cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Наполеон Бонапарт
Үүдэлгэ, гаралга болобсорол
Наполеон Бонопарт 1769 оной 8 һарын 15-нда Корсика аралай Ажаччино хотодо Италиин сагааша Карла Бунопартегай хоёрдугаар хүбүүн боложо мэндэлээ. Тэрэ Францида ехэ буунай офицер болон ерэхэдээ нэрэеэ үлүү француулжа Наполеон Бонапарт болгобо. Тэрэнэй аба 16 зуунай үедэ Корсикада ерэһэн сагааша уласай хүбүүн байгаа. Наполеоной эжи Летициа Рамолинонь хүүгэдүүдээ хатуу шанга гараар хүмүүжүүлжэ байнгын сахилга бататай байхые шаардажа байба. Иимэ хүмүүжлээр хүмүүжэһэн Наполеон сэрэг болохо үлүү амар дүхэм болобо. Тэрэ дээрээ 1 ахатай Жосеф 6 дүүтэй Люсьен, Элиза, Луи, Паулина, Каролина, Жером. 1781 ондо Аутунай шажанай һургуулида элһэн орожо франци хэлэниие һуража түгэсһэн. Тэрэнэй багша дурсахадаа Наполеон ехэ зожиг ехэ аялагатай яридаг үүныгээ нээхэ хайхардаггүй хүүгэд, гэхыдээ газар зүй, түүхэ хоёрто дуратай тооной ухаан, геометри хоёрто абьяастай хүбүүн байба. Түүниие тэрэнэй багшань гахайлтай һайн уһан сэрэг болоно гэжээ. Гэбэшье Британиин флот дэлхэйдэ ноёрхожо эхилһэнээр тэрээр уһан сэрэг болохоһоо татгалзажа, Парис ябажа ехэ буунай ангида һуралсан түгэсбэ.
Сэрэгэй мэргэжэл
26 наһандаа генерал болоһон тэрэ Италида Сардини болон Австриин эзэнтэ гүрэн урдаһаа сэрэгэй кампани (1796-97) ударидаба. Энэ сэрэгэй компаниин дүн — Хойто Италида Франциһаа хинаһан Цизальпин Бүгэдэ Найрамдаха Уласай байгуулга. 1798 онда Наполеон Египетда ябалганиие ударидаба. Энэ кампани хоёр зорилготой байгаа: франциин далайн саанахи эзэлүүрии үргэдхэлгэ болон Британиһаа Энэдхэг рүү худалдаа наймаанай харгые шалгажа абалга. <!-- Нельсон сорвал этот план, разгромив франц. флот в битве на Ниле (Абукир) в 1798 г. Бонапарт возвратился во Францию (1799) и примкнул к заговору, в рез-те к-рого была свергнута Директория и распущена Первая республика. Избранный первым консулом на 10 лет, он стал верховным правителем Франции. Послед, четыре года посвятил реорг-ции франц. правовой системы (Наполеона кодекс), адм. управления, церкви и образования. После подписания Люневильского мирного договора (1801) с Австрией и Амьенского (1802) — с Великобританией Франция превратилась в доминирующую силу на Европейском континенте. В 1803 г. Великобритания вновь объявила войну Франции, и Н. начал готовиться к высадке на Британские о-ва. Жестокая казнь (1804) герцога Энгиенского по подозрению в заговоре вызвала осуждение всей Европы. В том же году Н. провозгласил себя императором Франции, создал имп. двор и окружил себя аристократией, ограничив действие либеральных статей прежней рев. конституции. В 1804-05 гг. сформировалась антинаполеоновская коалиция европ. гос-в, и он бросил против нее свои во-оруж. силы. Нанеся поражение австрийцам при Ульме, занял Вену и одержал свою самую блестящую победу над объединенными австр. и рус. войсками при Аус-терлице (1805). Победа Нельсона в мор. сражении у Трафальгара (1805) заставила Н. попытаться победить Великобританию, введя континентальную бло-каду с целью прекратить любую торговлю с Францией и ее союзницами на Европейском континенте. В 1806 г. «Священная Римская империя» была ликвидирована, и Н. упрочил свое господствующее положение в Европе. Трудности, вызванные континентальной блокадой, закончившееся катастрофой вторжение в Россию (1812) и неудачи в Пиренейской войне (1807-14) способствовали закату империи Н. После поражения в Лейпцигском сражении и вступления войск анти-франц. коалиции в Париж, он отрекся от престола (1814). После недолгого пребывания в ссылке на Эльбе Н. возвратился во Францию, однако поражение при Ватерлоо (1815) положило конец его второму правлению, продлившемуся всего лишь «Сто дней». Остаток жизни он провел в ссылке на о. Св. Елены. В 1796 г. Н. женился на Жозефине де Богарнэ, к-рая не смогла подарить ему наследника, и брак кончился разводом. В 1810 г. взял в жены австр. принцессу Марию-Луизу. Их единств, ребенок Жозеф-Франсуа-Шарль, коронованный королем Римским, умер в возрасте 21 года. -->
Холбооһон
Категори:Франциин түүхэ
1812 оной Эсэгэ ороноо хамгаалха дайн
1812 оной Эсэгэ ороноо хамгаалха дайн гээшэ Наполеондо эсэргүү Оросой дайн. Орос-Франци хоорондо эдэй засагай болон уласай түрын бодолгын арсалдаан болоһон, Орос гүрэн Түбиин бүһэлэлгэдэ хабаадалсахаяа арсаһан ушарһаа дайн гараба.
Гол ушар ябадалнууд: 6 һарын 12 - Франциин сэрэгүүд Неман мүрэниие дабан (Эсэгэ ороноо хамгаалха дайнай эхиндэ хүсэнэй тэнсүүри: Франци - 610 шахуу мянган хүн; Орос - 240 шахуу мянган хүн); 8 һарын 4-6 - Смоленскын байлдаан, Орос хүсэнүүдые үгы болгохо урагшагүй Наполеоной туршалга; 8 һарын 8 - Михаил Илларионович Голенищев-Кутузов Оросой гол командовалагша болоно; 8 һарын 26 - Бородиногой байлдаан; 9 һарын - Филидэ сэрэгэй зүблэл, Кутузовой Москвые орхихо шиидхэбэри; Франциин сэрэгүүд Москвые эзэмдэнэ; 9 һарын 2-6 - Москвагай гал түймэр; 9-10 һара - Кутузов Тарутиногой марш-манёвр хэжэ, Москваһаа францишуудые үлдэжэ Хуушан Смоленскын харгыгаар эльгэнэ; партизан дайн болоно; 11 һарын 14-16 - Березиногой байлдаан; 11-12 һара - Франциин сэрэг мүхэнэ; 12 һарын 14 - «Ехэ армиин» үлэгдэл Оросһоо ябуулагдана.
Франциин эзэн хаан I Наполеон Роосие дайлан абажа дарлаха гэһэн ябадал хэһэн юм. 1812 оной 6 һарада Наполеон армитайгаа Россида орожо ерэбэ. Тэрэнэй тактика болбол саашаа холо оронгүйгөөр нэгэ-хоёр шанга тулалдаанай һүүлдэ бүхы Россие гартаа абахаб гэһэн байгаа. Ород зон Армиингаа гэдэргээ сухарин үгэжэ, французуудые нютаг уруугаа холо оруулхалаар булта бодожо юрэнхы дайсанда эсэргүүсэбэ. Тиин 8 һарын 26-най үдэр ород сэрэг Бородино гэжэ газарта зогсожо, француз сэрэгтэй гулалсаба. Энэ тулалсаанай һүүлдэ Наполеон Москвае абаба. Дэмы аюулһаа сэрэгээ зайлуулха гэжэ ородой командовани Москвагаа орхижо ябашаһан байгаа. Удалгүй Наполеон Россидо мирэй дэмы дурадхал оруулба. Хооһон Москвада (хүн зониинь Москвагаа орхёод гарахадаа хоол хүнэһэн ба хубсаһа хунараа хуу абажа гараһан байгаа) үлэдэжэ аргагуй боложо, Наполеон гэдэргээ сухарихадаа, сэрэгүүдээ олонхи хубиинь ородой нютагта хуу алдаад, арай гэжэ үсөөхэн сэрэгтэйгээ хилэ нэбтэрһэн юм.
