуурай уласай байгаалиин биосферын нөөсэ газар бии болоһон.