cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Санкт-Петербург
Санкт-Петербургтахи Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэмэй түб, янза бүриин Эрдэм Шэнжэлгээнэй Хүреэлэнүүд (НИИ), 43 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Санкт-Петербургын гүрэнэй ехэ һургуули ба Санкт-Петербургын консерватори) байдаг. 16 мэргэжэлтэнэй театрнууд (энэ тоодо Мариин театр, Мусоргский нэрэмжэтэ опера ба баледэй театр, Ехэ драмын театр) байна. Олон томо номой сангууд (Оросой үндэһэнэй номой сан, Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин номой сан гэхэ мэтэ), 47 музейнүүд (энэ тоодо Эрмитаж, Ородой музей, Оросой Уран Һайханай Академиин Эрдэм-шэнжэлгээнэй музей, Санкт-Петербургын түүхын музей, ОЭУА-иин Ехэ Петрын нэрэмжэтэ анропологи ба этнографиин музей).
Санкт-Петербург хото 1703 ондо Нэгэдүгээр Пётрын зарлигаар байгуулагданхай. 1712-28 ба 1732-1918 оной хоорондо Орос гүрэнэй ниислэл хото байгаа. 1905 оной хубисхал, 1917 ондо Санкт-Петербург (Петроград) хотодо Февралиин ба Октябриин хубисхалнууд мандажа, засаг һэлгэгдэжэ, сагаан хааниие шэрээһээнь татажа буулгаа, тиихэдээ Санкт-Петербургта шэнэ Зүблэлтэ засаг байгуулаа. Ленинград хото Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ 900 үдэрэй хугасаа соо фашис германиин сэрэгэй бүһэлэлгые тэсэбэ (Ленинградай байлдаан, Ленинградай бүһэлэлгэ). 1945 ондо герой-хото зэргэтэй болоһон.
Санкт-Петербург Европо түбиин хамагай залуу хото ба Европо түбиин хамагай олон хүүргэ, далайн һубаг, аралтай. Эндэ ниитэ 64 гол, 48 һубаг, эрье хабиин 170 км газар, 100-аад арал, 800 хүүргэ бии.
Газарзүй
Ладога нуурһаа эхэ абажа баруун үмэнэ тиишэ урдаха Нева мүрэн баруун хойшо шэглэн Финландай буланда шудхана. Санкт-Петербург хото тус Нева мүрэнэй адагта түблэрэн хүгжөөжэ ерэһэн бэлэй.
Нева мүрэнэй бэлшээридэхи аралнууд болон хоёр эрьеэр оршохо тус хотодо уһан һубагай һүлжээ ехэдэ хүгжөөһэн. Сагаан тэнгис, Днепр мүрэн, Эжэл мүрэн хүрэтэр уһан зам татагдаһан байдаг тула Каспиин тэнгис, Ураал, Эжэл мүрэнһөө Балтиин тэнгистэ гараха гаралга болодог ха юм. Боомтын уһан 11-4 һарада хүлдэдэгшье мүльһэн хагалагша онгосын туһаламжатайгаар уһан замаа хадагалһаар байдаг. Хотын түбөөр һубаг, далан һүлжэһэн байдаг, үзэсхэлэнтэй хото тула «Хойто Венецишье» гэжэ нэрэлдэг.
Түүхэ
Хойто ехэ дайнай ябасада Швециһээ булаан абаһан Балтиин тэнгис, Финландай булангай эрьедэхи Ингерманландта шэнэ хотые баряа. Мүн хотые хамгаалха зорилгоор Петропавловскын бэхилэлтые бариһан болон 10 000 гаран хүнэй ами наһанай үртэгтэй бодоһон хото гэгдэдэг.
1917 ондо гараһан хоер хубисхал болохо Февралиин хубисхал, Октябриин хубисхал элирүүлэгдэхэ гуламта ба большевигууд засагай эрхые абажа, Ленин Гүрэнэй Думые тарааһан, хубисхалай түб бэлэй.
Орос, Финландай хилэ хажуугаар үнгэрдэг байһан ушар Иосиф Сталин Финландта хандажа «Ехэ буунай тусхал» газарые СССР-дэ шэлжүүлжэ үгэхые шаардаһаниин Финланд улас арсаһанаар 1939 ондо Үбэлэй дайн гү, али Зүблэлтэ-Финландай дайн гаража байһан түүхэтэй. Финууд һайн байлдаһаншье һаа, 1940 ондо СССР-эй хүсэһэн үрэ дүнтэйгээр гал зогсоохо хэрээ байгуулһан юм. Энэнь түбые сахиһан орон байһан Финланд уласые Тэнхэлигэйхидэй талада орохо үүдые нээһэн гэжэ болохо юм. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Финланд, Нацис Германиин арминуудай бүһэлэлгэдэ Ленинград хото 900 оршом хоног хоригдоһон бэлэй. Хүлдэһэн Ладога нуураар дамжуулан хотые хоол хүнэһэн, эм таряагаар залгуулан, бүһэлэлгые дабажа гараһан юм.
СССР-эй үедэ хоердохи томо хото болохо Ленинградай Коммунис намай түб хорооной нэгэдүгээр нарин бэшэгэй даргань тус уласта нэрэ нүлөө бүхы албан тушаал байба.
1998 ондо Царское Село байдаг Пушкин хото, Кронштадт зэргэ ойро оршомой 8 хото, 17 һуурин тус хотодо нэгэдхэһэнээр хотын газар нютаг нилээд тэлэбэ.
Тус хотоһоо ОХУ-ын хоердохи юрэнхылэгшэ Владимир Путин түрэжэ гараһан юм.
2008 оной 5 һарада ОХУ-ын Үндэһэн хуулиин шүүхэ тус хотодо байрлаха болоһон байна.
Зүүлтэ
Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд
Шэнгэн
Шэнгэн гү, али шэнгэн түлэб — бодосой нэгэн түлэб. Шэнгэниинь, шүргэхэ (хүрэхэ) механика үйлэшэлэлэй нүлөөгөөр, хэлбэригээ ямаршье хизгаарлалтагүйгээр өөршэлдэг ба энэ үедэ эзлэхүүн бараг тогтомол байдаг. Энэнь шэнгэн түлэбэй бусад түлэбһөө илгагдаха үндэһэн шэнжэ шанарынь юм. Ехэбшэлэн шэнгэн түлэбые хии ба хатуу түлэбүүдые хоорондохо түлэб гэжэ үзэдэг.
Зүүлтэ
Категори:Бодосой түлэб Категори:Термодинамика
Хии
Хиин түлэб, мүн баһа газ (χάος — хаос гү, али эмхэ замбараагүй) — бодосой нэгэн түлэб. Хиин түлэбэй бүридүүлэгшэ хэһэгүүдынь (молекула, атом, ион) хоорондоо маша сул холбоотой ба ехэ хүдэлөөнтэй байдаг. Хиин хэһэгүүд бараг сүлөөтэй, эмхэ замбараагүй хүдэлжэ байдаг. Эдэгээр хэһэгүүд иимэ хүдэлхэ үедээ хоорондоо мүргэлдэжэ, энэ үедэ тэдэнэй хүдэлөөнэй шэнжэ шанар эрэс өөршэлэгдэнэ.
Тогтобортой шэнгэн эсэбэл хатуу бэеын түлэбые агуулдаг бодосуудай хубида тэдэгээрэй хиин түлэбые уурал гэжэ нэрлэдэг.
Шэнгэнтэй нэгэн адли хиинь урдадаг ба деформациие эсэргүүсэдэг. Шэнгэнһээ илгаатайнь хиинь сүлөөтэ гадаргууе, тодорхой эзлэхүүные үүдхэдэггүй ба боломжотой бүхы эзлэхүүные дүүргэхые хэшээдэг.
Хиин түлэбынь огторгойдо хамагай үргэн тархаһан (одон хоорондын бодос, огторгойн тоосонсор, одон, гарагуудай агаар мандал, г.м.) түлэб. Хиинүүдынь химиин янза бүриин шэнжэ шанар агуулдаг. Жэшээнь: инерт хииһээ тэһэржэ дэлбэридэг маша эдибхэтэй хии хүрэтэр.
Зүүлтэ
Категори:Хии Категори:Термодинамика
Коста-Рика
Коста-Рика - Америкийн улас.