Зүүлтэ
Категори:Ородой түүхэ Категори:Франциин түүхэ
Людвиг Витгенштайн
Людвиг Йозеф Йоһанн Витгенштайн (Ludwig Josef Johann Wittgenstein), Австриин философ ба ушар ухаантан, аналитик философиин үндэһэлэгшэдэй нэгэн. 1929 онһоо хойшоо Ехэ Британида ажаһуудаг. Бертран Расселэй нүхэр ба шаби. Гол номынь («Ушар ухаан-гүн ухаанай зохёол», 1921; «Ушар ухаанай шэнжэлэлгэ», 1953) «хэлэнэй ушар» тухай тайлбарилжа, хэлэнэй ба «юртэмсын» ушар ухааниие тодорхойлно. Витгенштайнай дахуу, гансал байгаалиин эрдэм ухаанай тодорхой хэлэн ушар ухаатай; ёһо суртахуунай, гоё һайханай, шажан мүргэлэй, метафизикын дүримүүд удхагүй (хэлээр зүбөөр томьёолуулжа болохогүй дээрэһээ). Гүн ухаан гээшэ хэлэниие элирхэйлдэг ажаллалга мүн. Һүүлшын үеын Витгенштайнай гол ойлгосо хадаа «хэлэнэй наадан» (үгэ ба найруулгын хэрэглэхын модельнууд, түрэлхи хэлэнэй анханай дүрсэнүүд).
Импульс
Импульс — бэеын хүдэлөөниинь бэеын масса, хурдаһаа хамаарһан хэмжэгдэхүүн байна. Бэе, масса, хурданай хэмжэгдэхүүниие импульс гэнэ. Һунгадаг механикада импульсые хугасаатай харисангыгаар хүсэнһөө абаһан интегралаар тодорхойлдог:
эндэ
Ньютоной хоёрдугаар хуулиие ашаглабал:
Уламаар импульсынь бэедэ хүсэн үйлэшэлһэнээр бэеын хүсэнэй моментын өөршэлэлтэгөөр тодорхойлогдожо болохо юм. Мүн үйлэшэлжэ бай хүсэн болон массань тогтомол үедэ импульсые дарааха хилбар хэлбэрээр элирхылжэ болохо юм:
Хума
Хума - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Импульс
Категори:Механика
Һара
Һара гү, али Дабаа (тэмдэг: ) дэлхэйн ганса байгаалиин дахуул, наранай аймагай табадахи томо дахуул юм. Дэлхэйн түб һарын түбһөө аласлаха дундажа зай 384,403 км гү, али дэлхэйн диаметрһаа гуша дахин ехэ. Энэгүүр системын массын түб (барицентр) дэлхэйн гадаргаһаа 1,700 км гүндэ гү, али дэлхэйн радиусай дүрбэнэй нэгэ зайда оршоно. Һара дэлхэйе 27.3 үдэр бүри нэгэ тойродог ба Дэлхэй-Һара-Наранай системын үетэ өөршэлэлтүүдэй уламһаа һара дэлхэйһээ олон олон хэлбэритэй (29.5 үдэр бүри үелдэг, үзэгдэхэ орбитын үе) харагдадаг байна.
Һарын диаметр дэлхэйн дүрбэнэй нэгэ оршом бай 3,474 км юм. Тиихэдэнь һарын гадаргын талмайнь дэлхэйн арбанай нэгэ, хуурай газарай дүрбэнэй нэгэтэй гү, али ойролсоогоор АНУ, ОХУ, Канадын ниитэ нютаг дэбисхэртэй тэнсэнэ. Эзлэхүүн дэлхэйн 2 хуби, гадарга дээрэхи татаха хүсэниинь дэлхэйн гадарга дээрэхи татаха хүсэнэй 17 % байдаг ажаа. Һара дээрэ хүмүүн анха 1969 ондо 11-р Апполо газардаһан болоод одоогоор хүмүүнэй ошоһон ганса одон ороной бэетэ юм.
Зүүлтэ
Категори:Наранай аймаг
Марийнууд
Марийнууд ( марийгаар мари, марий, мары, маре, мӓрӹ; хуушан нэрэнь: черемисы, чирмешләр) — Оросой холбоото уласай финн-угор яһатан. Марийшуудай тоо 547 мянган хүн (2010). Марийнууд ехэнхидээ Марий Эл Уласта ажаһууна (хахадһаа ехэ). Ондоо марийшууд Эжэл ба Ураалай можо нютагуудаар тараана.
Марийнуудай гол нютагынь Эжэл ба Ветлуга хоёр мүрэнэй хоорондохи зай юм.
Марий зон гурбан гол бүлэгүүдтэ хубаана: уулынхид (Эжэлэй зүүн баруун эрьедэ, Марий Элэй баруун хубида), талынхид (марий зоной ехэнхи хуби, Эжэл-Вяткын хороондохи газарта ажаһууна), зүүн марийнууд (Эжэлэй талаһаа Башкортостанда ба Ураал руу нүүһэн марий зон) — һүүлшын хоёрые түүхын ба хэлэн аялгуугай нэгэдэлэй ушар талынхи-зүүн марийшууд гэнэ. Марийшууд финн-угор бүлэгэй ураал бүлын марий (талынхи-зүүн марий) ба уулын марий хэлээр дуугарна. Ехэнхидээ үнэн алдарта шажантан. Бөө мүргэл ба монотеизмые тааруулһан Марий уламжалалта шажан мүргэл байдаг.
Гарбал
Эртын түмэр галабта Эжэл-Камын ай һабада ананьино археологиин соёл (МЭҮ VIII—III зуун) бии болобо. Энэ соёлой арад түмэн коми-зырянууд, коми-пермягуудай, удмуртуудай ба марийнуудай үбгэ эсэгэнэр юм. Тус арадуудай бии бололгын үе манай эринэй I мянган жэл юм.
Марийнуудай бии бололгын нютаг хадаа — Сура ба Цивилиин адаг хоорондохи Эжэлэй баруун эрье ба нүгөө тала. Мордваһаа нүлөө абтаһан марийнуудай эсэгэ үбгэнүүд гол талаар ананьино арадай аша гуша юм.
Тус нютаг можоһоо марийнууд зүүн тээшэ Вятка мүрэн хүрэтэр ба урда тээшэ Казанка мүрэн хүрэтэр нүүбэ.
Тоо ба тараалга
Марийнуудай ехэнхи хуби Марий Эл Уласта (290 мянган хүн) ажаһууна. Томо хэһэг Кировой, Доодо Новгородой можодо ажаһууна. Эгээн томо марий диаспора Башкортостан Уласта (103 мянган хүн) байдаг. Мүн марийнууд Татарстанда (18,8 мянган хүн), Удмуртида (8 мянган хүн), Свердловскын можодо (23,8 тмянган хүн) ба Пермиин хизаарта (4,1 мянган хүн), Ханты-Мансиин автономито можодо, Челябинскын ба Томскын можодо ажаһууна. Мүн марийнууд Казахстанда (4 мянган, 2009 он ба 12 мянган, 1989 он), Украинада (4 мянган, 2001 ондо ба 7 мянган, 1989 ондо), Узбекистанда (3 мянган, 1989 ондо) ажаһууна.
Хэлэн
Марий хэлэнүүд ураал хэлэнүүд эй финн-угор һалаагай финн-эжэлэй бүлэгтэ агуулна.
Ном зохёол
Категори:Марийнууд Категори:Марий Эл Категори:Ураалай арадууд Категори:Оросой арадууд Категори:Казахстанай арадууд
Хитад (тодоруулга)
Хитад гэһэн үгэ олон утгатай:
Ньютоной хуулинууд
Хүдэлөөнэй тухай Ньютоной хуулинууд гэжэ һунгадаг механикын үндэһэн болодог физикын 3 хуулиие хэлэнэ. Алибаа бэедэ тодорхой хүсөөр үйлэшэлхэд тухайн бэеын үүдхэхэ хүдэлөөниие тайлбарилдаг. Анха Исаак Ньютон 1687 оной 7 һарын 5-нда хэблүүлһэн Байгаалиин философиин математика заршамууд бүтээлдээ эдэгээр хууляа тайлбарилба.
Нэгэдүгээр хуули
Алибаа бэедэ газаа хүсэн үйлэшэлхэгүй бол тайбан байһан бэе тайбан хэбээрээ, хүдэлөөндэ байһан бэе хүдэлөөндэ хэбээр үлдэнэ. Ньютоной нэгэдүгээр хуули бүтүү системэдэ хүсэнтэй. Ямаршье хүсэн байхагүй системые бүтүү системэ гэнэ.
Хоёрдугаар хуули
m массатай бэедэ F хүсөөр үйлэшэлхэд a хурдадхалые оложо абадаг. (Хүсэн хурдадхал 2 нэгэ шэглэлтэй) Хүсые үйлэшэлһэн хугасаагаарынь үржүүлһэные импульс гэнэ.
Гурбадугаар хуули
Алибаа бэе хоёрдохи бэедэ F хүсөөр үйлэшэлхэд хоёрдохи бэень эхинэй бэедэ -F хүсөөр үйлэшэлнэ. F ба -F хоёр эжэл хэмжээтэй болоод эсэргүү шэглэлтэй.
