cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сахюур
Сахюурынь ургамалай, илангаяа үбэһэлиг ургамалай метаболизмын үйлэ ажалалгаанда маша шухала үүргэ гүйсэдхэнэ.
Аргумент
Аргумент (argumentum — «баримта») —
Аргументаци — бүхы аргументнүүд, ушар, баримтануудые гаргаха.
7 һарын 3
Долодугаар һарын 3 — Григориин литын жэлэй 184-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 185-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 181 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Гүрөөһэн
Гүрөөhэн (Capreolus pygargus ) зэрлиг томо амитан.
Горлог мүрэн
Горлог мүрэн (Енисе́й — «ехэ уһан») — Оросой холбоото уласай нютагаар урдадаг мүрэн юм. Хойто мүльһэн далайда шудхадаг хамагай томо уһанай системэ болоод дэлхэйдэ утаараа 5-да ороно. Монгол уласай Хүбсэгэл аймагай нютагһаа эхэ абажа, хойто зүгые шэглэн Шэбэрэй түб хэһэгые нэбтэлэн урдажа, Горлогой булангаар дамжан Хойто мүльһэн далайн Карын тэнгистэ шудхадаг. Горлог хэмээхэ нэрэнь эвэнк хэлэнэй "Иоанесси" гү, али ехэ мүрэн хэмээхэ үгэһээ гаралтай.
Эхин хэһэгтээ түргэн урдагалтай, ехэ үерлэдэг, ай һабаарань хүн зоной нягташал маша бага. Мүрэнэй дунда хэһэгтэ хэд хэдэн абарга томо уһан сахилгаан станциин далан байха болоод ОХУ-ай олборлохо ажа ахуйн амин шухал түшиг тулгуур боложо байдаг юм. Тэдыгээр далангын заримиинь Зүблэлтэ Холбооной үе дэхи албадан хүдэлмэринээр бии болоһон. Тайгын бүһээр урдаха замдаа олон шудхалуудые ниилүүлһэнэй дараа жэлэй хахадынь мүльһөөр хушагдаһан байдаг тундрагай бүһээр урдажа, эсэстэнь Карын тэнгистэ шудхана. Һүүлшын жэлүүдтэ дэлхэйн дулаарлгын уламһаа мүнхэ сэбдэг хайлжа байгааһаа мүрэнэй урдаса нэмэгдэхэ хандалгатай байгаа.
Горлог мүрэниинь 2 гол эхитэй, Ехэ Горлог гү, али Бий-Хем голынь Бүгэдэ Найрамдаха Тува Уласай зүүн хэһэгэй Саяан уулын урда һуга, Тагна уулын хойто хэһэгһээ эхэ абадаг боло Шэшгэд гол гү, али Каа-Хем голынь Хүбэсгэл аймагай Дархадын хотгорһоо эхэ абана. Дархадын хотгорын нариин амһарынь мүльһэн голоор хашагдаһан байһан болоод ойролсоо оршохо Хүбэсгэл нууртай хэмжээгээрээ зэрэгсэхүйсэ мүльһэн нуур байһан болоод тэрэнь хайлһанай уламһаа Шэшгэд гол үүдэһэн болохонь һүүлшын үеын судалгаагаар тодорхой болоо.
Холбооһон
Категори:Гол мүрэн
Лалын шажан
Лалын шажан гү, али ислам ( арабаар الإسلام — «үгэ дууламгай»), гээшэ VII-дугаар зуун жэлдэ Баруун Аравида бии болоһон дэлхэйн шажан юм. Үндэһэлэгшэ — араб лүндэншэ Мухаммед (632 ондо наһа бараа) юм. Тус шажаниие шүтэгшэ зониие лала гэнэ. Лалын һургаалай һорболжо — Коран. Арюун ёһо заншалые Мухаммед тухай туужаһаа (хадис) бүридэһэн Сунна гэнэ. Лалын шажанай хуули ёһониинь шаридта агуулна. Сүмэ хиидэй албан ёһоной хэлэн — араб хэлэн юм.
Лалын шажанай гол тогтоолнуудые табан багана (аркян ад-дин) гэнэ. Эдэː
Лалын шажантан Аллах, ангел, арюун судар, шүүлтын үдэр, хуби заяанда этигэнэ. Лалын шажан сунни, шиит гэхэ үндэһэн урасхалтай. Этигэгшэдэй тоогоор дэлхэйн хоёрдохи томо шажан юм. 28 улас гүрэндэ лалын шажан албан ёһоной шажан мүн.
Нэрэ
Бурханай номнолдо харшалһан һаад, һандарал хэдэг хүнүүдые лала гэдэг. Буруу үзэлтэн гэхэдэ болохо. Энэдхэг орондо Будда бурханай хойто тээнь мусульман зон ерэжэ, Буддын үедэ байһан бүхы дасан, һүмэнүүдые һандаргаа, номуудыень галдажа, үгы болгожо, ехэ хохидол үзүүлээ. Тиимэһээ Энэдхэгтэ лала гэжэ мусульман шажантаниие нэрлэдэг.
Мухаммед (610–632)
Дэлхэйн гол гурбан шажанай эгээн залуу шажан хадаа лалын шажан юм. Лалын шажаниие үндэһэлэгшэ Муххамед 570 ондо Меккада (мүнөөгэй Саудай Арабай ниислэлһээ 900 км холо байрладаг арюун хото) түрөө. Тэрэ курайш омогой доторхи хашим обогһоо гарбалтай ба багаһаа үншэрэн, абга аха Абу Талибай һанаашархалгада урган бодоо. Тэрэ 25 наһандаа шэгнүүр тээхэ боложо удалгүй Абд Аль-Уззаһаа гаралтай баян, нүхэрһөө гээгдэһэн эхэнэр Хадижатай гэрлэһэн байна. Хадиджа Муххамедһааа 15 наһаар эгэшэ байһан ба тэрэнэй журамта эхэнэр, жэнхэни дүтэ туһалагша байгаа.
Тэрэниие агыһаа гаража, уулын бэлдэ ерэһэн хойно тэнгэриһээ «Мухаммедаа ши хадаа Аллахай элшэн, харин би Жибраил байна» гэһэн дуу хоолой соносогдобо. Удангүй Муххамед гэртээ ерэжэ үзэжэ хараһанаа эхэнэртээ дуулгаба. Энэ тэрэнэй һамган болон үрэшэлжэ абаһан хүбүүн Зейд ибн Хариса Али хоёр эгээн түрүү дагалдагша болобо. Гэбэшье тэрэнэй зам дардан байһангүй. 619 ондо тэрэнэй түшэг тулгуури боложо байһан эхэнэр Хадижа, Абу Талиб хоёр дараалан наһа бараа. 630 ондо Меккае арюун хото гэһэн хүлеэн зүбшөөрхэ, бүхэ онгон шүтээнүүдые усадхан, ганса Бурханда этигэхэ, Каабада бүхы лалын шажантан сүмэ байгуулха тохиролсоо хэгдэбэ.
Дүрбэн арюун ябадалта халифууд
Муххамед 632 оной 1 һарада Меккада мүргөөд Медина руу ябаһан юм. Энэ тэрэнэй эгээн һүүлшын гү, али һалаха ёһоной мүргэл байгаа. 632 оной 7 һарада гү, али 62 наһандаа өөдэ болобо. Муххамед өөрын залгамжалагшые нэрлэжэ амжалгүй өөдэ болоһон байна. Энэ лалын шажантад хоорондо маргаан үүсхэбэ. Маргаанда мухажирууд илажа Абу Бакр халиф болобо. Тэрэнэй һүүлдэ Омар аль-Хаттаб халифаар һууһан 634—644 оной хоорондо лалын эзэнтэ гүрэнэй ехэнхинь бүрилдэн тогтоһон юм. Һүүлдын халиф Усман ибн Аффан байгаа. Харин дүрбэдүгээр халифаар Али ибн Абу Талиб 656—661 оной хоорондо һууһан. Эдэ дүрбэн халифые лалын уламжалалда "арюун ябадалта" гээд нэрлэнэ. Энэ дүрбэнэй үедэ лалашууд арабай юртэмсые бүрин захиргаандаа оруулһан юм.
Бар
Бар гү, али эреэн гүрөөһэн (Panthera tigris) бол ехэ мяхаша зэрлиг амитан мүн. Энэ бол ой шугуй соогуур байрладаг. Энээнил шара ба хабаһан хээтэ бэень үнгэ нараниие туяада шаралан харагдажа байгаа ургамалнуудай эшэнүүдтэй ниилээд, мэдэгдэггүй юм.
Категори:Амитад
Хөөрхэ
Хөөрхэ – Хэжэнгын аймагай эгээ баруун урдахи хуби. Хэжэнгэ голой урасхалай дээдэ хажуу газарые хамтадхаһан нютаг (нэрэ) болоно. Гринвичһээ (Лондон) эхилһэн зүүн утаригай 109,110 ба хойто үргэригэй 51,52 градуснуудай хоорондуурхи зайдань һула багтан, далайн нюрууһаа 720 метрһээ өөдэ хизаартаа (набтарынь) оршодог юм.