Категори:Хойто Америкэ
Һөөргэ тоо
Һөөргэ тоо (, отрицательна тоо, негатив тоо) гээшэ тэгһээ бага тоон, жээшэнь -3, -6,25 гү, али -1/36. Һөөргэ тооной урда хаһаха тэмдэгые бэшэдэг.
n гэжэ натурал тоо бүридэ n-ые тэг хүрэтэр нэмэдэг гансал нэгэ -n тэмдэглэгдэһэн һөөргэ тоо байна: Эдэ хоёр тоо бэе бэеын эсэргүү тоо гэдэг. b бүхэли тооһоо aбүхэли тоониие хаһаха хадаа b ба a-гай эсэргүү тоотой нэмэхэ адли: Жээшэ:
Зүүлтэ
Категори:Тооной ухаан
Нил мүрэн
Нил мүрэн (Араб: النيل‎ Ан Нил; эртэнэй Египет: Итеру; Копт: ⲫⲓⲁⲣⲱ Пиаро; Амхарын: ዓባይ Аббай) — хойто зүг рүү урдадаг Африка түби дэхи дэлхэйн хамагай урта хоёр мүрэнэй нэгэ юм. Ниитэ утань 6,650 км. Нилда Сагаан Нил, Сэнхир Нил гэхэ хоёр гол шудхал байха болоод удахань Нилай уһан, үржэл шэмэй гол эхэ үүдбэри бол Сагаан Нилиинь илүү урта юм байна. Сагаан Нил Африкын түб хэһэгһээ эхэ абаха болоод Нилһээ хамагай холо оршохо эхэнь Руанда дахи Виктори нуур эхэ булагань болодог. Тэндэһээ Танзани, Уганда, Урда Суданаар дамжан урдадаг боло Сэнхир Нилиинь Этиоп дахи Тана нуурһаа эхэ абажа Судан руу зүүн-урда зүгһээ урдан ороно. Хоёр мүрэн Суданай ниислэл Хартум хотодо ниилэдэг.
Мүрэнэй доодо урдагалань бараг сүлөөр урдаха болоод Суданһаа, Египет руу урдана. Египетынь Нил мүрэнһээ олон мянган жэлэй турша хамааралтай байһаар ерэһэн ба хотуудынь Нил мүрэнэй хүндэйдэ байрлахын зэрэгсээ түүхын гол дурсагалууд мүрэнэй ойролсоо оршодог. Нил мүрэн Газарай дундада тэнгис руу маша томо адаг үүдэгэн шудхадаг.
Йоһанн Гутенберг
Иоханн Гутенберг (Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg; 1398 ондо түрэжэ 1468 оной 2 һарын 3-нда наһа бараһан) — 1439 оной үедэ Европодо анха удаа зөөдэг үзэгтэй хэблэлэй аргые хэрэглэһэн, дэлхэйдэ анха удаа механик хэблэлэй һуури машин зохёон бүтээһэн Германиин алтанай дархан, хэблэгшэ юм. Тэрэнэй томохон бүтээл болохо Гутенбергиин библи (42 мүртэ Библи гэдэг) гоо зүй, техникын шанараараа үнэлэгдэһээр ерэһэн. Зөөдэг үзэгые хэрэглэһэнээр Европын ном хэблэлэй гол арга байһан гар бэшэмэл, болон модон барын хэблэлэй аргые халажа, Европын ном хэблэлэй һалбарида хубисхал хэһэн юм. Гутенбергэй хэблэлэй технологи Европодо түргэн дэлгэршэ, Европын Һэргэн мандалтада түлхэсэ үгэһэн нэгэн хүсэн зүйлэ боложоо. Гутенберг олон ниитэдэ алдартай хүн байһаар байгаа юм. Тухайлбал 1999 ондо "A&E Network" тэрэниие Мянганай хүн гэжэ тоосоһон бол 1997 ондо "Time–Life" сэтгүүл Гутенбергэй зохёон бүтээһэн хэблэлэй машиные хоёрдахи мянганай хамагай шухала нээлтэ гэжэ һунгаһан.
Зүүлтэ
Категори:Зохёон бүтээгшэд
Аспект
Аспект (aspectus «янза, маяг; үзэл бодол») —
Зүүлтэ
Категори:Хэлэ шэнжэлэл
Баасан (гараг)
Баасан гараг (тэмдэг: ) — Наранай аймагай хоёрдахи, хүрст (хатуу шулуурхаг гадаргуутай) гараг юм. Баасан гарагынь нүүрһэнхүшэлэй хии, хүхэрэй хүшэлһээ тогтоһон агаар мандалтай. Хүхэрэй хүшэлынь дэлхэй дээрэ шэнгэн түлэбтэ байдаг болобошье Баасан гараг маша халуун ушар хиин түлэбтэ оршоно. Уг хүхэрлиг үүл сагта 360 км нүүдэг байна. Хүлэмжын хиин эффектынь Баасан гарагые Наранай аймагай хамагай халуун гараг болгоно.
Баасан гарагынь Нараниие Дэлхэйн 225 үдэртэ бүтэн тойрохо ба тэнхэлгээ 243 хоногто нэгэ эргэнэ. Дэлхэй, Баасан гарагай хоорондохо зайнь 40 сая км болоод Баасан гарагай татаха хүсэниинь дэлхэйнхитэй ойролсоо байна.
Холбооһон
Категори:Наранай аймаг Категори:Гарагууд
Абу-Даби
Абу-Даби, Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай (1971 онһоо caг зуурын, 1996 онһоо байнгын) ниислэл хото. Мүн Эмиртэ Абу-Даби нютагай түб. Уласайнгаа эдэй засаг, ажа үйлэдбэри, улас түрын, соёлой түб болон миин энэ хотодло уласай ДНБ-ын 56% бүтээгдэдэг. 921 мянган үлүү ажаһуугшад (2013). Персиин буландахи уһанай боомто. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Газарай тоһоной болбосорол ба олзобори. Загаһа барилга.
Зүүлтэ
Категори:Азиин ниислэлнүүд Категори:Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас дахи эрьеын һуурин Категори:Абу-Дабиин Эмират дахи һуурин Категори:Аравиин хахад аралай портын хото
Логарифм
b тооной a һууритай логарифм ( «үгэ; хамаарал» + «тоон» ) гэжэ a-е зэргэ дэбжүүлжэ b-е гаргаха зэргын элидхэгшые нэрлэхэ ба \log_a b гэжэ тэмдэглээд «a һууритай b-гэй логарифм» гэжэ хэлэнэ.
Тодорхойлолгын ёһоор x=\log_a b тэгшэдхэлэй шиид болбол a^x=b. Жэшээнь, 2^3 = 8 дээрэһээ юм.
Логарифмые хайха ябадалые логарифмшалга гэнэ. a, b тоонууд юрэнхыдөө бодото байдагшье һаа, баһал комплекс логарифмуудай онлошье бии.
Логарифмуудай онсо шанарнуудай аша туһаар хэсүү орьёохон тоосоололые хилбарлажа болоно. «Логарифмуудай юртэмсэдэ» оробол, үрэжүүлтэ нилээдгүй хилбар нэмэлтэ болоод, хубаалта — хаһалта болоод, зэргэдэ дэбжүүлхэ ба изагуурые гаргаха үрэжүүлтэ ба хубаалта болоно. Логарифмууд «астрономой ажалые хороогоод, амидаралыень хоёр дахин дээшэлүүлэнхэй» гэжэ Лаплас хэлэһэн.
Джон Непер гэһэн шотландын эрдэмтэн 1614 ондо түрүүшынхиеэ логарифмын тодорхойлолто ба тэрэнэй гаргаһан тооной удха (тригонометриин функциин тула) ниитэлбэ. Сахим тоосоологшо ба тоосоолуур бии болотор, ондоо эрдэмтэдэй үргэдхэн нэмээгдэһэн логарифмуудаай таблицанууд гурбан зуун жэлэй турша эрдэм ухаанай ба инженериин тоосоололой тула үргэн хэрэглэһэн байгаа.
Саг болзортонь зон y=\log_a x гэжэ логарифмиын функци хүн түрэлхитэнэй ондоо ажал ябуулгын оршом соошье олдошогүй гэжэ ойлгобо. Жэшээнь, дифференциал тэгшэдхэлые шиидэхэ, ямар нэгэ удхын тоо ангилуулха (жэшээнь, дабтамжа ба абяанай хүсэ эршэм), али нэгэ дулдыдалгын аппроксимаци, мэдээсэлэй онол, магадлалай онол гэхэ мэтэ. Тус функци элементарна функцинуудай тоондо орожо, элидхэгшэ функциин урбуу функци болоно. Юрэнхыдөө 2 (хоёртон), e (натурал логарифм) ба 10 (арбатан логарифм) һууритай бодото логарифмуудые хэрэглэнэ.
Зүүлтэ
Категори:Тооной ухаан
Нэгэдүгээр һара
Нэгэдүгээр һара (Латин: Jānuārius mēnsis)
Бюджетһээ мүнгэ һомололго
Бюджетһээ мүнгэ һомололго (бюджетные ассигнования) — ямар нэгэ ушарта зорюулжа мүнгэ гаргаха, табиха һомолхо бюджедэй мүнгэнэй хэмжээн.
Зүүлтэ
Категори:Арадай ажахы
Денонсаци
Денонсаци — нэгэ гүрэнэй нүгөө гүрэндэ өөр—хоорондохи ябажа байгаа хэрээ, хэлсээн арсаха тухай мэдээсэл.
Зүүлтэ
Категори:Дипломати Категори:Хэрээ
Владимир Святославич
Владимир Святославич (Володимѣръ Свѧтославичь, 960 он — 1015 оной 7 һарын 15), Новгородой гүн (970—988), Киевэй ехэ гүн (978—1015). Владимирай хааншалалай үедэ 988 ондо хэрээснэг боложо, Византиин үнэн алдарта шажаниие уласайнгаа албан ёһоной шажан болгобо.