Зүүлтэ
Категори:Механика
Архимед
Сиракузын Архимед эртэнэй Грекын агуу тоогой ухаанша (математик), бүдэс зүйшэ (физик) , инженер, одон орон һудлааша (астроном) , зохёон бүтээгшэ байгаа. Хэдыгээр тэрэнэй амидаралай талаар бага зүйл мэдэгдэжээ байгаашье тэрээр хамагай томо эрдэмтэдын нэгэ юм. Нэмэжэ хэлэхэд механика болон геометриин һалбарида шухала нээлтэнүүдые хэһэн болоод өөрын саг үеһөө түрүүлһэн машинануудые зохёон бүтээжэ байһан юм. Эртэнэй Римэй түүхэшэд Архимедые хүшэтэй ехээр һайхашаажа байһан харагдадаг болоод тэрэнэй амидарал бүтээлтэй холбогдохо хэдэ хэдэн намтар туурибалые бэшэжэ үлдээһэн Дундада зуунай үеые дабан гаршье хэдэн хубинь сэргэн мандалын үеын эрдэмтэдэд шухала нүлөө үзүүлжэ байһан юм. Архимед боло юртэмсэ дахинай мэдэдэг болоһон гүн ухаан (философи) теоремуудые гаргаһан агуу тоогой ухаанша юм. Үүгээрээ тэрээр бүхэ саг үеын туршадаха агуу тоогой ухааншад түүхэндэ нэрээ үлдээһэн.
Амидрал
Архимед 287 онд Сицилиин Сиракуз гэдэг далайн боомто хотодо түрөө. Византын Грек һудлаашье, түүхэшэ Джон Тезисын бэшэһэнээр тэрээр 75 жэл амидараа. тэрэнэй эсэгэнь одон орон һудлааша Фидиас гэдэг хүн байгаа. Плутархын бэшэһэнээр Архимед Сиракузын захирагша II Херон хаанай хамаатан байһан байна. Архимедын намтарые тэрэнэй найз Греклит нарын тодорхой бэшэһэн байһан болобошье тус бүтээлын зарим хэһэг устажа үгы болоо. Иимһээ тэрээр гэрэлэжэ байһан гү, хүүхэдтэй байһан гү гэдэг асуудал тодорхойгүй байгаа юм. Архимед хүүхэд наһаа Египетын Александри хотодо болобоһорол эзэмшэжэ үнгэрөөһэн байна. Архимедын математикын бүтээлүүдын зарим Александриин номой санай эрхэлэгшэ байһан Иратосфенусдэ зорюулһан захидал хэлбэрээр бэшэгдэһэн байдаг.
Архимед 212 ондо Пуник хоёрдугаар дайнда Римэй генерал Маркус Клаудус Марселисын ударидалаган дооро Римэй сэрэгүүд Сиракузые 2 жэл бүһэлэн байжа эзлэн абаха үедэ тэрээр ами үрэгдэһэн юм. Үүнэй талаар түүнтэй нэгэн саг үедэ амидарша байһан эрдэмтэн Плутарх
гэбэ.
Энэ түүхээр бол Архимед математикын багаж зөөжэ байһан болоод энэнь маша шухала зүйл байһан гэжэ бодоһоной уламһаа түүниие алаһан гэбэ. Архимедын үхэл генерал Марселисые маша ехэ уурлуулһан байна. Архимедын һүүлшын үгэнь "минии сагирагнуудые бүү эбэдэ" гэжэ хэлэһэн байдаг. Латин хэлээр "Noli turbare circulos meos" гэһэн үгэ.
Архимедын бунханд тэрэнэй хамагай хайртай геометриин дүрһэ болохо үндэр болон диаметриинь тэнсүү цилиндрта багтаһан бүмбэрсэг байһан. Архимедиинь цилиндрын гадаргын талбай болон эзлэхүүний 2/3 нь бүмбэлгын гадаргай талбай болон эзлэхүүний 2/3-тай тэнсүү гэдэгые баталһан. 75 ондо гү, али тэрэнэй үхэһэнэй дараа 173 жэлын дараа Римэй уран илтэгэгшэ Цицерон Сиракуз дахи бут һөөгэндэ дарагдаһан тэрэнэй бунхандань ошоһон байдаг. Цицерон бунханиие сэбэрлэжэ, зарим нэгэн гар бэшмэлые уншажа болохоор хэмжээндэ шулуун дээрэ һиилэжэ һэреэгээһэн байдаг. Сериакусын бүслэлтийн талаар Архимедыг үхсэнээс 70 жилийн дараа Полипус Плутарх, Ливая нарын эхые һорболжые үндэһэлэн бэшэһэн байдаг. Тэрэ хотые хамгаалахын тулда Архимедын бүтээһэн дайнай машинуудые ихэд анхааран үзэнхэй.
Тэрэ зүбхэн онолой механик, гидростатик дээрэ ажаллажа байһан тэдыгүй өөрын механикиин теоремые һудлаха арга гэһэн бүтээлдээ математикиин шэнэ теоремые нээхиин тулда механикиин ололтуудые ашиглажа болохые харуулһан.
Архимедиин шураг
Энэхүү шураг доодо түбшэнэй уһаниие дээшэ гаргажа ирдэг механик багаж байһан. Энэхүү багажые зарим эрдэмтэд Архимедын үеэһэ үмэнэ бүрэ 7-р зуунда Ассириин хаан Сеннахериб ашиглажа байһан гэжэ үзэдэг. Энэ шурагые алхам 1 фут оршом болоод нэгэ таладаа уһаниие зүһэхэ 8 эжэл хэмжээнэй шүднүүдтэй болоод эргэхэ хүдэлгөөнөөр уһаниие битүү хоолойдо оруулан зөөбэрлэхэ байдалаар дээшэ гаргаха шадалтай тухайн үедээ түгэһэ бүтээл байлаа. Гэхэдээ энэ шураг татаха хүшэнэй улмаһаа уһаниие асар үндэртэ гаргажа шададаггүй байнхэй.
Шатааха толи (шэл)
Римэйхид Газар дундын тэнгистэ хүширхэгжын гаршье ерэжэ өөрын газар нютагые үргэдхэхэ дайн тулалдаан, эзэлэн түримхэйлэлые хэжэ эхилһэн. Тэдэ газар дээрэ ганса бэшэ, уһан дээрэ хиналтаа тогтоожо өөрын худалдаанай боомтонуудые байгуулхые зорижо байба. Тэрэ үедэ тархай бутархай, хүгжэлын хубида сул дорой, зэрлиг обог аймагууд ганса бэшэ, эртэнэй хүгжэлтэй Грекшүүд хүрэтэр һайтар зохёон байгуулагдаһан сахилга бататай хүширхэг Римэй армиин үмэнэ газар дээршэ уһан дээршэ эһэргүүсэхэ боломжогүйгээ мэдэн үгэ дуугүй буужа үгшье байлаа. Харин Сиракуз хото боло тэдэниие эсэргүүсэн хотоо хамгаалан тулалдаһан юм. Эндэ алдарта Архимед амидарша байлаа. Тэрэ асар олон ониһон техник, дайнай зорюулалтатай түхөөрэмжүүдэдээ найдажа байһан юм. Тэрэ шатааха толи, шулуун дүүгүүр, модон һабар зэргэ бусад олон дайһанай хүлэг онгосуудад хохирол учруулахуйс хүшэтэй техник түхөөрэмжые зохёон бүтээһэн.
тэрэнэй шатааха толинь нарны сасрагуудые бусаан ойлгохдоо нэгэ сэг дээрэ суглуулаха томо диаметр бүхы хүнхэр толи байба. тус толиной тусламжтай үдэрэй сагта дайһанай хүлэг онгосые шатаадаг байнхэй. Энэ толи хэрэм рүү добтлохоор ерэһэн дайһанай онгосые нэн даруй үнһэ болгожо шадана. Энэ байдалаар Римэй хүширхэг армиин эрэлхэг жанжин Марселлиюс наһатай үбгэнэй физикиин хуулие ашиглан хэһэн түхөөрэмжые ялажа шадахгүй байлаа. тус тулалдаанаар "Мэдлэг бол хүч" гэһэн гайхамшигтэ афоризмые баталһан юм. Харин шүнын сагта добтолбол уһан дооро байрлуулһан шулуун дүүгүүрээр онгосые хэмхэ сохижо, уһан дооро байрлуулһан ониһон дэгээгээр дээгүүр ябажа үнгэрһэн онгосые дэгээдэн уһанда жибүүлжэ байһан.
Холбооһон
Категори:Тоогой ухааншад Категори:Бүдэй зүйшэд Категори:Инженерүүд Категори:Одон орон һудлаашад Категори:Зохёон бүтээгшэд
Мозамбик
Мозамбик - Африкийн улас.
Тахэ
Тахэ - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Һунгадаг механика
Һунгадаг механика (энээнэй һалбари болохо Ньютоной механикатай гол түлэб һамууруулдаг) — макро түбшэндэ агаарта хөөржэ бай бэеһээ эхилэн машинай эд анги, мүн замбуулинай бэесэ тухайлбал замбуулинай хүлэг, гараг, одон, юртэмсэнүүд хүдэлөөниие тодорхойлдог физикын онол юм. Энэ хизгаарта (гэрэлэй хурдаһааолон дахин бага) үрэ дүниинь нарибшалал сайтай байдаг ба һунгадаг механикань шэнжэлхэ ухаан болон технологиин хамагай хуушан баһа томо һэдэбүүдэй нэгэ юм.