Ууланууд
Тэрэниие тойроод, баруун оршондонь Цагаан-Дабаанай, Хойто-Худанай, урда хажуудань Цагаан-Хуртейн хаданууд болоно, зүүн тээнь – урда ба хойто хадануудые холбоһон ой модотой набтар «һаншаг» хаанхай, тиигэжэ Хөөрхые Хэжэнгын голой ниигэм талаһаа амяарланхай гээшэ. Хөөрхэдэ юһэн сумбэрнууд (нэрэтэй хаданууд) бии юм. Хөөрхэ орохотой сасуу, зүүн гарта Байса гэжэ тахилгатай хада байдаг, урдань тэрээндэ дутуур һуугшадай ури һадаһан мүнөөшье тэндэ мүргэлгэтэй байдаг. Алтарганта – Шэбэрэй (адагай) урдахи үндэр, Носоргоно – Хусөөтын урдахи хада, Ёгдон – Шара нүгын урда, Буурал – Нарин горхоной улэһөө саашанхи (урда) уула, Маарагтын үндэр, Сагаан горхоной үндэр, Улаан-хада Хөөрхэ һууринһаа хойно оршодог. Улаан хаан буурал баабайтай уула ехэ обоотой. Хөөрхын зон хододоо һанажа ба мүргэжэ (большевик хуулиин ехэ шангашье үедэ) байдаг ааб даа, үглөө бүхэндэ сэржэм үргэдэг (сай гү, али һун, зарим ушарта хату харые). Энээнһээ зүүн хойшо Бага-Улаан гээд хада байдаг юм. Хойто захын зарим хаданууд нэрэтэйнүүд байһан юм гү, али үгы гү, мэдэгдэнэгүй. Хөөрхые тойроһон хаданууд, зүүнһээ бэшэнүүдынь, уһа горхонуудые хоёр тээшэнь Элхи-Хёлго тээшэ хубаарилагшад болоно, хойшо урдагша горход – Элхиин горхондо ородог, баруулжаа – Мэхээртэй горхон, урагшаа – Үбэр Тэгни г.м. Хёлго голдо ороноо. Нютагай баруун хажууһаа зүүн заха тулатар 37-38 км (сэхэ шугамаар), хойноһоо урда хурэтэр 23-24 км тухай, тэрээнһээнь 5730 га худөө ажахын эдлэхэ газар (хахалагдаһан газар 2149 га, сабшалан – 1745, бэлшээри – 1836). Хэжэнгэ гол Мэхээртэй хадын зүүн хормойһоо эхитэй.
Уһан зүй
Хөөрхэ нютагай газар дээрэ Хэжэнгэдэ шудхадаг горход гэбэл: Байсын-Горхон, Хасууртай, Хуүргэтэ, Сагаан Горхон, Маарагта, Ара Тэгни, Баажын Горхон, Баруун Хул, Нарин-Горхон, Хулэрэгтэ, Юугтэ, Бута, (Хэжэнгэ голдо хурэжэ ошодоггүй), Даланша, Хусөөтэ, Бэрхэ, Жэмгэр, һээгээ, һалагайн-Шэбэр (хатадаг), Шэбэр (Хөөрхын). Хэдэн нуурнууд бии: Хужарта, Булма-Нуур, Арангатын-Нуур гэхэ мэтэ.
Мүнөө үедэ Хөөрхэ соогоо ехэ нуурнуудай нэгэн Булма-Нуур болоно. 140-150 жэлэй саана энэ нуур ехэ болошонхой, халижа, горхон (хоолой) урагшаа урдажа, Хэжэнгэдэ орожо байһан байдаг. Тиигээд түргэншэгөөр бага боло болоһоор 100-аад жэлэй үедэ нууршье бэшэ, дээгуурээ холбоогүй хэдэн булагууд болошонхой байһан, тиимэ байтараа баһал түргэншэгөөр уһанинь ехэ болоод, үргэлжэ нуур дахинаа болоо юм; нуурай тэг дунда ольтирог улэнхэй байгаа. Тэндэ һалаар гаража ногооень сабшажа, хэдэн бухал убһэ обоолоод байдаг һэн. Энэ нуур һүүлэй 30-40 жэл соо нилээд ехэ болонхой, баһа халижа горхолхо юм гү, бү мэдэе. Хужарта нуурай уһан эм домто аршаан, шабарынь хунэй зарим убшэ аргалха шэдитэй юм. Хужарта нуур байгалиин дурасхалта газар болгогдонхой, тиимэһээ гурэнэй хамгаалга доро байна гээшэ. Уһанайнь талмай 90 га.
Хөөрхэ нютагай, Хэжэнгын дасанай штадна (стад) лама Цэрэнэй (Бадмацэрэнэй) Дүлзэн (1842-1910) нэн түрүүн Хужарта нуурай уһан ба шабар хүнэй үе мүсын зарим үбшэндэ ехэ туһатай, эдэгээхэ шадалтай гэжэ соносхоод, модон хоёр гэр нуурай эрьедэ табюулһан байгаа. Хундэ туһатай энэ уйлэ хэрэг 1904 ондо болоһон, тиигэжэ Хужартын (Хөөрхын) аршаан гэжэ алдаршаһан гээшэ. Маарагтада ба Боро-Хулдэ уудаг (хотодо һайн) аршаангууд бии юм.
Модон
Хөөрхын ехэнхи хубинь элдэб турэлэй модонуудаар (нарһан, шэнэһэн, хуһан, уляаһан, хасуури, бага сага хуша), боролжо ба бургааһаар эзэлэгдэнхэй һааб даа. Теэд һүүлэй 30-40 жэлэй туршада модыень гамгүйгөөр, үргэлжэ (үлөөнгүй) отолжо, зэрлигээр һалгаа. Хэды шэнээн ой модон бага, ехэ туймэрнуудтэ дурөөб, мүнөө үедэ олон лэ үндэр ба набтар газарнуудта (урдань модотой байһан) сагдуулнууд шэнээр урганагүй, элһээр хиидэжэ байдаг болонхой, мүнөөнэй цивилизациин хүшөө гээшэ бэзэ. Зарим газар танигдахаар бэшэ болонхой. Хусөөтэ, Бага-һүүл, Шэбэр яһала үргэн, үргэлжэ тала газар, харин Маарагта, Нарин-Горхон, Хулэрэгтэ, Юугтэ, Соолгото, һалагай-Нуга ехэнүүд, баганууд соорхойнууд гээшэ.
Хөөрхэдэ һууһан хүнүүдэй нэрээр нэрлэгдэһэн газарнууд олон: Халбаашхын–Хул, Даниилта, Баажын-Горхон, Зайһа-Майла (Аяндын майла гэһэн болоно), Бадаршии-Нуга, Думхын-Хорео, Дойсой-Нуур, Хальбинай-Хул, Мухасайн-Харгы, Хутаново, Дандар-Дабаан, Дэлгэр-Дабаан, энэнэй-тэрэнэй бууса гэхэ мэтэ. Хөөрхэ гэжэ хамтадхаһан нэрэ соо ехэ олон өөрын тусхайта нэрэтэ газарнууд дуурэн юм. Жэшээнь, ганса һалагай-Нугада арба шахуу. 180-190 жэлэй саана Хусөөтын тала хоёр боложо хубаарилагдаһан шаху байгаа, баруун ба зүүн ойһоонь талые турижэ ургаһан модод арайл ниилээгүй байһан ха. Баатарай-Хоройн урда захааршаг дээгуур сабшажа унагааһан модоной олон тугсуулнууд 55-65 жэлэй саана һуудаг һэн. Сагаан-Нуурай хойгуур нарин модоной тугсуулнууд ганса нэгэ дайралдадаг юм.
Сагай уларил
Категори:Буряад Улас
Хитад
Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас  — Азиин (Еврази) түбиин дурна зүгтэ оршодог; 9.6 сая км2 газар нютагтайгаараа дэлхэйн улас оронуудһаа Росси ба Канада хоёрой арад Америктай зэргэсэжэ, 1.3 тэрбум хүнтэйгээрээ түрүүн байрада бэшэгдэдэг гээд юум юумээрээ хүшэрхэгжэһэн гүрэн мэтэ нүлөөтэй улас юм. Хүн зон — 1 370 536 875 хүн үлүү.
Нэрэ
Хитад хэлээр уласай нэрэнь 中国 (Чжунго) «Дунда улас» гэһэн удхатай. Чжун («дунда») гэдэгынь Нанхяад үндэһэтэнэй өөрһэдөө соёл эргэншэлэй түб гэжэ үзэхэ эртын дэбэргэн уламжалалһаа эхэтэй. Манзын Чин уласай дараагаар байгуулагдаһан бүгэдэ найрамдаха уласые Монголшууд Дундада Эргэн Улас (1911—1945) гэһэн нэрлэдэг байба. Го («улас») гэдэгынь уласай олон үндэһэтэниие нэрлэхын тулада Сунь Ятсенэй һэргээн хэрэглэһэн хуушанай хэлэжэ болоно. Одоо сагта мүн Дундада улас гэхэ нэрэшэлые монголшуудаар хэрэглүүлхые ехэд хэшээдэг болоод үбэрмонголшуудай дунда тэгжэ ярижа бэшэдэг.
Хитад гү, али Хань үндэһэтэниие Монголшууд Нанхяад гэжэ нэрлэжэ байһаниие Монголой Нюуса Тобшоһоо хаража болоно. Хитад гэһэн нэрэшэлээр Монголшууд Дунда Зуунай үеын үбгэ монгол хэлэтэн Хитан үндэһэтэниие нэрыдэдэг байгаад хожомоо Хитан үндэһэтэн Нанхяадта уусаһанай дараа тэрэ зүгэй уласуудые монгол хэлэнээ Хитад гэжэ болоо. Мүнөөнэй Бээжэндэ ниислэлээ хэжэ байһан Зүршэдэй байгуулһан Алтан уласынь Нанхяаднарһаа хэлэн соёл өөр үндэһэтэн байгаа. Тодоруулбал зүршэд хэлэниинь Алтай изагуурай манжа тунгус хэлэнэй нэгэн һалбари хэлэн юм.