Киевэй Ольгын аша хүбүүн болоод, Святослав Игоревичэй ехэ гүнэй нюуса амарагай Малюшкын буташа хүбүүн. Эсэгэһээн Новгородые залгамжалба. Хариншье Ярополк ба Олег хойто эсэгын хүбүүдтэй арсалдажа эрхэтэнэй дайн гараа. Ярополк Олегые илажа алаба. Ярополк Владимирһаа Новгородые эзэлһэн ушар Владимир 977 ондо Скандинавида гүйжэ буугаад, сэрэгтэеэ суг бусажа ерээд Новгородые эзэлжэ 980 ондо Ровнодо Ярополкые диилэжэ алаба. Иигэжэ Владимир шэрүүн зангаараа алдартай бүхы Руссин ноёрхогшо болобо. 988 ондо грегүүдһээ Крымэй Херсонесые абаһанай һүүлдэ хэрээснэг болобо.
Зүүлтэ
Категори:Ородой түүхэ Категори:Украинын түүхэ
Шанхай
Шанхай  — Хитад Уласай хамагай ехэ хото юм. Хитадай жожонынь зиндаанай 4 хотын нэгэ ба 2010 оной тоололгоор 23 сая хүнтэй байна. Хүхэ мүрэнэй тэнгистэ шудхаха аманда байрладаг, Жианьсу, Жезян можонуудтай баруун таладаа хилэ залгана.
Шанхай — ехэ загаһанай ажахы, даабуунай үйлэдбэрилэл ябуулдаг тосхон байһан болобошье 19-р зуунһаа байра һууритай болобо. Үүнэй ушар — Шанхайн боомтын ашагтай байрлалга болон 1842 оной Нанкинай хэрээр гадаадтай худалдаа хэхые зүбшөөрһэн хотонуудай нэгэ байһанда оршоно. Шанхай — зүүн, баруунай хоорондохи худалдаа аралжаанай түб боложо хүгжэһэн болоод 1930-аад он гэхэдэ санхүү, бизнесэй томохон түб болоһон байба. Гэбэшье 1949 оной коммунистууд засагай эрхэдэ гараһанаар гадаадын хүрэнгэ оруулалта зогсожо, эдэй засагынь гэнэтэ зогсобо. 1990 оной эдэй засагай шэнэжэлэл хэһэнээр Шанхай — дахин эрэс хурдатайгаар хүгжэжэ, 2005 он гэхэдэ дэлхэйн хамагай томо боомто болоһон байна.
Шанхай — үдэжэ бай аялал жуулшалалай түб болоод Бунд, Шинтианди зэргэ түүхэн дурасхалта газарууд, оршон үеын хүгжэжэ бай Пудонг дүүрэгэй байшан барилга, соёл уралиг, дизайнай түб гэдэгээр алдартай. Мүнөө үедэ Шанхай — худалдаа арилжаа, санхүүгай шухала түб болоо. Шанхайе «ерээдүйн дэлхэйн хото», дэлхэйн хамагай хурдасатай хүгжэжэ бай эдэй засагай «үзүүлэн» гэжэ тодорхойлжо байна.
Шанхай — Экспо-2010 үзэсхэлэн зохёон байгуулха болоод үүндэ маша ехэ ажа холбогдол үгэжэ, хотоо хүгжүүлжэ байгаа болоно.
Нэрэ
Шанхай гэдэг — «Тэнгисэй мандал дээрэ» гэхэ удхатай 上 («дээрэхи»), 海 («тэнгис») хоёр ханзы үзэгэй ниилэмжэ юм. Энэ нэрэ — Хүхэ мүрэнэй бэлшэртэ хото байраладһаа үүдэн лаба 11-р зуунай Сүн уласай үедэ дэлгэр хэрэглэгдэдэг байба. Хитадай түүхэшэд энэ нэрэ — Тан уласай үеһөө хэрэглэгдэһэн гэжэ таамагладаг. Англи хэлэнэй «Дурнын Парис» гэхэ удхатай хос нэрэ мүн бии.
Холбооһон
Категори:Хитадай хотонууд
Бодото тоо
Бодото тоо хадаа эсэсгүй ута тооной тэнхэлиг дээрэхи бүхы сэгэй эримбэлэгдэһэн олонлиг юм. Бодото тооной олонлигые R гү, али \mathbb{R} гэжэ тэмдэглэнэ.
Бүхы бодото тооной арбатан тооной тэмдэглэлгэтэй ажа: гү, али, эндэһээ n болбол натурал тоо болон бүхы d_i болбол i цифрэ {0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9} мүн. Бодото тоонуудта 1, 5 ба 21/7 мэтэ рациональна тоонуудшье, \sqrt{2} og \pi мэтэ иррациональна тоонуудшье ороно. Бодото тоо хадаа комплекс тоо олонлигой хуби мүн.
Категори:Тооной ухаан
Түлбэриин захяалга
Түлбэриин захяалга — лаблаһан ёһoop зарагдаха тула алба хаагшада гү, али байгуулгада үгэдэг мүнгэнэй документ, тушаал.
Зүүлтэ
Категори:Санхүү
Хоёрдугаар һара
Хоёрдугаар һара (Латин: Februārius mēnsis)
Тыва Уласай түрын дуулал
Тыва Уласай түрын дуулал хадаа 2011 ондо Тыва Уласай засагай газарай тогтооһон дүримэй ёһоор «Би — Тыва хүнбиб» гээшэ дуун юм. Окей Шанагаш (үгэ) ба Кантомур Сарыгларай (хүгжэм) бэшэгдэһэн.
Тыва хэлээр
Мен — тыва мен Арт-арттың оваазынга Дажын салып чалбарган Таңды, Саян дыдынга Агын өргээн тыва мен.
Кожумаа:
Мен — тыва мен, Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен — тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен.
Аймак чоннар бүлези Акы-дуңма найыралдыг, Депшилгеже чүткүлдүг Демниг чурттуг тыва мен.
Буряад хэлээр
Арюун-арюунхан обоодоо Шулуу табяаб, зальбараад, Танды, Саяан уулада Һүн сүршэһэн Тыва хүн.
Дабталга: Би — Тыва биб, Мүнхэ уулын хүбүүн биб, Би — Тыва биб, Мүнгэн голой басаган биб.
Арад нэгэ бүлэтэй, Аха дүүнэр найрамдадаг. Дэбжэлтэдэ шэглэдэг Дэмжэг бүхы тыва хүн.
Дабталга.
Категори:Тыва Улас
Комплекс тоо
Комплекс тоо (complex — хагсарал, хэсүүхэн) — a+bi янзын тоо, эндэһээ a,b — хадаа бодото тоо, i — хуурмаг нэгэжэ гү, али, i^2=-1 гэжэ адлидхалга зүб болоно. Комплекс тооной олонлигые \mathbb{C} гэжэ тэмдэглэдэг. Бодото тоо гээшэ a+0 i янзын комплекс тооной тусгаар ушар мүн. \mathbb{C} олонлигой гол шанар хадаа алгебрын үндэһэн теоремэ дүүргэдэг юм, ондоо хэлэбэл, n-дэхи зэргын олонгэшүүтэ n изагууртай болоно.
Зүүлтэ
Категори:Тооной ухаан
Ахмадабад
Ахмадабад, Баруун Энэдхэгэй Гуджарат можо уластахи хото юм. 5,8 сая ажаһуугшадтай (2012). Даабуун үйлэдбэрилгын түб; металл эдлэл үйлэдбэрилхэ, химиин үйлэдбэрилгэ; дархалалга. Дээдэ һургуули. 1411 ондо байгуулагданхай. Илалтын хаалга (XV зуун жэл), Рани-Сипри бунхантай мечеть сүмэ (1514 ондо дүүргэгдээ).
Категори:Энэдхэгэй хотонууд
Авроро
Авроро (Aurora) —
Депешэ
Депешэ — яаралтай мэдээсэл, илангаяа дипломатиин талаар яаралтай мэдээсэл.
Зүүлтэ
Категори:Дипломати
Солонгос долгин
Солонгос долгин, гү, али Халлю (한류,, транслит. Hallyu) бол Урда Солонгосһоо хамаг дэлхэйдэ Солонгос поп соёлой дэлгэрүүлгын үзэгдэл. Энэ гоё үгэ хүүр бол Хитад орондо олондо абтасатай болоһон Солонгос соёл тухай гайхаһан Бээжин журналистуудһаа байгууладаг. Соёлой экспортын хүсөөр Солонгос долгин Солонгос ороной түлөө гэжэ нэгэ жэлэй миллиард олзотой. Солонгос долгин Азиин түбида шухала хүдэлдэхэн хүсэн үргэжэлхэд Океанида, Хойто Америкэдэ, Латин Америкэдэ, Европодо, Дүтын Зүүндэ и Хойто Африкада орошо үгэнэ.
Солонгос драманууд
1999 ондо Хитадта Тайваньта, Вьетнамда, Гонконгто болон ондоо Азиин оронуудта Солонгос долгиной түрэлгэ эхилээ.