Механика юрэ буһын үзэгдэлнүүдэй олонхиие шэнжэлхэ ухаанай нээлтэнүүд гарахаһаа бүүр үмэнэ бодито амидарал дээрэ хэрэглэгдэжэ байгаа. Мүнөө үедэ олон шэнэ һалбаринуудта, жэшээнь конденсацилагдаһан ороной физикэ зэргэ һалбаринуудта эршэмтэй шудалгаа үрнэжэ байна.
Механикань объектуудай хүдэлөөн болон тэдэгээртэ үйлэшэлдэг хүсые шудалдаг. Харгалзан үзэдэг хүсэн зүйлнүүдэй дотор: хурдан ба хурдадхал, сула ба хүсэн, момент ба эршэм хүсэн гэхэшэлэн олон зүйл бии. Тэрэшэлэн механикань үешэлһэн хүдэлөөниие шудалдаг, жэшээнь гарагуудай тойрог замай хүдэлөөн, дүүжингэй хэлбэлзэлэл, бодос доторхи долгиной үүдэл зэрэг. Механикын заршамаар ажалладаг түхеэрэмжын тоондо стимул, пружина, гироскоп, араа, хүрдэ, дүүжэн зэргэ багтадаг.
Ньютоной механика
Механикын үндэһые ноён Исаак Ньютон (1643-1727 он) болбосоруулба. Тэрээр хүсэн, хурдадхал болон массын үндэһэн харилсан хамаарлые нээһэн. Ньютон хурдые (v), замые (x), хугасаан дахи замай хамаарлые (t) гэжэ тодорхойлон бэшээ:. Хурдадхал (a) хурдан өөрөө хэшнээн түргэн өөршэлэгдэдэгые тодорхойлон бэшээ. Зогсонги объектые тодорхой хурдатай болотор ябуулхын тулада түүндэ ямар нэгэн (\vec F) хүcээр үйлэшэлхэ хэрэгтэй. Хурдадхалай хэмжээнь объектын массаһаа хамаарха болно. Тэрээр хэшнээн хүндэ тусмаа, түды шэнээн ехэ хүсэн гаргажа зааһан хурдадхалда хүргэнэ. Энэ үедэ объектэй үзүүлжэ бай эсэргүүсэлые инерци гэнэ.
Онолын тайлбар
Бодито байдал дээрэ һунгадаг механикын шудалдаг бэесэнь үргэлжэ тэг бэшэ хэлбэри, хэмжээтэй байдаг (маша жаахан бөөмсэ тухайлбал электрон зэргые квант механикада нарибшалан шудалдаг). Тэг бэшэ хэлбэри хэмжээтэй өөрөөр хэлбэл хэлбэри хэмжээень тоосохогүй байжа болохогүй бэесын хүдэлөөниинь загбар материал сэгэй хүдэлөөнһөө үлүү ярбагтай байдаг. Ушарынь нэмэлтэ сүлөөгэй зэрэгые тоосохо хэрэгтэй болодог. Жэшээлбэл бейсболой бүмбэгэ хүдэлжэ байха үедээ мүн эргэлдэдэг. Гэхэдээ эдэгээр бэесые маша олон жаахан хоорондоо харилсан үйлэшэлэлсэжэ бай материал сэгүүдһээ бүридэһэн материал сэгэй системэ мэтээр ойлгожо болоно. Материал сэгэй системын массын түбые материал сэг мэтэ түһөөлжэ мүн болоно.
Шэлжэлтэ болон түүниин уламжалалнууд
Материал сэгэй шэлжэлтэ болон эсэбэл байрлалгые орон зайда хатуу бэхлэгдэһэн тоололой эхэ О-той харисуулан тодорхойлдог. Ехэбшэлэн тоололой эхэнь координатын системэ дээрэ байрлаһан координатын системые үүндэ ашагладаг. Сэгэй байрлалгые О-һоо сэг хүрэтэрхи r вектороор элирхылдэг. Материал сэгынь тоололой эхэ О-той харисуулхад хүдэлөөнгүй байха албагүй болоод түүниин байрлалга r векторынь һунган абаһан тоололой эхэһээ тооложо эхилһэн хугасаа t-һээ хамаарһан функци байдаг. Айнштайнай харисангын онолһоо үмэнэ (Галилейн харисангы онол гэгдэдэг байһан) хугасаае абсолют нэгэн түрэл гэжэ үзэдэг байһан болоод тухайлбал аливаа хоёр үзэгдэлэй хоорондын үргэлжэлхэ хугасаа бүхы ажаглагшад эжэлхэн гэһэн үг юм. Абсолют хугасааһаа гадна һунгадаг механика дахи орон зайн огторгын шэнжэ шанарые Евклидэй геометригээр тодорхойлдог.
Хурдан
Хурдан гү, али байрлалгын хугасааһаа хамаарһан өөршэлэлтын харисаае байрлалгаһаа хугасаагаар абаһан нэгэдүгээр эрэмбын уламжалалаар элирхылдэг.
Һунгадаг механикада хурдые шууд нэмэжэ, хаһажа болодог. Жэшээлбэл хэрэб нэгэ машина зүүн зүгтэ 60 км/саг хурдатайгаар мүн зүүн зүгтэ 50 км/саг хурдатай ябажа бай өөр нэгэн машиные гүйсэжэ түрүүлхэ үедэ удаан ябажа бай машинын хубида хурдан ябажа бай машинань зүүн зүгтэ 60 − 50 = 10 км/саг хурдатай ябажа бай болоод харин хурдан ябажа бай машинын хубида удаан ябажа бай машинань баруун зүгтэ 10 км/саг хурдатай ябажа байгаа харагдана. Мүн хурданиинь вектор хэмжэгдэхүүн ушар шууд нэмэжэ болодог болоод вектор анализын ёһoop нэмэнэ.
Холбооһон
Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at Cornell University. Also includes an e-book library of classic texts on mechanical design and engineering.
Категори:Физикэ Категори:Механика
Палтога
Палтога — улус зуун тээшэ гурэн Оросой холбоото улас.
Доллар
Доллар — АНУ, Канада, Мексикэ бaһa нэгэ зарим оронуудай мүнгэнэй тэмдэгтэ.
Зүүлтэ
Категори:Мүнгэн тэмдэгтэ
Нигер
Категори:Африка
Банга
Банга («футбольный клуб Банга») — Литваой Гаргждайгай хүл бүмбэгын клуб.
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Умахэ
Умахэ - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Тайган
Тайган (, tàijiàn, кантоноор taai3gaam1), евнух (εὐνοῦχος) — агталуулһан эрэ хүн юм.
Категори:Тайганууд
Монгол хэлэнэй Халха-Буряад-Хальмаг тобшо толи бэшэг
Монгол-Буряад-Хальмаг тобшо толь бэшэг энэ Монгол хэлэнэй Монгол улас дахин Халха, ОХУ-д хэрэглэгдэжэ бай Буряад, Хальмаг аялгуудын бэшэглэлийн зэрэгсүүлэн харисуулhан жагсаалт юм.
Монголшууд Түвэй Азийн харилсан ялгаатай оронуудад тархан суурьшиж, нэгэн бус олон тусгаар улас дотор багтан байгаа тул үсэг бэшэгэйн систем буюу сагаан толгой зарим үг үсгээр ялгаатай дуудагдан, бэшэгдэх болсон ушраас хоорондоо ойлголсоогүй байх ябдал гаргахгүй тулд түгээмэл хэрэглэгддэг үгсийг харьсуулан жишиж байүзүүлэв. Энэ нь Монгол хэлээр хэлэлцэгсэд хил хязгаараар хязгаарлагдсанаш хоорондоо ойлголсох, үндэстэний хэлэ, соёлоо хадгалан хөгжүүлэхэд дэмжлэг болох зорилготой юм.
Ибн Баттута
Мухаммад ибн Абдуллах ибн Мухаммад ат-Танджи (محمد بن عبد الله بن محمد الطنجي), Ибн Баттута  нэрээр мэдэгдэһэн (ابن بطوطة‎‎; 1304 оной 2 һарын 25, Танжер — 1377, Фес) — бербер аялагша, 1304 ондо Морокко уласай Танжер хотодоо түрэһэн. Лалын хуулиие һураһанайнгаа дараа тэрэ аялхаар шиидэһэн байна. 1325 оной 6 һарада гэрээ орхижо ябаһан ба 21 наһатайдаа Мекка руу ябаһан. Энэ аялалынь 16 һара үргэжэлһэн. Гурбан жэл Мороккодо ошоогүй. Тэрэнэй аялал 30 жэл үргэлжэлһэн. Булгарһаа Момбаса хүрэтэр, Тимбуктуһаа Хитад хүрэтэр лалын юртэмсын бүхы оронуудаар аялһан. Мальдивада байхадаа тэрэнэйхи хан хүүхэнтэй гэрлэбэ. «Хотонуудай һонирхолтой юумэн ба аяалалай гайхамшагууд тухай һанагшадта бэлэг» гэһэн номоо бэшээ.