Газарзүй
Хитадтай хилэ ниилэдэг уласууд: Монгол Улас, Ородой Холбооной Улас, Казахстан, Япон. Мүн харисангы бага уһаар Хитадай тэнгис, Япон тэнгис ойролсоо.
Үргэн уудам Хитад ороной 9,640,821 км2 талмайда байгаали олон янзаар бүрилдэн тогтобо. Баруун хилэ, хизгаарта Гималай, Каракорум, Памир, Тэнгэри Уула, Кунь-Лунь, Хүхэнуур–Түбэдэй үндэрлиг зэргэ уулархаг орон, баруун хойто хизгаараар Таклакаман, Гоби зэргэ сүлэ байдаг бол зүүн урда нютагаар Хүхэ мүрэн, Шара мүрэн гэжэ дэлхэйн хоёр томо мүрэнэй һаба газар байна. Дурна эрье, хэдэн хэдэн тэнгисээрээ Номгон далайда тулажа, нара зүб тойруулбал Вьетнам, Лаос, Бирма, Бутан, Энэдхэг, Балба, Пакистан, Афганистан, Таджикистан, Хиргис, Хасаг, Монгол, Росси, Хойто Солонгос гэһэн 14 уластай газараар хилэ залгадаг. Хитад улас өөрын хэһэг гэдэгһээ боложо Тайвань 1971 онһоо хойшо олон уластай эрхэ дутуу харилсажа байна. Мүн Энэдхэгэй харьяалжа бай уулын буйда хэдэн газар, Японой Сенкаку ольтирог, Вьетнамай газар нютагые өөрынхи гэжэ маргадаг. Тиимэһээ 1950 ондо Түбэдтэй, 1962 ондо Энэдхэгтэй, 1969 ондо СССР-тэй 1978 ондо Вьетнамтай, дайтаж байсан.
СССР-эй туршалгаар БНХАУ Хитадуудһаа үсөөн 55 нэрын арад түмэнд өөртөө заһаха эрхэтэй газар заажа үгэжэ тайтгаруулдаг хэдышье нэгэ үндэһэтэн дабамгайлһан уласай жэшээр нэгэдэмэл түрын байгууламжатай юм. Коммунис (эб хамта) улас түрын дэглэмтэй ушарһаа ганса намһаа бүхы түбшэнэй түрэ засагай ударидалгые томилжо байна. Харин эхиндээ социалис (ниигэм журамта) эдэй засагтай байжа байгаад 1978 онһоо аажамаар заха зээлиин эдэй засагта шэлжэжэ мүнөө ДНБ-ын хэмжээр дэлхэйдэ АНУ-ай дараа ородог болшохоод байна. Орон нютагаа 5 түвшэн, баһа зүг шэгэй орон гээд ойлгоходо түбэгтэй олон нэгэжэ болгон хубааһан байдагһаа нэгэдүгээр түбшэндэ 23 можо, өөртөө заһаха 5 орон, түбһөө захирдаг 4 хото, онсогой захиргаата 2 оронойе харьяалжа байна. 1,339,724,852 хүнһөө ниислэл Бээжэндэ 18 сая, түрүүн хото Шанхайда 23 саянь амидарадаг.
Гол мүрэн
Хитад улас бол мүн гол мүрэн ехэтэй орон, Хитадай гол мүрэнүүдэй утые ниилүүлэн бодобол 430 мянган километртэ хүрэжэ, дэлхэйн бүмбэрсэгые арбаада ороожо хүрэдэг. Хитадай гол мүрэнүүд дотор Хүхэ мүрэн, Хатан гол хамагһаа нэрэтэй. Хүхэ мүрэн бол дэлхэйн 3-дахи томо мүрэн, ниитэ 6380 үлүү километр ута, Хүхэ мүрэнэй һаба газар эд уурһаар элбэг дэлбэг, уһанай хүсэнэй нөөсэнь Хитадай уһанай нөөсын 40%-е эзэлдэг болоод һаба газартань 20-оод сая гектар таряан талмай, 300 үлүү сая хүн зон һуурижан амидарадаг Хитадай хүдөө ажахын шухала нютаг болоно. Хитадай 2-дохи томо гол Хатан голой һаба газар бол Хитадай үндэһэтэнүүдэй үлгы юм. Хүхэнуур можын Баян хара уулнаас эхэ абаһан энэ голой ниитэ утань 5464 километр, Хүхэнуур, Сычуань, Ганьсу, Ниншя, Үбэр Монгол, Шаньши, Шэньши, Хэнань, Шаньдун зэргэ 9 можо өөртөө засаха аймагаар урдан үнгэржэ Бохай тэнгистэ шудхадаг. Хүхэ мүрэн, Хатан голһоо гадна Хитадта баһа дэлхэйн хамагай ута һубаг болохо Бээжэн-Ханьчжоугой һубаг байдаг. Бээжэн-Ханьчжоугой һубаг бол Хитадай эртын уһан ажахын абарга ехэ барилга болоно. Бүри эртэ манай тоололой 605-604 оной Суй Ян-ди хаанай үедэ татаһан юм. Энэ һубаг Лоуянгаар түб болгожо, хойшоо Бээжэн, үмэнэшүү Ханчжоу хүрэжэ, 1794 килoметр үргэлжэлдэг. Бээжэн, Тяньцзинь, Хэбэй, Шаньдун, Жянсү, Жэжян зэргэ можо хотоор урлан үнгэржэ, Хайхэ гол, Хуайхэ гол, Хүхэ мүрэн, Цяньтан мүрэнэй 5 ехэ гол мүрэнэй системые холбожо байдаг. Одоо энэ һубаг Хитадай урда нютагай уһые хойто нютагта татаха барилгын зүүн талын шугамай гол шугам болоод байна.
Үмэнэхи үе
3000 тухай жэлэй түүхэтэй хитад үндэһэтэнэй түүхын туршада олон улас гүрэн оршон тогтоножо байгаа. Монголшууд 1279 ондо бүхы хитадые нэгэдхэн Юань улас байгуулан 1368 он хүрэтэр захиржа байба Мин улас 1644 ондо унажа, манжануудай эрхэшээлдэ орон Чин гүрэн гэгдэхэ болоһониинь Хитадай нютаг дээрэхи һүүлшын эзэнтэ улас байгаа. Мүн энэ Чин гүрэниинь Хара тамхиин дайнда (1840—1842) Англида илагдаһанаар Хитадай эргүүдые баруунайхид эзэмшэжэ эхилһэн болоод тэрэндэ эсэргүү тэмсэл улас ороной үнсэгэ булан бүридэ боложо байгаа. Эсэстэнь 1911 оной сагаагша гахай жэлэй хубисхал Манзын Чин гүрэниие мүхөөжэ, 1912 ондо Хитад Уласые тунхаглаба. Гэбэшье сэрэгэй эрхэтэнүүдэй хоорондын зүршэл болон Түбэд зэргэ уласые эзэлэн түримхэйлхэ бодолгонь хүсэтэй эсэргүүсэлтэй тулгарһан гэхэ мэтэ шалтаанай уламһаа нэгэдэһэн засаг үгы болобо. Ийнхүү олон жил үргэлжилсэн иргэний дайны эцэст Хитадай Коммунист Нам ялж, 1949 онд БНХАУ байгуулагдсан түүхтэй.
Оршон үе саг
БНХАУ-ын түүхые тухайн үедэ ударидажа байһан хүнэйнь нэрээр Мао Зэдуний үе (1949—1978) болон Дэнь Сяопинай үе (1978—) гэжэ 2 хубаахань бии.
Мао Зэдунай үедэ БНХАУ социалис системэдэ хамрагдан, Ехэ Дэбхэрэлтын бодолгые хэрэгжүүлжэ ерэһэн болобош амжалтада хүрээгүй юм. Энэнэй уламһаа Соёлой хубисхал гаража, «хубисхалта эсэргүү» гэгдэһэн хүнүүдэй олоноорынь хороожо, улас орон даяар айдас хүйдэс ноёлһон жэлнүүд ерэһэн юм. Мао Зэдун наһа барахатай зэргэсэн энэ хубисхалшье намжажа, Мао Хуа Гуофенг залгамжалһан болобош удалгүй түрын эрхэ Дэнь Сяопиньда шэлжэбэ.
Дэнь Сяопиниин үедэ БНХАУ Коммунис Нам гэжэ ганса намай системэеэ хадагалжа үлэһэн болобошье эдэй засагаа заха зээлиин системэдэ шэлжүүлхэ алахамууд хэгдэжэ, БНХАУ оршон үетэй хүл ниилүүлэн алхаха болоо. Энэ хугасаанда хүндэ хүнгэн үйлэдбэринүүд хүгжэн, «Дэлхэйн үйлэдбэри» гэжэ нэрлээгдэхэ болотороо эдэй засагынь олошоруулһан юм. Гэбэшье улас түрын хубида сүлөөгүй байдал үргэлжэлһээр байгаа болон 1989 оной Тяньаньмэнь талмайн алалга болон 2005 оной Һалан тусгаарлахада эсэргүү хуули зэргэнь БНХАУ-ай «Нэгэ Хитад, Нэгэ Улас» бодолгын элирэл юм.
