Postnatalni_rast_i_razvoj_čovjeka
Životne dobi
Hronološka dob se mjeri vremenskim jedinicama trajanja postnatalnog života. Pošto se računa od rođenja, sa stvarnim životnim dobom ona se poklapa samo kod osoba koje su rođene “na vrijeme” (nakon oko deset lunarnih ciklusa prenatalnog života). Fetalna dob (zrelost, “starost” ploda) se procjenjuje na osnovu hipotetičnog datuma začeća, pa normalno novorođenče prosječno ima 270 dana intrauterinog života. Staturno–ponderalana dob se određuje diferencirano po spolovima, a na osnovu kvantitativnog odnosa tjelesne mase i dužine (visine). Početna masa novorođenih udvostručava se u 5. mjesecu, a dužina u 4. godini postnatalnog života. Dentalna dob (zrelost) se procjenjuje prema hronologiji prve i druge denticije. Nicanje mliječnih zuba (prva denticija) počinje pojavom prvog donjeg sjekutića (od 5. do 7. mjeseca života), a završava se u hronološkoj straosti od 2 do 2,5 godine. Početak ispadanja mliječnjaka i druge denticije javlja se oko 6.–7. godine života, a normalno se završava oko 18.–22. Skeletna dob (zrelost) se registruje na bazi dinamike okoštavanja. Većina kostiju novorođenčeta sastoji se samo od dijafiza (osnovnog tijela), a tokom djetinjstva se javljaju epifizne tačke (krajnjih dijelova “dugih kostiju”) ili posebni centri okoštavanja, koji su sa dijafizom spojeni hrskavicama. Na kraju procesa osifikacije nestaju spojne hrskavice i dijafiza se sliva sa epifizama. Pojava centara okoštavanja i dinamika nestajanja tih hrskavica predstavljaju osnovne pokazatelje skeletne dobi. Tako se, naprimjer, epifiza ramenjače javlja poslije prve godine postnatalnog života, tačka okoštavanja patele u 4. ili 5., spajanje olekranijona (koštanog nastavka proksimalnog okrajka ulne) u 13., a spojne hrskavice na distalnim okrajcima (obje) podlaktične kosti iščezavaju u 18. godini. Pubertetska dob (zrelost) se određuje za period pojave spolno karakterističnih morfoloških razlika kao što su relacije u širini karličnog i ramenskog pojasa i pojava drugih sekundarnih spolnih oznaka (rast dojki, mutiranje glasa, aksilarna i pubična dlakavost i sl.). Najbitnije promjene u ovim kompleksima obično teku sinhronizovano sa rastom i razvojem primarnih spolnih obilježja (testisi, sjemenovod, penis, odnosno jajnik, jajovod, maternica, rodnica, vagina i drugi – pomoćni rasplodni organi oba spola). Pubertetska dob (“starost”) se u velikoj mjeri hronološki poklapa sa skeletnom, a određuje se i kvantitativnom analizom spolnih hormona u krvi i mokraći. Dob tjelesne forme procjenjuje se na osnovu odrabranih antropometrijskih svojstava ispitanika. Na uočljivu subjektivnost ove metode naročito utiče činjenica da je veoma teško definirati antropometrijske pokazatelje koji su u pouzdanoj korelaciji sa određenim razvojnim stupnjevima i njihovom dinamikom tokom ontogeneze. To je primarno posljedica razlika u brzini i oblicima razvoja te alometrijskog rasta različitih tjelesnih sklopova, organa i tkiva. U pokušajima standardizacije konvencionalnih kriterija u ovoj oblasti, međunarodne asocijacije za nutritivnu antropologiju i bioantropološki programi formulirali su listu preporučljivih antropometrijskih pokazatelja za što pouzdaniju procjenu zrelosti forme tijela – primjenjivih i u odgovarajućim međupopulacijskim komparacijama. Mentalna dob (afektivno–intelektualna zrlost) ispoljava najširi raspon variranja i odstupanja kako od hronološke tako i od staturno–ponderalne, dentalne, skeletne i pubertetske starosti. Karakteristične manifestacije u sukcesiji mentalnog razvoja prikazane su u narednoj tabeli.