Ибн Баттута Түрэг болон Афганистанай үргэн уудам тала нютагаар аялхадаа тэрэ үеын соёл эргэншэл, худалдаан, сэрэг дайнай холбогдолтой томо хотонуудаар зүгөөр нэгэ дайража үнгэрһэн буса харин тухайн хотын газарзүйн байрлалгые онобшотой тодорхойлһониинь голоор баримжа абажа бэшэһэн ябадал мүн тус хотын нэрын удха ушарые нилээд һайн тусхажа үгэһэн байна. Тэрэ Улаан тэнгисһээ Мекка хүрэтэр аялһан. Мүн тэрэ Арабай эльһэн сүл Иран, Иракаар аялжа байһан. 1330 ондо Ибн Баттута Улаан тэнгисээр дамжан Танзани руу ябаһан. 1332 ондо Ибн Баттута Энэдхэг ябахаар шиидэн найман жэл Энэдхэгтэ байһан. Тигээд һүүлдэнь Хитад руу ябаһан. Ибн Баттута Хитадай уларил дүгнэхэдээ үрэ ашаг муутайшье, алта мүнгэн, таряалан, жэмэсэй нөөсэ үнэхээр баялиг гэжэ бэшэһэн байдаг. Тэрэ 1352 ондо Сахарын сүлые туулаад Африкын эзэнтэ улас болохо Мали руу ошоһон, 1355 ондо өөрын гэр Танжертэ эрьен ерээ һэн. 1355 онһоо хойшо Рихмад амидралаа үнгэрүүлһэн тэрэ 1368 ондо өөдэ болоһон.
Категори:Арабай аялагшад
Уин
Уин - Ород Википеэдийн Үбэр Монголой долоо хоногой үгүүлэл.
Франциин хубисхал
Франциин хубисхал (1789–1799, Révolution française) — Франциин түүхэндэ ниигэм, улас түрын хубилалта боложо, эрид өөршэлэлтүүд хэгдэһэн саг үе юм. Энэ үедэ уридань изагууртан анги, католик шажанай церковь феодалай эрхэ ямба эдэлдэг байһан Франциин түрын бүтэсэдэ эрид өөршэлэлтэ хэгдэжэ, Гэгээрлэйн зуунай эргэншэл болон салашагүй эрхын заршамууд дээрэ үндэһэлһэн хэлбэридэ шэлжэбэ.
Эдэгээр өөршэлэлтэтэй хамта хүшэрхэлэл дэгдэжэ, хаанаа таһалан шүүжэ, саазаар абаашаһан болоод Терророй үе, Европын бусад бүхэ томо гүрэные хамарһан дайнай ябасад асар ехэ шуһан урдажа, хархисалал үйлэдһэн юм. Хубисхалһаа улбаалжа Наполеоной дайн, хоёр удаагай хаанта засаглалай һэргэлтэ, хоёр удаагай хубисхал дэгдэһэн болоод энэ бүхынэй дүндэ Франци оршон үеын хэлбэрээ оложо түлэбшэһэн бэлэй.
Дараашын зуунда Франци бүгэдэ найрамдаха засаглал, үндэһэн хуулида хаанта засаглалай хэлбэри болон хоёр өөр эзэнтэ уласай засаглалые хэлбэриие абажа байгаа.
Холбооһон
Категори:Франциин түүхэ Категори:Хубисхалнууд
Марокко
Марокко, албан ёһоор Мароккогой Хаанта Улас, Хойто Африкын Магриб бүһэ нютагай хамагай баруун хойто зүгэй улас юм.
Зүүлтэ
Категори:1956 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг Категори:1956 ондо Мароккодо байгуулагдаhан Категори:1956 ондо Африкада байгуулагдаhан Категори:Африкын улас Категори:Хойто Африкын улас Категори:Магрибай улас Категори:Сахарын улас Категори:Африкын Холбооной гэшүүн улас Категори:Арабай Лигын гэшүүн улас Категори:Араб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг Категори:Франци хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг Категори:Ехэ НАТО-гой гэшүүн бэшэ союзник Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд
ЦСКА (хүлбүмбэгын баг, Москва)
ЦСКА Москва (ород «Профессиональный футбольный клуб ЦСКА») — Ородой Москвагай хүл бүмбэгын клуб.
Холбооһон
Категори:Ородой хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Паневежис (хүл бүмбэгын баг)
Паневежис («футбольный клуб Паневежис») — Литваой Паневежисгай хүл бүмбэгын клуб.
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас
Тайвань Жүнхуа Мингүо), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас Тайвань аралда байрладаг зүүн Азиин бүрин эрхэтэ буса болоод тусгаар тогтониһон орон юм. Энэ улас Тайвань гү, али Хитадай Тайбэй (中華臺北, Chinese Taipei) гэжэ нэрлэгдэхэ ябадал олон.
Зүүлтэ
Категори:Ази
Монгол Википеэди
Монгол Википеэди (монг.: Монгол Википедиа) – монгол хэлэнэй сүлөөтэ нэбтэрхы толи. 2012 оной 09-р hарын 15 8000 Монгол хэлэний өгүүллүүд.
Ород Википеэди
Ород Википеэди (ород: Русская Википедия) – ород хэлэнэй нэбтэрхы толи бэшэгынь сүлөөтэ агуулгатай, Creative Commons Attribution-Share Alike лицензитэй бидэнэй сайн дүрын оролсоотойгоор баяшадаг нэбтэрхэй толи юм.
Мощёная
Мощёная — улас зуун тээшэ гурэн Украина.
Категори:Украина
Донор
Донор — үбшэн хүндэ тарюулхын тула өөрынгөө бэеын шуһа, эрхэтэн, һалай гэхэ мэтые үгэдаг хүн.
Зүүлтэ
Категори:Анагааха ухаан
Янка Купала
Янка Купала (07.06.1882 - 28.06.1942 Беларусь)
Доминион
Доминион — 1907—1948 оной хоорондо Британиин эзэнтэ гүрэнэй өөһэдөө засаха эрхэтэй, бэе даанги шахуу газарнууд: Австрали, Канада, Ньюфаундленд, Шэнэ Зеланд, Урда Африкын Холбоо.
Зүүлтэ
Категори:Британиин түүхэ
Мордови Улас
Мордоов Республика (Респу́блика Мордо́вия; Мордовия Республиксь, Mordoviya Respubliks’; Мордовия Республикась, Mordoviya Respublikas’) — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл — Сараанск.
Ритеряй
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Мордови Улас
Категори:Мордоов Республика
Черногори
Черногори ( черн. Црна Гора / Crna Gora) — Европын болон Евразиин улас ба орон. Ниислэл хотонь Цетине. Хүн зон 626 000 хүн, газар нютаг хэмжээ 13 812 км².
Уласууд
Категори:2006 ондо Черногоридо байгуулагдаhан Категори:Балканай уласууд Категори:Европын уласууд Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд Категори:Серб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд Категори:Зүүн Урда Европын уласууд Категори:Урда Европын уласууд Категори:2006 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
Афганистан
Албан еһоной хэлэнүүд — пашту ба дари. Диилэнхи шажан — лалын шажан. 34 можодо (ولایت‎, вилаят) хубаагдана. Ниислэл хото — Кабул. Түрын тэригүүн — юрэнхылэгшэ.
Афганистан хадаа уулархаг орон мүн. Зүүн-хойто зүгһөө баруун-урда зүг хүрэтэр Гиндукуш уула (Афганистан соо 6729 м үндэрые хүрэнэ) үргэлжэлнэ, хойто ба урда зүгтэнь — тэгшэ ба хадалиг газар. Хуурай, түби газарай уларилтай. Тэгшэ газарта 1 һарын дундажа температура 0-һээ 8 градус хүрэтэр найгалзаад, үндэр уулада -20°C хүрэнэ. Зундаа 7 һарын дундажа температура тус тусда 24-һөө 32°C, 0-һээ 10°C хүрэнэ. Жэлдээ 200-400 мм шииг нойтотой, уулын газартань 800 мм бороотой. Гол мүрэнүүд - Амударья, Мургаб, Герируд, Гильменд, Кабул. Сүлэй ба хахад-сүлэй ургамал диилэнэ.
Зүүлтэ
Категори:Аази Категори:Далайда гаралгагүй уласууд
Һалай
Һалай, спермэ, үрэ, эйякулят гээшэ бэлгын харисаа дунда хүн, амитадай эрэнүүдэй дуһаадаг няалданги, бортогор, хубирамтагай, һүн сагаан шэнгэн. Сперматозоид ба һалайн шэнгэнһээ бүридэдэг. Һалай болбол уураг (фермент, нуклеопротеид), липид, нүүрһэн уһан, витамин, простагландин, натриин, калиин, кальциин дабһан гэхэ мэтэ органик ба органик буса бодосһоо бүридэнги байдаг.