Хүн зон зүй
Хитад улас дэлхэйдэ эгээн олон хүнтэй. Эгээн ойро 2010 оной тоололгоор БНХАУ 1,370,536,875 оршон һуугшатай байба. 16,6 хубинь 15 хүрэтэрхи наһанай хүүгэд, 70,1 хуби 15-60 наһатан, 13,3% нь 60-аас дээш ахмад наһатан юм. Хүн зоной жэлэй үрэжэл 0.46% байна. Дундажаар 73,18 наһалдаг.
Хэтэ үрэжэлые 1979 оной «Нэгэ хүүгэдэй бодолго»-оор болюулһан. Ядаралай хуби бууража, амижаргаанай нюруу дээшэлһэниинь һайн болобошье хүүгэд нюуха, наймаалха гэхэ мэтэ муу үрэ дагабари баһа байгаа. Түрэжэ бай хүүгэдэй эрэ эмын харисаа 105/100 боложо гажаһан болоод 2010 ондо бүри 118/100 байгаа. 2013 онһоо эхэнэр нүхэрэй али нэгэниинь айлай ганса хүүгэд бол хоёр хүүгэдтэй байхые зүбшөөржэ зөөлрүүлһэн.
Хитадайхин хотожожо байгаа. 1990 ондо хотын хүн зон 20% байһан бол 2007 ондо 46% хотынхин болоһон. Хитадта саяһаа олон хүнтэй 160 оршом хот байгааһаа Шанхай, Бээжэн, Тяньцзинь, Гуанчжоу, Шэньжэнь, Чунцин, Ухань долоонь асанхи хүнтэй болшохоһон. Араһаань Дунгуань, Чэндү, Хонконг, Нанжан, Мүгдэн, Ханьчжоу гээд олон хот нэхэжэ ябаа. Ажал бэдэржэ хүдөөһөө хото бараадһан 220 сая хүн бии.
Хитад үндэһэтэнэй түрэлхи, Хитад уласай газар нютагай 45,6% эзэлһэн Дотор газарта хүн зоной 93.9% оршон һуудаг. Бээжэн-Шанхайн хүрээнэй Хитадай ехэ тала, Хонконг-Гуаньчжоу хабын урда нютагта бүри шэгүү һууришилтай. Түбэдэй ӨЗО-до эгээн һиирэг, 2,2 хүн/км2 байгаа.
Арад түмэн
БНХАУ арад эргэдээ хэлэн, яһан үндэһыень харгалзан 56 нэрээр хураан бүридхэдэг. Тус уласай үндэһэн хүн ам Хитад түрэлхи хэлтэй Хитад үндэһэтэн нийт хүн зоной 91.51 хубиие бүридүүлжэ, ТӨЗО ШУӨЗО хоёрһоо бусад можо, орондо хэдынээ диилэнхи олоной хубитай болоо. 70 хубинь умарад (Бээжэн багтааһан), үлдсэн нь ү (Шанхайн), юэ (Хонконгийн кантон г.м), минь зэргэ аялгуутан гэхэ болобош Хитад бэшэгэй нэгэ дүрэмтэй.
Уласай үсөөн тоото арад түмэн 8,49% хубиие эзэлжэ байгааһаа 2010 оной тоололгоор 16,9 сая жуан, 10,5 сая хотон, 10,3 сая манжа, 10,0 сая уйгар, 9,4 сая мяо, 8,7 сая и гэжэ ябаһаар 3 мянган лоба, татараар гүйсэнэ. Хитадууд күнзы, бомбо (дао), будда гэһэн «гурбан шажан ном»-ые эртынһээ эдеэшүүлжэ абаһан. Хотон Хитадуудынь лалын шүтэлгэтэй. БНХАУ эхиндээ шажан хориглоһоншье 1980-аад онһоо хиналтатай жааханаар сүлөөлбэ.
Улас түрэ
Хитад Улас хүнэй ​​эрхые (Интернетдэ сүлөөтэй нэбтэрэлгэ, хэблэлэй эрхэ сүлөө, суулганай эрхэ сүлөө, хүүгэдтэй болохо эрхэ сүлөө, ниигэм байгуулха эрхэ сүлөө, шажан шүтэлгын эрхэ сүлөө) зүршэхэ, захиргаадалтын уласуудай нэгэн юм.
Хуули баталха байгуулгань Бүхы Арадай Түлөөлэгшэдэй Хурал, гүйсэдхэхэ засаглалай дээдэ байгуулгань Түрын зүблэл болоно. Хамагай дээдэ шүүхэ газар Арадай Дээдэ Шүүхэ юм. Гэбэш түрын дээдэ эрхэ мэдэл "Нам"да түблэрхэ болоод ХКН-ын тэргүүлэгшэд улас орониие ударидадаг гэхэд болоно.
1997 ондо Ехэ Британиһаа бусаажа абаһан Хонконг болон 1999 ондо Португалһаа бусаажа абаһан Макао «Нэгэ улас, хоёр системэ» гэжэ нэрлээгдэхысэ үргэн хэмжээтэй өөртөө засаха эрхэтэй.
2013 оной байдалаар БНХАУ-ай Засагай газар ба намай түрүүн албан тушаалнуудай хубаарилалта:
Хитад Коммунис Нам
БНХАУ-ай Үндэһэн хуулида тусхагдаһан Хитадай Коммунис Намаар (ХКН) захиржа байна.
Хитадай Коммунис Нам 76 сая үлүү гэшүүнтэй, дэлхэйн улас түрын эгээн томо байгуулга. 2009 ондо БНХАУ байгуулагдаһанай нэгэн жаран болоходо ХКН-ай 4-дэхи үеын ударидагшад эрхэ баряад ябажа байгаашье үнгэрһэн хугасаада Хитадай улас түрын системэдэ намай лидерынь өөрын залгамжалагшые тодоруулха талаар баталгаажаһан тогтоһон арга зам гэжэ байһангүй. Мао Зэдуниие наһа бараһанай дараа тэрэнэй залгамжалагшадые түлхин Дэн Сяопин эрхэ мэдэлые гартаа адхаха болоһон. Харин Дэн Сяопин өөрынгөө залгамжалагша гэгдэжэ байһан хоёр хүниие орхин Цзян Цзэминьдэ түрын эрхээ шэлжүүлһэнэй зэргэсээ үе алгаһан Ху Цзиньтаое тогтоожо үгэһэн байдаг.
Засаг захиргаанай хуубари
Хитад улас мүнөөдэр можо, аймаг, хошуун, сум, гасаанай гэһэн 5 зэргэ дэбэй хорин нэгэжээр газар нютгаа шаталан хубаажа байна. I дэсын 33 нютагһаа 22-нь можо, 5-нь автономито орон (ӨЗО), 4-нь түбдэ захирагдаха хото, 2-нь онсогой захиргаата орон (ОЗО) гэһэн зүйлэй нютаг болоно. Хоёр ОЗО (Хонконг, Макао) автономито ехэ эрхэтэй. Тайваниие өөрынхи гэжэ зүдхэдэг.
<div id=imgborder style="width:500px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:100%">
Хотонууд
Хитадай ниислэл хото — 17 550 000 хүн зонтой Бээжэн юм. Ондоо ехэ хотонууд: Шанхай (хүн зон — 18 450 000 хүн), Чунцин, Тяньцзинь, Гуанчжоу.
Зүүлтэ
<references group="К"/>
Холбооһон
Категори:Ази Категори:Хитад Категори:Коммунис оронууд
Эрчис мүрэн
Эршэтэ мүрэн (Эрчис мөрөн, Иртыш; Ертiс ; Иртеш; ) — Сибиреэр урдадаг, Обь мүрэнэй хамагай томо шудхал гол мүрэн юм. Эршэтэ мүрэндэ шудхадаг голуудһаа хамагай томонь Тобол гол болоно. Обь-Эршэтэнь Азидаа томоохондо орохо ай һабые бүрдүүлдэг болоод баруун Шэбэр, Алтайн нюруунай ехэнхи хэһэгые хамардаг.
Газарзүй
Хитадай Шинжаанай нютагта, Монгол Алтайн нюрууһаа эхэ абаха Хара Эршэтэ баруун хойшо урдан, Зайсан нуурые үнгэрөөд баруун Шэбэртэ Ханты-Мансийскай оршомоор Обь мүрэндэ шудхахааһаа үмэнэ Ишим, Тобол голуудые өөртөө нэгтэгэн, ниитэ 4248 км замые тууладаг.
Зүүлтэ
Категори:Гол мүрэн
Уран зохёол
Уран зохёол гээшэ хүн, юумэн, үйлэ ябадалай дүрэ шэнжые үгээр элирүүлдэг нэгэ зүйл уралиг.
Ямаршье үедээ маша баян түрэлэй уран зохёол байна. Юунэй үмэнэ уран зохёол хоёр үндэһэн янзада (хэлбэри) хубаагдана: прозо ба ирагуу найраг. Энэһээ гадна уран зохёол гурбан түрэлдэ хубаагдана - домог (эпос), уран шүлэг (лирикэ) болон зүжэг (драма).
7 һарын 4
Долодугаар һарын 4 — Григориин литын жэлэй 185-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 186-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 180 үдэрнүүд үлэжэ байна.