1997 ондо, Олон Уласай Валютын Санай кризис үедэ үйлэдэбэрэй модернизацида этигэл найгаад, соёлой нэмэгдэһэн үрдэгһээ олзо абаһан ниигэмэй хүдэлөөн бии болоһон. Солонгос драманууд Азида дэлгэрүүлгэхэ үргэлжэлһэн, иигээд Япондо Зүүн Урда Азида олониитэдэ зорюулһан болоһон, Европын заха эзэлдэ ба Хойто Америкэдэ орон зайе абажа эхилһэн.
Солонгос поп-хүгжэм
Солонгос поп-хүгжэм гү, али K-pop Солонгос долгиной бүдүүзгэй үзэгдэл болоһон. Солонгос поп-хүгжэм тусгаар бэлигтэй, спецификтай гэһэн, мүн улас хоорондо продюсер аша туһаар олон язатай. Мүнөө үедэ Солонгос зууга нааданай компанинууд YouTubeые улас хоорондо тараалгын түлхюурэй компонентоор мэдэрхэ эхилһэн. Берни Чхогой Соүлиин хүгжэм маркетинг агенствын юрэнхылэгшын үгэ дээрэ зууга нааданай компанинууд эзэрхэгээр интернет руу нэбтэрүүлдэг.
Солонгос долгиной ондоо аспектууд
Мүн Солонгос соёлой ондоо аспектуудые (эдеэн, хубсаһан, видео-нааданууд, хэлэн) Солонгос долгиноор дэлгэрүүлнэ.
Нүлөө
Халлюгай түрэлгэ сагтань олон шүүмжэлэгшүүд Халлюгай намдалгые урид мэдэжэ хэлэһэн. Гэбэшье шэнэ тенденцинууд энэ үгые тодоруулнагүй. 2011 ондо Солонгос соёлой экспорт $3,8 млрд байһан, жэлэй 14%-тай ургалта. Халлю шэнэ үндэрыниие хүрэбэшье, зарим экспертууд ургалтые прогнозироважа байна.
Халлю бол Солонгосшуудһаа үндэһэнэй омогорхолой шалтаг байна. Ли Донг Йын Корея Джорнал гэһэн журналда бэшэһэн:
Мүнөө үдэр, Солонгосой эрэ алдартууд Голливуд бэшэ эгээн үндэр түлөөһэн зүжэгшэд байна. Урда Солонгос хэблэлэй мэдээсэл дээрэ Үбэл сонатагай одон Пэ Ёнджун мүнөө $5 миллион нэгэ фильмээр хүлһэтэй; Азида эгээн үндэр түлөөһэн. Эгээн бага хэмжээн юһэн зарим Солонгос зүжэгшэд $10 миллион үлэмжэ хүдэлжэ эхилһэн. Мүнөө үеын Солонгосой соёл олон туристуудые ерүүлнэ.
Халлю һүүлдын Солонгосой туризм боложо хубилаа. 2003 ондо туризм 2,8 миллион интуристуудһаа 3, 7 миллион болотор ургаһан
Зүүлтэ
Категори:Солонгос
Халеб
Халеб (Алеппо, эртын сагай Беройя) — баруун-хойто Сириин хото, Халеб мухафаза можын засаг захирганай түб. 1,4 сая үлүү ажаһуугшад (1990). Нэхэмэлэй, арһанай, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Дээдэ һургуули. Бэхилэлтэ (гол түлэб XII — XIII зуун жэлэй эхин), хотын ханын болон хаалгын хэлтэрхэй (XIV — XVI зуун жэлэй эхин), Ехэ мечеть сүмэ (VIII, XII болон XIII зуун жэл), XII болон XIII зуун жэлэй мечеть-медресе, XVI болон XVII зуун жэлэй ханын дэлгүүр. Халебэй музей.
Категори:Сири
Бельги
Бельги, албан ёһоор Бельгиин Хаанта Улас, болбол Баруун Европодо оршодог улас. Улас нь хойто талаараа Нидерланд, зүүн талаараа Германи, зүүн-урда талаараа Люксембург, баруун-урда талаараа Франци, баруун-хойто талаараа Хойто тэнгистэй хилэлдэг. Энэнь 30,689 км2 (11,849 миль2) газар нютагтай, 11,5 сая хүн зонтой ба нэгэ квадратна километр талмайда 376 хүн зон нягтаралтай (970/миль2) дэлхэйн хорин хоёрто, европын зургаада ороно. Ниислэл ба хамагай томо хото нь Брюссель; бусад томо хотонууд нь Антверпен, Гент, Шарлеруа, Льеж, Брюгге ба Намюр юм.
Холбооһон
Категори:Европын уласууд
Албадаһан ассимиляци
Албадаһан ассимиляци — эзэрхэг үндэһэтэн даралжа байһан яһатанайнгаа үндэһэнэй илгабари үгы хэжэ, өөрынгөө хэлэ бэшэг, ёһо заншал, байгуулга, шажан мүргэл гэхэ мэтэ хара хүшөөр абуулхые оролдохо дээрэнхы улас түрын бодолго.
Дүрбэдүгээр һара
Дүрбэдэхи һара (Латин: Aprīlis)
Антуан де Сент-Экзюпери
Антуан де Сент-Экзюпери (Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry, 1900 оной 6 һарын 29, Лион — 1944 оной 7 һарын 31) — Франциин уран зохёолшо.
Изагууртан гэр бүлэдэ түрөө. 1919‒1921 оной хоорондо Уран һайханай һургуулида һуража, 1921‒1923 оной хоорондо сэрэгэй алба гаража, үйлэдбэридэ хүдэлмэри хэбэ. 1926 ондо энгын эрхэтэнэй ниидэгшэ боложо, тэрэ ондошье «Ниидэгшэ» гэһэн туужаяа хэблэбэ. 1927‒1929 оной хоорондо Хойто Африкада аэродромой хүтэлбэрилэгшэ байгаа. «Урда шууданай» (Courrier Sud, 1929) гэһэн романда пилодуудые эрхэтэдтэ зүршэлдүүлэн жэшэнэ. 1929‒1931 ондо Урда Америкэдэ, Африкада ниидэгшээр ажаллажа хүдэлээд, һүүлдэнь шалгагша-ниидэгшэ байгаа (1933‒34). 1931 ондо «Һүниин ниидэлгэ» (Vol de nuit) гэһэн романаа хэблэбэ. 1939 оной «Хүмүүдэй замбуулин» (Terre des hommes) номынь Франциин академиин санда хүртэбэ. Сент-Экзюпериин зохёолнууд хадаа ‒ һурбалжалгын ба ирагуу найрагай, гүн ухаанай шудхамал юм. 1939‒1945 оной Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Сент-Экзюпери сэрэгэй ниидэгшэ байгаад, фронтдо дайлалдажа ябаһан байна. Германиин фашистуудай Франциие эзэлһэнэй һүүлдэ (1940) АНУ-да ябажа, Эсэргүүсэлэй хүдэлөөнэй уран зохёолдо шухала һуури эзэлдэг «Дайнай ниидэгшэ» (Pilote de guerre, 1942) ба «Барисаандахи бэшэг» (Lettre à un otage, 1943) номуудые хэблэбэ. 1943 онһоо Хойто Африкада сэрэгэй ниидэгшэ байгаа; 1944 оной 7 һарын 31-дэ тагнаха ниидэлгэһээ бусажа ерээгүй. Сент-Экзюпериин «Бишыхан хан тайжа» (Le Petit Prince, 1943) гэһэн онтохониинь тэрээндэ алдар соло дуудаба.
Зүүлтэ
Категори:Франциин зохёолшод
Атака
Атака — дайсанда шууд добтолон орохо; дайсантай гараараа тулаха, наншалдаха.
Зүүлтэ
Категори:Дайн
Десант
Зүүлтэ
Категори:Сэрэг
Табадугаар һара
Табадугаар һара (Латин: mensis Majus)
Хатуу бэе
Хатуу бэе буюу хатуу түлэб — бодосой нэгэн түлэб. Хатуу бодосой хубида тэрэнэй жаахан хэһэгүүд болохо молекула, атом, ионуудай хоорондохо зай маша бага ушар тэдэгээрэй харилсан үйлэшэлэл ехэ байна. Хатуу бэетүүд тодорхой хэлбэри дүрсэ, эзлэхүүнтэй байха болоод тэдэгээрэй жаахан хэһэгүүд бэе бэеһээ тодорхой зайда оршоно. Эдэгээр жаахан хэһэгүүд сүлөөтэй урдан шэлжэхгүй зүбхэн эзэлһэн байра оршом хэлбэлзэхэ хүдэлөөндэ оршоно. Хатуу бэетын оршохо хэлбэриие кристалл ба аморф түлэб байдал гэжэ 2 хубаана. Бодос кристалл түлэб байдалда оршоходоо түүнэй жаахан хэһэгүүд орон зайда тодорхой дэс дараалалтайгаар байралан кристалл торые үүдхэнэ. Кристалл бодосуудай онсолиг шэнжэ бол тодорхой температурада хайлна.