Зүүлтэ
Категори:Бэлгын харисаа
Якуб Колас
Якуб Колас (03.11.1882 - 13.08.1956 Беларусь)
Дотаци
Дотаци —
Сократ
Сократ (MЭҮ 470 — 399) бол эртын Грециин гүн ухаантан.
Холбооһон
Категори:Эртын Грециин гүн ухаантад
Мансинууд
Мансинууд (хуушан нэрэнь: вогулнууд) гээшэ Ханты-Манси автономито тойрогто ажаһуудаг арад түмэнээр, нэгэ хубинь Тюмениин можодо болон Оросой гадаада баһа ажаһууна. Мансинууд финн-угор хэлэнүүдэй бүлэгтэ агуулдаг кирилл үзэгээр бэшэдэг манси хэлээр дуугараад, ород хэлые мүн хэрэглэнэ.
Австри-Унгар
Австри-Унгар, албан ёһоор Австри-Унгарай хаанта засаг (Österreich-Ungarische Monarchie) гээшэ 1867 онһоо 1918 он хүрэтэр байһан Австриин эзэнтэ гүрэнэй (албан ёһоор Райхстагта түлөөлэгдэһэн хаанта уласууд ба газарнууд (Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder) ) болон Унгар хаанта уласай (албан ёһоор Гэгээн Стефанай унгар титимэй газарнууд (Die Länder der heiligen ungarischen Stephanskrone) ) үндэһэн хуулита хуби хүнэй холбоо (нюурай уни) юм. Тус холбоо 1867 оной Австри-Унгарай зүбшэлсэлгын үрэ дүн байгаад, 1867 оной 3 һарыни 30-да бии болобо. Австри-Унгар хоёр хаанта уласуудһаа (Австри ба Унгар) болон нэгэ автономито нютагһаа (1868 ондо Хорват-Унгар тэгшэдхэлэй үрэ дүндэ бии болоһон Унгарта багтаһан Хорвати-Славони) бүридэһэн. Һабсбургтан обогой засаглагдажа, Һабсбург эзэнтэ уласай һүүлшын шата мүн. 1867 оной шэнэшлэлэй һүүлдэ, Австриин болон Унгарай уласууд тэгшэ болоо. Гадаада хэрэгүүд болон сэрэгэй хүсэн нэгэдэһэн хиналта байгаашье һаа, улас гүрэнэй ондоо эмхи зургаанууд бүхы хоёр уласта амяараа байгаа.
Мансинууд
Нэрэ
Эндоэтноним (уугуул нэрэ) манси гэжэ хүн удхатай болоод протофинно-угор *mańćɜ «эрэ хүн, хүн» гэһэн үгэһөө гаралтай ба ондоо угор хэлэнүүдтэ адли үгэтэй: ханты маньть (mańt́) (В), моньть (mońt́) (И), мась (maś) (О), мүн magyar гэһэн унгарнуудай уугуул нэрэ. Манси хэлэнэй аялгуунуудта олон маягтай юм: сосьвын маньси (mańśi), пелымэй ма̄ньсь (māńś), доодо кондын мӧ̄ньсь (mɔ̄̈ńś), тавдын мӓньцӣ (mäńćī), доодо лозьвын ма̊ньсь (måńś).
Австри-Унгар
Эзэн хаашуул
Австри-Унгарын эзэнтэ гүрэндэ Австриин эзэн хаан мүн Унгарай хаан байһан юм. 1867 онһоо 1918 он хүрэтэр, Һабсбург обог удамай хоёр хашуул байгааː
Татарстан
Бүгэдэ Найрамдаха Татарстан Улас (Татарстан Республикасы, Tatarstan Respublikası; Респу́блика Татарстан) — Оросой холбоото уласай улас, нютаг можо. Ниислэл — Казань. Эжэл шадар холбооной тойрог, Эжэл шадар эдэй засагай тойрогто багтана.
Дэбисхэр нютагай талмайнь - 68,000 км2. 2010 ондо 3 786 488 хүн зонтой гэжэ тоологдоһониинь Оросой мүнөөнэй холбооной 83 нэгэжэһээ наймадугаарта, 21 уласуудһаа хоёрдохи олон (Башкортостанай һүүлдэ) хүн зонтойнь гэжэ үзэгдэнэ. Хүн зоной 53% (2 012 571) татар, 39.7% ород. Ород хэлэнһээ гадна татар хэлэн албан ёһоной эрхэтэй.
Зүблэлтэ холбоото уласай үедэ Зүблэлтэ Социалис Автономито Уласай статустай байһан болон Оросой холбооной улас байгуулагдахада улас болобо. Татарстан 1992 ондо тусгаар амяарлан тогтоһониие зарлаһаншье һаа, 1994 ондо тэрэнһээн татагалзаһан.
Газар зүй
Зүүн Европын тэгшэ газарай түб хэһэгтэ Москваһаа зүүн зүгтэ 800 шахуу км зайда Ураалай нюруугай баруун тиишэ нилээд зайда аласлажа Татарстан байрладаг. Нютагай зүүн хойноһоо баруун урагша Кама мүрэн (Чулман) шудхан урдажа нютагай баруун урда үзүүртэ Эжэл мүрэндэ (Идел) шудхана.
Эгээн үндэр сэг хадаа далайн нюруугай дээшэ 321,7 м үндэртэй Чатыр-Тау хада. Хойноһоо урагша эгээн утадаа 290 км, Зүүнһээ баруун тээшэ эгээн утадаа 460 км юм.
Уларил
Һэрюун түби газарай уларилтай, дулаан зунтай ба дунда зэргын хүйтэн үбэлтэй. Эгээн дуулан һарань - 6 һара (+18…+20 °C), эгээн хүйтэн — 1 һара (−13…−14 °C). Үнэмлэхы (абсолютна) эгээн бага температура −44…−48 °C (1942 ондо Казаньда −46,8 °C хүрөө). Эгээн ехэ температура +37…+42 °C хүрэнэ.
Дундажаар 460-һаа 520 мм хүрэтэр шииг нойтон унадаг. Ургамал ургаха уларил 170 оршом хоног.
Ашагта малтамал
Газарай тоһоор баян, нүхэгдэхэ газарай тоһон 800 сая тонно; түлэблэһэн нөөсын хэмжээнь 1 тэрбум тонно хэтэрнэ.
Сагай бүһэ
Татарстан Москвагай сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +3:00 шэлжэлтэтэй. Оросто MSK гэжэ тэмдэглэгдэнэ.
Зүүлтэ
Категори:Татарстан
Гершевич, Матвей Матвеевич
Гершевич Матвей Матвеевич — Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ.
1948 оной февралиин 28-да түрөө.
Баргажанай аймагай Улан нютаг гаралтай.
1970 ондо Свердловскын юристын институт «хуули ёһо» гэһэн мэргэжэлээр дүүргэһэн.
1970 онһоо Хяагтын аймагай прокуратурын мүрдэгшэ.
1973 онһоо 1974 он болотор сэрэгэй алба татаа.
1974 онһоо Буряадай АССР-эй прокуратурын мүрдэлгын таһагай прокурор.
1975 онһоо Түнхэнэй аймагай прокурор.
1979 онһоо 1987 он болотор Буряад Республикын прокуратурын юрэнхы хиналтын таһагай дарга.
1987 онһоо 1992 он болотор республикын прокуророй орлогшо – мүрдэлгын захиргаанай дарга.
1992 онһоо 2007 он болотор Буряад Республикын прокуророй нэгэдэхи орлогшо.
Албан ажалдаа һайн ажаллаһанай түлөө М.М. Гершевич шагнагдаа гэбэл:
СССР-эй, РСФСР-эй, Россиин Федерациин ба Буряад Республикын Прокурорнуудай магтаалда нэгэтэ бэшэ хүртэһэн.
Хүндэтэ нэрэ зэргэнүүд олгогдоо:
2007 оной декабрь һарада Баргажанай аймагай дэбисхэртэ ородог 30 дугаар һунгуулиин нэгэ мандадтай тойрогоор Буряад Республикын Арадай Хуралай IV зарлалай депутатаар һунгагдаа.
Буряад Республикын Арадай Хуралай IV зарлалай I сесси дээрэ Буряад Республикын Арадай Хуралай Түрүүлэгшээр һунгагдаа.
Европын Парламент
Европын Парламент (Европарла́мент, ЕП) — болбол Европын Холбооной хуули тогтоохо гурбан һалбариин нэгэ ба ЕХ-ой долоон институдай нэгэ юм. Европын Холбооны Зүблэлэй хамта Европын Комиссиин һанал болгоһоноор Европын хуули тогтоомжые баталдаг. Парламент нь 705 гэшүүдһээ бүридэдэг. Энэнь дэлхэйн хоёрдохи томо арадшалһан һунгагшадые (Энэдхэгэй Парламентын дараа) ба дэлхэйн хамагай томо үндэһэтэн дамнаhан һунгагшадые (2009 ондо 375 сая һунгагша) түлөөлдөг.