Энэ үдэр наһа бараһаниинь
Категори:Үдэрнүүд
Антарктика
Антарктика - дэлхэйн тибэ. Сагаан континент. Дэлхэйн 6 тибэнүүдэй нэгэн. Хүн зон ажаһуудаггүй, гансал эрдэмтэдэй уласхоорондын поляр үртөөнүүд тэндэ хүдэлдэг. Ямаршье гүрэнэй эзэнтэдэ ородоггүй.
Категори:Антарктика
Адыг хэлэн
Адыг хэлэн (доодо черкес, баруун черкес, баруун адыг, кях хэлэн) — хэлэнүүдэй ур гарбалай ангилалай ёһоор абхаз-адыг бүлэдэ хамаарагдадаг адыгуудай хэлэн.
Оросто Адыгея Уласта, Краснодарай можын Лазаревскын ба Туапсегэй нютаг захиргаанай дүүргэдэ таархаһан байна. Тэрэнэй гадна Түрэгтэ, Сиридэ, Ливидэ, Египетдэ, Иорданида ажаһуудаг адыгуудай диаспорануудта хэлэгдэнэ.
Үзэг бэшэг
1939—мүнөө хүрэтэр:
Холбооһон
Категори:Адыг Республика Категори:Хэлэнүүд
Иисус Христос
Иисус Христос (Ἰησοῦς Χριστός; 7-2 —  30-33) — христосой шажанай һургаалда христианствые үндэһэлэгшэ. Евангелиин мифологиин еһоор, Христос Вифлеемдэ Иосифой һамган Мариятай һууһан «арюун һүнэһэнһөө» түрөө; нярай байхадаа Палестинаһаа Египетдэ ябаһан; Палестинада хэрээһэ зүүлгэгдэбэ. Христос 12 апостол-шабинарые (Петр, Андрей, Иаков, Иоанн, Иуда г.м.) суугларжа гэхэтэй хамта Палестинаар аяншажа ябаад өөрынгөө һургаалые номнобо. Иерусалимдэ Иуда Хрстосто гушан сагаан мүнгэ тула урбаба. Песахай долоон хоногто римэй префект амбан Понтий Пилат Христосые хоер ондоо гэм хэгшэдтэй сугтаа толгойн саазада хүртѳѳбэ. «Хохимой» (еврей хэлээр «Голгофо») гэжэ нэрэтэй газарта Иисусые хэрээһэндэ хадаад, хэрээһыень бодхообо.
Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас
Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас боло 1924-1992 он хүртлэхэ Монгол уласай нэрэ юм. Энэ үедэ Монгол уласай түрэ ниигэмэй тогтолсоо ниигэм журамай ниигэмые дамжаһан. 1989 оной һүүлэһээ эхэлэн Монгол улас Арадшалһан ниигэмые зарлан тунхаглажа, 1992 ондо баталһан шэнэ Үндэһэн хуулиар "Бүгэдэ Найрамдаха" нэрээ халажа Монгол Улас болоһон.
Иисус Христос
Назаретһээ ерэһэн Иисус
Назаретһээ ерэһэн Иисус Библиин ном болон христосой шажанда гол дүрэ юм. Христосой шажанай этигэлэй үндэһэниинь Абаралда хүрэхэ замые нээдэг Иисус Христосые шүтэжэ, тэрэндэ зүтхэхэд оршодог.
Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас
Түүхэ
Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас Зүблэлтэ Холбоотой маша нарын харилсаатай байжээ. 1920 ба 30-аад оной үедэ Зүблэлтэ нүлөөлэлые эсэргүүсэжэ, илүү тусгаар тогтониһон байдалые дэмжэжэ байһан Догсомын Бодоо, Солийн Данзан нара эрхэ мэдэлэй түлөөхэ тэмсэлдэ хохирогшо боложо алагдэжээ. 1928 ондр Хорлоогийн Чойбалсан удирдагша боложээ. Тэрээр хубиин үмшые хураажа, шажанда дайсагнажа, 1937 онһоо эхэлүүлһэн Ехэ Хэлмэгдүүлэлтэдэ 30,000 гаруй хүн алагдажээ.
БНМАУ Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Зүблэлтэ Холбоондо тусаламжа илэгээжэ байһан ба 1939 оной Халхын Голой дайнд Зүблэлтэ Холбоо, Монголой хамтарһан хүшин Японой армие ялажээ. Энэ байлдаанай үрэ дүндэ ЗХУ Японтой түбые сахиха гэрээнд гарын үзэг зуржээ. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлын үдэрүүдэдэ БНМАУ ЗХУ-тай хамта Япондо дайн зарлаһан байна. 1945 ондо Иосиф Сталин, Чан Кайши нара Японой эсэрэг хоорондоо холбоо тогтоожо, энэ үедэ Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас Монголой тусгаар тогтонолые хүлээн зүбшөөршээ. Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас байгуулагдахад 1949 оной 10 һарын 6-нд дахин бэе бэеэ хүлээн зүбшөөршээ.
Иисус Христос
Иисусай эльгээлтэ
Иисусай гол элгээлтэнь бурханай хааншлалтай холбогдуулан иудаизмые сэргээхэд оршожо байба. Иисусай номлолынь хүдөөгэй амидаралай ёгтолол дээрэ бүтээгдэһэн ба тэрээр үбшэтэнүүдые эдгээн элааршуулжа, ниигэмэй гологдол болоһон хүмүүндэ туһалдаг байба. тэрэнэй элгээлтэ энгын хүмүүндэ, үндэһэндээ газар таряаланшадта шэглэгдэһэн байба. тэрэнэй һургаалые Уулын дээрэхи номлолдо нэгэдхэн дүгэнээд Лука, Матвей апостолнууд Евангели номдо бэшэжэ тэмдэглэбэ. Иисусай номлолой үндэһэн сэдэбынь бурханда болон ойро дотоныхондоо дуратай байха ябадал. Энэ элгээлтэнь зан түрэхэд гаргажа болохо хизгаарые тодорхойлжо, буруу үйлэдэлынхээ түлөө хатуу шэтгэл амалдаг Торагай хэрсэгэй хизгаарлагдамал һургаалда харюу болобо. Үүнэй орондо Иисус шэнэ, болбосоронгүй ниигэм байгуулха арга болохо дуран сэдьхэл, энэрэл нигүүлһэлдэ уряалан дуудаба.
Христосой бэе хүн
Иисус өөрөө өөрыгөө бурханай элшэн буюу Мессия гэжэ үзэдэг. Тэрэ бурханда хандахадаа «Эсэгэмни» гэжэ хоорондын харилсаагаа дээдэ зэргээр ойро дотоно элэрхэлдэг. Иудаизм шажанай болон улас түрын түб болоһон Иерусалимда хүрэбэ. Энэ зоримог үйлэдэл Иисус болон Еврейн шажантанай хоорондохо зүршэлэйн эхилэл болобо. Иисусые барабшалан бурхан шүтээн тарааһан хэргээр ялалан саазалба. тэрэнэй үхэлэй талаар Евангели номдо үгүүлһэнээр Хуушан Хэлсээндэ оршохо хүн түрэлхитэные абархын тулада бурханһаа элгээһэн Мессиин талаар уридшалан үгүүлһэн зүйлые бэелүүлһэндэ онсогой ажа холбогдол үгэдэг.
Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас
Аймагуудта хубаалга
БНМАУ-ай газар 18 аймагуудта болон хоёр хотонууд (Улаан Баатар ба Дархан ) хубаагдаһан байхаа:
Зүүлтэ
Категори:Монголой түүхэ Категори:Буряадай түүхэ Категори:Ородой түүхэ
Иисус Христос
Еврейн мүргэлэй ордон
Иисус түрэжэ, крещени хүртэһэниинь: Иисус ромын эзэн хаан Октавиан Август түрэ барижа байха үедэ ( 27 дугаар онһоо 14 дугаар он) Галилейн хото Назаретдэ түрэбэ. тэрэнэй олон ниигэмдээ зүтгэхэ болоһониинь Галилей дахи Ирод Антипын түрэ бариха үедэ эхилбэ ( 20 дугаар онһоо 39 дугаар он). Иисусые Иордан голдо еврейн номлогшо Иоанн Креститель крестибэ. Хэдэн жэлэй туршада Иисус Галилейгаар аялжа, өөрын һургуули харизмын тэнэмэл номлогшын дүрээр тарааба.
Нүлөөлэлэй хүреэн болон үхэл: Евангели номдо үгүүлһэнээр Иисус үбшэтэнүүдые анагаажа илааршуулан, өөрөө номлогжо байхадаа мүргэлэй ордодо һургааляа айлдажа байба. Тэрэ Израилиин арад түмэные сүсэглэлдэ хандажа, өөрыень дагахые уряалжа байба. тэрэниие дагагсад огсом үсэжэ, тэдэгээрэй олонхинь хүн зоной доодо шатаныханһаа гаралтай байба. Эсэстээ Иисус ромын эрхэтэнүүдтэ баригдан, бурхан шүтээн тарааһан, улас түрын ухуулга хэһэн хэрэгтэ яллагдан 30 оной оршомдо саазалагдаба.
