Pramenka
Izgled i osobine
mini|200px|lijevo|Stado pirotske pramenke. Od njihove fine vune izrađuje se [[pirotski ćilim. Ukrštanjem pirotske pramenke sa virtemberg i Il de frans ovcom nastala je mis ovca, prva balkanska ranostasna mesnata ovca, koja je predstavljena javnosti 2006. godine. ]] mini|desno|200px|Selo [[Krivi Vir u podnožju planine Rtanj smatra se genetskim centrom krivovirske žuje, dok se selo Dub u središnjoj Bosni smatra genetskim centrom dubske pramenke.]] Tokom vrijemena u pojedinim biogeografskim regionima formirani su sojevi pramenke koji se prilično razlikuju po eksterijernim i proizvodnim karakteristikama. Na Balkanu postoji više od 30 sojeva pramenki. Među najznačajnije sojeve pramenke sa rudom (finom vunom) spadaju: sjenička, svrljiška, ovčepoljska (makedonska), šarplaninska i pirotska. Sa grubom vunom: karakačanski-crni soj, krivovirski soj, kosovski soj, vlaško vitorogi soj, bardoka (bela metohijska), jezersko pivska, zetska žuja, dubska (vlašićko-travnička), lipska (smederevska), privorski soj, bovški soj (slovenački), kupreška i lička pramenka. Smatra se da su pramenke sa centralog Balkana koje imaju fini sortiment vune u njenom stvaranju u prošlosti učestvovale maloazijske ovce sa finom vunom. Pramenka ima dugu i uzanu glavu, prekrivenu dlakom, karakterističnu za sojeve. Većina ovci je šuta, dok su ovnovi najčešće rogati. Prema dužini repa razlikuju se dugorepi i kratkorepi sojevi. Ova ovca je dobila naziv po izraženim pramenovima koji su šiljasti, dugi i grubi. Svi sojevi pramenke su kasnostasne životinje, koje polno sazrevaju sa 16-18 mjeseci, a rast završavaju u starosti od 3-4 godine. mini|lijevo|200px|Sjenička pramenka na [[Pešterska visoravan|Pešterskoj visoravni. Od mlijeka od sjeničke pramenke spravlja se sjenički sir. ]] mini|desno|200px|Stado šarplaninske pramenke na [[Šar planina|Šar planini. Stada ovog soja čuva ovčarski pas Šarplaninac. Od mlijeka od šarske pramenke spravlja se čuveni šarski sir. ]] Koristila se u narodnom ovčarstvu za sve tri proizvodnje: meso, mlijeko i vuna. Živa mjera ovaca, u zavisnosti od soja i uslova gajenje, kreće se između 30 i 60 kg, a ovnova između 40 i 80 kg. Proizvodnja mlijeka pramenke je relativno mala, a znatno varira između sojeva (od 40-100 litara i više u laktaciji od 6 mjeseci), i zavisi također od ishrane. Težina runa u prosjeku iznosi 1,4 kg. Boja runa je najčešće bijela, mada kod nekih sojeva može biti mrko pa i crno. Plodnost pramenke je relativno dobra. Od 100 ojagnjenih ovaca dobija se 100-110 jagnjadi. Porođajna težina jagnjadi je između 2 i 4 kg, što zavisi od soja i nivoa ishrane majki. Janjad su otporna a mortalitet je nizak. mini|lijevo|200px|Bardočki ovan. mini|desno|200px|Jagnje. Eksterijerne i proizvodne karaktiristike pramenke su odraz loših uslova pod kojima se ovca gajila tokom vijekova u brdsko-planinskom prijedelima sa ekstenzivnim (primitivnim) stočarstvom. Ishrana tokom zime je bila veoma oskudna, pa su ovce u proleće bile u slaboj kondiciji što se nepovoljno odražavalo na rast jagnjeta. Rano odbijanje jagnjadi, prevremena oplodnja mladih ovaca, loša ishrana i smeštaj uticale na morfološke i fiziološke karakteristike pramenke. Kroz vijekove pored domaće radinosti i zanatstva glavna privredna grana kod stanovika Balkana bila je stočarstvo. Stanovnici stočari koji su živijeli u mnogočlanim zadružnim porodicama gdje je podela rada bila izvršena prema polu i uzrastu, uspijeli su da svojim radom obezbijede osnovne životne potrebe. Sistem uzgoja stoke (ovaca, koza i goveda) podrazumijevalo je letnju ispašu na planinskim pašnjacima i spuštanja pred zimu u stalna naselja na nižim nadmorskim visinama. Glavna sirovina u proizvodnji hrane kod stočara prijedstavljali su mlijeko i meso, odnosno spravljanje masla, sira i suvog mesa. U prošlosti se za spravljanje sira prvenstveno koristilo ovčije mlijeko. Ovakav sistem uzgoja stoke bio je dominantan do sredine 20. vijeka kada usled urbanizacije, industralizacije i migracije stanovništva iz sela u grad uspeo da održi u izolovanim planinskim prijedelima Balkanskog poluostrva i na početku 21. vijeka. Sredinom 20. vijeka u Jugoslaviji radi poboljšanja proizvodnih karakteristka pramenke započinje sparivanje sa visokoproduktivnom francuskom merino arl rasom a kasnije i njemačkom merino-landschaf rasom (virtemberška ovca). Ovaj period oplemenjivanje pramenke poznat je pod nazivom "merinizacija". Gubitak interesa za gajenje niskoproduktivnih sojeva, kao i ukrštanje pramenke sa produktivnim rasama doveli su do naglog smanjenja autohtone populacije. Procena stepena ugroženosti pramenke pokazuje da pojedini sojevi imaju manje od 100 jedinki, što zahteva hitne mere prezervacije i konzervacije radi očuvanja specifičnog genofonda. Tradicionalno stočarstvo sa slobodnom ispašom iako se smatra primitivnim u odnosu na intezivno industrijsko ovčarstvo ono je na početku 21. vijeka doživijelo svojevrstnu renesansu sa pojavom organskog stočarstva.