Категори:Бодосой түлэб Категори:Термодинамика
Амман
Амман (عمان‎), Иорданиин ниислэл хото. 1,2 сая ажаһуугшад (1990). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Цемент үйлэдбэрилхэ, газар тоһо болбосоруулха, нэхэмэлэй, тамхиин үйлэдбэрилгэ. Дээдэ һургуули. Археологиин болон лалын шажанай музейнүүд. Эртын сагта Раббат-Аммон гэжэ нэрлэгдэһэн, эртын Грециин болон Римэй үедэнь - Филадельфи гэжэ нэрэтэй байгаа. 1921 ондо Трансиордани эмиртэ уласай ниислэл болобо. 1946 онһоо хойшо бэе дааһан Иорданиин ниислэл хото. Эртын Римэй болон арабай барилгын һандархай үлэгдэлнүүдтэй.
Категори:Иордани Категори:Азиин ниислэлнүүд
Анкара
Анкара (Ankara; уридынь Ангора гэжэ нэрэтэй байгаа) — Анатолиин тэгшэ үндэрлигтэхи байрладаг Түрэг Уласай ниислэл хото, Анкара можын засаг захиргаанай түб. 5,2 сая ажаһуугшад (2015). Машина бүтээлгэ. Хүнэһэнэй, нооһоной, арһанай, модо болбосоруулха үйлэдбэрилгэ. Дээдэ һургуулинууд. Манай эринэй үмэнэ VII зуун жэлдэ байгуулагданхай. 1920 онһоо хойшо Түрэг уласай Ехэ үндэһэтэнэй хуралай болон засагай газарай байра.
Категори:Түрэгэй хотонууд Категори:Азиин ниислэлнүүд
Атрофи
Атрофи (atrophia, ἀτροφία — «үлэсхэлэн») — шэмэ тээжэлэй дутаха ушар хүн, амитанай эд эс, арһа мяхан хатаха, хосорхо; барагдаха үгы болохо.
Зүүлтэ
Категори:Үбшэн
Испани
Испани (España), албан ёһоор Испаниин хаанта улас (Reino de España) болбол Пиренейн хахад аралда, баруун урда Европодо оршодог улас юм. Испаниин эхэ газар бараг бүхэлеэрээ урда, зүүн талаараа газарай дундада тэнгистэй хилэлдэг. Маша бага зайда урда талаараа Гибралтар, хойто талаараа Франци, Андорра, Бискайн булан, баруун талаараа Атлантын далай, Португалтай хилэ залгана. Испаниин эзэмшэл газарта мүн Газар дундын тэнгисдэхи Балеарай аралнууд, Африкын эрье оршомой Атлантын далайдахи Канарай аралнууд, Мароккотой хилэ нэгэтэй хойто Африкын Сеута, Мелилья гэһэн хоёр автономито хотонуудшье мүн ородог. Испаниин газар нютаг 504 030 км² болоод баруун дэбисхэрээр Европодо хоёрто (Франциин дараа) жагсадаг. Мүн дундажа үндэрынь 650 м болон энэ үзүүлэлтэнь Швейцариин дараа Европодо хоёрто ороно.
Испани Европодо түрүүшын гоминидууд ерэһэн тухай болон энэ түбиин түүхын үмэнэхи үеын байдалые шудалхада шухала ажа холбогдолтой орон юм. Римэй эзэнтэ гүрэнэй дооро Һиспаниа (Hispania) ехэдэ хүгжэжэ, эзэнтэ гүрэнэй эгээн шухала хэһэгүүдэй нэгэ болобо. Харин дунда зуунай үедэ германшуудай ударидалга дооро ороһон байна. Хожомынь Ибериин хахад арал бараг бүхэлеэрээ лалашуудай ударидалга дооро оробо. Харин удаан хугасаанай туршада Европын хойто хэһэгэй христосой шажанта уласууд доошо түлихэжэ, 1492 ондо лалашууд дарагдаһан болон мүн үеэр олон еврейшүүд хөөгдэхэ гү, али христосой шажанда хүсөөр оруулагдажа байба. Мүн 1492 ондо Колумб Америкэдэ хүрэжэ, дэлхэйн хэмжээтэй гүрэнэй эхилэл табигдаа һэн. XVI-һаа XVII-р зуунай эхин үе хүрэтэр Испани Европын эгээн хүсэрхэг гүрэн болоһон болобошье үргэлжэлһэн дайн зэргэ олон асуудалнуудай үрэ дүндэ хүсэн нүлөө багадхаһан байна. XX-р зуунай дунда үедэ дарангылалда үртэжэ эдэй засаг тогтонги байдалда хүрэһэн болобошье һүүлдэ хурдасатайгаар һэргэбэ. 1978 ондо Үндэһэн хуулита хаанта засагай дооро арадшалал дахин тогтохо болоһон. 1986 ондо Европын холбоондо оролсожо, эдэй засагай болон соёл уралигай һэргэн мандалтатай ушараа һэн.
Испани парламентын засаглалтай арадшалһан ороноор байгуулагдаһан Үндэһэн Хуулита хаанта улас болон 1986 онһоо Европын холбооной гэшүүн орон болонхой. Худалдан абаха шадабариин паритетаар тоосоһон ҮНБ-р тоособол Испаниин эдэй засаг дэлхэйдэ 11-да, Европын холбоондо 5-да ороно.
Газар зүй
Эхэ газарай (континентальна) Испани хойто зүг Принейһээ ба Бискайн буланһаа урда руу Гибралтарай хоолой болотор нэмжынэ. Испаниин зүүн ба эгээн зүүн урда эрье Францитай хилэһээ Гибралтарай хоолой хүрэтэр Газарай дундада тэнгисээр угаагдана. Испаниин баруун зүгтэ Атлантын далайда ба Португалда хилэлдэг. Мороккодо Испаниин табан анклавууд байнга эзэнтэ гүрэнэй гансахан үлэгдэлнүүд мүн. Сеута ба Мелилья хоёр анклавууд болбол Испаниин нютаг засагай байгууламжа мүн. Морокко Испаниин анклавуудые үмсэлэлые маргаан тэмсэжэ 2002 ондо Сеутын хажуугаархи аралые богони сагай эзэмдэбэ.
Газараар табан уласуудта хилэлдэг:
Римэйхидэй урда үе
Хүрэл зэбсэгэй үедэ Ибериин баруун урда эрье дээрэ финикиинхидтэй наймаалһан Тартесс гэжэ соёл бии болобо. Шахтануудай дууһаһанай һүүлдэ Тартесс мүхэбэ.
Испаниин зүүн эрьеэ дахан ибер аймагууд ерэбэ. ибернүүд мүнөөгэй Кастилиин нютаг дэбисхэртэ бэхилэлһэн һуурин газарта таархажа болобо. Ибернүүд ехэбшэлэн таряашад, малшад ба ангуушад байгаа, хүрэл зэдһээ ажалай зэбсэгүүдые хэрэглэжэ, Газарай дундада тэнгисэй газарта эгээн мэргэн дархадай алдартай байгаа. Ибернүүд тартесиинхидэй бии болгоһон хуушан испани бэшэгые хэрэглэбэ. Ибер хэлэн тартесс хэлэтэй хамаагүй байгаа. Римэйхидэй ёһоор Испанида лигурнууд арад зон ажаһууһан гэжэ бэшэһэн, харин түүхын үедэ тэдэ тухай мэдэгдээгүй байна. Хүрэл зэбсэгэй үеын оройдо Иберидэ талын булшангай урнын соёл нэбтэржэ таархаһан (түүхын үедэ лузитанууд энэ соёлой үлэгдэл байгаа магад), Иберидэ кельт арад зон һууришаһан байна.
оной оршомдо финикиинхид Испанида һууришажа Мáлака, Гадир (Кадис), Кóрдово колонинуудые байгуулба. Эртын грекүүд Испаниин зүүн эрьедэ (мүнөө үеын Коста-Брава) колонинуудые байгуулба. оной һүүлдэ Карфаген финикиин соёлой гол түб боложо, Гибралтар хоолой соо наймаанай монополи байгуулба. Карфагенэй нүлөө ехэдхэжэ, Андалусиин ехэнхи хубиие, Балеар аралнуудые ба газар дунда тэнгисэй эрьеэ эзэмдэбэ. Пиренейн хахад аралда Карфагенэй эгээн томо хото Шэнэ Карфаген (мүнөө үеын Картахена) байгаа. Нэгэдүгээр Пуни дайнай үрэ дүндэ Һамилькар ба Һаннибал хахад аралай урда ба зүүн хэһэгые добтолжо мэдэлдээ абаба (МЭҮ 237—219 он).
Римэй ба вестготуудай үе
Римэйхидэй засаг хуулиин, хэлэнэй ба Римэй замай аргаар Һиспаниие захирба. Эдэй засагай талаар, Испанида латифунди гэжэ изагууртанай газар эзэмшэлгэнүүд бии болобо. Испани Римэй зааха зээлиин таряанай орон болоод, Испаниин боомто портууд алта мүнгые, нооһые, оливын тоһые ба дарһа архиие экспортировалба. Римэйхид уһажуулгын түсэлнүүдэй ашаар таряалангай ургаса дээшэлүүлбэ. Адриан, Траян, I Феодосий эзэн хаашуул, Сенека гүн ухаантан Испанида түрэбэ. Мартиал, Квинтилиан ба Лукан ирагуу найрагшад баһа Испанида түрөө. Христосой шажан манай эринэй I зуун жэлдэ Испанида оруулагдаба. Испаниин мүнөө үеын хэлэн аялгуунууд ба шажан энэ үеһөө үргэлжэлбэ.