Ном зохёол
Категори:Христосой шажан Категори:Еврейнүүд
Франц Шуберт
Франц Петер Шуберт (Franz Peter Schubert; 31.1.1797, Венын хажуудахи Лихтенталь ‒ 19.11.1828, Венэ), Австриин хүгжэмэй зохёолшо. Һургуулиин багшын гэр бүлэдэ түрөө. Тэрэнэй түрүүшын хүгжэмэй багшанар хадаа эсэгэ (хиил), Игнац аха (фортепьяно), приходой церковиин регент М. Хольцер (дуу найрал). 1808 ондо Шуберт хаан ордоной капеллэдэ «дуулагша хүбүүгээр» ороһон, 1816 он хүрэтэр Венцель Ружичка (генерал-бас) ба Антонио Сальери (контрапункт ба найралга) тэрэниие һургаба. 1813‒14 ондо Шуберт багшын семинаридэ курсые дүүргэжэ, һүүлдэнь (1818 он болотор) абынгаа һургуулида багшын туһалагшаар ажаллаһан, һүүлдэнь бүлэеэ хаяа. Хэдэн жэл соо Шуберт хүгжэмые багшалжа, амжалтагүйгөөр байнгын хүгжэмэй ажалые абажа туршаа. Шубертын хоорондо тэрэниие тэдхэдэг найз нүхэдэй ба тэрэнэй зохёолгые дэмжэгшэдэй бүлгэм бии болоо (түшэмэл Й. Шпаун, һонирхогшо ирагуу найрагша Ф. Шобер, ирагуу найрагша И. Майрхофер, зурааша М. Швинд, ирагуу найрагша ба комедиограф Э. Бауэрнфельд, хүгжэмэй зохёолшо А. Хюттенбреннер гэхэ мэтэ). Дуушан М. Фогль Шубертын дуунай дэлгэрүүлэгшэ байгаа. Найз нүхэдэй бүлгэм Шубертын зохёолые өөрын шадалаараа дүүргэбэ; иимэл үдэшэнүүдые «шубертиада» гэжэ хэлэнэ. 1821 онһоо хойшоо Шубертын зохёол хэблэгдэжэ эхилээ. Хаа-яа, ехэнхидээ зунай уларилда, Шуберт Венын хизаарһаа гаража ябаа. 1818 ба 1824 ондо И. Эстерхази гүнэй басагадай хүгжэмэй багшаар Унгарда ябажа, Унгар ба цыган арадай хүгжэмые шангаа һэн; 1819, 1823 ба 1825 ондо Фогльтэй Дээдэ Австряар аяншалжа Грац хотодо ябаа. Щубертын дуунууд ехэ алдартай болоһон байна. 1823 ондо тэрэ Штрийн ба Линцын хүгжэмэй холбоогой хүндэтэ гэшүүнээр һунгагдаһан. 3 һарын 26-да Венэдэ Шубертын зохёолһоо бүридэһэн концерт болоо, ехэ амжалтатайгаар үнгэрөө. Тэрэ оной намарда Шуберт балгад үбшэнөөр үбдэжэ наһа бараа.
Дуунууд
600 дуун үлүү:
Танхим-зэмсэгэй бүтээлнүүд
Дүрбэлнүүд (ниитэдэ 22):
Зэмсэгэй ансамбльнууд (40 үлүү):
Сонатанууд
Ниитэдэ 22:
Фортепианодо зорюулһан дуэтүүд
Ниитэдэ табин үлүү:
Найрал дуун болон хоолойн ансамбльда зорюулһан бүтээлнүүд
Ниитэдэ 100 үлүү:
Тайзанда зорюулһан бүтээлнүүд
Ниитэдэ 18 үлүү:
Мод Хатанай Газар
Мод Улас - Антарктидын орн.
Категори:Антарктика
Африкаанс
Африкаанс (африк. Afrikaans, африк. die Afrikaanse taal) — болбол Урда Африка, Намиби ба бага хэмжээгээр Ботсвана, Замби, Зимбабведэ хэлэлсэдэг Баруун Германи хэлэн юм.
Категори:Африкаанс Категори:Аналитическэ хэлэнүүд Категори:Бостванагай хэлэнүүд Категори:Намибиин хэлэнүүд Категори:Урда Африкын хэлэнүүд Категори:Эсватиниин хэлэнүүд Категори:Доодо Франкони хэлэнүүд
Уилксын Газар
Уилкс Улас - Антарктидын орн.
Категори:Антарктика
Тяньцзинь
Тяньцзинь (, пиньинь : Tiānjīn) — Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай дүрбэн түб засагай харьяатан хотонуудай нэгэ. Тяньцзиниин хотын дэбисхэр нютаг түби газарай Хитадай гурбадахи ехэ. Хүн зониинь — 14 425 000 хүн (2009 оной мэдээсээр), дэбисхэр нютагынь 11 943 км², ДНБ — 750 тэрбум юань (2009).
Газар байрлалга
Хойто Хитадта хамаардаг Тяньцзинь Шара Хүхэ мүрэн хоёрые нэгэдүүлдэг Ехэ Хитад һубагай хойто хоолойдо Бохайн булангай утааша үргэлжэлнэ. Хойто, урда ба баруун зүгһөө Тяньцзинь Хэбэй можотой, баруун хойто зүгһөө Бээжэнгэй нютагтай хилэлдэг. Зүүн зүгтэ Тяньцзинь Бохайн буланда гарана. Баруун хойто тээшэ 96 км зайда байрладаг Бээжэн хототой үндэр хурданай түмэр замаар холбоотой байна.
Тяньцзиниин нютаг дэбисхэрнь — 11 943 км² (31-дэхи). Хотын бүһэ нютаг Хайхэ мүрэниие дахана. Тяньцзиниин боомто хотын бүһэ нютагһаа холо, Номгон далайн Бохайн булангай эрье дээрэ байрлана. Шара тэнгис ойрохон байдагшье һаа, Тяньцзин эгсэ температурын илгаатай эрид таһа (континентальна) уларилтай.
Газар нютагынь - хабтагай, хажуудань эрье хабын газартай байна.
Түүхэ
Сун уласай урда Хайхэ гол хүн зон багатай байгаа. XII зуун жэлдэ эндэ түб ба урда Хитадһаа асарагдаһан үрэ таряан болон бусад бүтээгдэхүүниие агуулдаг сан бии болобо. Юань эзэнтэ гүрэнэй үедэ Тяньцзиниин оршондо дабһанай үйлэдбэри байгуулба. Ниислэл хотые Нанжанһаа Бээжэн руу зөөһэниинь һууринай түргэн хүгжэлдэ хүргэбэ. Һууриниие бэхижүүлжэ 1368 ондо «тэнгэриин уламай хамгаалга» (Тяньцзиньвэй). Бүхы түб ба урда Хитадай ажаһуугшад Тяньцзинээр Бээжэндэ оробо. 7,6 метр үндэр хэрэм ба шэнээр баригдаһан дасан сүмэнүүд европынхидые гайхаба.
Ехэ һубагай захын хойто сэгтэ хотын байрлалга Манжын Цин гүрэнэй үедэ хотын хүгжэлдэ туһалба. Һубагаар тээбэрилдэг эд барааниие эндэ тэргэдэ табяад ниислэл руу эльгэһэн ушар, ашаанай урадхал жэл бүри олошороо.
Хайхэ мүрэнэй һабын хубилалта ба һубагай шорой дүүргэһэниинь XIX зуун жэлдэ Тяньцзиниин эдэй засагай муугаар нүлөө үзөө. Тяньцзинь нүлөө ехэтэй түшэмэл Чжили амбанай һуудал болобо. Энэ ушар Тяньцзиниин Орос-Хитад хэрээ (1858) ба Тяньцзиниин хэлсээн (1885) мэтэ тэгшэ буса хэрээнүүд эндэ батуулһан байна. Хоёрдугаар хара тамхинай дайнай үедэ Тяньцзинь англишуудай ба францишуудай бомбодогдобо. Хитадай засагай газар аргагүйгөөр харин гүрэндэ концесси үгөө. 1885 ондо хотодо Бэйянгай сэрэгэй һургуули нээгдэбэ.
XIX зуунай эсэстэ хитад хуушан хотын хажууда Европын янзын хороонууд бии болоо. Энэ хотодо националис үзэл дэлгэрүүлжэ, католикын собор сүмые ба үншэн гэр хэдэн дахин зэбсэгтэ добтолгодо оробо.
1919 оной хүрэтэр тус хотодо Оросой эзэнтэ гүрэнэй шууданай албан байрлаа.
Засаг захиргаанай хубаари
Тяньцзинь түб засагай харьяатан хото 13 дүүргэдэ ба 3 сомондо хубаагдана:
̪Хүн зон
2009 оной эсэсэй байдалаар, Тяньцзинь түб засагай харьяатан хотын хүн амань 14 425 000 хүн, энэ дунда хотын дэбисхэр нютагта ажаһуугшад 9,8 сая хүн байгаа. Ажаһуугшадай дунда 5,99 сая хүн хотынхид, 3,81 сая хүдөөгэйхид байгаа. Уридшалһан мэдээгээр хүн зониинь 14 сая (эдэһээ 11,5 сая хотын ажаһуугшад) хүрэтэр олошоржо болно.
Ажаһуугшадай диилэнхинь — хитадуудшье һаа, БНХАУ-ай 55 үсөөнхи угсаануудай 51 ажаһууна. Тэрэ дунда: хуэй, солонгосууд, манжанууд ба монголшууд.