Дредноут
Дредноут (dreadnought — «айдаггүй») хүсэ ехэтэй, холоһоо буудадаг артиллеритэй, хуяглуулһан томо шугамай онгосо.
Европын Парламент
1979 онһоо хойшо парламентые Европын Холбооной эрхэтэд бүгэдэ ниитын һунгууляар табан жэл бүридэ шууд һунгадаг болоһон. Парламентын һунгуулида һунгагшадай ерэлгэ 1979 онһоо хойшо 2019 он хүрэтэр буураша, һунгагшадай ерэлгэ 8 хубяар дээшэлжэ, 1994 онһоо хойшо анхан удаа 50 хубиһаа дээшэ гараһан. Һанал үгэхэ наһаниинь 16-тай Австри, Мальта ба 17-той Грециһээ бусад бүхы гэшүүн уласуудта 18 юм.
Дредноут
Зүүлтэ
Категори:Онгосо
Европын Парламент
Зүүлтэ
Категори:Европын Парламент Категори:1952 ондо Францида байгуулагдаһан Категори:Брюссель хотодо байрладаг байгуулганууд Категори:Страсбург хотодо байрладаг байгуулганууд Категори:1952 ондо байгуулагдаһан байгуулга Категори:Парламент хоорондын байгуулга
Сая
Сая (:  sa ya ) али миллион — мянган мянга, зуун түмэн, ёһото тоо, нэгэнэй араһаа 6 тэгтэй, 106. СИ системэдэ : мега — гэжэ тэмдэглэдэг (106) эсэбэл микро — (10−6).
Мүн үзэхэ
Категори:Тоон зэрэг *4
Дрейф
Дрейф (drijven — «түлхихэ») — ябажа ябаһан онгосын һалхи гү, али уһанай урадхалһаа боложо шэглэһэн харгыһаан гараха, онгосын бархаг (дэгээ) дээрэ тогтожо ядаха.
Зүүлтэ
Категори:Далайгаар ябалга
Нидерланд
Нидерланд - Нидерланд болон Карибын тэнгистэ оршохо Нидерландын Антилын аралууд, Арубаһаа бүрдэхэ Нидерландын Хаанта Уласай Европодо оршохо хэһэг юм. Нидерланд Баруун Европын, парламентиин арадшалһан үндэһэн хуулида хаанта засагтай улас болоно. Тус улас хойто болон баруун талаараа Хойто тэнгисээр хүрээлэгдэһэн ба урда зүгтэ Бельги, зүүн зүгтэ Германитай тус тус хилэлдэг.
Зүүлтэ
Категори:Европын уласууд
Ехэ наяд
Категори:Тоон зэрэг *4
Платон
Платон (буюу "үргэн" гэһэн утгатай үгэ MЭҮ 428 — 348) бол эртэнэй Грекай гүн ухаантан Сократай шаби юм. Гэхэдээ Платон Сократай һургуулиһаа тусгаарлажа Афинда өөрын бэе дааһан һургуули лицей байгуулжа «Бүгэдэ Найрамдаха Улас», «Федр», «Тимей», «Федон», «Критон».
Дэгэл
Дэгэл — Монголшуудай олон зуун жэлын турша үмдэжэ ерэһэн үндэһэнэй хубсаһан юм. Хүбэн, торго, дурдан гээд олон янзын бүһэ, даабуугаар хэдэг. Дэгэлые үдэгөө хото һуурин газарта баяр ёһололой үеэр лэ үмдэсгөөдэг болобош хүдөө илангаяа малшад үдэр тутам үмдэжэ хэрэглэдэг.
Платон
Платон байгуулһан академидаа багшалжа байһан бараг һэжэглээгүй болобош, тэрэнэй диалогуудай һургалтын функци мүнөө хүрэтэр тодорхой мэдэгдээгүй юм. Платонай үеһөө хойшо диалогые янза бүриин һэдэбээр хэшээл заахад ашаглаха болоһон. Энэнэй дотор гүн ухаан, ушар ухаан, уран элидхэхэ шадабари, тооной ухаан болон бусад һэдэбээр хэшээл заахада ашаглажа ерэһэн.
Дэгэл
Буряад арадай заншалта хубсаһан бусад арадай хубсаһа хунарһаа хэл маягаараа, үндэһөөрөөшье онсо илгаатай юм. Амгалан ажана һууха гээшэ оршон тойрон байгаалиһаа дулдыдадаг ааб даа. Хүхэ номин тэнгэри хододоо байһай гэжэ ажалша малша арадта хүхэ үнгэ дурлагдадаг байһан. Эдир залуу үхибүүдтэ арбаад наһа хүрэтэрнь, һомон дэгэл оёжо үгэдэг заншалтай һэн. Арба гараһан басагадтаа таһалжа оёһон хүхэ үнгэтэй басаган дэгэл үмдэхүүлхэ. Хадамда гараһан басагад хоёр гэзэгэдээ туйба зүүжэ, хуняаһатай хамсытай һамган дэгэл уужатайгаар үмдэхэ ёһотой. Үндэр наһа наһалжа, һахил абахадаа, һөөргөө һомон дэгэлээ үмдэдэг һэн. Дэгэлэй үнгэшье хүрин боложо, задархай орхимжотой болохо заншалтай байгаа. Уһанай эзэн лусууд замаг шэнги ногоон үнгэдэ дуратай юм гэлсэхэ. Шара улаан үнгэ лама багшанарай хубсаһанда таарамжатай, хүрин үнгэ - наһатай зоной гэжэ тоологдодог һэн. Энэ гурим мүнөөшье сахигдадаг юм.
Платон
Зүүлтэ
Категори:Эртын Грециин гүн ухаантад
Дэгэл
Категори:Буряадууд
Истанбул
Истанбул (İstanbul, түүхынгээ ябасада Византи болон Константинополь зэргээр нэрлэгдэжэ байһан) — Европын хоёрдохи хамагай ехэ хүн зонтой хото (дэлхэйдэ хотонуудай дотор 3-т, хотын нютаг дэбисхэрүүдһээ 21-т) болоод Туркын соёл уралиг, санхүүгай түб юм. Хотонь Стамбул можын 27 дүүргэтэй өөртөө багтаадаг. Истанбулиинь Босфорой хахад арал дээрэ оршохо болоод Туркын баруун хойто хэһэгэй Алтан Эбэр хэмээхэ үбэр газарые эзэлдэг. Босфорой Ази дахи болон Европо дахи талуудай али алин дээрэнь оршохо болоод хоср тиб дээрэ оршодог дэлхэйн сорын ганса метрополи хото юм. Ута удаан түүхынхээ ябасад Римэй эзэнтэ гүрэн (330—395), зүүн Рома гү, али Византиин эзэнтэ гүрэн (395—1204 ба 1261—1453), Латинайа эзэнтэ гүрэн (1204—1261), Оттоманай эзэнтэ гүрэн (1453—1922) зэргэ гүрэнүүдэй ниислэл байгаа. 2010 оной Европын соёл уралигай ниислэл боложо һунгогдоһон болоод 1985 ондо түүхын газаруудиинь ЮНЕСКО-гай Дэлхэйн үбын жагсаалтада ороһон байна.
Газар зүй
Гантиг тэнгисэй Босфор хоолойн хоёр хажуугаар доболиг газарда оршодог. Хотын ехынхи хуби Европо дахи, бага хубинь Азида байдаг. Истанбул Хара тэнгисһээ Газарай дундада тэнгис руу болон Зүүн урда Европоһоо Бага Ази хахад арал руу хоёр худалдаа наймаанай замуудай бэлшэрдэ оршодог ушариинь Истанбул хото түргэгөөр урган бэхижэжэ байгаа.
Газарай дундада тэнгисэй субтропикын сагай уларилтай. Нэгэдүгээр һарын дунда температура — 5,2°С, наймадугаар һарын дунда температура — 23,6°С, жэлдэ 633 мм шииг нойтонтой. талмайнь 1.830,92 км2. Оршом 11,37 сая хүн зонтой. Истанбул 27 дүүргэдэ хубаагдадаг. Хотын захиралга 4 жэл бүри һунгагдаһан орон нютагай захиргааһаа гүйсэдхэдэг.
Эдэй засаг
Турк уласай ажаүйлэдбэриин 60 % оршом энэ хотодо байна: машина бүүтэлгэ, химиин ажаүйлэдбэри, цемент бүүтэлгэ, эдеэ хоолой ажаүйлэдбэри, хүнгэн индустри (буд нэхэлгын, арһанай, гуталай, оёдолой индустри), мебелиин, саарһанай, шэлэй бүүтэлгэ. Гурбан дээдэ һургуулитай (Истанбулай дээдэ һургуули, Истанбулай технологиин дээдэ һургуули болон Богазичи дээдэ һургуули). Эдэй засагай академи, худалдаанай академи, уран һайханай академи.