Манай эринэй 409 ондо герман свевүүд ба вандалнууд сармат алануудтай сугтаа Испаниие добтолбо. Свевууд мүнөө үеын Галисида ба хойто Португалда хаанта уласые байгуулба. Вандалнууд урда Испанида уласаа байгуулаад, 429 ондо Хойто Африкада нүүжэ 439 ондо Карфагениие эзэмдэбэ. 419 ондо вестготууд Тулуза ниислэлтэйгээр Испанида ба урда Галлида хаанта уласаа байгуулба. Вуйе байлдаанда I Хлодвигой ударидаһан франкууд 507 ондо II Аларихые диилэжэ, Галлиие эзэмдэбэ. 554 ондо Византиин эзэнтэ гүрэнэй Велизарий жанжан урда Испаниие эзэмдэһэншье һаа, вестготууд удангүй урда Испаниие дахин дайлан эзэлээд 585 ондо Галисидахи свевүүдэй гүрэниие эзэмдэбэ. Тулузые алдаһан һүүлдэ Толедо вестготуудай ниислэл хото болобо. Арианис христосой шажантай байһан герман вестготууд ба римжуулһан түрэл арад зон зэргэсэн ажаһуужа хоёр хуули ёһые амяараа хэрэглэбэ. 589 ондо вестгот I Реккаред хаан арианизмые орхижо католик шажантай болобо.
711 ондо Тарик ибн Зиядай ударидаһан лалын шажантан бербер сэрэгүүд Гибралтарай хоолойе хүндэлэн гаража Испанида хүрэжэ ерэбэ. Һүүлшын вестгот хаан Родерих илагдажа вестгот хаанта улас мүхэбэ.
Лалын аль-Андалус ба Реконкиста (VIII—XV зуун жэл)
Удангүй бербершүүд Астури болон Баск ороной гадна бүхы хахад аралые дайлан эзэлбэ. Кордово хото Аббасид Багдад халифта уласай эмирэй (амбанай) ниислэл хүреэн болобо. 756 ондо Омейяд обогой I Абд ар-Рахман ад-Дахил Кордоводо ниислэлтэйгээр бэеэ даанги эмиртэ уласые байгуулба. Тус лалын шажантай улас III Абд ар-Рахманай хааншалалай үедэ һалбаран бадаржа, 923 ондо албанай ёһоор халифта улас болобо.
2013 он
2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015
Испани
Лалын аль-Андалус ба Реконкиста (VIII—XV зуун жэл)
Ехэ Карл хаан 778 ондо Переней хахад аралай зүүн хойто зүгые добтолон эзэмдэжэ, Испаниин марка гэһэн можые байгуулба. «Роланд тухай дуунай» гол герой Роланд энэ дайнда үхэбэ. 781 ондо лалашууд энэ нютаг дэбисхэрые дахин эзэлээ. 785 ондо франкууд Жироно хотые эзэлээд, 801 ондо Барселоные эзэлбэ. Барселонын графта улас (Каталолни) Испаниин маркын эгээн шухала нютаг байгаа. Пиреней уулын баруун зүгтэ баскууд франкуудай ба лалашуудай добтолгые һүнөөжэ, Наварра хаанта уласые байгуулба.
2013 он
2013 он (MMXIII) гү, али Хоёр мянга арбан гурбан он, Хоёр мянган арбангурбадугаар он — мягмар гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор Манай эрин-эй 2013 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 13 дахи, 2010 оной 4 дахи он болоно.
Испани
Лалын аль-Андалус ба Реконкиста (VIII—XV зуун жэл)
Дунда үеын Испани христосой шажантан ба лалын шажантанай хоорондо саг үргэлжын дайнай газар болобо. Аль-Мансур 985 ондо Барселоные эзэлээд һандаргаба. Тэрэнэй хүбүүниинь христосой шажантан хотонуудые дарайн добтолоо. Омейяд эзэнтэ гүрэн XI зуун жэлдэ бишыхан хаанта ба эмиртэ уласуудта задаран унаһан байгаа. Кордовогой эмиртэ улас эдэ обогуудай дунда эгээн шухала байгаа. Кастилиин VI Альфонсо хаан лалын шажантаниие добтолһон ушар, лалын шажантан Африкаһаа альморавидуудые дуудаба. 1147 ондо Альмохад улас Альморавид уласые добтолон Магриб ба аль-Андалусые эзэлбэ. 1212 ондо Лас-Навас-де-Толоса байлдаанай үрэ дүндэ VIII Альфонсо альмохадуудые диилэбэ. Гранадын эмиртэ улас һүүлшын лалын шажантай улас байгаа.
2013 он
Тааруу байһан онууд:
Оросой холбоото уласда «Байгаалиин хамгаалгын жэл» (Год охраны окружающей среды).
Испани
Эзэнтэ гүрэн
I Карл (1519 ондо V Карл нэрэтэйгээр Арюун Римэй эзэн хаанаар һунгагдаһан) V Фердинандые залгамжалжа, Һабсбург обогой түрүүшын Испаниин хаан болобо. Испани һаланги хаанта уласууд ба гүнтэ уласуудта хубаагдажа байһан. Хаанта улас бүри өөрынгөө кортес хуралтай ба хуули ёһотой байгаа. Римэй эзэнтэ гүрэнэй үеһөө өөрынгөө онсолигтой байһан хото һуурин олон эрхэ сүлөөтэй байгаа. Хаан болоходоо Карл тус бүри кортес хуралаар хүлеэн зүбшөөгдэхэ ёһотой байһан. Карлын эжы I Хиирэһэн Хуана наһа бараһанай хүрэтэр Карл эжытэеэ хамтаа Кастилиие захирба. Карлын үбгэнэр зарим орон нютагай, илангаяа Кастилида эрхэ мэдэлые хизгаарлаһан, харин Карлын түблэрүүлхэ бодолгын туршалга 1520—1521 ондо Комунерос буһалгаанда хүргэбэ. Засагай газарай сэрэгшэд буһалгааниие даруулжа буһалгаанай ударидагша Хуан Лопес де Падилья саазалан абаба.
2013 он
Зүүлтэ
Категори:Онууд
Испани
Эзэнтэ гүрэн
Карл 1556 ондо II Филиппэй түлөө хаанай эрхэһээ татагалзаба. Испани хаанта улас түблэрһэн хизгааргүй бүрин эрхэтэ хаанта улас болохо замдаа байгаа. II Филиппэй ударидалга доро энэ үйлэ ябаса үргэлжэлһэн, хариншье Каталони, Наварра, Арагон, Валенси, Баск орон зэргэ нютагууд нилээн өөрөө засаха эрхые һахин хадагалжа болобо. XVI зуун жэлэй үедэ католик сүмэ үлүү ехэ Испаниин ажамидаралые хинажа эхилбэ. XV зуун жэлэй Томас де Торквемадагай эмхидхэһэн Испаниин инквизици Филиппын ударидалга доро эгээн хүсэтэй болобо. Игнатий де Лойола, Тереса д'Авила, Хуан де ла Крус гансата Контрреформаци хүдэлөөнгые эхилбэ.
II Филипп Испанитай хамта Сицили, Неаполь, Сицили, Сардини, Милан, Милан, Франш-Конте, Нидерланд ба Испаниин бүхы колонинуудые залгамжалба. Нидерландын хойто можонууд Испаниин эзэмдэлые унагааһаншье, урда можонууд дахин Испаниин мэдэлдээ оробо. Испани Францида эсэргүү дайнда диилэжэ 1559 ондо Като-Камбрезиин хэрээндэ хүргэбэ. 1571 ондо испанишууд Лепантогой байлдаанда түрэгүүдые диилэбэ. Харин Испаниин сэрэгэй хүсэн унажа эхилбэ. Испани IV Анрида эсэргүү Франциин шажанай дайнда диилэжэ ядаа. Испани ба Англиин хоорондо далайда ноёрхолой түлөө атаа жүтөөн хүндэржэ 1588 ондо Испаниин Илагдашагүй армада бута сохигдобо.
II Филиппэй залгамжалагшад III Филипп болон IV Филипп хаашуулай үедэ Испани Гушан жэлэй дайнда (1618–1648) татагдажа, 1659 он болотор Францитай дайлаба. Мюнстерэй хэрээнэй ёһоор Наян жэлэй дайн түгэсэжэ, Испани Нидерландын бэеэ даанги байдалые зүбшөөрөө. Вестфалиин энхэ тайбанай ба Пиринейн хэрээнэй үрэ дүндэ Франци Европын эгээн томо хүсэн болобо. Пиринейн хэрээнэй ёһоор Франци Испаниһаа Руссильон ба Конфлан можонуудые оложо абаба. Франциин XIV Людовик дахин Испанитай дайлажа, Деволюциин дайн, Һолландын дайн, Юһэн жэлэй дайнай (Аугсбургын лигын дайн) үрэ дүндэ үшөө үлүү Испаниһаа нютагые эзэмдэбэ. 1580 ондо II Филиппэй ударидалга доро Испаниин мэдэлдэ ороһон Португал буһалгаалжа 1640 ондо бэеэ даанги байдалые һэргээжэ шадаба. Гансахан ондо Каталони бэеэ засаха эрхын түлөө буһалгаалжа 1659 оной энхэ тайбанда эрхынгээ ехэнхи хубиие һахин хадагалжа шадаба.