Гадаада холбооһон
Категори:Хитадай хотонууд
Будда
Будда ( — «бодоһон», «гэгээрһэн») Бодито байдалые абаһан амитан. Манай үеын Будда Бурхан Багша байна. Будда «һэрихэ» гэһэн удхатай «будх» гэжэ санскрит глаголһоо гараһан үгэ (будда, бурхан). Энэ үгын удхань болбол нойрсожо байһан бүрхэг ухаанһаа һаруул һонор ухаан мэдэрэлдэ орожо, һэргэлгэ болоно. Энэ шажан болбол бүхы наһаараа зүб үзэлтэй, һайн замаар ябажа, һайхан хэрэгүйлэдэхыень бодомжолжо, арбан сагаан буян, арбан хара нүгэл гэхэ мэтэ тухай номнол дэлгэрүүлээ. Буддын шажанай номнолоор, хүн гээшэ үхэхэдөө, үгы болодоггүй, һүнэһэниинь ондоо түрэл олодог. Нүгэл ехэтэй һаа, тамада унажа, хэтэ заяандаа зобохо, буянтай һаа, Сухабаадиин орондо сэсэгһээ мүндэлжэ, бурхан боложо түрэхэ гэһэн зарилгтай. Зүгөөр Будда бурханай шабинар хэдһээшье, юудһээшье олон һэн.
Буддын бэеын шанарууд
Буддын бэе гушан хоёр гол, наян бага тэмдэг байһан судар бэшэгһээ гэжэ мэдэгдэнэ. Ерээдүйн бурхан түрэһэн үедэ тэрэ мэргэн Асита хүмүүнэй агуу ехэ бодисада дэлхэйдэ үзэгдэл бурхадһаа һуралсаха харуулһан байна. Байгууллагань хүүгэд, тусгай ехэ, бага тэмдэг хараад, Асита түрэһэн хүбүүн ехэ гэгээнтэн хамагай агуу жишээнь ехэ Сэрэгтэн али Чакравартин хаан болохо гэжэ таамаглалые хэһэн.
Анькан
Анькан - Хитад Уласын хото, Аази.
Категори:Аази
Буряад Улас
Буряад Улас (Республика Бурятия; Буряад Улас,, Буриад Улс), болбол Оросой холбоото уласай нютаг можо. Алас Дурнын холбооной тойрогой (Алас Дурнын федеральна тойрогой) зайда оролсоно. Росси дотор 351,300  км2 талмайтайгаараа 15-дахи нютаг, 972,021 тоотойгоороо 56-дахи олон хүн зонтой гэжэ харисуулагдана. 2010 оной тоололгоор хүн зон 66,1 % —, 30,0 % (286,839) —. Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Уласай Үндэһэн Хуули (Буряад Республикын Конституци) гуримаар Ород ба Буряад хэлэн — гүрэнэй албан ёһоной хэлэнүүд.
Газар дайдынь байгууламжа
Буряад Улас Ази түбиин дунда, Зүүн Сибирьтэ Байгал далайн урдада оршодог. Хойто зүгтэ Эрхүү можо, баруун зүгтэ Тыва, зүүн зүгтэ Забайкалиин хизаар, урда зүгтэ Монгол Улас хилэ нэгэтэй байна. Түмэр замаар Улаан Үдэһөө Москва хүрэтэр 5 519 модо, Номгон далайн эрье хүрэтэр 3 500 модо болодог. Сагай эрилтэдэ хүрэмөөр ниидэхэ онгосын буудал (аэропорт) ба Буряад Республикын дайдаар гарадаг Транссибириин түмэр зам гансашье ороной бүхы нютаг можонуудтай болон Европын оронуудтай бэшэ, мүн Зүүн урда Азиин оронуудтай харилсаанай зам бии болгоно.
Буряад Улас Оросой холбоото уласай Ази-Номгон далайн бүһэ нютагай оронуудтай харилсаа тогтооходо зохид һуури эзэлнэ. Буряад ороной дайда Байгал далайе зүүн, зүүн-урда тээһээнь хүреэлдэг, Буряадта Байгалай эрьеын шэгэй 60 % байдаг. Арад зоной дунда Байгал нангин далай гэдэг. Энэ үзэсхэлэнтэ далайн эрьеын дүрбэнэй гурбан хуби Буряад орондо багтадаг.
Буряад ороной газар дайда 351,3 мянган дүрбэлжэн модо (км) талмайтай. Хэмжээгээрээ Буряад орон Германитай ойролсоо юм, Шэнэ Зеландһаа 1,3 дахин үлүү.
Уласай урда зүгөөр Монгол Уластай хилэ зурыдаг. Зүүн тээһээ Оросой холбоото уласай Забайкалиин хизаарай, баруун тээһээ багашаг зайда Эрхүү можо, Тыва Уластай хилэлдэг.
Байгаали
Буряад ороной нютаг дэбисхэр олон үнгэ янзатай. Эндэ Швейцариин Альпа адли байгалиин үзэгдэл, Монголой үргэн тала, Сибириин ой модые хаража болоно. Уласта ехэнхидээ нарантай сэлмэг үдэрнүүд болодог болоод жэлдэ гурбан зуунһаа үлүү үдэр наран гарана. Хуурай уларилтай. Хойто Байгал шадар нютагта 0,5 метрын гүн байрладаг мүнхэ сэбдэгтэй.
Газарай хэлбэри
Буряад ороной хамаг газар дайдаар хашарангүй ябажа харабал, халзан сагаан оройтой Мүнхэ Һарьдаг (Мөнх Сарьдаг) үндэртэй (3491 м), аха дүүнэр шэнгеэр жэрыһэн Зүүн Саяан уулануудтай (Зүүн Соён) (Топографуудай орьёл (ородоор: пик Топо́графов), 3044 м; Мүнхэ Саһан (Мөнх Цасан) , 3164 м, Түнхэнэй мундарганууд (ородоор: Тунки́нские гольцы́) , 3284 м; Кропоткиной дабаан (ородоор: хребе́т Кропо́ткина) , 3114 м, Бүлэнэй мундарганууд (ородоор: Бе́льские гольцы́) , Ехэ Саяан (Их Соён) дабаан, Хутиин мундарганууд (ородоор: Кито́йские гольцы́) , Ахын дабаан (ородоор: Оки́нский хребе́т) ).
Ондо хадын байгуулалтанууд: Байгалай уулата газар (ородоор: Байкальская горная область) хоёр зуунай хараанда зэлэ татан байдаг Баргажанай (ородоор: Баргузинский) (2840 м) Бархан үндэртэй, халюуран харагдадаг Хамар дабаан (ородоор: Хамар-Дабан), Үргэдэй мундарга (ородоор: Ургудеевский голец) , 2758 м) удаалан дахуулһан суутай зургаан уулануудтай, Улаан-Бургааһан (ородоор: Улан-Бургасы) (Хурха, 2758 м), Байгалай (ородоор: Байкальский) , Хара-Болдог (ородоор: гора Черского) , 2588 м, Ихаадай (ородоор: Икатский) (2588 м), Бага Хамар дабаан (ородоор: Малый Хамар-Дабан) , Хангаруулай (ородоор: Хангарульский) (2623 м), Хүрбын (ородоор: Курбинский) (1777 м), Голондын (ородоор: Голондинский) (1510) , Зусы дабаан (Зусы уула, 1501 м), Худанай уула (ородоор: Худанский хребет) , Буруул уула, 1324 м, Хамбын (ородоор: Хамбинский) , Зүүн Мүрэнэй (Зуун Мориной) (ородоор: Зун-Муринский) хадын шэлэтэй; Байгал-Ара Хинганай хадалиг газар, хоёр хубиһаа бүридэнги байдаг: Ара Хинган хадалиг газар (ородоор: Становое нагорье), Хойто-Мууяын (ородоор: Северо-Муйский) , 2537 м, Урда-Мууяын (ородоор: Южно-Муйский) (Уендекут уула, 2665 м), Мууяханай (ородоор: Муяканский) (2473 м) дабаатай, Хойто-Байгалай хадалиг газар (ородоор: Се́веро-Байка́льское наго́рье) (Сынныр (Иняптуг уула (эвэнкеэр: Иняптук) , 2578 м), Дээдэ Ангарай (ородоор: Верхнеанга́рский) (2608 м), Дэлюүн-Уранай (ородоор: Делюн-Уранский) ) (2331 м) дабаатай);
Сэлэнгын дээдэ газар (ородоор: Селенги́нское плоского́рье), 1300—1800 м: Борьёогой (Боргойн) дабаан (ородоор: Борго́йский) (1240 м); Зэдын (Жадын) дабаан (ородоор: Джиди́нский хребе́т) (2027 м); Хүлүшевской (ородоор: Ключевско́й) дабаан (1802 м), Моностой дабаан, Сагаан дабаан (ородоор: Саган-Дабан) , Бүргэтэй (ородоор: Бургуту́й) ;
Ашагта малтамалнууд
Буряад орон үнэтэй баялигаа нээгээгүй орон бэлэй. Газарай гүндэ үелхэ системын олонхи зүйл бии. Тухайлбал, алтан, ошор эрдэни (алмас), гянта (вольфрам), молибден, кварцит, шулуун нүүрһэн, хүрин нүүрһэн, бал шулуун (графит) , гантиг, полиметаллнууд, түмэртэй холисо, хүнгэн сагаанай хүдэрнүүд (боксидууд) , апатидууд, шулуунай шүрбэһэн, уран, сайр, берилли, хара туулган, стронци, мангантай (марганецтай) холисо, сыннырит, хризотил-шүрбэһэн шулуун, цеолит, перлит (галта уулын шэл), шэл шулуун, хас (нефрит) , титанай түүхэй эд, сүүмэг хүсэлэй дабһын (фосфадай) түүхэй эд, шухаг түмэрнүүд, дис, карбонадай түүхэй эд, флюоридай түүхэй эд болон бусад ашагта малтамал байна.