Түүхэ
660 ондо оршом Византи нэрээр байгуулагдаһан. 330 он хойшо Римэй эзэн хаанай Константинай нэрэмжэтэ Константинополь (дундада зуунай ородой удха зохёолдо Царьград — «Хаанай хото» нэрэтэй) нэрэтэй байгаа.
395 он хүрэтэр Римэй эзэнтэ гүрэнэй ниислэл, 395—1453 ондо — Византиин ниислэл (1204—1261 ондо забһарда загалмайтануудай Латин эзэнтэ гүрэнэй ниислэл).
1453 ондо туркуудһаа эзэлһэн тиигэд Истанбулда ондоо нэрэ үгэгдэһэн. 1453—1918 ондо Османай эзэнтэ гүрэнэй ниислэл, 1923 оной 10 һара хүрэтэр — Турк уласай ниислэл. Византиин сагай эзэн хаашуулай ордонуудай, Валента акведугай, хотын хэрэмэй, газар доорохи цистернууд болон шүтэлгын байрануудай һандархай барилгууд бүтэн үлэнэ. Византиин үеын шүтэлгын байранууд лалын сүмээр шэнэлжэ хэгдэһэн байна: Гэгээн Иринын церковь (6 зуун, 6 ба 8 зуунда һандаргаһан, һэргээн бодхооһон), Гэгээн Софиин томо церковь, Гэгээн Феодорой церковь (Килисе-Джами, 11 зуунай 2 хахад, 14 зуунай дойбод зурагууд), Хора монастыриин церковь (Кахрие-джами, 13 зуунай эсэс — 14 зуунай эхин, 14 зуунай эхинэй дойбод зурагууд), гэхэ мэтэ.
Нэгэдүгээр дэлхэйн дайнай үедэ Османай гүрэн Германиин эзэнтэ гүрэнэй холбоотон байгаа ушар Түб хүcэнүүд диилдэһэн һүүлдэ, 1918 оной 11 һарын 13 Истанбул Англиин, Франциин ба Италиин сэрэгүүдһээ эзэмдэһэн. 1919 ондо байгуулһан Мустафа Кемаль Ататюркһаа ударидаһан Турк үндэһэнэй хүдэлөөн 1922 ондо Антантаһаань Истанбулые сүлөөлбэ. Дүрбэн жэлэй үндэһэнэй сүлөөлгын дайн һүүлдэ Европын уласууд Бүгэдэ Найрамдаха Турк Уласай бэеэ даанги байдалые мэдэрбэ.
Уран барилга
Алтан Эбэр (Истанбул) тохой хотын Европын зоные 2 хэһэгдэ хубаагдадаг: хахад аралда (тохойн урдада) оршодог дундада зуунай дүрсые (уйтан гудамжууд, олон лалын сүмэнүүд) бүтэн байлгагдадаг Эминёню (Eminönü, «Хуушан хото»), ба Бейоглу (Beyoğlu, «Шэнэ хото», Алтан Эбэр тохойн оролгоһоо хойно). Бейоглуда Каракёй (Karaköy, хуушанай Галата) — худалдаа наймаанай портын нютаг, тиигэд өөрөө Бейоглу нютаг (хуушанай Пера) — албанай ба соёлой түб ороно. Азиин түби газарда — хотын гурбанай нэгэ хуби — Гантиг тэнгисэй эрьедэ (Мода нютаг) виллатай, томо сэрэгэй казарматай Ускюдар (Üsküdar) нютаг.
Гурба үеын байра барилгууд мүнөөнэй хотын уран барилгын дүрсые бэлдхэнэ. Византиин үеын эзэн хаашуулай ордонуудай, ипподромай, Валента акведугай, хотын хэрэмэй, газар доорохи цистернууд болон шүтэлгын байрануудай һандархай барилгууд бүтэн үлэнэ. Византиин үеын шүтэлгын байранууд лалын сүмээр шэнэлжэ хэгдэһэн байна: Гэгээн Иоанн Студитай базилика (Эмир Ахор-джамиси; 5 зуун), Гэгээн Иринын церковь (6 зуун, 6 ба 8 зуунда һандаргаһан, һэргээн бодхооһон), Гэгээн Феодосиин церковь (Гюль-джами; 9 зуунай 2 хахад), Мирелейон (Будрум-джами; 10 зуунай 1 хахад), Гэгээн Сергиин ба Вакхын церковь (Кючюк Айя-София, 6 зуун), Гэгээн Андрейн церковь (Ходжа Мустафа-джами; 7 зуун), Гэгээн Федорай церковь (Килисе-джами; 11 зуунай 2 хахад — 14 зуун), Пантократорай сүмын комплекс (Зейрек-джами; 12 зуун), Гэгээн Софиин томо церковь, Гэгээн Феодорой церковь (Килисе-Джами, 11 зуунай 2 хахад, 14 зуунай дойбод зурагууд), Хора монастыриин церковь (Кахрие-джами, 13 зуунай эсэс — 14 зуунай эхин, 14 зуунай эхинэй дойбод зурагууд), гэхэ мэтэ.
Турк дундада зуунай үеын барилгууд: ордонууд — Анадолухисары ордон (14 зуунда байгуулһан), Румелихисары (1452), Едикуле (1455); лалын сүмэнүүд — Фатих-джами (15 зуун; һандаргалга һүүлдэ һэргээн бодхооһон), Баязида (1497—1503 гү, али 1505, Кемаледдин уран баригша), Шахзаде (1548, Синан уран баригша), Сулеймание (1550—1557, Синан уран баригша), Ени-джами (1597—1663), Ахмедие (1609—17, Мехмет-ага уран баригша); Топкапы ордоной барилгууд — Чинили-кёшк һарабша (1472, Кемаледдин уран баригша), Ереванай һарабша (1635), Багдадай һарабша (1638), уһан оргилуурууд. 18 зуун һүүлдэ Истанбулай уран барилгада баруун Европын шэнжэнүүд нэбтэрнэ. 19 зуунда эклектик барилгуудай байгуулга эхилжэ байна; 20 зуунда — функционализм шэнжын барилгуудай байгуулга эхилһэн. 1950 арбан жэлдэ Истанбулай ведутся работы по заһабари эхилһэн.
Холбооһон
Категори:Турк
Жальгирис
Жальгирис («футбольный клуб Жальгирис») — Литваой Вильнюсгай хүл бүмбэгын клуб.
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ
Буряадай номой хэблэл
Зүүлтэ
Категори:Буряад Улас
Балба
Балба (албан ёһоор Холбоото Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Балба Улас) — Урда Азидахи, Гималайн түб хэһэгтэ байрладаг холбоото улас юм. Хитадтай болон Энэдхэгтэй хилэ зурыдаг. Хүн зоной 17 % хотынхид. Албан ёһоной хэлэниинь непали, уласай шажаниинь — энэдхэгэй шажан. Засаг захиргаанай хуубари — долоон можо нютагуудта хубаагдана (2015 оной байдалаар). Ниислэл хотонь — Катманду.
Холбооһон
Категори:Аази
Тэрбүм
Тэрбүм (:  ter 'bum ) мүн баһа тэрбум, миллиард  — ёһото тоо, мянган бум, нэгэнэй араһаа 9 тэгтэй (1 000 000 000 = 109, мянган сая). СИ системэдэ : гига — гэжэ тэмдэглэдэг (109) эсэбэл нано — (10−9).
Мүн үзэхэ
Категори:Тоон зэрэг *4
Бородиногой байлдаан
Бородиногой байлдаан — 1812 он 8 һарын 26-да Франциин ба Орос эзэнтэ гүрэнэй арми хоёрой хоорондо болоһон тулалдаан. Французай зүгһөө 130 мянган сэрэгшэн, 687 ехэ буу, ородой зүгһөө 120 мянга, 640 ехэ буу байгаа Ород армиие Михаил Илларионович Кутузов толгойлһон байгаа. Энэ тулалдаанда французууд 50 мянган солдат алуулһан, шархатуулһан юм, ородой талаһаа энээнһээ дээшэ хороһон байбашье энэ байлдаан Наполеоной сэрэгтэ тон хүндэ сохилго үзүүлһэн ба тэрээнһээ хойшо сэрэгынь өөдэлхөө болиһон юм.
Зүүлтэ
Категори:Ородой түүхэ Категори:Франциин түүхэ
Жандармери
Жандармери (gens d’armes — «зэбсэгтэй хүн») хаанта Росси ба нэгэ зарим оронуудта террорис, экстремис хүдэлмэритэй тэмсэхэ зорилготойгоор сэрэгэй янзаар эмхидхэһэн гүрэнэй тусхай сагдаа. Оросой холбоото уласта жандермери хадаа Оросой Үндэһэтэнэй гварди юм.
Кауно Жальгирис
Жальгирис («футбольный клуб Жальгирис») — Литвагай Каунасай хүл бүмбэгын клуб.
Жандармери
Зүүлтэ
Категори:Сагдаа
Кауно Жальгирис
Холбооһон
Категори:Литва хүл бүмбэгын клубүүд Категори:Хүлбүмбэгэ