Бурбонтон обогой доро
IV Филиппые залгамжалжа ерэһэн II Карл үбэ залгамжалагшагүй байһан тула Испаниин улас түрын дутагдал хүндэрөө. Залгамжалалай гол претендентүүд Франциин XIV Людовик ба Австриин эрцгерцог Карл байгаа. II Карл XIV Людовикэй аша хүбүүн Филиппые залгамжалагшаар томилходоо Франциие дэмжэгшэд диилэһэншье һаа, Карлын наһа бараһанаар Испаниин залгамжалалай дайн (1701–1714) эхилбэ. 1713 оной Утрехтын энхэ тайбанай ёһоор Филипп хаанаар баталһаншье һаа, Испаниин Недерланд, Милан, Неаполь ба Сардини Австрида шэлжүүлээд, Савойя Сицили оложо абаба. Дайнай үрэ дүндэ Филиппые эсэргүүсэһэн Каталони, Валенси ба Арагон автономито байдалаа алдаба.
Испаниин амбициозно хатан Изабелла Фарнезе ба тэрэнэй гол сайд Хулио Альберони алдаһан эзэмшэлээ бусаан абажа туршаба. 1718 ондо Испани Дүрбэлһэн холбоондо эсэргүү дайлажа, 1720 ондо илагдаба. 1733 оной бүлын хэлсээнэй (pacte de famille) үрэ дүндэ Испани Франциин нүлөө доро орожо эхилбэ. Испани 1735 ондо Франциин туһаламжатайгаар Польшын залгамжалалай дайнда Неаполь ба Сицилиие дахин оложо абаба. Харин эдэ хоёр хаанта уласууд Испаниин амбанай захирагдаһан бэшэ аад, бэеэ даанги хаанта уласууд болоһон байна. III Карлын түрүүшын хүбүүн Фердинанд Неаполиин ба Сицилиин хаан болоод, нүгөө хүбүүниинь Карл Испаниин хаан болобо. Долоон жэлэй дайнай һүүлдэ 1763 оной Парисай хэрээнэй ёһоор Испани Флоридые Британида булигдажа, Франциһаа Луизиана оложо абаа. Америкын хубисхалай үедэ Испани Францитай нэгэдэжэ Америкын Нэгэдэһэн Уласые дэмжэһэн тула Флоридые бусаажа шадаба.
Франциин хубисхалта дайнда ба Наполеоной дайнуудта хабаадасаһан Испани илагдаһан ушар, 1808 ондо IV Карл ба VII Фердинанд хаанай эрхэһээ татагалзажа, Жозеф Бонапарт Испаниин хаан болоһон байна. Харин Испаниин энгын арад зон Франциин ноерхолдо эсэргүүсэжэ Пиренейн дайнда эзэмдэгшэдые үлдэжэ шадаба. 1814 оной болотор Испаниин эсэргүүсэлэй хүсэн ба Артур Уэлсли Веллингтоной ударидаһан британишууд франциинхидые үлдэжэ, Кадисай хуралай бэшэһэн 1812 оной үндэһэн хуулиин доро VII Фердинандые хаан шэрээндэ табиба.
Карлис дайнууд, Нэгэдүгээр бүгэдэ найрамдаха улас
1830 ондо хүбүүгүй байһан VII Фер­ди­нан­д басаган Иза­бел­ла хатан хаан болохын түлөө «праг­ма­ти­к санкциие» (Pragmática Sanción) тунхаглажа, салик хуулие болюулба. 1833 ондо Фердинандын наһан бараһанай һүүлдэ гурбан наһатай байһан Иза­бел­ла хатан хаан боложо, эжынь Ма­рия Кри­сти­на регент болоһон. Фердинандын дүү Дон Карлос ханхүбүүн өөрөө хаан гэжэ хэлээд эрхэтэнэй дайные эхилбэ. Түүхэдэ Нэгэдүгээр карлис дайн гэжэ ерэһэн тус эрхэтэнэй дайн 1839 оной болотор үргэлжэбэ. Изабелла 1868 ондо хаан шэрээнһээ татагалзаһанай һүүлдэ кортес хурал үндэһэн хуулита хаанта засагые тунхаглажа, Савой обогой Италиин хунтайжа Амадейе хаанаар тунхаглаба. 1872 ондо Гурбадугаар карлис дайн эхилээ. 1873 оной 11 һарын 2 үдэртэ I Амадей хаан шэрээнһээ татагалзаһан ушар, кортес хуралай хоер танхим Испаниие бүгэдэ найрамдаха уласаар тунхаглаба. 1876 ондо Изабелла хатанай хүбүүн XII Альфонсо хаан болоһон.
Гадаада бодолгын талаар, Испаниин эзэнтэ гүрэн колониин буһалгаалжа бодоһоной үрэ дүндэ баруун хахад бүмбэрсэгтэхи эзэлһэн газарай ехэнхи хубиие алдаһан байна. 1898 ондо Испани-Америкын дайнай үрэ дүндэ Куба, Пуэрто-Рико, Филиппина алдагдаһан бэлэй.
XX зуун жэл
XIX болон XX зуун жэлэй эхин үедэ республиканистууд ороноо хизгааргүй бүрин эрхэтэ хаанта засаглалда эсэргүү шунал тэмсэлдэ бодхобо. Испани Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда нейтральна байдалые һахиһаншье һаа, дайнай дараахи үедэ Мороккодохи колониин эзэмшэлээ хадагалхын түлөө үргэн сар хүреэтэй сэрэгэй үйлэ ажаллалгые ябуулжа байгаа. Мароккогой кампаниин эртын үеһөө сохиһон ушар 1923 ондо Примо де Риверагай дарангылалта дэглэмдэ хүргэбэ. Примо де Ривера 1927 ондо дайные амжалтатайгаар дууһаад 1930 оной болотор засагые бариһан байгаа. 1931 ондо нютаг захиргаанай һунгуулиин һүүлдэ хотын хүн зоной диилэнхи хуби бүгэдэ найрамдаха үзэлые дэмжэһэн ушар XIII Альфонсо Испани уласые орхижо, Испаниин хоёрдугаар бүгэдэ найрамдаха улас байгуулагдаба.
1939 ондо Франко илаһанай һүүлдэ, фашис «фалангаһаа» гадна бүхы улас түрын нам хоригдоһон байна. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үндэ Испани нейтралитедые һахиһаншье һаа, Зүүн фронтдо «Хүхэ дивизиие» эльгэбэ. 1947 ондо Испанида дахин хаанта улас тунхаглагдаһан байбашье, «каудильо» Франко регентлигэй доро хаан шэрээн эзээгүй сүлөөтэй байгаа.
1975 ондо Франко наһа бараһанай һүүлдэ I Хуан Карлос хаан боложо, 1976 ондо Адольфо Суаресые юрэнхы сайдай тушаалда томилбо. 1977 оной 10 һарада улас түрын гол намууд «Монклоа хэлсээниие» (Pactos de la Moncloa) баталжа, гүрэниие арадшалал засагта хүргэжэ эхилбэ. 1978 ондо Испаниин шэнэ үндэһэн хуули хүсэндөө оробо.
1986 ондо Испани Европын холбооной (ЕХ) гэшүүн болобо. 1978 оной үндэһэн хуулиин ёһоор Баск орон ба Каталони горитой автономито байдалые олоһоншье һаа, тэндэ мүнөө хүрэтэр сепаратис хүдэлөөнүүд эдэбхитэй байна.
Холбооһон
Категори:Европын уласууд
Пьер-Симон Лаплас
Пьер-Симон, маркиз де Лаплас (Pierre-Simon de Laplace; 1749 оной 3 һарын 23 — 1827 оной 3 һарын 5) — тэнгэриин механикын, дифференциал тэгшэдхэлэй талаар алдарта Франциин эрдэмтэн, математик, физик ба астроном, магадлалай онолые үндэһэлэгшэдэй нэгэн. Сэбэр ба хабсаргаһан тооной ухаанда ба астрономида Лапласай аша габьяа туйлай ехэ байна.
Лаплас зургаан эрдэм ухаанай академиин ба хаанай бүлгэмэй гэшүүн байгаа, энэ тоодо Петербургын академи (1802), Франциин газар зүйн бүлгэм. Нэрэнь Франциин эгээн ехэ эрдэмтэдэй дунда Эйфелиин самхагай нэгэдэхи дабхар соо бэшэгдэһэн байна.
Деспотизм
Зүүлтэ
Категори:Үзэл суртал Категори:Засаг
Дасан
Дасан (, дацан, Вайли: grwa tshang - философиин факультет) Буряад, Монгол Буддын шажанай сүмэ юм.