Уһанай зүй
Буряадта 25 мянган гаран гол мүрэнүүд бии, тэдэнэй дүн хамта ута — 215 мянган тухай модо. Һамар жэмэсүүдээр элбэг эдэ олон уулануудаймнай ара үбэрһөөнь бурьялан харьялһан юһэн мянга гаран булаг, горход байха.
Байгаалиин баялигууд
Гурбан зуун табин мянган дүрбэлжэн модо (км) дайдын гурбанай хоёр хубинь ой модоор бүрхөөгдэнхэй. Хододоо ногооржо байдаг юһэн зүйлэй шэлбүүһэтэ модод ургадаг, гол түлэб дүшэн янзын набшаһата модоор холимог байдаг.
Уласай бахархал гэхэдэ алдарта аршаанууд болоно. Тэдэнэй олонхинь аяар ⅩⅦ-ⅩⅧ-дугаар зуунай үедэ бии болоһон түүхэтэй. Эдэ аршаанууд ехэнхидээ Буряадай баялиг болохо халуун уһатай булагууд, эмнэлгын шабарнуудын хажууда байдаг. Мэдээжэ Түнхэнэй Аршаан, Хабаансхын Халуун аршаан болоно.
Буряад орондо амитан, ургамалай аймаг олон янза байдаг. 2500 янзын амитад болон загаһад, тэдэнэй 250-ниинь гансал Байгал далайда болон тэрэниие тойроһон газарта байдаг. Улаан Номдо ороһон, онсо шухал, хобор зүйлэй амитан, ургамал олон юм. Байгалай хаб загаһан, омоли, баргажанай булган бүхэ дэлхэйдэ алдартай. Байгал нуурай зүүн эрье оршомоор эмэй ургамал элбэг бии.
Түүхэ
Эртэнһээ нааша Монгол угсаанай нүүдэлшэд оршон һуужа ерэһэн тус нютаг 1206 ондо байгуулагдаһан Ехэ Монгол Уласай бүрилдэхүүндэ багтажа байгаа.
XVI зуунай үеһээалтан, ангиин арһаар баялиг Буряад нютагта Орос хаанта уласай худалдаашад, сэрэгүүд һуурижажа эхилһэн байгаа. Ородууд 1666 ондо Үдэ голой хүндыдэ бэхилэлтэ барижа, Дээдэ Үдэ гү, али Верхне-Удинск гэжэ нэрлэһэниинь хожомой Улаан-Үдэ хото болоод тэрэ үеһээ тус бүһэ нютагай түб болоһон юм. 1689 ондо Манжын Цин гүрэн, Оросой хаанта уласай хоорондо байгуулһан Нерчинскын хэрээ ёһоор албан ёһоор ород мэдэлдэ шэлжэһэн байна.
Хожом 1917 оной Октябриин хубисхалай һүүлдэ нэгэ хэһэг сагаан арми болон Япон уласта эзэлэгдэжэ байһан болоод 1920 ондо Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Улас Дээдэ Үдэдэ ниислэлтэйгээр оршон тогтоножо байгаа. 1922 ондо Зүблэлтэ холбоото уласта нэгэдхэгдэһэнэй һүүлдэ 1923 ондо Буряад-Монгол АССР болон зохёон байгуулагдаһан юм. 1958 ондо тус уласынь нэрэһээ Монгол гэдэг үгые таһаруулба.
1991 оной 5 һарын 27-ндо Буряад Улас болгожо нэрээ хубилһан тус улас мүн оной 12 һарын 25-нда СССР задрахада ОХУ-ай бүрилдэхүүндэ үлэжэ, 1994 ондо түүхэндээ анха удаа арадшалһан замаар юрэнхылэгшэеэ һунгахада Леонид Потапов тус уласай юрэнхылэгшээр һунгагдаһан байна.
Буряад-Монгол ороной түүхэһээ
Дэлгэрэнгые Буряад-Монгол ороной түүхэ һэдэбые үзэнэ үү.
Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.
Борбилоо
Борбилоонууд (Passeri) гээшэ боро шубууд (Passeridae) обогой нэгэ түрэл. Тус түрэлэй юрын түлөөлэгшэнь хадаа гэрэй борбилоо мүн (Passer domesticus). Борбилоонууд хадаа гол түлэб богони һүүлтэ, богони хүсэтэй хушуутай жэжэ шубууд. Европодо, Азида ба Африкада 27 (ондоо ангилалаар — 16-һаа 35 болотор) зүйл борбилоо бии. Эдэ дундаː
Буряад Улас
Хуушан шудалалай эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүдһээ
Хэдэн мянган жэлэй саана Буряадай нютагууд мүнөөнэй халуун оронуудайхидал адлирхуу уларилтай, элбэг баян ургасатай байһан гэлсэдэг.
Халуун орондо амидаран бэлшэжэ ябадаг олон түрэлэй амитадай (арсалан заан (мамонт), дүрбэ-табан меэтэр ута бэетэй хирһэн, анааша, абарга томо матар мэтын олон ан арьяатан, томо шубуудай) яһан газар бүриһөө олдожо байдаг.
Жэшээлхэдэ, Эбилгын доодо захын Толгойн баруун хажууда нэгэ нүхэн доторһоо хэдэн арбаад мянган жэлэй саана ябаһан хори шахам томо, жэжэ элдэб ан арьяатанай толгойнууд олдоо һэн. Эндэ ганса толгойнууд зүндөө сугларһан бэшэ, харин хүнүүд ангуудые алажа эдеэд, толгойнуудыень нэгэ газарта хаяһан байжа магад.
Буряадай урда аймагуудай хадануудаар сахариг томо эбэртэй аргали хонид, хүдөө талада шулуу эдидэг ёло шубууд 200—250 жэлэй үе хүрэтэр амидаржа ябаһан болоно. Шулуун түхэлтэй ёлын хоргол түүжэ, эмдэ хэрэглэдэг байһан юм. Сагаан хойлог, тугад шубууд бүри 1900 он болотор үсөөхэн тэды үзэгдэдэг байгаа.
Буряад орон нютагуудаар ажаһууһан зон хожомхон болотор, эльгэн хара шулуу, сагаан мана, хүрин ногоон яшал ба бэшэ хурса эрмэгтэйгээр ялтардаг шулуунуудаар эритэ зэбсэг, хутага, шүбгэ мэтые бүтээдэг, модо сабшажа ялтаха, ан харбаха һомоной зэбэ хэдэг, малай шарха отолжо эмнэдэг шулуун хутага, буугай ба хэтын сахюур һаяшаг болотор хэрэглэдэг байһан. Хүн зон улам шадамар боложо, зэд сад, хүрэл болбосоруулжа, зэбсэг бүтээхэ арга олоод, түрүүшээр харбаха һомоной зэбэ, хутага, шүбгэ ба бэшэ зүйлнүүдые бүтээдэг болоһон юм. Тэрээнһээ хойшо хүнүүд түмэрөөр элдэб эритэ зэбсэгүүдые дархалдаг, тиигээд хоол хүнэһэеэ ядаралгүй хангадаг болоһон аад, дэлхэйн баялигай, ан гүрөөлэй хомордоходо, адууһа мал олоор баридаг болоһониинь буусын байрануудай үлэгдэлнүүдһээ элирэн харагдана.
Буряад эртэ урдын үльгэр түүхэдэ дурдагдадагай ёһоор, түмэр болбосоруулан хэрэглэдэг болоһоор нилээхэн үнинэй гэхэ гү, али гурбан мянган жэл үнгэрһэн байха. Түмэр хайлуулдаг эртэ урда сагай хаягдаһан һууринууд, түмэрэй шулуу абадаг агынууд олон газар олдодог, тэрэ сагай дархашуулай хэһэн түмэр зэбсэгүүдэй жэбэрсэгүйнь эрдэмтэдые нилээд һонирхуулдаг юм.
Хүн зон үдэхэдөө, мал олоор үсхэдэг болоһон, элдэб зэбсэгэй элбэг, болбосоронгы болохо тума байгаалиин зэрлиг ургамалнуудые хэрэглэлгэ улам һайжарһан, ойн модо отолон ашагладаг, газар хахалжа таряа таридаг, һубаг малтадаг боложо эхилһээр олон жэл үнгэрөө. Тэрэ үни холын һубаг, хахалһан газарнуудаар ямар хүнүүдэй ажаһууһаниие Буряад хуушанай шудалалай эрдэмтэд (архиологууд) шэнжэлхэ тодорхойлжо шэнжэлдэг байха юм.
Аренэ
Аренэ ([h]arena — «эльһэн») хадаа олониитын хэмжээ ябуулгада зорюулагдаһан барилга, илангаяа циркдэ наадан гараха гаэар; ажал, үйлэдэлгын газар.
Буряад Улас
Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай
Буряад Уласай баялигуудта хабаатай Байгалай урда талын эртэ урдын дурасхаалта зүйлнүүд (хүшөөнүүд) тухай үсөөхэн тэдыгээр бэшэхэ хүсэлэнтэйб.