Түүхэ
Ородой Октяабриин хубисхал үмэнэ Ородой гүрэндэ 35 дацанууд байгаа (32 — Забайгалиин аймагда, 2 — Иркутск губернида, 1 — Санкт-Петербург хотодо), мүнөө үдэр 30 дацанууд ажаллаха байна.
Зүүлтэ
Категори:Буддын шажан Категори:Дасангууд
Хабарга
Хабарга буюу хүдэри болбол, хара саарал зүһэтэй, боро гүрөөһэнһөө баахан бэетэй, ян шулуун хада хүбшэ газарта байдаг, үбһэ, хүбхэ, шулуунай хаг мэтые эдидэг аса туурайтай амитан, энүүниие манай агнуушад үбэл намарай сагта алажа түүнэй үнгэлииг ба арһа мяхые олзолдог.
Нэмэлтэ
Нэмэхэ үйлэдэл хадаа хоёр аргументуудай (нэмэгдэгшэд) үндэһэн бинарна арифметикын үйлэдэлнүүдэй нэгэн. Нэмэлтын дүн хадаа нэгэдэхи аргументые хоёрдохи аргументээр ехэ болоһоной үрэ дүндэ бии болоһон шэнэ дүн тоо (сумма) мүн. Ондоогоор хэлэбэл, a ба b нэмэхын дүн тоо хадаа a+b.
A онолигһоо (a,b) хоёр элемент бүридэ таруу байха c=a+b элемент бии. Энэ элементые a ба b-гэй дүн тоо гэдэг.
Нэмэлтэ зарим шухала шанартай юм (жэшээлбэл, бодото тооной A олонлигой тула):
Зүүлтэ
Категори:Арифметикэ
Атташе
Атташе (attaché «хабсаргаһан») — бага дипломат албан тушаал, элшэн сайдай яаман гү, али дипломат түлөөлэгшын газар командировалагдаһан ба тусхай хэрэг бүтөөгшэ хүн (жэшээнь, сэрэгэй атташе).
Ашхабад
Ашхабад (1927 он хүрэтэр Полторацк нэрэтэй), Туркменистанай ниислэл хото (1924 онһоо хойшо). Түмэр замай үртөө. 900 мянган ажаһуугшад (2005). Машина бүтээлгэ болон металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, химиин-эм зүйн, шэлэй, хүнгэн (хүбэн саарһанай, торгоной, гуталай, хибэс нэхэхэ гэхэ мэтэ), хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Туркменистанай Эрдэм Ухаанай Академи, 8 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо Махтумкули нэрэмжэтэ Туркмен гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театртай (энэ дунда Туркмен оперо болон баледэй театр). Уран һайханай, түүхын, орон нютагай түүхын гэхэ мэтэ музейнүүд байна. «Ниса» түүхын ба соёлой дархан саазатай газар. 1881 ондо байгуулагданхай. 1948 оной аймшагтай газар хүдэлэлтын һүүлдэ шэнээр баригдаһан байна. Каракумстройн (1967) ба Азади нэрэмжэтэ номой сангай (1969—1974; СССР-эй гүрэнэй шагнал, 1976) барилгатай Туран талмайн ансамбль.
Категори:Азиин ниислэлнүүд Категори:Туркменистан
Улаан-Үдэ
Улаан Yдэ (Улан-Удэ, 1934 он болотор Дээдэ-Үдэ нэрэтэй байһан) — Буряад Уласай ниислэл хото юм.
1934 он болотор Дээдэ Үдэ (Верхнеу́динск) гэдэг нэрэтэй байһан. 1666 ондо Үдэ голой Байгалда шууд ородог Сэлэнгэ мүрэнтэй ниилэһэн (Батарейн хапсагай дээрэ) газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг (2012).
Байгалһаа зүүн-урагшаа 130 модоор холо, Сэлэнгэ Үдэ хоёрой үлзүүр дээрэ байдаг.
Хотын эзэлхэ талмай — 347.6 дүрбэлжэн модо (км²). 2011 ондо байдалаар 404 мянган хүн ажаhуудаг. Ород уласай хотонуудай хэмжээндэ харисуулабал, 45-дахи hуурида болно.
Улаан Үдэ дотор гурбан хороонууд бии: Соведэй, Түмэр замай ба Октябриин. Хотын түб Сэлэнгэ мүрэнэй баруун эрьедэ байна. Энэ хадаа хотын эгээл һайхан газар гээшэ.
Хотын дарга (хотын захиргаанай толгойлогшо) — Александр Голков 2012 оной декабрь һарада дарга болобо. Хотын захирагша (сити менеджер) — Зандра Сангадиев.
Түүхэ
Улаан Үдэ хото 1666 ондо хасагуудаар байгуулагдаһан юм. Тэрэ түрүүн Дээдэ Үдэ гэжэ нэрэтэй байһан. ХVII-дохи зуун жэлдэ бэхилэлтын үүргэ дүүргэжэ байһан сагайнь ямар нэгэн хамгаалтын түхеэрэлгэнүүд мүнөөнэй Улаан-Үдэдэ харагдахагүй. Юуб гэхэдэ бэхилэлтын түхеэрэлгэнүүд модоор бүтээгдэһэн байжа, хэрэгээ болиходоо, ХVIII-дахи зуун жэлэй һүүл багаар үгы хэгдэһэн. Тиибэшье анхан бэхилэлтэ хүреэнэй бии болоһон газарые – Батарейн добые – 1991 ондо онсолон тэмдэглэһэн байна. Хотын түүхэтэ 325 ойн жэлэй баяраар үнэн алдартын хоёр хэрээһэнүүд зоогдон, шулуун хабтагай табигдажа, үндэһэ табигша хасагуудай дурасхаалда зорюулагдаа.
ХVIII-ХIХ-дахи зуун жэлнүүдэй дотор хото хамгаалалгын үүргэтэй хахасажа, албан захиралай болон худалдаа наймаанай түб гэгдэн тодороо. Хотын гол байшангуудай тоодо гайхамшаг түхэлтэ гурбан үнэн алдартанай барилганууд ороно: Одигитриин собор сүмэ (Дээдэ-Үдын түрүүшын шулуун байшан), Нангин Троицын (Гурбанай) ба Нангин Вознесениин (Үндэрлэлгын) сүмэнүүд. Мүн уран барилгын омогорхолой зүйлдэ Гостинэ хашаа болон тэрэниие тойроһон Гостинэ хашаадахи талмай – Дээдэ-Үдын гол талмай байһан - орохоороо ороно.
Эрхэтэн дайнай үедэ Улаан Үдэ хото Буряад-Монгол Уласай, Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Уласай ниислэл хотын үүргые гүйсэдхэбэ.
1934 ондо Улаан Үдэ гэжэ нэрэлэгдээ. Энэ үедэ ехэ барилга эхилһэн байна. 1934 ондо Вагон Заһалгын завод, нэгэдэхи ТЭЦ, 1935 ондо Заудинскын гурил-талханай комбинат, шэлэй завод, 1936 ондо мяханай комбинат баригдаһан юм. Һүүлдэнь онгосо бүтээлгын завод, «Электромашина», «Теплоприбор», прибор хэдэг завод, нарин сэмбын комбинат хүдэлжэ эхилээ.
Шэнжэлхэ эрдэм ухаан
Улаан Үдэ — томо соёлой ба шэнжэлхэ ухаанай түб болоно. Эндэ Буряад шэнжэлхэ ухаанай түб; табан дээдэ һургуулинууд: Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуули, Зүүн Сибириин гүрэнэй хүтэлэлгын ба технологиин дээдэ һургуули, Буддын шажанай дээдэ һургуули, Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академи, Зүүн Сибириин гүрэнэй соёлой академи.
Мүнөө Улаан Үдэдэ 39570 һурагшадай һураха 52 һургуули, 15430 хүнэй һурадаг 16 тусхай дунда һургуули ажаллана. Эдээнэй очно ба заочно таһагуудта 1620 оюутад һурана.
Театрнууд
Улаан Үдэ ниислэл хотодо Дуури болон Баледэй, Х. Н. Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын (1932), Н. А. Бестужевэй нэрэмжэтэ ород драмын, залуушуулай, Нелли Дугаржабонай нэрэмжэтэ пластическа драмын театрнууд, дуу хатарай «Байгал» ансамбль, филармони (1938) болон олон музейнүүд амжалтатай ажаллана. Улаан Үдэдэ олон кинотеатрнууд харагшадые урин байдаг, тэдэниие нэрлэбэл: «Еврозона», «People’s Cinema», «Capital Cinema», «RGB Cinema (Пионер)» гэхэ мэтэ. Һүүлэй жэлнүүдтэ кинотеатрнууд гоё, мүнөө үеын түхэлтэй болонхой. «Октябрь», «Прогресс», «Дружба», «Эрдэм», «Фабрика кино», «Сагаан Морин», «Савва», «Планета 3000», «Восток» гэhэн кинотеатрнууд олон жэл соо хүдэлөөд мүнөө хаагдаhан байна.